Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Դատաստանագիրք, Բ խմբագրություն · 2/2

Թարգմանությունը՝ Նախագիր · մեքենայական (GPT-6), դեռ չխմբագրված · CC BY-SA 4.0

[ՃԹ]

ՃԹ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԹԵ ՕՐԵՆՔՆԵՐՈՎ ԵՎ ԿԱՆՈՆՆԵՐՈՎ ԻՆՉՊԵՍ ՊԵՏՔ Է ԱՄՈՒՍՆԱՆԱՆ, ԵՎ ԵԹԵ ՈՉ՝ ՈՒՄ Է ԹՈՒՅԼԱՏՐՎՈՒՄ, ՈՒՄ՝ ՈՉ։

109. Պետք է իմանալ, որ կանոններն արգելում են որևէ մեկին խնամություն հաստատել մինչև չորրորդ և հինգերորդ սերունդը։ Սա նույնն է, ինչ ասում է օրենքը. չէ՞ որ արգելում է երրորդ սերնդի հետ ամուսնանալը, իսկ պարզ է, որ թույլ է տալիս չորրորդի հետ, և ամուսնացողը հինգերորդն է։ Սա պետք է իմանալ բոլոր ազգակցական կապերի դեպքում. այսպես են որոշվում չորրորդ և հինգերորդ սերունդները։ Թեև օրենքն ու կանոնները խնամիական կապը բացահայտ չեն հիշատակում, այնուամենայնիվ, մյուս նման դեպքերի օրինակով պետք է հասկանալ, թե ինչպես են սերունդներով բաժանվում ազգականները. չէ՞ որ օրենքն ասում է, որ երկու քույրերի հետ չի կարելի ամուսնանալ, իսկ կանոններն ասում են, որ կնոջ քրոջը պետք է համարել ամուսնու ազգական։ Ուստի պարզ է, որ այս բոլոր օրինակներով խնամիները մտնում են ընտանիքի մեջ, իսկ մյուս ազգականներից բաժանվում են սերունդների հաշվով։ Եվ այժմ, օրենքների ու կանոնների համաձայն, այսպես են ամուսնանում՝ լինեն նրանք եղբայրների զավակներ, թե ուրիշ ազգականներ, որովհետև առաջին ծնողները հաշվի մեջ չեն մտնում. դրա համար էլ ասում է չորրորդ կամ հինգերորդ սերունդ։ Եվ դարձյալ՝ դրանից ավելի մոտ չպետք է լինի. չորրորդը հաշվում են մի կողմից, և եթե մյուս կողմից էլ մեկ աստիճան է հանդիպում, տարբերություն չեն դնում։ Սա հայտնի է օրենքից, որն ասում է՝ մի՛ բացահայտիր մերձավորներին. հենց օրենքն է ասում, որ երրորդի հետ չի թույլատրում, իսկ չորրորդին ընդունում է, և ամուսնացողը հինգերորդն է։ Նույնն է նաև կանոնների համաձայն։ Եթե երկու կողմից էլ հինգերորդ սերունդ է ստացվում, լավ է, և երկու կողմերի սերունդներն էլ հինգերորդն են։ Եթե մի կողմում ավելի հեռավոր է, իսկ մյուսում նույն աստիճանն է, դա առավելություն է. իսկ եթե այդպես չէ, թող լինի ինչպես ցույց տրվեց։ Եթե մի կողմից երեք սերունդ է, մյուս կողմից նույնպես երեք, ամուսնությունը թույլատրելի է։ Եթե մի կողմից երեք է, մյուս կողմից՝ երկու, սա նույնպես թույլատրելի է, որովհետև օրենքը հրամայում է չորրորդ սերնդի հետ ամուսնանալ հինգերորդին. երբ հինգերորդը ամուսնանում է, երրորդը մնում է։ Նույնն է, երբ մի կողմից երեք սերունդ է, մյուս կողմից՝ երկու. ամուսնության դեպքում երեքն է մնում, որովհետև օրենքի համաձայն ամուսնացողը հինգերորդն է, իսկ երեքը մնում է։ Նույնը վերաբերում է նաև զավակներին, որովհետև հեռավորության չափման օրինակը նույնն է։ Նույնպես, եթե մի կողմից երեք սերունդ է, մյուս կողմից՝ երեք, ամուսնության դեպքում չորրորդն է մնում. սա վերաբերում է հինգերորդ սերնդին, ինչպես նախորդը՝ չորրորդին։ Այսպես թող լինի բոլոր խնամիական կապերի դեպքում, որպեսզի ամուսնության ժամանակ մնա երեք կամ չորս սերունդ. հինգերորդը՝ քահանաների, իսկ չորրորդը՝ բոլոր աշխարհականների համար։ Բայց եթե մի կողմից երեք սերունդ է, մյուս կողմից՝ մեկ, դա թույլատրելի չէ. նույնպես թույլատրելի չէ, երբ երկու կողմից էլ երկու սերունդ է, որովհետև ամուսնության դեպքում մնում է երկու և ոչ թե երեք։ Ուստի սրանց համար թույլտվություն չկա. եթե համարձակվեն այդպես վարվել, թող բաժանվեն, իսկ եթե չեն կարող, թող ապաշխարությամբ ուղղվեն։ Իսկ եթե դա արել են անգիտությամբ՝ թե՛ ազգակցական կապը, թե՛ խիստ պատվիրանը չիմանալով, նրանց հանդեպ ներողամտության այլ կարգ պետք է լինի։ Եթե մի կողմից երկու սերունդ է, մյուս կողմից՝ մեկ, բնավ թույլ չտան. եթե համառելով այդպես անեն, թող բաժանվեն։ Իսկ եթե չեն կարող՝ կամ իրենց համարձակության պատճառով, կամ որովհետև իշխանավորներ են, նրանց համար ծանր ապաշխարություն սահմանեն։ Իսկ եթե, ինչպես ասվեց, անգիտությամբ են արել, նրանց հանդեպ ներողամտության այլ կարգ լինի։ Սակայն իշխանավորների համար այս ամենում ներելու այլ օրինակ թող լինի։ Իսկ եթե մի կողմից մեկ սերունդ է, մյուս կողմից՝ նույնպես մեկ, բնավ ներելի չլինի՝ լինի դա գիտակցաբար, թե անգիտությամբ. թող անեծքով բաժանվեն։ Իսկ եթե չեն կարող, թող նրանց հետ հաղորդություն չլինի, այլ հեռու մնան ինչպես պոռնիկները, մինչև զղջալով բաժանվեն և ապաշխարությամբ ուղղվեն, որովհետև ամուսնության դեպքում նույնիսկ մեկ սերունդ չի մնում, ինչպես չորրորդի դեպքում երկուսն են, իսկ երրորդի դեպքում՝ մեկը։ Սա կանոնների համաձայն ներողամտության մասին է, որտեղ ասվում է, որ քանի որ անասունների բնությունն է հաճույքով ընկնել, նրանց հանդեպ ողորմություն անելով՝ սահմանները մեղմացրին, բայց լավերի համար բնական կարգն է մնում։ Պարզ է, որ խոսքը չորրորդ և հինգերորդ սերունդների մասին է։ Այսպես, օրենքների ու կանոնների համաձայն դատեցինք, թե ինչպես պետք է ամուսնանան, երբ ներելի լինի և երբ պետք է բաժանվեն։ Եվ եթե այս հարցերի վերաբերյալ մտքովս անցներ մեկ այլ բան ավելացնել, չկամեցա, որպեսզի չթվա, թե հակառակվում եմ կանոններին. իսկ այն, ինչ կանոններում չի երևում, կենդանի ձայնով է փոխանցվել։ Եթե մեկը գրքերի սովորությանը վարժ է, թող այս ամենը հաստատապես տեսնի օրենքներում և կանոններում, որովհետև գրքերում շատերին տեսնում ենք այս բանից անտեղյակ. նրանք պահանջում են, որ մի կողմից չորրորդ կամ հինգերորդ սերունդը նույնը լինի նաև մյուս կողմից, ինչը հազիվ թե երբևէ գտնվի։ Օրենքն ինքն ասում է՝ մի՛ բացահայտիր մերձավորներին, և երրորդը մեջտեղում թողնելով՝ հրամայում է ընդունել չորրորդին։ Նույնն է նաև սերունդների հաշվարկը՝ ըստ կանոնների։ Սակայն շատ անգետներ առաջ են բերում Հովհան Ոսկեբերանի ասածը, թե օրենքը հրամայում է մերձավոր ազգականներից կին առնել, որպեսզի սերը չտրվի օտարներին, իսկ Ավետարանն ասում է, որ սերը պետք է լինի հեռավորների հանդեպ։ Բայց եթե պատճառն այդքան է, ինչո՞ւ են ընտանիքները ճշգրիտ հաշվում ազգակցական կապերը։ Պետք է իմանալ, որ սուրբն այդ խոսքով խոսում է օրենքի և Ավետարանի զորության մասին, այլ ոչ թե դրանց պահպանման։ Նա չի ասել, թե դրա համար ազգականների հետ ամուսնանալն արգելված չէ, այլ գիտի, որ դա օրենք է և պետք է պահել, որովհետև այդ օրենքները ժամանակի ընթացքում տարբեր են եղել։ Բնությամբ դա մեղք չէ, այլ օրենքի սահմանմամբ է ճանաչվել։ Օրենքից առաջ մարդիկ նույնիսկ երկու քույրերի հետ էին ամուսնանում, իսկ օրենքն արգելեց։ Օրենքը չարգելեց հորաքրոջ, մորաքրոջ և մորեղբոր դստեր հետ ամուսնանալը, իսկ կանոններն արգելեցին այս և նման մերձավորների հետ խնամություն հաստատելը՝ ասելով, որ ոչ ոք չպետք է խնամություն հաստատի մինչև չորրորդ և հինգերորդ սերունդը։ Սա օրենքում մանրամասն թվարկված չէ՝ նշելով, թե ում համար է և ում համար չէ, որպեսզի ազգակցական բոլոր կապերը սերունդներով բաժանված հայտնի լինեն։ Եվ քանի որ այս օրենսդրությունը Սուրբ Հոգուց է, զգուշությամբ պահենք այն, որպեսզի չդատապարտվենք։ Իսկ եթե այս դատաստանը եկեղեցուն հաճելի թվա, թող ըստ դրա վարվեն, որովհետև որքան կարողացանք, գրքերից ճշմարտությամբ քաղեցինք։ Իսկ եթե հաճելի չլինի, թող մեզ հանդուգն չհամարեն, այլ անգետ համարելով՝ ներեն։ Թող ուղիղ դատաստան անեն գրքերի համաձայն, ինչպես որ իմաստուն մտքով իրենց ճիշտ կգտնեն, և մեզ ազատեն մեծ ու անաչառ դատաստանից։ Միայն թե թող կաշառքով չկուրանան, ինչպես շատերին ենք տեսնում. նրանք այս օրենքների համար այնքան են վրեժխնդիր լինում, որքան իրենց ձեռքերը կաշառքով լցնում են, և դրա համար էլ դատաստանի են ենթարկվելու։

[ՃԺ]

ՃԺ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԽԱԲԵԲԱՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

110. Շատերը սրբերի, եկեղեցիների ու վանքերի անունով, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ պատրվակներով խաբեությամբ շրջում են և շատերին մոլորեցնում։ Նրանց չար խաբեությունները հեշտ չէ բացահայտել, որովհետև նրանք կարողանում են նվիրատվության կեղծ թղթեր ունենալ և խարդախության այլ միջոցներ էլ են ձեռք բերում։ Ուստի, երբ նրանց բռնեն և բացահայտեն նրանց խաբեությունը, պետք է վերցնել այն ամենը, ինչ հավաքել են ուրիշ եկեղեցու անունով, և եթե հնարավոր է՝ այնտեղ ուղարկել։ Իսկ եթե դա հնարավոր չէ, ապա յուրաքանչյուրին իր տեղը վերադարձնել։ Եթե դա էլ հնարավոր չէ, ճիշտ եմ համարում հավաքվածը տնօրինել ըստ այն նպատակի, որի համար հավաքվել է՝ եպիսկոպոսներին կամ ուրիշ պատասխանատուներին հանձնելով։ Եթե նպատակը եկեղեցի կառուցելն է, և հավաքվածը դրա համար բավարար է, այդպես էլ անել. իսկ եթե բավարար չէ, եկեղեցու կարիքների համար հատկացնել այնքան, որքան հնարավոր է։ Իսկ եթե նպատակը գերությունից ազատելն է, այդ նպատակին ծառայեցնել։ Նույն օրինակը թող կիրառվի նաև բոլոր մյուս դեպքերում։

[ՃԺԱ]

ՃԺԱ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԾԱՌԻՑ ԸՆԿԱԾ ԿԱՄ ԿԱԽՎԱԾ ՄԱՐԴՈՒ, ԵՎ ԵԿԵՂԵՑՈՒՑ ԸՆԿԱԾ ԿԱՄ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՔԱՐԻՑ ՄԱՀԱՑԱԾ ՄԱՐԴՈՒ ՄԱՍԻՆ։

111. Դու հարցրել էիր ծառից ընկած և մահացած մարդու մասին, կամ այն մարդու մասին, որ խեղդվելով կախված է մնացել ծառից։ Ընկածներն այդ հարցում մեղավոր չեն, որովհետև անշունչ ու անզգա են, և նրանց մահվան պատճառը նրանց կամքով չի եղել։ Բայց եթե Մովսեսի օրենքների համաձայն վարվեն, որտեղ Աստված անասունների մասին հրամայեց, որ եթե նրանցից մեկը մարդու համար հոգու և մարմնի պղծության պատճառ դառնա, նրա կաթը չուտեն, եթե այդ կենդանիներից է, իսկ անասունին քարկոծեն, և նրա միսը շները ուտեն։ Նույնպես, եթե եղջյուրավոր անասունը հարվածի մարդուն և նա մեռնի, անասունին սպանեն և չուտեն. ոչ թե որովհետև անասունն է մեղավոր, այլ որովհետև դարձել է պղծության ու սպանության մեղքի գործիք։ Այս օրինակի համաձայն, եթե նույնիսկ այդպես վարվեն՝ կտրելով այդ բույսը, որպեսզի նրա պտուղը չուտեն, բայց եթե նրա արմատից ուրիշը բուսնի և հասունանա, այն անխտրաբար կուտեն և չեն մերժի, ինչպես որ այդ անասուններից ծնվածներն էլ անխտրաբար են։ Սա հաստատապես ընդունված է ըստ օրենքների, և նույնն է ընդունում նաև եկեղեցին։ Իսկ եթե եկեղեցուց ինչ-որ բան ընկնի և մարդը դրա հետևանքով մահանա, կամ եկեղեցու քարն արձակվելով ընկնի մարդու վրա և նա մահանա, եկեղեցին դրանից անմեղ է. այնտեղ թող պատարագ մատուցվի, ինչպես Տերն է կամենում։ Սակայն տեղին է թվում մի քանի օր պահել սուգը, ինչպես մայրը սուգ է պահում ծննդաբերությունից հետո. իսկ այս հարցում թող վարվեն ինչպես կամենում են։

[ՃԺԲ]

ՃԺԲ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԱՆՈՒԿՆԵՐԻՆ ՈՒՍՈՒՑԱՆՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

112. Կանոնի հրամանի համաձայն՝ պարտավոր չեն մանուկներին վարձով ուսուցանել։ Եթե նրանք որբ են, պետք է ամեն հոգատարություն ցուցաբերել նրանց հանդեպ. իսկ եթե որբ չեն, իրենց հարազատները թող հոգան միայն նրանց սնունդն ու հագուստը։ Եթե կարող են և իրենց կամքով ուսուցիչներին նվեր տան, արժանի է, որ հոգևոր սերմանողները մարմնական պտուղն էլ հնձեն. իսկ եթե աղքատ են, նրանցից ոչինչ չպահանջեն։ Բայց եթե մեկը հակառակվի և հարկադրի, դատաստանի կարգն այս է՝ հատուցել միայն այն, ինչ ծախսվել է երեխայի վրա, և ոչ թե հոգևոր շնորհի համար։ Դատավորները պետք է հոգևոր կերպով հետևեն այս ամենին։

[ՃԺԳ]

ՃԺԳ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ԵՎ ԹԱԳԱՎՈՐԻ ՏԱՆ ԿԱՐԳԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

113. Ի՞նչ է մարդու գործը. մենք ճանաչել ենք, որ դա աստվածապաշտությունն է։ Ուստի մարդուն վայել է քննել իր պաշտոնակիցների գործերը, որպեսզի նրանց նայելով՝ ինքն էլ ջանա ավելի մաքուր ու արթուն լինել, և դրանից հետո հասու դառնա եկեղեցու ու թագավորների կարգերին, որոնց ծառայում ենք։

Արդ, ինչպես բոլորին հայտնի է, կան երկու բանական և խոսող արարածներ՝ հրեշտակներն ու մարդիկ. մեկը պարզ ու անխառն բնություն ունի, իսկ մյուսը կազմված է բազմաթիվ տարրերից։ Մովսեսն ի սկզբանե հրեշտակների մասին չգրեց, այլ պատմեց մարդու մասին՝ ասելով, թե Աստված մարդուն ստեղծեց երկրի հողից, նրա երեսին փչեց կենդանության շունչը, և մարդը կենդանի հոգի եղավ։ Իսկ տգետները կարծում են, թե Աստված գործում է բերանով և այլ մարմնական գործողություններով, և անսահմանելին սահմանափակում են զգայարաններով։ Բայց փչելը պետք է հասկանալ որպես կենդանացնող կամ հոգի տվող։ Նույնպես երկրի հողը պետք չէ հասկանալ որպես միայն հող, այլ որպես չորս բնությունների ամբողջություն՝ չորություն, խոնավություն, ջերմություն ու ցրտություն, նաև քամի։ Բժիշկների աշակերտները հողի չորությունը բաժանում են ոսկորների մեջ, մարմինը՝ ջրի խոնավության, իսկ ջրինը՝ արյան երակների մեջ, քամու ցրտությունը՝ շնչերակների մեջ, իսկ կրակի ջերմությունը խառնում են ամեն ինչի մեջ։ Նրանք նաև բաժանում են արականն ու իգականը և միսն ու մաշկը համարում իգական։ Այս ամենը Մովսեսը չասաց, ինչպես չասաց նաև հրեշտակների բնության մասին, բայց նրանք գոյություն ունեն։ Իսկ այժմ՝ արդյոք նրանք անստե՞ղծ են, ինքնաստե՞ղծ, թե՞ գոյություն են ունեցել արարածների սկզբից առաջ։ Դրա համար Մովսեսը չասաց, թե Աստված ստեղծեց հրեշտակներին, այլ միայն ասաց, որ հրամայեց քերովբեներին բոցեղեն սրով պահել կենաց ծառի ճանապարհը։ Եթե այդպես է, ուրեմն ջուրն էլ պետք է անստեղծ համարել, որովհետև ասաց՝ սկզբում Աստված ստեղծեց երկինքն ու երկիրը, բայց չասաց՝ նաև ջրերը, այլ թե երկիրն աներևույթ ու անկազմ էր, և Աստծու Հոգին շրջում էր ջրերի վրա։ Սակայն պետք է հասկանալ, որ երբ Աստված ստեղծեց երկինքն ու երկիրը, դրանց հետ ստեղծեց նաև երկնքի բոլոր զորությունները, ջրերը, քարերն ու երկրի վրա եղած ամեն ինչ։ Եբրայերեն լեզվում երկիր ասելով միայն հողն են հասկանում։ Ուրեմն ջրերն էլ երկրի հետ ստեղծվեցին, ինչպես Դավիթն է ասում՝ ծովը Նրանն է, և Նա ստեղծեց այն։ Իսկ հրեշտակները ստեղծվեցին երկնքի հետ, ինչպես ասվում է՝ Նա իր հրեշտակներին հոգիներ է դարձնում և իր սպասավորներին՝ բոցեղեն կրակ։ Հրեշտակներ և սպասավորներ ասելով՝ դասերը չեն բացահայտվում, այլ միայն ընդհանուր ցեղանունն է նշվում։ Բայց Մովսեսն այսպես ծածկաբար ոչ միայն դասերը չհայտնեց, այլև սկզբում նույնիսկ հրեշտակներին չհիշեց. հետո միայն Աբրահամի մասին ասաց, որ հրեշտակը գտավ Ագարին անապատում, և դարձյալ՝ որ հրեշտակները եկան Սոդոմ։ Նա նրանց կերպարանքը չնկարագրեց, այլ միայն ասաց, որ տղամարդկանց նման երևացին։ Ոչ միայն նրանց, այլև քերովբեների ու սերովբեների կերպարանքը չնկարագրեց։ Իսկ Հակոբն իր տեսիլքում հայտնում է հրեշտակների կերպարանքը, ինչպես Ակյուղասն է ցույց տալիս՝ ասելով, որ տեսնում էր երկրի վրա հաստատված մի սանդուղք, որի գլուխը հասնում էր երկինք, և թևավոր մարդկանց բազմություն, որոնք բարձրանում ու իջնում էին։ Ինձ թվում է, որ Յոթանասնից թարգմանիչները խոսքի հակիրճության պատճառով հրեշտակների անունները բավարար համարեցին և նրանց կերպարանքը չհիշատակեցին։ Նույն կերպ լսում ենք նաև քերովբեների մասին, որոնց Սողոմոնը ոսկուց պատրաստեց և դրեց տաճարում, ինչպես Մովսեսը խորանում երկու թևավոր քերովբեներ էր պատրաստել՝ թևերը միմյանց կպած, որոնք հովանի էին անում քավության տապանակի վրա։ Դարձյալ լսում ենք նաև այն հրաշակերտ պատկերների մասին, որոնք քերովբեներ են կոչվում՝ առյուծների, եզների, մարդու ուսերի ու ձեռքերի, կառքի նման անիվների պատկերներով։ Բայց դրանց մասին հստակ չեն ասում և չեն կարողանում հասկանալ ո՛չ դասերը, ո՛չ կերպարանքները, այլ միայն նմանեցնում են թռչող թիթեղների կամ լուսերամների։ Միքիան ասում է, որ երկնքի զորքերը կանգնած են Աստծու գահի շուրջը, բայց չի նշում ո՛չ դասերի թիվը, ո՛չ անունները։ Եսային հիշատակում է սերովբեների անունները, վեցթևյա կերպարանքը և նրանց փառաբանությունը։ Իսկ Եզեկիելը մեկ այլ դաս է հայտնում և ավելացնում չորսակերպ ու չորեքթև էակներին, որոնք նման են խորանի պատկերներին։ Բայց դրանց արմավենու փոխարեն նրա տեսիլքում արծիվն է. թեև խորհուրդը նույնն է, կերպարանքը տարբեր է։ Եզեկիելը տեսնում է նաև անիվներ՝ անիվների մեջ անիվներ, նոր ու զարմանալի, ոչ թե այնպիսի, ինչպիսին պատկերների մեջ է։ Ինձ թվում է, թե սա մեկ այլ դաս է, որովհետև անիվներն անձնավորված են, և դրանց մեջ կենդանի հոգի կար։ Նա հիշատակում է նաև մեկ այլ դաս՝ բազմաչյա էակներին, ինչպես նաև խառնված ու բորբոքված ահավոր կրակը, որով ակնարկում է առանձին դաս։ Թեև մարգարեները այս ամենի մասին ասել են, բայց յուրաքանչյուր դասը ծածկաբար են ներկայացրել, ոչ թե բացահայտ։ Տերն էլ Ավետարանում ուրիշ բան չհայտնեց, բացի հրեշտակների բազմությունից։ Սակայն սուրբ առաքյալ Հուդան պարզ ու բացահայտ ցույց է տալիս յոթ դաս և յուրաքանչյուրի անունն ասում՝ հրեշտակներ, հրեշտակապետեր, իշխանություններ, զորություններ, աթոռներ, պետություններ, տերություններ, սերովբեներ և քերովբեներ։ Իսկ սուրբ Դիոնիսիոսը՝ աթենացիների պարծանքը, Արիսպագացին, առաքյալի աշակերտն ու հետևորդը, ինը դաս է ասում. առաքյալը երկուսը մեկ տեղում էր հիշատակել, իսկ նա դրանք բաժանեց՝ հրեշտակապետերին հրեշտակներից և քերովբեներին սերովբեներից։ Նա նրանց ճշգրտորեն թվարկեց ինը դասով և այսպիսի կարգով, որով և մենք, սովորելով, պատմում ենք քո հետաքրքրասիրությանը, այսինքն՝

Ներքին դասը հրեշտակներինն է. նրանք պատգամաբերներ ու հրամանատարներ են, և նրանց փառաբանությունն այն է, որ հովիվները լսեցին՝ փառք Աստծուն բարձունքներում։

Երկրորդ դասը հրեշտակապետերինն է, և նրանց փառաբանությունն է՝ Տե՛ր, ողորմի՛ր քո արարածներին։ Սա լսեց Զաքարիան, երբ հարցրեց՝ մինչև ե՞րբ չես ողորմելու Երուսաղեմին և Հուդայի քաղաքներին։

Երրորդ դասը իշխանություններինն է. նրանք փառաբանում են Աստծու իշխանությունը՝ ասելով. Հեթանոսներին քեզ ժառանգություն տվեց և իշխանություն՝ երկրի բոլոր ծայրերի վրա։

Չորրորդ դասը զորություններինն է. նրանք փառաբանում են Աստծու զորությունը՝ ասելով. Տերը հզոր է պատերազմում։

Հինգերորդ դասը աթոռներինն է. նրանք փառաբանում են Աստծու աթոռը՝ ասելով. Քո աթոռը, Աստված, հավիտյանս հավիտենից է։

Վեցերորդ դասը պետություններինն է. նրանք փառաբանում են Աստծու քահանայությունը՝ ասելով. Դու հավիտյան քահանա ես։

Յոթերորդ դասը տերություններինն է. նրանք փառաբանում են Աստծու տերությունը՝ ասելով. Քո թագավորությունը հավիտենական թագավորություն է։

Ութերորդ դասը սերովբեներինն է. նրանց անվանում են վերին հրեղեն էակներ, որոնք երեքսրբյան փառաբանությամբ փառաբանում են Աստծուն. Եսային լսեց՝ Սո՛ւրբ, սո՛ւրբ, սո՛ւրբ է Տերը։

Իններորդ դասը քերովբեներինն է. նրանց անվանում են վերիններ կամ մեծության իմաստուններ, որոնք գովաբանում են Աստծու մեծությունը՝ ասելով. Զորությունների Տեր, երկինքն ու երկիրը լի են քո փառքով։

Այսպիսին են երկնային ինը դասերը, և այս է նրանց գործը։ Սրանից ավելին չպետք է իմանանք, ինչպես խեղճ Որոգինեսը, որն ավելին խորհելով, քան գրված է, անդառնալիորեն կործանվեց՝ երկնային դասերը զանազանելով և հրաշալի բաներ խոսելով։ Նա վերևում անօրինություն խորհեց՝ ասելով, թե մարդիկ չեն տեսնում հրեշտակներին, հրեշտակապետերը՝ մարդկանց հոգիները, Սուրբ Հոգին չի տեսնում Որդուն, և Որդին չի տեսնում Հորը։ Բայց մեզ քա՛վ լիցի նման հայհոյություն ասել. պետք է ասել միայն, որ երկնային դասերը փառաբանում են աստվածությունը։

Եվ ըստ կայանի կարգի են բաժանում լուսավորությունը, ապա լուսավորության չափով դասերն են առնում. ինչպես որ Հայրն անձ է, այնպես էլ Որդին և Սուրբ Հոգին։ Իսկ երկնային դասերի մասին այսքանը բավական է։

Իսկ եկեղեցին նման է գեղեցիկ հարսի, որը պահվում է թագավորի որդու՝ մեծ փեսայի համար և իր սենյակը կարգավորում է այնպես, որ թագավորի պատիվը ներկայացնի արքունական կարգերի նմանությամբ։ Նույնպես եկեղեցին իր կարգը սահմանեց՝ նմանեցնելով այն երկնային դասերի ընտանիքին և ինը դասի բաժանելով։ Չէ՞ որ խորանում տեսնում ենք ղևտացիների և սպասավորների ինը դասերը, որովհետև բոլորը չէին արժանանում նույն տեղին, այլ ծառայություն էին ստանձնում ըստ իրենց արժանավորության չափի։

Առաջին դասը Մովսեսն է, Ահարոնը և նրա որդիները։

Երկրորդը Ամրամի խումբն է։

Երրորդը Սահառի խումբն է։

Չորրորդը Քերովնիի խումբն է։

Հինգերորդը Եզեկիելի խումբն է։

Վեցերորդը Ռուբենի դասն է։

Յոթերորդը Տեստեի խումբն է։

Ութերորդը Մոողի խումբն է։

Իններորդը Մոոսի խումբն է։

Եթե մեկն ասի, թե Մովսեսն ու Ահարոնը նույն խմբից էին, թող իմանա, որ Աստված նրանց առանձնացրեց, որովհետև նրանք քահանաներ էին՝ պատարագ մատուցելու, քավության խունկ ծխելու, խորանը իջեցնելու և այն ծածկելու նուարտանով, այսինքն՝ սեկե ծածկոցով։ Իսկ մյուս սպասավորները մոտենում և ըստ իրենց արժանավորության տանում էին իրերը. ոմանք՝ տախտակներն ու քավության տապանակը, մյուսները՝ խորանի ցցերն ու հենարանները և սրբարանի ամենափոքր սպասքը։ Մովսեսին հրամայվեց բանակատեղին չդնել մյուս դասերի հետ, այլ խորանի արևելյան կողմում։ Ահա այսպես հստակ ցույց տվեցինք, որ հնում էլ ղևտացիները երևում էին ինը դասերով՝ երկնային դասերի նմանությամբ։

Առաքյալը Սուրբ Հոգու պարգևներ է համարում իմաստության խոսքը, գիտության խոսքը, հավատը, բժշկության շնորհները, զորությունների ներգործությունը, մարգարեությունը, հոգիների զանազանումը, լեզուների տեսակները և լեզուների թարգմանությունը։ Դարձյալ առաքյալը հստակ ցույց է տալիս եկեղեցու ինը դասերը՝ ասելով, թե Աստված եկեղեցում կարգեց հետևյալներին։

Նախ՝ առաքյալներին։

Երկրորդ՝ մարգարեներին։

Երրորդ՝ վարդապետներին։

Չորրորդ՝ զորությունները։

Հինգերորդ՝ բժշկության շնորհները։

Վեցերորդ՝ օգնությունները։

Յոթերորդ՝ առաջնորդությունները։

Ութերորդ՝ լեզուների տեսակները։

Իններորդ՝ լեզուների թարգմանությունները։

Այսպես են դրանք։

Եկեղեցու առաջին դասը պատրիարքներն են, որոնք հայրապետներ են կոչվում և ունեն չորս ավետարանիչների աթոռները։ Տե՛ս խորհրդի զորությունը. չորս կերպարանք ունեցող կենդանիների փոխարեն դրվեցին սուրբ ավետարանիչները։ Մարդու դեմքը խորհրդանշում է Մատթեոսին, որովհետև նա Քրիստոսի ծնունդը պատմում է որպես մարդու ծնունդ Բեթղեհեմում։ Մարկոսին խորհրդանշում է առյուծի դեմքը, որովհետև ասում է, թե Քրիստոսը առյուծի պես դուրս եկավ Հորդանանից՝ Դաթանից։ Սատանան էլ առյուծ է կոչվում իր որկրամոլության, գազանաբար հափշտակելու և կենդանիներին խժռելու պատճառով, բայց մեր Փրկիչն առյուծ կոչվեց իր զորության և կենդանիների վրա թագավորելու համար։ Նույնը Մարկոսն է ասում՝ Քրիստոսը առյուծի պես դուրս եկավ Հորդանանից, այսինքն՝ թագավորեց։ Եզի դեմքը խորհրդանշում է Ղուկասին, որովհետև նա ասում է, որ Քրիստոսը զոհվեց աշխարհի համար։ Իսկ արծվի դեմքը խորհրդանշում է Հովհաննեսին, որովհետև նա սկսում է նոր քարոզությամբ և ոչ թե երկրից ու մարմնավորումից, ինչպես մյուսները, այլ արագաթև ու սրաթռիչ արծվի նման սկսում է՝ ասելով. սկզբում Բանն էր, և Բանն Աստծու մոտ էր, և Բանն Աստված էր, և ամեն ինչ նրանով եղավ։ Իրավամբ նրան անվանում է բարձրաթռիչ արծիվ և երկնքի թռչուն։

Ահա այսպես ցույց տվեցինք, որ երկնքի փոխարեն եկեղեցին է, չորսակերպ կենդանիների փոխարեն՝ չորս ավետարանիչները, իսկ նրանց փոխարեն՝ հայրապետների դասը և նրանց աթոռները։ Անտիոքի մեծ ու ավագ աթոռը Մատթեոսինն է, Ալեքսանդրիայինը՝ Մարկոսինը, Հռոմինը՝ Ղուկասինը, Եփեսոսինը՝ Հովհաննեսինը։ Եկեղեցին այս կարգով առաջնորդվեց մինչև Հուստինիանոս թագավորի օրերը՝ ըստ չորսակերպ կենդանիների, եդեմական չորս աղբյուրների, աշխարհի չորս կողմերի և չորս ավետարանիչների։ Աշխարհը բաժանվեց չորս ավետարանիչների իշխանության ներքո։ Իսկ երբ Հուստինիանոսը թագավորեց, կամեցավ սուրբ Հովհաննեսի աթոռը Եփեսոսից տեղափոխել Կոստանդնուպոլիս և ժողովին համոզեց, ինչպես նաև սուրբ Մատթեոսի աթոռը՝ Երուսաղեմից։ Մինչև նրա ժամանակը եպիսկոպոսներն ինքնագլուխ էին՝ ո՛չ իրենք էին ենթարկվում ուրիշներին, ո՛չ ուրիշները՝ նրանց։ Կոստանդնուպոլիսը այդպես էր՝ քաղաքի թագավորական լինելու պատճառով, իսկ Երուսաղեմը՝ որովհետև երկնավոր Թագավորի քաղաքն էր։ Բայց ժողովում սուրբ հայրերը հրամայեցին, որ Երուսաղեմի եպիսկոպոսը նստի բոլորից բարձր։

Ահա այսպես ասացինք եկեղեցու առաջին դասի՝ հայրապետների մասին, որոնք կրում են առաքելական զգեստը և հինգտակյա եմափորոնը։ Հայրապետի գործն է ձեռնադրել արքեպիսկոպոսներին, որոնք աշխարհի չորս բաժիններում են՝ վիճակների գլխավորությամբ. նա նաև ժողով գումարելու հրաման է տալիս։

Եկեղեցու երկրորդ դասը արքեպիսկոպոսներն են։ Նրանց կարգն է՝ աքականու պճղնավոր՝ սպիտակ զգեստ, որը ծածկում է ոտքերը, շուրջառ և քառատակյա եմիփորոն։ Նրանց գործն է ձեռնադրել մետրոպոլիտներին, այսինքն՝ մայրաքաղաքների եպիսկոպոսներին, օրհնել կնքման յուղը. նրանք նաև իշխանություն ունեն ձեռնադրելու պատրիարքներին։

Եկեղեցու երրորդ դասը մետրոպոլիտներն են, որոնք կոչվում են մայրաքաղաքների եպիսկոպոսներ։ Նրանք ունեն նույն սպիտակ զգեստը՝ մինչև ոտնաթաթերը, շուրջառ և եռատակյա եմիփորոն։ Նրանց գործն է բերդերի ու գյուղերի եպիսկոպոսներ ձեռնադրել և օրհնել կնքման յուղը՝ առաքելական յուղին ավելացնելու համար, որը եկեղեցին պահում է որպես հավելում։ Երեք մետրոպոլիտներ իրավունք ունեն ձեռնադրելու իրենց արքեպիսկոպոսին։

Եկեղեցու չորրորդ դասը եպիսկոպոսներն են։ Նրանք ունեն նույն կարգը։ Նրանց գործն է ձեռնադրել բոլոր վիճակների հոգևորականներին, իսկ երեք եպիսկոպոսներ իրավունք ունեն ձեռնադրելու իրենց մետրոպոլիտին։ Նրանց գործն է նաև օծել սեղանը, ավազանը և օծության յուղը։

Եկեղեցու հինգերորդ դասը երեսուն պապասներն են՝ քահանաներն ու երեցները։ Քահանաները լինում են քաղաքներում, իսկ երեցները՝ գյուղերում ու ագարակներում։ Երկուսն էլ նույն կարգն ունեն, բայց պատվի և անվան պատճառով տարբեր կերպ են կոչվում։ Նրանց կարգը նույնն է, սակայն եմիփորոն չունեն. նրանք ուրար են գցում երկու ուսերին, իսկ մյուսները թիկնոցով իրավունք ունեն կանգնելու բեմի վրա։ Նրանց գործն է պատարագ մատուցել, մկրտել և պսակել, իսկ այնտեղ, որտեղ եպիսկոպոս չկա, օրհնել խաչն ու մատաղը։ Եթե եպիսկոպոսից հրաման ստացած լինեն, իրավունք ունեն օրհնելու նաև օծության յուղը և ձեռնադրելու դպիրներին, գրակարդացներին ու կրոնավորներին։

Եկեղեցու վեցերորդ դասը սարկավագներն են։ Նրանց կարգն է նույնը, բայց նրանք պետք է լինեն հոլանի՝ գլխաբաց ու գոտին արձակած, և ուրարը գցեն ձախ ուսին։ Նրանց գործն է Ավետարան կարդալ ու քարոզել, սենյակից սեղան բերել սկիհն ու քշոցը, իսկ սեղանից դուրս տանել բաշխվողը, խունկ ծխել և կատարել մյուս սպասավորական գործերը։ Նրանք երբեք չպետք է նստեն, բացի արձակման ժամից, երբ քահանան հրամայում է։ Կան նաև ձեռնադրված կին սարկավագուհիներ, որոնք քարոզում են կանանց և կարդում Ավետարանը, որպեսզի տղամարդը կանանց վանք չմտնի, իսկ կինը վանքից դուրս չգա։ Բայց երբ քահանաներն ավարտում են կանանց մկրտությունը, սարկավագուհիները գալիս են ավազանի մոտ և ջրով լվանում կանանց, իսկ քահանան վարագույրի ներսում օծում է նրանց։ Սարկավագուհիների կարգը հավատացյալների բոլոր կարգերից է, բայց նրանց վարքը խիստ է։ Նա ճակատին խաչ ունի և աջ ուսի կողմում՝ կիսաթիկնոց։ Այս ամենը անկարգ կամ անպատշաճ մի՛ համարեք, ո՛վ սուրբ եղբայրներ, այլ սովորում ենք սուրբ առաքյալի ավանդությունից, որովհետև նա ասում է. ձեզ եմ հանձնում մեր քույր Փիբեին, որը եկեղեցու սպասավորն է։

Եկեղեցու յոթերորդ դասը եպիսկոպոսներն են, որոնք այժմ կոչվում են քորեպիսկոպոսներ՝ սարկավագների գլխավորներ։ Նրանց կարգը նույնն է՝ ուրար երկու ուսերին, գոտին արձակած և գլխաբաց։ Եպիսկոպոսի իշխանությամբ նրանք օրհնում են եկեղեցին և իշխանություն ունեն քահանաների ու եկեղեցականների վրա։

Ութերորդ դասը եպիսկոպոսների գլխավորներն են՝ կաթողիկոսները, որոնք ունեն սերովբեներին նմանեցված պատվական աթոռ։ Նրանց կարգը նույնպես հոլանի է՝ գլխաբաց ու գոտին արձակած, ուրարը՝ երկու ուսերին։ Բայց նրանց գործն է ձեռնադրել եպիսկոպոսներին և իրենց կամքով օրհնել օծության յուղը։

Իններորդ՝ բոլորից բարձր դասը պապիոսն է, որին այժմ ֆրանկները պապ են կոչում. նա նմանեցվում է քերովբեներին։ Նրա կարգն է լինել հոլանի՝ գլխաբաց և գոտին արձակած։ Նրա գործն է թագավորների դասը կարգավորելը, որովհետև եթե մարդն Աստծու պատկերն է, և նրանք, ովքեր մկրտվում են Քրիստոսով, Քրիստոսին են հագել, ապա առավել ևս հավատացյալ թագավորները, որոնք իրենց գլխին կրում են Տիրոջ նշանը, պարտավոր են նմանվել Քրիստոսին։ Նրանք պետք է ոչ միայն խոնարհ լինեն և իրենց մարմնի վրա կրեն Քրիստոսի չարչարանքները, այլև նմանվեն նրա փառքին, որը ցույց է տալիս մեր Տեր և Փրկչի քաղցրությունը, որպեսզի հեթանոս թագավորներն էլ, լսելով այդ մասին, հոժարությամբ գան երկրպագելու մեր Տեր Աստծուն։

Ահա երկնային դասերի նմանությունները։

Հրեշտակները՝ աղոթքի ժամանակ առաքելական զգեստով։

Հրեշտակապետերը՝ քղանցավոր զգեստով։

Իշխանությունները՝ խմբով, առաքելական զգեստով։

Զորությունները՝ առաքելական զգեստով։

Աթոռները՝ հյուպատոսական զգեստով։

Պետությունները՝ ավետարանական զգեստով։

Տերությունները՝ պսակով և առաքելական զգեստով։

Սերովբեները՝ վեցթևյան։

Քերովբեները՝ ութթևյան և բազմաչյա։

Այս ամենը մտքում ունենալով՝ սուրբ Կոստանդիանոս թագավորը հեթանոսների սնոտիապաշտական կարգը վերացրեց ու խախտեց և այսպես համապատասխանեցրեց երկնքի ու եկեղեցու դասերի կարգին՝ ի պատիվ թագավորության, յուրաքանչյուր կայանի տեղը որոշելով և նրանց գործը բացահայտելով։ Դրանք հետևյալներն են։

Պալատի առաջին դասը՝ դարպասապահները, Դիարքներն են, որոնք ոսկե գանձարանի պահապաններն են։ Նրանց զգեստը ոսկեթելով գործված դիպակ է, և նրանք ոսկե գավազաններ ունեն։ Նրանց գործն է առաջ տանել թագավորին և մյուսներին, որոնց թագավորը կանչում է։

Երկրորդ դասը Վեստի տօրայններն են, որոնք թագավորի պսակակիրներն են։ Նրանց զգեստը արծաթաթելով գործված դիպակ է, և նրանք ոսկե կոպաղներում թաքցրած զենքեր ունեն, այսինքն՝ ներքևում կիսասուր։

Երրորդ դասը Կանտիտօրայններն են, որոնք ոսկե նիզակներ ունեն, այսինքն՝ ոսկով պատված նիզակներ։ Նրանց զգեստը ծիրանի, եզրազարդ դիպակ է, և պարանոցին ոսկե մանյակ ունեն։ Երբ թագավորը ճանապարհ է ընկնում, նրանք կրում են սուրբ խաչը, իսկ նրանցից չորս հոգի կրում են թագավորի զենքերը։

Չորրորդ դասը Պռոքսետօրայններն են, որոնք նիզակներ ու երկաթե վահաններ ունեն։ Նրանց զգեստը մետաքսե դիպակ է։ Երբ թագավորը վախճանվում է, նրանք են տանում նրա դագաղն ու մահիճը։

Հինգերորդը Եսկոպօտիրայններն են. նրանք տարիքով մեծ մարդիկ են, ունեն կաշվե վահաններ և փոքր նիզակներ։ Նրանց զգեստը բարակ կտավից է, ունեն նաև վարշամակ՝ գլխի ծածկոց, ոտքերին՝ կոշիկներ, և կրկնակի ոսկե գոտի։ Նրանցից են լինում նաև սրկբունքներն ու սանտատորները։

Պալատի վեցերորդ դասը Ստրատորներն են, որոնք ձին թամբում և թագավորին հեծեցնում են։ Նրանց զգեստը ուռևուռ կապա է, իսկ ձեռքին ունեն միակողմանի սուր և փոքր վահան։

Պալատի յոթերորդ դասը Սքողարներն են։ Նրանց զգեստը կտավե դիպակ է, իսկ բերանի հատվածը ծածկված է դիպակով։ Նրանք նիզակներ ունեն, որոնք ռումբ են կոչվում, և սև վահաններ։ Նրանցից են նրանք, ովքեր կրում են դրոշները՝ նշաններն ու վիշապագլուխները, և կոչվում են Սիգնայք։

Պալատի ութերորդ դասը Դեկանիոններն են, որոնք աղեղնավորներ են և ունեն կրկնակի գավազաններ ու սովորական վահաններ։ Նրանց հանդերձը այծի մազից կարմիր կտավե դիպակ է, և նրանք մուճակներ ունեն։ Երբ թագավորը դուրս է գալիս թշնամու դեմ, նրանք առաջ են քշում ամբոխը, և երբ թագավորը դուրս է գալիս հանդիսության, նրանք նույնպես կարգավորում են ամբոխը։ Եբրայեցիները նրանց Քերեթին են կոչում, այսինքն՝ աղեղնավորներ։

Պալատի իններորդ դասը Կիւռսօրներն են, որոնք հետևակ սուրհանդակներ են։ Նրանց զգեստը բամբակե դիպակ է՝ եզրազարդերով ու կապերով, և նրանք հողաթափեր ունեն։ Սրանք սպասավորներ են, և եբրայեցիները նրանց Ոփելեթին են կոչում, այսինքն՝ նետողներ։ Բոլորն էլ գլխաբաց են և ոսկե գոտիներ ունեն, բայց միայն սրանք են առանց գոտու։

Սրանք թագավորության պահապան դասերն են՝ զինվորական տղամարդիկ, որոնք իրենց կայաններում են՝ ոսկե գանձարանից դուրս։ Սա է նրանց գործն ու հանդերձանքը։ Կան նաև արքունիքի այլ սպասավորներ՝ ոմանք տղամարդիկ, ոմանք ներքինիներ։ Նրանք ինը զինվորական դասերի մեջ չեն, այլ ազատ սպասավորներ են. դասերի մեջ չեն մտնում, որոշակի թիվ կամ պահակակետ չունեն, այլ երբեմն շատ են լինում, երբեմն՝ քիչ։

Առաջին՝ Դեմետրիտոսները, որոնք պատգամաբերներ են։

Երկրորդ՝ Ռեքինարները, որոնք թագավորի առաջ կարդում են հայտարարությունները։

Երրորդ՝ Կրիտներ կոչվածները, որոնք թագավորի գրագիրներն են։

Չորրորդ՝ Վինետորներ կոչվածները, որոնք պատրաստում են բաղնիքները և լվանում թագավորին։

Հինգերորդ՝ Տռիդլինարները, որոնք պալատի սպասավորներն են և թագավորի առաջ են մատուցում հրավիրվածներին։ Իսկ կոտորակների մեջ կան ակտարներ, որոնք նշանագիրներ են։

Կան նաև Ոպսիտարներ, որոնք ջուր են լցնում թագավորի ձեռքերին։

Ապոկրիսիարներ են կոչվում թագավորի եկեղեցու սպասավորները։

Իսկ փղակոնները երգակիցներ ու ազատ սպասավորներ են։

Սպուդեները քաղաքի կրոնավորներն են, որոնց գործն է երգել ժամերգություններն ու կարգերը։

Իսկ Աբասներն ու Մոնոզոնները մազեղեն հագուստ կրողներ են, որոնք իրենց կամքով են գալիս ծառայության։

Իսկ փղակոններն ու Սպուդե-Մոնաքոսները միայնակյացներ ու ապաշխարողներ են։

Դոմետիկոսները հավատքի ուսուցիչներն են, որոնք սովորում են արտաքին աստվածաբանությունը և վարժվում եկեղեցականների հետ։

Սրանք բոլորը եկեղեցու ինը դասերից չեն և որևէ սպասավորության չեն պատկանում. ամբիոն չեն բարձրանում և բեմ չեն մտնում, այլ բոլորը կարգված են որպես փառաբանողներ Տեր Աստծու տանը։

Այս ամենը դատաստանի գրքում իզուր չդրեցինք, այլ որպեսզի իմանաք, որ հայերը պարտավոր են այս կարգերը սովորել հույներից ու ֆրանկներից, ինչպես պատմությունն է սովորեցնում աղվաններին և ուրիշներին։ Դրա համար անհրաժեշտ է, որ այս կարգը եկեղեցում հաստատվի հայրապետների կողմից, իսկ անփույթ վերաբերմունքի պատճառով նրանք միշտ պարտավոր են ճանաչվում դատաստանի ատյանում։ Մեր Լուսավորչի ժամանակ էլ այս դասերը երևում են եկեղեցում. սուրբ Եղիշեի Պատմության մեջ նույնպես հիշատակվում են՝ ասելով՝ ձեր մեջ կան կարգավորողներ և սաղմոսերգուներ։ Նմանապես կանոններում և այլ գրքերում հիշատակվում են նաև սարկավագների անունները։

Արդ, պարզ է, որ եկեղեցիների ավերման հետևանքով այս կարգն էլ խախտվեց, իսկ հետո՝ ուղղիչների անփութության պատճառով։ Թեև ուրիշ պատճառներ էլ են բերվում, դրանք չեն կարող արդարացնել այդ վիճակը։ Եվ եթե սուրբ Դիոնիսիոսի գրքերում հիշատակվում են ուրիշ անուններ, իսկ այստեղ՝ այլ ձևով, միևնույն է, ամբողջ թիվը պահվում է, ուստի կասկածելու տեղիք չկա։ Այսպիսով, ըստ ճշմարիտ դատաստանի, եկեղեցին պետք է այսպիսի կարգով առաջնորդվի՝ երկնային դասերի նմանությամբ. որովհետև եթե թագավորի տունն այսպես է կարգավորվում, ապա որքան առավել՝ Քրիստոսի՝ երկնավոր Թագավորի տունը։

[ՃԺԴ]

ՃԺԴ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀԱԿԱԴԻՐ ԵԿԵՂԵՑԻ ԿԱՌՈՒՑՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

114. Դու հարցրել էիր հակադիր եկեղեցի կառուցելու մասին։ Այս առիթով գրված է, թե ով քանդում է հայրական ցանկապատը, նրան օձը կխայթի և կսպանի։ Այսինքն՝ նա խախտում է սահմանն ու կարգը, որ սահմանել են մարգարեները, առաքյալներն ու եկեղեցու վարդապետները։ Ուստի ով խափանում է մեր հայրերի հաստատած կարգը և եպիսկոպոսների կամ երեցների դեմ հակառակ եկեղեցի է կառուցում, թող նզովվի թե՛ մահվան, թե՛ կյանքի մեջ և զրկվի քահանայական բոլոր աստիճաններից։ Նույն պատիժը թող կրեն նաև նրանք, ովքեր համաձայն են նրա հետ։ Կառուցված եկեղեցին թող իրավամբ մնա այն ժառանգական վայրում, որտեղ կառուցվել է։ Իսկ եթե մարդասիրաբար վարվեն, թող նրանց վճարեն աշխատանքի արժեքը։ Եթե դա հնարավոր չէ, թող եկեղեցին խաղաղությամբ քանդեն և չայրեն։ Բայց եթե ամբողջ ժողովուրդը՝ եպիսկոպոսներով, քահանաներով և միաբան աշխարհականներով, կամենա, որ կառուցված եկեղեցին մնա, ոչ ոք չպետք է հակառակվի միաբանության որոշմանը։ Իսկ եթե մեկը համարձակվի հրդեհել եկեղեցին կամ մեծավորների կաշառքով բռնություն գործադրի և քանդի այն, այդպիսիները Աստծու դեմ մարտնչողներ են և խաչի անվան դեմ են գործում։ Իսկ եթե զղջան, մինչև մահ թող ապաշխարեն, իսկ կյանքի վերջում՝ աշխարհից հեռանալիս, թող հաղորդություն ստանան՝ ամենայն ճգնությամբ։

Այս դատաստանը կանոնական է, որովհետև հակադիր եկեղեցի կառուցելը պետք է արգելվի ագահության պատճառով, բայց այն կարող է հաստատվել եպիսկոպոսի և մյուսների կամքով։ Ոչ ոք չպետք է եկեղեցին սեփական ժառանգությունը դարձնի և ուրիշ եկեղեցու կառուցումը չթույլատրի ըստ պատշաճի, որովհետև եկեղեցու ժառանգությունը միշտ եպիսկոպոսներինն է, ոչ թե քահանաներինը՝ ըստ իրենց կամքի։

[ՃԺԵ]

ՃԺԵ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԿԱՐԳԻՑ ԶՐԿԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

115. Եթե մեկն արժանի է կարգից զրկվելու, և այդ կարգը նա ստացել է եկեղեցում, ապա իրավունքի համաձայն այսպես պետք է վարվել։ Սարկավագներն ու քահանաները կարգից զրկվեն իրենց եպիսկոպոսի կողմից, որովհետև նա է նրանց ձեռնադրողը։ Սարկավագուհիները՝ սարկավագների կողմից։ Աշխարհականները, հավատացյալները, կրոնավորները և բոլոր նրանք, ովքեր քահանայի կողմից են ձեռնադրվել՝ քահանայի կողմից։ Եպիսկոպոսները՝ իրենց ձեռնադրողների կողմից։ Կաթողիկոսը՝ կամ մեկ այլ կաթողիկոսի, կամ իրեն ձեռնադրած եպիսկոպոսների կողմից։ Իսկ վարդապետը՝ իրեն իշխանություն տված վարդապետների կողմից։ Սակայն վարդապետներին իրավունք չի տրված քահանաներին կարգից զրկել. նրանք կարող են միայն եկեղեցուց հեռացնել։ Յուրաքանչյուրն իրավունք ունի խրատելու, հանդիմանելու և ուղղության բերելու իր դասի մարդկանց, իսկ կարգից զրկելը թող կատարեն նրանց իշխանավորները, այսինքն՝ ձեռնադրողները, որովհետև խոսքով նա իշխանություն ունի բոլորի վրա։ Հայրապետները բոլորի վրա իշխանություն ունեն, բայց բոլորը չէ, որ նրանց վրա են. միայն նրանց ձեռնադրողները։

[ՃԺԶ]

ՃԺԶ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԵԿԵՂԵՑՈՒՆ ՆՎԻՐՎԱԾ ՀՈՂԻ, ՋՐԻ, ԱՅԳՈՒ ԿԱՄ ՆՄԱՆ ԱՅԼ ԲԱՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

116. Եթե պատահի, որ այն եկեղեցին, որին նվիրատվություն է արվել՝ լինի դա վանքում, թե գյուղում, ավերվի, և աշխարհականները բնակվեն այնտեղ ու օգտվեն նվիրատվությունից, նվիրատուներն իրավունք ունեն վերցնելու այն և նվիրելու մեկ այլ եկեղեցու, եթե վերակառուցելու հույս չկա։ Իսկ եթե կա այդպիսի հույս, իրենք հոգևոր կերպով թող տնօրինեն այն, մինչև եկեղեցին կառուցվի, և հետո դարձյալ այնտեղ հաստատեն նվիրատվությունը։ Բայց թող իրենց չվերցնեն, որովհետև այն Աստծունն է այն պահից, երբ նվիրաբերվել է։ Իսկ եթե ավերված եկեղեցու ժողովուրդը տեղափոխվի մեկ այլ եկեղեցի, երբ այն վերակառուցվի, եպիսկոպոսը թող առանց որևէ հակառակության նույն տեղում հաստատի նրանց։ Եթե որևէ մեկը ցանկանա ուրիշ ժողովրդի հաշվին հակառակությամբ եկեղեցի կառուցել, եպիսկոպոսը թող թույլ չտա. իսկ եթե անհրաժեշտությունից ելնելով պահանջեն, թող ամեն ինչ լինի եպիսկոպոսի հրամանով։

[ՃԺԷ]

ՃԺԷ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ԳՈՒՄԱՐԻ ՄԱՍԻՆ, ՈՐ ԿՈՉՎՈՒՄ Է ՀՈՂԱԴՐԱՄ։

117. Հողադրամ կոչվածը այժմ կանոնական հրամաններից չէ, որովհետև կանոնները հիշատակում են անկողինն ու նման այլ իրեր, որ մարդն ունի։ Պարզ է, որ հողի համար այդ դրամը առաջացել է այն բանից, որ վարձակալ քահանաները սկսել են գերեզմաններ վաճառել, մինչև անգամ հաղորդություն ու Ավետարան են մատուցում դրա դիմաց։ Բայց քրիստոնյաները հողի դրամը տալիս են իրենց կամքով. քահանաները դրանով չեն բավարարվում, այլ հարկադրում և գայթակղեցնում են նրանց, ովքեր պատրաստվում են վճարել։ Կամ էլ սովորել են այդպես վարվել այն քահանաներից, որոնք ուրիշ քահանաներին ըստ կարիքի վճարել են տվել, և հիմա իրենք էլ են պահանջում։ Քահանան պարտավոր չէ գնալ մահացածի մոտ, եթե նրան չեն կանչել. իսկ եթե նա սիրելի է եղել կամ մեկ այլ պատճառով սգի է գնում, թող ոչինչ չվերցնի։ Իսկ եթե աշխարհում վախճանված քահանան ժառանգ չունի, նրա ունեցվածքը թող պատկանի դատավորներին, ինչպես արդեն ցույց է տրված նրանց իրավասության մասին. նրա եկամուտները թող վերցնի իր եպիսկոպոսը, ինչպես նաև հանդերձներն ու անկողինը, որովհետև նա է եղել նրա ձեռնադրողը, իսկ ժողովրդին իր կամքով թող հանձնի մեկ այլ քահանայի։ Իսկ եթե ժառանգ կա և նա արժանի է, թող նրան չփոխարինի, իսկ եթե անարժան է՝ թող փոխարինի, որովհետև ժողովուրդը ժառանգություն չէ, այլ եպիսկոպոսինն է։ Քահանան է իր ժողովրդին հանձնում, ոչ թե իր տան որևէ մեկը, որովհետև կանոնները չեն հրամայում, որ երեցների եղբայրները օգտվեն ժողովրդից։ Նույնպես ժողովուրդը եպիսկոպոսի սեփականությունը չէ, եթե նրա ընտանիքում միայն կինն ու որդիներն են։ Նույն կերպ յուրաքանչյուր ձեռնադրող թող պահի իր ձեռնադրածներին։ Իսկ հայրապետը, քանի որ ձեռնադրվում է շատերի կողմից, շատերն էլ կարող են նրա ունեցվածքից օգտվել։ Բայց եթե տունը շատերի կողմից է վայելվել, թող շատերին էլ պատկանի, ինչպես գրված է. իսկ եթե հայրապետը չկամենա, թող իրենը լինի։ Իսկ այն խաչը, գրքերը և շուրջառը, որ հայրապետը տալիս է եպիսկոպոսին, նրա մահվան ժամանակ թող վերցնի միայն այն, ինչն ինքն է եպիսկոպոսին տվել։ Թող ուրիշ բան չվերցնի, իսկ եպիսկոպոսի պատրաստածը ում կամենա՝ թող շնորհի։ Իսկ իր սեփականը թող տնօրինի ինչպես կամենա։ Նույն կերպ թող վարվի եպիսկոպոսը քահանայի հանդեպ՝ լինի նա ժառանգ ունեցող, թե չունեցող։

[ՃԺԸ]

ՃԺԸ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՆԱՍՈՒՆՆԵՐԻ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ։

118. Անասունների մեջ հայտնված այս հիվանդությունը նրանց սեփական մեղքի պատճառով չէ, որովհետև անբան կենդանիների բնությունն ի վիճակի չէ մեղանչելու։ Այն մարդկանց մեղքերի համար նրանց տրված խրատ է, և մարդկանց մեղքերի պատճառով կրկին անասունների վրա է հասնում, ինչպես Գերգեսացիների խոզերի հոտի դեպքում, որովհետև նրանք ուխտ էին արել մեր Տիրոջը չտեսնելու։ Ուստի պարզ է, որ դա անասունների մեղքը չէ, և նրանց տերերին թողնում է սարսափի մեջ։ Երբ այդպիսի բան պատահի նրանց հետ, տերերը պետք է զգուշանան և իմանան, որ ողորմած Աստված խնայելով նրանց՝ թույլ չտվեց, որ հիվանդությունը մարդկանց վրա հասնի։ Իսկ եթե անփույթ լինեն, գուցե հիվանդությունը նրանց մեջ էլ մտնի։ Թող խոստովանեն իրենց մեղքերը և աղոթքներով ու պահքով, ըստ իրենց կարողության, երեք քառասնօրյա պահք պահեն, խաչով ու Ավետարանով օրհնեն ու կնքեն անասուններին, որպեսզի գուցե Աստված հաճի, հիվանդությունը վանի, և բանական մարդիկ ազատվեն իրենց կասկածներից։ Իսկ եթե անասունները չբուժվեն, թող մորթեն և այլազգիներին վաճառեն, բայց ոչ կենդանի, որպեսզի դարձյալ քրիստոնյաներին չվաճառվեն։ Իսկ եթե բուժվեն և երեք ամիս անցած չլինի, կարող են մորթել ու ուտել կամ քրիստոնյաներին վաճառել. Տիրոջ կամքով նրանք անմեղ են։ Այս ամենը վերաբերում է այն դեպքին, երբ հիվանդությունը պատահում է սեփական տանը։ Իսկ եթե անասունները գնված լինեն և հիվանդությունը նրանց հետ պատահի, գնորդը թող վկաներով հաստատի, որ իր տանը այդ հիվանդությունը չի եղել։ Իսկ եթե չկարողանա, թող վերադարձնի վաճառողին։ Բայց եթե հիվանդությունը պատահի գնումից հետո, թող չվերադարձնի։ Այնուամենայնիվ, վերադարձի այս կարգը միշտ կարող է կիրառվել, եթե հիվանդությունը եղել է վաճառողի տանը։ Նույն դատաստանը թող լինի նաև կատաղած կենդանիների վերաբերյալ։ Իսկ անուտելի կենդանիները, եթե անբուժելի են, թող վաճառվեն այլազգիներին, իսկ բուժվածները՝ քրիստոնյաներին. վերադարձնելու կարգը նույնը թող լինի։

Այս դատաստանը կանոնական է. եթե հաճելի թվա, թող այսպես հաստատուն մնա, իսկ եթե ոչ՝ թող վարվեն ինչպես կամենում են։

[ՃԺԹ]

ՃԺԹ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՆԿԱՏԱՐԻՆ ԿԱՏԱՐՅԱԼԻ ՀԵՏ ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅԱՄԲ ՄԻԱՑՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

119. Կանոնական հրամանով՝ տղաների պսակը չպետք է օրհնել, մինչև չպարզվի նրանց բնության հասունությունը։ Իսկ եթե կինը անկատար է, իսկ տղամարդը՝ կատարյալ, դա կրկնակի չարիք է, որովհետև ինչպես խոստովանությունից զրկվելով՝ խզվում է երկու խմբերի միջև եղած կապը, և դրա հետևանքով մահ է լինում։ Ուստի այսպիսի վնասի համար կանոնական դատաստանն այն է, որ կամավոր մարդասպանների կարգով երեք կողմերի նկատմամբ պատիժ սահմանվի՝ հարսի ծնողների, փեսայի և նրա ծնողների նկատմամբ։ Քահանան թող զրկվի իր կարգից։ Իսկ միջնորդներին անմեղ չհամարեն, այլ նրանց էլ իրենց կամքով արածների համար կարգից զրկեն։ Եպիսկոպոսները պետք է խիստ հանդիմանեն այդպիսի մարդկանց։

[ՃԻ]

ՃԻ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՈՒԽՏԱՏԵՂԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

120. Ուխտատեղեր են կոչվում թե՛ վկայարանները, թե՛ աստվածային շնորհների այլ վայրերը, կամ այն տեղերը, որտեղ խաչ է հաստատված։ Եթե այդ վայրը գտնվում է որևէ եպիսկոպոսի վիճակում, ապա այն գյուղի երեցին, որի սահմաններում գտնվում է, պետք է հանձնել, որպեսզի նա զգուշությամբ սպասավորի, եթե այն հեռավոր վայրում է։ Իսկ եթե այն սահմանների մեջտեղում է, քահանաները թող միասին սպասավորեն և շնորհի հողը ծառայության ու բարեկարգման համար օգտագործեն։ Սակայն իրենք էլ կարող են օգտվել դրանից՝ առանց որևէ հակառակության։ Թող չվիճեն այն նվերների համար, որ մատուցում են բժշկության նպատակով, այլ դա թող լինի այն եպիսկոպոսի իրավասությունը, ով լավագույնս է սպասավորում այդ վայրը։ Իսկ եթե ագահությամբ բռնանան սուրբ վայրերի վրա և չլսեն եպիսկոպոսի խրատը, աստվածային շնորհը կվերանա, և նրանք պատասխանատու կլինեն դրա պակասի համար, որովհետև Աստծու մարդասիրությանն ու սրբերի բարի կամքին հակառակ են գործում. սրբերը միշտ անվճար բարեխոսում են աշխարհի համար։ Այդպիսի մարդկանց մասին եպիսկոպոսը պետք է քարոզ կարդա՝ ասելով, որ ոչ ոք նվեր չտա նրանց, այլ նվերները տան իրենց տներում գտնվող աղքատներին, իսկ իրենք գնան աղոթելու, որպեսզի եկեղեցու շնորհը այլազգիներին չանցնի։ Որովհետև բոլոր նվերներն էլ խորհրդանշական են. դահեկանը՝ ոսկու անախտ բնության պատճառով, խորհրդանշում է Քրիստոսի աստվածությունը, իսկ Փրկչի պատկերը՝ մեր պատկերը, որովհետև Նա վերցրեց մեր կերպարանքը՝ նախապես մեզ շնորհելով Իր պատկերը։ Այդպես է ասված՝ կայսրինը տվեք կայսրին, իսկ Աստծունը՝ Աստծուն։ Իսկ վեց դանգը խորհրդանշում է Նրա գալստյան վեց ժամանակաշրջանները։ Թասուն՝ չորս տարրերի և չորս Ավետարանների խորհուրդն է։ Դանգի մեջ եղած տասներկու գարիները տասներկու առաքյալների խորհուրդն են, իսկ դահեկանի մեջ եղած յոթանասուներկու գարիները՝ յոթանասուներկու առաքյալների։ Դրամը մեր բնության օրինակն է, որովհետև մարդը տառերի նման է՝ հակադարձությամբ։ Իսկ մյուս նյութական իրերը, ինչպես խորանում եղած նվերներն ու տաճարին մատուցված ընծաները, խորհրդանշական իմաստ չունեն։ Ուստի խորհրդանշական ընծաները թող չխառնվեն անխորհուրդ ընծաներին և չանցնեն այլազգիներին։ Իսկ եթե համարձակվեն այդպես անել, եպիսկոպոսը թող զրկի նրանց կարգից։ Իսկ խաբեբաներին բնավ պետք է վտարել. նրանք կրոնավորների ձեռքով են գալիս, բնակվում ուխտատեղերում և շատ գայթակղություններ են պատճառում պարզամիտներին՝ մղելով նրանց որկրամոլության ու այլ ախտերի։ Նրանք սուտ պատմություններ են պատմում երազների մասին և շատերին մոլորեցնում։

[ՃԻԱ]

ՃԻԱ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԱՀԱՑԱԾ ԿՆՈՋ ԱՄՈՒՍՆՈՒ ԵՎ ՆՐԱ ՊՌՈՅԳՔ ԿՈՉՎՈՂ ԲԱԺԻՆԸ ՎԵՐԱԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

121. Մահմեդականների մոտ ամուսնության կարգն այլ է. նախ որոշում են կնոջ անձի գինը, որը կոչվում է մահր։ Նույնը հռոմեացիների մոտ էլ է եղել և կոչվել է տուայր։ Դրանից բացի սահմանում են նաև կնոջ բաժինը հայրական ունեցվածքից, որը կոչվում է պռոյգք։ Երբ տղամարդն ամուսնությամբ տիրանում է կնոջը, մահրը մնում է կնոջը և այլևս հետ չի վերադարձվում։ Իսկ երբ երեխան է ծնվում, այդ ժամանակ միայն տղամարդը իրավունք է ստանում կնոջ պռոյգքի նկատմամբ, բայց մահրը՝ բնավ ոչ։ Դրա համար սահմանել են, որ եթե կինը ծննդաբերի և որևէ մեկը լսի նրա ձայնը, այդ պահից պռոյգքը մնում է տղամարդու կամքին, որովհետև գուցե նա դրա դիմաց տա մահրի և տուայրի փոխարեն այն, ինչ տվել է կնոջը։ Իսկ մեզ մոտ այդպես չէ. տղամարդը կնոջ անձի գինը չի վճարում, այլ միայն մի քանի իրեր, որոնք կոչվում են երեսաց տեսի, իսկ կինը իր բաժնով է գալիս տղամարդու տուն և անցնում նրա ձեռքի տակ։ Ուստի պատշաճ ենք համարում, որ կնոջ մահվան դեպքում, եթե զավակ մնա, հոգան նրա հոգու կարիքները, իսկ մնացածը պատկանի զավակին։ Իսկ եթե զավակ չմնա, թեև երկու կամ երեք աղջիկ ծնված լինեն, բաժինը թող վերադարձվի նրա ծնողների կամ եղբայրների ձեռքը։ Եվ ըստ նրա պատվիրանի՝ թող հոգ տանեն նրա հոգու մասին՝ ամուսնու իմացությամբ, իսկ այն քիչը, որ կմնա, թող իրենցը լինի։ Պռոյգքի վճարումը թող այսպես լինի. ոսկե կամ արծաթե իրերը վերադարձվեն նույն իրերով կամ դրանց արժեքով։ Իսկ կենդանիների դեպքում՝ կամ դրանք համարեն չաճած ու չնվազած, կամ եթե աճել են և չեն պակասել, թող վերցնի սկզբնական գլխաքանակը և աճի կեսը, իսկ աճի մյուս կեսը մնա տղամարդուն։ Այն հագուստեղենը, որ միասին մաշել են, թող նույնությամբ վերադարձվի, իսկ օժիտը, որ պատրաստված է եղել, թող հաշվի չառնվի։ Եվ եթե նրանք որոշ ժամանակ միասին ապրել են, տղամարդը պարտավոր է իր ունեցվածքից բաժին հանել կնոջ մահվան դեպքում՝ ինչպես տան տիրուհու համար։

Այսպես է պետք հաստատել այս դատաստանը։

[ՃԻԲ]

ՃԻԲ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՄՈՒՍՆՈՒ ԱՆԶԱՎԱԿ ՄԱՀԱՆԱԼՈՒ ԴԵՊՔՈՒՄ ԿՆՈՋ ԲԱԺՆԻ ՄԱՍԻՆ։

122. Իսկ եթե պատահի, որ տղամարդը մահանա իր հոր տանը կամ հորից առանձնացած, թող իր ունեցվածքի վերաբերյալ կտակ կազմի, ինչպես կամենում է, բայց կնոջ բերած ունեցվածքը թող վերադարձնի, ինչպես վերևում գրվեց։ Իսկ այն, ինչ նրան տվել էր որպես երեսաց տեսի, թող կնոջը մնա, մանավանդ եթե գրով ու վկաներով է տրված, որովհետև դա նրա անձի գինն է։ Իսկ սնունդը թող բաժանեն ըստ հոգիների՝ բոլոր տների միջև, որպես բաժին թե՛ մահվան, թե՛ կյանքի ժամանակ։

[ՃԻԳ]

ՃԻԳ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԱՀԱՑԱԾ ԿՆՈՋ ԿԱՄ ՏՂԱՄԱՐԴՈՒ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ԱՆԶԱՎԱԿ ԵՆ ԵՎ ՄԻՄՅԱՆՑ ՀՈԳԱԲԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆ ԵՆ ՎՍՏԱՀԵԼ։

123. Մարդկանց մեջ մշտական սովորություն է, որ կինը իր բաժնով գնում է ամուսնու տուն՝ նրա հայրական օջախը. այս սովորությունից դուրս դեպքերը քիչ են։ Եթե կինը իր բաժնով գնում է ամուսնու տուն, կամ տղամարդն է մտնում կնոջ տուն, և հետո տղամարդը մահանում է ու հոգաբարձությունը հանձնում իր ազգականներին, ապա եթե զավակ չունեն, կինը թող դուրս գա տնից իր բաժնով և իր հետ վերցնի այն, ինչ կոչվում է երեսաց տեսիք, հատկապես եթե դա հաստատված է գրով կամ վկաներով, որովհետև դա նրա անձի գինն է։ Իսկ եթե նա վկաներով իր կնոջն է վստահել հոգաբարձությունը, ապա կինը, ինչպես նաև տղամարդու ծնողներն ու եղբայրները, թող հոգ տանեն այդ ամենի մասին՝ նրա հրամանի համաձայն։ Իսկ եթե կինը մահանա և հոգաբարձությունը վստահի ոչ թե իր ծնողներին, այլ ամուսնուն, ապա ամուսինը, կնոջ ծնողներն ու եղբայրները թող հոգ տանեն այդ մասին։ Բայց թող ո՛չ տղամարդը, ո՛չ կինը ագահություն չանեն մահացածի ունեցվածքի նկատմամբ, այլ նախ հոգ տանեն նրա հոգու համար, իսկ քիչ մնացածը թող կնոջ ծնողներն ու ամուսինը միասին ժառանգեն։

[ՃԻԴ]

ՃԻԴ.

ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀԱՐԲԵՑՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ։

124. Շատերը՝ եկեղեցու առաջնորդներն ու սպասավորները, չգիտեն, թե ինչ սահման ունի հարբեցողությունը։ Եթե մարդը միայն չի փսխում, համարձակվում է եկեղեցական գործ կատարել։ Ուստի պետք է նրանց համար սահման դնել։ Ըստ բառի բուն իմաստի՝ հարբեցողությունը հագեցումն է, իսկ փսխելը կամ չփսխելը շատ անգամ կախված է մարմնի կազմվածքից։ Եթե հարբեցողության սահմանը հագեցումն է, ապա չհարբելու սահմանը անհագությունն է։ Հարբեցողության նշանն էլ մարմնի ու խոսքի երերալն է։ Ուստի ով համապատասխանում է այս սահմանին կամ նշանին, արժանի է հեռացվելու իր յուրաքանչյուր սպասավորությունից և ապաշխարության չափը լրացնելուց հետո միայն վերադառնալու շնորհի գործին։ Իսկ եթե անփույթ լինեն, նրանց նկատմամբ պետք է կիրառվի հարբեցողների դատաստանը։

Մաս երկրորդ — Աշխարհական օրենք

[Ա]

Ա. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԹԱԳԱՎՈՐՆԵՐԻ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՏԱԿ ԳՏՆՎՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

1. Նախ գրեցինք եկեղեցու դատաստանը և այնտեղ սահմանեցինք դատավորների կարգն ու նրանց եկամուտների աղբյուրները, որովհետև դա առաջինն է և մեծագույնը։

Իսկ երկրորդ հերթին սահմանենք թագավորի, իշխանների և բոլոր աշխարհականների դատաստանը։

Բայց պետք է իմանալ, որ միայն Աստված է իսկապես Թագավոր, իսկ մարդիկ միայն անունով են թագավորներ, ոչ թե ճշմարտապես։ Սակայն թագավորներ են կոչվում նրանք, ովքեր ամբողջությամբ տիրում են իրենց ազգերին և այլ ազգերից հարկ են ստանում. իսկ եթե այդպես չէ, նրանց հարկ չպետք է վճարվի։

Եթե թագավորը որդիներ ու դուստրեր ունենա, թող թագավորության վիճակը բաժանի հավասար ու արդար կերպով։ Թեև պատշաճ է առաջնեկին թագավոր դարձնել, բայց թագավորը գահին թող նստեցնի նրան, ով առավել առաջադեմ է։ Քանի դեռ նրա եղբայրները ողջ են, նրա որդիներն իրավունք չունեն թագավորությունը վերցնելու, և միայն եղբայրների մահից հետո թող որդիները նստեն գահին։ Իսկ եթե նա դուստրեր ունենա, թող նրանց համար հայրական տան կարգ սահմանի՝ ամբողջ կահավորանքով, և յուրաքանչյուրին եղբոր բաժնի կեսը տա։ Եթե թագավորները մահանան, և որդուց թոռ ու դստերից թոռ մնան, գահը թող ստանա որդու որդին, ոչ թե դստեր որդին։ Դստեր սերնդից ոչ ոք թող չվերցնի այն, իսկ եթե վերցնի, օտարական համարվի։ Այդպես մեր Աբգար թագավորն էր կարգավորել պարսից թագավորական տան կարգը։ Նահապետ Նոյն էլ իր որդիների հետ դստերը բաժին տվեց հարավային կողմում, ինչի համաձայն այդ կողմերում կանայք էլ են թագավորում։ Սողոմոնն էլ երբեմն ընդունեց հարավի թագուհուն, և Տերն ինքն էլ վկայում է այդ մասին։ Սակայն առաջնեկին պետք է պատվել ընտիր բաժնով, ինչպես օրենքն էլ կրկնակի բաժին տալ է հրամայում։ Տեղին է, որ դուստրը եղբոր բաժնի կեսն ստանա, բայց թագավորությունը թող լինի այնպես, ինչպես նախնիներից է փոխանցվել։ Իսկ եթե որդի չլինի և դուստր լինի, թող թագը տա իր դստերը։ Օրենքի հաստատուն վկայությունն ունենք, որ եթե մեկը մեռնի և որդի չունենա, բայց դուստր ունենա, ժառանգությունը նրան պետք է տրվի։ Նա կարող է ամուսնանալ և իր թագը տալ ամուսնուն, բայց նրա մահից հետո նրանց զավակները օտարների պես համարվեն։ Եթե մեկն ասի՝ ինչո՞ւ նա ինքը չի թագավորում հարավային կողմերի օրինակի նման, այլ թագը տալիս է ամուսնուն, թող իմանա, որ այնտեղ սովորությունն է այդպես առաջ տանում, իսկ գրքերի դատաստանի համաձայն ես սա հաստատուն եմ համարում։ Եթե թագավորը կտակ կազմի, քանի դեռ կենդանի է, իրավունք ունի այն փոխելու ըստ պատշաճի, որովհետև կտակը մահից հետո է հաստատուն, ինչպես ասում է առաքյալը։ Այդպես Կոստանդիանոս թագավորն իր կտակով թագավոր կարգեց իր որդիներին։ Թագավորության սահմանները թող հաստատի լեռներով, գետերով և սահմանաքարերով, ինչպես առաջին թագավորները։ Իսկ եթե հայրական տոհմից բնավ ժառանգ չլինի, նա իրավունք ունի թագը տալ օտարի՝ ոչ ըստ կրոնի, ինչպես Հնդկաստանի թագավորի որդին և Մակեդոնացի Ալեքսանդրը, և մնացած տնօրինությունը թողնել Տիրոջը։ Իսկ եթե հոր տանը ժառանգներ կան, որոնք մերձավոր ազգականներ են, նրանք թող լինեն ժառանգները։ Իսկ եթե որդիներ ունի, նրանցից մեկին միշտ իր մոտ պահի և նրան ժառանգ դարձնի, իսկ մյուսներին հեռու բնակեցնի, ինչպես հին թագավորներն էին սովորություն դարձրել։ Այս դատաստանի իրավունքը թող նույն կերպ վերաբերի իշխաններին ու ազատներին։ Բայց թագավոր կարգելը թող երբեք չլինի առանց հայրապետի հրամանի։

Եթե թագավորը քաղաք ու ամրոց կառուցի, աշխարհագիր անցկացնի կամ դահեկան ու դրամ հատի, թող իշխանություն ունենա դա անելու՝ ըստ դատաստանի իրավունքի։ Իսկ իշխաններն իրավունք չունեն դահեկան ու դրամ հատելու. եթե հատեն, դա պետք է լինի թագավորի հրամանով։

Նույնպես քաղաքներ ու բերդեր կառուցելը, մեծ գետերի վրա կամուրջներ շինելը, ինչպես նաև հոգետներ և իջևանատներ կառուցելը թագավորներին է պատկանում, և այդ ամենը պետք է լինի նրանց հրամանով։

Իշխանները թող չհագնեն թագավորական զգեստ, մինչև թագավորն ինքը չհրամայի կամ պատիվ չշնորհի։

Թագավորի առաջ մեծ իշխանները թող չնստեն, եթե նա չհրամայի։

Թագավորի սեղանից ոչ ոք չպետք է ուտի, բացի հայրապետից, և միայն այն ժամանակ, երբ նա կամենա։ Իսկ արքունիքում թագավորն ու հայրապետը կարող են նստել իրենց իրավունքով, բայց թագավորը չպետք է նստի հայրապետի տանը։

Տիրոջը հավատացող թագավորը չպետք է հեթանոս թագավորի նման հարճեր պահի, այլ ամուսնության կարգը թող օրինավոր լինի։ Նա հայրապետի հետ միասին իշխանություն ունի բեմում կանգնելու, բայց թող հետևի բարեպաշտների՝ Ովսիայի, Եզեկիայի, ինչպես նաև Դավթի, Կոստանդիանոսի, Թեոդոսիոսի, Տրդատի և նրանց նմանների օրինակին։

Հավատացյալ թագավորը բոլոր գործերում ու գործարքներում թող դատաստանի համաձայն վարվի։

Եթե անհրաժեշտաբար պատերազմ պատահի այլազգիների դեմ, երբ սուրը բարձրանա, թող ոչ ոքի չսպանի, բացի այն այլազգիներից, որոնք պատերազմի պատճառ են դարձել։

Եթե այլազգիները պաշարեն մի քաղաք, նախ մեկ, ապա երկու և երեք անգամ նրանց խաղաղության հրավիրի։ Եթե չկամենան գալ և քաղաքը բռնությամբ վերցնեն, թող սպանեն դիմադրողներին, իսկ մյուսներին հարկի տակ պահեն։ Իսկ եթե նրանք անձնատուր լինեն, հարկը թող դրվի մյուսների վրա, ոչ թե նրանց առաջնորդների։ Քաղաքը պաշարելիս պտղատու ծառերը չպետք է կտրեն։

Քաղաքը կամ բերդը թշնամուն հանձնողներին, եթե նրանց մեղքն իսկապես հաստատվի և նրանք այլազգիներ լինեն, մահվան դատապարտեն։ Իսկ եթե հնարավոր լինի փրկել նրանց կյանքը, թող նրանց կանանց ու երեխաներին վերցնեն արքունիք և վաճառեն, իսկ նրանց ժառանգությունից զրկելով՝ աքսորեն ու խրատեն՝ նշան դնելով նրանց վրա։ Իսկ եթե չարիքը հասնի իր նպատակին, և նրանք ընկնեն իշխանության տակ, թող նրանց չխնայեն։ Իսկ եթե քրիստոնյան պատրաստվում է մատնել քաղաքը կամ բերդը այլազգիներին կամ նույնիսկ քրիստոնյաներին, նրա համար նույնպես մահվան նույն դատաստանն է։ Բայց մեր օրենքների մարդասիրության պատճառով նրան թող խրատեն՝ նշան դնելով աչքի, ձեռքի կամ ոտքի վրա, որպեսզի ապաշխարության հասնի և չկորչի չարիքի մեջ՝ առանց դրա ավարտին հասնելու։

Իսկ արքունի գանձը գողացող այլազգուն թող խրատեն՝ նշան դնելով աչքի կամ ձեռքի վրա, նրա կնոջը, որդուն և ժառանգությունը վերցնեն արքունիք և աքսորեն։ Իսկ քրիստոնյա գողին բռնելուց հետո թող վաճառեն նրան, նրա կնոջն ու որդիներին՝ իր ազգականների և քրիստոնյաների մեջ։ Իսկ եթե դա հնարավոր չէ, թող նշան դնելով աչքի կամ ձեռքի վրա խրատեն և արձակեն։

Եթե այլազգին կամքով սպանի քրիստոնյային, թող նրան սպանեն նրա փոխարեն։ Իսկ եթե ակամա է սպանել, թող խրատեն՝ նշան դնելով ձեռքին, և արյան գին տուգանեն։ Մարդու արյան գինը չի կարող նրա իրական արժեքը լինել, որովհետև մարդն Աստծու գործն է և Նրա պատկերը, իսկ մեռածին հարություն տալը միայն Աստծուն է պատկանում։ Բայց ոչ ոք թող չկարծի, թե Հովսեփի և Տիրոջ համար վճարված քսան ու երեսուն արծաթը իրական գին էր, որովհետև վաճառողները գողեր էին։ Ես պատահականորեն և ըստ հնարավորության պատշաճ եմ համարում արյան գինը սահմանել երեք հարյուր վաթսունհինգ ոսկե դահեկան, որը տվյալ ժամանակի շրջանառությամբ տասներեք արծաթե դրամ է։ Այդ գինը բանական շնորհի և քրիստոնեության պատճառով կրկնապատկվի, իսկ ըստ աստիճանի՝ ավելանա։ Այլազգիների համար թող լինի դրա մեկ երրորդը, որովհետև նրանք չունեն ո՛չ բանական շնորհը, ո՛չ քրիստոնեությունը։ Այսպիսին թող լինի նրանց դատաստանը։ Իսկ եթե վճարելու կարողություն չունեն, թող վաճառվեն, և նրանց արժեքը տրվի սպանվածի հարազատներին, իսկ տունը որպես ավար անցնի արքունիքին։ Իսկ եթե քրիստոնյան կամքով սպանի այլազգուն, թող արյան գինը տուգանվի՝ ըստ ցույց տրված օրինակի՝ հարյուր քսաներկու դահեկան։ Իսկ եթե ակամա է սպանել, թող վճարի գնի կեսը՝ վաթսունմեկ դահեկան, և գումարը գնա արքունիք, բայց դրա մեկ երրորդը տրվի սպանվածի հարազատներին։ Իսկ եթե քրիստոնյան կամքով սպանի քրիստոնյային, թող արյան գինը տուգանվի նրա հարազատներին, և ըստ հնարավորության նաև թագավորի տուգանքը վճարվի։ Թեև օրենքների համաձայն նա մահվան է արժանի, այնուամենայնիվ թող խրատվի և ապաշխարության հասնի։ Իսկ եթե աղքատ է, թող իրեն ու ընտանիքին վաճառեն իր ազգականների մոտ, և այդպես հատուցի։ Իսկ եթե ակամա է սպանել, թող հարազատներին վճարի գնի կեսը, իսկ թագավորին՝ ըստ կարողության տուգանք, բայց այլ խրատ չստանա։ Այս ամենը թող դատի թագավորը, իսկ հասարակական մյուս դատաստանները թողնի դատավորներին, իսկ գաղտնի և չբացահայտված գործերը՝ վարդապետների խոստովանությանը։ Իշխանները թող առանց թագավորի հրամանի մարդասպաններին չսպանեն, իսկ գողերին խրատելու իրավունք ունեն։ Ազատ մարդն էլ առանց իշխանի հրամանի թող չհամարձակվի գողերին խրատել։

Այժմ պետք է խոսել գերիների և ավարի բաժանման օրինակի մասին։ Եթե թագավորը ամբողջ զորքով, դրոշներով ու փողերով գնա թշնամու երկիր ավար վերցնելու և ավարով վերադառնա, ավարի մեջ գտնված ոսկին թող լինի թագավորինը։ Բայց նա թող երդմամբ չվերցնի, այլ հրապարակային հայտարարություն անի, որպեսզի եթե հետո որևէ մեկի մոտ գտնվի, այդ մարդը մեկի փոխարեն յոթնապատիկ տուգանք վճարի։ Բայց եկեղեցիներին տասանորդ թող տա։ Գերիների ու ավարի կեսը թող լինի թագավորինը, և դրանից տասանորդ տրվի եկեղեցիներին, իսկ մնացած կեսը՝ զորքին։ Յուրաքանչյուր իշխան թող նույն բաժանումն անի, և նրանք նույնպես նախ իրենց եկեղեցիներին տասանորդ տան։ Իսկ եթե թագավորը զորքի հետ չլինի, և իշխանները իրենց դրոշներով ու փողերով գնացած լինեն, ոսկին դարձյալ թագավորինն է, իսկ գերիներից ու ավարից թագավորին տասանորդ է հասնում։ Եկեղեցիներին թող տրվի հիսներորդ մասը, ինչպես օրենքն է ասում։ Գավառի ու բերդի վրա իշխողին փող ու դրոշ տալը նրա իրավունքն է։ Թագավորի ու իշխանի համար գողեր ունենալը պատշաճ չէ, այլ միայն լրտեսներ։ Իսկ եթե նրանք օրենքից դուրս գնան և հրամանով ուղարկվեն, մարդու ու անասունի ավարից կեսը թող նրանցը լինի՝ հրամանի պատճառով։ Իսկ եթե առանց հրամանի գնան, երկու բաժինը գնացողին թող լինի, որովհետև իր կամքով է մահվան գնացել։ Այսպես ասացինք ըստ սովորության, որովհետև գրքերում հրաման չկա. եթե զինվորը պատերազմում մահանա, տերը նրա արյան համար պատասխանատու չէ։ Իսկ եթե գողության ուղարկվածը մահանա, տերը նրա արյան համար պատասխանատու է, բայց ինքնակամ գնացողի համար՝ ոչ։ Ում որ գողության ուղարկի և նա բռնվի, տերը թող փրկագին վճարի, իսկ ում չի ուղարկել, նա ինքն իր համար թող վճարի։ Պատերազմում զինվորը, եթե մեկին բռնի, նրա հանդերձը, ձին և բոլոր զենքերը թող իրենը լինեն, իսկ զրահը՝ տիրոջը։ Ավարից արծաթն ու մարգարիտը թող լինեն իշխաններինը, պղինձն ու երկաթը և դրանց նմանները՝ զորքինը։ Ոսկին, ակնեղենը և դիպակը՝ ամբողջությամբ թագավորինը, թանկարժեք մետաքսն ու կտավը՝ իշխաններինը, իսկ հասարակ մետաքսն ու կտավը՝ զորքինը։

Թագավորներն ու իշխանները գավառներից և ազգերից հարկերը թող արդարությամբ վերցնեն. թող նախնիների սովորությունից ավելին չպահանջեն, որովհետև ամեն ինչի համար հաշիվ են տալու, քանի որ Աստծուց կարգվել են աշխարհի պահպանության ու փրկության, ոչ թե կործանման համար։ Ուստի թող այսպես լինի։ Արտերից թող վերցնեն հինգերորդ մասը, ինչպես Հովսեփը սահմանեց Եգիպտոսում, երբ Փարավոնի երկիրը ձեռք բերեց և հինգերորդ մասը սահմանեց։ Պարզ է, որ սկզբում այդ հողերն իրենց ժառանգությունն էին, և հինգերորդ մասը գոյություն չուներ, այլ միայն փոքր հայրական հարկ էր։ Նույնպես թող լինի այժմ. արծաթով գնահատված արտերը, այգիներն ու պտղատու պարտեզները թող հնգորդ հարկի մեջ չմտնեն, նույնպես ջրաղացը, տունն ու խանութը։ Իսկ եթե բնակիչները հարկվեն արհեստով կամ առևտրով, ապա դա թող լինի այնպես, որ քրիստոնյաների գլխահարկ չլինի, այլ միայն այլազգիներինը, երբ նրանց բռնի հարկի տակ են դնում։ Բայց ոռոգվող արտերը թող հնգորդ հարկ վճարեն, իսկ այգիները՝ տասանորդ, որովհետև հողն է թագավորինն ու իշխանինը, ոչ թե ջուրը։ Նույնպես թող հարկվեն նաև ոստիները, այգիներն ու ծառաստանները։

Նույնպես շաբաթվա օրերից մեկը թող աշխատեն իշխանի ու տիրոջ համար, բայց դրանից ավելի ձեռքի աշխատանք պահանջելը մեծ անիրավություն է։

Եզան համար առանձին հարկ թող չլինի, որովհետև այն արդեն հնգորդի դիմաց կատարված աշխատանքն է։

Կովից թող լինի միայն մեկ լիտր յուղի հարկ։

Արոտի համար այլ հարկ թող չլինի, որովհետև հարկվողներն արդեն արոտավայրերից օգտվողներն են։

Ոչխարներից տասանորդը թող վերցվի գառներով։ Եթե տերերին հաճելի լինի, թող դրանք փոխանակեն ոչխարների հետ՝ ըստ պատշաճ արժեքի։

Ձիու, ջորու և էշի համար հարկ թող չլինի, որովհետև դրանցով նրանք հաճախ ծառայում են տերերին։

Տարեսկզբին թող ծառայեն ըստ իրենց կարողության, ինչպես նաև տոն օրերին։ Թող չլինեն բազմաթիվ չեքչեքներ, և անիրավ սովորություններ թող չլինեն, որովհետև սահմանն էլ է շատացել, և ավելորդ սովորություններ են առաջացել։ Առանց դատաստանի թող ոչ ոքի չտուգանեն, այլ ըստ կարողության՝ եթե նա մեղավոր գտնվի թագավորական ծառայության մեջ։ Իսկ մյուս մեղավորներին թող դատավորները վճիռ տան։

Անիրավություն է, որ իշխանները հավատացյալներից վերցնեն այն հարկերը, որոնք վերցնում են այլազգիները, որովհետև այդ հարկը պատշաճ է այլազգիներից վերցնել, ոչ թե նրանցից, ինչպես վրացիներն են անում իրենց իշխանության տակ ընկածների նկատմամբ։

Եթե թագավորը իշխանին գավառ տա, և նա նրա հրամանով բերդ, ավան կամ ավերակ բնակավայր կառուցի այդ սահմաններում, այն թող նրա ժառանգությունը համարվի։ Առանց մեծ ու արդարացի հանցանքի թող այն չփոխվի։ Նրանց մահից հետո այդ իրավունքը թագավորի հրամանով թող անցնի նրանց որդիներին։ Նույնպես ազատները թող լինեն իշխանների իշխանության ներքո, իսկ շինականները՝ ազատների։ Երբ նրանք ավերակները վերակառուցեն և անտառներից հող մաքրեն, այդ ունեցվածքը թող մնա անփոփոխ և նրանց մահից հետո անցնի որդիներին։ Փոփոխությունը թող թույլատրվի միայն մեծ հանցանքի դեպքում, և թող նրանց չզրկեն զրպարտության պատրվակով։

Նոր կառուցված բնակավայրերին ազատություն թող տրվի, մինչև դրանք ամբողջովին հաստատվեն։

Քաղաքի և բերդի կառուցման ժամանակ, եթե արքունի գանձը պակասի, բոլորը միասին թող վճարեն։

Քաղաքաբնակները թող գյուղացիներից ավելի պատիվ ունենան, իսկ գյուղացիներն էլ՝ ագարակների բնակիչներից ավելի։ Նույնպես բերդի բնակիչներն ավելի պատիվ թող ունենան, քան ավանի բնակիչները, որովհետև այդպես է եղել նաև մեր առաջին թագավորների կարգը։

Անհրաժեշտ ու օգտակար արհեստներն են հողագործությունը, դարբնությունն ու հյուսնությունը։ Շատերն են հողագործությամբ զբաղվում, իսկ երկաթագործն ու փայտագործը թող ավելի պատվի արժանանան։ Մարմնի բնությանը օգնող և անհրաժեշտ արհեստներից բանականը բժշկությունն է, և այն նույնպես պետք է պատվի արժանանա։ Թեև շատ արհեստներ աննշան են համարվում, դրանք խիստ անհրաժեշտ են, իսկ այն արհեստները, որոնց վարպետները քիչ են, թող արքունիքից ավելի շատ վարձ ստանան՝ հասարակության կարիքների համար։ Սակայն բանական արհեստների մեջ ամենաօգտակարն ու անհրաժեշտը, որը փրկություն է բերում, վարդապետությունն է. այն պետք է իշխանների և արքունիքի մեջ ամենապատիվը լինի, որովհետև վարդապետը բոլորի հայրն է և բժիշկը՝ հոգիների բժիշկը։

[Բ]

Բ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԹԱԳԱՎՈՐԻ ԴԵՄ ՄԵՂԱՆՉԱԾ ԻՇԽԱՆՆԵՐԻ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ԴԵՄ ՄԵՂԱՆՉԱԾ ՄՅՈՒՍՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

2. Եթե իշխաններն ու թագավորական տան մյուս անդամները մեղավոր լինեն թագավորի առաջ, կամ ավելի ցածր դիրք ունեցողները՝ իշխանի առաջ, դատաստանի համաձայն մեղավորի մահից հետո նրա որդիներն ու եղբայրները պետք է մնան նրա ժառանգության մեջ։ Թող հայրերի մեղքի պատճառով որդիները չզրկվեն, եթե նրանք իրենց հայրերի նման չլինեն, որովհետև յուրաքանչյուրն իր մեղքի համար է մեռնելու՝ ըստ Տիրոջ հրամանի։

[Գ]

Գ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՇԻՆԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

3. Մարդկային բնությունը Արարչի կողմից ազատ է ստեղծվել, իսկ տերերին ծառայելը առաջացել է հողի ու ջրի կարիքների պատճառով։ Ուստի պատշաճ եմ համարում այս դատաստանը՝ թողնելով տերերին՝ ազատ լինի գնալ այնտեղ, ուր կամենա։ Իսկ եթե տերերից մեկը չթույլատրի և հարկադրի հեռացածներին վերադառնալ, ապա հոր մահից հետո ուրիշ վայրում ծնված որդիներն ազատ են և պարտավոր չեն վերադառնալ այնտեղ։

[Դ]

Դ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԱՆՈՒԿՆԵՐԻ ՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ։

4. Եթե սպանությունը կատարվել է երեխայի նկատմամբ, և սպանողը տասներկու տարեկանից բարձր է, թող դա համարվի ամբողջական արյունահեղություն, և տուգանքը սահմանվի ըստ այդմ։ Իսկ եթե տարիքով դրանից փոքր է՝ տասը կամ տասնմեկ տարեկան, թող վճարի կեսը։ Իսկ եթե տասը տարեկանից փոքր է, թող վճարի մեկ երրորդը։ Թեև կանոնները այլ հանցանքների դեպքում հրամայում են մանկության մեղքերը չհիշել մինչև տասնհինգ տարեկանը, մենք այս հարցում այդպես դատելը իրավացի համարեցինք։ Եվ թեև որոշ դատաստաններում տարբեր վայրերում կարծիքներ կան, որոնք կանոններից դուրս կամ դրանց հակառակ են թվում, ինչպես տղամարդկանց ու կանանց դատաստանների դեպքում, այնուամենայնիվ, վարդապետների քննությունից հիշատակումն ունենալով՝ համարձակվեցինք այդպես սահմանել։

[Ե]

Ե. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԱՆՈՒԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ԽԱՂԻ ԺԱՄԱՆԱԿ ՄԻՄՅԱՆՑ ՎՆԱՍՈՒՄ ԵՆ, ԿՈՏՐՈՒՄ ԿԱՄ ԶԳԱՅԱՐԱՆՆԵՐԻՑ ԶՐԿՈՒՄ։

5. Երբ մանուկները խաղի ժամանակ միմյանց վնասեն՝ լինի դա պատահմամբ, թե բարկությամբ, թող այդ դեպքերը քննվեն։ Նույնպես նաև սպանության դեպքերը, և տարիքը համեմատվի սպանության համար սահմանված տարիքների հետ։ Իսկ զգայարանների վնասման դեպքում տուգանքը թող համեմատվի վնասվածքի չափի հետ, և հատուցվի նաև բուժման ծախսը։ Այս դատաստանը սահմանեցինք երեխաների իրավունքների համաձայն։

[Զ]

Զ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԱՆՈՒԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ԼՈՂԱԼԻՍ ՄԻՄՅԱՆՑ ՎՆԱՍՈՒՄ ԵՆ ՋՐՈՒՄ։

6. Եթե մանուկները ջրում լողալիս միմյանց խեղդեն, թող քննեն՝ արդյոք դա եղել է պարզամտորեն՝ խաղի ժամանակ, թե բարկացած, կամ արդյոք մեկը ինքնակամ խորն է գնացել և ուրիշները չեն կարողացել նրան դուրս բերել։ Այս դեպքերը թող քննվեն և համեմատվեն սպանության համար սահմանված տարիքների հետ, և վճիռը տրվի ըստ իրավունքի։

[Է]

Է. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԱՆՈՒԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ԳՐԱՎԻ ՊԱՏՃԱՌՈՎ ՄԻՄՅԱՆՑ ՄՂՈՒՄ ԵՆ ԲԱՐՁՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ ՎԱԶԵԼ ԴԵՊԻ ՑԱԾՐ ՎԱՅՐԵՐ, ԴԺՎԱՐ ՃԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐՈՎ, ՁՅԱՆ ՄԻՋՈՎ ԿԱՄ ՆՄԱՆ ԱՅԼ ՏԵՂԵՐՈՎ։

7. Եթե վերոհիշյալ կամ նման դեպքեր պատահեն մանուկների հետ, ապա դրդողը թող դատվի սպանության համար սահմանված տարիքների համաձայն, և եթե մահ լինի, թող վնասի կեսը վճարի, հատկապես եթե տուժածի տարիքն ավելի բարձր է։ Իսկ եթե նա ավելի փոքր է, թող վճարի դրա կեսի կեսը, ինչպես տասը և տասնմեկ տարեկանների դեպքում. իսկ ավելի փոքրերի նկատմամբ էլ նույն չափով դատեն։ Որովհետև ինչպես կանոնները, վարդապետների համաձայն, բնավ չեն արդարացնում այդպիսի արարքները, այնպես էլ դատաստանը։ Իսկ եթե գործը կատարյալ մարդու վերաբերյալ է, թող դատվի ըստ դրա։

[Ը]

Ը. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ԱՆԻՄԱՍՏ ԳՐԱՎՆԵՐԻ ՊԱՏՃԱՌՈՎ ՄԻՄՅԱՆՑ ՎՆԱՍՈՒՄ ԵՆ։

8. Երիտասարդները սովորություն ունեն անիմաստ գրավների պատճառով միմյանց ստիպելու ծանր իրեր բարձրացնել, օրինակ՝ քարեր և նման այլ բաներ, ինչի հետևանքով միմյանց վնասում են։ Եթե մեկը հայտնի կերպով գրավ դնի որևէ բան, և դրա պատճառով մյուսը խաբվելով վնասվի, թող արյան գնի կեսը վճարի այն մարդը, ով խոսքով մեղադրել ու դրդել է նրան, մանավանդ եթե խաբվածի տարիքն ավելի բարձր է։ Թող վճարվի նաև վնասի և բուժման ծախսը։ Սա սահմանեցինք, որպեսզի անիմաստ մահ չլինի։

[Թ]

Թ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԳԻՆԵՀԱՐՆԵՐԻ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՊԱՏՃԱՌԱԾ ՎՆԱՍՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

9. Գինարբուքի ժամանակ պատճառված վնասի համար, մեր հոգևոր օրենքի համաձայն, ոչ մի ներողամտություն չպետք է լինի, որովհետև նախ հարբեցողությունն է դատապարտվում։ Եթե այնտեղ միմյանց հետ կռվելիս կոտրեն կամ խեղեն իրար, թող ճշգրիտ դատաստան լինի, և վճարեն բուժման ու հաշմանդամության համար նախատեսված տուգանքը։ Իսկ եթե մահ լինի, թող քննեն դեպքի հանգամանքները՝ արդյոք դա եղել է չար դիտավորությամբ, պատահմամբ, վրիպմամբ կամ նման այլ պատճառով, արդյոք երկուսն էլ են շարժվել դեպի կռիվ, թե մեկը մյուսից ավելի է մեղավոր եղել։ Այդպես վճիռ թող կայացվի և արյան գինը տուգանվի։ Գինարբուքի մասնակիցներն էլ թող ճշգրտորեն դատապարտվեն որպես հանցակիցներ, և նրանց վրա նույն տուգանքը դրվի։ Իսկ եթե զգայարաններից որևէ մեկը վնասվի, դատաստանը թող լինի ըստ դրա։ Թեև օրենքների համաձայն նրանք մահվան են արժանի, այնուամենայնիվ թող ձեռքով խրատվեն և Ավետարանի համաձայն ապրեն։ Այս դատաստանը պատշաճ ենք համարում։ Բայց թող այս ամենը նախախնամությամբ անեն, որովհետև եթե նույն չարիքի հանդեպ վախ չլինի, թող խրատ չլինի, այլ միայն տուգանք և ապաշխարություն։

[Ժ]

Ժ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԳԱՎԱՌՆԵՐԻ, ԳՅՈՒՂԵՐԻ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՈՒՆԵՑՎԱԾՔԻ ՄԱՍԻՆ։

10. Իշխանների բոլոր սահմաններում գտնված ոսկու հանքերը թող պատկանեն թագավորներին, իսկ արծաթը՝ թագուհիներին։ Նրանց կամքն է՝ իրենց բաժին հանել, թե ոչ։

Իսկ պղինձը, երկաթը և դրանց նման մյուս հանքերը թող լինեն մեծ իշխաններինը՝ թագավորների շնորհած պարգևներով։ Նույնպես աղը, բորակը, նավթը, կուպրը, ապակին և նման այլ բաները։ Իսկ ակնեղենն ու մարգարիտը թող լինեն արքունիքինը, ինչպես նաև մյուս պատվական իրերը։

Իսկ խեժը, խունկը, դեղնախունկը, գղթորը, մազթաքեն, զարիկոնը, սակամունին և նման այլ ապրանքները, որոնցով առևտուր են անում և շահույթ ստանում, թող տասանորդ վճարեն իշխաններին։

Իսկ յուրաքանչյուր սահմանի մայր ծառերից գտնված բոլոր պտուղները թող պատկանեն այդ սահմանին։

Շինականների համար արդար է օտարների բերած պտուղներից տասանորդ վերցնել, եթե դրանք իրենցը չեն, այլ պատկանում են այն մարդկանց, որոնց սահմանում աճել են, և դա լինի նրանց կամքով ու խնդրանքով։

Նույնպես թող լինի շինարարության համար օգտագործվող փայտի, արոտավայրերից ու խոտհունձից ստացվող խոտի և մշակվող հողի դեպքում։

Իսկ գետերը սահմանների սեփականությունը չեն, այլ պատկանում են նրանց, ովքեր հասնում են դրանց։

Որսը թող պատկանի նրանց, ում սահմաններում որս են անում։ Իսկ եթե օտարները որս անեն, թող տասանորդ վճարեն այն սահմանի տիրոջը։ Նույնպես անտառներում որս անելու դեպքում տասանորդը թող տրվի այն սահմանատիրոջը, ում տարածքում որսն արվել է։ Նույնը թող լինի նաև ծովային որսի վերաբերյալ՝ ըստ նույն օրինակի։

[ԺԱ]

ԺԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԳՅՈՒՏԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

11. Եթե որևէ մեկը իր արտում, այլ կալվածքում կամ իր տունը կառուցելիս գանձ գտնի՝ ոսկի կամ արծաթ, և նմանությունից պարզվի, որ այն նախկին թագավորներինն է եղել, թող պատկանի արքունիքին, իսկ գտնողին տասանորդ տրվի՝ և՛ տեղի, և՛ գտնելու համար՝ կրկնակի չափով։ Իսկ եթե միայն գտնելն է հայտնի, թող սովորական տասանորդ տրվի, իսկ տեղի տիրոջը՝ կրկնակի բաժին։ Եթե կարծվի, թե գանձը որևէ նախարարի կամ այլ մեծահարուստի է պատկանել, և նրանց տոհմից կան ժառանգներ, որոնց պետք է հասնի ժառանգությունը, թող նրանցը լինի, իսկ արքունիքին, գտնողին և տեղի տիրոջը տասանորդ տրվի։ Եթե ժառանգներ չկան, թող գանձը պատկանի գտնողին։ Իսկ եթե հավանական լինի, որ այն գտնողի նախնիներինն է եղել, թող արքունիքին տասանորդ վճարվի։ Եթե գտնողը վարձու աշխատող է, չեմ կարծում, թե տասանորդ տալն արդար է. ավելի ճիշտ է բաժանել։

[ԺԲ]

ԺԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿՌՎՈՂՆԵՐԻ ԵՎ ՄԻՄՅԱՆՑ ՄՈՐՈՒՔԸ ՊՈԿՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

12. Եթե տղամարդիկ կռվեն, և նրանցից մեկը թերի լինի, իսկ մյուսը համարձակվելով պոկի նրա մորուքը, թող դատաստանը լինի կրկնակի չափով՝ մազերը կտրելով և ըստ արժանվույն ծեծելով ու ամոթահար անելով, մանավանդ որ նա անարգել է պատվավոր մարդու։ Իսկ եթե դա արել է ավելի ուժեղ կամ պատվավոր մեկը, թող տուգանքը լինի մեկ զգայարանի վնասման տուգանքի կեսը։ Սա թող լինի մյուս կռիվների դատաստանների օրինակ։

[ԺԳ]

ԺԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀՈՐԵՐԻ ՄԵՋ ՊԱՀՎԱԾ ՍԵՐՄԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

13. Եթե մեկը բացի ցորենի կամ այլ սերմերի հորը՝ լինի իր հողում, թե ուրիշի, և որևէ մեկին ներս թողնի այնտեղից բան հանելու, ու նա մահանա, թող մահվան դատաստան լինի։ Իսկ եթե հիվանդանա կամ վնասվի, թող վճարվի բուժման ու հաշմանդամության տուգանքը, որովհետև պետք էր հորը փակ պահել մինչև սերմի հոտը դուրս գար, և այդպես զգուշանալ։ Այս դատաստանը թող հաստատուն մնա։ Սակայն վարձու աշխատողի և նախապես զգուշացված մարդու դեպքը թող ճշգրիտ քննությամբ որոշվի, ինչպես նաև այն մարդու դեպքը, որին հարկադրել են։

[ԺԴ]

ԺԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՏԵՐԵՐԸ ՇԻՆԱԿԱՆՆԵՐԻՆ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆԻՑ ԱՎԵԼԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔ ԵՆ ՀՐԱՄԱՅՈՒՄ։

14. Եթե տերը անգթաբար հրամայի օրենքից ավելին անել, և դրա հետևանքով իր հարկի տակ գտնվող շինականներից մեկը մահանա, ապա այդ տերը պատասխանատու է արյան դատաստանի համար՝ որպես ավելի մեծ իշխանություն ունեցող։ Ըստ արժանվույն թող խոնարհությամբ ապաշխարություն սահմանեն, իսկ մյուս վնասների համար վճարեն բուժման ու հաշմանդամության ծախսերը, իսկ անբուժելի վնասների դեպքում՝ տուգանքը։

[ԺԵ]

ԺԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՔԱՀԱՆԱՆԵՐԻՆ ԱՆԱՐԳՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

15. Առաքյալները կարգ սահմանեցին և հաստատեցին, որ ոչ ոք չպետք է անարգի, արհամարհի կամ քամահրանքով վերաբերվի քահանային, թեկուզ նա շատ աղքատ լինի։ Թող իմանա, որ Աստծուն է անարգում, որովհետև քահանան Աստծու սպասավորն է ձեր բարօրության համար և ձեր հոգիների համար հաշիվ է տալու։ Գրված է՝ քո ժողովրդի իշխանին մի՛ անիծիր։

Այս դատաստանը և դրանից առաջ եղածը երբեմն արդեն գրել էինք, թեկուզ փոքր-ինչ, բայց այժմ կամեցանք այն կրկնել առաքելական կանոններից՝ ցույց տալու համար քահանաներին անարգողների պատժի մեծությունը։ Արդար դատաստանով ճիշտ է նրանց դատել Աստծուն հայհոյողների նման, ըստ այն խոսքի՝ ով ձեզ է անարգում, ինձ է անարգում։ Իսկ նրանց համար, ովքեր այդպես չեն վարվում, պատիժն արդեն ըստ արժանվույն ցույց է տրված։

[ԺԶ]

ԺԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

16 . Առաքյալները կարգ սահմանեցին և հաստատեցին, որ նրանք, ովքեր դատավորության աստիճանի մեջ են և իրավունք ունեն դատաստան անելու, եթե խեղաթյուրեն այն, աչառություն անեն, մեղավոր դարձնեն արդարին և արդարացնեն մեղավորին, այլևս չպետք է մնան դատավորության պաշտոնում, այլ պետք է հրապարակավ հանդիմանվեն ու պատժվեն։ Նրանք չեն հասկացել այն, ինչ Աստվածային ձեռքով գրված է Մովսեսի օրենքում՝ մի՛ խեղաթյուրիր դատաստանի իրավունքը և կաշառք մի՛ վերցրու արդարության դիմաց։

Դատավորների դատաստանից և կանոնական հրամաններից սովորեցինք, որ եկեղեցու դատելու շնորհը պատկանում է նրանց, ովքեր իշխանության աստիճան ունեն։ Իսկ եթե նրանք օրենքից դուրս և աչառությամբ վարվեն, կզրկվեն այդ շնորհից։ Կան նաև դատավորների դատաստաններ, որոնք նրանցից բարձր դիրք ունեցողներն են կատարում՝ նրանք, ովքեր գիտեն օրենքների իրավունքը։

[ԺԷ]

ԺԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԾԱՌԱՆԵՐԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԸՆԴԳՐԿԵԼՈՒ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ։

17. Մենք չենք հրամայում ծառաներին տերերի կամքին հակառակ ժառանգության մեջ ընդգրկել, որպեսզի ձեռք բերողների սրտերը չտրտմեն, որովհետև դա տների կործանման պատճառ է դառնում։ Բայց եթե ծառան երբևէ արժանի երևա ձեռնադրվելու որևէ աստիճանի, ինչպես Ոնեսիմոսը, և նրա տերը թույլ տա, ազատի նրան և տնից հեռացնի, ապա այդպես կարող է լինել։

Այս դատաստանը կանոնների համաձայն հրամայում է այս ամենը պահել, որպեսզի եկեղեցին գայթակղության մեջ չընկնի, և բարեպաշտության պատրվակով վնաս չգործվի ու չարախոսներին մեր մասին խոսելու առիթ չտրվի։

[ԺԸ]

ԺԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԹԱԳԱՎՈՐՆԵՐԻՆ ԵՎ ԻՇԽԱՆՆԵՐԻՆ ԱՆԱՐԳՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

18. Եթե մեկը անիրավաբար նախատի թագավորներին ու իշխաններին, թող պատիժ կրի. եթե ժառանգական իշխանավոր է՝ զրկվի իր կարգից, իսկ եթե հասարակ մարդ է՝ հեռացվի եկեղեցուց։

Այս դատաստանը պետք է կատարեն եպիսկոպոսներն ու վարդապետները, որովհետև թագավորներն ու իշխանները Աստծու պատկերներն են։ Եթե անարգողը ժառանգական իշխանավոր է, արդար է նրան զրկել կարգից, իսկ աշխարհականին հեռացնել եկեղեցուց մինչև զղջալը։ Սա այժմ էլ հաստատուն է։

[ԺԹ]

ԺԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԳՈՂԵՐԻ, ԱՎԱԶԱԿՆԵՐԻ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՊԱՏՎՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

19. Գողերին կամ ավազակներին, ինչպես նաև նրանց, ովքեր իրենց կամքով ապաստան են տալիս նրանց, եկեղեցու օրենքի համաձայն արժանի է մահվան մատնել։ Հին ու փորձառու ավազակը և նրան հաց տվողները մշտապես մահվան դատապարտված են։ Դատավորը պարտավոր է հետևել այս կարգին։

Սա վերաբերում է մարդկանց առևանգողներին և ավազակներին։ Օրենքը հրամայում է մահվան դատապարտել նաև նրանց հանցակից հյուրընկալողին, և եկեղեցու օրենքն էլ նույնն է սահմանում։ Սակայն կանոնների համաձայն այս դատաստանն արդեն բացահայտված է։

[Ի]

Ի. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՕՐԵՆՔԻ ՀԱՄԱՁԱՅՆ ԾԱՌԱՅԻՆ ԳՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

20. Եթե քրիստոնյան քրիստոնյա ծառա գնի, ապա ըստ օրենքի նա վեց տարի պետք է ծառայի և յոթերորդ տարում ազատ արձակվի։ Մեզ մոտ թող այսպես լինի. երբ նա իր գնին համարժեք ծառայություն մատուցի, ազատ դուրս գա։ Եթե միայնակ է ծառայության մտել, միայնակ էլ թող ազատվի, իսկ եթե կնոջ հետ է մտել, կինը նույնպես թող նրա հետ ազատվի։ Բայց եթե տերը նրան կին տա, և նրանից որդիներ ու դուստրեր ծնվեն, կինը և երեխաները թող մնան նրա տիրոջը, իսկ նա միայնակ թող ազատ արձակվի. նրանք էլ կարող են փրկագնով ազատվել։ Իսկ եթե ծառան պատասխանի՝ ասելով, թե սիրում է իր տիրոջը, կնոջն ու երեխաներին և չի կամենում ազատության գնալ, ապա տերը նրան թող տանի Աստծու եկեղեցի՝ քահանաների և վստահելի վկաների հետ, և գրավոր հաստատի, որ նա հավիտյան ծառա է մնում։ Թող դրանից չանհանգստանա, թեև կարող էր ազատվել, որովհետև ըստ առաքյալի՝ Տիրոջ մեջ կանչված ծառան Տիրոջ ազատն է։

[ԻԱ]

ԻԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՂԱԽԻՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

21. Եթե որևէ մեկը իր դստերը վաճառի՝ ինչ պատճառով էլ լինի, հավատացյալ տղամարդու մոտ որպես աղախին ծառայելու համար, թող նրան փողի դիմաց աղախնի պես չվաճառի։ Եթե նա հաճելի չլինի իր տիրոջ աչքին, հայրը թող փրկագնի նրան։ Բայց տերը իրավունք չունի նրան օտար ազգի վաճառելու, որովհետև դրանով անարգում է նրան։ Իսկ եթե նրան իր որդուն տա, թող նրա հետ վարվի ըստ օրենքների՝ ինչպես դստեր հետ։ Եթե ոչ իրեն, ոչ էլ իր որդուն նրան կնության չտա, ապա նրա ծառայության ժամկետը լրանալուց հետո, իր գնի չափով ծառայած լինելուց հետո, թող ազատ արձակվի ձրի։ Իսկ եթե հայրը կարողանա նրան ավելի շուտ փրկագնել, թող փրկագնի։

[ԻԲ]

ԻԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅԼԱԶԳԻ ԾԱՌԱՆԵՐԻ ԵՎ ԱՂԱԽԻՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

22. Եթե մեկը այլազգի ծառա կամ աղախին գնի, և նրանք համաձայնեն մկրտվել, թող փրկագնով ազատվեն. երբ իրենց գնի չափով ծառայեն, թող ազատ լինեն։ Իսկ եթե չկամենան, տերը իրավունք ունի վաճառելու նրանց։ Բայց թող մկրտությունը չուշացնի այն պատճառով, որ նրանք դեռ չեն ազատվել։ Իսկ մկրտվածների ազատվելը կամ չազատվելը թող լինի նույնը, ինչ ծնունդով քրիստոնյաների դեպքում։ Նույնը վերաբերում է նաև աղախիններին։

[ԻԳ]

ԻԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀՈՐ ԿԱՄ ՄՈՐԸ ՀԱՐՎԱԾՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

23. Ով հարվածի իր հորը կամ մորը, թող մահվան դատապարտվի։

Այս ամենը ըստ օրենքի է։ Նույնպես կանոններն էլ թող սահմանեն մինչև մահ տևող ապաշխարություն։ Իսկ դատաստանը թող այսպիսին լինի. եթե նա դա արել է անգիտակցաբար կամ մանկության պատճառով, ծնողները կարող են ներել նրան։ Իսկ եթե դա արել է հանդգնությամբ ու արհամարհանքով, ծնողները իրավունք ունեն քահանաների և ծերերի առաջ բազմիցս խրատելուց հետո հրաժարվել նրանից և զրկել ժառանգությունից։ Իսկ եթե նա զղջալով և նրանց կամքին համապատասխան ապաշխարությամբ վերադառնա, թող դարձյալ ընդունվի։

[ԻԴ]

ԻԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԱՐԴ ԳՈՂԱՑՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

24. Ով Իսրայելի որդիներից մեկին գողանա, վաճառի և նա գտնվի նրա մոտ, թող մահվան դատապարտվի։

Իսկ մեզ մոտ այսպիսի լրացմամբ թող լինի։ Եթե քրիստոնյան գողանա քրիստոնյային և վաճառի այլազգիներին, ու չար գործը բացահայտվի, ապա որպեսզի նա ապաշխարության հասնի, թող մահվան չդատապարտվի, այլ բանտարկվի։ Երաշխավորների միջոցով թող վերադարձվի ստացված գինը և վաճառված մարդը հետ բերվի։ Իսկ եթե դա հնարավոր չէ, տերերը թող գինը ստանան գողից, իսկ նրան խրատեն՝ նշան դնելով նրա վրա, և արձակեն։ Իսկ եթե չզղջա, թող խրատը լինի նշան դնելը։

[ԻԵ]

ԻԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀՈՐ ԿԱՄ ՄՈՐԸ ԶՐՊԱՐՏՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

25. Ով զրպարտի իր հորը կամ մորը, թող մահվան դատապարտվի։

Հայտնի զրպարտիչների և իրենց ծնողների հանցանքները հրապարակայնորեն բացահայտողների մասին օրենքը մահվան դատաստան է սահմանում։ Բայց մեզ մոտ թող լինի ծնողներին հարվածողների համար ցույց տրված դատաստանը։

[ԻԶ]

ԻԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿՌՎՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

26. Եթե երկու տղամարդ կռվեն, և նրանցից մեկը քարով կամ բռունցքով հարվածի մյուսին, ու նա չմահանա, այլ անկողին ընկնի, բայց հետո վեր կենա և ձեռնափայտով դուրս գա, հարվածողը թող անմեղ լինի։ Իսկ վիրավորի համար թող ապաշխարություն լինի։ Բայց նրա հաշմանդամության և բուժման ծախսերը թող տուգանքով հատուցվեն, իսկ եթե մահանա՝ վճարվի արյան գինը։

Այս դատաստանը ամբողջությամբ ասված է օրենքներում, և մեզ մոտ նույնպես պետք է ամբողջությամբ պահպանվի։

[ԻԷ]

ԻԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՏԵՐԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՍՊԱՆՎԱԾ ԾԱՌԱՆԵՐԻ ԵՎ ԱՂԱԽԻՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

27. Եթե մեկը իր ծառային կամ աղախնին գավազանով հարվածի, և նա նրա ձեռքով մահանա, ապա տիրոջ նկատմամբ դատաստանով վրեժխնդրություն թող լինի։

Տերն ասում է այս դատաստանը գավազանի, սրի և նման այլ միջոցների մասին՝ միաժամանակ նկատի ունենալով նրանց ապստամբությունը և դրա պատճառը։ Եվ եթե նրանք այլազգի լինեն կամ քրիստոնյա, թող արյան գինը տուգանվի ըստ դրա։

Բայց եթե նա մեկ կամ երկու օր ապրի, վրեժխնդրություն չպետք է պահանջվի, որովհետև նա իր տիրոջ արծաթն է։

Թող ապաշխարություն լինի։

[ԻԸ]

ԻԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՏՂԱՄԱՐԴԿԱՆՑ ԿՌՎԻ ԺԱՄԱՆԱԿ ՀՂԻ ԿՆՈՋ ԵՆ ՀԱՐՎԱԾՈՒՄ։

28. Եթե երկու տղամարդ կռվեն և հղի կնոջը հարվածեն, և պտուղը դուրս գա դեռ չձևավորված, թող վնասի կեսը տուգանվի՝ այնքան, որքան կնոջ ամուսինը կպահանջի, և դա տրվի խնդրանքով։ Իսկ եթե պտուղն արդեն ձևավորված լինի, թող կյանքը հատուցվի կյանքի դիմաց։

Այս դատաստանը հայտնի է և աստվածային օրենքի համաձայն է։ Բայց ձևավորված և չձևավորված պտուղը նույնը չէ, որովհետև ամուսինը հույս ունի, որ կինը երեխա կծնի, թեև ձևավորվելու և չձևավորվելու միջև ժամանակային տարբերություն կա։ Իսկ կյանքը կյանքի դիմաց հատուցելու այս դատաստանը թող փոխարինվի տուգանքով ու ապաշխարությամբ, ինչպես ցույց է տրված թագավորների դատաստաններում՝ համեմատելով նման դեպքերի հետ։

[ԻԹ]

ԻԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀԱՐՎԱԾՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

29. Աչք՝ աչքի դիմաց, ատամ՝ ատամի դիմաց, ձեռք՝ ձեռքի դիմաց, ոտք՝ ոտքի դիմաց, խարան՝ խարանի դիմաց, վերք՝ վերքի դիմաց, հարված՝ հարվածի դիմաց։

Այս աստվածային դատաստանը Ավետարանի շնորհով պետք է հատուցվի տուգանքով՝ ըստ բանական մարդու արյան արժեքի։ Սակայն մեծի և փոքրի տարբերությունը պետք է քննվի՝ ըստ զգայարանների, մարմնի մասերի ու գործածության, և յուրաքանչյուր մարմնի մասի ու զգայարանի համար սահմանվի քսանվեց դահեկան, վեց դահեկան և կես դանգ՝ պակաս գարիով։

[Լ]

Լ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՏԵՐԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ԾԱՌԱՆԵՐԻՆ ԵՎ ԱՂԱԽԻՆՆԵՐԻՆ ՀԱՐՎԱԾԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

30. Եթե մեկը իր ծառայի կամ աղախնի աչքը հանի և կուրացնի, թող նրանց ազատ արձակի՝ նրանց աչքի փոխարեն։ Իսկ եթե իր ծառայի կամ աղախնի ատամը թափի, թող նրանց ազատ արձակի՝ նրանց ատամի փոխարեն։

Գուցե աստվածային այս օրենքը հրամայի, որ ծառաներն ու աղախինները նույն կերպ ազատ արձակվեն նաև մյուս զգայարանների ու մարմնի մասերի վնասման դեպքում։ Այս դատաստանը հավատացյալների համար մեզ մոտ թող անփոփոխ մնա՝ ըստ օրենքների։ Իսկ եթե ծառան կամ աղախինը այլազգի է, տերը կարող է նրան վաճառել պատշաճ գնով՝ ավելի ցածր կամ գնի կեսով, ինչպես դատաստանի իրավունքը կհամարի տեղին։ Սակայն տերն իրավունք ունի նաև չվաճառելու։

[ԼԱ]

ԼԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՑՈՒԼԸ ՀԱՐՎԱԾՈՒՄ Է ՏՂԱՄԱՐԴՈՒ ԿԱՄ ԿՆՈՋԸ։

31. Եթե ցուլը հարվածի տղամարդու կամ կնոջ և նրանք մահանան, ցուլը թող քարկոծվի, նրա միսը թող չուտվի, իսկ ցուլի տերը թող անմեղ լինի։

Այս դատաստանը ըստ օրենքների մեզ համար հաստատուն թող մնա։ Ցուլը մորթելով՝ քարկոծելու փոխարեն թող կատարվի այդ դատաստանը, իսկ միսը վաճառեն այլազգիներին և դրա գինը տան աղքատներին։ Այսպիսով դատաստանը լիովին կատարված կլինի, և տերն անմեղ կմնա։

Բայց եթե ցուլը նախկինում էլ է հարվածել և եղել է կատաղած, իսկ նրա տիրոջը բողոքել են, և նա այն չի հեռացրել, ու ցուլը սպանի տղամարդու կամ կնոջ, ցուլը թող քարկոծվի, իսկ նրա տերն էլ դրա հետ մահվան դատապարտվի։ Իսկ եթե նրա վրա փրկագին սահմանվի, թող վճարի փրկագին իր կյանքի դիմաց՝ որքան որ նրանից պահանջեն։ Նույն կերպ թող վարվեն, եթե ցուլը հարվածի որդիներին կամ դուստրերին։

Այս իրավունքը մեզ համար պետք է սահմանվի փրկագնով՝ ըստ օրենքների, և ոչ թե մահվամբ, որովհետև օրենքը ողորմությունը խառնում է արդարության հետ։ Փրկագնի մասին արդեն ցույց է տրված թագավորների դատաստաններում՝ արյան գնի վերաբերյալ։

Իսկ եթե ցուլը հարվածի ծառային կամ աղախնին, նրանց տիրոջը թող տրվի երեսուն կրկնակի սատեր արծաթ, իսկ ցուլը քարկոծվի։

Այդ գումարը սահմանում է ծառայի գինը, իսկ ցուլի դատաստանն արդեն ցույց է տրված։ Սակայն դատաստանի համաձայն քրիստոնյայի և այլազգու միջև տարբերություն պետք է լինի։ Իսկ եթե ցուլը վնասի կամ խեղի զգայարաններից մեկը, և նրա տերը տեղյակ չի եղել ցուլի վտանգավոր լինելու մասին, նա թող անմեղ լինի։ Իսկ եթե իրեն զգուշացրել են, բայց նա ցուլին չի հեռացրել, թող վճարի բուժման և հաշմանդամության ծախսերը։ Յուրաքանչյուր դեպք թող քննվի առանձին։

[ԼԲ]

ԼԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՑՈՒԼԸ ՀԱՐՎԱԾՈՒՄ Է ՄՅՈՒՍ ՑԼԻՆ ԵՎ ՍՊԱՆՈՒՄ։

32. Եթե որևէ մեկի ցուլը հարվածի իր հարևանի ցլին և սպանի նրան, թող ցուլը կենդանի վաճառեն և դրա գինը բաժանեն, իսկ սպանված ցուլն էլ մորթեն ու բաժանեն։ Բայց եթե ցուլը նախկինում էլ էր կատաղած, և նրա տիրոջը բողոքել էին, իսկ տերը չէր հեռացրել նրան, ապա թող ցուլը հատուցվի ցուլի դիմաց, իսկ սպանված ցուլը լինի տիրոջը։

Այս դատաստանը մեզ համար թող հաստատուն մնա՝ ըստ օրենքների։

[ԼԳ]

ԼԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀՈՐԵՐԻ ԵՎ ՋՐՀՈՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ԱՆԱՍՈՒՆՆ Է ԸՆԿՆՈՒՄ ԴՐԱՆՑ ՄԵՋ։

33. Եթե մեկը հոր բացի կամ ջրհոր փորի և այն չծածկի, ու այնտեղ եզ կամ էշ ընկնի, հորի տերը թող արծաթով տուգանվի և այն տա անասունի տիրոջը, իսկ մորթին էլ թող նրան լինի։

Այս դատաստանը պարտավոր ենք իրավամբ պահել։ Գուցե այստեղ անմաքուր կենդանուն էշով է նշանակել, իսկ մաքուրին՝ եզով։

[ԼԴ]

ԼԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՏՂԱՄԱՐԴ ԿԱՄ ԿԻՆ Է ԸՆԿՆՈՒՄ ԲԱՑ ՀՈՐԻ ԿԱՄ ՋՐՀՈՐԻ ՄԵՋ։

34. Եթե տղամարդ կամ կին ընկնի բաց հորի կամ փորված ջրհորի մեջ, եթե դա ցերեկը լինի, թող արյան գնի կեսը տուգանվի, իսկ եթե գիշերը՝ ամբողջ արյան գինը։ Նույնը թող լինի կանանց, ծառաների և աղախինների դեպքում։ Թող նույն կերպ դատվի քրիստոնյան և այլազգին։ Գիշերվա պես թող համարվեն նաև կույրը, հարբածը և երեխան։

[ԼԵ]

ԼԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՑՈՒԼԸ ՀԱՐՎԱԾՈՒՄ Է ՄԱՔՈՒՐ ԿԱՄ ԱՆՄԱՔՈՒՐ ԱՆԱՍՈՒՆՆԵՐԻՆ ԵՎ ՍՊԱՆՈՒՄ։

35. Եթե ցուլը հարվածի կովին, ոչխարին կամ նման այլ կենդանու և սպանի, քանի որ տերը չգիտեր, որ ցուլը հարվածող է, թող վճարի գնի կեսը, իսկ փոքր կենդանու միսը թող լինի իր տիրոջը։ Իսկ մեծ կենդանին թող բաժանվի, եթե երկու կողմերն էլ հավասար արժեք ունեն։ Հարվածող ցուլը թող վաճառվի։ Իսկ եթե տիրոջը բողոքել էին, և նա չէր հեռացրել ցուլին, թող ամբողջ վնասը տուգանվի։ Նույնը թող լինի նաև անմաքուր կենդանիների՝ այսինքն բեռնակիր անասունների դեպքում։

[ԼԶ]

ԼԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ԲԵՌՆԱԿԻՐ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԸ ԽԵՂԴԵԼՈՎ ԿԱՄ ՈՏՔԵՐՈՎ ՀԱՐՎԱԾԵԼՈՎ ՄԻՄՅԱՆՑ ՍՊԱՆՈՒՄ ԿԱՄ ՎՆԱՍՈՒՄ ԵՆ։

36. Եթե ձին, էշը կամ ջորին խեղդելով կամ ոտքերով հարվածելով միմյանց սպանեն կամ այլ վնաս պատճառեն, և տերը գիտեր իր կենդանու կատաղի բնավորության մասին, բայց չզգուշացավ, թող ամբողջ վնասը տուգանվի։ Իսկ եթե չգիտեր, թող վնասի կեսը վճարի։ Նույնը թող լինի, եթե այլ կենդանիներ սպանեն կամ վնասեն։

[ԼԷ]

ԼԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ԱՅՍՊԻՍԻ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԸ ԿԾԵԼՈՎ ԿԱՄ ՈՏՔՈՎ ՀԱՐՎԱԾԵԼՈՎ ՍՊԱՆՈՒՄ ԿԱՄ ՎՆԱՍՈՒՄ ԵՆ ՏՂԱՄԱՐԴՈՒՆ, ԿՆՈՋԸ, ՈՐԴՈՒՆ, ԴՍՏԵՐԸ, ԾԱՌԱՅԻՆ ԿԱՄ ԱՂԱԽՆԻՆ։

37. Եթե տիրոջը բողոքել էին, թող ամբողջ վնասը տուգանվի, կամ եթե նա չէր զգուշացրել։ Իսկ եթե անգիտությամբ է եղել, կամ տերը զգուշացրել է, թող վնասի և մահվան համար վճարվի կեսը։ Իսկ եթե վնաս չի եղել կամ մահ չի պատահել, թող վճարվեն հաշմանդամության և բուժման ծախսերը. եթե տերը գիտեր և չէր զգուշացրել՝ ամբողջը, իսկ եթե չգիտեր, բայց զգուշություն էր արել՝ կեսը։ Բոլոր այն դեպքերում, երբ մահ կամ վնաս չի եղել, ճիշտ եմ համարում տուգանել հաշմանդամության և բուժման ծախսերը։ Իսկ ապաշխարության հարցը բոլոր դեպքերում թող որոշեն վարդապետները, որովհետև այստեղ մենք շտապում ենք միայն դատաստանի հատուցման գործերը սահմանել. դատաստանի գիրքը պարտավոր է իր գործը կատարել։

[ԼԸ]

ԼԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ԱՅՍՊԻՍԻ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻՑ ՄԵԿԸ ՄԱՀԱՆՈՒՄ ԿԱՄ ՎՆԱՍՎՈՒՄ Է, ԿԱՄ ՁԻՆ ԻՐ ՏԻՐՈՋԻՆ Է ՍՊԱՆՈՒՄ ԿԱՄ ՎՆԱՍՈՒՄ՝ ԻՐ ՍԵՓԱԿԱՆ ՏԱՆԸ, ՀՈՐՈՒՄ ԿԱՄ ՋՐՀՈՐՈՒՄ։

38. Եթե ծառան, աղախինը, որդին, դուստրը, կինը կամ որևէ այլ հարազատ սպանվի կամ վնասվի իր սեփական կենդանուց, և դա պատահի անգիտությամբ կամ տերը զգուշացրած լինի, նա թող դատաստանի առաջ անմեղ լինի։ Իսկ եթե իր հարազատները բողոքեն, և նա կենդանուն չհեռացնի կամ չզգուշացնի, վարդապետները թող սահմանեն ապաշխարություն՝ դիտավորությամբ կամ ակամա արածի համաձայն։ Սա նրանց համար իրավացի դատաստան է թվում։

[ԼԹ]

ԼԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԵԶՆԵՐ, ԷՇԵՐ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՆՄԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐ ԳՈՂԱՑՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

39. Եթե մեկը գողանա եզ կամ ոչխար, մորթի կամ վաճառի, թող եզան դիմաց հինգ եզ տուգանի, իսկ ոչխարի դիմաց՝ չորս ոչխար։ Իսկ եթե նրանից ոչինչ չգտնվի, թող վաճառվի իր գողության փոխարեն։ Իսկ եթե բռնվի, և նրա ձեռքում գտնվի գողացվածը՝ եզ, էշ կամ ոչխար, քանի դեռ կենդանի է, թող կրկնակի տուգանք վճարի։

Այս դատաստանը հայտնի է. կորցրած կենդանիների համար հրամայում է հատուցել հինգ և չորս, իսկ չկորցրածների համար՝ միայն կրկնակի։ Այս իրավունքը պահենք ըստ օրենքների։

[Խ]

Խ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՏՈՒՆԸ ԿՈՏՐԵԼՈՎ ՄՏՆՈՂ ԳՈՂԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

40. Եթե գողը տանը գտնվի, վիրավորվի և մահանա, նրա մահը տանտիրոջը սպանության մեղք չի համարվի։ Բայց եթե արևը ծագած լինի նրա վրա, նա մահվան դատապարտված է, և տանտերը թող նրա փոխարեն մահվան դատապարտվի։

Օրենքը սուրբ է համարում գիշերվա մթության մեջ կատարվածը, երբ մարդը չի կարողացել ճանաչել, իսկ արևի ծագելուց հետո դա իրավամբ համարվում է դիտավորյալ սպանություն։ Որովհետև մարդ գողացողներին հրամայվել է մահվան դատապարտել, իսկ մեզ մոտ դիտավորյալ և ակամա դեպքերի համար ապաշխարություն ու փրկագին թող սահմանվի, ինչպես արդեն ցույց է տրված։ Իսկ եթե գողացվածը կորած է, թող քառապատիկ հատուցվի, իսկ եթե չի կորել՝ կրկնակի, ինչպես մյուս դեպքերում։

[ԽԱ]

ԽԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՆԴԵՐԸ ՈՒՏՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

41. Եթե մեկը արածեցնի իր արտը կամ այգին և իր հոտին թույլ տա արածել ուրիշի արտում, թող տուգանվի ըստ բերքի։ Իսկ եթե ամբողջ արտը արածեցնի, թող տուգանվի իր արտի և իր այգու լավագույն մասի արժեքով։

Այս դատաստանն էլ ըստ գործի թող կատարվի իրավամբ, և այս կարգը մեզ մոտ հաստատուն թող մնա։

[ԽԲ]

ԽԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀՐԴԵՀՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

42. Եթե կրակ վառվի, հասնի փշերին և դրանց հետ այրի հացահատիկի դեզը, ամբարը կամ արտը, թող տուգանվի այն մարդը, ով կրակն է վառել։

Սուրբ օրենքը հրամայում է այս դատաստանը կատարել քննությամբ՝ պարզելով, թե որտեղ է վառվել կրակը՝ մոտ, թե հեռու, անտառում, թե արտում, ում կողմից՝ բարեկամի՞, թե թշնամու, պատահմա՞մբ, թե դիտավորությամբ, երեխայի՞, թե ծեր մարդու կողմից, և նման այլ հանգամանքներ։ Դրանով պարզ է դառնում, թե ինչ տուգանք պետք է վճարվի։ Մեզ էլ պետք է հետևել այս ամենին։ Եթե դիտավորությամբ է եղել, թող կրկնակի տուգանվի։ Իսկ եթե մեկը կրակ վառի արտի կամ ամբարի մոտ և զգուշանալով չհանգցնի այն, թող ամբողջ վնասը տուգանվի։ Իսկ եթե կրակը հեռվից՝ արտից հասնի, թող դրա կեսը վճարվի։ Նույն կերպ թող դատեն, եթե կրակը այրի անասուններ, մարդկանց, տուն, շինություն, հագուստ կամ դրանց նման այլ բաներ։

[ԽԳ]

ԽԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՎԱՆԴՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

43. Եթե մեկը իր ընկերոջը արծաթ կամ իր որևէ այլ ունեցվածք տա պահելու, և այն գողացվի այդ մարդու տնից, եթե գողացվածը գտնվի, թող կրկնակի տուգանք վճարվի։ Իսկ եթե գողացվածը չգտնվի, տան տերը թող Աստծու առաջ ներկայանա և երդվի, որ որևէ վնասակար արարքով չի յուրացրել իր ընկերոջ ավանդը՝ լինի դա եզ, էշ, ոչխար, հագուստ կամ որևէ այլ կորուստ։ Թող երկուսն էլ Աստծու առաջ գան դատաստանի, և նրանցից ով էլ Աստծու ձեռքով մեղավոր ճանաչվի, թող կրկնակի հատուցի իր ընկերոջը։

Այս դատաստանը նույնպես անփոփոխ պետք է պահվի։ Եթե գողը գտնվի, թող կրկնակի տուգանվի։ Իսկ երդման օրինակը մեզ մոտ արդեն ցույց է տրված, և երդվողը տուգանք չի վճարում։ Իսկ ով բռնվի, կրկնակի է տուգանվում՝ կամ որովհետև սուտ երդվեց և դա բացահայտվեց, կամ որովհետև չերդվեց, բայց սուտը հայտնի դարձավ։ Իսկ մյուսը՝ որովհետև սուտ զրպարտող էր։

[ԽԴ]

ԽԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՊԱՀԵՍՏԻ ՀԱՆՁՆՎԱԾ ԻՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

44. Եթե մեկը իր ընկերոջը պահելու համար էշ, եզ, ոչխար կամ որևէ այլ կենդանի տա, և այն կոտրվի, սատկի կամ գերեվարվի, ու ոչ ոք չիմանա, թող երկուսի միջև Աստծու երդումը լինի։ Եթե նա որևէ կերպ չի խաբել իր ընկերոջ ավանդի հարցում, թող տերը դա ընդունի և տուգանք չվճարի։ Իսկ եթե կենդանին գողացվել է նրանից, թող դրա տերը տուգանվի։ Իսկ եթե այն գաղտնի վնասված լինի, թող նա վկա բերի այդ մասին և տուգանք չվճարի։

Այս դատաստանն էլ շատ իրավացի է, և պետք է պահենք։ Որովհետև պահեստ հանձնելը վարձով գործ է, դրա համար էլ գողացվածի համար հրամայում է տուգանել, իսկ ավանդը՝ ոչ։

[ԽԵ]

ԽԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՄԲ ՏՐՎԱԾ ԻՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

45. Եթե մեկը իր ընկերոջից որևէ իր խնդրի և այն կոտրվի, սատկի կամ գերեվարվի, իսկ տերը նրա հետ չլինի, թող փոխառուն տուգանվի։ Իսկ եթե տերը նրա հետ է եղել, թող տուգանք չվճարի։ Իսկ եթե այն վարձով է վերցրել, թող վարձակալության պայմանների համաձայն հատուցի։

Թող տուգանք վճարվի, բայց նաև ճշգրիտ քննություն կատարվի։ Մեզ մոտ էլ թող այսպես լինի։

[ԽԶ]

ԽԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

46. Եթե արծաթ փոխ տաս քո եղբորը, որն աղքատ է և բնակվում է քեզ մոտ, մի՛ շտապեցրու նրան և նրա վրա տոկոսներ մի՛ դնես։

Հին և Նոր Կտակարանները միաբան են այս հարցում՝ վաշխն ու տոկոսը վերացնելու համար։ Այստեղ տոկոսը հիշատակված չլինելով՝ վաշխը չի թույլատրվում, որովհետև եթե ճյուղը կտրես, արմատն էլ կվերանա։ Նոր Կտակարանում եղած խիստ հրամանն ավելորդ է կրկնել նրանց համար, ովքեր արդեն գիտեն։ Եթե օրենքն անգամ չի հրամայում շտապեցնել պարտապանին, ապա առավել ևս Նորը դա չի հրամայում։ Ասվում է փոխ տալ, որովհետև փոխառվածը պետք է վերադարձվի։ Ուստի դատաստանի իրավունքն է ներողամտությամբ վերցնել միայն մայր գումարը, իսկ վաշխը թող համարվի ապագա հատուցում։ Եթե փոխառուն կարող է, թող նույն մայր գումարը տա փոխատուին, և նա թող պահի նույն չափը. այսպես պետք է վարվել ըստ հնարավորության, որովհետև Աստծու դատաստանն ինքն է՝ վաշխ ու տոկոս չվերցնելը։ Պետք է իմանալ, որ ով խեղաթյուրում է Աստծու դատաստանը, վնասում է իր հոգուն՝ զրկվելով ապագա հատուցումից։ Իսկ եթե մեկը պատճառաբանի, թե մայր գումարն էլ չի կարող վերադարձնել, թող դատաստան լինի. երբ մայր գումարը վճարի, թող ներվի։ Հոր մահից հետո որդիները թող վաշխ չվճարեն, այլ միայն մայր գումարը, որովհետև վաշխը բնավ իրավացի չէ։ Սա և՛ օրենսդրություն է, և՛ դատաստան։

[ԽԷ]

ԽԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԳՐԱՎՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

47. Եթե մեկը գրավ վերցնի ուրիշից՝ տուն, այգի, հող կամ նման այլ բան, և վճարման ժամկետը ուշանա, թող նա վերադարձնի գրավը՝ ստանալով մայր գումարը առանց վաշխի։ Իսկ եթե ավելին է կերել կամ օգտագործել, թող այդ ավելցուկն էլ հատուցի։ Իսկ գրավի վրա նրա կատարած ծախսերը թող հաշվվեն մայր գումարի մեջ, եթե տերը իր անկարողության պատճառով չի կարողացել հոգ տանել գրավի մասին։ Նույնը թող լինի նաև կենդանիների դեպքում։ Եթե գրավը հագուստ կամ նման իր է եղել և մաշվել է, դրա պակասը թող հաշվվի մայր գումարի մեջ։ Իսկ եթե ոսկին կամ նման այլ բան գողացվել կամ կորել է, և գրավառուն չի խաբել ու երդմամբ հաստատում է դա, թող այն պատկանի իր տիրոջը։ Իսկ եթե նա ինքն է խաբել և կորցրել, թող քառապատիկ հատուցի։ Իսկ եթե այն իր ձեռքում է և նա սուտ է ասում, թող կրկնակի տուգանվի։ Իսկ ավարով տարվողը թող պատկանի իր տիրոջը։ Եթե ծառ է կտրվել, այգու կամ տան ցանկապատն այրվել կամ գրավին այլ վնաս է պատճառվել, եթե դրա պատճառը տերն է եղել, թող վնասը նրա վրա մնա, իսկ եթե գրավառուն է պատճառել, թող իրենը լինի։ Անասունների պատահական վնասներն ու կոտրվածքները թող մնան գրավառուի վրա, իսկ ընդհանուր մահացությունը՝ տիրոջ։ Եթե օրենքը թույլ չի տալիս գրավը տոկոսով շահագործել, ապա առավել ևս արգելում է գրավի դիմաց վաշխ վերցնել։

[ԽԸ]

ԽԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀՐԴԵՀ ԱՌԱՋԱՑՆՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

48. Եթե մեկը դիտավորությամբ հրդեհի տուն և բռնվի, թող քննեն՝ եթե այդ կրակի մեջ մարդ է մահացել, նա թող խրատվի՝ ձեռքի վրա նշան դնելով, թեև ըստ օրենքների մահվան է արժանի, որպեսզի գուցե ապաշխարության հասնի։ Թող նաև տուգանք վճարի. եթե կարող է՝ պահանջվի ամբողջ արյան գինը, իսկ եթե ոչ՝ ըստ կարողության։ Տուժածի նկատմամբ այլ խրատ չպետք է լինի ո՛չ այս, ո՛չ մյուս դեպքերում, այլ անառակին պատշաճ է խրատը, ոչ թե տուգանքը։ Թող ըստ արժանվույն սահմանեն պատշաճը։ Իսկ եթե անասուններ են այրվել, թող քառապատիկ հատուցի։ Իսկ եթե խոտի ամբար, հարդի դեզ կամ նման այլ բան է այրվել, տուգանքը թող կրկնակի լինի։ Նույնը թող լինի նաև հարդի, դրա նման նյութերի, հագուստի և նման իրերի դեպքում։

[ԽԹ]

ԽԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԾԱՌ ԿՏՐՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

49. Եթե մեկը սատանայական բարկությամբ շարժված՝ հարվածի ուրիշի ծառին, և դա հստակ բացահայտվի, ծառը կտրողը թող վճարի ծառի գինը և իր միջոցներից տուգանվի այնքան տարիների համար, որքան ժամանակ ծառը անպտուղ կմնա։ Իսկ եթե ծառը իրենը չէ, թող վճարի դրա արժեքը։ Օրենքն անգամ թշնամիներին չի հրամայում կտրել այլազգիների ծառերը։ Այսպես թող լինի արդարությամբ։

[Ծ]

Ծ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՎԱՆԴՆԵՐԻ, ԶՐԿՈՒՄՆԵՐԻ, ՀԱՓՇՏԱԿՈՒԹՅԱՆ, ԸՆԿԵՐՈՋԸ ՎՆԱՍԵԼՈՒ ԵՎ ԿՈՐԱԾ ԻՐ ԳՏՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

50. Տերը խոսեց Մովսեսի հետ և ասաց. եթե որևէ մեկը մեղանչի և արհամարհի Տիրոջ պատվիրանները, ստի իր ընկերոջը՝ լինի դա ավանդի, զրկանքի, հափշտակության կամ ընկերոջը վնասելու հարցում, կամ կորած մի բան գտնի և ժխտի դրա մասին, կամ որևէ այլ բանի համար սուտ երդվի, ապա երբ մեղանչի ու հանցանք գործի, թող հատուցի հափշտակածը, պատճառած վնասը, իրեն ավանդվածը կամ գտած կորածը։ Այն ամենի համար, ինչի վերաբերյալ սուտ երդվել է, թող վերադարձնի մայր գումարը և դրա վրա ավելացնի հինգերորդ մասը։ Թող այն տա իր տիրոջը այն օրը, երբ բացահայտվի։

Այս աստվածախոս դատաստանը հաստատուն թող մնա նաև եկեղեցում, որովհետև Տերն ինքն է նույնը։ Բայց քավության համար խոյի զոհաբերությամբ ցույց է տրվում, որ այն գործերը, որոնք դատաստանի ենթակա են և տուգանվում են, նաև ապաշխարության կարիք ունեն։ Կանոններն ու դատաստաններն իրարից այսպես են տարբերվում. գաղտնի կատարված մեղքերի դեպքում, երբ տուգանք է պահանջվում, հրամայվում է ողորմություն անել, իսկ դատաստանը, թեև տուգանում է, ապաշխարությունը չի վերացնում։ Այնուամենայնիվ, իմաստունների ներողամտությամբ ու փորձով թող որոշվի, դրա համար էլ դատաստանի բոլոր գործերում ապաշխարության հարցը թողեցինք կանոններին։

[ԾԱ]

ԾԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՆԱՍՈՒՆ ՍՊԱՆՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

51. Ով հարվածի անասունին, թող անասուն հատուցի անասունի դիմաց։

Ըստ դրա ակնհայտ իմաստի՝ այս աստվածային դատաստանը մեզ մոտ էլ թող հաստատուն մնա։ Սակայն դատաստան է կոչվում, որովհետև պետք է քննվի՝ հարվածը եղել է դիտավորությա՞մբ, թե՞ պատահմամբ, և նման այլ հանգամանքներ։

[ԾԲ]

ԾԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀՈՂ ՎԱՃԱՌՈՂՆԵՐԻ ԵՎ ԳՆՈՐԴՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

52. Եթե քո եղբայրը, որ քեզ հետ է ապրում, աղքատանա և իր կալվածքից վաճառի, թող նրա մերձավոր ազգականը գա և փրկագնի իր եղբոր վաճառածը։ Իսկ եթե նա մերձավոր ազգական չունենա, բայց կարողանա և իր փրկագնի համար բավական գումար գտնվի, թող հաշվի իր վաճառքի տարիները և վճարի այն մարդուն, որին վաճառել է, ու վերադառնա իր կալվածքը։ Իսկ եթե ձեռքի տակ բավարար գումար չունենա նրան հատուցելու համար, նրա վաճառածը թող պատկանի գնորդին մինչև իր ազատության տարին, և ազատության տարում թող դուրս գա ու վերադառնա իր կալվածքը։

Ավետարանի հրամանով Տերն ամեն ինչում ավելի մեծ չափով է պահանջում, և նույնը վերաբերում է դատաստանի գործերին։ Քանի որ մենք ոչ առավելությամբ, ոչ էլ հավասարությամբ չենք վարվում, պարտավոր ենք փրկագնով ազատել։ Եթե աղքատության պատճառով մեկը կալվածք է վաճառում, թող իր ազգականներից փրկագնով ազատվի մինչև յոթ տարի՝ ըստ օրենքի։ Մենք յոթ տարի սահմանեցինք, բայց եթե կարող է՝ ավելի շուտ էլ ազատելը պատշաճ է, որովհետև օրենքը չի թողնում, որ նա ազատ լինի, թեև ճիշտ կլիներ նրան ազատ թողնել նման օրենքի համաձայն։ Իսկ եթե մինչև յոթ տարին չկարողանա փրկագնել, վաճառքը թող հաստատուն մնա։ Իսկ եթե այլ պատճառով է վաճառել, վաճառքը նույն տարում թող հաստատվի։

[ԾԳ]

ԾԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՏՈՒՆ ՎԱՃԱՌՈՂՆԵՐԻ ԵՎ ԳՆՈՐԴՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

Եթե մեկը բնակության տուն վաճառի պարսպապատ քաղաքում, ապա դրա փրկագնման իրավունքը թող մնա մինչև վաճառքի տարվա օրերի լրանալը՝ օրերով հաշվելով։ Իսկ եթե ամբողջ տարվա ընթացքում չփրկագնի, տունը թող հաստատուն մնա գնորդին՝ որպես նրա սեփականությունը իր տոհմի մեջ, և ազատության տարում չվերադարձվի։

Իսկ եթե հարուստը աղքատներից մեկին տուն վաճառի պայմանով, ողորմության համար այն պետք է վերադարձվի՝ ըստ պայմանավորվածության։

Իսկ այն տները, որոնք ավաններում են և շուրջբոլորը պարիսպ չունեն, թող համարվեն հողի նման, միշտ փրկագնման ենթակա լինեն և ազատության տարում վերադարձվեն։

Այս դատաստանը այսպես ընդունենք։ Թեև մեզ մոտ ազատության տարի չկա, այնուամենայնիվ փրկագնման ժամկետը հաստատուն պահենք՝ օրենքի առավելությունից պակասեցնելով։ Նույնպես և օրերի հաշվարկը։

[ԾԴ]

ԾԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՋՐԱՂԱՑՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

54. Աղքատության պատճառով վաճառված ջրաղացները մեկ տարի թող մնան փրկագնման ենթակա՝ վաճառողի և նրա ազգականների համար, իսկ այլ դեպքերում վաճառքը թող նույն տարում հաստատվի։

[ԾԵ]

ԾԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՆԱՍՈՒՆՆԵՐԻ ՎԱՃԱՌՔԻ ՄԱՍԻՆ։

55. Չորքոտանիներ վաճառողները երեք վկայի առաջ թող հաստատեն հետևյալը՝ կենդանին գողացված չլինի, ծերությունից թուլացած չլինի, հին հազ չունենա, գիշերը կույր չլինի և ոտքով չհարվածի։ Եթե այս արատներից մեկը հայտնվի բեռնակիր կենդանիների մեջ, բացի գողացված լինելուց, թող մինչև մեկ տարի վերադարձվի, կամ դրա գինը պատշաճ չափով նվազեցվի, կամ տերը հաստատի վաճառքը։ Իսկ գողացված կենդանին միշտ պետք է վերադարձվի։ Եթե դա բացահայտվի, նախկին տերը թող վերցնի կենդանուն, իսկ գնորդը գինը ստանա վաճառողից։ Մյուս արատների համար թող յոթ օր փորձության ժամկետ լինի, և եթե այդ ընթացքում չվերադարձվի, վաճառքը թող հաստատուն լինի։ Վաճառողի համար էլ թող նույն սահմանը լինի՝ ըստ պատշաճ վաճառքի։ Մյուս կենդանիների վաճառքում էլ նույն սահմանը թող պահվի թե՛ վաճառողի, թե՛ գնորդի համար։

[ԾԶ]

ԾԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԵԶՆԵՐԻ ՎԱՃԱՌՔԻ ՄԱՍԻՆ։

56. Եզ վաճառողները նույնպես վկաներով թող հաստատեն, որ կենդանին փորձված է հերկի, սայլի և կալսելու աշխատանքի մեջ, և ծերությունից թուլացած չէ, հին հազ չունի, գիշերը կույր չէ, ոտքով չի հարվածում և գողացված չէ։ Այս արատների դեպքում թող մինչև մեկ տարի վերադարձվի, իսկ գողացվածը՝ ցանկացած ժամանակ։ Մյուս արատների համար թող յոթ օր փորձության ժամկետ լինի։ Իսկ անզորության մյուս դեպքերում թող վերադարձվի, բացի լծի, հերկի, սայլի և կալսելու գործերից, որոնց փորձությունը նախապես անհայտ էր։

[ԾԷ]

ԾԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿՈՎԵՐԻ ՎԱՃԱՌՔԻ ՄԱՍԻՆ։

57. Նույնպես կով վաճառելիս վաճառողը վկաներով թող հաստատի, որ կովը սովորաբար ամեն տարի ծնում է։ Այսպիսի դեպքերում մեկ տարվա ընթացքում թող վերադարձվի՝ գինը հաստատելով, կամ վաճառողը թող պահի այն։ Իսկ մյուս արատների համար թող յոթ օր փորձության ժամկետ լինի։

[ԾԸ]

ԾԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԵՂՈՒՆԵՐԻ ՎԱՃԱՌՔԻ ՄԱՍԻՆ։

58. Գարնանը վաճառված մեղուների համար թող հաստատվի այն մեղրի չափը, որ ունեն։ Իսկ եթե դրանք վաճառվեն ըստ անհրաժեշտության՝ առանց կշռելու, կամ փեթակով կշռված վաճառվեն, և գնորդը դուրս բերելով պակաս գտնի, վաճառողը թող լրացնի կշիռը, իսկ եթե ոչ՝ այդ վաճառքը խաբեություն թող համարվի։ Իսկ եթե ավելին գտնվի, բայց ոչ շատ և ոչ խաբեությամբ, թող չվերադարձվի, որովհետև գնորդը դրա հույսով է գնել։ Գարնանային պարս վաճառելուց և այն մեղուների մեջ դնելուց հետո թող տասը կամ քսան օր փորձության ժամկետ լինի։ Վկաներով թող հաստատվի վճիռը՝ արդյոք մեղուների մուտքն ու ելքը կանոնավոր են, և այդ դեպքում վաճառքը թող հաստատուն լինի։ Իսկ եթե այդ օրերի ընթացքում կասկածելի բան հայտնվի՝ գողության կամ առաջնորդող մեղվի մահվան մասին, թող վերադարձվի վաճառողին։ Իսկ այդ ժամկետն անցնելուց հետո նման վնասը թող գնորդինը լինի։ Կերի պատճառով մեռած մեղուներն ու ամբողջ տարվա ընթացքում անպտուղ մնացածները թող գնորդինը լինեն։

[ԾԹ]

ԾԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿԱՐԱՍՆԵՐԻ ՎԱՃԱՌՔԻ ՄԱՍԻՆ։

59. Եթե մեկը կարաս գնի և այն լիքը գինի լցրած ու բերանը փակ պահի ամբողջ տարվա ընթացքում, ապա վաճառքը թող հաստատուն լինի։ Իսկ եթե կասկածվի, որ կարասը ճաքել է գինու խմորման պատճառով և գինին կորել է, միայն կարասը պատրաստողը թող վերցնի այն և վնասի կեսը հատուցի։ Իսկ եթե ճաքը պատահական է եղել և թաղելու ժամանակ է առաջացել, վաճառողը թող տուգանք չվճարի։ Բայց եթե դրա վերաբերյալ կասկած կա, գնորդը թող միայն կարասի գինը վճարի։ Նույնը թող լինի փոքր ու մեծ անոթների դեպքում։

[Կ]

Կ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ ԵՎ ԱՅԼ ԲԵՐՔԵՐԻ ՎԱՃԱՌՔԻ ՄԱՍԻՆ։

60. Շատերը պտուղները գնում և վաճառում են տարվա ընթացքում՝ շահույթ ստանալու հույսով։ Եթե բերքը պակասի, արդար է, որ վաճառողը պահի ամբողջ մայր գումարը՝ ոչ միայն հույսի, այլև իր աշխատանքի համար։ Իսկ եթե շահույթ ստացվի և խաբեություն չի եղել, թող վաճառողը զղջալով չվերադարձնի վաճառքը, որովհետև հաջող վաճառքները հաճախ բազմապատիկ շահույթ են տալիս։ Սակայն երեք վկայի առաջ թող տասն օր փորձության ժամկետ լինի, և գործարքը թող հաստատվի ըստ իրավունքի։

[ԿԱ]

ԿԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՋՐԱՂԱՑՆԵՐԻ ԵՎ ՆՄԱՆ ԱՅԼ ԳՈՒՅՔԻ ՏԱՐԵԿԱՆ ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ։

61. Եթե նման գույքը տրվում է տարեկան վարձով, վարձակալության պայմանը թող վկաներով հաստատվի։ Շահույթը թող մնա գույքը տվողին, և վարձակալը շահույթի փոխարեն տուգանք չպետք է վճարի։ Նա պարտավոր է ամբողջ գույքը պատրաստ պահել, իսկ սովորական վնասները թող կարգավորվեն ըստ գործի։ Իսկ եթե վնասը առաջացել է այն բանից, որ գույքը պատրաստ չի եղել, վնասը թող լինի վարձակալի վրա՝ լինի դա քար, նավ, երկաթ կամ նման այլ բան։ Նույնը վերաբերում է գողացված իրերին։ Իսկ հրդեհի դեպքում, եթե դրա պատճառը տերն է, վնասը թող իրենը լինի, իսկ եթե վարձակալն է պատճառել՝ նրանն է։ Նույն դատաստանը թող լինի նաև նման մյուս դեպքերում։

[ԿԲ]

ԿԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՏՂԱՄԱՐԴԿԱՆՑ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ՄԱՍԻՆ։

62. Սաղպաադի՝ Ոփերի որդու, Գաղաադի որդու, Մաքիրի որդու, Մանասեի ցեղից, Հովսեփի որդու դուստրերը՝ Մաղաան, Նուան, Եգղան, Մելքան և Թերսան, կանգնեցին Մովսեսի, քահանա Եղիազարի, իշխանների և ամբողջ ժողովրդի առաջ՝ վկայության խորանի դռան մոտ, և ասացին. մեր հայրը մահացավ անապատում, բայց նա այն ժողովի մեջ չէր, որ հավաքվել էր Տիրոջ դեմ Կորխի ժողովում. նա մահացավ իր մեղքի պատճառով, բայց որդիներ չուներ։ Ուրեմն թող մեր հոր անունը չջնջվի իր տոհմի միջից։ Քանի որ նա որդի չուներ, մեզ ժառանգություն տվեք մեր հոր եղբայրների մեջ։ Մովսեսը նրանց դատաստանը ներկայացրեց Տիրոջ առաջ։ Տերը խոսեց Մովսեսի հետ և ասաց. Սաղպաադի դուստրերը ճիշտ են խոսում. նրանց պետք է տալ ժառանգական կալվածք իրենց հոր եղբայրների մեջ, և նրանց հետ պետք է հաստատել իրենց հոր բաժինը։ Իսրայելի որդիներին էլ այսպես հրամայիր. եթե մեկը մեռնի և որդի չունենա, իր ժառանգությունը թող տա իր դստերը։ Եթե դուստր չունենա, ժառանգությունը տվեք նրա եղբորը։ Եթե եղբայրներ չունենա, տվեք նրա հորեղբորը։ Իսկ եթե հայրը եղբայրներ չունենա, ժառանգությունը տվեք նրա տոհմի մերձավոր ազգականին. նրա տոհմից մեկը թող ժառանգի այն։ Սա թող լինի Իսրայելի որդիների համար դատաստանի իրավունք, ինչպես Տերը հրամայեց Մովսեսին։

Այս դատաստանը անլուծելի և հաստատուն թող լինի բոլոր հավատացյալների համար, որովհետև այն պատկանում է Նրան, ով ամեն իրավունքի ճշմարիտ գիտակն է։ Որդին է ժառանգ դառնում, եթե կա. իսկ եթե որդի չկա, դուստրը, որը դեռ տանն է և ամուսնացած չէ։ Իսկ տնից դուրս եկած և ամուսնացած դուստրը, եթե երկուսն են, միասին մեկ դստեր բաժին թող ստանան, բայց չեն կարող ժառանգ լինել։ Սա պարզ է նաև այն բանից, որ Սաղպաադի դուստրերը թույլ չտվեցին օտար տոհմի տղամարդկանց հետ ամուսնանալ, որպեսզի ժառանգությունը օտարներին չանցնի։ Եթե դուստր չկա, եղբայրը թող ժառանգի։ Իսկ եթե դուստրը ամուսնացած է և կամենում է իր զավակներով ու ամուսնով գալ և ժառանգել հայրական ունեցվածքը, թող այն իրենցը լինի և ոչ թե եղբորը, եթե եղբայրը որդի չունի։ Իսկ եթե նա չկամենա գալ, վերցնի իր բաժինը, իսկ եղբայրները թող ժառանգեն մնացածը։ Եթե եղբայր չկա, հորեղբայրը թող ժառանգի։ Եթե հորեղբայր էլ չկա, թող ժառանգի հոր տոհմի մոտ ազգականը՝ որքան էլ հեռու լինի ազգակցությամբ։ Օրենքը հեռավոր ազգականներին չի հրամայում ժառանգել, այլ ժառանգությունը տալիս է հոր տոհմին և ոչ մոր տոհմին. ժառանգ լինելու իրավունք է տալիս միայն դստերը։ Իսկ եթե հորեղբորը հրամայում է ժառանգել, պարզ է, որ եթե հայրը կենդանի է, նա է ժառանգում, իսկ մայրը, քույրը և կինը ժառանգ չեն, այլ միայն իրենց բաժիններն են ստանում, ինչպես ցույց է տրված։ Ոսկե դահեկանը վեց դանգ է, պղնձե դահեկանը՝ երեք դանգ, իսկ թասուն դանգի մեկ քառորդն է։ Կնոջ բաժինը մեկ դանգ է, քեռունը՝ մեկուկես դանգ, իսկ մորը՝ երեք թասու։ Մերձավոր ազգական ենք համարում նաև նրանց, որոնց հետ օրենքն արգելում է ամուսնանալ մինչև չորրորդ սերունդը. նույն կարգը պետք է պահվի նաև ժառանգության հարցում։ Իսկ դրանից հետո՝ չորրորդ սերնդից այն կողմ, նրանք այլևս ժառանգ չեն. ժառանգությունը թող անցնի դատավորների որոշմամբ, ինչպես ցույց է տրված նրանց դպրության մեջ։ Իսկ այն եղբայրը, որը նույն մորից չէ, լիարժեք եղբայրների համեմատ ժառանգության մեջ կես դանգ պակաս պետք է ստանա։ Այս մասին նահապետ Աբրահամն էլ օրինակ է տվել. նա իր ամբողջ ունեցվածքը տվեց իր որդի Իսահակին, իսկ հարճերի որդիներին պարգևներ տվեց և արձակեց նրանց։ Եթե մեկն ասի, թե այնտեղ օրհնության պսակ կար, իսկ այստեղ՝ Քետուրայի երկրորդ ամուսնությունը, ապա այնտեղ տրվածը նվեր էր, իսկ այստեղ ժառանգությունը թող լինի ըստ ցույց տրվածի՝ մի փոքր պակաս։ Օրենքում էլ առաջնեկին տրվեց երեցության պատիվը։ Նույն օրինակը թող կիրառվի նաև հորեղբայրների նկատմամբ։ Այս աստվածային օրենքի դատաստանը հանդիմանում է մահմեդականների դատաստաններին, որովհետև նրանք հայրերի ժառանգության մեջ դուստրերին չեն ընդգրկում, այլ բաժին են տալիս միայն ազգականներին։ Նրանց օրինակին հետևել պետք չէ, այլ անսխալ պետք է պահել աստվածային դատաստանի իրավունքը։

[ԿԳ]

ԿԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ՄԱՍԻՆ, ՈՐՏԵՂ ԿԱՆ ՈՐԴԻՆԵՐ ԵՎ ԴՍՏՐԵՐ։

63. Նախ ասենք, որ տղամարդու երկու դուստրերը միասին պետք է ստանան մեկ որդու բաժինը։ Սա վկայված է կանոններում և օրենքներում՝ այսպես նշված։

Տերը խոսեց Մովսեսի հետ և ասաց. խոսիր Իսրայելի որդիների հետ և ասա նրանց. եթե մեկը ուխտ անի Տիրոջը տալ իր անձի արժեքը, ապա քսանից մինչև հիսուն տարեկան արուի արժեքը թող լինի հիսուն երկդրամյան արծաթ՝ ըստ սրբարանի չափի, իսկ կնոջ արժեքը՝ երեսուն երկդրամյան։ Հինգից մինչև քսան տարեկան արուի արժեքը թող լինի քսան երկդրամյան, իսկ կնոջը՝ տասը երկդրամյան։

Սա նաև մարմնի կազմվածքից է երևում, որովհետև կինը ծննդաբերության մեջ կրկնակի ժամանակ է պահանջում, և նրա բաժինը այդ պատճառով ավելի փոքր է։ Անունն էլ դա է ցույց տալիս, որովհետև կինը մարմնի կեսի չափով է կոչվում։ Թեև մի պատվերի մեջ կնոջ արժեքը հինգով ավելի է, քան կրկնակի գնի համեմատությունը, դա կարող է լինել հասուն տարիքի լրիվության կամ կարգի կարիքների պատճառով, բայց մարմնի կազմվածքից պարզ է դառնում, որ արուն մյուսից կրկնակի է։ Սրանից է հաստատվում, որ երկու դուստրերը ժառանգության մեջ մեկ որդի են համարվում։ Բայց պետք է իմանալ նաև, որ խոսքը երկու ամուսնացած դուստրերի մասին է, որոնք միասին մեկ որդի են համարվում, ոչ թե այն դստեր, որը դեռ տանն է, որովհետև ժառանգ լինելու հրամանը վերաբերում է նրան, ումից պարզ է, որ որդու բաժինն է վերցնում։ Իսկ մյուսները, որոնք տնից դուրս են եկել և ամուսնացել՝ եղբոր բաժնի կեսն ստանալով, նույնպես եղբայրների հետ հավասար են համարվում՝ ըստ Տիրոջ հրամանի, թե եթե որդի չկա, դուստրը թող ժառանգի։ Սակայն այս դատաստանը որոշվել է ըստ մարմնի կազմվածքի, որ երկու դուստրերը միասին մեկ եղբայր համարվեն, և Տիրոջ հրամանով ցույց է տրված, որ ժառանգում է այն որդին, որը տանն է։ Բայց թող հնարավոր լինի նաև ըստ ցանկության ընտրել՝ արդյոք երկու դուստրերից երկուսն էլ միասին մեկ բաժին ստանան, թե միայն նրանք, ովքեր ամուսնացել ու տնից դուրս են եկել։ Ինձ այսպես է թվում. տնից դուրս եկած և ամուսնացած երկու դուստրերը միասին եղբոր բաժինն են ստանում՝ իրենց բաժինները միավորելով, իսկ տանը մնացած դուստրը հոր ժառանգությունը ստանում է եղբայրների հետ հավասար։ Այսպիսով հոր ժառանգությունը որդիների ու դուստրերի միջև հավասար է հաստատվում, ինչպես Աստված հավասարապես տվեց արական և իգական սեռերին արքայության ժառանգությունը։ Սակայն եկեղեցու կարգերի ավանդապահները տղամարդիկ են և ոչ թե կանայք։ Նույնպես, թեև քույրերը եղբայրների հետ ժառանգության բաժին ունեն, նրանք ժառանգության պահապաններ չեն, երբ եղբայրներ կան։ Եթե տղամարդը միայն կին ունի, թող միայն նա բաժին ստանա, իսկ մայրը կամ քույրը թող բաժին չունենան։ Դստեր որդին չի ժառանգում և բաժին չի ստանում, եթե միայն հայրը կենդանության օրոք գրով նրան ժառանգ չի դարձրել, որովհետև դուստրը նրա սերմն է, իսկ դստեր որդին՝ ոչ։ Նույնը թող լինի խորթ որդու դեպքում։ Սակայն մարդն իր կենդանության օրոք իրավունք ունի նրանց ժառանգ դարձնելու, եթե կամենա, ինչպես օտարների։ Իսկ եթե խորթ որդին կամ դստեր որդին աշխատել է իր հոր տանը, թող վարձ ստանա որպես վարձկան և ոչ թե ժառանգության բաժին, նույնը՝ թոռը, որովհետև առաքյալն էլ նրանց որդիներ չի համարում՝ ասելով, թե խորթ էիք և ոչ որդիներ։ Եթե մեկը կանանց դեմ այսպես խոսի՝ նրանց զավակներին որդիների պես չհամարելով ազգակցության մեջ, թող իմանա, որ ամուսնությամբ նրանք մոր ազգականներն են դառնում, և ամուսնությունը խափանվում է։ Բայց սերունդը հորը չի պատկանում և չի ժառանգում, որովհետև եթե Աբրահամն անգամ իր բոլոր զավակներին ժառանգության արժանի չդարձրեց, ապա որքան առավել՝ օտար սերունդը։ Ո՛չ մոր եղբայրը, ո՛չ նրա որդին, ո՛չ քրոջ որդին, ո՛չ մորաքույրը, ո՛չ նրա որդին, ո՛չ հորաքույրը չեն ժառանգում կամ բաժին ստանում, եթե նախապես չեն ձեռք բերել այդ իրավունքը։ Մարդն իրավունք ունի նաև ծառաներին ժառանգ դարձնելու, եթե կամենա, ինչպես եպիսկոպոսների կանոններում է ցույց տրված։ Գուցե նա ծառաներ է ձեռք բերել. պարզ է, որ նրանց է թողնում իր ունեցվածքը։ Իսկ երբ ժառանգում է տանը մնացած դուստրը, հորեղբայրը և նրա որդին չեն կարող ժառանգել կամ բաժին ստանալ։ Իսկ եթե դուստրը ամուսնացած է և ժառանգ է գալիս, հորեղբայրը կարող է մեկ դանգ բաժին ստանալ, բայց ոչ նրա որդին, եթե միայն հայրական ժառանգության վերաբերյալ դատաստան չի առաջացել։ Իսկ եթե որդիներ ու դուստրեր չկան, ապա հոր տոհմից մինչև չորրորդ սերունդը թող ժառանգեն, և դրանից հետո՝ ոչ, ինչպես նաև ոչ մոր տոհմից։

[ԿԴ]

ԿԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿԱՆԱՆՑ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ՄԱՍԻՆ։

64. Մահացած կանանց ժառանգության դատաստանը թող նույնը լինի, ինչ տղամարդկանց դեպքում մահից հետո. եթե որդիներ ու դուստրեր չկան, ասես նրանք զավակներ են ունեցել, բայց մահացել են, կամ ի սկզբանե ժառանգ չունենային, կամ էլ ամուսնության պսակից անմիջապես հետո մահացած լինեին կույս վիճակում, այնուամենայնիվ այս դեպքերի դատաստանը տարբեր է։ Ուստի տղամարդկանց նման, եթե որդի կա, նա թող ժառանգի մոր ունեցվածքը, իսկ եթե որդի չկա՝ դուստրը, եթե դուստր չկա՝ եղբայրը, եթե եղբայր չկա՝ հորեղբայրը, իսկ եթե հորեղբայր չկա՝ հոր տոհմից մինչև չորրորդ սերունդը ժառանգ թող լինի։ Իսկ եթե հայրը կենդանի է, նա թող ժառանգի, և մնացածը թող նույն կերպ լինի։ Իսկ եթե կնոջից զավակներ կան, ամեն ինչ նրանցն է, ինչպես հոր ժառանգության դեպքում։ Եթե երեխան մահանա, ժառանգությունը հորն է անցնում և մորն այլևս չի վերադառնում որպես ժառանգություն։ Իսկ եթե մայրը նույնպես մահանա, բայց նրա հայրը կենդանի լինի, ժառանգությունը թող բաժանվի երկուսի միջև՝ երեխայի հոր և մոր հոր, նախ հոգու կարիքները հոգալով։ Իսկ եթե կինը ի սկզբանե ժառանգ չունենա, ժառանգությունը թող լինի հորը, իսկ եթե հայր չկա՝ մյուս ժառանգներին, ինչպես ցույց է տրված։ Ամուսնու համար մեկ դանգ թող լինի՝ միասին ապրելու դիմաց։ Իսկ եթե նրանք միավորված չեն եղել և կինը մահանա, ամուսինը թող ոչինչ չստանա կնոջից, որովհետև ինչպես չի տիրել նրա մարմնին, այնպես էլ չի տիրում նրա ունեցվածքին։ Նույնը թող լինի նաև կնոջ համար։ Իսկ եթե ամուսնացած են եղել, թեկուզ կարճ ժամանակով, ամուսինը նույնպես մեկ դանգ թող ստանա։ Եվ ինչպես որդին հոր ժառանգությունը ստանալիս մորը մեկ դանգ է տալիս, այնպես էլ մոր ժառանգությունը ստանալիս հայրը մեկ դանգ թող ստանա։

[ԿԵ]

ԿԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԺԱՌԱՆԳԱԿԱՆ ՈՒՆԵՑՎԱԾՔԸ ԹՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՐՎԵՍՏՈՎ ԲԱԺԱՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

65. Ժառանգությունը բաժանելու թվաբանական արվեստի համաձայն՝ ունեցվածքը ամբողջությամբ հաշվի առ որպես դահեկան, իսկ մեկ դահեկանը՝ վեց դանգ։ Եթե կա մեկ որդի և մեկ դուստր, որը տանն է, բաժանիր երկու մասի՝ երկու դանգ ու կեսը որդուն, նույնքան՝ քրոջը, և մեկ դանգը՝ մորը։ Եթե երկու ամուսնացած քույր կա, դրանք մեկ եղբայր համարիր. երկու դանգ ու կեսը տուր եղբորը, երկու դանգ ու կեսը՝ երկու քույրերին միասին, և մեկ դանգը՝ մորը։ Իսկ եթե մեկ եղբայր և մեկ ամուսնացած քույր կա, եղբորը թող լինի կես դահեկան և չորս գարի, քրոջը՝ մեկ դանգ ու կես և երկու գարի, իսկ մորը՝ մեկ դանգ։ Եթե երկու եղբայր և մեկ քույր կա, որը տանն է, յուրաքանչյուր եղբորը թող լինի մեկ դանգ ու կես և երկու գարի, նույնքան՝ քրոջը, և մեկ դանգը՝ մորը։ Իսկ եթե քույրը ամուսնացած է, մեկ եղբորը թող լինի երկու դանգ, մյուս եղբորը՝ երկու դանգ, քրոջը՝ մեկ դանգ, մորը՝ մեկ դանգ։ Եթե մայր չկա, բաժինը միայն նրանց միջև թող բաժանվի՝ մեկ եղբորը երկու դանգ ու թասու և մեկ գարի, իսկ մյուս եղբորը՝ նույնքան, քրոջը՝ մեկ դանգ ու երկու գարի, երկու դանգ գարի և կես դանգ գարի։ Քրոջ բաժինը կես թասու գարիով ավելի է։ Այս ամենը ցույց տվեցինք, որպեսզի պարզ լինի, որ դատաստանը արդարն ու իրավացին է փնտրում։ Եթե երեք եղբայր և մեկ քույր կա, յուրաքանչյուր եղբորը թող լինի մեկ դանգ ու կես և երկու գարի ու կես, իսկ քրոջը՝ երեք թասու և մեկուկես գարի։ Քրոջ բաժինը մեկ դանգ ու կես է և ավելի գարի, որովհետև եթե կամենաս, թույլ տուր, որ թույլ կողմի բաժինը մի փոքր ավելի լինի, իսկ եթե ոչ՝ այդ մասն էլ հավասարեցրու։ Եթե չորս եղբայր և մեկ քույր կա, յուրաքանչյուր եղբորը թող լինի մեկ դանգ, մեկ թասու և մեկ գարի, իսկ քրոջը՝ կես դանգ, կես թասու և կես գարի։ Իսկ եթե հինգ եղբայր և մեկ քույր կա, յուրաքանչյուր եղբորը թող լինի մեկ դանգ և մեկ գարի, իսկ քրոջը՝ կես դանգ և մեկ գարի. այստեղ քրոջը կես գարիով ավելի է հասնում։ Եթե վեց եղբայր և մեկ քույր կա, յուրաքանչյուր եղբորը թող լինի երեք թասու և երկու գարի, իսկ քրոջը՝ կես դանգ. այստեղ էլ քրոջը կես գարիով ավելի է հասնում։ Այս օրինակի համաձայն բաժանիր նաև մյուս բոլոր դեպքերը։ Նույնպես բաժանիր նաև մոր ժառանգությունը։ Իսկ եթե վեց քույր և մեկ եղբայր կա, ժառանգությունը բաժանվում է չորս մասի. երեք մասը՝ վեց քույրերին, իսկ մեկը՝ եղբորը։ Նույն օրինակի համաձայն թող լինեն նաև մյուս դեպքերը։ Եթե մայր կա, այդ կարգն էլ ցույց է տրված, իսկ եթե չկա՝ նույնպես։ Եթե քույրը տանն է, թե ամուսնացած, դատաստանը թող հաստատվի ըստ նրանց տարբերության, որովհետև այս հարցում էլ քիչ բան է նշված։ Թող մեկը, ով կարող է, գտնի ճիշտը և լրացնի պակասը, և թող ոչ ոք չպախարակի, որովհետև մեր կարողության չափով այսքանն իմացանք։

[ԿԶ]

ԿԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԲՈԼՈՐ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

66. Մի՛ փոխիր քո ընկերոջ սահմանը, որը քո հայրերը հաստատել են քո ժառանգության մեջ, այն երկրում, որ Տեր Աստված քեզ ժառանգություն է տալիս։

Այս խոսքը վերաբերում է արտերին և մյուս ունեցվածքին։ Հրամայում է արդարությամբ վարվել եղբայրների, ազգականների և օտարների հետ։ Ոչ ոք իրավունք չունի խլել ընկերոջ ժառանգական սահմանը, որ նա ստացել է հորից, եթե միայն նախապես զրկված չի եղել դրանից, և այդ հարցը դատաստանով չի լուծվել։ Բայց եթե ժառանգությունը ճշմարտությամբ է ստացել հորից, հոր մահից հետո զղջալով այն փոխելն ու ժառանգակիցների հետ վերաձևելը իրավացի չէ։

[ԿԷ]

ԿԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՎԿԱՆԵՐԻ ԵՎ ՍՈՒՏ ՎԿԱՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

67. Մեկ վկան չպետք է հաստատի մարդու դեմ որևէ անիրավություն, հանցանք կամ մեղք, որով նա մեղանչել է։ Ամեն խոսք պետք է հաստատվի երկու կամ երեք վկայի բերանով։ Եթե մեկը կանգնի և մարդու դեմ սուտ վկայություն տա՝ նրա մասին չարություն խոսելով, թող երկու հակառակորդները կանգնեն Տիրոջ, քահանաների և այդ օրերի դատավորների առաջ։ Դատավորները թող ճշմարտությամբ քննեն։ Եթե վկան անիրավությամբ վկայի իր եղբոր դեմ, ապա նրա հետ վարվեք այնպես, ինչպես նա խորհել էր չարություն անել իր եղբորը, և չարը վերացրեք ձեր միջից։

Այս օրենքի դատաստանը երկու կամ երեք վկայի միջոցով հաստատում է խոսքը և սուտ վկային հրամայում պատժել ըստ նրա չար մտադրության։ Եթե նա կամենում էր վկայել արյան գործի մասին կամ որևէ այլ բանի, նույն դատաստանը թող լինի։

[ԿԸ]

ԿԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՄԱՐԴ ՍՊԱՆՎԱԾ Է ԳՏՆՎՈՒՄ ԴԱՇՏԻ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐՈՒՄ։

68. Եթե քո երկրում, որ Տեր Աստված քեզ ժառանգություն է տալիս, դաշտում ընկած վիրավոր մարդ գտնվի, և հայտնի չլինի, թե ով է նրան խոցել, թող քո ծերերն ու դատավորները դուրս գան և չափեն վիրավորի շուրջը գտնվող քաղաքների հեռավորությունը։ Եվ այն քաղաքը, որն ամենամոտն է վիրավորին, թող վերցնի իր հոտից մի երինջ և կատարի օրենքով սահմանված արարողությունը։

Սրանից պարզ է, որ նման սպանության համար ոչ տուգանք է սահմանվում, ոչ էլ արյան դատաստան, այլ քավություն՝ այնտեղ պատարագով, իսկ մեզ մոտ՝ ապաշխարությամբ։ Դատավորները պետք է հետևեն այս կարգին այնքան ժամանակ, քանի դեռ սպանողը հայտնի չէ։ Իսկ երբ նա հայտնի դառնա, նրա հանցակիցները թող տուգանվեն, իսկ սպանողը՝ արյան դատաստան կրի։

[ԿԹ]

ԿԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՏԵԼԻ ԿՆՈՋ ՈՐԴՈՒՆ ԱՌԱՋՆԵԿ ԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

69. Եթե տղամարդը երկու կին ունենա, մեկը՝ սիրելի, մյուսը՝ ատելի, և նրանից որդիներ ծնվեն թե՛ սիրելիից, թե՛ ատելիից, ու առաջնեկը լինի ատելի կնոջ որդին, ապա երբ նա իր ունեցվածքը բաժանի որդիներին, թող չհամարձակվի սիրելի կնոջ որդուն առաջնեկ դարձնել՝ անտեսելով ատելի կնոջ առաջնեկ որդուն։ Թող ճանաչի ատելի կնոջ առաջնեկին և նրան կրկնակի բաժին տա իր ամբողջ ունեցվածքից, որովհետև նա է նրա որդիների սկիզբը, և առաջնեկության իրավունքը նրան է պատկանում։

Այս դատաստանը մեզ մոտ այսպես ընդունենք։ Թեև քրիստոնյաներին միաժամանակ երկու կին ունենալը թույլատրված չէ, բայց եթե մեկ կնոջից որդիներ ունի, ապա երկրորդ կին առնի և նրանից էլ որդի ունենա, թող փոքր որդուն սիրելու պատճառով նրան առաջնեկ չդարձնի, և վերջին կնոջ հանդեպ աչառություն անելով՝ նրա որդուն չնախապատվի։ Այլ թող պատվի որդիների առաջնեկին, ինչպես Տերն էլ հրամայեց առաջին ծնունդին տալ ժառանգության կրկնակի բաժինը, եթե միայն նա անպիտանության պատճառով անարժան չլինի դրան։

[Հ]

Հ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՆԶԳԱՄ ՈՐԴԻՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

70. Եթե որևէ մեկը խռովարար ու անզգամ որդի ունենա, որը չի լսում իր հոր ու մոր ձայնը, և նրանք խրատեն նրան, բայց նա չանսա, հայրը և մայրը թող բռնեն նրան ու տանեն իրենց քաղաքի ծերերի մոտ՝ իրենց քաղաքի դարպասի առաջ, և ասեն քաղաքի մարդկանց. մեր այս որդին խռովարար ու անզգամ է, չի լսում մեր ձայնը, անառակ է և հարբեցող։ Քաղաքի մարդիկ թող քարկոծեն նրան, և նա մեռնի։ Այդպես չարը վերացրեք ձեր միջից, և մյուսները լսելով՝ կվախենան։

Այս դատաստանը նման է ծնողներին հարվածողի դատաստանին, որովհետև այնտեղ նա մահվան է դատապարտվում՝ ծնողներին անարգելու համար, և դրանով նաև ընդհանուր Աստծուն է անարգում։ Իսկ այստեղ նա ուղղակիորեն Աստծուն է անարգում՝ պատվիրանը խախտելով։ Դրա համար այնտեղ մահվան է դատապարտվում, ինչը երկու մահ է, իսկ այստեղ՝ պարզ մահ, որովհետև մեղքը միայն Աստծու դեմ է։ Բայց ինչպես այնտեղ իրավամբ սահմանվեց, որ մահվան փոխարեն զրկվի ժառանգությունից, նույնը թող լինի նաև այստեղ։

[ՀԱ]

ՀԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՄԱՀԱՊԱՐՏՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՆՐԱՆՔ ՄԱՀԱՆՈՒՄ ԵՆ։

71. Եթե որևէ մեկը մահվան դատապարտված մեղք գործի և մեռնի, նրան կախեք փայտից, բայց նրա մարմինը թող փայտի վրա չմնա. նույն օրը թաղելով՝ թաղեք նրան, որովհետև Աստծուց անիծված է ամեն ոք, ով կախված է փայտից։

Թեև յուրաքանչյուր օրենք ոչ միայն արտաքին գործի, այլև ներքին մտքի համար բազմաթիվ պատճառներ ունի, մեզ համար պետք է վերցնել այն, ինչ անհրաժեշտ է դատաստանի իրավունքի համար։ Իսրայելի ազգին հրամայվեց թաղել մարմինները, իսկ մեր թագավորներին չի հրամայվել սպանել հավատացյալներին, այլ միայն խրատել։ Իսկ եթե մահվան դատապարտվածը այլազգի է, մարմինը թաղելու հրամանը, մարդկային բնությունը հարգելու համար, թող գործի այն օրը, երբ դատապարտումը լինի։

[ՀԲ]

ՀԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿՈՐԱԾ ԻՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

72. Եթե տեսնես քո եղբոր եզը կամ ոչխարը ճանապարհին մոլորված, մի՛ անտեսիր դրանք, այլ անպայման հետ դարձրու և տար քո եղբորը։ Իսկ եթե քո եղբայրը մոտ չէ քեզ, և դու նրան չես ճանաչում, հավաքիր անասուններին քո տուն և պահիր քեզ մոտ, մինչև քո եղբայրը գա ու փնտրի դրանք, և այդ ժամանակ տուր նրան։ Նույնպես վարվիր նրա էշի, հագուստի և եղբորդ կորցրած ցանկացած իրի հետ. ինչ էլ որ կորել է և դու գտնես, մի՛ անտեսիր այն։

Այս աստվածային օրենքը սովորեցնում է գթություն և սիրո հոգատարություն ունենալ ոչ միայն մերձավորների, այլև հեռավորների հանդեպ։ Պետք է հավատարիմ լինել բոլոր կորած իրերի հարցում և դա անել առանց վարձի, որովհետև կորած իրը վարձով վերադարձնելը դատաստանի իրավունքի սահմաններից դուրս է։

[ՀԳ]

ՀԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԸՆԿԱԾ ՉՈՐՔՈՏԱՆԻՆԵՐԸ ԲԱՐՁՐԱՑՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

73. Գուցե տեսնես քո եղբոր էշը կամ եզը ճանապարհին ընկած, մի՛ անցիր նրանց կողքով, այլ բարձրացրու և օգնիր տիրոջը։

Այս հրամանը նույնպես առանց վարձի է։ Թեև դա օրենսդրություն է, դատավորներն էլ պետք է իմանան այդ մասին և խրատեն նրանց, ովքեր այս հարցով ատյան են գալիս։

[ՀԴ]

ՀԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿԱՆԱՆՑ ՀԱՆԴԵՐՁՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

74. Տղամարդու հանդերձը չպետք է լինի կանացի, և տղամարդը չպետք է կնոջ զգեստ հագնի, որովհետև այդպիսի բան անողը պիղծ է քո Տեր Աստծու առաջ։

Այս արգելքը սահմանվել է, որովհետև դրանից շատ չարիքներ են առաջանում և անպատշաճ վարք։ Դրա համար դատավորներն ու քարոզիչները պետք է խրատեն այս հարցում։

[ՀԵ]

ՀԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԹՌՉՈՒՆՆԵՐԻ ԲՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

75. Եթե ճանապարհին հանդիպես թռչնի բույն՝ ծառի վրա կամ գետնին, ձագերով կամ ձվերով, և մայրը նստած լինի ձագերի կամ ձվերի վրա, մորը ձագերի հետ մի՛ վերցրու։ Մորը արձակելով՝ անպայման բաց թող, իսկ ձագերին վերցրու քեզ, որպեսզի քեզ համար բարի լինի և երկար ապրես երկրի վրա։

Թող ոչ ոք մեզ չպախարակի այսպիսի բաների համար՝ ասելով, թե սա օրենք է, և ինչպե՞ս կարող է դատաստանի գործ լինել։ Նույնը վերաբերում է նման այլ դեպքերին։ Պետք է իմանալ, որ ամեն օրենք, եթե խախտված է և մարդը զղջացել է, դատաստանի կարիք չունի, իսկ անհնազանդների համար դատաստան է պետք։ Տերն այս մասին հստակ ասաց՝ ճանապարհին հաշտվիր հակառակորդիդ հետ, որպեսզի դատաստանի մեջ չընկնես։ Սա օրենք է և արդարության կատարում։ Իսկ օրենքը խախտած ու զղջացած մարդուն վարդապետները նորից ուղղության են բերում, իսկ չզղջացողի հարցը դատաստանի իրավունքն է։ Այս փոքր օրենքով պետք է հասկանալ նաև մեծ օրենքները։ Աստված ցույց է տալիս, որ թռչուններն էլ մեզ համար են ստեղծված, բայց հրամայում է թողնել մորը, որպեսզի նա կարողանա բազմանալ, իսկ մեզ թույլ է տալիս վերցնել ձագերին ու ձվերը։ Դրանով Նա վարձ է խոստանում՝ ցույց տալով, թե որքան մեծ պատվիրաններ կատարողներն են արժանի մեծ պատվի, իսկ զղջացողները ուղղվում են, իսկ չզղջացողները դատվում։ Կարծում եմ՝ թռչունների ձագերի վնասման համար դատավորները պետք է տուգանք սահմանեն՝ նրանց կյանքի տարիներին համապատասխան։

[ՀԶ]

ՀԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՆՈՐԱԿԱՌՈՒՅՑ ՏՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

76. Եթե նոր տուն կառուցես, տանիքի շուրջը պատնեշ պատրաստիր և քո տանը սպանություն մի՛ գործիր, որպեսզի որևէ մեկը այնտեղից ընկնելով չմահանա։

Կարծելի է, որ այս պատվիրանը նման է նրան, երբ վիրավոր մարդ գտնվելու դեպքում հրամայվում էր քավություն կատարել զոհաբերությամբ և արյան դատաստան չպահանջել, այսինքն՝ պատահածը դատավորների ձեռքը չհանձնել։ Որպեսզի նման բանի կարիք չլինի, այն սովորեցնում է զգուշանալ։ Իսկ մեզ մոտ թող ապաշխարություն լինի։

[ՀԷ]

ՀԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՓԱԽՈՒՍՏ ՏՎԱԾ ԾԱՌԱՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

77. Քո տիրոջ ծառային, որը նրա մոտից փախել ու քեզ մոտ է եկել, մի՛ մատնիր իր տիրոջը։ Թող նա բնակվի քեզ հետ և քեզ մոտ տեղավորվի այնտեղ, որտեղ իրեն հաճելի կլինի, և մի՛ նեղիր նրան։

Խոսքը միայն այլազգիների մասին չէ, այլ նաև եբրայեցիների, եթե նրանց տերը համարձակվել է չազատել նրանց յոթերորդ տարում, և նրանք դրա պատճառով փախել են։ Օրենքն ասում է, որ թող նա բնակվի քեզ մոտ, կամ մեկ այլ տեղում, որտեղ իրեն հաճելի է։ Եթե այլազգի է, պետք է հաշտեցնել, ոչ թե առանց պատճառի հանձնել տիրոջ ձեռքը։ Այս դատաստանը մեզ համար նույնպես իրավացի է և պետք է պահվի։

[ՀԸ]

ՀԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԸՆԿԵՐՈՋԴ ՀՆՁԻ ՄԵՋ ՄՏՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

78. Եթե մտնես քո ընկերոջ հնձի մեջ, ձեռքով քաղիր հասկերը, բայց ընկերոջդ հունձը մանգաղով մի՛ հնձիր։

Օրենքը կամենում է, որ ողորմությունը լինի վերցնողի կամքով, ոչ թե տվողի կամքով։ Իսկ եթե մեկը համարձակվի խախտել այս կարգը, դատաստանի համաձայն նրանից պետք է տուգանք վերցնել՝ որպես հափշտակողի։

[ՀԹ]

ՀԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԸՆԿԵՐՈՋԴ ԱՅԳԻ ՄՏՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

79. Եթե մտնես քո ընկերոջ այգին, խաղող կեր այնքան, մինչև հոգիդ կշտանա, բայց ամանով մի՛ հավաքիր։

Օրենքը սահման է դնում և իսկապես կարգավորում այգեգործների կամավոր ողորմությունը, որպեսզի նրանք չձանձրանան։ Ուտելն ու վերցնելը թող լինի նրանց կամքով, իսկ ուտողի նկատմամբ տուգանք թող լինի։

[Ձ]

Ձ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ՈՐ ՆՈՐԱՄՈՒՏ ԱՄՈՒՍՆԱՑԱԾ ՏՂԱՄԱՐԴԻԿ ՊԱՏԵՐԱԶՄ ՉՊԵՏՔ Է ԳՆԱՆ։

80. Եթե մեկը նոր կին առնի, թող պատերազմ չգնա, և նրա վրա ոչ մի պարտականություն չդրվի. նա ազատ լինի և իր տանը ուրախացնի իր վերցրած կնոջը։

Աստված մարդասեր է և կամենում է, որ պատերազմում ընկնելու պատճառով վաղաժամ սուգ չլինի։ Դրա համար նրանք բոլորովին անմեղ են՝ լինի դա այն պատճառով, որ հպարտացել են, թե վախեցել ու կասկածել։ Զորավարները պարտավոր են այս իրավունքը պահել զորքի նկատմամբ։

[ՁԱ]

ՁԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՎԵՐԻՆ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ԱՂԱՑՔԱՐԵՐԸ ԳՐԱՎ ԴՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

81. Վերին և ներքին աղացքարերը մի՛ վերցրու գրավ, որովհետև այդպիսի մարդը հոգիներ է գրավ դնում։

Օրենքն ընդհանրապես չի արգելում գրավ վերցնել, այլ ցույց է տալիս դրանց իրավունքը, որպեսզի գուցե դրանցից մեկով մարդը կարողանա մյուսը վերադարձնել։ Դրա համար էլ խղճի ծանրությունը ցույց տալու համար ասում է, որ այդպիսի մարդը հոգիներ է գրավ դնում, որովհետև դրանց սպասավորությամբ է հոգին մնում մարմնի մեջ։ Մեզ բոլորիս պետք է պահել այս օրենքը և խիստ անհրաժեշտ իրերը գրավ չվերցնել։ Իսկ եթե մեկը համարձակվի խախտել, դատավորները թող վրեժխնդիր լինեն։

[ՁԲ]

ՁԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՊԱՐՏՔԵՐԻ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԳՐԱՎՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

82. Եթե քո ընկերը քեզ որևէ բան պարտք լինի, նրա տուն մի՛ մտիր գրավ վերցնելու համար, այլ դրսում կանգնիր, և այն մարդը, որին պարտք ես տվել, թող ինքը գրավը դուրս բերի քեզ։ Իսկ եթե այդ մարդը աղքատ է, նրա գրավի տակ եղած հագուստով մի՛ քնիր։ Երբ արևը մայր մտնի, գրավը հետ վերադարձրու նրան, որպեսզի նա իր հագուստով քնի և օրհնի քեզ, և դա քեզ համար ողորմություն լինի քո Տեր Աստծու առաջ։

Օրենքը թույլ չի տալիս մտնել և գրավ վերցնել, որպեսզի դա բռնությամբ չլինի, այլ մարդը կամքով տա։ Դարձյալ՝ պետք չէ վերցնել այն, ինչ անհրաժեշտ է ապրելու համար։ Իսկ եթե աղքատության պատճառով անհրաժեշտ իրերն են գրավ դրված, հրամայում է դրանք չպահել։ Այսպես է կամենում, որ նրանց հանդեպ ողորմած լինենք՝ պահպանելով արդարությունը։ Նույնը մեզ համար էլ պետք է ընտրվի դատաստանի համաձայն։

[ՁԳ]

ՁԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՎԱՐՁԿԱՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ՝ ԸՆԴՀԱՆՐԱՊԵՍ։

83. Մի՛ ուշացրու աղքատ և կարիքավոր քո եղբայրների կամ քո քաղաքների բնակիչների վարձը։ Նույն օրը վճարիր նրանց վարձը, և արևը թող չմայր մտնի դրա վրա, որովհետև նա աղքատ է, և դա է նրա հույսը։ Հակառակ դեպքում նա քո դեմ բողոք կբարձրացնի Տիրոջ առաջ, և դա քեզ մեղք կլինի։

Պարզ է, որ նա աղքատության պատճառով է վարձու աշխատել և օրվա կարիքն ունի։ Եթե աշխատանքի օրը չվճարի նրան, դատաստանի համաձայն պետք է ավելի վճարի, քան նրա վարձն էր։

[ՁԴ]

ՁԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ՈՐ ՀԱՅՐԵՐՆ ՈՒ ՈՐԴԻՆԵՐԸ ՄԻՄՅԱՆՑ ՓՈԽԱՐԵՆ ՉՊԵՏՔ Է ՄԱՀԱՆԱՆ։

84. Հայրերը թող որդիների փոխարեն չմեռնեն, և որդիներն էլ՝ հայրերի փոխարեն. յուրաքանչյուր ոք թող մեռնի իր մեղքի համար։

Սա ասվում է այն պատճառով, որ եթե մեկը օրենքի համաձայն մահվան դատապարտված լինի, հայրը, թեկուզ կամենա որդուն փրկելու համար մեռնել, թող չմեռնի, այլ մահվան դատապարտված որդին թող մեռնի, որպեսզի դատաստանը չխեղաթյուրվի։ Նույնպես որդիները թող չմեռնեն հայրերի փոխարեն։ Դատավորներն էլ, եթե չկարողանան բռնել մահվան դատապարտված որդիներին, իրավունք չունեն հորը մահվան դատապարտելու։ Այս կարգը մեզ մոտ հաստատուն թող մնա։

[ՁԵ]

ՁԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ ԽԵՂԱԹՅՈՒՐՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

85. Մի՛ խեղաթյուրիր օտարականի, որբի և այրու իրավունքը։

Օրենքը դատավորներին հրամայում է կաշառքով և այլ խաբեություններով չվարվել, ինչպես ցույց է տրված մյուս տեղերում։ Իսկ եթե մեկը այդպես վարվի, թող զրկվի իր պատվից։

[ՁԶ]

ՁԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՐՈՒ ՀԱԳՈՒՍՏԸ ԳՐԱՎ ԴՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

86. Այրու հագուստը գրավ մի՛ վերցրու։

Թեև մյուս դեպքերում օրենքը թույլ է տալիս գրավ վերցնել որոշ սահմաններով, այստեղ ցույց է տալիս, որ այրուց անհրաժեշտաբար չպետք է գրավ վերցնել։ Դրանով սովորեցնում է նրանց հանդեպ խնամակալություն ցուցաբերել, ինչպես Եգիպտոսում ամեն ինչով խնամք էին տանում նրանց նկատմամբ։ Սա դատաստանի սահմաններից դուրս է՝ նրանց զրկել իրենց անհրաժեշտ իրերից։

[ՁԷ]

ՁԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՐԺԱՆԱՎՈՐ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ԾԵԾԻ ՄԱՍԻՆ։

87. Դատաստանի ատյանում, երբ որևէ մեկը արժանի է ծեծի, եթե նույնիսկ օրենքով սահմանված քառասուն հարվածը չտրվի, միևնույն է, հարվածելը վնասակար չէ։ Դատավորներն իրավունք ունեն դրանով խրատելու անզգամներին։

[ՁԸ]

ՁԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿՌՎՈՂՆԵՐԻ ԵՎ ՄԻ ՏՂԱՄԱՐԴՈՒ ԿՆՈՋԸ ՔԱՇՔՇՈՂԻ ՄԱՍԻՆ։

88. Եթե տղամարդիկ կռվեն միմյանց հետ, և մի կին միջամտելով բռնի հաղթող տղամարդու մարմնի երկու մասերը, ըստ օրենքների պետք է կտրել նրա ձեռքը։ Բայց մեզ մոտ թող վճարի ձեռքի գինը, ինչպես ցույց է տրված յուրաքանչյուր զգայարանի դեպքում։

[ՁԹ]

ՁԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԴԻԱԿ ԹԱԼԱՆՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

89. Եթե դիակ թալանողը բռնվի և հետո կամքով խոստովանի, թող չսպանվի։ Իսկ եթե որևէ մեկը սպանի նրան, թող քննություն կատարվի. նա մինչև մահը մաքուր համարվի, որովհետև նրա համար ապաշխարության տեղ չկա։

Վերոհիշյալից պարզ է, որ մահվան դատաստանը սահմանված է չզղջացողների համար։ Այդպիսի մարդկանց համար արյան գինը թող լինի ըստ արդեն ցույց տրված օրինակի։ Դարձյալ, նրանց համար ապաշխարությունն էլ պատշաճ է։ Այսպիսին թող լինի նրանց իրավացի դատաստանը։

[Ղ]

Ղ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ՈՐՈՆՔ ԹՈՂՆՈՒՄ ԵՆ ԻՐԵՆՑ ՈՐԴԻՆԵՐԻՆ։

90. Նրանք, ովքեր թողնում են իրենց որդիներին, չեն ուսուցանում և, որքան կարող են, հոգ չեն տանում նրանց մասին՝ Աստծու կարգի համաձայն դաստիարակելու ու սնուցելու մինչև հասուն տարիքը, այլ պահքի կամ վանական կյանքի պատրվակով արհամարհում ու անփույթ են լինում նրանց հանդեպ, թող նզովված լինեն։

Կանոնների այս սահմանը, թեև կարծում ենք, որ խստորեն ասված է այն աղանդի դեմ, որի հետևորդները իրենց սուրբ էին քարոզում և բազմաթիվ նորամուծություններ էին անում՝ եկեղեցու պտուղների և այլ բաների վերաբերյալ, այնուամենայնիվ աստվածային գրքերի հրամանն է՝ Աստծու կամքի համաձայն սնուցել որդիներին, որպեսզի նրանք չհեռանան Աստծու օրենքներից։ Թեև այդ մարդիկ կարծում են, թե դրանով Աստծուն են մոտենում, նրանց պետք է դատաստանով հեռացնել, որովհետև նրանք իրենց զավակներին են պատճառ դառնում Տիրոջից հեռանալու։

[ՂԱ]

ՂԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՈՐԴԻՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ, ՈՐՈՆՔ ԹՈՂՆՈՒՄ ԵՆ ԻՐԵՆՑ ԾՆՈՂՆԵՐԻՆ։

91. Եթե որևէ մեկի որդին հեռանա իր ծնողներից, որոնք ավելի հավատացյալ են և Աստծու կարգերի մեջ առաքինի, աստվածապաշտության պատրվակով արհամարհի նրանց և չհատուցի ծնողներին պատշաճ ու իրավացի պատիվը, թող նզովված լինի։

Այս մասին նույնպես գրքերը խիստ են պատվիրում։ Թեև այստեղ հատկապես զգուշացնում է հիշատակված աղանդի պատճառով, որի հետևորդները աստվածապաշտության պատրվակով արհամարհում էին ծնողներին, այդ պատճառով էլ առավելություն է տալիս հավատացյալ ծնողի իրավունքին։ Տերը հրամայեց թողնել նույնիսկ այն ծնողներին, որոնք խանգարում են աստվածապաշտությանը, իսկ նրանք թողնում էին նաև լավ ծնողներին։ Այդ պատճառով էլ իրավացիորեն նզովք սահմանվեց։

[ՂԲ]

ՂԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՊԱՏԵՐԱԶՄՈՒՄ ՍՊԱՆՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

92. Իսկ նրանց, ովքեր պատերազմների ժամանակ մահ են պատճառում, մեր հայրերը բնավ մեղավոր չեն համարել։ Մեզ էլ հաճելի թվաց հետևել այս խորհրդին։ Բայց ձեռքերը մաքրելու համար լավ է, որ այդպիսի մարդիկ երեք տարի հաղորդությունից դուրս մնան։

Սա օրենքների մեջ չի մտնում, և այստեղ միայն հաղորդությունից հեռու մնալու մասին է ասվում։ Դատավորները թող սովորեն սրանից և վրեժխնդրություն չկիրառեն։

[ՂԳ]

ՂԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՈՐԴԻՆԵՐԻՆ ԱՌԱՆՁԻՆ ԲՆԱԿԵՑՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

93. Այն որդիները, որոնք չեն հնազանդվում իրենց ծնողներին, թող իրենց ունեցվածքից սիրով բաժին ստանան, և ծնողները թող նրանց առանձին բնակեցնեն, որպեսզի գուցե չարիք չպատահի։ Նույնպես թող վարվեն նաև նրանք, ովքեր ամուսնանում են, որովհետև դա հաճելի է Աստծուն, ինչպես Պողոսն է այդպես հրամայել։

Գուցե սա այն խոսքն է, որտեղ ասում է՝ հայրե՛ր, սիրեցե՛ք ձեր որդիներին, և այլն։ Այս կարգը ընտրում է ներողամտությունը։

[ՂԴ]

ՂԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀՐԴԵՀՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

94. Եթե մեկը հրդեհի զարդարված կամ բարեկարգված ունեցվածքը, թող տուգանվի եռապատիկ։ Իսկ եթե չկարողանա՝ թող տասը տարի ապաշխարի։

Սա նույնպես ցույց է տրված ըստ օրենքների։

[ՂԵ]

ՂԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՐՀԵՍՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՀԱՓՇՏԱԿՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ։

95. Արհեստավորները, եթե հափշտակեն ուրիշների ունեցվածքը, մեկի դիմաց թող չորսը հատուցեն։ Իսկ եթե չկարողանան, թող ապաշխարեն՝ ըստ վարդապետի հրամանի։

Խոսքը բացահայտված և դատաստանի ատյան հասած դեպքերի մասին է. նրանք, ովքեր կարող են, թող հատուցեն, իսկ նրանք, ովքեր հնարավորություն չունեն, ինչպես նաև գաղտնի մեղքերի դեպքում, թող ապաշխարեն։

[ՂԶ]

ՂԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՈՐԴԻՆԵՐԻ ԵՎ ԴՍՏՐԵՐԻ ՄԻՋԵՎ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱԺԱՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

96. Եթե մեկը մահանա և որդիներ ու դուստրեր ունենա, ծնողների ունեցվածքը թող երկու դուստրերը միասին ստանան մեկ որդու բաժնի չափով՝ հավասար բաժանմամբ։ Այս դատաստանը մենք արդեն գրել և սահմանել ենք ըստ օրենքների. տանը մնացած դուստրը թող որդու բաժին ստանա, իսկ տնից դուրս եկած երկու դուստրերը՝ մեկ եղբոր բաժինը միասին։ Սա հստակ չի ասված օրենքներում, կանոնական հրամաններն էլ չեն տարբերակում նրանց, և հեթանոսներն էլ նրանց տարբերություն չեն դնում։ Բայց գործերի իրականությունից ելնելով՝ ես վստահ եմ, որ տնից դուրս եկած դուստրը հոր տնից բաժնով է հեռանում, իսկ տանը մնացածը դեռ բաժին չի ստացել։ Ուստի հոր մահից հետո նրանց հավասար բաժին տալը արդար դատաստան չէ, որովհետև այդպես ամուսնացած դուստրերը, որոնք արդեն բաժին են ստացել, եղբայրների հետ միասին կրկին բաժին կստանան, իսկ տանը մնացած երկու դուստրերը՝ մեկ բաժին։ Եթե մեկն ասի, թե որդիները ծախս են անում կանայք տուն բերելու համար, պետք է իմանալ, որ որքան ծախս կա, այնքան էլ աշխատանք կա, որովհետև տղամարդ է և իր կնոջը նույնպես բաժին է բերում։ Այս հիմքով ճիշտ է թվում, որ ամուսնացած դուստրերը միասին մեկ բաժին ստանան, իսկ տանը մնացածները որդիների հետ հավասար համարվեն։ Այդպես բոլորի միջև հավասարություն կլինի, թույլ կողմը խնամքի տակ կլինի և պակաս բաժին չի ստանա, որովհետև շատ ծնողներ դուստրերին ավելի են պատվում՝ նախախնամությամբ, քանի որ որդիների համար ավելի հեշտ է ապրել, քան դուստրերի։ Սա բացահայտեցինք, որովհետև նման դեպքերն էլ են պատահում։ Բայց դատավորները թող ընտրեն՝ բոլոր դուստրերին երկուսը մեկ համարե՞ն, թե՞ ըստ այստեղ գրված դատաստանի։ Կարծում եմ նաև, որ հաճախ պատահում է՝ երկու դուստրերի ամուսնացնելը։ Նրանց համար այդ բաժինը թող բավարար լինի, եթե ծնողների ունեցվածքի համեմատ նրանց վրա ծախս է արվել, իսկ եթե ոչ՝ թող հավասարությունը քննվի, բայց նրանց բաժինը բավարար լինի նրանց վերցրածի համար։ Երկրորդ ամուսնությունից ծնված որդիներն ու դուստրերը թող ավելի փոքր բաժին ստանան, ինչպես գրված է։ Իսկ հոր տունը սովորաբար տալիս են կրտսեր որդուն, բայց պետք է նայել, թե ով է կարող այն պահել և հոր տեղը զբաղեցնել։ Իսկ առաջնեկին պատիվ պետք է տրվի, ինչպես արդեն հայտնի է։ Այսպիսով, եթե որդիների միջև ժառանգությունը հավասար բաժանվի, առաջնեկը թող ավելի մեծ պատվի արժանանա։

[ՂԷ]

ՂԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԹԵ ՈՐ ԺԱՄԱՆԱԿԻՑ ՊԵՏՔ Է ԶԱՎԱԿՆԵՐԸ ԺԱՌԱՆԳ ՀԱՄԱՐՎԵՆ։

97. Աստվածային օրենքն ու կանոնական հրամանը ձևավորված պտուղը արյան դատաստանի մեջ են դնում, որովհետև այն արդեն պատրաստ է ծնվելու՝ առանց վնասի։ Բայց ժառանգ լինելու հարցում, թեև Մահմեդի աշակերտները սնոտի իմաստասիրությամբ ասում են, որ երեխայի աստղերը պետք է տեսնել, մեզ համար հավատարիմ թող լինի Տիրոջ խոսքը։ Նա չի հիշատակում ծննդաբերության ցավը՝ այլ ասում է, որ մարդը ծնվեց աշխարհում։ Եվ դարձյալ՝ մարմնից ծնվածը մարմին է։ Մարմնից ծնվածը թող մարմնից ժառանգ լինի, ինչպես Աստծուց ծնվածները՝ Աստծուց։ Եթե ամուսնու մահվան պահին կինը հղի է, դատավորները թող սպասեն ծննդին և միայն ծնվելուց հետո հաստատեն ժառանգությունը։ Իսկ եթե երեխան մահանա հենց այն օրը, երբ ծնվել է, նա ժառանգ է, և նրա ժառանգությունը կանցնի մյուսներին՝ ոչ թե հորից։ Եթե երեխայի մայրը մահանա՝ թե՛ ծննդաբերության ժամանակ, թե՛ ծննդից հետո, նույնիսկ եթե նույն օրը, երեխան մոր ժառանգն է, իսկ հայրը ժառանգում է երեխայից։ Ըստ ասվածի՝ որդիներն ու դուստրերը թող ժառանգ լինեն։ Իսկ եթե նրանք չկան, մարդը ում կամենա թող ժառանգ դարձնի՝ ազգականին, ծառային կամ սիրելի մեկին, որովհետև նա ինքնիշխան է այդ մարդկանց ժառանգ դարձնելու հարցում։ Իսկ մահից հետո, եթե ինքը ոչ մեկին հաստատած չի եղել, ժառանգում են տոհմի ազգականները, ոչ թե հեռավորները, ինչպես օրենքների համաձայն արդեն դատվել է։

[ՂԸ]

ՂԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀԱՇՄԱՆԴԱՄ ԶԱՎԱԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

98. Եթե պատահի, որ զավակը մտքով ու հասկացողությամբ լիովին հաշմանդամ լինի և բնավ չկարողանա մտածել, նա ժառանգ չէ, որովհետև չի կարող գործի դնել հայրական ունեցվածքը, քանի որ ծնունդից այդպիսին է եղել։ Իսկ եթե հիվանդությունը հետո է առաջացել և կարծիք կա, որ նա կարող է բուժվել, թող ունեցվածքը վստահվի մյուս ժառանգներին։ Եթե առողջանա, թող ժառանգի, իսկ եթե ոչ՝ ժառանգները թող հոգ տանեն նրա մասին մինչև մահ։ Իսկ եթե նա այլ կերպ հաշմանդամ է՝ կաղ, կույր, հիվանդությամբ տառապող, բայց զգացողությունից զրկված չէ, կամ մարմնի որևէ անդամ բնավ վնասված չէ, կամ իմաստուն անդամալույծ է, և նման այլ դեպքերում, երբ կարող է ուրիշ սպասավորների օգնությամբ ժառանգել հայրական ունեցվածքը, թող ժառանգությունից չզրկվի։ Իսկ նրանք, ովքեր ուրիշ ժառանգների օգնությամբ էլ ի վիճակի չեն դա անել, թող խնամվեն մինչև մահ, ինչպես արդեն ցույց տրվեց։ Այս դատաստանը նրանց համար իրավացի ենք համարում, որովհետև ըստ օրենքների անարատ կենդանիներն էին մտնում Աստծու սեղանի մոտ որպես ընծա, իսկ արատավորները՝ ընդհանուր մորթի համար։ Նույնպես մարդիկ, ովքեր հոգով ու մարմնով անարատ են, թող Աստծուն ընծայվեն և ժառանգ լինեն, իսկ արատավորները մարդկանց մեջ թող չհամարվեն ժառանգության արժանի։

[ՂԹ]

ՂԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿՏԱԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

99. Կտակը թող լինի այնպես, ինչպես կանոններն են սովորեցնում։ Հիվանդության երրորդ օրվանից հետո հիվանդը թող կանչի քահանային, եկեղեցու ժառանգության պատասխանատուներին և երեք վկայի առաջ կազմի կտակը։ Թող իր կամքի համաձայն խոսի իր ամբողջ տան ունեցվածքի, հոգու և թաղման մասին։ Եթե նույն օրը մահանա, կտակը թող հաստատուն լինի, եթե միտքը կորցրած չի եղել։ Դա թող չլինի այնպես, ինչպես մահմեդականների անիմաստ գիտակներն են ասում, թե հիվանդի կտակը հաստատվում է միայն քառասուն օր ապրելուց հետո։ Բայց առողջ վիճակում կազմված կտակը հաստատուն է, թեև հիվանդության ժամանակ ասվածն էլ անվավեր չէ, որովհետև առաջինը կամավոր է, իսկ երկրորդը՝ խառն վիճակում է ասված։ Եթե հիվանդը առողջանա և կամենա փոխել կտակը, իրավունք ունի, որովհետև ըստ առաքյալի՝ կտակը մահից հետո է հաստատուն։ Իսկ Աստծուն տրված ուխտը թող հաստատուն լինի, և նա թող կատարի այն, ինչ նեղության մեջ խոստացել է իր բերանով, որովհետև ասված է՝ ուխտեր արեք և կատարեք դրանք։ Այն, ինչ պատշաճ է անել առողջանալուց հետո, թող կատարի հենց այդ ժամանակ, իսկ այն, ինչ պետք է անել մահից հետո, նույնպես ապահով է և թող կատարվի մահից հետո։ Իսկ եթե ուխտը փոխվի, թող ավելացնելը թույլատրված լինի, բայց ոչ պակասեցնելը։ Այս դատաստանն այս հարցի համար առավել պատշաճ է։

[Ճ]

Ճ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՎԱՃԱՌՔԻ ՄԵՋ ԽԱԲԵՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ։

100. Եթե մեկը իր արատավոր ունեցվածքը վաճառքի նպատակով տա իր ընկերոջը, խաբեությամբ զրկի նրան և սուտ երդմամբ խաբի, ապա ինքն իրեն գովի իր ընկերոջը զրկելու համար, թող նզովված լինի։

Որպեսզի այդպիսի վաճառողները նզովքի տակ չընկնեն, այս դատաստանն ենք սահմանում։ Արատավոր իր վաճառելը վերաբերում է այսպիսի դեպքերին. եթե կենդանին հարվածող է, կամ մարմնի վրա որևէ արատ ունի, կամ վաճառվող անշունչ իրի վրա բիծ կա, և այդ արատը վնաս է պատճառում, վաճառողը պետք է դատաստանի համաձայն հատուցի, որովհետև օրենքը հրամայում է վերացնել արատը, ոչ թե վաճառել այն։ Իսկ եթե արատը այլ տեսակի է և բացահայտվի՝ կամ վաճառողի պարծենալու պատճառով, կամ վկաները հաստատեն, որ նա գիտեր և վաճառել է, ապա գործարքը թող հետ վերադարձվի։ Իսկ եթե գնորդին այն հաճելի է, գինը թող ուղղվի ըստ պատշաճի։ Եթե վաճառողը տեղյակ չի եղել և անգիտությամբ է վաճառել, իսկ գնորդը զղջում է, պատշաճ է վերացնել նրա զղջման պատճառը։ Վաճառելիս թող վաճառողը բացահայտի բոլոր արատները, ինչպես Եպիփանը, երբ վաճառեց չար բնավորությամբ էշը։ Գնորդը, իմանալով, որ կենդանին անվնաս է, թող իր կամքով և ըստ պատշաճի գնի այն։ Այդպես նա կազատվի կանոնական նզովքից, իսկ եթե ոչ՝ թող ապաշխարի գողերի ու հափշտակողների հետ։

[ՃԱ]

ՃԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՍՈՒՏ ՎԿԱՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

101. Եթե մեկը գնա սուտ վկայություն տա և որևէ մեկին մահվան կամ ծեծի որոգայթի մեջ գցի, թող հինգ տարի մնա ունկնդիրների կարգում և մեկ տարի՝ աղքատներին ծառայելով ու ողորմություն տալով, ապա միայն արժանի կլինի օրենքի կարգին։

Այս դատաստանը դրված է ըստ օրենքների, բայց այժմ երկրորդ անգամ է ներկայացվում կանոնական ձևով։ Խոսքը մահվան կամ ծեծի որոգայթի մասին է։ Իսկ եթե մարդը չի մահանում, սուտ վկան կարող է տուգանքով ազատվել։ Այս դեպքերի դատաստանն այն է, որ հատուցի այնքան, որքան վնաս է պատճառել, ըստ այն խոսքի՝ ինչպես նա խորհել էր անել, այդպես թող լինի իր հետ։ Իսկ եթե բավարար միջոց չունի, թող ապաշխարի՝ ըստ կանոնների հրամանի։

[ՃԲ]

ՃԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ ՓՈԽԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

102. Հարց. Ի՞նչ դատաստան է սահմանված այն մարդու համար, ով հափշտակում է իր ընկերոջ սահմանները։

Պատասխան. Այն, ինչ Մովսեսը գրել է օրենքներում Աստծու հրամանով. անեծքը թող իջնի նրանց գլխին, և նրանք անիծյալ լինեն թե՛ կյանքի, թե՛ մահվան մեջ։

Թող սահմանները հափշտակողները լսեն սա և սարսափեն, որովհետև սա աստվածային դատաստան է։ Իսկ եթե արտերի սահմանների վերաբերյալ վեճ լինի, թող այն լուծվի վկաներով, որովհետև դա ավելի հավաստի եմ համարում, քան մեկի խաչ ու Ավետարան վերցնելը։ Շատ անգամ խաբեություն է լինում, և նման երդումը հրամայված չէ։ Եթե դատաստանի գործը այսպես կատարվի, թող մի կողմը խաչը վերցրած վկա լինի, իսկ մյուսը՝ երդվողը, և այդպես երկու վկա կլինի՝ ըստ օրենքների։ Բայց սա հրամանով չենք ասում, ինչպես ավելի առաջ գրել ենք երդման մասին, այլ կամենում ենք պարզել, որ եթե մեկը այսպես վարվի, դատաստանի գործը վճարված է, ինչպես ցույց տրվեց, որ երկու վկան բավարար է։ Իսկ եթե այդպես լինի, թող նա նաև ապաշխարությունը լրացնի, ինչպես ցույց է տրված երդման մասին խոսքում։

[ՃԳ]

ՃԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՊԱՍՏԱՐԱՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

103. Ոմանք ապաստարաններում իշխանություն են ձեռք բերում և բռնությամբ հարկեր, սնունդ ու խմիչք պահանջում։ Իրենց գործակալներին են նշանակում նրանց վրա, կոռով ու պահակությամբ նեղում են և անխղճորեն չարչարում խեղճ եղբայրներին, մինչդեռ նրանց հատկապես ավելի շատ խնամք ու օգնություն է պետք, և բոլոր քրիստոնյաները պարտավոր են բուժել նրանց բոլոր վերքերը։

Ուստի եթե այսուհետև մեկը համարձակվի նման բան անել ապաստարաններում, թող անողոք դատաստանով դատվի նա, ով այսպես է վարվում նրանց նկատմամբ, որոնց պետք է ողորմություն ցույց տալ։

[ՃԴ]

ՃԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՎԱՆՔԵՐԻ ԻՋԵՎԱՆԱՏՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

104. Որոշ ազատներ ու ձիավորներ, երբ գյուղական վայրերից են գալիս, վանքում տեղ չեն գտնում և գյուղում են իջևանում։ Բայց ոմանք իրենց կանանց ու սպասավորների հետ իջևանում են վանքում և այդպես ոտնահարում հայրերի կանոնները։ Սրբության և պաշտամունքի տան մեջ գուսանների ու վարձակների հետ ընթրիք են անում, ինչը սարսափելի է քրիստոնյաների համար նույնիսկ լսելու, ուր մնաց՝ տեսնելու։ Ուստի վանքի երեցները թող վերոհիշյալ կանոնները կարդան այդպիսի մարդկանց առաջ։ Եթե նրանք լսեն և կարգի գան, լավ է։ Իսկ եթե նույն անհնազանդության մեջ մնան, այդպիսիք նույնպես հեռու թող լինեն մեր օրհնությունից և սրբերից վրեժխնդրություն ընդունեն։ Որովհետև վանքը սրբերի հանգստարան է և եպիսկոպոսների, քահանաների, աբեղաների ու աղքատների օթևան։ Իսկ ազատներն ու ձիավորները, երբ այնտեղ կանչվում են՝ տղամարդիկ թե կանայք, պետք է մեծ երկյուղով աղոթեն և մասնակցեն աղոթքին ու պաշտամունքին, ինչպես վայել է Աստծու տանը։

Այս օրենսդրական դատաստանը բոլորին հայտնի է։

[ՃԵ]

ՃԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԾՈՎՈՒՄ ԽՈՐՏԱԿՎԱԾ ՆԱՎԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

105. Ծովում խորտակված նավերին մոտակա քաղաքը պետք է օգնության հասնի և փրկի դրանք, որովհետև ենթադրվում է, որ փրկողը հետագայում կարող է օգտվել դրանց շահույթից։ Իսկ խորտակման պատճառով դրանք որպես ավար վերցնելը դատաստանի սահմաններից դուրս է։ Եթե նրանք չեն կամենում անվճար փրկել, թող անեն այն, ինչ հնարավոր է՝ մտաբերելով օրենքը, որ ընկած բեռնակիր կենդանուն պետք է բարձրացնել իր տիրոջ հետ միասին։ Իսկ այսպիսի ագահությունն ու հափշտակությունը թող դատվի այսպես՝ կամ խաղողի մնացորդները հավաքողի նման, կամ այն տիրոջ նման, որը հնազանդվողներից տասանորդ է վերցնում, կամ հինգերորդ մասով։ Այս դատաստանը քիչ սահմանեցինք, որովհետև հռոմեացիները շատ անիրավ են վարվում այս հարցում, և որպեսզի այդպիսի բան չպատահի մեր ազգակիցների հետ, եթե նրանք ծովի տերերը դառնան։

[ՃԶ]

ՃԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՆՈՐ ԿԱՌՈՒՑՎՈՂ ԳՅՈՒՂԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

106. Երբ սկզբում գյուղ է կառուցվում, հողի, ջրի և նման այլ բաների բաժանումը հաստատուն չէ, մինչև բավարար թվով բնակիչներ հավաքվեն, և դրանից հետո բաժանումը հաստատվի։ Իսկ եթե ավերակ գյուղը վերակառուցվի և այն երկար ժամանակ լքված չի եղել, յուրաքանչյուրն իր արտերի ու մյուս ունեցվածքի սահմանները թող ճանաչի և պահի նախնիների սահմանների համաձայն։ Իսկ եթե այն երկար ժամանակ լքված է եղել, և սահմաններն այլևս հայտնի չեն, ու իշխանությունն էլ փոխվել է, թող բաժանումը նորից կատարվի հավասար արդարությամբ՝ նախ եկեղեցուն, ապա մյուսներին բաժին տալով։ Գյուղի գլխավորին թող ավելի մեծ բաժին տրվի, որպեսզի նա հոգ տանի մյուսների մասին։

[ՃԷ]

ՃԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԲՈԼՈՐ ՎԱՃԱՌՔՆԵՐԻ ՀԱՍՏԱՏՄԱՆ ՄԱՍԻՆ։

107. Բոլոր վաճառքները հաստատուն են այն ժամանակ, երբ վաճառողներն իրենց բոլորի համաձայնությամբ և վկաների ներկայությամբ են գործում։ Այսպես՝ եթե հայրը վաճառի, որդիների, դուստրերի և ժառանգ լինելու իրավունք ունեցող եղբայրների կամքը պետք է նրա հետ լինի։ Նույնպես, եթե որդին է վաճառում, հոր և մյուս եղբայրների ու քույրերի կամքը պետք է լինի։ Իսկ եթե այդպես չի եղել, նրանք երբ կամենան, իրավունք ունեն հետ վերցնելու ունեցվածքը, նույնիսկ եթե վաճառքը գրով է հաստատված։ Իսկ եթե նրանք միասին գրով ու վկաներով են վաճառել աղքատության պատճառով, և պայմաններ են սահմանել գնորդի համար, կամ ինչպես ավելի առաջ է ցույց տրված, իրավունք ունեն հետ վերցնելու։ Իսկ եթե պատճառ չկա, վաճառքը թող հաստատուն լինի։ Ուստի այդպես՝ կամ թող հետ վերցնեն, կամ պատշաճորեն համաձայնեն։ Իսկ գրավոր փաստաթուղթը թող հաստատվի դատավորի նշանով։ Այդ նշանը կարող է լինել ճշմարիտ դատավորի՝ Քրիստոսի խաչի նշանը, կամ եպիսկոպոսի, կամ այլ դատավորների՝ այսինքն հայրապետների պատկերը։ Թեև փաստաթուղթը ուրիշի ձեռքով է գրված, եթե նրանց նշանով է հաստատված, թող հաստատուն լինի։ Ինչպես թագավորի տանը գրված փաստաթուղթը արքունական նշանով է կնքվում և այդպես հաստատվում, նույնը թող լինի նաև այստեղ։

[ՃԸ]

ՃԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀԱՐՍՆԵՐԻ ԲԱԺԻՆՆԵՐԸ ԲԱԺԱՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

108. Երբ եղբայրները բաժանվում են միմյանցից և հայրական ունեցվածքը բաժանում, նախ թող հստակեցնեն հարսների բաժինները և յուրաքանչյուրին տան, հետո միայն բաժանեն իրենց հայրական ունեցվածքը։ Իսկ եթե եղբայրներից մեկը իր բաժինը վաճառել է, թող բոլորը միասին կանգնեն դրա համար, որովհետև յուրաքանչյուրն իր ունեցվածքի տերն է։ Սա պետք է համարվի հասարակ դատաստան՝ ըստ աշխարհի քաղաքավարության։

[ՃԹ]

ՃԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՓԱՅՏԻ ՎՐԱ ԿԱԽԵԼՈՒ ԴԱՏԱՊԱՐՏՎԱԾ ԳՈՂԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

109. Դու հարցրել էիր գողերի մասին, որոնց հրամայում են փայտից կախել։ Եթե նա այլազգի լինի, թե քրիստոնյա, և քրիստոնյային հրամայեն փայտից կախել, եթե հնարավոր է՝ թող փախչի այդ վայրից, իսկ եթե ոչ՝ կաշառքով ազատվի։ Իսկ եթե այդ միջոցներից ոչ մեկը չօգնի, ապա տերերի հրամայածը հարկադրաբար պետք է կատարի, բայց ոչ ավելին, քան հրամայված է։ Ինչպես Հովհաննեսն է զինվորներին հրամայում՝ ձեզ հրամայվածից ավելին մի՛ արեք, որովհետև Աստված նայում է սրտին, իսկ մարդը՝ երեսին, ինչպես Տերը հրամայեց Սամուելին։

[ՃԺ]

ՃԺ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՄԱՐԴ ՍՊԱՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

110. Եթե որևէ մեկի մոտ լինի չար բնավորությամբ ջորի, կիսախելագար ձի կամ մարդակեր կենդանի, ինչպես Ալեքսանդրի՝ զուարակագլուխ ձին, կամ հարվածող ցուլ, և նա իմանա դրա մասին, իսկ ուրիշները նրան զգուշացնեն, բողոքեն ու ցույց տան պատճառած վնասը, բայց նա անփույթ մնա և չձեռնարկի պատշաճ միջոցներ, և այդ կենդանին ոտքով հարվածելով, կծելով կամ այլ կերպ հարվածելով սպանի որևէ մեկին, նրա տերը մահվան դատապարտված է, իսկ կենդանին թող սպանվի։ Իսկ եթե նա տեղյակ չի եղել, անմեղ է։ Եթե անմաքուր կենդանիներից՝ ձի կամ ջորի, մահացած լինի, տերերը թող վճարեն, որպեսզի այդ գումարը ծախսվի նրանց հոգիների կարիքների համար։ Սակայն թող բացահայտեն պատճառը և վաճառեն այն մարդկանց, ովքեր կարող են խրատել ու պահել այդ կենդանիներին։ Այս դատաստանը մենք մի անգամ սահմանել էինք ըստ օրենքների, բայց այժմ կամեցանք այն հաստատել նաև կանոններով՝ որոշ չափով ընդարձակելով։

[ՃԺԱ]

ՃԺԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՄԱՐԴՈՒՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀ ԿԱՄ ԱՅԼ ԳՈՐԾԻ ԵՆ ՈՒՂԱՐԿՈՒՄ, ԵՎ ՆԱ ՎՆԱՍՎՈՒՄ ԿԱՄ ՍՊԱՆՎՈՒՄ Է։

111. Մարդուն ճանապարհ ուղարկելու վերաբերյալ բազմաթիվ օրինակներ են երևում՝ թե՛ խղճի, թե՛ անխղճության հարցերում։ Ոմանք իրենց տերերի կողմից աշխատանքի են կարգված՝ մի մասը հողագործության, մյուսները՝ այգեգործության, ուրիշները՝ զինվորական ծառայության, իսկ մյուսները՝ մեր հասարակական կյանքի կարիքների համար օրենքով նախատեսված այլ գործերի։ Եթե իրենց գործը կատարելիս մահվան որոգայթի մեջ ընկնեն, նրանց տերերն անմեղ են, մանավանդ եթե նրանք իրենց հնազանդ ծառաներին միշտ նախապես զգուշացրել են աշխատանքի վտանգների մասին։ Բայց եթե տերերը ծառաներին հրամայեն գործել մեր հասարակական միաբանության սիրուն ու խաղաղ կյանքին հակառակ, և այդտեղ նրանցից մեկը մահանա կամ սպանվի, նրա տերը մահվան համար պատասխանատու է։ Դարձյալ, եթե նրանցից մեկը իր տիրոջը հայտնի առկա վտանգի մասին, իսկ տերը անփույթ մնա և անպատրաստ ուղարկի նրան գործի, և այն վտանգը պատահի, որից նա վախենում էր, ուղարկողը պատասխանատու է արյան համար։

[ՃԺԲ]

ՃԺԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՄԵԿՆ ՈՒՐԻՇԻՆ Է ՈՒՂԱՐԿՈՒՄ ԳՈՐԾԻ, ԹԵԵՎ ՆԱ ԻՐ ԾԱՌԱՆ ՉԷ։

112. Եթե մեկը իր գործի համար ուղարկի մեկին, որը իրենը չէ, և նա այնտեղ որոգայթի մեջ ընկնի, ուղարկողը պատասխանատու է արյան համար։

Կանոնները զգուշացնում են, որ առանց պատճառի չուղարկեն մեկին, որը վարձու աշխատող չէ կամ այլ կերպ իրեն չի պատկանում, որովհետև վնասվելու դեպքում արյան դատաստան է սահմանվում։ Այս դատաստանը ցույց է տրված թե՛ հոգևոր, թե՛ մարմնական իմաստով։ Սակայն պետք է քննվի ուղարկողի նպատակը և մահվան պատահական կամ դիտավորյալ լինելը։

[ՃԺԳ]

ՃԺԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՎԱՐՁՈՒ ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

113. Եթե մեկը վարձու աշխատող է և տանտիրոջն ասում է՝ ուղարկի՛ր ինձ կամ գործ տուր, որ կատարեմ, իսկ տանտերը նախապես հայտնում է նրան վնասի որոգայթի մասին, և վարձու աշխատողը իր կարիքի պատճառով համաձայնում է, իսկ տանտերը կրկին ասում է նրան, որ ինքը պատասխանատու չէ, և այդտեղ վարձու աշխատողը մահանում է, տանտերն անմեղ է։ Իսկ եթե նա առանց զգուշացնելու, նույնիսկ շատերի վկայությամբ, ուղարկի կամ հրամայի գործը կատարել, և այնտեղ մահվան որոգայթ պատահի, նա պատասխանատու է արյան համար։

Այս դատաստանը հայտնի է և կանոնական, որովհետև եթե վարձու աշխատողն իր կամքով է գնում գործի, ուղարկողն անմեղ է, իսկ եթե նրան հարկադրաբար է ուղարկում և հայտնի վտանգի մեջ է դնում, արյան դատաստանի ենթակա է, նույնիսկ եթե նա վարձու աշխատող է։

[ՃԺԴ]

ՃԺԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԹԱԳԱՎՈՐԻ ԵՎ ՆՐԱ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՏԱԿ ԳՏՆՎՈՂՆԵՐԻՆ ԱՔՍՈՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ։

114. Աստծու կողմից կարգված թագավորները, ինչպես Իսրայելի դեպքում, Աստծու կողմից պետք է հեռացվեն կամ աքսորվեն, իսկ մարդկանց կողմից կարգվածները՝ իրենց կարգողների կողմից։ Եթե իշխանները թագավոր կարգեն մեկին, և նա թագավորությունը պատշաճ կերպով չկառավարի, թող նրան հեռացնեն նրանք, ովքեր կարգել են նրան, բայց նրա որդիներին փոխելն իրավացի չէ։ Թագավորությունը թող հորից որդուն անցնի որպես սեփական ժառանգություն։ Իսկ այն իշխանավորներին, որոնց թագավորն է կարգում, նա էլ թող հեռացնի կամ խրատի։ Թագավորին խրատելու հարցում, եթե խաղաղությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ լինի, դա թող լինի մեկ այլ թագավորի և հայրապետի կամքով ու բոլորի համաձայնությամբ։ Իսկ եթե իշխաններն ու ազատները իրենք իրենց իշխանավոր նշանակեն, թող նրան հեռացնեն կամ խրատեն իրենց միաբանությամբ։ Թագավորի կարգած իշխանավորին թագավորն է հեռացնում և խրատում։ Իսկ իշխանի իշխանությունը տարածվում է իշխանին ու ազատին խրատելու կամ աքսորելու վրա. եթե նրանք իրենց կողմից են կարգված, թող դա անեն իրենց միաբանությամբ, իսկ եթե թագավորի կողմից են կարգված, թող թագավորի կամքով լինի։ Ազատները իրավունք չունեն զինվորներին խրատելու, այլ միայն իրենց ծառայությունից հեռացնելու, իսկ նրանց խրատելը իշխաններին է պատկանում։ Նույնպես զինվորները չեն կարող շինականներին աքսորել կամ խրատել. աքսորելը ազատների իրավունքն է, իսկ խրատելը՝ իշխաններինը։ Այս կարգի համաձայն այս դատաստանը թագավորների տներում իրավացի եմ համարում։

[ՃԺԵ]

ՃԺԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՄԱՐԴԸ ՎՆԱՍՈՒՄ Է ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻՆ՝ ԴՐԱՆՑ ՎՆԱՍԻՑ ՀԵՌԱՑՆԵԼՈՒ ՓՈԽԱՐԵՆ։

115. Եթե մաքուր կամ անմաքուր կենդանիներից մեկը մտնի արտ, այգի կամ նման այլ տեղ՝ ամբար կամ խոտի դեզ, և տերը բարկանալով հարվածի ու սպանի նրան, դատաստանի համաձայն թող հատուցի պատճառված վնասը։ Իսկ ինքը թող ամբողջությամբ հատուցի նաև իր սպանած կենդանու գինը, որովհետև պարտավոր էր կենդանուն հեռացնել վնասից, ոչ թե սպանել։ Հարվածելու դեպքում թող քննություն լինի։ Եթե կենդանին խրատելուց հետո ընկնի ու մեռնի, քանի որ տերը չէր կամենում սպանել, այլ միայն հեռացնել, դա թող համարվի ակամա, և նա վճարի գնի կեսը։ Հարվածների դեպքում թող քննեն դիտավորությունը։ Իսկ եթե հարվածը բուժելի վնաս է պատճառել, թող վճարվեն հաշմանդամության ու բուժման ծախսերը։ Բայց եթե վնասը անբուժելի է՝ ոտքի կամ մաքուր կենդանու դեպքում, թող ամբողջ գինը վճարի, և կենդանու մորթին իրենը լինի։ Իսկ եթե անմաքուր կենդանի է, թող ամբողջությամբ հատուցի։ Եթե կենդանուն կուրացնի, ատամը կամ եղջյուրը կոտրի, կամ կողը ջարդի, թեկուզ այն բուժվի, գինը բաժանելով չորս մասի՝ յուրաքանչյուր վնասի համար թող վճարի մեկ մասը։ Նույնը թող լինի ուտելի և անուտելի կենդանիների դեպքում։ Իսկ եթե պոչը կտրի, թող վճարի գնի մեկ քառորդը։ Եթե կենդանու տիրոջը բազմիցս զգուշացրել են վնասի մասին, բայց նա անփույթ է եղել, թող այդ հանգամանքներն էլ քննվեն և ըստ դրանց դատեն։ Եթե կենդանին ոտքից կաղ մնա, տուգանքը թող լինի գնի մեկ քառորդը։ Իսկ խաղի կամ անիմաստ չարության պատճառով վնասողների տուգանքը թող ավելի մեծ լինի՝ վնասելու դեպքում, իսկ սպանելու դեպքում՝ ամբողջ գինը հատուցելով։

[ՃԺԶ]

ՃԺԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՄԵԿԸ ՉԱՐ ԴԻՏԱՎՈՐՈՒԹՅԱՄԲ ԿԱՄ ԽԱՂԻ ԺԱՄԱՆԱԿ ՎԱԽԵՑՆՈՒՄ Է ՁԻՆ, ԵՎ ՆՐԱՆԻՑ ԸՆԿՆՈՂԸ ՄԱՀԱՆՈՒՄ ԿԱՄ ՎՆԱՍՎՈՒՄ Է, ՆՈՒՅՆԸ՝ ԱՅԼ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԴԵՊՔՈՒՄ, ԿԱՄ ԵՐԲ ՄԵԿԸ ԱՆՊԱՏՃԱՌ ՎԱԽԵՑՆՈՒՄ Է ՄԻԱՅՆ ՏԵՍՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ։

116. Եթե մեկը հասուն է և չար դիտավորությամբ է այդպես վարվում, իսկ ընկնողը մահանում է, թող արյան դատաստան լինի և հատուցվի այնպես, ինչպես գրված է։ Իսկ եթե նա կոտրվածք է ստացել, թող վճարվեն բուժման ծախսերը։ Զգայարանների վնասման դեպքում էլ թող հատուցվի այնպես, ինչպես գրված է։ Իսկ եթե վնասվածքը բուժելի է և մշտական արատ չի մնացել, թող զգայարանի վնասի կեսը հատուցվի։ Եթե դա խաղի ժամանակ է եղել, նույն դատաստանը թող լինի, որովհետև խաղալու փոխարեն պետք էր վախեցնել, սակայն աշխարհի սովորության պատճառով թող ներվի՝ հատուցելով կեսը կամ մեկ երրորդը։ Նույն օրինակը թող լինի նաև ապաշխարության համար, եթե գործը դատաստանի չի հասնում։ Իսկ եթե երեխան է եղել, թող քննվի նրա տարիքը, ինչպես ավելի առաջ է գրված, և ըստ դրա դատվի՝ հաշվի առնելով՝ նա դա արել է չար դիտավորությա՞մբ, թե՞ խաղի ժամանակ։ Ամեն ինչ թող ճշմարտությամբ քննվի՝ դիտավորյալ և ակամա լինելը տարբերելով, որովհետև հասուն մարդու ակամա արարքը նա է, որին զղջում է հաջորդում, իսկ դիտավորյալը՝ այն, որից նա ուրախանում է։ Եթե մեկը դիտմամբ վախեցնի մեկ ուրիշին և դրա հետևանքով մահ լինի, իսկ նա թշնամի այլազգի լինի, որովհետև նրանց բնույթն է մեր կորստով ուրախանալ, թող արյան գնի կեսը վճարվի։ Իսկ եթե քրիստոնյա թշնամի է, թող վճարվի կեսի կեսը, իսկ ապաշխարության համար՝ կեսը։ Կոտրվածքի և զգայարանների վնասման դեպքում էլ թող ըստ այս չափերի դատեն։ Իսկ եթե նա թշնամի չէ, բայց վախեցնելով վնաս է պատճառել, թող անմեղ չհամարվի՝ հետագա զգուշության անհրաժեշտության պատճառով. քննությամբ թող փոքր տուգանք սահմանվի բոլոր հանգամանքների համաձայն։ Իսկ եթե ձին համեստ ու կանոնավոր ընթացքով է գնացել, տուգանքի դատաստան թող չլինի, այլ ամեն ինչ որոշվի ըստ մարդու խղճի ու կամքի։ Նույնպես թող լինի նաև ապաշխարությունը։

[ՃԺԷ]

ՃԺԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱԿԱՄԱ ԵՎ ԴԻՏԱՎՈՐՅԱԼ ՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

117. Ակամա սպանությունը բազմաթիվ տեսակներ ունի, բայց չափավոր կերպով նշանները թվարկենք։ Դրանք հետևյալն են։

Երբ մեկը փայտ է կտրում, և կացինը թռչելով դիպչում է մեկին ու սպանում։

Կամ երբ մեկը բարձր տեղից կամ լեռից փայտ կամ քար է գցում, և այն դիպչելով սպանում է։

Կամ երբ մեկը այգուց, պարտեզից կամ նման այլ տեղից քար է նետում դուրս, և այն սպանում է մեկին։

Կամ երբ մեկը ծառից քար է նետում՝ պտուղ թափելու համար, և այն դիպչելով սպանում է, կամ ծառից ներքև պտուղ է թափվում, իսկ քար, փայտ կամ գավազան է ընկնում, կամ նման այլ բան, որից մահ է առաջանում։

Կամ երբ վարդապետը աշակերտին խրատելու համար չափավոր հարվածում է։

Կամ երբ հայրը հարվածում է որդուն, կամ մայրը՝ դստերը։

Կամ երբ սկեսուրը հարվածում է հարսին, կամ եղբայրը՝ եղբորը։

Կամ երբ տերը հարվածում է ծառային, տիկինը՝ աղախնին, կամ որևէ մեկը՝ մեկ ուրիշին, և դրանից մահ է առաջանում։

Կամ երբ մեկը ձի է քշում հրապարակով կամ այլ կենդանի, կամ սայլ, և կենդանին ոտքով տրորելով՝ մահ է պատճառում։

Կամ երբ մեկը նետ է արձակում որսի, նշանառության կամ վայրի բնության մեջ, և այն դիպչում է մեկին ու սպանում։

Կամ երբ մեկը քար է նետում՝ կարծելով, թե դա քար չէ։

Ակամա սպանության մեկ այլ տեսակ էլ կա, երբ եղբայրը գնում է եղբորը սպանելու հետևից, բայց հարկադրաբար շրջվում է և սպանում նրան, կամ մեկը՝ մեկ ուրիշին։

Կամ երբ մեկը ավազակների մեջ ընկնելով՝ հարկադրաբար սպանում է։

Սրանք ակամա և դիտավորյալ դեպքերի օրինակներ են։

Իսկ պատերազմում սպանելը կարող է լինել և՛ դիտավորյալ, և՛ ակամա։

Կամ երբ մեկը գիշերը կարծելով, թե թշնամուն է հարվածում, հարվածում է բարեկամին ու սպանում. սա և՛ դիտավորյալ, և՛ ակամա դեպք է։

Կամ երբ մեկը նետ է արձակում թշնամու վրա, բայց այն դիպչում է մեկ ուրիշին և սպանում. սա նույնպես և՛ ակամա, և՛ դիտավորյալ է։

Իսկ դիտավորյալ սպանություն է, երբ մեկը խիստ գավազանով հարվածում է մարդուն՝ կարծելով, թե չարագործին ուղղության է բերում, այնքան, մինչև արյուն հոսի, և դրա հետևանքով նա մահանա։

Նույնպես, եթե մեկը քարով կամ փայտով հարվածի և չափից ավելի չարչարի մեկին, քան անհրաժեշտ է, նա համարվում է սրով սպանողի նման, ինչպես նաև նման այլ դեպքերում։

Նույնպես, եթե մեկը ծանր փայտ նետի, և երկաթի ծանրությունից, սրի սրությունից ու ձեռքի շարժումից հարվածը երևա, ապա հարվածների բազմակիությունից կարելի է գուշակել կատարվածը։

Նույն օրինակով դիտավորյալ չարիք են նաև ավազակների գործերը, որոնք կատարվում են առանց որևէ արդար պատճառի։

Կանայք սովորություն ունեն դեղ տալով սպանելու իրենց ամուսիններին, նույնպես նաև նա, ով նախանձից դեղ է տալիս իր մերձավորին. այդպիսիք համարվում են մահապարտներ։ Տղամարդկանց և կանանց համար վճիռը հավասար է։

Ահա այսպիսիք են դիտավորյալ սպանությունները, դրանց նման դեպքերը, ինչպես նաև ակամա և երկուսի խառնուրդը, ինչպես ցույց տրվեց։ Իսկ բուժման կամ խոստովանության միջոցով ճշմարտությունը հայտնի է դառնում։ Այժմ դատաստանի օրինակը տանք։

Ինչպես թագավորների դատաստաններում գրված է, եթե այլազգին ակամա սպանի քրիստոնյային, բայց ուրախանա դրանով, արյան գնի հարցում թող դատվի որպես դիտավորյալ սպանող։

Իսկ եթե քրիստոնյան դիտավորյալ սպանի քրիստոնյային, ապա դիտավորյալ է համարվում, երբ սպանում է կնոջ հանդեպ նախանձի, ունեցվածքի, փառքի կամ որևէ այլ պատճառով։ Թող ամբողջությամբ դատվի, ինչպես գրված է։ Իսկ եթե սպանի այլազգուն, թող դատվի այնպես, ինչպես այնտեղ է գրված։

Իսկ եթե ակամա է եղել, բայց սպանվածը թշնամի է, և սպանողը ուրախանում է դրա համար, թող դիտավորյալ սպանողի պես դատվի կամ ներման կարգով՝ կես չափով, ինչպես գրված է թագավորների դատաստաններում։

Իսկ եթե սպանությունն ամբողջովին ակամա է եղել, թող դատաստանը լինի ըստ այդմ։ Իսկ եթե խառն է՝ դիտավորյալ և ակամա, թող դատվի ըստ այդ խառն հանգամանքի։

[ՃԺԸ]

ՃԺԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՋՐՈՎ ՎՆԱՍ ՊԱՏՃԱՌՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

118. Եթե մեկը որևէ գործի կամ ոռոգման համար ջրանցքով ջուր փորի և իր գործն ավարտելուց հետո այն բաց թողնի, ու դրա հետևանքով վնաս պատճառի իր ընկերոջ այգուն, արտին կամ բնակավայրին, եթե նա նախապես զգուշացրել է և ինքն էլ հոգացել է զգուշության մասին, բայց վնասը պատահմամբ է եղել, թող դատաստանի համաձայն հատուցի վնասի կեսը։ Իսկ եթե անփույթ է եղել, չի զգուշացրել և ինքն էլ զգուշություն չի արել, ու վնաս է առաջացել, թող ամբողջությամբ հատուցի, մանավանդ եթե դա դիտավորությամբ է արել։ Սակայն պետք է քննել հանգամանքները՝ վնասը առաջացել է իրե՞նից, թե՞ վարձու աշխատողից, հասուն մարդու՞ց, թե՞ անչափահասից, գիշե՞րը, թե՞ ցերեկը, և ըստ այդմ դատել։

[ՃԺԹ]

ՃԺԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԲԺԻՇԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

119. Բժիշկներից շատերը դեղերով բազմաթիվ վնասներ են պատճառում. ոմանք ուրիշների վրա դեղեր փորձելով, ոմանք չար դիտավորությամբ դեղերով սպանում են, ոմանք անգիտությամբ վնասակար դեղեր են տալիս, ոմանք էլ անփորձ լինելով՝ չեն կարողանում ճանաչել ցավերը և դրա պատճառով հիվանդների մահվան պատճառ են դառնում։ Ոմանք էլ ծուլանում են, որովհետև իրենց վարձը չեն ստանում, և այդպես վնասում են, իսկ ոմանք նախանձելով աշակերտներին՝ ճիշտ չեն ուսուցանում, և նրանք անգիտությամբ շատ վնասներ են պատճառում։ Եթե իրենք կամ իրենց աշակերտները հիվանդությունների այլ վնասներ էլ են առաջացնում, այդ բոլորը դիտավորյալ ենք համարում։ Իսկ ակամա դեպքերն են, երբ վնասը առաջանում է հիվանդին խնամողների անփութությունից կամ հենց հիվանդից, կամ երբ բժշկին չեն կանչում նրա հրամանի համաձայն, կամ մեծ անհրաժեշտության պատճառով հնարավոր չի լինում բժշկին հասցնել հիվանդի մոտ, և դրա պատճառով մահ է լինում, կամ էլ կյանքի համար տրված դեղը մահվան պատճառ է դառնում։ Նույնպես պետք է դատել նաև կտրելու և այրելու գործողությունները։ Եթե դիտավորյալ վնասը հայտնի դառնա, թող արյան դատաստան լինի, իսկ եթե դիտավորությունը հայտնի է դառնում խոստովանությամբ, թող ապաշխարություն լինի։ Ակամա դեպքերի համար էլ թող նույն կարգը լինի։ Իսկ եթե վնասը մասամբ դիտավորյալ է, մասամբ՝ ակամա, ոչ մի կողմ թող անմեղ չհամարվի։

[ՃԻ]

ՃԻ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՄԵԿԻՆ ՀԱՐԿԱԴՐՈՒՄ ԵՆ ԿԱՄ ԲՌՆԱԴԱՏՈՒՄ ԱՅՆՊԻՍԻ ԳՈՐԾԻ, ՈՐԻՑ ՄԱՀՎԱՆ ՎՆԱՍ Է ԱՌԱՋԱՆՈՒՄ։

120. Եթե մեկը մեկ ուրիշին հարկադրաբար գործի ուղարկի, և դրանից մահվան վնաս առաջանա, օրինակ՝ ստիպի ծառ բարձրանալ ու պտուղ քաղել, գետ անցնել, կատաղի ձի հեծնել կամ նման այլ գործ կատարել, կամ բռնադատի մեկին, որը իր ծառան կամ վարձու աշխատողը չէ, և մահ պատահի, թող արյան դատաստան լինի՝ դիտավորյալ կամ ակամա լինելու չափով, բայց բռնադատողի պատիժը թող ավելի մեծ լինի։ Իսկ եթե նա իր ծառային կամ վարձու աշխատողին սովորականից ավելին հարկադրի կամ բռնադատի, թող դատվի որպես դիտավորյալ կամ ակամա վնաս պատճառող՝ ըստ հանգամանքների։

[ՃԻԱ]

ՃԻԱ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅԳԵԳՈՐԾՆԵՐԻ, ՄԻԱՍԻՆ ԱՇԽԱՏՈՂ ՄԱՍՆԱՎՈՐ ԱՆՁԱՆՑ ԵՎ ՎԱՐՁՈՒ ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

121. Այգեգործների և նման այլ մարդկանց վերաբերյալ ճշգրիտ օրինակ սահմանել չեմ կարող՝ գավառների ու երկրների սովորությունների տարբերության պատճառով։ Բայց որոշ սկզբունքներ նշենք իրավունքի համար, որպեսզի դատաստանը հաստատուն մնա նրանց սովորության համաձայն։ Ոչ ոք թող անիրավությամբ վնաս չպատճառի, այլ իր ընկերոջ հետ բաժանումը կատարի արդարությամբ։ Եթե նրանց մեջ գող գտնվի, թող կրկնակի տուգանվի և ոչ թե քառապատիկ՝ ըստ օրենքների, որովհետև նա անիրավություն է արել իր իսկ աշխատանքի արդյունքի, ոչ թե ուրիշի ունեցվածքի նկատմամբ։ Այդ պատճառով էլ ներելը իրավացի եմ համարում։ Իսկ վարձու մշակների վարձը թող որոշվի տարվա առատության և սակավության համաձայն. եթե բերքն առատ է, վարձը թող պակաս լինի, իսկ եթե բերքը պակասել է՝ վարձը ավելանա։ Նույնպես թող լինի նաև տեղերի ու հողերի հարցում։

[ՃԻԲ]

ՃԻԲ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՀՈՎԻՎՆԵՐԻ ԵՎ ԱՆԱՍՈՒՆՆԵՐ ՊԱՀՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

122. Հովիվների և անասուններ պահողների վարձը տարբեր է՝ ըստ գավառների սովորության, բայց նրանց համար սահմանված կարգը պետք է ճշգրտորեն պահպանվի։ Նրանք պետք է զգուշությամբ հսկեն կենդանիներին։ Եթե գազանները հարձակվեն, և դա նրանց ծուլության պատճառով չլինի, թող վկա բերեն և անմեղ լինեն։ Իսկ եթե վկան մոտակայքում չի եղել, և պատճառը նրանց անփութությունն է կամ որևէ այլ բան, որի դեպքում, եթե մոտ լիներ, վնասը հնարավոր կլիներ կանխել, թող դատաստանի համաձայն հատուցեն ամբողջը կամ կեսը. ամբողջը՝ եթե վնասը լիովին անփութության հետևանքով է եղել, կեսը՝ եթե այն մասամբ պատահական է եղել։ Բայց նրանց վարձից թող չզրկեն։ Իսկ եթե ծուլության կամ նման այլ պատճառների հետևանքով կենդանիները գողացվեն, թող դատաստանի համաձայն հատուցեն։ Իսկ եթե նման պատճառ չի եղել և ամեն ինչ ամբողջովին պատահմամբ է տեղի ունեցել, թող անմեղ լինեն։ Իսկ եթե իրենք են գողացել և դա բացահայտվել է, թող վճարեն ըստ օրենքների։ Եթե կենդանին հարվածելով կամ սպանելով վնաս պատճառի՝ քարով կամ գավազանով, կամ կոտրվածք առաջացնի, կամ հղի կենդանուն հարվածի ու վնասի, թող հատուցեն։ Նույնը թող լինի, եթե կենդանին ընկնելով մեռնի, երբ պահողը անփույթ է եղել և մոտակայքում չի եղել։ Նույնը վերաբերում է ձիապահներին և մյուսներին։ Իսկ եթե նրանք միմյանց հարվածեն և մեկը մեռնի, թող դատվի ըստ օրենքների։

[ՃԻԳ]

ՃԻԳ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՎԱՃԱՌՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

123. Վաճառքները թող կարգավորվեն թագավորների հրամանով՝ քաղաքներում, կամ իշխանների կողմից՝ թագավորների հրամանով, թե՛ քաղաքներում, թե՛ ավաններում և թե՛ գավառների այլ վայրերում։ Նախապես թող սահմանեն չափերն ու կշիռները՝ հաշվի առնելով առևտրի հնարավորությունները։ Թող նաև մշտապես տեսուչներ նշանակեն, որոնք կստուգեն, որպեսզի որևէ խարդախություն չլինի։ Խարդախներին թող խրատեն իշխանների հրամանով։ Իսկ չափի ու կշռի մեջ գողություն անողները թող քառապատիկ հատուցեն և հրապարակայնորեն խայտառակվեն, որպեսզի մյուսները վախենան։ Դահեկան ու դրամ կեղծողներին իշխանների հրամանով թող ձեռքերը կտրեն։

Մաքսը թող արդարությամբ վերցվի, երբ առևտրականները գալիս են քաղաքներ կամ գավառներ և այնտեղ վաճառք են անում։ Բայց ճանապարհների վրա մաքս չպետք է վերցվի, եթե նրանք չեն վաճառում, այլ միայն վարձ՝ այն դեպքում, երբ թշնամու տարածքով անցնելիս նրանց պահպանում են։ Մաքսը պետք է լինի թագավորների հրամանով, իսկ իշխաններն էլ մաքս վերցնեն նրանց հրամանով։

Իսկ շուկայում անգետ գնորդներին խաբողները թող հատուցեն ինչպես գողերը։

Հացի, գինու և նման այլ ապրանքների գինը՝ ըստ տարվա բերքառատության կամ այլ պատճառների, ինչպես նաև սակավության և նման հանգամանքների, թագավորների ու իշխանների հրամանով կարող է բարձրացվել կամ իջեցվել։ Գինը չպետք է անկայուն կերպով փոխվի՝ աղքատ վաճառողների կարողություններին հակառակ կամ հարուստ ու կարիք չունեցող վաճառողների օգտին։ Բայց իշխանները թող ճիշտ տեսողությամբ բարձրացնեն կամ իջեցնեն գները, որպեսզի մշակներն ու մյուս աշխատողները, ինչպես նաև վաճառականները, իրենց աշխատանքում չխաբվեն ու չզրկվեն։ Կամ թող դատավորները ճշգրիտ քննությամբ վարվեն՝ իշխանների հրամանի համաձայն։

[ՃԻԴ]

ՃԻԴ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԲՈԼՈՐ ԱՐՀԵՍՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ԽԱՐԴԱԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

124. Բոլոր արհեստավորները, ինչ արհեստով էլ զբաղվեն՝ կտորով կամ վարձով աշխատելով, եթե գործը կատարեն ոչ թե տիրոջ կամքի համաձայն, այլ նաև նյութը փչացնեն, դատաստանի համաձայն պարտավոր են նորից կատարել աշխատանքը՝ տիրոջ կամքով, կամ փչացած նյութի արժեքը լրացնել ըստ պատշաճի և հետո ամբողջությամբ ավարտել աշխատանքը։ Իսկ եթե չանեն, դատավորները թող ըստ արժանվույն պակասեցնեն նրանց վարձը։ Իսկ եթե գողությունը բացահայտվի, թող հատուցեն ըստ օրենքների և լրացնեն կորուստը։ Եթե նյութը վնասվել է ցեցից կամ մկնից, որովհետև երկար ժամանակ իրենց մոտ է պահվել, կամ այլ կերպ է վնասվել, թող դատաստանի համաձայն հատուցեն, որովհետև նյութը նրանց է տրվել աշխատելու, ոչ թե փչացնելու համար։ Իսկ եթե իրենք էլ գողացնեն իրենց մոտ պահվողը, բայց կարողանան իրենց հավատարմությունը հաստատել, թող անմեղ լինեն։ Իսկ եթե միայն պատրաստված գործն են վերցրել և այն ավելի ապահով տեղից է եղել, թող վնասի կեսը վճարեն, իսկ եթե տեղը անզգույշ են թողել, թող ամբողջը հատուցեն։ Իսկ եթե թշնամիների կողմից ավար է տարվել, թող անմեղ լինեն։ Բայց գրավ դրվածը և կորցրածը թող վճարեն։ Իսկ եթե այն այրվել է ընդհանուր թշնամու հրդեհից, թող չհատուցեն, բայց եթե իրենց պատճառով է եղել, թող հատուցեն։ Այսպես թող դատեն։

[ՃԻԵ]

ՃԻԵ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՎԱՐՁՈՒ ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ, ՈՐՈՆՔ ՎՆԱՍ ԵՆ ՊԱՏՃԱՌՈՒՄ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻՆ։

125. Վարձու աշխատողները, որոնք տերերի գործերն են կատարում, ինչպես հողագործները, եթե իրենց աշխատանքի ընթացքում սովորական վնաս պատճառեն, անմեղ են։ Իսկ եթե վնասեն իրենց սեփական գործը, թող հատուցեն տերերին։ Իսկ եթե իրենց սեփական գործով են զբաղվում, ինչպես հնձվորները, վնասը թող իրենցը լինի։ Իսկ եթե տիրոջ ունեցվածքը վարձով են վերցրել և այն սովորական կերպով վնասվել է, վնասը թող տիրոջը պատկանի։ Բայց եթե տիրոջ գործիքից կամ անոթից օգտվելով վնասեն այն, թող հատուցեն։ Նույնպես, եթե դիտավորությամբ վնասեն, թող հատուցեն։

[ՃԻԶ]

ՃԻԶ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ ՄԱՍԻՆ։

126. Դատաստանի դատաստանը այսպես պետք է հասկանալ։ Երբ սպանողի կամ մեկ այլ չարագործի համար կրկնակի պատիժ է սահմանվում, պետք է քննել, որովհետև երբ նա արյան գինը վճարի, թող նրա ապաշխարությունը թեթև լինի։ Թեև թվում է, թե արյան գնով հատուցվել է, միևնույն է, թող առանց ապաշխարության չլինի, որովհետև մարդու գին չկա, բացի օրենքների ու կանոնների համաձայն կյանքը կյանքով փոխարինելուց։ Թեև նա կարծես իր արյունը վճարելով հատուցել է սպանությունը, մարդու գին չկա, ուստի թող ապաշխարությամբ լրացնի այն, որովհետև գինը սահմանվել է ըստ կարողության և ոչ թե իրական արժեքի։ Սա բավական է, եթե չարիքը սովորական չի դարձել։ Իսկ եթե կրկնվող վնասի կասկած կա, թող խրատ ստանա և կարգապահության ենթարկվի։ Իսկ եթե աղքատ է, խրատը թող բավարար լինի։ Արքունի տուգանքները գրված են ըստ կարողության, իսկ տուգանքի փոխարեն կարող է ավար տրվել, բայց արյան գինը թող գնա սպանվածի հարազատներին։ Այսպես թող դատվի այն, ինչ բացահայտվել է։ Իսկ անհայտ դեպքերը թող ուղղվեն խոստովանությամբ՝ ըստ իրենց կարգի։

Ընդհանրապես յուրաքանչյուր դատաստան թող լինի գործի քննությամբ, իսկ պատիժը՝ վնասին համապատասխան։ Ինչպես չարագործների համար սահմանվում է անդամահատում, այնպես էլ այստեղ պատիժը թող նմանվի աստվածային դատաստանին։ Յուրաքանչյուր գործի համար թող համապատասխան հատուցում լինի. օրինակ՝ որկրամոլի համար՝ պահք, չարիք ցանկացողների համար՝ կրակ, անողորմների համար՝ տանջանք, գիտության լույսն ատողների համար՝ խավար, և նման այլ բաներ։ Մեր դատաստանն էլ թող դրանց նման լինի։

[ՃԻԷ]

ՃԻԷ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

127. Ջրաղացպանները պետք է հմուտ լինեն իրենց արհեստի բոլոր սարքավորումների մեջ, որպեսզի անփութությամբ չփչացնեն ուտելիքը։ Այդպիսի վնաս պատճառողների համար դատաստանի կարգն է՝ վարձ չտալ և նաև վնասը տուգանքով հատուցել։ Իսկ եթե վնասը ջրաղացի խոնավությունից է եղել, նրանք անմեղ են, բայց ջրով աղացած ալյուրի վնասը թող վճարեն։ Իսկ գողության դեպքում՝ քառապատիկ հատուցեն, իսկ կռփողներին հրապարակայնորեն հանդիմանեն ու խայտառակեն։ Եթե աղացողը ջրաղացի քարը նախատեսվածից ավելի վեր կամ վար դնի և վնաս պատճառի, թող վճարի, որովհետև պետք էր այդ մասին ասել պատրաստողին և ոչ թե ինքնակամ որոշել։ Վարձը տարբեր է ըստ գավառների, բայց փոխվում է հացի ու ջրի պակասից կամ առատությունից։ Սա դատաստանի հարցում անսահմանափակ թող լինի։

[ՃԻԸ]

ՃԻԸ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԵՐԲ ՁԻ ԿԱՄ ԱՅԼ ՉՈՐՔՈՏԱՆԻ ՏԱԼԻՍ ԵՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ, ՋՐԻ ԿԱՄ ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐ ԱՐՈՏԻ ՀԱՄԱՐ, ԵՎ ԱՅՆ ՎՆԱՍՎՈՒՄ Է։

128. Շատ անգամ պատահում է, որ ձի կամ այլ կենդանի են տալիս մեկին աշխատանքի, ջրի կամ արոտի համար, և հենց այդտեղ վնաս է լինում։ Եթե կենդանին կատաղի բնավորություն ունի, տերը չի զգուշացրել և բռնությամբ է ուղարկել նրան հեծնելու, ու հեծյալը ընկնի և մեռնի, թող դիտավորյալ վնասի դատաստան լինի։ Իսկ եթե տերը զգուշացրել է, կենդանին կատաղի չի եղել և մարդուն չի հարկադրել, ապա թող դա համարվի ակամա, որովհետև հեծյալը ոչ իր ծառան է եղել, ոչ էլ վարձու աշխատող։ Իսկ եթե մեկը կամքով գնացել է՝ վարձ ստանալու համար, տերը զգուշացրել է, բայց կենդանին կատաղի է եղել կամ հեծյալը անփորձ է եղել, մանավանդ եթե նա հասուն տարիքի է, կենդանու տերն անմեղ է։ Իսկ եթե հեծյալը երեխա է, թող անմեղ չլինի։ Եթե ընկնելուց հետո նա չի մահանում, թող դատվի անգործունակության և բուժման ծախսերի համար, ինչպես նաև առողջության լրիվ վերականգնման և զգայարանների վնասման համար։ Իսկ եթե հեծյալները վնասեն ձին կամ այլ կենդանուն՝ կոտրելով կամ սպանելով, եթե նրանք պահել են սովորական կարգը և վարել են այն ուղարկողի հրամանի համաձայն, թող անմեղ լինեն, երբ կարողանան դա հաստատել։ Իսկ եթե ձին արագ քշեն և չհետևեն հրամանին, կամ դժվար վայրերով տանեն ու վնասեն, թող ամբողջությամբ տուգանվեն՝ համապատասխան բաժնի նվազեցմամբ։ Իսկ նրանք, ովքեր կամքով են կենդանուն տարել, թող ամբողջությամբ հատուցեն։

[ՃԻԹ]

ՃԻԹ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

129. Գավառների սահմանները թող հաստատվեն լեռներով, գետերով և սահմանաքարերով։ Նույնպես նաև գյուղերի սահմանները։ Իսկ այն գյուղերը, որոնք կառուցված են երկու կամ երեք գավառների սահմաններում, թող բաժանվեն հավասար՝ հաշվի առնելով ավելի մեծ և փոքր բաժինները։ Նույնպես արտերն ու գյուղերի սահմաններում գտնվող մյուս ունեցվածքը։ Նույնպես ծառերը, որոնք աճել են արտերի սահմանագծին։ Այգիների միջնամասում ցանկապատերը թող երկու կողմերն էլ հավասարապես տեղադրեն։ Թեև առաջինը ցանկապատը դրել է իր կողմի համար, դա պատճառ չպետք է լինի, որ երկրորդն ամեն անգամ պարտավոր լինի նույնը անել, որովհետև եթե առաջինը ցանկապատ չդներ, ինքը պետք է այն դներ իր սահմանին, կամ եթե մեկը հող է ձեռք բերել կամ այգի տնկել, որպեսզի ցանկապատ չդնի, այդպես չպետք է լինի։ Նույնը թող վերաբերի նաև տների պատերին և նման այլ բաներին։

[ՃԼ]

ՃԼ. ԴԱՏԱՍՏԱՆՆԵՐ ԱՎԱՐԻՑ ՎԱՃԱՌՎԱԾ ԻՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։

130. Եթե մեկը ավարից որևէ բան գնի կամ վաճառի, այն չպետք է վերադարձվի որպես գողացված, որովհետև դա թագավորների ու իշխանների օրինավոր գործն է։ Այդ պատճառով կանոններն էլ ընդունում են, որ դրանից ընծաներ մատուցվեն պատարագի համար, իսկ գողացվածն ու հափշտակվածը՝ ոչ։

ԿԱՏԱՐՎԵՑ ԹԱԳԱՎՈՐՆԵՐԻ, ԻՇԽԱՆՆԵՐԻ ԵՎ ԲՈԼՈՐ ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱԳԻՐՔԸ։

ՎԵՐՋ