Read in the reader, with word lookup
Սմբատ Սպարապետ, Դատաստանագիրք · 1/1
Թարգմանությունը՝ Նախագիր · մեքենայական (Claude), դեռ չխմբագրված · CC BY-SA 4.0
Եկեղեցականների և Աշխարհականների Համար Ընդհանրական Օրենքներ և Կանոններ
Առաջաբան
Հրամայում է Աստվածահայր Դավիթը։
Երանելի են նրանք, ովքեր անարատ են ճանապարհին և քայլում են Տիրոջ օրենքներով։
Երանի նրանց, ովքեր քննում են նրա վկայությունները և իրենց ամբողջ սրտով փնտրում են նրան։
Որովհետև նրանք, ովքեր անօրենություն են գործում, չեն գնա նրա ճանապարհներով։
Դու պատվիրեցիր քո պատվիրանները, որ ես դրանք շատ պահեմ։
Երանի թե իմ ճանապարհները հաջողված լինեին, որ ես պահեի քո պատվիրանները։
Այն ժամանակ ես չէի ամաչի, երբ ուշադիր լինեի քո պատվիրանների նկատմամբ։
Քեզ կխոստովանեմ, Տեր, սրտիս ուղղությամբ, երբ սովորեմ քո արդարության իրավունքները։
Պահեցի քո իրավունքները, մի թող ինձ մինչև վերջ։
Եվ մարգարեն էլի շատ է պնդում այս իրավունքների մասին։
Ուստի ես՝ Սմբատս, Աստծո անարժան և մեղավոր ծառաս, թագավորահայր Կոստանդինի որդին և Հայոց բարեպաշտ թագավոր Հեթումի եղբայրը, շատ աշխատանքով աշխատեցի այս դատաստանագրքի վրա՝ ծերացած մտքով, որովհետև այն այլակերպվել էր և հեռացել հին հայ բառից դեպի նորը, այնպես որ բոլորովին չէին հասկանում, և օգտվել չէր լինում։
Եվ ես շատ աշխատանքով սա փոխեցի հին, դժվարաբառ և անհասկանալի գրքերից մեր հեշտ լսվող և սովորական բառերի՝ Հայոց ՉԺԴ թվականին, Տեր Կոստանդինի հայրապետության և բարեպաշտ Հեթումի ու նրա որդի Լևոնի թագավորության ժամանակ։
Ուստի աղաչում եմ բոլորին Քրիստոսի սիրո համար՝ հիշել մեզ և Քրիստոսից մեղքերի թողություն խնդրել, որպեսզի դուք էլ հիշված լինեք Քրիստոսի առաջ։
Եվ արդ ես սա գրեցի սուրբ եկեղեցու հաստատության և երկրի կայացման համար, ապա՝ աշխարհական դատավորների և թագավորների համար։
Եվ խոսքերի սիրտը վերցնելով՝ դրեցի համառոտ։
Աղաչում եմ, որ իմ նվաստությանը չմեղադրեն, որովհետև դա իմ խոսքը չէր. ես իմ ձեռքերով աշխատեցի և սա փոխեցի չար ու դառը ժամանակում։
Նախ պատշաճ համարեցինք գրել նշանակված դատավորների մասին՝ սկզբում հենց թագավորների մասին, որովհետև թագավորությունը Աստծուց է կարգված, և նա երկրի վրա Աստծու տեղն է համարվում։
Եվ գրեցինք նրանց դատաստանն ու իրավունքները, ապա՝ կարգավորների, աշխարհականների և այր ու կնոջ (մասին)։
[Ա]
Եթե թագավորին մնան տղաներ և աղջիկներ, իրավացի է, որ տղաները հավասար ժառանգեն թագավորությունը, այն պատճառով, որ պատշաճ չէ, որ թագավորի որդիները ստորության մեջ ընկնեն։
Եվ թեև օրենքով է առաջնեկին նստեցնել ինքնակալության գահին, բայց երկրների օգտի համար իրավացի է, որ հայրը լավ տեսածի համաձայն՝ իր բոլոր գավառներով, գավառապետների համաձայնությամբ և սուրբ եկեղեցով, թագավորի որդիներից ում որ հավանեն և իմանան, որ բարի բարքերով, աստվածասեր, աստվածավախ և խելամիտ է, նրան նստեցնեն իր հոր ինքնակալության գահին, որ հովվի իր եղբայրներին և երկիրը։
Եվ դուստրերին իրավացի է կարգել նահապետության տուն, որ է՝ թագավորի կամ պրինսի կամ մարգիզի կամ նմանների։
Եվ պատշաճ է, որ իր հայրենի երկրից եղբայրների պես կես բաժին տան՝ իր արժեքով, օժիտի հետ։
Եվ եթե թագավորի որդիները մեռած լինեն, ապա որդիների որդիները ժառանգեն թագավորությունը և ոչ թե դուստրերը. որովհետև քանի դեռ արու ժառանգները բավական են, իգականները օրենքներից արգելված են, որովհետև իգականների ժառանգներն օտար են համարվել Աստծո կողմից՝ Մովսեսի բերանով։
Բայց եթե անճարությունից լինի, որ թագավորին բնավ որդի չմնա, այլ դուստր, ապա հայրը կարող է նրան թագադրել պայմանով, որպեսզի իր մահից հետո այդ թագադրված դստեր որդիները գահի ժառանգ չլինեն. որովհետև երկրի հավատարիմներն եղբոր որդիներին են դնում իրենց տիրոջ գահին, որ իրենց տիրոջ սերմից է և ոչ թե օտար սերմի ծնունդ։
Եվ թագավորը կարող է իր առողջության ժամանակ և մահվան պահին կտակ գրել, սահմանել և տալ լեռն ու դաշտը և իր ամբողջ երկիրը՝ ինչ ցեղի որ իր կամքը լինի, այնպես որ ոչ իր որդին, ոչ էլ այլ մարդ չկարողանա դիմադրել։
Իսկ եթե չմնա ոչ որդի, ոչ դուստր, և եղբոր որդիներ լինեն, ապա հայրապետի, մյուս եկեղեցու, իշխանների և երկրի համաձայնությամբ նրանցից վերցնում են մեկին՝ ում որ լավ ընտրեն, և կրթում են արքունիքում. և նրանցից ում որ հավանեն՝ թագավորի մահից հետո նրան դնում են գահին հայրապետի միջոցով։
Եվ միայն թագավորը կարող է դեկան հատել, քաղաք և բերդ կառուցել, մեծ գետերի վրա կամուրջներ, մեծ ճանապարհների վրա և երկրի անցումներում հոգետուն։
Եվ եթե իշխանը ցանկանա սրանցից որևէ մեկը կառուցել, թող թագավորի հրամանով կառուցի։
Եվ ոչ ոք չի համարձակվում հագնել թագավորի հալավը առանց նրա հրամանի։
Թագավորի մոտ ոչ ոք չհամարձակվի նստել, բացի եթե ինքն հրամայի, և նրա սեղանի մոտ՝ բացի հայրապետից։
Եվ թագավորը թող չնստի հայրապետի դիմաց, որովհետև հրաման չկա։
Իրավացի չէ, որ թագավորն անպսակ ու ամուրի մնա, որովհետև նա Աստծո և հայրապետի օրենադրակիցն է. թող օրինավոր ամուսնանա։
Քրիստոսի դատաստանի օրինակով թագավորը պարտավոր է իր իրավունքն ուղիղ վարել՝ անկողմնակալությամբ, առանց կաշառքի և առանց ծուլության. և բոլոր զրկվածների և ճնշվածների համար դարպաս բռնի և արդարադատություն անի։
Եվ կռվում, որտեղ թագավորը գնում է, երբ սուրը բարձրացնում է, պատշաճ չէ այլ մարդ սպանել, բացի այն դեպքից, երբ նրանք այլազգիներից լինեն, որոնք այդ շմորի պատճառ են լինում։
Եվ եթե քաղաքը պաշարվի և գրավման ենթակա լինի, ապա երեք անգամ պատշաճ է, որ հայտարարել տա, թե եկեք հնազանդության. եթե գան, ապա բոլորին հնազանդությամբ բերի և չտա սպանել. և եթե չգան, ապա միայն մեղապարտներին տա սպանել. և նրանց, ովքեր մեղայով գան և մեղավոր լինեն, ապա ավերի նրանց ունեցվածքը և չսպանի. և երկրի պտղաբեր ծառերը չտա կտրել։
Բերդ հանձնողներին և նրանց նմաններին անպայման պետք է սպանել, իսկ նրանց կնոջն ու որդիներին ծառա տա արքունիքին, և կարող է ծախել. և երբ իր խիստ ողորմությունն անի, որ չմեռնի, ապա աչքերը հանի. բայց եթե դավաճանությունը ամբողջովին կատարված լինի, անպայման մեռնի։
Եվ եթե ոք քրիստոնյային թուրքին մատնի, մեռնի. կամ պատժվի աչքերով կամ երկու ձեռքերով և ապաշխարի։
Եվ ով արքունի շտեմարանից բան է գողանում, երկու աչքը հանի, և կնոջն ու որդիներին վերցնեն, և ինչ ուրիշ ունենա՝ վերցնեն. և եթե ծախի կնոջն ու որդիներին, արժան է։
Եվ եթե այլազգին քրիստոնյային սպանի, մեռնի. և եթե ակամա սպանի, երկու ձեռքը կտրվի և արյան գինը վճարի. և քրիստոնյայի արյան ընդհանուր գինը ԳՃ դեկան պերպեռատ է, և ուրիշ ինչ որ մարդը լինի։
Եվ տաճկի գինը սրա երեք բաժնից մեկն է. սա տալիս են այն տաճկի համար, որ թագավորի երկրում է ապրում։
Եվ ով սա վճարելու ուժ չունի, նրան ու իր տունն ու ինչ որ ունի՝ ծախեն և գինը տան, զարդն էլ՝ կնոջից ու որդիներից։
Եվ եթե սպանությունն ակամա լինի, ապա սրա կեսն է այն գինը, որ տալիս են արքունիքին. և արքունիքը կիսում է սպանված թուրքի ազգի հետ։
Եթե քրիստոնյան քրիստոնյային դիտավորյալ սպանի, ապա նրա արյան վրեժխնդիրը թագավորն է, որ պատժում է և ապաշխարության հասցնում։
Եվ եթե ակամա լինի, հնար չկա. կես գինը տա ազգին՝ և տուգանք։
Այդ հարցը թագավորի կամքի համաձայն լինի. որովհետև սա թագավորինն է, որ ինքն դատի. իսկ մնացածը թողնում է մյուս դատավորներին, որ նրանք հոգան։
Եվ երկրում ինչ գաղտնի մեղքեր լինեն՝ դրանք խոստովանահայրերն ուղղեն։
Իրավացի չէ, որ ամեն իշխան կարողանա սպանություն անել, բացի նրանցից, որոնք թագավորության ազգով ինքնակալ լինեն։
Բայց գողին արժան է, որ ամեն հողատեր պատժել կարողանա. բայց իրենց ճորտերին թող չպատժեն առանց իրենց տիրոջ։
Բայց պատշաճ է գրել նաև արշավանքի և շահերի բաժանման մասին։
Եթե թագավորը գնա արշավանքի թշնամու երկիրը, ապա ինչ ոսկի շահվի՝ թագավորինն է. և այս դրամի համար, եթե հետո մեկի մոտ գտնվի՝ յոթնապատիկ տուգանվի։
Եվ թագավորը իր շահի տասնորդը պատշաճ է, որ եկեղեցուն տա։
Եվ ինչ շահ մնա՝ կանոնն այն է, որ բոլորն իրար վրա հավաքեն, և կեսը թագավորինն է, իսկ մյուս կեսը՝ իշխաններինը, որ իրենց մարդկանց թվի չափով իրար մեջ բաժանեն։
Եվ նրանք իրենց տասնորդը տան իրենց եկեղեցիներին։
Իսկ եթե թագավորը հետը չլինի, և իշխանն արշավի իր երկրին հպվող երկիրը, ապա ոսկին անպայման թագավորինն է, և շահի տասնորդը միայն թագավորին տան, իսկ եկեղեցուն՝ յիսունից մեկը՝ օրենքով։
Նշանն ու փողը միայն բերդատերը կարող է վերցնել։
Գողին և արշավողին պարտ չէ թագավորին ուղարկել, այլ թող բացահայտ արշավի. որովհետև դրանք իշխանների և սահմանապահների եկամուտներն են։
Իսկ այն իշխանը, որ ուղարկում է արշավի, շահը կես է տիրոջ հետ։
Եվ եթե ինքնակամ ոք գնա արշավելու՝ առանց տիրոջ, ապա երկու բաժինն արշավողինն է և մեկ բաժինը՝ տիրոջը, որովհետև ինքն իր կամքով գնաց արշավի։
Եվ եթե տերն արշավի ուղարկի որևէ մեկին, և նա բռնվի, ապա տերը պարտավոր է, որ փրկագնի. իսկ եթե ինքն իր կամքով գնա, ապա ինքն իրեն փրկագնի։
Մարդ, որ մարդ գերի վերցնի՝ ինչ որ մնա՝ գերի վերցնողինն է, իսկ զրհը միայն տիրոջը։
Ոսկին և ոսկեթել կտավը, որ շահի մեջ լինի՝ թագավորինն է. իսկ արծաթը և արծաթաթել կտավն ու պրիսմենը՝ իշխաններինն է. իսկ բրդեղենը, բամբակեղենը, պղինձն ու երկաթը՝ զորքինն է։
Ոսկու հանքը թագավորինն է, իսկ արծաթի հանքը կես-կես է երկրի տիրոջ և թագավորի միջև. իսկ երկաթը, պղինձն ու անագը՝ որ երկրում գտնվեն՝ նրանն է։
Գավառների հարկը՝ սահմանված սահմանով՝ վերցնում են տերերը. և ոչ ոք չի համարձակվում առանց թագավորի այն դրվածքին ավելացնել։
Եվ թագավորը պարտավոր է պահել աղքատին. թե ոչ՝ Աստծո առաջ պարտական կմնա։
Եվ հարկի սահմանն այս ուղիղ կանոնն է, որ ինչ Աստված տա հարկատուին, հինգի մեկն է։
Ջրաղացները և նման շինությունները ազատ են։
Եվ ածուքն ու նմանները թող տան տասնից մեկը։
Եվ շաբաթվա մեջ մի օր տիրոջ համար աշխատի. և այլևս ավելի ոչ բնավ։
Եզը այլ ծառայություն չի պարտավոր, որովհետև իր հինգերորդը տվել է։
Կովը մի լիտր յուղ տա տիրոջը. և այլ խոտի հարկ չտա։
Ոչխարը՝ երբ գառ կամ ուլ բերի տարեկան՝ տասնից մեկը վերցնում է տերը։
Եվ ջորին, ձին ու էշը չտա. որովհետև տարվա բոլոր տոներին ԺԲ տարպա գան ծառայեն տիրոջը։
Եվ բերդ տանեն երկու ճանապարհի հաց և երկու աղ։
Եվ այս կարգից դուրս անցնելով՝ ուրիշ հարկեր ու տուրքեր պատշաճ չէ առնել հարկատուներից ավելին։
Եվ առանց դատաստանի և դեմառդեմ իրավունք թող չլինի. և տուգանքը խնամքով դրվի մեղապարտի վրա։
Եվ եթե ժառանգական իշխանն իր երկրում ծախս անի և բերդ կամ ամրոց կառուցի կամ այլ ինչ, ապա դրա համար է կառուցում, որ իր և իր հետնորդների համար մնացական մնա. թող թագավորի համար չլինի դրա վրա ձեռք գցել, այլ իշխանները իրենցը մնացական ունենան և թագավորին ուժ տան։
Նմանապես իշխանները պարտավոր են իրենց հարկատուներին և հնազանդներին այնպես պահել, որ ամեն մեկն իր կառուցածը և իր մշակած հայրենիքը ունենա, և չլինեն իրերի վրա պիղծ պատճառ փնտրողներ։
Քաղաքի և բերդի շինության համար պատշաճ է, որ ամբողջ երկիրը օգնի ամեն կերպ, որովհետև դա բոլորինն է, իսկ տեղի բնակիչներն ավելի։
Արհեստավորների ամեն ազգին պատվեք, բայց դարբնին, հյուսնին և քարագործին ավելի։
Եվս առավել գրագիրներին և բժիշկներին, որովհետև նրանք մարդկանց ապրեցնում են։
Արքունիքի մարդիկ երկրից ապահովված լինեն։
Մյուս դասերի մարդկանցից վարդապետներն ավելի ապահովված պետք է լինեն, որովհետև նրանք հոգիների բժիշկներ են և եկեղեցու հաստատություն։
- Բայց բոլոր դատավորները պարտավոր են իմանալ, որ այս աշխարհի ամեն վայելքը երազի նման է և անցավոր. և բոլոր ծուռ դատաստանների համար հաշիվ են տալու ուղիղ դատավորի՝ Քրիստոսի առաջ։
Ամեն ինչ, որ այստեղ գործում եք, դուք այնտեղ պիտի գտնեք՝ թե չարը, թե բարին։
[Բ]
Եթե իշխանը կամ այլ ոք, որ թագավորի ծառայության և հնազանդության մեջ է, թագավորին ինչ-որ պատճառ տա, այնպես որ իրավամբ մեռնի, ապա եղբայրները և որդիները, որ առաջուց եղել են, հոր մեղքերի պատճառով չզրկվեն հայրենիքի ժառանգությունից։
Եվ եթե հայրը պարոնից մեռած չէ անհավատության պատճառով, այլ միայն բարկության իրերի կամ այլ տեսակ մեղքերի համար, ապա հետո ծնված որդիները չկորցնեն։
Այսպես լինի այս դատաստանը իրենց բոլոր պարոնների հետ ընդհանրապես և իրենց ճորտերի հետ։
[Գ]
Եթե իշխանի գավառում կամ երկրում, որ թագավորի հնազանդության մեջ է, ոսկու հանք գտնվի, ապա թագավորինն է. իսկ եթե արծաթահանք, ապա թագուհունն է։
Բայց երկրի տիրոջը անպայման բաժին հասնի, ինչ կերպ որ կարողանան հաշտվել, որ երկուսն էլ շահած լինեն։
Իսկ երկաթը, պղինձը և այլ իրերը, ինչ էլ լինեն, որ հողից է դուրս գալիս՝ տեղի իշխանինն է։
Նմանապես աղը և բորակը, նավթը և կուպրը, ձյութը և ապակին, խունկը և մաստակը, դեղնախունկը և այլ այսպիսի բաներ, որ քաղվելով լինում են, գղթոր և մահլապ և այլն՝ իշխաններինն է, որ քաղողներից տասնորդ են վերցնում և կապալով հանձնում։
Իսկ վայրի պտուղները երկրի ծառերից՝ գյուղացիներինն է, որ իրենց համար քաղեն. բայց եթե ուրիշ սահմանակիցներ քաղեն, ապա տասնորդը տան տեղի տիրոջը, և չկարողանան քաղել առանց տեղի տերերի հրամանի։
Նույնպես և շինության փայտը, արոտի խոտը և ընձելը։
Եվ գետերից ջուր հանել ջրելու կամ ջրաղացի համար՝ ոչ ոք չի կարող արգելել կամ ասել, թե սահմանս իմն է, մի հանիր ջուրը. քանի որ կարող են հանել և տանել խանդակով բոլոր մարդկանց հողերով՝ իրենց հողը և շինել ինչ որ իրենց պետք է. և այդ ջուրը միայն նրանն է, ով տարավ այդ ջուրը, նրա սեփական հայրենիքն է։
Եվ եթե ոք ուրիշների երկիր գնա և որս անի, ապա տասնից մեկը տեղի տիրոջը տա. և եթե ձուկ որսա, նույնն է՝ տասնից մեկը տա, ինչպես ցամաքի որսը։
[Դ]
Եթե ոք իր ավերակներից դուրս, արտում կամ այգում ոսկի կամ արծաթ գտնի, ապա եթե վրան հին դաղ լինի, որ ճանաչվի, որ հին թագավորինն է եղել, ապա հիմնականը թագավորինը լինի, և հինգից մեկը տան գտնողին և տեղի տիրոջը։
Իսկ եթե գտնողը և տեղի տերը նույն անձը չլինեն, ապա տասնորդը միայն տան. և տեղի տերը պարտավոր է, որ եթե ուրիշ մարդ գտած լինի իր հողում, ապա նա այդ հինգերորդը իր հետ կիսի։
Իսկ եթե իշխանի ժառանգություն լինի այն տեղը, որտեղ իրերը գտնվեն, ապա իր ազգից տեղի տեր մնա, ապա գտնողը հինգից մեկը տա նրան, և թագավորին տասնորդ, և մնացածը գտնողինն է. իսկ եթե մշակ մնա կամ այլ տեսակ վարձվոր կամ ռոճկավոր, ապա նրան չտան, բացի իրերի մի բաժին մասնավորապես։
Եվ սա է դատաստանը։
[Ե]
Եթե երկու մարդ իրար հետ ծեծկռտուքի մտնեն և հավասար մարդիկ լինեն, ապա նրանց տուգանքը քիչ լինի։
Իսկ եթե ավագ և կրտսեր լինեն, ապա նրա համար, որ իրավաչափ մարդ չէր և լրբացավ, նրա մազը տան փետել, և շատ վերցնեն տուգանքը։
[Զ]
Եթե ոք իր հորը բանա և մեն-մենակ մարդ ներս մտցնի, և մարդը նրանից խեղդվի, ապա արյան տերը ներս ածողն է։
Բայց պետք է տեսնել, փնտրել և իմանալ նրա մտնելու մասին՝ ինչպես վարձով, այնպես էլ ամեն կերպ։
[Է]
Եթե ոք մշակ վարձի և առանց խնամքի շատ աշխատեցնի, կամ իր բան տա բարձրացնելու, որ մեռնի կամ վնասվի, ապա պատշաճ է, որ դատավորը նայի վարձին, աշխատանքին և կարիքին, և դրա վրա իրավունք անի, և եկեղեցին ապաշխարանք դնի։
[Ը]
Եթե ոք, որ օծված քահանա չէ կամ արժանի քահանայության, և իրեն եկեղեցական բաների առաջնորդ դարձնի՝ ինչ էլ որ լինի՝ ծռությամբ և անհոգությամբ, ապա եթե քահանա չի օրհնված, նրան աշխարհականի պես դատեն, երբ որ գտնեն, որ քահանայական գործ է կատարում։
Եվ սուրբ առաքյալները սահմանել են, որ մահապարտ են և տաճար պղծող կոչվեն։
[Թ]
Եթե ոք քահանային անարգի կամ ծեծի, ապա Աստծուն է անարգում. որովհետև Քրիստոս հրամայեց, թե ով ձեզ անարգում է՝ ինձ է անարգում. և այդպես պատժվի ինչպես աստվածանարգ։
[Ժ]
Այս օրենքը և առաքելական իրավունքը հրամայում է, որ եթե եկեղեցական դատավոր և թե աշխարհական լինի, ու ապացուցվի նրա վրա, որ Աստծո իրավունքները կաշառքով ծախում է, ապա նրան ձգեն դատավորական աթոռից և ինչպես աստվածածախի պատժեն. որովհետև Աստծո իրավունքը ծախեց Հուդայի պես։
Հայտնի է, որ առաջ եպիսկոպոսներն կին ու որդիներ ունեին և քաղաքներում էին մնում, և դրա համար ավելի լավ գիտեին այր ու կնոջ գործերը. իսկ հիմա կույսերից և վանքերի միաբանության աբեղաներից են։
Ուրեմն հիմա օրենքը հրամայում է, որ դրա պատճառով եպիսկոպոսը չհամարձակվի բնավ պակասեցնել գահի իրերը, այլ միաբանության մնան իր թոռանը։
Եվ եթե լինի մի բան, որ ճանաչեն, որ իրենն է ուղիղ ու բնավ գահինը չէ, ապա կարող է վկայեցնել և տալ կտակով իր ազգին. որովհետև եթե վկայությամբ չանի, ապա իր մահից հետո ազգին պատժեն և վերցնեն։
[ԺԱ]
Առաքելական օրենքով սահման է, որ եպիսկոպոսը Աստծո տեղ խնամք տանի ժողովրդին և այնքան սահմանված հարկը վերցնի սուրբ եկեղեցուց և մյուս եկեղեցականներից կարիքների համար, և շռայլության պատճառով չավելացնի վերցնելը ու չտա պակասեցնել եկեղեցականների իրավունքը. որովհետև ամեն եկեղեցական այնպես է հաստատված իր ապրուստի մեջ սուրբ եկեղեցու ծառայությունից՝ ինչպես ձիավորը, որ իր սրով է վաստակում իր թոշակը։
Եվ սա ֆրանկ եկեղեցականներից տես և սովորիր, որ կոչվում են ջանուն, որ երբ ջանունը եկեղեցում զուգվում և կարգվում է, եպիսկոպոսը այլևս չի կարող նրա հին ապրուստից մազ իսկ պակասեցնել առանց իրավունքի։
Եվ եթե ժամանակը բերի, որ եկեղեցին աղքատանա երևացող պատճառներով՝ եպիսկոպոսից կամ այլ եկեղեցականներից, և մյուսները, որոնք ունեն ու հարուստ են, իրենց իրերը խնայեն այդ կարիքի համար, ապա ինչպես մարդասպանի՝ նրան ձգեն և դատեն ու հավանության բերեն ու դնեն եկեղեցու կարիքին։
Եվ եթե այս ժառանգավոր եկեղեցու մեկը կարգակից ընկերոջ կամ աշխարհականի հետ կռիվ անի և փայտով հարվածի, այնպես որ տեղում մեռնի, ապա կարգը վերցնեն և արքունիքին տան նրան, որ սպանողի պես դատեն նրան։
Իսկ եթե չմեռնի այդ պահին և օրեր հետո մեռնի, ապա հարվածը փնտրեն և տեսնեն, և եթե սպանողից լինի՝ ապա ինչպես վերևում գրեցինք՝ այն է պատիժը. իսկ եթե կասկած լինի՝ ապա նրա պատիժը ապաշխարությամբ լինի՝ ինչ որ եպիսկոպոսը դնի։
[ԺԲ]
Պետք է իմանալ, որ մկրտությունը և ձեռնադրությունը մեկ է, որ եթե մեկը մեկ անգամ մկրտված լինի, ապա չի կարող դարձյալ մկրտվել. նույնպես, ով ձեռնադրված է՝ դարձյալ չի կարող ձեռնադրվել։
Ամեն ով, որ մկրտվածին մկրտում է՝ կորցնում է կարգը, և ով ձեռնադրվածին ձեռնադրում է՝ նույնն է. բացի եթե ապացուցեն, որ առաջին ձեռնադրողը անհավատ կամ հերետիկոս է եղել, և ապա ձեռնադրեն, այդ դեպքում ձեռնադրողը չկորցնի կարգը։
Եվ եպիսկոպոսը, որ համարձակվի կարգավորել և կարգի բերել մեկ ուրիշ եպիսկոպոսի կարգից ձգածին, իրավամբ կորցնում է եպիսկոպոսությունը. և նա, որ երկրորդ կարգ ստացավ, ինչպես պիղծ և անհավատ կորցնում է և արքունիքից պատժվում է իրավամբ։
[ԺԳ]
Եթե ոք եկեղեցու ձիթից, կամ անոթներից, կամ զգեստներից, կամ մոմեղենից, կամ այլ իրերից գողանա, ապա կորցնում է կարգը և հինգ դուպլ վճարում իրը. և սա այն ժամանակ է լինում, երբ կասկածով ապացուցվի նրա վրա։
Իսկ եթե գողության մեջ բռնվի, ապա կարգը վերցնեն և արքունիքը օրենքով խրատ ու պատիժ անի՝ գողի և անհավատի պես։
[ԺԴ]
Եթե եպիսկոպոսը հայրապետին ընդդիմանա և հետո զղջա ու գա ուղղության, ապա դրա պատճառով ոչինչ չկորցնի։
Իսկ եթե ոչ՝ նրա մոտ երկու եպիսկոպոս ուղարկեն և նրան կանչեն երկու ու երեք անգամ. և եթե համարձակվի ու ժողովի չգա, ապա իմանան նրա խոսքն ու պատճառը, և դրա վրա իրավունք և պատիժ տան՝ ըստ շատի ու քչի։
Նույնն անում է և եպիսկոպոսը եկեղեցականի հետ, որ ապստամբում է իրենից։
[ԺԵ]
Թերահավատ մարդու վկայությունը բնավ չպետք է ընդունել. ոչ էլ մեկ հավատացյալի, բացի եթե սուրբ եկեղեցին վկայի, որ լավ մարդ է, ապա ընդունվում է։
[ԺԶ]
Սուրբ եկեղեցին բնավ եպիսկոպոսի հայրենատրություն չի գրել, և ոչ կարող է եպիսկոպոսը իր եպիսկոպոսության ժառանգ դնել՝ բացի նրանից, ում Աստծո, հայրապետի և ամբողջ ժողովրդի ընտրությամբ արժանի համարեն։
Եվ եթե ոք համարձակվի, ապա գահից ձգվի և արքունիքից պատժվի։
[ԺԷ]
Բնավ պատշաճ չէ, որ եպիսկոպոսը որևէ ազգի աշխարհական գործի և ոչ մի բանի մոտենա. այլ թող ուղղի ճշմարիտով եկեղեցու և եկեղեցականների դատաստանների բոլոր գործերը. որովհետև ոչ ոք չի կարող երկու տիրոջ ծառայել, ինչպես հրամայում է Քրիստոս։
[ԺԸ]
Օրենքը հրաման չի տալիս, որ մարդու ծառային ժառանգության մեջ մտցնեն և ոչ եկեղեցու կարգի. բացի եթե գա տերը և թղթով բաժանվի ծառայից, և ապա կարող է մտնել։
Եվ եկեղեցին այստեղ պետք է պատրաստ լինի, որ բարեգործության գործը չարի չդառնա. որովհետև անօրինական սերմից է և տեղի է լինում նախատինքի և բամբասանքի մարդկանց մոտ։
[ԺԹ]
Եթե ոք թագավորի մասին անպատշաճ կամ անարժան խոսք ասի, կամ իշխանի մասին, կամ ընդդիմանա, ապա պատշաճ է նախ եկեղեցում դատվել. և եթե չգա ու չուղղի իր արատը, ապա եթե կարգավոր լինի՝ ձգվի կարգից և վարվի ամեն երկրից, և եթե աշխարհական լինի՝ ապա նրան պատժեն և բանադրված վարեն. և եթե խոսքը մեծ լինի՝ ապա պատիժ տան այդ իրերի վրա։
[Ի]
Վարդապետների հրամանն այս է սահմանած, որ չի կարելի վարդապետ անուն կոչվել, ոչ էլ քարոզության գործ անել առանց վարդապետների վկայության, որ վկայեն, թե նա Աստծո հին և նոր կտակարանների մեջ հմուտ է և այնպիսի գիտուն, որ բոլորը պատշաճ են տեսնում, որ իրեն գավազան տան. և գավազանը տան, և գավազանը հրաման է։
Իսկ եթե այլ կերպ լինի՝ ապա հպարտություն է և տգիտություն, և իր պատիժը տան մյուս վարդապետին։
Եվ եթե նա արհամարհանք անի իր վարդապետին, ապա այդ վարդապետը նրան ողջացնի, եթե զղջա։
Եվ վարդապետի բանադրածին մյուս վարդապետը չի համարձակվի լուծել, բացի եթե մեռած լինի այն, որ կապեց. իսկ մյուս վարդապետները կարող են հարցնել և քննել բանադրման պատճառը և հրաման տալ։
[ԻԱ]
Եթե ինչպես պատշաճ է, որ եպիսկոպոսները իրենց գործերում հնազանդություն անեն, ապա պետք է գրել, որ եպիսկոպոսը, որ արքեպիսկոպոսի գավառում է, պատշաճ է, որ արքեպիսկոպոսին հնազանդության մեջ մնա, որ իրենց աշխարհավարությունը նրանց թըտպրով անեն, մեծ գործերը՝ բահրով, որոնք արքունի դարպասից հարկապահանջներ գան, նույնպես երեցների մահը և հոգաբարձությունը իրենք անեն։
Եվ դարպասում ու հանդեսում պատշաճ է, որ եպիսկոպոսը հնազանդություն անի արքեպիսկոպոսին. որովհետև նախնի հայրերն այնպես են սահմանել, որ եպիսկոպոսը բնավ չհամարձակվի ուրիշ եպիսկոպոսի գավառում և թեմում որևէ տեսակ օծում և ձեռնադրություն անել՝ ոչ կարգ տալ և ոչ կարգ ստանալ բնավ, ոչ էլ սահմանված վիճակից հրամաններ հանել, բացի եթե տեղի եպիսկոպոսն ու արքեպիսկոպոսը պահանջի և հրաման տա։
Բայց հնազանդությունը այնքանով գրեցինք, որքան անում է արքեպիսկոպոսին, այն, որ արքեպիսկոպոս չէ։
Բայց ինչ ասեմ ես և գրում եմ, չկարողացա այլ կերպ գրել, քան ինչ որ օրինակում գտա՝ յանդիմանություն եկեղեցու առաջնորդներին - բայց կրճատեցի, որքան կարողացա - որ առաջնորդների ընտրությունը չի լինում, ինչպես սահմանված է, այլ գործում է կաշառքը, և ամեն սխալանք դրանից է գալիս, ինչ է. ուրեմն բնավ արժան չէ դա (ջնջված է)։
[ԻԲ]
Եթե եպիսկոպոսը կարգավորին դատի՝ կամ ձգի կարգից կամ թշնամանի, ապա միայն կաթողիկոսի մոտ կարող է գնալ գանգատվելու։
Եվ եթե կաթողիկոսը քննի, թե կարգից ընկածը սուտ դուրս գա և եպիսկոպոսը իրավացի լինի, ապա նրան պատժեն զնդանով, որ ապաշխարի. իսկ եթե եպիսկոպոսը ատելության պատճառով անպատշաճ բան արած լինի, ապա դրա վրեժը կաթողիկոսը խնդրի եպիսկոպոսից։
[ԻԳ]
Բնավ հրաման չկա, որ եպիսկոպոսը ուրիշների թեմում հանդես կամ ձեռնադրություն անի բնավ. արքեպիսկոպոսը կարող է միայն պահանջվել, ինչպես գրեցինք. և եթե ձեռնադրություն անի՝ ապա այն քահանայությունը ընդունված չէ, ոչ էլ եկեղեցիների օրհնությունը, ոչ էլ որևէ բան, որ տեղի եպիսկոպոսի հակառակությամբ և առանց նրա կամքի անի։
Բայց եպիսկոպոսը կարող է մյուս եպիսկոպոսին խնդրել և մեծարանքով, մանավանդ որ եպիսկոպոսը արքեպիսկոպոսին մեծարում է։
[ԻԴ]
Եթե երբևէ եպիսկոպոսի վրա իր ժողովուրդը խուխա անի, և իր մյուս հնազանդ եպիսկոպոսները չմնան իրեն հնազանդ, և կեսը չար մնան ու ասեն, իսկ կեսը բարի, ապա պատշաճ չէ, որ կասկածի մեջ թողնվի այն մեղադրանքը, որ ասված լինի. ուրեմն սուրբ ժողովը հրամայում է, որ եթե ցածր եպիսկոպոսներից լինի մեղադրվածը, ապա արքեպիսկոպոսը հավաքի քաղաքի բոլոր եպիսկոպոսներին, իշխաններին և կարևոր տանուտերերին, և քննեն ու ստուգեն ճշմարտությունը. և ապա եթե եպիսկոպոսը մեղավոր լինի՝ ապա կաթողիկոսի գիտությամբ նրան ձգեն կամ պատժեն ըստ մեղքերի։
Իսկ եթե արքեպիսկոպոսի վրա լինի խոսքը, ապա առանց կաթողիկոսի չի լինի, կամ իր հրամանով, որ հրամայում է և եպիսկոպոս է դնում իր տեղը, որ այն բոլորին հավաքի, և քննեն ու ստուգեն ճշմարտությունը. և ապա եթե եպիսկոպոսը մեղքերի մեջ գտնվի, ապա պատժեն ըստ մեղքերի։
Եվ տեսեք, թե քանի՞ պնդում կա հայրապետներին և եկեղեցու այլ դատավորներին, որ կաշառքի համար չփոխեն Աստծո իրավունքը ծուռի։
Եվ ոչ մի կերպ եկեղեցու սահմանադրություններից և թեմերի սահմաններից ոչ ոք չի համարձակվում բնավ փոփոխել առանց կաթողիկոսի, որ մեծ ժողովի տեսակետով է անում։
[ԻԵ]
Օրենքը հրամայում է, որ դրա համար ամբոխը գա քաղաքի մայր եկեղեցի, որ մանր եկեղեցիները մեծի հարկերը չխլեն. ուրեմն զատկին, ծննդին և մյուս մեծ տոներին այլ եկեղեցի չի համարձակվում հաղորդություն կամ նշխար տալ, այլ գան ավագ եկեղեցի և հացն առնեն իրենց քահանաների գիտությամբ։
[ԻԶ]
Օրենքից հրաման չկա, որ եկեղեցու կարգավորներից որևէ մեկը թերահավատ կամ այլազգի մարդու հետ խնամություն անի՝ ոչ հարս ունենալ և ոչ տալ. և եթե անի՝ չընդունվի, և եպիսկոպոսը չթողնի, որ լինի. և մեծ տուգանքով իրավամբ պատժվեն, եթե անեն։
[ԻԷ]
Եպիսկոպոսը, որքան էլ մեծ լինի, չի կարող ուրիշ եպիսկոպոսի վիճակից բան վերցնել և իր եկեղեցին զարդարել, ոչ շատ և ոչ քիչ։
Եվ եթե համարձակվի վերցնել՝ զրկանք է. թող հետ տա, թե ոչ՝ դրա պատճառով կլուծվի եպիսկոպոսությունից, ինչպես սուրբ եկեղեցու իրավունքով սահմանված է։
[ԻԸ]
Օրենքից հրամայված է, որ քահանան բնավ չհամարձակվի ոչ մարդ սպանել և ոչ անասուն։
Իսկ եթե ճանապարհին ավազակները նրա վրա ընկնեն կամ այլ տեղ, որ ուզեն նրան և իր ընկերներին սպանել, ապա դրա համար, որ սպանի իր անձի թշնամուն, նա գնա եպիսկոպոսի մոտ, և երբ եպիսկոպոսը իմանա, ինչ ուզի կարող է անել՝ թե թուրք սպանի և թե Քրիստոսի հանդեպ անհավատ. իսկ եթե քրիստոնյա լինի սպանվածը, ապա այլևս բնավ չի կարող պատարագ անել։
Եվ եթե քահանան ծառի կամ պատի վրա քար դնի, և ընկնի ու մարդ սպանի, ապա այլևս չի կարող պատարագ անել։
Եվ եթե աշխարհական լինի, ապա սպանողի պես ապաշխարություն կրի։
[ԻԹ]
Եվ եթե ուսուցանելիս վարդապետը աշակերտին հարվածի և նա մեռնի, ապա նույնն է սպանող. և եթե հայրը որդուն խրատի համար կամ ինչ որ նման բանի (սպանի) - նա կարգ քաշի՝ ինչ որ եպիսկոպոսն ու եկեղեցու վարդապետները դնեն. իսկ այլ պատիժ թող չկրի արքունիքից նա, որ ուսուցանելիս սպանում է, բայց քահանայության գործը այլևս չանի։
Եվ եթե երեցը հեծյալով մարդ ուղարկի՝ թե շուտ գնա այն գործին, կամ՝ մարդու հետևից հասիր, և նա ելնի փողոց ու մարդու դիպչի, որ մեռնի, ապա արքունիքը դիպողին կախի, և ուղարկողը երկու կերպ սպանող է։
Բայց դատավորը պարտավոր է ուղիղ քննել և ակամա սպանությունը զատել։
Ինչպես երբ մարդ կացին է բարձրացնում ու ճյուղ կտրում, և կացինը անցնի ու ընկերոջը դիպչի և սպանի, և գան նրա ազգականները և ասեն, թե դիտավորյալ սպանեցիր։
Բայց դատավորը և եկեղեցին պատշաճ է, որ շատ քննեն և նայեն սպանողի հասակին, խելքին, խոսքին ու ժամանակին, և դրա վրա անեն քավությունն ու պատիժը։
Նույնպես եթե ոք որևէ բանի հետևից նետ արձակի, և նա անցնի ու մարդու դիպչի և մեռնի, ապա տեսնեն, որ ոխ չլինի միջև, և ստուգեն ամեն ինչ։
Եվ դիտավորյալ սպանությունները աշխարհական պարոնները թող իմանան, իսկ ակամաները՝ եկեղեցին։
- Իսկ եթե անօրենը քրիստոնյային սպանի, ապա մեծ ատելության պատճառով, որ կա նրանց միջև՝ օրենքը հրամայում է, որ անպայման մեռնի անօրեն սպանողը։
[Լ]
Քահանաների համար պատշաճ չէ, որ մեծ քսությամբ, հպարտությամբ և դիվային նախանձով իրար հետ գնան. որովհետև նա, որ մյուսից մեծ է, Աստծո շնորհքն է ընտրել և նրան մեծ է արել եկեղեցում։
Բայց նորերին պատշաճ է, որ հներին ամեն կերպ հարգեն, և եթե ոք առաջադիմություն և մեծություն ստանալ կամենա՝ պատշաճ է, որ ամեն ինչում հարգանք ցուցաբերի, և եպիսկոպոսի կամ եկեղեցու տիրոջ ընտրությամբ ու հրամանով ստանա, և մյուսները ավագ ընկերոջը հնազանդվեն առանց նախանձի. և նրանց սահմանով օտարներին հյուրընկալեն և մեծարեն, որ եկեղեցի են գալիս։
[ԼԱ]
Եվ ժողովրդի համար իրավացի չէ ընտրել, թե այս երեցը լավ է քան այն կամ նման անուշաձայնը, և մեկին թողնեն ու մյուսին հարգեն, և խալապայի ու մեղքի պատճառ դառնան. այլ բոլորին մեկ Աստծո սպասավոր համարեն և իրենց ուղիղ իրավունքը ամեն բան իր ժամին տան։
Եվ երբ նրանք վերցնեն՝ ապա գան եկեղեցականները եկեղեցի մի տեղ և բաժանեն. և գլխավոր քահանաներին տան երկու բաժին ու կես, իսկ մյուս քահանաներին՝ ամեն մեկին երկու մաս, ավագ սարկավագին՝ մեկ բաժին, դպրին՝ կես բաժին. և այրի երիցկինը, որ իր ամուսինը եկեղեցու սպասավորության մեջ է մեռած լինի և ինքը բոզությունից բոլորովին հեռու մնա՝ ապա իր երեցի տեղը մեկ մաս բաժին նրան տան առանց խալապայի. իսկ եթե ոք համարձակվի և խալապա առաջացնի, ապա օրենքը հրամայում է, որ նրան դուրս ձգեն եկեղեցուց, և եպիսկոպոսի մոտ կորցնի կարգը, որ ապաշխարությամբ դուրս գա մեղքերից ազատ։
[ԼԲ]
Ավագ և գլխավոր կացուցված երեցը՝ ինչպես եկեղեցապան՝ պատշաճ չէ, որ իր տան ինչ գործ գնա հոգա՝ բացի ամբողջ եկեղեցու և ժամհարության գործից, այնպես որ ամեն ժամ ու ժամ իր տեղում լինի։
Եվ եկեղեցու անոթն ու սպասքը ինքն է պահում։
Եվ մյուս քահանաների ու ժողովրդի գալը ժամատեղ անսխալ կարգով պահի և սահմանի. և քահանան, որ ծույլ մնա՝ ապա խրատի և յանդիմանի նրան երեք անգամ, և եթե չուղղվի՝ ապա եկեղեցու եկամուտներից իրեն մի փող չտան, իսկ նրա բաժինը մյուսների վրա բաժանեն։
Եվ ժամերգության վերջում վերջին օրհնությունը միակամ և սիրով տան ժողովրդին, և սիրող եղբայրների պես գնան հանգստանան։
Եվ արդ, այս է քահանաների համար սահմանված կարգը, և ով անում է՝ սուրբ և արժանավոր է քահանայության. իսկ ով չի անում՝ թող իմ այս դատաստանի վրեժը խմի օրենքների համաձայն, և մենք անպարտ մնանք։
[ԼԳ]
Հարկ է քիչ թե շատ վանականների մասին գրել, և սրա երկար սահմանը արժան է սուրբ Սահակի գրվածքներից սովորել։
Բայց ավաղ, որ դա լուծել են նախանձի չարության պատճառով, և աբեղաները և աշխարհի երեցները մեծ ատելության մեջ են մտել իրար հետ. և դրա պատճառով շփոթվել է դատաստանը, որովհետև երբ սուրբի սահմանից չեն պատկառում՝ ապա մերինից ինչպե՞ս։
Իսկ ով ուզում է սովորել՝ թող այնտեղից սովորի. որովհետև մենք այս կանոններում ուրիշ բան գրելու չհամարձակվեցինք։
Բայց ինձ՝ Սմբատիս, Քրիստոսի ծառայիս, շատ հարկ եղավ այս տեղում գտնել մեր նախնի սուրբ Սահակի գրված սահմանը, և այնտեղից ստուգեցի այս սահմանի ուղղությունը. և սա այնտեղից գրեցինք համառոտ։
Սկզբից հրամայել է սուրբ Սահակը, որ ամեն տարի հայրապետները ժողովներ անեն մայրաքաղաքում, և ուղղեն հավատի և եկեղեցու կարգերի գործերը և հանեն ծուռը։
Եվ եպիսկոպոսները դրանից հետո ամեն մեկն իր վիճակված քաղաքում և թեմում քննեն ու ուղղեն. և փիրիսկոպոսները ամեն ժամ ամեն մեկն իր վիճակը (քննեն)։
Եվ դրանից հետո արծաթասիրությունը և կաշառքը վերացնեն, որ բնավ չգործի Աստծո եկեղեցիներում։
Եվ եկեղեցականները դեկանը չխնայեն և Աստծո եկեղեցիները մաքուր պահեն. և թողնեն ամեն աշխարհիկ բան. և սիրեն եկեղեցին և ուսումը, որ իրենք օգտվեն և ուրիշներին քարոզեն։
Եվ Աստծուց երկյուղած մնան, և բոլորին բարու հորդորեն և չարը լռեցնեն։
Եվ բնավ ոչ քաղաքում և ոչ գյուղում եկեղեցի առանց պարսպի չլինի՝ ամբողջ եկեղեցու շուրջը և դուռը վրան, որ եկեղեցուն անսուրբ բան չմերձենա՝ չթողնեն պրոպատիկե ավազանով։
Եվ հինգ ժամերի աղոթքները և սաղմոսերգությունները կատարեն անուշահոտ խնկերով։
Եվ սա եկեղեցու գլխավորները խստությամբ անեն. և ծույլին երեք անգամ խրատ տալով յանդիմանեն և դրանից հետո գավազաններով ջարդեն և տուգանքով։
Եվ ժամերի բանը տալ լաւղաւռիտսով, որ դեկանը գրեն և ժամը վճարեն։
Եվ կնքադրամը և մյուս եկամուտների բաժինները սիրով և առանց խալապայի՝ ինչպես գրել ենք՝ ամեն մեկը իր բաժինը վերցնի սալար։
Եվ սուրբ պատարագը սիրով, առանց նախանձի անեն՝ ինչպես գրված է։
Եվ ով երկրային որևէ բանի պատճառով այս բաները պակասեցնի՝ սաստիկ պատուհաս կկրի և կընկնի կարգից՝ մինչև ապաշխարությամբ քավի և հաշտվի տիրոջ և վարդապետի հետ։
Եվ սա ամեն տեսակ եկեղեցականի վրա է հիշվում՝ մեծի և փոքրի։
Եվ աշխարհականներից ոչ մեկին չտան մոտենալ եկեղեցու գործին ու բանին, բացի իրենց որդիներից, որ սովորում են։
Եվ արբեցողն ու խալապարարը դուրս ձգվի՝ մինչև գա խելքի՝ ինչպես առաջնորդը կամենա։
Եվ ապօրինածինը՝ ոչ ինքը, ոչ իր ծնունդը, ոչ իր թոռը մինչև երեք սերունդ երեց չլինեն ու ժամարար։
Եվ սա ամենը եպիսկոպոսը պարտավոր է կարգով պահել, և սա լինի նրանով, որ ինքը չծուլանա և ոչ աչառություն անի անփութությամբ. վանքերում և դռներում ամեն մեկին իր սահմանում պահի։
Եվ դեռ ավելի երկար ու մեծ է տարել խոսքը, և ծանր բեռը եպիսկոպոսների վրա է գրել, որ եթե բնավ պակասի՝ ամեն ինչի վճարը Աստված իրենցից կվճարի, և հայրապետից՝ եթե եպիսկոպոսին չուղղի։
Նույնպես և ժողովրդի վարքի մասին, որ հորդորի նրանց բոլորին և անուշացնի անուշ պաշտամունքով և ամեն կերպ հնարքով՝ իրենց հոգու փրկության համար. և տոներին երկար և պինդ քարոզությամբ՝ գիտուն վարդապետների քարոզությամբ՝ կշտացնի նրանց, նույնպես քաղաքում և գյուղում բոլորի շուրջը գալով և Աստծո խոսքը ուսուցանելով և հաստատելով Աստծո սիրո և երկյուղի մեջ. և ինքը իր վրա չթողնի բեռն ու պարտքը, որ փախչեն և փրկվեն չարագործությունից և հերձվածողներից։
Եվ թե ոչ՝ որ ինչ տեսակ սխալանքի կամ ծուլության պատճառով ուշացնեն, ապա՝ նրանց արյունը և երկրի կորուստը նրանց ձեռքից կխնդրեմ, ասում է Տերը. և չի պետք կարծել, թե փոքր գնով ենք գնված. Քրիստոսի արյան գինն ենք, և եթե թողնեն մեր հովիվները, որ գայլը մեզ տանի, ապա Քրիստոսը կվերցնի իր վճարը։
Բայց և մեզ՝ աշխարհական հոտիս պարտ է մեր հովիվներին հնազանդ լինել, ինչպես Աստծո հայց, որ ասում են հովիվները Քրիստոսի ահեղ ատյանի առաջ՝ թե ահա ես և իմ մանուկները, որոնց տվեց ինձ Աստված։
Եվ սա այսքանով կրճատված է։
Բայց ամեն բարոյականության և առաքինության կատարումը սերն է՝ ըստ առաքյալի, որ ասում է՝ օրենքների լրումը սերն է։
[ԼԴ]
Բայց այժմ վանքերի սահմանը համառոտեցինք և գրեցինք էականը սուրբ Սահակից։
Սուրբ Սահակը հրամայում է՝ թե տգետ և պիղծ մարդիկ բաժին են ձգում այս սուրբ և կաթողիկե վեմի մեջ, և ասում են՝ թե այլ և այլ են ազգերի և քրիստոնյաների եկեղեցիները։
Եվ դեռ միայն դա չէ. Հայերիս մեջ էլ բաժանում են վանքերի եկեղեցիները քաղաքայիններից և այլ ազգի աշխարհականներից. և սրանով մեծ հերձված և կռիվ բերին միության մեջ. և քակտած ցրեցին մեզ։
Եվ չեն հիշում Քրիստոսի հրամանները, որ հրամայեց սուրբ առաքյալ Պետրոսին՝ թե դու ես վեմ. և այդ վեմի վրա կշինեմ իմ եկեղեցին։
Ուրեմն ի՞նչ, Քրիստոսը դա Պետրոսի՝ մարդու հետ հրամայեց և այլ հետևողների, թե՞ եկեղեցու քարի կամ փայտի հետ։
Եվ Պողոսն ասում է՝ Աստված կարգեց և դրեց եկեղեցում նախ առաքյալներին, երկրորդ մարգարեներին, երրորդ վարդապետներին, որ լցնեն եկեղեցիները միաբանությամբ և սիրով՝ հոգու և մարմնի փրկության համար։
Ուրեմն սա տեսեք՝ թե ովքեր այս միությունը քակում և այլայլում են, որ է մեր մայր սուրբ եկեղեցին՝ և հայր Աստծո խոսքը Քրիստոս, ապա մեզ՝ քրիստոնյաներիս մեր հորից և մորից են քակում. որովհետև երբ իրենք իրարից են քակվում՝ ապա նրանցից էլ մենք ենք քակվում, ինչպես նա, որ երբ իր հորն ու մորը կորցնում է՝ ապա գայլն ու գազանները նրան յափշտակում և ուտում են. ուրեմն այդ բաժանողները մեզ այդպես են անում։
Ապա տեսեք՝ թե նրանց պատիժն ի՞նչ է, կամ թե երբ իրենց կարողները համբերեն՝ ինչ մեղք են անում։
Եվ այս տեղում չկարողացա ես՝ գրողս Սմբատս, ինչ որ սուրբ Սահակը գրել էր ավելի օրենքներով հին և նոր կտակարաններից՝ և պնդել ու խրատել էր՝ ապա եթե սա բոլորը գրեի, ապա շատ երկար կլիներ։
Բայց այսքանը պատշաճ համարեցի գրել՝ թե ի՞նչ է թարգմանվում կաթողիկե և եկլեսիա՝ որ է եկեղեցի։
Պարտ է իմանալ, որ թարգմանվում է ժողովարան՝ որ ահա լինի բոլոր ազգերի հավատացյալների համար՝ միասիրտ, միակամ և միահավատ մեր մոր գրկում հանգչել, և կաթի տեղ ջամբել մեր հայր Հիսուս Քրիստոսի սուրբ մարմինը և արյունը, որ մեզ համար հեղեց, և դրանով մեկ դառնալ, որովհետև և առաքյալները մեկ կացին և մեզ մեկի մեջ ուսուցին. չսովորեցրին՝ թե նախանձի և ատելության պատճառով պատռեցեք սուրբ եկեղեցին և քրիստոնեության միությունը. և ոչ ասացին՝ թե դևերին և անօրեններին կերակուր տվեք քրիստոնյաներին։
Եվ տեսեք, թե սուրբ հայր Սահակը քանի՜ տարի առաջ, երբ դեռ հունական գրով էինք վարվում, զգուշացրեց մեզ և պնդեց՝ թե տեսեք, որ տոների համար, որ սովորություն կա, որ ամեն ազգ և երկիր իրենց հաշվով ու ժամանակով իրենց տոնն է անում, ապա բնավ բաժանում չլինի սուրբ եկեղեցու և ազգերի միջև, որովհետև եկեղեցին տոների համար չէ, այլ տոներն են եկեղեցու. և մեկ է, ում հետ գնում են տոները, և այլուստ եկեղեցու ժողովին գան՝ մեկ կաթողիկե եկեղեցու մեջ և մեկ հավատի մեջ Քրիստոսի հանդեպ. բացի եթե ազգը բաժանված լինի և ճշմարտությունից որոշված։
Եվ ոչ միայն մեր ազգերն են բաժանում, այլ նաև վանքերի եկեղեցիները՝ աշխարհականներից, որ ասում են՝ թե այլ է վանքերինը, և այլ է քաղաքների և գյուղերինը։
Եվ դրան են նայում՝ թե եկեղեցիների անունները այլ և այլ են դրել, ապա կարծում են, թե այլ և այլ է. որոնք եթե առաջինները սա նախապես իմանային, ապա այս վախի համար մեկ անունից ավելի չէին դնի։
Բայց արդ ի՞նչ ավելորդ խոսենք. այս ամբողջ քակման պատճառը եկեղեցու առաջնորդներից է եղել և թագավորներից, որ թուլացրել են և համբերել ծռողներին, այնքան որ սա սրան հասավ. որ իրենք գիտեն սա, և տան պատասխան Քրիստոսի առաջ, նույնպես և հատուցումը։
Եթե նրան հանդիպեր ուղղափառ բժիշկ, որ առողջացներ ու հաներ դևը, ապա մեծ վարձ կշահեր և մեծ կստանար Քրիստոսից։
Վանքը իջևան է կոչվում. և իջևանը դրան է վերաբերում, որ առաջ սուրբ Գրիգորը և այլ յուրաքանչյուր ազգի հայրապետները իրենց երկրում իջևաններ և հանգստի տեղեր կառուցեցին՝ վտանգվածների և անկարողների, տառապյալների և ուսումնականների համար, այնպես որ իրենց բոլոր կարիքները այնտեղից ունենային՝ տղամարդը տղամարդկանց վանքում, և կինը կանանց։
Եվ տեղի միաբանները պսակված լինեն տեղի ուխտի սահմանված կարգով այնպես, որ ինչպես աշխարհական ամուսինները իրենց ուխտի ջերմությունը իրար են հանձնում, ապա նրանք աղոթքի ու պահքի և վանքերի այլ աշխատանքների մեջ հանեն. և աղքատների ու օտարների կարիքին դնեն ամեն ինչ, այնպես որ իրենք չհամարձակվեն այլ ունենալ, քան իրենց քթեթը միայն։
Դրա համար հրամայված և սահմանված է, որ տան այս բաժին ողորմությունը վանքերին, և այս անվանված տոներին գան ամենքը վանք անեն, որ օգտվեն միաբանները և օտարները. և նախ սուրբ Հովհաննես Մկրտչի տոնն է սահմանել մեր սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը. և Վարդավառը և Ծաղկազարդը. և Առաջավորաց պահքը՝ որ է սուրբ Սարգսի տոնը. և Ղազարոսի հարությունը. և զատկի երկուշաբթին՝ մեռելոցը. այս ընծաներով և մատաղով հրամայված է, որ վանքերը գնան անեն։
Եվ ինչ այլ կարող են ավելացնել ողորմությանը, դա մեծ վարձ է, որ կարիքավորները ուտեն և հագնեն։
Որովհետև բնավ հրաման չկա, և ոչ համարձակվի այր կամ կին, որ իր վանքին կապված լինի և եկեղեցու հետ միաբանությամբ, չի համարձակվի կանոնական հրամաններից իր վանքից դուրս գիշերել կամ այլ ավելի կերուխում անել։
Եվ դրա համար օրենքից հրամայված է, որ եթե ոք պահք խոստանա, ապա գնա վանք պահի, մինչև ավարտվի։
Եվ հրամայված է, որ ով էլ մարդ մեռնի, թե հարուստ և թե աղքատ, ապա բոլորովին պառկելիքն ու հալավը ինչպես գոտին ու սավանները վանք գնան. և մատաղի կես մորթին և երկու բաժին ճրագը վանքերինն է. նույնպես և աշխարհի երեցի ու երիցկնոջ և այլ ազգականների պառկելիքն ու հալավը, սավանները և գոտին՝ և այլ այսպիսի ռահ կանանց վանք գնան. և երեցի մատաղից ամբողջ մորթին և հետևի կողերը դմակով, ու խասապը և ճրագը վանքին. և մնացած մյուսը եփեն ու նստեն և ուտեն համընդհանուր կերպով՝ տառապյալ և հարուստ՝ ինչպես մեկ եղբայրներ։
Եվ շողհացը ու հատիկը՝ այն եկեղեցուն, որին տան։
Իսկ եթե վանքի գյուղ լինի, ապա իր վանքին տա. և ով հապաղի ու չտա, ապա արժան է ապաշխարության։
[ԼԵ]
Եվ սա աշխարհի երեցի իրավունքներն են. զատկի շաբաթ օրը, և կիրակի օրը, և կրկնակի զատիկը, ու հոգու գալուստը, Աստվածածնի ննջումը, խաչի տոնը, աւետիսները՝ սրանք աշխարհի երեցինն են՝ և եկեղեցունը։
Նույնպես և Վարդավառը կարող են անել, իսկ մատաղի մորթիները վանքերինն են։
Եվ պատշաճ է, որ ոք իր ամեն ազգ եկամուտից՝ պտուղներից մեկ զամբյուղ, և սերմերից մեկ դստակ դնի, և մյուսներից նույնպես, կալից և հնձանից, է ըստ քչության փոքր ինչ՝ իր եկեղեցուն տա, լավը և ոչ վատը՝ ինչպես Կայենը, որ ընտրեց ու վատը արեց։
Եվ եթե ոք երեցին առանձին ժամերի համար տա կամ մատաղ, ապա դրամի և մատաղի կեսը վանքերինն է։
Եվ ինչ որ Բարեկենդանի շաբաթին գա, ապա երեցինն է գառի ամբողջ մորթին։
[ԼԶ]
Այս սահմանները գրեց սուրբ Սահակը. և հրամայեց, որ ամեն մեկն իր բաժինը առնի ուրախությամբ և սիրով, այնպես որ աշխարհական անգետները բարին տեսնեն և սովորեն իրենցից և ոչ չարը, և առավել առաջնորդները։
Եվ ով սրան անհնազանդ լինի ու այլ կերպ անի, ապա երեք անգամ նրան խրատ տան. և եթե չլսի և չուղղվի, ապա ձգվի կարգից։
Այդպես է հրամայում մեր սուրբ և երջանիկ հայր Սահակը։
[ԼԷ]
Մարդ, որ մեռնի՝ ապա մահվան ժամանակ հոգու բաժնից պատշաճ է, որ նախ իր եկեղեցուն հոգա, որ ներսում կնքված լինի և իր ծուխը եղած լինի. որովհետև դա պարտք է, և նախ դա պիտի վճարել և իր երեցինը։
Եվ ապա եթե այլ բան ավելանա, ապա տալիս է ում կամենա։
Եվ երեցները իրենց հասնողը տան վանքին. և ռահը վանքերինն է, ինչպես գրել ենք։
[ԼԸ]
Մարդ, որ վանքերի հրամանով բանադրված լինի ինչ-որ պատճառով, և մահը գա իրեն, ապա երեցը չի կարող նրան հաղորդել, թաղել, ոչ էլ իր երեխային կնքել, բացի եթե երեխան կենդանի մնա ու մեռնի, ապա թող կնքեն ու թաղեն։
Բայց և եպիսկոպոսը պատշաճ է, որ լավ տեսնի, որ չլինի, որ խստասրտության պատճառով շատ առաջ գնա, և հետո դատապարտության ընկնի Աստծուց կամ հայրապետից. երբ խիստ համարձակվի, ապա ամենքի համաձայնությամբ ու պատշաճությամբ իր մեղավորին միայն բանադրի և ոչ ամբողջ տունը։
Նույնպես անի և քահանան, որ մեկի մի սխալի պատճառով ուրիշներին չզրկի։
Բայց օտար երեցը ուրիշ թեմից կարող է հաղորդել ու թաղել բանադրվածին, ու ասի՝ թե չգիտեի։
Եվ բանադրողը պատշաճ է, որ այդ տեղում լավ վերցնի իր զգուշությունը բանադրելիս, որովհետև նաև իր վրա կա կապող և արձակող։
[ԼԹ]
Փիրիսկոպոսը իշխանություն չունի, որ եկեղեցու դուռը փակի կամ ժամերգությունը խափանի. բայց քահանային կամ ժողովրդին, որ եկեղեցու հասույթը չի տալիս, կարող է ուրիշների համաձայնությամբ բանադրել։
Բայց եթե ոք առանց հրամանի՝ եպիսկոպոսի հակառակ եկեղեցի շինի թեմում, առանց հրամանի, ապա այն կարող է ուրիշ եպիսկոպոսի հրամանով խափանել։
[Խ]
Մեղքերի պատճառով Աստված մեզ տալիս է անօրենների ձեռքը։
Եթե տղամարդը գերի տարվի, ապա կինը յոթ տարի համբերի. և եթե այս յոթ տարվա ընթացքում ներսը այրիկ առնի, ապա չի ընդունվում, այլ բոզություն է համարվում, և բաժանեն նրան և համաձայնողին, որ ապաշխարի յոթ տարի։
Նույնպես եթե կնոջը տանեն, ապա տղամարդը համբերի, և եթե չհամբերի՝ նույն պատիժն է։
Եվ երբ յոթ տարին լրանա, ապա կարող են ուրիշների հետ ամուսնանալ անվախ։
Եվ եթե դրանից հետո որևէ տեղից գա մյուսը ծառայությունից, ապա իրավացի է, որ եթե եկողին ուզի՝ ապա խափանեն վերջին պսակը, և առաջին պսակն է ընդունված։
Ապա այդ տեղում պատշաճ է, որ եկեղեցին լավ տեսնի և քննի, որ հետո անհանգստություն չլինի. բայց ամեն ինչից վեր իրավունք է, որ առաջին պսակն ընդունված համարվի։
[ԽԱ]
Եթե տղամարդ կամ կին, որ եկեղեցական լինի, և անորդի մեռնի կամ անդուստր, և իր ազգից իր հետնորդին անվանի ու դնի, ապա կարող է դնել միայն իր ունեցվածքի համար. քահանայությունը կամ ծխերը չի կարող դնել առանց եպիսկոպոսի կամքի և հրամանի։
Եվ եթե օտար լինի իր ազգականությունից՝ միայն որդեգիր, ապա իր ժամերգության եկամուտը և շարժական իրերը՝ միայն դա կարող է տալ ըստ իր կամքի. իսկ տունն ու հայրենիքը եկեղեցունն է։
Բայց եթե հավանությամբ երեց լինի որդեգիրը՝ ճանաչված քահանայի ազգից կամ լավ ազգից, որ ապօրինածին չլինի, որովհետև բնավ օրենքը թույլ չի տալիս, որ ապօրինածինը երեց լինի, այլ՝ ինչպես վերևում գրեցինք՝ երբ լավ ազգից լինի, ապա կարող է իրավամբ ունենալ տան կեսը և հայրենիքի կեսը, և կեսը մնում է եկեղեցուն հրամաններով։
[ԽԲ]
Սուրբ Գրիգորը և Տրդատ թագավորը երեցին ազատել են ամեն տեսակ ծառայությունից իրենց որդիներով։
Օրենքը հրամայում է, որ ոչ երեցները հարկատուների հետ խառնվեն, և ոչ հարկատուները երեցների հետ, ոչ խնամությամբ և ոչ ինչ տեսակ բանով՝ հարկի պարոնության պատճառով. որովհետև ինչպես երեցին պատշաճ չէ հարկ դնել, նույնպես և հարկատուին չի կարող ոք հանել հարկից առանց պարոնի կամքի։
Եվ սա է կանոնը՝ այն պարոնը, որ երեցից՝ որ պատարագող է՝ հարկ կվերցնի, նրա համար անեծք է գրված. նույնպես և եկեղեցականներից ով էլ լինի, որ համարձակվի հարկատուներին բնավ կարգավորների հետ խառնել։
Իսկ երբ պարսիկները ուժեղացան Հայոց վրա, ապա երեցներին տանում էին հեծելազորի մեջ և այնուհետև թուլացավ. որ խառնվեցին իրար. որովհետև թագավորներ չմնացին Հայաստանում։
Ուրեմն եթե հաստատուն լինի, ապա լավ է ու շահած կլինի երկու կողմը. և եթե ոչ, ապա երեցներից դրա համար հարկ են վերցնում. որ իմանաք։
[ԽԳ]
Սահման էր, որ նախապես եպիսկոպոսը չէր իշխում վանքերի վրա. այլ միայն թեմի վրա էր իշխում, և վանքերը աշխարհական պարոնները հոգում էին, և ում ուզեին՝ թողնում էին վանքում, և ում չէին ուզում՝ հանում էին։
Ապա գրված է հիմա, որ ով լսող լինի այս սահմանին, և եպիսկոպոսին թողնի վանքը իր ապրանքով՝ նա օրհնված է Աստծուց, և Աստված իր մեղքը կթողնի ու իր ծնողների։
[ԽԴ]
Հիվանդանոց որտեղ լինի՝ ապա պատշաճ չէ բնավ այնտեղից հարկ վերցնել, ոչ հիվանդից և ոչ իր սպասավորից. թե ոչ՝ թող համարի, թե Քրիստոսին է կողոպտում։
[ԽԵ]
Օրենքից սահման է, որ թե թագավոր և թե իշխան ու թե հեծյալ, որ ճանապարհին լինի, ու վանք պատահի, ապա այնտեղ իջևանի, գյուղ չիջևանի. և վանքը տա կարիքները։
Ուրեմն օրենքը պնդում է, որ երբ վանք իջևանեն, ապա եթե կին լինի հետը՝ չելնի՝ վանքի շուրջը չգա, այլ անհրաժեշտ է, որ ծածուկ մնա. և տղամարդը չխմի, որ հարբի. և ոչ գուսան երգերով կամ ավջի ձայն չհամարձակվի հանել բնավ, և կույս աբեղայի մեղքի պատճառ լինի՝ և իր անթողելի մեղք շահի։
Այլ վանքում թող մնան և հանգստանան և ելնեն գնան։
[ԽԶ]
Եվ աշխարհի երեցը, որ անորդի մեռնի, ապա եպիսկոպոսը վերցնում է ամբողջ հալավը և անկողինը. և ծխերը տալիս է ում կամենա. և մյուս ունեցվածքը, ինչ որ լինի՝ և այն, ինչ օժիտից է՝ երիցկնոջն լինի, և պարոնության հրամանի մեջ է մնացել. և եթե երիցկինը ևս մեռնի, ապա ամենը եպիսկոպոսինն է։
Եվ եթե ժառանգ որդի մնա, ու երեցության լինի, ապա դա եպիսկոպոսն է իմանում՝ թե ծուխ տա և թե ոչ. որ եթե խելք ունի, որ ժողովրդին հովվի, ապա տալիս է իր ծխերը, և եթե ոչ՝ ապա ծխերը իր հայրենիք չեն, այլ եկեղեցունն է ծուխը։
Եպիսկոպոսները հայրապետինն են, և երեցները իրենց ծխերով՝ եպիսկոպոսինը. բայց եպիսկոպոսն իր ծուխ չի կարող ունենալ։
Եվ երբ եպիսկոպոսը մեռնի, ապա հայրապետինն է հալավը, միտրը և պառկելիքը։
Եվ երեցինը եպիսկոպոսինն է։
Եվ ծխերինը երեցինն է։
Բայց եթե եպիսկոպոսը միաբան մնա վանքում, ապա մյուս իրերը վանքերինն են. իսկ եթե լինի նրա ճանաչած բան, որ իրենն է ուղիղ, ապա կարող է իր ազգին կամ ում ինքը կամենա (տալ), և ոչ ոք չի համարձակվի նրան հակառակվել։
[ԽԷ]
Օրենքներից բնավ հրաման չկա՝ մեռելների թաղումից բնավ հողադրամ վերցնել։
Ապա պատշաճ տեսանք գրել՝ թե որտեղից ընկավ այս սովորույթը։
Եվ իմացեք, որ անհավատ երեցներից է, որ գերեզմանի հողն էլ ծախում են, այնպես որ կապալով հանելը՝ եպիսկոպոսների թուլությամբ է, որ նրանց չեն այրում ինչպես սատանայապաշտների։
Եվ դեռ այդ միայն չէ, ապա հաղորդությունն ու պատարագն էլ ծախում են։
Որը օրենքը հրամայում է նման մարդկանց հրով այրել և քարկոծել, ինչպես անհավատների. որովհետև ծուռ ու անիրավ կանոն դրեցին։
Եվ այլ իրավունք չկա, որ մեռյալը տա՝ բացի իր հալավից ու պառկելիքից. և այդ նոր դրվածք է, նոր սահման՝ որ առաջինների մոտ չէր, և անգետ ժողովուրդը հավանել է տգիտությունից։
Եվ այս բանի մեղքը առաջնորդների վզին է։
Թող լավ իմանան, որ համբերում են՝ որովհետև բնավ հրաման չկա, որ երեցը մեկ այլ երեցի ծխի մասը գնա, բացի եթե տեղի երեցը մեծարի։
[ԽԸ]
Օրենքը հրամայում է ու պնդում, որ քահանան բնավ չվերցնի ոչ ժամերգության եկամուտը և ոչ հողադրամ։
Եվ ուրիշ պնդում է եկեղեցու առաջնորդին և աշխարհի դատավորին, որ որտեղ երեց գտնեն, որ վերցնում է, ապա կարգը վերցնեն, և թագավոր կամ պարոն նրան այրի, և ինչ որ ունի՝ վերցնի իր հալալ բանը. որովհետև լավ է արքունիքին, քան անհավատի որդիներին։
[ԽԹ]
Եթե ոք, որ քահանա չէ, և սուտ քահանայություն է անում, ապա պատշաճ է, որ եպիսկոպոսը նրան բերի և վարդապետներով քննի նրա հետ։
Եվ եթե արժանի լինի քահանայության, ապա թող նրան ճիշտ կարգով քահանա դարձնի. բայց պարտ է նախ նրան ապաշխարություն տալ տանել անհնազանդության համար. ինչ պատշաճ է։
Եվ եթե արժանի չլինի, և անհավատ քուրձիկ լինի, ապա թող եկեղեցին նրան տա պարոնության դարպասին, որ վերցնի ինչ ունի. և զնդանով ու այլ տեսակ չարչարանքներով տանջեն, որ ոչ ոք չհամարձակվի այդ գործը անել։
[Ծ]
Եվ աբեղային հրաման չկա, որ բնավ ծուխ ունենա. և ոչ դրա համար, որ եթե վանք բերեն մեռելոցի (բաժինը)՝ կամ մատաղ անեն. ապա կույս աբեղան չի համարձակվի միս ուտել։
Իսկ մսի բաժինը թողնում են աշխարհականներին, և իրենք իրենց պատշաճ կերակուրը ուտում են առանց մսի։
Եվ աշխարհի երեցին պատշաճ չէ, որ վանք գնացող մատաղին հակառակի։
Որովհետև պատշաճ է, որ լինի այնպես, որ վանքը մորթով ապահովվի, և միսը տառապյալները ուտեն։
Եվ եթե մարդ լինի, որ չարի իր երեցի հետ ու այլ երեցով մատաղ անի գաղտնի, ապա եթե երեցը դատվի՝ ապա իրավունքն այնպես է, որ նա կրկնապատկի իր երեցի վնասը։
Իսկ եթե մարդը տառապյալ լինի, ապա իր կարողությանը համաձայն բերի, և երեցը չի կարող խոսել՝ թե փոքր է կամ նվազ կամ քիչ. ապա ինչ որ զենել է՝ սալար իր իրավունքն է վերցնում՝ երին ու երբուծը և մորթին։
Եվ եթե խալապա լինի և համարձակորեն հարվածի երեցին, ապա ձեռքը կտրվի. իսկ եթե զղջա ու մեղա ասի, ապա եպիսկոպոսը կարգ դնի, որ կրի։
Բայց եթե երեցը անպատշաճ բան ուզի ծխից կամ հարվածի, ապա եպիսկոպոսն ու եկեղեցու դատավորները արգելեն ժողովրդին և ժամը մինչև ապաշխարի՝ ինչ տեսակ որ մեղքն աճի։
Նույնպես եթե անպատշաճ բանադրի, ապա նրան բանադրեն, որ ապաշխարի. բայց կապածը՝ այն կապված մնա մինչև իր արձակելը։
[ԾԱ]
Օրենքներից հրաման չկա, որ ոք համարձակվի առանց եպիսկոպոսի եկեղեցի հիմնել, և ոչ ավերված եկեղեցուց քար վերցնել. թե չէ՝ շենքը քակվի, կամ փիրիսկոպոսի միջոցով լինի պակասությունը։
Եվ փիրիսկոպոսությունը երկու ազգի է՝ մեկը ձեռնադրված է և մյուսը ոչ. և բուտը՝ որ է հունարեն պերիտուտ։
Բայց եթե եպիսկոպոսը խղճա քակելուց՝ ապա կարող է։
[ԾԲ]
Հայրապետներից մեծը Ալեքսանդրիայինն էր Եգիպտոսում, որ ուրիշների վրա իշխում էր հին սահմանով, և նրանից հետո Հռոմինը, և ապա Անտիոքինը, և սրանց համաձայնությամբ էին պահվում եկեղեցու մյուս դատավորները։
Եվ կաթողիկոսության աստիճանն այս է՝ որ եպիսկոպոսը, որ առանց նրա ձեռնադրվի՝ ընդունված եպիսկոպոս չէ. բայց երբ լինի եպիսկոպոսի ընտրություն՝ ապա դրա համար եթե մի բաժին հակառակվի՝ ապա կաթողիկոսը չլսի նրանց, որովհետև ում որ շատերը լավ կողմից հավանեն, ապա ինչ որ ուրիշները հակառակ վկայեն՝ ապա լավին կհավանի որ լինի։
Բայց և Երուսաղեմի եպիսկոպոսը հին սովորությամբ պատվված էր, և կաթողիկոսության աստիճանի մեջ էր՝ պատշաճության մեջ չէր, և մայրաքաղաքների եպիսկոպոսների ձեռնադրությունը ինքն էր տալիս. և այս չորս աթոռների մեծությունն ու հարկերը՝ ըստ ավետարանիչների՝ սահմանված են չորս։
Եվ մյուս իշխանություններում, թե լինի առաքելական աթոռ և թե չլինի, հրաման կա, որ կարող են կաթողիկոսներ լինել։
Եվ եթե Հովհաննես ավետարանչի աթոռը Եփեսոսից և Կոստանդնուպոլսից Հռոմ և այնտեղից դարձյալ Բյուզանդիա փոխվեց՝ ապա կաթողիկոսության պատճառով չփոխվեց, այլ որ երկու հարկերը մեկ եղան։
Եվ չի կարող բնավ ինքը իրենից կաթողիկոս ձեռնադրել. բացի եթե նրանցից ձեռնադրվի շատերի ընտրությամբ։
Եվ եթե նրանցից չգա, ապա կարող են եպիսկոպոսները հավաքվել և կաթողիկոս ձեռնադրել։
Որովհետև եպիսկոպոսին պատշաճ է, որ երկրի ու գավառի և իր կարգակիցների և ուսուցիչների ու վարդապետների համաձայնությամբ և ընտրությամբ նստեցնեն գահին։
Եվ եթե հեռու տեղերից լինի՝ ապա ուղարկեն երեք եպիսկոպոսներ, որ գնան քննեն նրա վրա, և երկրի պարոնից և բոլորի հավանությունից գիր վերցնեն՝ որ արժանավոր է ու գիտուն՝ հեզ և խոհեմ, ու անաչառ և ճշմարիտ ու ճշմարտասեր, և անարժան գործից զատ։
Եվ ապա կաթողիկոսը տալիս է եպիսկոպոսության պատիվը. և այս բանով կաթողիկոսը եպիսկոպոսների գլուխ է կոչվում։
[ԾԳ]
Եթե եպիսկոպոս կամ երեց ջանա իր ընկերոջ աստիճանը կամ իրավունքը խլել, ապա օրենքը հրամայում է, որ արգելեն նրան այդ գործից։
Եվ եթե դարձյալ համարձակվի, ապա կարգից էլ ձգվի, որ եկեղեցի չմտնի՝ և որպես պիղծ ու անզգամ մարդ անպայման ձգվի։
[ԾԴ]
Եվ եթե եկեղեցական մարդ, ինչ էլ լինի, համարձակվի դեկան տալ վաշխի և գործածել, ապա կամ երաշխավորներով և թղթով խոստանա, որ այլևս չանի, և ինչ որ արեց՝ ապաշխարի ու քավի. և եթե չընդունի, ապա ինչպես հերետիկոս ձգեն նրան կարգից ընդմիշտ։
[ԾԵ]
Եվ եթե ոք կարգից ձգված լինի՝ ինչ էլ լինի կարգը, և ջանա ուրիշ տեղ գնալ ստանալ՝ իրավունք չէ, որ տան. բացի եթե աղաչանք գրեն կապողին, որ արձակի։
Նույնպես և եթե աշխարհական լինի բանադրված։
Եվ եթե դիմադրել է այն, ում կողմից կապված է, ապա ով որ արձակի կամ կարգ տա՝ ծռության և համարձակության պատիժ կկրի կաթողիկոսից և եպիսկոպոսներից։
[ԾԶ]
Եվ եթե որևէ կարգավոր աբեղա գաղտնի միս ուտի, ապա այդպիսին՝ ինչպես զիտառ և ծուռ մարդ՝ պետք է դատել և կրկնակի ապաշխարություն և կարգ դնել, որովհետև Աստծուն է խաբում՝ և հրաման չկա, որ ուտի. և տես այլազգիներին, որ չեն ուտել։
Եվ եթե ուտի, ապա բացահայտ թող ուտի։
[ԾԷ]
Եվ իրերը, որ եկեղեցունն լինեն և եպիսկոպոսությանը, և երեցների և եկեղեցու գործերի հոգսերը ծախվեն՝ կամ այրվեն ինչ կարիքի համար է՝ ապա երբ նստի եպիսկոպոսը՝ ապա կարող է ուրիշից ամբողջը վերցնել. և ծախողին վճարել տա գնողին, այնպես որ իրը իր տեղը գա։
Եվ եթե՝ ո՞վ գիտի՝ չգիտակցությամբ լինի, ապա տեսնեն՝ արդյոք գնողը շահել է այդ հայրենիքից թե ոչ. և դրա վրա անի, ինչ Աստված նրան ցույց տա, որ ոչ եկեղեցին վնասվի իրերի մեջ, և ոչ գնողը տառապի։
[ԾԸ]
Օրենքը հրամայում է, մարդ, որ իր չափ հասակին է՝ ԺԵ տարեկանում, և իր անձը կուսության խոստանա, և ստի և չկարողանա դիմանալ, ապա նա համարվում է, որ երկու կին է առել, և դարձյալ քահանայության չի կարող հասնել բնավ։
Իսկ եթե ապաշխարի երկու տարի մեծ հնազանդությամբ եկեղեցու դռան մոտ և ներս չմտնի ու ելնի մյուս ապաշխարողների հետ, այնպես որ հավանեցնի իր սրտի ջերմությամբ և աղոթքներով տեսողներին, ապա հաղորդության արժանի լինի. բայց քահանայության բերել նրան բնավ ճար չկա։
Որովհետև սա Նիկիայի սահմանում ամրացրել են և կապել. քննեցի երեսուն գլխում և գտա և տեսա, որ երևում է, որ ամուսնանա՝ մեկից ավելի, և որ շնանա՝ ապա դուրս է եկել քահանայագործությունից բնավ. որովհետև երկու ամուսնությունը երեք է համարված քահանաների և իրենց հետևողների համար այդ գործում։
Եվ սա սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի սահմանում էլ կանոնով փակված է - տես երեսուն գլխում սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի -, որովհետև ես՝ Սմբատ սպարապետս քննեցի կանոններում և գտա, որ գրել էր սա, թե քահանան, որ բոզանա, ապա ժ. տարի ապաշխարելով և տառապանքով եթե մնա, ապա կարող է արժանավորվել հաղորդության, որ եկեղեցի մտնի և հաղորդվի։
Եվ ով սահմանից դուրս մի այլ կին է առնում, ապա ե. տարի եկեղեցուց դուրս է մնում և ապաշխարում է, և երկուսը ներսում անհաղորդ, և ապա միայն հաղորդվում է սուրբ խորհրդից։
Եվ քահանան, որ դեկան է տալիս վաշխով՝ ամեն եկեղեցուց հեռացվի անսխալ։
[ԾԹ]
Եպիսկոպոսին պարտ է և պատշաճ, որ ամեն կյանքի գործերը քննի քահանաների և սարկավագների վրա բոզության մասին, և ով գտնվի այս գործում՝ նա իր սրտում խեղճ է մնացել։
Եվ սա այսքանն էր գրված կանոններում, և ավելի առաջ չէր գնացել, որ եթե գնացած լիներ՝ ապա պատշաճ էր։
Եվ եթե սարկավագը, որի կինը բոզանա՝ թողնի բոզ կնոջը՝ ապա կարող է երեց լինել, եթե այլ կին չառնի և ոչ նրան ունենա, որ բոզացել է. և այլ բնավ չի կարող ամուսնանալ ոչ նա, որ թողեց և ոչ նա, որ թողնվեց, ոչ կյանքում և ոչ մահից հետո։
Իսկ աշխարհականները կարող են, ինչ կերպ որ եկեղեցին սահմանի։
Եվ պնդում է սուրբ ժողովը մեծ կապանքներով, որ դեռ քառասուն տարին մարդը չի լրացրել՝ երեց չանեն, մինչև ավագ լինի և իր անձը փորձեն, և ապա անեն։
[Կ]
Եվ եթե քաղաքում եպիսկոպոս մնա, ապա պատշաճ չէ, որ քաղաքի երեցը առանց եպիսկոպոսի հրամանի ժամերգություն անի. ապա գնա եպիսկոպոսից հրաման վերցնի և օրհնություն ու խաչ. և մեծարեն եպիսկոպոսին։
Եվ ուրիշ երեցը չի կարող վերջին արձակման աղոթքները ասել, որովհետև դա եպիսկոպոսի աստիճանն է։
Նույնպես և նշխարը պատշաճ է, որ նախ եպիսկոպոսին տանեն, որ խաչ հանի և նախ ինքը վերցնի և կարիքավորներին տա, և ապա դա երեցը բաժանի ժողովրդին։
[ԿԱ]
Փիրիսկոպոսության աստիճանն այս է, որ ինչպես յոթանասունը, որ առաքյալների աշակերտներն էին՝ նույն օրինակով և սրանք եպիսկոպոսինն են։
Բայց և եպիսկոպոսների տեսուչներն են, որ եթե անպատշաճություն անեն՝ ապա կաթողիկոսին ու պատրիարքին ասեն։
Եվ եթե ոք իր ձեռնադրող եպիսկոպոսին հակառակի՝ և սուրբ եկեղեցու եկամուտը անպատշաճ տեղ ծախսի, ապա նզովված է սուրբ հայրապետներից։
[ԿԲ]
Աստծո երկյուղը և իր ճանաչողությունը օրենքը հրամայում է ստանալ՝ ըստ Սողոմոնի։
Իսկ եթե եկեղեցական լինի, ապա սուրբ և առաքինի կարգավորների դասին փարվի. և եթե աշխարհի երեց է, ապա արժան է կարևոր գիտունների և պարոնության մերձավորների հետ ըստ իւրաքանչյուր կերպի յարել բարուն, որովհետև Աստված երկնային հրեշտակների աստիճանավոր դասը արարեց իր սպասավորության համար. և երկրավորները նույնպես՝ տիրության և պարոնության համար։
Ապա այս խրատը տալիս է, որ չնայի ոք նրանց, որ իրենից վեր են ու նախանձով չարանա, այլ իրենից ներքև նայի մյուս ցածերին և փառք տա Աստծուն ու իր ունեցածը իրեն բավական անի և իր մեծին հնազանդվի։
Հուստինիանոս կայսրը ցանկացավ իր օրերում Հովհաննես ավետարանչի մեծ պատրիարքության աթոռը Եփեսոսից Կոստանդնուպոլիս փոխել և այնտեղ հաստատել. և Մատթեոս ավետարանչի աթոռը՝ Երուսաղեմ, որովհետև ցանկացավ նրանց փառավորել։
Եվ բոլորին հավանեցրեց իր արած խոսքերով, որ մեծ ժողովում Երուսաղեմի եպիսկոպոսին ամենից վեր նստեցրին՝ Քրիստոսի հարկերի համար։
- Եվ սրանք եղան աստիճանավոր հայրապետներ, որ ոնիփորոնը հինգ կրկին հագնում են և արքեպիսկոպոսներ կարող են ձեռնադրել։
Եվ սրանցից հետո արքեպիսկոպոսներն են, որ չորս կրկին հագնում են ոնիփորոնը և չորեքկին նափորտ վրան։
Եվ սրանք կարող են օրհնել մյուռոն ու դնել պատրիարք։
Եվ երրորդ դասը եպիսկոպոսներինն է, որոնք են մետրապոլիտները՝ քաղաքի բնակիչները. սրանք երեք կրկին նափորտ են հագնում և նույն սքեմը։
Եվ կարող են ձեռնադրել եպիսկոպոսներ, օրհնել մյուռոն, բայց միայն եթե մյուս մեծերի մյուռոնից մաս ունենան, որ խառնեն ներսը՝ ինչպես խմորի բան. և սրանցից երբ երեք մետրապոլիտներ կան, ապա կարող են ձեռնադրել արքեպիսկոպոսներ։
Եվ չորրորդ դասը եպիսկոպոսներն են՝ նույն սքեմով ու կրկնակի նափորտով։
Եվ կարող են ձեռնադրել բոլոր վիճակավորներին. և սրանցից երբ իրար հետ երեքը լինեն, ապա կարող են օրհնել իրենց մեծ մետրապոլիտին, ու սուրբ սեղան ու մյուռոն և ավազան։
Եվ հինգերորդ դասը երեցներն ու քահանաներն են. քահանաները քաղաքում են մնում, իսկ երեցները՝ գյուղում և ագարակում. և սրանք ևս պատվով են տարբերված, և օծությամբ մեկ են, և ոնոփորոնը երկու ուսերի վրա են գցում՝ ուրար և թիկնոց, շուրջառով ելնում են բեմ։
Եվ համարձակվում են պատարագ անել և մկրտել և խաղաղություն տալ. և եթե եպիսկոպոս չլինի, ապա օրհնեն խաչը, և եթե հրաման տա՝ ապա մյուռոն էլ օրհնեն. և կարող է անել այն, ինչ որ ցածր է դպրից և երկու աստիճանից և ապաշխարողները և կրոնավորները։
Եվ վեցերորդ դասը սարկավագներն են. և սքեմով նույնն են, բայց առանց գոտու են կանգնում՝ և ձախ թևի վրա՝ ուրար։
Եվ կարող են ավետարան կարդալ, քարոզ ասել, և սկիհը բերել սենյակից սեղան, և քշոցով քշել, խունկ ծխել, և հաղորդության սկիհը բերել. և եթե քահանան հրամայի, ապա և սարկավագուհիներ էլ կարող են ձեռնադրել, որ և նրանք ևս կարող են քարոզ ասել կանանց, և ավետարան կարդալ, որտեղ և տղամարդ չի մտնում։
Եվ սքեմ է նրանց հավատավորների համար. և կարող են լվանալ տղաներին և կանանց քավության ջրով. և խաչ ունեն ճակատին և քուշ է մնում աջ թևին. և Հայոց կանանց մեջ վաղուց է ջնջված այս կարգը։
Բայց սա այն է, որ գրել է առաքյալը՝ թե հանձնում եմ ձեզ Փիբեին՝ մեր քրոջը՝ որ եկեղեցու սպասավորն է։
Եվ յոթերորդ դասը եպիսկոպոսներն են, որ կոչվում են փիրիսկոպոսներ՝ սարկավագների գլխավորներ. և սքեմը նույնն ունեն, բայց հոլանի են հագնում առանց գոտու, և ուրար երկու ուսերի վրա։
Եվ կարող են սրանք, երբ եպիսկոպոսը հրաման տա, օրհնել եկեղեցի և երեց. և եթե հայրապետը հրաման տա, ապա մյուռոն էլ կարող են օրհնել, որովհետև եպիսկոպոսության օծում ունեն։
Եվ ութերորդ դասը եպիսկոպոսներինն են նրանք, որ կաթողիկոսներ են՝ սերովբեների նմանությամբ։
Եվ սքեմ հագնում են նույնպես հոլանի առանց գոտու, և ոնոփորոն երկու ուսերին։
Եվ իրենց գործն է՝ եպիսկոպոս օրհնել և մյուռոն։
Եվ իններորդ դասը ավագ և մեծ օծություն է՝ պատրիարգը, որ է պապը։
Եվ ոնոփորոնը նույնն է, բայց և հոլանի առանց գոտու էլ հագնում է։
Եվ նրանց գործն է օծել թագավորների դասը, որ նման են Քրիստոսի երկրի վրա։
Դրա համար պարտական են ամեն կերպով Քրիստոսի նմանությամբ վարվել սրբությամբ, արդարությամբ և ճշմարտությամբ, ինչպես Կոստանդիանոսը և Թեոդոսը՝ որոնք հաճեցրին Աստծուն և մարդկանց իրենց կյանքում, և շատերին դարձրին Քրիստոսին։
[ԿԳ]
Առաջինը եղենտիարքն են, որ են թագադիրք. և ունեն ոսկե դիպակե սքեմ վզնատաշենք, և ձեռքին շալկում են ոսկե գավազան. և տանում են առաջ թագավորական հագուստը՝ որ խնդրում է արքան։
Երկրորդ դասը վեստիտորայինն է, որ թագադիր է արքայի. և սքեմն ու գավազանը նույնն է, բայց այլ հագուստներ են հագնում։
Երրորդ դասը կանդիտորայինն է, որ ոսկե խշտերը շալկում են։
Եվ սքեմ ունեն ոսկե գրերով՝ վզի մասում կարված. և տիրոջ խաչը շալկում են թագավորի առաջ։
Չորրորդ դասը պրաւքսաւտորայինն է, որ երկաթե ասպրնի շալկում են։
Եվ սքեմ վզերին ունեն, որ լինի երեսը նույն դիպակ. և գործ ունեն, որ երբ թագավորը մեռնի՝ դագաղները շալկեն։
Հինգերորդ դասը էսկուպիտորիաքն են, սրանք են, որ ասպարներ և վահաններ, կմբրավոր շալկում են, որ, ինչպես ես հասկանում եմ, բազկնոցի պրացալն է։
Ունեն նույնպես սքեմ, և փակեղ գլխին, և կրկնապատ գոտի։
Եվ նրանցից մանդատորներ են լինում։
Վեցերորդ դասը ստրատորոսներն են. սրանք ինչպես ռքեպդարներն են, որ ձիու թամբերի կազմությունը և հեծցնելը հոգում են։
Եվ նրանց սքեմը ապուկալի կրատ է, և նրանց մեջքին կապված են խալաչուրի թրեր, և փոքր ասպար՝ այլուայ պրացավլ։
Յոթերորդ դասը սքավլարներն են. և նրանց սքեմը գրատ կտավից է, և հագնելիքը նույնն է, և ասպարը սև է, որ ունեն։
Սրանք նշանները շալկում են՝ որ է դրոշը՝ որ անունը ասում են սիգնա։
Ութերորդ դասը նրանք են, որ իրենց տիկանիավ են ասում։
Եվ սրանք աղեղնավորներ են. և ունեն կրկնակի ուրած վարոց ձեռքերին, և միայն ասպար, և կարմիր այծենի գտակ գլխին, ու տրեխ ոտքերին. և թագավորի առաջ գնում են ու ամբոխին հեռու վարում։
Իններորդ դասը պահակներն են, որ դրսում են կանգնում բոլորը և պահում պալատը։
Եվ սրանք քյուռոր են կոչվում։
Կան և այլ շատ գահի սպասավորներ, արուներ ու կրտսերներ, դասից դուրս՝ անհաշիվ, հինգ դաս։
Առաջին՝ պատգամավորները, որ դրսի գանգատը ասում են. կան և կարդացողները և նաւտարնին. կան նրանք, որ լվացողներ են բաղնիքում, կան և հացապաններ և սենէսկալեր և ֆառաշնին որ ջուր են տանում լվանալու. կան և դրան երեցներ և պաշտողներ անուշասացք և երգերի հանճարողներ, և մոլոզոններ և միայնակյացներ և քարոզողներ. կան և օրենադիրներ՝ իմաստասերներ և հովիվներ բոլոր մյուսների։
Արդ այսպես գրեցինք մեկ առ մեկ եկեղեցու և հույն թագավորների կարգն ու սահմանը, որ գլխավորներն էին. որը սովորեցին նրանցից և Հայոց թագավորները և անում էին նույնը։
Բայց որովհետև եկեղեցիները դուրս եկան իրենց սահմանից՝ մեղքերի պատճառով, ապա դուրս եկան թագավորները իրենցից, և աստիճանավորները՝ իրենց հետևից, հույներինը և մերը։
Եվ որոնք, թե Աստծո կամքը լինի, ապա կարող է նորից նորոգել իր փառքի համար։
[ԿԴ]
Ով հակառակ եկեղեցի է շինում՝ կամ քահանայության գործ է անում հակառակ անհնազանդությամբ, նրան օձը կխփի և կսպանի, և ընկնում է ամեն կարգից՝ ինքը և իր կամակատարները. և վերցնում են թագավորների և պարոնի սաստը։
Եթե ոք առանց եկեղեցու հրամանի եկեղեցի քակի կամ այրի, ապա եկեղեցին և արքունիքը նրան դատում են որպես աստվածատյաց և աստվածամարտ. և եթե զղջա, ապա մինչև մահ ապաշխարի, և չհաղորդեն նրան, բացի մահվան ժամին՝ եթե ապաշխարած լինի. որովհետև եպիսկոպոսների հրամանով է եկեղեցիների քակելն ու շինելը. և ով հրամանի դեմ անի՝ ապա սա է պատիժը անսխալ իրավամբ։
Եվ եթե ոք ավերված եկեղեցու շինման համար իր բան տա աշխարհականին կամ քահանային, և նա չշինի, ապա հետ վերցնում է իր ունեցվածքը և տալիս մեկ ուրիշին, որ շինի. և թե ոչ՝ ուրիշ կանգուն եկեղեցուն են տալիս տուրք, ապա ընդունելի է, բայց եպիսկոպոսի միջոցով։
Եվ չի կարող ոք ուրիշների հողում հակառակությամբ եկեղեցի շինել, որովհետև մեղք է. և երբ եկեղեցու շինելը հարամ է ու մեղք, ապա մյուսը դուք իմացեք, թե ինչ է։
[ԿԵ]
Անապատավորների և նրանց եղբայրների հարցի սահմանը, որ եղավ սուրբ Բարսեղից, այս տեղում մենք բնավ չհամարձակվում ենք փոխել. բայց մենք այս սուրբ կանոնների արտաքո այսքանով միայն ուրիշ բան ավելացրինք հարկավորապես։
Բայց ամեն կարգերը մեկ ազգի չեն. այլ թագավորները և իշխանները իրենց վանքերի տունը հաստատել են և հայր ու գլխավորներ են դրել մյուս եղբայրներին։
Եվ պատշաճ չէ վանքերի հորը փոխել, բացի մեծ պատճառից՝ եթե հայրը խալապա անի, ապա փոխեն նրան. և դեռ պատշաճ է, որ խրատ տալով յանդիմանեն, և ապա՝ եթե չլսի՝ ապա փոխեն։
Եվ եթե ոք գա եղբայրություն և փոշմանի, ապա կարող է հետ առնել իր բանը և ելնել. բայց ինչ եկեղեցուն տված լինի՝ ապա այն այլևս պատշաճ չէ, որ վերադառնա։
Եվ եղբայրը, որ մեռնի, չի կարող այն բաներից, որ միաբանության մեջ բերել է, կտակով ուրիշ որևէ մեկին բան տալ. իսկ եթե նույն եղբայրության մեջ ազգական ունենա կամ ընկերակից, ապա հոր և եղբայրների համաձայնությամբ և հավանությամբ կարող է տալ մի փոքր իր (բանից), որ հետ միաբանության տեղում մնում է։
Աստծո իրավունքների և օրենքների և ճշմարտության դեմ է, որ թագավոր կամ իշխան կամ այլ ազգի գլխավոր եկեղեցական կամ աշխարհական, կաշառքի համար սրանց հայր դնի, որ իրենք չեն ուզում. և կարող են ամենքը ելնել վանքերից, մինչև դատաստանը ուղղվի՝ և իրենց հայր գա՝ որ ամենքը հավանեն. և եկեղեցու եպիսկոպոսին պատշաճ է, որ սահմանի և ուղղի իրենց կարգը, և ոչ այլ որևէ մեկը՝ որ աշխարհականներից է։
Եվ եթե երևա, որ կա եղբայրներից մեկը, որ շատ է հալածվել վանքում և ծառայությունը ամբողջովին կատարում է ավելի քան մյուսը, ապա եթե ավելի բաժին ուզի՝ և հավիտենական վճարի մեջ վճռված չլինի, ապա տան իրեն ու հավանեցնեն նրան իր գործի համար. և եթե դրա պատճառով տրտնջա եղբայրը, ապա օրենքը հրամայում է, որ նրա գործը այն տրտնջողին տան՝ որ անի. բայց այնպես՝ որ պայմաններով և գոհացնելով չավերի ամենը, այլ միայն սրանով նրան սարսափեցնել։
Մենք՝ հայրերս, ուզեցինք, բայց ոչ սուրբ Բարսեղը։
Եվ եթե անոթին վնաս լինի, ապա վճարի։
Սա կանոններում մի փոքր գրեցինք. իսկ մյուսը սահմանվածում գտեք մեկ առ մեկ։
[ԿԶ]
Եթե ոք Աստծուն հայհոյի կամ անարգի, ապա դրա դատաստանը ինքը Աստվածն է հրամայել Մովսեսին. իրավունք է, որ դուրս տանեն ամայի տեղ, և նրանք, որ լսեցին, իրենց ձեռքերը գլխին դնեն և տեղում քարկոծեն նրան. և այս է նրանց դատաստանը, թե հարուստ լինի և թե տառապյալ. և ով Աստծո վճարը չի վերցնում, թե թագավոր լինի և թե դատավոր, ապա Աստծուց և ժողովրդից կստանա վրեժը։
Որովհետև եթե ոք Քրիստոսին անարգի, նույնն է՝ և եկեղեցին և խաչը և հաղորդությունը և մկրտությունը, և եթե անօրեն լինի, ապա մերն է վրեժխնդրությունը. և եթե քրիստոնյա է, եկեղեցին քննում է, և ինչ որ պարտն է՝ արքունիքին է տալիս, որ դատի։
[ԿԷ]
Եթե ոք անգետների հետ անսուրբ հաղորդվի, ապա պատշաճ է տեսնել մարդուն՝ թե ինչ մարդ է և կամ ինչ հասակի, խելագար է թե խելքով, որ արհամարհեց ու արեց պղծության համար, թե չգիտեր, թե վախից, թե ինչ տեսակ էր։
Իսկ եթե արհամարհելով լինի պղծության համար՝ դու արա նրան այն, ինչ գրեցինք անարգանքների մասին՝ քարկոծել պարտ է, որովհետև անարգեց։
Եվ եթե անգետների հետ արեց, ապա արժանիից հինգ անգամ ավելի պատիժ կրի։
Նույնպես և եթե վախից է, ապա նրան դեղ տան գիտնական վարդապետները։
[ԿԸ]
Եվ նրանց, որ վախից կամ նեղությունից կամ ազգից զատվելու համար քրիստոնյա լինի՝ պատշաճ է, որ ընդունի նրան եկեղեցին. բայց ոչ լրիվ, մինչև հաստատվի հավատի մեջ։
[ԿԹ]
Օրենքը հրամայում է, որ քահանայի տունն ու ապրանքը ուրիշ ոք չգնի՝ ու ներսում մնա, քան թե եկեղեցու պաշտոնյան. և ոչ էլ եկեղեցու հողը, բացի եկեղեցուց կամ եկեղեցականից։
[Հ]
Եթե ոք եկեղեցու օրենքների կամ արքունիքի դատաստանին, օրենքով արված ու կտրված լինի՝ անհնազանդ լինի, ապա սա Աստված է հրամայել Մովսեսին, որ մեռնի անսխալ։
Եվ ինչպես գրել ենք սուրբ Սահակի սահմանում և կրկին գրում ենք՝ երեցի բաժինը՝ մատաղից ինչ էլ լինի՝ աջ երին ու երբուծը և խախցոցը, ու ցորենից և գինուց տասնորդ, և մազից և բրդից. և Սահակի մոտ կար մորթին գրված և ավելի չկա՝ և ես չգրեցի. իսկ թող տվողն ու առնողն ընտրեն։
Իսկ երեցը պարտ է, որ երբ սա վերցնի՝ ապա բավական անի. ու այլ մարմնավոր գործ չանի և այլ բան չիմանա աշխարհի գործից, քան միայն եկեղեցին և ժամը։
[ՀԱ]
Օրենքը հրամայում է, որ բնավ վարդապետ վարձ չվերցնի գրքեր կարդալու կամ եկեղեցու ուսմունքների այլ գիտության համար. բնավ պատշաճ չէ վարձ առնել և ապա ուսուցանել։
Իսկ օրենքը հրամայում է որբերին և տառապյալներին կերակրել և խնամել և անուշացնել գործի, որ շատերը դիմեն և գան ուսման։
Եվ տալիս է եպիսկոպոսը և կարողացող վանքերի հայրապետերը նրանց կերակուր և հանդերձ. և եթե կարող լինեն տղաների տերերը՝ ապա միայն հանդերձը տան. և մյուս կարիքները վանքերից լինեն։
Եվ եթե ուսանողը տառապյալ լինի՝ ապա եթե իր կամքով իր վարդապետին քնքշեցնի և տա իր բանը իր կամքով, ապա դա բավական է հոգևոր սերմանողներին, որ մարմնավոր հունձը հավաքեն։
Եվ եթե աշակերտները սա չանեն, ապա դրա համար վարդապետները իրենք անհանգստանում են, և եթե դատվեն՝ թե մեր երեկոները վերցրինք ու մեզ չօգտեցրին՝ ապա հրամայում է, որ մինչև վերջին փողը հետ տան, ապա և ըստ արժանվույն դատվել. և սա բավական է լսողներին։
[ՀԲ]
Գրված է Մովսեսի օրենքներում, որ եթե ոք ծառից ցած ընկնի և մեռնի՝ ապա ծառը կտրեն, և՝ երբ մուրզ հանի՝ ապա պտուղը ուտվի։
Եվ եթե անասունը հարվածի և սպանի մարդուն՝ ապա անասունին սպանեն և ձգեն, և չուտվի։
Եվ եթե եկեղեցու կամ տան քար ընկնի և մարդ սպանի, ապա՝ եթե տուն լինի՝ քակեն նրան, իսկ եթե եկեղեցի՝ ապա մեր մայրն է և իր սուգը իրեն բավական է. ապա պատշաճ է, որ ուխտերով և պատարագներով նրան՝ ինչպես սգավորին՝ մխիթարեն իր սուգի մեջ, ինչպես երբ հացով գնում են։
[ՀԳ]
Երբ սուտ երեց կամ զիտառ լինի ոք՝ ազգի ազգի՝ որ շատերը լինում են, ու խաբեն Աստծուն և մարդկանց և կամ սուտ գերության թուղթ գրեն ու մատնեհարեն՝ ապա երբ նրա վրա սուտը գտնվի, ապա ինչ ունեն՝ պետք է վերցնել և այն սուրբ տեղը ուղարկել՝ ում անունով խաբեբայությամբ հանգանակություն էին անում, կամ այն սրբին տալ՝ որտեղ որ սուտ եղավ ինքը։
Բայց եթե ճար մնա՝ ապա պատշաճ է, որ եպիսկոպոսը ամենը տա եկեղեցու շինությանը կամ վարդապետարանին կամ ճշմարիտ գերու։
Բայց սա այնպես դրա համար գրեցինք, որ սրանք շատ տեսակ-տեսակ կերպերով են շրջում. և այս ձևով ամենը իմացեք։
Եվ թող ձեր քսակը չմտնի այդ հարամ բաներից։
[ՀԴ]
Ուխտի տեղը, ինչ էլ լինի՝ թե եկեղեցի և թե խաչ, ապա ում վիճակն է, որ եպիսկոպոսը տված լինի և ծառութրար լինի գրել՝ ապա պատշաճ է, որ ծառութրարը լավ ծառայի, եթե հեռու լինի շինությունից։
Եվ եթե մոտ՝ ապա քահանաները ծառայեն, և իրենց եկամուտը իրենց վրա հանեն եպիսկոպոսի համաձայնությամբ, և մնացածով իրենք ապրեն, բայց առանց խալապայի. որովհետև ով խալապայի առիթ լինի՝ ապա օրենքը հրամայում է, որ վերցնի եպիսկոպոսը և տա նրան՝ ով ուղիղ է. և եթե երկուսն էլ վատ են՝ ապա նորին դնի, որ հանգչի այն ուխտը և ուխտի փոխարեն անհանգստության տեղ չլինի։
Եվ օրենքը կապում է, որ կապալով չհանձնի կամ այդ տեսակ բանի եկեղեցին կամ արքունիքը. թե ոչ՝ ովքեր սա անեն, ապա նզովք են ստանում Աստծուց՝ ով որ անի. որովհետև նրանք ձրի բարեխոսում են մեզ Աստծո մոտ։
Եվ սա ջանասիրաբար պարտ է կարդալ եպիսկոպոսին և պարոններին, որ այդ ընծաներից իրենց տուն չմտնի, այլ աղքատներին՝ ավելին. և եթե համարձակվի այս եպիսկոպոսը՝ ապա ձգվի կարգից։
Եվ խաբեբա գանձասեր զետառներին հրամայում է ձգել կարգից, և վերցնել ինչ ունեն ամենը արքունիքին, և այլևս չթողնեն մոտ՝ ուխտին, որ նրանց, որ բարիք են գալիս, պատճառ չլինի գայթակղության պիղծ բանի։
[ՀԵ]
Օրենքը հրամայում է և այն սահմանը, որ Նիկիայում հաստատվեց, որ չհամարձակվի քրիստոնյա, որ հասակի հասած լինի, մեծ հինգշաբթի օրը զատկի՝ հաղորդությունից և նշխարից ավելի այլ բան ուտել. թե չէ՝ նզովված է։
Իսկ երբ խիստ թույլ տվի՝ ապա չոր հաց, կամ նշխարից թող լցնի իր կարիքը։
[ՀԶ]
Թագավորները Աստծուց են կարգված, ինչպես Իսրայելի, Աստված ցույց էր տալիս մարգարեների միջոցով օծությամբ. ուրեմն օրենքը հրամայում է, որ նրանցից, որոնք Աստծուց են լինում՝ միայն Աստված կարող է նրան աքսորել, թե լավն է և թե վատը։
Իսկ նրանց, որոնց մարդիկ դնում են, ապա՝ եթե այնպես պիղծ լինեն, որ աշխարհը չկարողանա հանդուրժել, ապա իրենք՝ եկեղեցով և երկրի բոլոր բնակիչներով կարող են աքսորել։
Բայց եթե թագավորին որդիներ մնան, որ այդ թագավորության մեջ ծնված լինեն՝ ապա նրանք մեղավոր չեն. նրանցից ընտրեն լավին և դնեն թագավոր, որովհետև թագավորությունը հորից որդիներին սեփական է։
Եվ իշխանին, որին ինքը թագավորն է իշխան դարձրել, ինքը կարող է ձգել՝ երբ ու կամենա՝ իշխանությունից, և խրատել ու անել ինչ իրեն պետք է։
Բայց մյուս ինքնակալները, որոնք իրենք չեն իշխան դրել, ապա չեն կարող առանց մյուս իշխանների, որ իր ընկերները լինեն՝ ոչ նրան աքսորել և ոչ ձգել։
Եվ եթե աշխարհի փրկության համար ուզեն թագավորին խրատել կամ մեռցնել՝ ապա իշխանները չեն կարող. այլ օրենքը հրամայում է, որ առանց ուրիշ թագավորի և հայրապետի չկարողանան անել, բացի եթե ուրիշ թագավոր ու հայրապետ լինի և երկիրը ընդհանուր առմամբ հավանի։
Իսկ եթե իշխանները իրենք իշխան շինելու լինեն, ապա իրենք կարող են իրենց դրած իշխանին ձգել ու խրատել և անել ինչ ուզում են. իսկ եթե թագավորը լինի (դրած), ապա չեն կարող ձգել, բացի թագավորի միջոցով. նույնպես և եթե նախարարի լինի՝ ապա իր ընկերները դատեն նրան, և առանց իր ընկերների չկարողանան ձգել նրան. և նա, որ իշխանաց իշխան լինի՝ ապա դատեն նրան իշխանաց իշխաններով։
Եվ իշխաններին դատում է իշխանաց իշխանը՝ իշխաններով և իրենց համաձայնությամբ. նույնպես և ազատներին՝ որ են մեր ձիավորները և լիճ ճորտերը՝ ապա իրենցով իրենց դատեն իշխանաց իշխանները. թագավորի ճորտերին՝ թագավորի հրամաններով։
Եվ ուրիշները նույն կերպ ամեն մեկը իր գործը դատում է՝ իրենց դարպասում իրենց ճորտերին, ըստ իւրաքանչյուր կերպի. և մյուս ցածր ձիավորներին՝ մյուս վերցածները, որ ազատ են կոչվում. բայց խրատելը կամ մեռցնելը՝ առանց թագավորի կամ իշխանի չէ արժան անել. որովհետև օրենքներից բնավ հրաման չկա, որ ուրիշ որևէ մարդ համարձակվի ավերել կամ խոռել մեղավորին՝ բացի թագավորից և իշխանաց իշխանից. բայց զնդանել, ծեծել, տուգանել և իրենց տեղից հեռու վարել կարող են անել։
Եվ մյուս ցածր շինականները՝ ձիավորներ, ամեն մեկը իր իրը կարող է դատել, նույնպես և խրատելը և վարելը՝ ինչպես գրել ենք. բայց հայրենիքից զրկել չկարողանան առանց պարոնի։
[ՀԷ]
Եթե եկեղեցականներ լինեն՝ ապա նույնպես ըստ կարգի դատվեն, ինչպես գրել ենք։
Եպիսկոպոսը դատում է երեցին և սարկավագին և կարգից ձգում. որովհետև ինքն է տվել իրենց կարգը։
Սարկավագուհիները՝ սարկավագներից, և մոլոզոնները և այլ այսպիսիք՝ երեցների ձեռնադրածները՝ սրանք երեցներից են դատվում և աքսորվում։
Եպիսկոպոսները՝ կաթողիկոսներից, և կաթողիկոսները՝ պապից և պատրիարքներից և այն եպիսկոպոսներից, որ նրան կաթողիկոս են ձեռնադրել։
Եվ վարդապետները՝ ռաբունապետներից և իրենց հրաման տվողներից։
Բայց վարդապետը չի կարող քահանայի կարգ վերցնել. իսկ սխալների համար կարող է նրան ժամից արգելել. նույնպես և կարգավորների բոլոր դասերին վարդապետը կարող է մեղքերի համար պատժել, և կարգ դնել, և ժամից կտրել, և ժամ անել։
[ՀԸ]
Աստվածային օրենքը հրամայում է՝ որ տղամարդը կնոջ գլուխն է, և պատշաճ է, որ կինը այնպես մնա տղամարդու հրամանի տակ, ինչպես ոտքն ու մյուս անդամները՝ գլխի։
Իսկ եթե երբեք կնոջ անհնազանդ լինելու պատճառով անհանգստություն լինի նրանց միջև, ապա օրենքը հրաման է տալիս, որ բաժանեն, երբ այլ ճար չկա. և ամուսինը տալիս է այն, ինչ իր հետ առած լինի, որ գնա և ուրիշ ամուսին առնի։
Որովհետև թեև նախկին կանոններում չկար, որ կարելի է անհնազանդության պատճառով թողնել, բայց հետո անճարության պատճառով, որ տեսան, որ ուրիշ մեծ վնաս կար վերջում, ապա սա թուլացրին։
Բայց երկու կողմից ծախսը, որ գնաց, և պառկելիք, որ երկուսը մաշեցին՝ վճար չկա. իսկ անասունը՝ ինչ որ լինի՝ գլուխներով դառնա, և այծը կես լինի. և արածելու կամ արածեցնելու կամ այլ իրերի համար՝ վարձ կամ այլ ավելի պակաս չկա։
Սա է, ինչ գրվեց։
[ՀԹ]
Եվ եթե դիվահարություն հանդիպի այր ու կնոջը՝ ապա պատշաճ է, որ լավ քննեն և ստուգեն, որ սուտ չլինի ատելության պատճառով։
Եվ եթե նախապես լինի ցավ դիպած, որ ամուսինը չի լսի՝ ապա ծնողների մոտ է դառնում, և ուխտերում նրանք թող ծախսեն, որովհետև իրենց տանն է եղել առաջ. եթե բժշկվի՝ ապա ամուսնունն է, և եթե ոչ՝ ապա համբերի ամուսինը քանի կարող է, և տա իրեն բոլոր ինչքը, որ բերել լինի, և նվեր չկա. և առնում է իր ուրիշ կին։
Իսկ եթե ծնողները ապացուցեն, որ ամուսնու տանն է եղել, ապա համբերի յոթ տարի. եթե բժշկվի՝ ապա եղել է լավ, և թե ոչ՝ ապա թողնում է նրան իրավունքները, և առնում է իր ուրիշ կին, և եթե երեխա մնա՝ հորն է։
Եվ եթե դիվահար կինը ավելի շուտ հրաման տա ամուսնուն յոթ տարուց առաջ, թե առ քեզ կին՝ ապա նա ազատ է, կարող է առնել։
Նույնպես է և եթե ամուսինը դիվահարվի։
Բայց եթե բժշկվի՝ որ նրանք նախապես իմացած լինեին և թերությամբ հավանած ու առած՝ ապա նրանց չի բաժանում, բացի մահը։
[Ձ]
Իսկ եթե լինի անբժշկելի բորոտություն կամ գոդություն հանդիպի, կամ պիսակություն՝ թե տղամարդու և թե կնոջ, նույնպես և տարուց հետո ազատ են։
Եվ եթե նեղվածը շուտ հրաման տա կամ պայման դնեն, և ինչ որ դնեն՝ կարող են դնել մեկ կողմին և մյուսին, ու այն ընդունելի է։
[ՁԱ]
Եվ եթե կինը ամուսնու տնից ծառա գնա՝ ապա գինը ամուսինը տա. և եթե ծնողներից կամ եղբայրներից՝ ապա նրանք տան։
Եվ եթե տարուց հետո չգտնվի և երեխա չմնա՝ ապա օժիտը վերադառնում է, նույնպես և նվերը՝ եթե ամուսինը տված լինի. իսկ եթե երեխա մնա՝ ապա օժիտը երեխայինն է, չվերադառնա, նույնպես և մահրը կնոջ մահվան հետ երեխայինն է, ինչպես շատ անգամ գրվեց։
Եվ այս իրավունքը երկու կողմի համար մեկ է՝ ամուսնու և կնոջ։
[ՁԲ]
Եվ եթե իրար ատելի լինեն՝ անմեղ՝ առանց բոզության՝ ապա պատշաճ է երկար ժամանակ քննել և հետո դրանից՝ եթե բոլորովին ճար չլինի՝ ապա եթե ամուսնու կողմից լինի պատճառը, ապա երբ բաժանեն՝ ամուսինը չի կարող ուրիշ կին առնել, քանի դեռ կենդանի է այն, որ թողվեց. և այն կինը վերցնում է ամուսնուց իր ամբողջ օժիտը և մահրը, և գնում է առնում է իր ուրիշ ամուսին։
Իսկ եթե կնոջ կողմից լինի՝ ապա ամուսինը չտա մազ մի՝ ոչ օժիտ և ոչ մահր. և առնում է իր ուրիշ կին. և այն կինը չի կարող առնել իր ուրիշ ամուսին՝ քանի այն ամուսինը կենդանի է։
Իսկ եթե երկուսը իրար հալալ անեն, ապա եպիսկոպոսի մոտ բաժանվեն իրարից, և նա դնի իրենց կարգ և տուգանք. ինչ որ Աստված իր սրտում ծագեցնի։
Իսկ եթե ամուսնու կողմից լինի պատճառը, ապա օժիտի երեք բաժնից մեկը տուգանք տա կնոջը՝ իր անձի գին, եթե կույս լինելով է առել. իսկ եթե ոչ՝ ապա չտա։
Եթե երեխաներ մնան միջև, և պատճառավորը հայրը լինի՝ ապա երեխաներին մայրն ունենա, և հայրը ուրիշ կին չկարողանա առնել առանց կնոջ հրամանի. և եթե կնոջ կողմից է պատճառը՝ ապա հայրն ունենա երեխաներին, և առնի ուրիշ կին, և ունենա իր ամբողջ ինչքը. իսկ կինը ուրիշ ամուսին չի համարձակվի առնել, բացի եթե տղամարդը հրաման տա կամ մահ գա։
[ՁԳ]
Եվ եթե բոզրածության պատճառով լինի անհանգստությունը այր ու կնոջ միջև, ու ամուսինը լինի բոզրած ու պիղծ, այնպես որ նրա խոսքով չի կարողանում աշխատանքի ելնել, որ վերադառնա տուն և աշխատի, և չունենա և չկարողանա ապրեցնել կնոջը՝ ապա օրենքը հրամայում է, որ բաժանեն։
Իսկ եթե այլ իրավունքով լավ ունենա կնոջը, ապա բոզրածության պատճառով կինը չի կարող թողնել ամուսնուն. որովհետև Քրիստոս չի հրամայել, որ կինը կարող է ամուսնուն արձակել։
Իսկ պոռնկության բանի վրա ամուսինը թողնում է կնոջը։
Բայց չի կարող այն, որ պատճառավորն է՝ ուրիշի հետ ամուսնանալ. թե ոչ՝ ինչպես Քրիստոս հրամայեց, շնություն է համարվում։
Իսկ անմեղ արձակվածը կարող է ամուսնանալ, որովհետև ազատ է։
[ՁԴ]
Կինը, որ ամուլ լինի և երեխա չբերի՝ ապա պատշաճ է բժիշկներով տեսնել և իմանալ՝ թե որ կողմից է՝ ամուսնու կողմից, թե կնոջ։
Եվ եթե ինչ-որ ցավ լինի՝ ապա ջանան դեղերով։
Եվ եթե որևէ դեղ չազդի՝ ապա նայեն ամուսնուն ու կնոջը. և եթե իմացած լինեին և առած՝ ապա բնավ բաժանում չկա. բացի եթե կինը կամենա, և հաշիվ անեն իրար հետ, որ նրան տուն դնի ու տա իր բոլոր կարիքները, և ինքը առնի ուրիշ կին՝ այդ կնոջ հրամանով, ապա որ մեկ տանը չմնան, որովհետև օրենքը չի հրամայել։
Իսկ ամուսնու հայրենիքի վրա էլ պետք է նայել ու քննել, թե ինչ բանի համար է ժառանգ ուզում, կամ թե ունի այնքան ստացվածք, որ արժե պատվիրանազանց լինելը, նույնպես և ամուսնու և կնոջ հասակը։
Եվ ամենի վրա դեղը դնում է եպիսկոպոսը. որովհետև ուրիշ ոք հրաման չունի։
Իսկ յոթ տարի է պայմանը, որ համբերի, թե հարուստ լինի և թե տառապյալ։
Եվ եթե կինն ուրիշ ամուսին չցանկանա լինել՝ ապա ինչ տեղ որ կինը մնա՝ ամուսինը պարտավոր է, որ իր ապրանքը տա այդ կնոջը և հագնելիքը՝ անսխալ քանի ապրի. և իր օժիտը և ինչ որ բերել լինի՝ ամենը իրեն վերադարձնի։
[ՁԵ]
Եվ եթե ծուռ բան անի տղամարդը կնոջ հետ պղծագործությամբ ուրիշի հետ, որ ստուգվի, և եթե անասունի հետ մեղանչի. և եթե քրիստոնեությունից հեռանա, և ապացուցվի, որ հավատի մեջ ուղիղ չէ, սա երբ ստուգեն, ու ուրիշ ճար չլինի՝ ապա բաժանվի իրավամբ, և օժիտի կեսը վերցնում է նա, որ բաժանվում է։
[ՁԶ]
Եվ եթե երբևէ ատելության պատճառով եղած լինի բաժանվելը, որ ամուսինը թողած լինի կնոջը, և գնացած լինի կինը՝ առած ուրիշ ամուսին ու նա մեռած. և դրանից հետո հաշտվի նորից ամուսինը, և ուզի ամուսինը, որ կնոջը առնի՝ ապա պատշաճ է, որ տան ուրախությամբ։
[ՁԷ]
Ամուսին տղամարդը, ինչ էլ լինի, որ հեռանա երկրից, թե առևտրի գնա և թե ծառա ընկնի, և լուրը ելնի թե մեռավ, ապա յոթ տարի պատշաճ է, որ համբերի կինը։
Դրանից հետո, երբ կինը ստուգի, թե մեռավ, և ապա յոթ տարուց հետո կարող է ամուսին առնել։
Եվ եթե յոթ տարուց հետո ամուսինը գա, և գտնի կնոջ ուրիշ տղամարդ պսակով՝ ապա եթե անպսակ է, ապա առաջին ամուսինը կնոջը առնում է անսխալ։
Եվ այս ամենի վրա հարցնում են կնոջը, և որ տղամարդու ուզի՝ նրա հետ գնա. ու եթե երեխաներ լինեն, ապա հորը տան։
Եվ եթե ամուսինը գնա իր կամքով, և առնի իր ուրիշ կին՝ ապա եթե կինը լսի՝ ապա պատշաճ է, որ յոթ տարի համբերի, և ապա առնի ամուսին։
Եվ ո՞վ գիտի՝ եթե փոշմանի տղամարդը ու գա, ապա եթե կինը կամենա, ապա շատ դատաստան ու իրավունք կարող է ունենալ իր վրա, որ անարգեց պսակը և կոխեց։
Իսկ եթե ոչ, ապա նրան շնորհավորի։
[ՁԸ]
Եվ եթե անհանգստություն լինի այր ու կնոջ միջև, և խորթերի պատճառով լինի պատճառը՝ ապա պատշաճ է, որ եթե պայմանով չլինի ամուսինը խորթերին շալկել՝ մոր հետ առնելուն, ապա տան խորթերին ազգին, որ հանգստանան։
Իսկ եթե ամուսնու վատ բարքերից լինի, ապա այնպես տուգանեն ամուսնուն, թե իր կնոջը անպատշաճ ծեծի կամ հարվածի, ինչպես երբ օտար կին ծեծի՝ ապա ծեծեն ու զնդանեն։
Եվ եթե չուղղվի, ապա բաժանեն իրավամբ, որ պիղծ տղամարդու մոտ չգնա՝ և մահվան մեջ, որ երկուսը մեռնեն։
Եվ ինքը, որ ծուռ է և պիղծ, ամենը կորցնում է և մյուսը վերցնում է։
[ՁԹ]
Եթե ամուսինը խելագար լինի ու պիղծ, և թողնի կնոջը, և ոչ մի բան չանի իր համար բնավ, և կինը համբերի յոթ տարի, ապա նախ պատշաճ է, որ կնոջ ազգը բերի այդ փեսային, և իրար տան իրավամբ՝ որ կամ ունենա կնոջը ինչպես պատշաճ է, և կամ թողնի և գիր տա։
Եվ դնեն եպիսկոպոսի առաջ, և կնոջը թողածի պատիժը կրի. և նա կարող է ամուսնանալ ուրիշ ամուսնու հետ։
- Նույնպես և եթե կինը պիղծ լինի՝ նույն է իրավունքը։
[Ղ]
Եթե երբևէ որևէ չար պատահմամբ ոք խաբվի և քրիստոնեության հավատը ուրանա, կամ ծուռ հերետիկոսության կամ այլ ծռության մեջ ընկնի, ապա պատշաճ չէ, որ իր ուղղափառ կինը նրա հետ մնա, և կարող է բաժանվել նրանից։
Իսկ եթե որևէ կերպ լինի, որ փոշմանի, ապա պատշաճ է, որ հավատարիմ կինը ջանա նրա հետևից, և որքան կարող է հորդորի նրան, որ վերադառնա ճիշտ ճանապարհին, և շահի նրան. ապա մեծ վարձ կունենա։
- Նույնպես և եթե կինը լինի՝ մեկ է։
[ՂԱ]
Եթե ոք բոզության համար իր կնոջը սպանի՝ ապա սպանելը չի հրամայված, այլ թողնելը. և պատշաճ է, որ խոստովանահայրը տեսնի սպանողին՝ նույնպես և սպանվածին, ու իմանա նրանց կյանքը. և եթե անհաստատության կամ տվայտանքի համար, կամ թե տղամարդը բոզրած էր ու պիղծ և նա դրա համար թողվեց և սպանեց նրան՝ ապա ինչպես մեծ մարդասպանի՝ պատշաճ է, որ նրան պատժեն և իր կարգը դնեն ու արյունը վճարվի. իսկ եթե ոչ, որ նա իր բանը լավ ուներ ու անկարիք էր՝ և ինչ ուներ նա իր ձեռքին էր՝ և ինքը բոզրածությունից բոլորովին հեռու էր, ու կինը բոզանում էր և իր տունն ու հալավը ուրիշներին վատնում էր՝ ապա դրա դատաստանն ու քավությունը այլ տեսակ է ու այլ թեթև։
Բայց՝ ինչ տեսակ էլ լինի, արյան պարտական է, և սահմանել պետք է, որ քավի։
- Եվ սա հոգևոր դատաստան է։
[ՂԲ]
Բայց մարմնավորի մեջ այս է, որ եթե ոք կնոջն ու ցուլին իր տանը իրար հետ գտնի, ու սպանի՝ ապա անդատապարտ է արքունիքից, որովհետև իր վկայությունն ունի, որ այնտեղ կար այդ գործի մեջ։
Իսկ եթե մեկին սպանի ու մեկին թողնի, ապա ինչպես մարդասպանի դատեն նրան, որովհետև կարող է ոք մարդուն ատել, և ծուռ բաներ անել, որ խաբի իր կնոջը՝ ու բերի իր տունը ածի, և սպանի նրան. և կամ թե իր կնոջը ատի ոք, և իր սիրելիներից մեկին հոգալով նրան տա գնալ այդ գործին, ու կնոջը սպանի անմեղ՝ ինչպես մեղավորի, և թողնի մյուսին։
Եվ ահա մեղք ու վնաս։
Եվ այս բանի համար է սահմանված, որ երկուսին սպանելը իրավունք է՝ ազատ արքունիքից։
Բայց՝ ինչ տեսակ էլ լինի՝ եկեղեցու քավությունը պետք է ստանալ, որովհետև արյունհեղություն է։
[ՂԳ]
Իսկ եթե կինը ամուսնուն սպանի՝ թույնով կամ կախարդությամբ կամ ինչ տեսակ էլ լինի, և կամ թե ցուլին տա սպանել՝ ապա սուրբ եկեղեցին այստեղ խնամքով է գնացել ու կամատ քավություն է դրել՝ այնպես ինչպես երբ կինը ամուսնուն սպանի և ինչպես երբ ամուսինը կնոջը։
Եվ այս տեղում հասնում է, որ եկեղեցին միայն խնամքով դատի. բայց թագավորների և աշխարհիկ օրենսդիրների համար պատշաճ չէ այդ տեսակը թուլացնել. որովհետև եթե այդ թուլությունը ունենան կանայք՝ ապա շատերը կմեռնեն կանանց ձեռքից, և առավել ձիավորները՝ որոնք ունեն գրավողի վախն ու թշնամու երկրի (վախը), և երբ այդ աղտից և իրենց տուն գան հանգստանալու՝ ապա իր կինը նրան իր անհոգության մեջ կսպանի։
Այս տեղում օրենքն այսպես հրամայում է՝ թե մենք՝ եկեղեցականներս, հոգու դատաստան և խնամք ենք դրել այստեղ. իսկ մարմնավորը դուք իմացեք, որ երկրի դատավորներ էիք։
Եվ սա է դատավորների սահմանը. կինը, որ իր ամուսնուն՝ որ իր գլուխն է՝ ջանա սպանել իր բոզության համար՝ ապա պարտ է նրան չարաչար մահով սատակել. որովհետև եթե մարդ որևէ օտարի առանց դատախազության սպանի՝ ապա նրա փոխարեն նրան չարամահ են անում՝ Մովսեսի և այլ նախնի դատավորների օրենքներով. իսկ նա, որ իր ամուսնուն սպանի՝ ուրիշ ի՞նչ կկրի, քան չարաչար մահը արդար իրավամբ։
[ՂԴ]
Եթե որևէ մեկի կինը բոզության մեջ բռնվի, և կամ մարդ ցուլ առ ինքը՝ ապա պատշաճ է ստուգությամբ քննել ճշմարիտը՝ թե կինն է ցուլին հարկադրել ու խաբել, թե ցուլը՝ կնոջը։
Եվ եթե ցուլն է կնոջը խաբել ու բերել ուրիշի տուն՝ ապա այս տեղում օրենքները դժվար սաստ են հրամայել, որովհետև գրել է, որ մեռնի, կամ պակասում սեռական անդամը կտրեն, առավել եթե բռնության բան լինի բոլորովին։
Իսկ եթե կինն անտեր լինի, և խոստացել լինի, թե կպսակվեմ քեզ հետ, և դրանով խաբած լինի կնոջը՝ ապա ճարն է որ պսակվի. և երբ պսակվի՝ ապա տուգանք չպարտի։
Իսկ եթե կինն է խաբել ցուլին՝ ապա խրատը և մեծ տուգանքը կնոջ կողմին է. և ամուսնու կամքով խրատվի կինը՝ սեռական անդամի արժեքի չափով, և սա քիթը լինի։
Նույնպես և եթե անասունի հետ բռնեն՝ կտրեն երկուսը՝ ձուերը և սեռական անդամը, և ապա եկեղեցուն տան, որ քավի։
[ՂԵ]
Եթե ոք կույս աղջկա բռնի, և բռնություն անի, և նրան իրենից հանի՝ ապա եթե նշանված լինի՝ ապա դատաստանը լինի ինչպես կարգված է, որ գրեցինք։
Եվ եթե ոչ՝ ապա տալիս է հորը յիսուն դրամ, ու պսակվում է նրա հետ անբաժանելի։
Իսկ եթե չկամենա՝ ապա կտրեն սեռական անդամը։
Բայց պարտ է իմանալ՝ որ երկրի բնակիչները պարոնի պահման տակ են, և նա, որ տառապյալ աղջիկ գտնի ու իր բռնությունը անի՝ ապա պարոնինն է ուժը։
Եվ այս տեղում մեծ քննություն պետք է, և նայել տղայի բռնությանը և աղջկան, և ակամա լինելուն խրատել, իսկ կամավորին՝ ներում։
[ՂԶ]
Եթե ոք ատի կնոջը, և ասի՝ թե չգտա նրան կույս, և վկաներով սուտ դուրս գա տղամարդը՝ ապա ծեծեն կուշտ կնոջ կրած չարչարանքների համար, և տա կնոջ ազգին հարյուր դրամ տուգանք, և նորից կնոջը առնի։
Իսկ եթե ճիշտ լինի ամուսինը՝ ապա օրենքը մահ է հրամայում աղջկան։
Բայց մենք՝ եկեղեցականներս, ներելով բաժինները պատշաճ ենք տեսնում. իսկ աղջկանը թող իր ազգը իմանա։
Բայց եթե դատավորը կարող է ծածկել ու հաշտեցնել՝ ապա իր կամքն է. և եթե ոչ՝ թողնում է, և իր ուրիշ կին առնում է, և այդ ազգը թող անի ինչ ուզի։
[ՂԷ]
Եթե ոք անբախտ և այնպես անբժշկելի փնթի կին առնի՝ որ չլինի ճար որ աշխատանքի ելնի, կամ այնպես անգամ՝ որ չկարողանա իրեն ոք տեվել՝ ապա այսպես է հրամայված օրենքում, որ ջանա վկաներով դրացիների և ազգի, և երբ այլ չկարողանա՝ ապա ամուսինը առնում է փոքր սալիկ մի, ու գրում վրան՝ թե ես այսինչս, որ այսինչ պատճառների համար անճարացա, ես ապահարզանք եմ տալիս այս անունով կնոջս, ու ազատ է ինձնից, կարող է ամուսնանալ ում կամենա. և տալիս է ձեռքը, ու տալիս է իր իրերը և օժիտը իրեն, ու վարում է որ գնա. իսկ ինքը ուրիշ կին չի կարող առնել, քանի այդ կինը ապրում է։
Եվ եթե այդ թողած կինը ուրիշ տղամարդ առնի, ու մեռնի այդ տղամարդը՝ ապա եթե առաջին ամուսինը կամենա նորից առնի նրան՝ չի կարող՝ բացի եպիսկոպոսի հրամանով։
Եվ այս փնթու և անզգամի ապահարզանքը դրա համար է սահմանված արձանագրությամբ, որ ամեն տեսակ պատճառների դատաստան կարող է ոք տանել կնոջը՝ ապա սա երկու պատճառով բնավ չի կարող։
[ՂԸ]
Եթե երկու ամուսին իրար հետ կռվի մտնեն, ու կին համարձակվի մեջ մտնել, որ մեկին օգնի և խալապա անի և այդ պատճառով մեկը մյուսին ծեծի կամ սպանի՝ ապա օրենքը հրամայում է, որ այդ կնոջ ձեռքը կտրվի, որովհետև նա, ում հետ ուժ եղավ և ծեծվեց՝ այդ կնոջից եկավ ուժը և ծեծը, և ոչ խսումից։
Եվ եթե կին լինի, որ ամուսնուն հարվածի՝ ապա ձեռքը կտրեն. որովհետև ոտքը ինչո՞ւ է գլխին հարվածում։
Բայց եթե ներեն՝ ապա գինը տա ըստ արժանվույն։
[ՂԹ]
Օրենքով քահանան կարող է մկրտել հղի կնոջը, եթե մահվան կարիք լինի. բայց և երեխային էլ պետք է մկրտել, երբ ծնվի, որովհետև մոր մկրտությունը երեխան չի ընդունված։
[Ճ]
Ամենի վրա օրենքը հրամայում է լավ արձակել այն կանանց, որոնք ունեն այս պատճառները՝ բոզություն կամ կախարդություն և նրանց նմանները. երբ դրանով ամուսինը ապացուցի՝ ապա թողնել տան։
Բայց մեկ տարի ապաշխարել տան ամուսնուն, և ապա հաղորդվի և կին առնի։
[ՃԱ]
Նրանք, որ անվախ իրենց պսակի կնոջը թողնում են՝ առանց բոզության կամ այլ օրինական պատճառի կոխում են եկեղեցու պսակը և թողնում են իրենց կանանց՝ ապա օրենքը հրամայում է, որ յոթ տարի եկեղեցու ամեն ընդունելությունից և պահից դուրս մնան, չհաղորդեն նրանց՝ և ոչ մահվան ժամին և ոչ կյանքում։
Իսկ եթե վերադառնա՝ ապա իր արածների համար կարգ դնեն, որ ապաշխարի. և ապա եկեղեցի մտնի ու հաղորդվի։
Եվ եթե այդ միջոցին այն թողած կինը մեռնի՝ ապա բնավ չի կարող եկեղեցի մտնել, և ոչ ուրիշ կին առնել, մինչև ութ տարի այնպես ապաշխարի, որ եկեղեցուն հավանեցնի՝ հինգը դրսում և երեք տարի եկեղեցու ներսում, և ապա ազատ է։
[ՃԲ]
Եթե ոք կին ունենա, և չկարողանա նրա հետ ամուսնական հարաբերություն ունենալ՝ ապա պատշաճ չէ, որ կինը նրան ազատ թողնի. թե չէ՝ կարող է օրենքով ուրիշ ամուսին լինել։
Իսկ եկեղեցու միջոցով կարող է ապացուցել, որ տղամարդ չէ, և առնում է ազատության թուղթ, և դրանով կարող է ամուսնանալ։
[ՃԳ]
Եթե ոք, որ անզոր լինի ծածուկ և խաբի ու կին առնի՝ ապա երբ կինը իմանա նրա վիճակը, ապա կարող է մենակ գնալ եկեղեցի և ասել եպիսկոպոսին, և իրավունք է, որ տան իրեն իր ամբողջ ունեցվածքի կեսը, որ գնա ուրիշ ամուսին առնի։
[ՃԴ]
Եթե ումեք կինը գոդանա կամ ավերվի ցավերից և հաշիվ անի ամուսնու հետ, որ նա տա իր կարիքները քանի ապրի. և ինքը առնի իր ուրիշ կին և տա նրա արձակման թուղթ՝ ապա օրենքը դժվար է լինում, որ տղամարդը չկարողանա ամուսնանալ՝ բացի եթե առաջինը մեռնի. և երեք տարի ապաշխարի փոշմանողը, իսկ ով չի փոշմանել՝ նա կարող է ամուսնանալ անվախ։
[ՃԵ]
Եթե ոք իրավամբ հաշիվ անի կույս աղջկա ծնողների հետ, և առնի ու նրան իրենից հանի՝ ապա, ինչ որ կամքով է եղել, ապա տուգանք չպարտի. և անի ինչ հաշիվ արված լինի և պայման իրար հետ։
Իսկ եթե ուրիշի հետ նշանված լինի աղջիկը՝ ապա ծնողները նրա փոշմանության տուգանքը տան, և ավարտեն նրա պայմանը։
[ՃԶ]
Եթե ոք առուգնայք անի՝ անպսակ՝ ապա որդիները ապօրինածիններ լինեն։
Իսկ եթե բռնվեն՝ ապա տանողի ձուերը և սեռական անդամը կտրեն, ինչպես առաջ գրեցինք կույսերի մասին, և աղջկանը մնում է ծնողների և եղբայրների հրամանի տակ։
[ՃԷ]
Եթե ոք հարվածի պտղավոր կնոջը, և նա ձգի երեխային, և եթե դեռ անկերպարան լինի և խլինք՝ ապա երեխայի կեսը վճարի հորը, որքան որ հայրը դնի նրա գինը՝ և ինչ ուրիշ աղչնաւք միջնորդեն։
Իսկ եթե երեխան կերպարան ունենա՝ ապա անձը անձի դիմաց պատժվի, եթե հոր հետ ու եկեղեցու հետ չհաշտվի։
[ՃԸ]
Օրենքը հրամայում է՝ մարդ, որ նոր կին է առել, չգնա կռվի հեծյալով, որ անժամանակ սուգ չլինի կնոջը։ Սա Մովսեսը հրամայեց Աստծո բերանով։
[ՃԹ]
Եթե ավագ սարկավագի մահ հանդիպի՝ ապա կինը բնավ չի կարող ուրիշ ամուսին առնել պսակով, նույնպես և եթե կինը մեռնի՝ սարկավագը ինչպես երեց է համարվում։
Եվ եպիսկոպոսը, որ հրաման տա կամ թուլացնի սա՝ ապա ձգվի կարգից։
[ՃԺ]
Եթե երեցի խնամություն հանդիպի տղամարդու և աղջկա միջև՝ համարձակ ձեռնտվելով՝ ապա հրաման չկա, որ դրա համար, եթե ուրիշների հավանի, կամ թե ուրիշները շատ իրեր տանեն՝ կարողանա փոխել ձեռնտվածը. բացի եթե բոզություն անի, ու ապացուցեն առաջինի վրա։
Ինչ փոշմանելու զրույց կա՝ թող նախապես հոգան ամուսինն ու կինը, նախքան եկեղեցի մտնելը. որովհետև եթե մտնեն ու հետո փոշմանեն՝ ապա այլևս չեն կարող ամուսնանալ. բացի եթե մեկը մեռնի ու փոշմանածը երեք տարի ապաշխարի. և ամուսինը, որ չի փոշմանել՝ նա կարող է ամուսնանալ անվախ։
[ՃԺԱ]
Օրենքը հրամայում է՝ պսակ, որ տղայի լինի, որ տասնհինգ տարուց պակաս լինի՝ ապա այդ պսակը ընդունված չէ. և երբ իր հասակն առնի, որ ԺԵ տարեկան լինի՝ ապա կարող է թողնել կնոջը և ասել, թե ես չունեի իմ հասակը և չգիտեի. և դա իրավացի է։
Քահանան, որ սա անի, որ անհասակների պսակ անի, կամ նրանց, որ ակամա՝ առանց իրար հավանելու ազգերի բռնադատությամբ հավանված լինեն՝ պսակի՝ նա կարգը կորցնի։
[ՃԺԲ]
Կինը, որ առանց եկեղեցու և առանց հրամանի և մեծ պատճառի, որ հավանեցնի դատավորին, թողնի ամուսնուն ու փախչի՝ ապա իրավունք է, որ բռնեն նրան և իր ամուսնուն տան, որ հավիտյան ծառա ունենա նրան ու անի ինչ իրեն պետք է՝ մինչև իսկ ծախելը, սպանելը և բաժանելը։
Որովհետև դա բոզության պատճառ է. ուրեմն օրենքում հրամայված է, որ ամուսինը նաև ծախել կարող է նրան։
Իսկ եթե տեսնեն, որ ամուսնու պղծության պատճառով է, և կինը, որ փախավ՝ նեղ տեղից գնաց իր ազգի մոտ՝ ապա ամուսնուն լավ ուղղեն արքունիքի սաստով և եկեղեցու, և երաշխավոր տա, որ ուրիշ չանի, և ապա հաշտեցնեն նրանց։
Իսկ երբ փախավ՝ եթե բոզացած լինի, և ամուսնու վրա ուրիշ պատճառ լինի՝ ապա հաշտեցնելն է կամ բաժանելը, ապա ոչ կաշառքով և ոչ ծռությամբ, որովհետև ով ծուռ է՝ նա ինքն է պատասխան տալիս Աստծուն. և կանոնը ուղիղ է։
[ՃԺԳ]
Կինը, որ մեղքերի պատճառով գերության տարվի կամ ուրիշ որևէ նման բանի... որովհետև տղամարդիկ կանանց են առնում և կանայք տղամարդկանցից են եղել... բայց ինչ տեսակ էլ լինի, երբ գա՝ ապա իր կնոջը անսխալ առնում է. իսկ եթե մյուս ամուսնուց երեխա մնա՝ ապա հորը տան. և ինքը իր կնոջը առնում է առանց պատճառի, բացի եթե չլինի եկեղեցու կամ։
[ՃԺԴ]
Եթե տղամարդը կնոջ հանդերձ հագնի՝ նզովված է, և եթե կինը տղամարդունը՝ նույնն է. Մովսեսից է սահմանված։
[ՃԺԵ]
Եթե ոք ծառա շահի, և կամենա նրա հետ պսակվել՝ ապա պատշաճ է, որ քառասուն օր թողնի նրան, որ իր ծնողներին լաց լինի. և ապա կազմի նրան քրիստոնեական հավատով, և մկրտի, ու հագցնի քրիստոնեության զգեստը. և ապա պսակվի, և ունենա նրան հալալ։
Եվ եթե ատի նույն կնոջը՝ ապա չի կարող նրան ունենալ ինչպես ծառա, այլ ազատում է նրան, բայց ոչ առանց բոզության պատճառի. որովհետև երբ կնքված պսակվեց՝ ապա մյուս քրիստոնյայի նման է պսակի հաշիվը։
[ՃԺԶ]
Օրենքը հրամայում է դատավորներին և աշխարհի բոլոր ունեցողներին, որ նրանց, որ հորից որդիներ կամ ազգով գոդ կամ պիսակ՝ կամ պիղծ բորոտություն ունեն՝ ապա այդպիսիների խնամությունը խափանեն, որ ոչ կին առնեն և ոչ տան իրենց բնավ. որովհետև թեև բժիշկները պատահականությունից ասում են փոխվել, բայց ճշմարիտը սերմից է, և չպիտի առողջ սերմը, որ հորից մնացել է՝ հիվանդի հետ խառնել և ավերել մարդկության ազգերը։
Եվ ոչ ոք այդպիսիներից բնակավայրերի մեջ պարտ է թողնել բնավ, այլ հետ՝ իրենց սահմանված բնակության մեջ։
[ՃԺԷ]
Եվ պատշաճ չէ, որ երկու կույր իրար առնեն. բացի եթե մեկը աչքերով լինի, որ կարող է երեխային մեծացնել, որ մեջը լինի։
Նույնպես և համրին պարտ չէ ամուսնացնել բնավ, որովհետև երեխա չի մեծացնի։
Սա այսպես սահման է հրամայել աստվածային օրենքը։
Հայրենիքների Ժառանգություն
[ՃԺԸ]
Օրենքը հրամայում է, որ երկու քույր մեկ եղբոր բաժին առնեն. որովհետև երկու աղջիկը մեկ տղա է համարվում, և կինը կես տղամարդ է համարվում օրենքում։
Բայց եթե տղա չլինի, և փեսան առած լինի տուն՝ ապա փեսան իր կնոջով որդու տեղ ունեն, և պետք է, որ ինչպես որդի վերցնեն տնից և տեղից ու ունեցվածքից բաժին՝ ինչպես երկու քույր։
Բայց երբ որդի չլինի՝ ապա անճարության պատճառով դուստրերն այս կերպ ժառանգեն, երբ հայրը կտակ չանի. իսկ եթե կտակ անի՝ ապա ինչ որ հորից գրվեց՝ դրա վրա ուրիշ ոք չի կարող ավելացնել կամ պակասեցնել։
Եվ եթե դուստրերից կարգվածներ լինեն ուրիշ տանը՝ ապա նրանք՝ երկու քույրը՝ մեկ քրոջ բաժին են առնում իրենց։
Եվ եթե դուստրերի որդիներ լինեն, կամ ինչ էլ լինեն՝ փեսա կամ այլ ոք, որոնք հոր սերմից դուրս են՝ ապա նրանք ժառանգ չեն լինի. և ոչ թոռը, որ դստերից լինի, որովհետև դա օտար սերմից է. նույնպես և քեռին, քրոջ որդին և մորաքույրը։
Եվ եթե գրի կտակ, և իր ծառային իր ժառանգ դնի՝ ապա հայրը կարող է անհնազանդ որդիներին զրկել, և ծառային տալ ըստ իր կամքի։
Բայց սուրբ թագավորները, որ նախկին օրենքը գրեցին և սահմանեցին, դա իրենք պարոնին հարգելու համար գրեցին՝ որ պարոնի գիտությամբ և կամքով լինի, ինչպես առաջ կարգվեց գրքում։
Բայց վերը գրված դուստրերի ժառանգության մեջ՝ հորեղբայրները և հորեղբոր որդիները բաժին չունեն, երբ դուստր լինի։
Բայց եթե կարգված և բաժանված դուստրը ժառանգ լինի՝ ապա հորեղբայրը միայն չորս բաժնից մեկն է առնում, և ոչ հորեղբոր որդիները։
Եվ եթե կինը որդիների մայր լինի և թե օտարների մայր՝ իր օժիտը և մահրը առնում է, և եթե պետք լինի՝ մնում է որդիների հետ. ու թե ոչ՝ ապա ելնում է, առնում է իր ամուսնուն և ինչ կամենա՝ դա է անում։
Եվ ուրիշ հրամայում է օրենքը, որ այս հայրենատրությունը հոր կողմից մինչև չորս սերունդ հիշվի. եթե ոչ որդի լինի և ոչ դուստրեր և ոչ նրանցից թոռներ՝ ապա եղբորը և եղբոր որդիներին է հասնում, մինչև իրենց չորս սերնդի թոռները. և եթե սրանք չլինեն՝ ապա հորեղբորը և հորեղբոր որդիներին՝ չորս սերնդի մեջ՝ հիշվի այս հայրենատրությունը։
[ՃԺԹ]
Կանանց ժառանգությունը՝ ապա սա է, ինչպես մյուսները, որ տղամարդու համար գրեցինք։
Բայց եթե տղայի թոռ լինի՝ և երբեք, որ թոռի հայրը չլինի, նույնպես և եթե աղջկանից թոռ լինի՝ և մայրը չլինի՝ ապա թոռները ժառանգեն. և որտեղ ոչ լինի՝ մերձավորը։
Իսկ եթե թոռների հայրը լինի կամ մայրը՝ ապա որդին և դուստրը մոտ են քան թոռը ժառանգության մեջ. և ուրիշ հետո իր ազգի մոտ գնում է. և եթե սրանք չլինեն՝ ինչ գրեցինք։
Իսկ եթե թոռներ չլինեն՝ ապա երբ հայրը լինի՝ ապա հայրը այնպես է ժառանգ որդիներին, ինչպես որդիները հորը՝ անդիմադարձ. և ոչ մայրը, որովհետև մոր բաժինը գրեցինք։
Իսկ եթե կինը օտար ամուսին առած լինի, և երեխա չլինի՝ ապա կնոջ ունեցվածքից չորս բաժնից մեկը տան ամուսնուն, եթե առած լինի այդ կնոջը և նրան իրենից հանած. իսկ եթե ոչ՝ ապա իր իրերը միայն առնում է ու ելնում։
Բաժինները այսպես արա, որ ճիշտ լինի։
Ամբողջ ինչը բովանդակ մեկ մթխալ հաշվիր, և մթխալը վեց դանկ է հաշվով. և հաշվիր, թե մի մայր մնա տանը և մի եղբայր ու մի քույր՝ ապա դու երկու դանկ ու կեսը եղբորն տուր, և մյուս երկու դանկ ու կեսը քույրերին, և մնում է մեկ դանկ՝ դա մորն տուր։
Եվ երբ կարգված քույրեր մնան՝ դու երկուսին մեկ եղբայր հաշվիր, և երկու դանկ ու կեսը եղբորն է, և երկու դանկ ու կեսը երկու քույրերին և մեկ դանկ մորը։
Եվ սրա վրա գնում են բաժինները՝ շատի և քչի՝ երկու քույրերին և եղբորը և մորը։
Այս ամենը անճարության ճար է գրված, որ եթե կտակ չանի հայրը. որովհետև եթե կտակ անի՝ ապա ամենը չեղյալ եղավ, և այն է, ինչ հայրը տա։
Բայց իրավունք չէ, որ հարսանիքի ծախսերը որդիների բաժնից հաշվեն. և եթե որդին կին առած չլինի՝ ապա իր հարսանիքի ծախսերը ընդհանուր միջից հետ հանեն, բայց աղջիկների համար պատշաճ է հաշվել իրենց բաժնից, որովհետև ուրիշ տուն են գնում. և սա է իրավունքը։
[ՃԻ]
Երբ եղբայրները լինեն ու իրարից բաժանվեն՝ ապա պատշաճ է, որ իրենց հորեղբոր և քեռու համաձայնությամբ լինի, որ նախ ունեցվածքից և հալծնացից իրենց կանանց բաժինը հանեն, ու ապա իրենցը՝ որ պատշաճն է՝ բաժանեն։
Բայց անդրանիկին Աստված է հարգել, և պատշաճ է, որ հոր տեղ նստի, և երկու բաժին առնի։
Եվ եթե եղբայրը ծախի իր բաժինը՝ ապա պատշաճ է, որ ամենը իրար վրա բաժանեն ըստ գնի, և ոչ մեկը միայն, բայց սիրով լինի։
Ծնողների և Որդիների Իրավունքը
[ՃԻԱ]
Նորից կրկնում է օրենքը և պնդում, որ այն հայրը, որ շան պես իր միջից բերած որդիներին ուրանում է, և չի սնում և չափ հասակի չի բերում, և ապա օրինավոր չի բաժանում իրենից, այնպես որ կարողանան ապրել՝ ապա դատվում է Աստծուց։
Եվ այն որդին, որ իր սնուցող և խնամող հորը ուրանում է, և թողնում է նրան, ու առանց օրհնության և առանց հոր կամքի ուրիշների մոտ գնում՝ ապա խիստ անիծված է Աստծուց և օրենքներից։
Որովհետև գրված է օրենքներում, որ՝ դեռ եթե որդին արհամարհի հորը և ուխտ կամ աստվածապաշտության կարգ գնա՝ առանց հոր հրամանի, ապա նզովված է Աստծուց և այս օրենքներից։
Որովհետև թեև Քրիստոս հրամայեց, թե ով որ թողել է հորը կամ մորը, և մյուսը, որ կարգի մեջ է՝ բայց օրենքը հրամայում է, որ ինչպես ինքը Քրիստոս հոր կամքով արեց ինչ արեց երկրի վրա՝ նույնպես և որդին պատշաճ է, որ ինչ անի՝ հոր կամքով անի. թե ոչ՝ ապա ընդունելի չէ Աստծո առաջ և նզովված է։
[ՃԻԲ]
Մովսեսը հրամայում է Աստծո բերանով՝ թե ով հարվածում է իր հորն ու մորը՝ ապա մեռնում է, կամ անարգի կամ բամբասի՝ մեռնի, բացի եթե երեխա լինի այնպես, որ բնավ չիմանա, թե ինչ արեց, և իր ծնողները և նրանք, որ տեսան, չհամարեն անմտությունից. իսկ թե ոչ, եթե ծնողները դատաստանի ելնեն արքունիքում՝ ապա անպայման իրավամբ մեռնի։
[ՃԻԳ]
Օրենքներում հարցնում են ինքնասպանների մասին՝ թե լինի իրենց թաղումը կամ պատարագ. ապա հրամայում է թե՝ լավ բարակ հետաքրքիր պիտի լինել, որովհետև ինքնասպանները բազմաթիվ տեսակների են բաժանվում, որ խելքի մեջ են, ու իրենց կամքով մեռնում են՝ և նրանց բնավ ոչ թաղման արժանի անել և ոչ պատարագի. և կան, որ իրենց խելքից դուրս ցավերի պատճառով՝ ապա նրանց կարգը պատեհ է կատարել։
Բայց ազգականներին և պահողներին դատեն և քավել տան, և ուրիշ դրա վրա ըստ մահվան լինի ու իրավունք։
[ՃԻԴ]
Եթե որդի, որ օրենքով մահապարտության մեջ ընկնի՝ ապա հայրը դրանում չի պատշաճ, որ բռնվի, և ոչ եղբայր եղբոր համար. այնպես որ, դեռ եթե հայրը կամենա նրան փոխարինող տալ որդու մեղքերի համար՝ ապա չի պատշաճ վերցնել. ապա դատաստանը հրաման է տալիս, որ ամեն մարդ իր գլխով սպանվի։
Բայց որդիները հոր մահապարտության համար բռնվում են՝ նրանք, որ անհավատությունից հետո են ծնված, նույնպես և կինը. իսկ նրանք, որ առաջ են ծնված՝ ազատ են, մահ չպարտին, և կանգնած են համարձակությամբ։
Գրավի և Այլ Տեսակ Ստացվածքների Իրավունքների Մասին
[ՃԻԵ]
Օրենքը հրամայում է՝ մի դիր պռիստիմոն և մի գրավ քո համար... երկու երկնաքարերի՝ թե որ է լավ կամ կտրուկ։
Իսկ եթե դնես՝ դու վճարիր, որովհետև չլսեցիր իմ խրատին։
[ՃԻԶ]
Եթե քեզ ոք պարտք ունենա՝ ապա մի մտիր նրա տունը՝ որ ներսում էր գրավը գրավ վերցնել. որովհետև օրենքները այդպիսի արարքները բռնություն են համարել. բացի եթե արքունիքի հրամանով, և եթե դեռ ու մարդ այլ ուզես քեզ հետ՝ ապա պատշաճ է։
Իսկ դրսում կարող ես գրավ վերցնել նրան ինչ տեսակ էլ ուզես, բայց բնավ եզների լուծը պատշաճ չէ գրավ վերցնել, որովհետև գոյության և ապրուստի պատճառ է. նույնպես ոչ ձի և ոչ զենք, որովհետև կռվի և ծառայության կարիքի համար է՝ պարոնության կարիքին։
Եվ ուրիշ ամեն ինչ քո հրամանի մեջ է. քո լավին է, եթե մեր խրատը լսես։
[ՃԻԷ]
Գրված է օրենքում, որ եթե ոք գրավով մարդու տուն կամ տեղ կամ հայրենիք շահի՝ ապա տերը, որ կորցրեց, եթե ուշացնի իրեն չտալով, այնպես որ հարկ լինի իրեն, որ արքունիք գնա և արքունիքով առնի, ապա չէ թե միայն այն է կորցնում, որ կորցրեց, ապա և ուշացնելու վնասը վճարում է՝ ամեն օրվա համար, որ ուշացրած լինի. բացի եթե պարոնության հրամանով լինի ամբողջովին ուշացնելը և արքունիքով։
Այս տեսակ լինի և եթե կենդանի իր լինի գրավը և թե հանդերձից կամ այլ իրից՝ ինչ էլ լինի՝ ապա պակասը նրա քսակից է, որ կորցրեց, և ուշացնողի վրա, որ վճարում է վնասը՝ ամեն օրվա համար, որ ուշացրած լինի։
[ՃԻԸ]
Եթե ոսկի կամ արծաթ կամ անասուն կամ ինչ այլ բան որ լինի կորած, ու տերը վկա բերի կամ երդվի, որ իրենն է և կորցրել է՝ ապա իրավունք է, որ միայնակ առնի իր իրերը։
Եվ եթե իրերն ունեցողը ուրանա ու ասի՝ թե ոչ, իմն է, ահա և իրերի տերը հարկադրվի, որ գնա վկա բերի և վկաներով ու արքունիքով ապացուցի, որ իրենն է իրը և տերն առնի իրը՝ ապա պատշաճ է, որ այն գտնողին ինչպես գողի դատեն, որ սուտ ուրացավ, և չորսապատիկ տուգանք տա արքունիքին։
[ՃԻԹ]
Եվ եթե ոք թշնամու երկիր արշավի ու ումեք բան տանի, և պատահի գնալ նորից շահել կամ վերադարձնել բանը, ապա օրենքը հրամայում է, որ ամեն իրի տերը, որ իր իրը ճանաչում է և վկաներով ու երդմամբ ապացուցում է, որ իրենն է իրը՝ առնում է անհապաղ իր իրը. և պարտական են թագավորները և զորագլուխները՝ որ իրենց երկրի կորուստը միայն վերադարձնեն ճանաչողին։
[ՃԼ]
Եվ եթե լինի, որ տեղի կամ տան կամ իրերի տերը ասի մարդու՝ թե ձգիր կրակ կամ կոտրիր կամ արա այսինչ բանը՝ ինչ էլ լինի, և ճորտն անի՝ ապա ճորտը իրեր չպարտի, պարոնինն է մեղքը՝ որ վնասը վճարի։
Իսկ եթե առանց հրամանի անի՝ ապա նա վճարի, ով արեց։
Նույնպես և եթե անասունը կոտրի կամ կորցնի կամ պակասեցնի՝ ապա վճարի. որովհետև օրենքը հրամայում է՝ թե երբ գրավառուի կամ պռիստիմոնի վճարը այնպես ուժով է տալիս առնել, ապա որքան ևս առավել կորցնելու կամ վատնելու համար հրամայում է վճար լինել, մանավանդ այն, որ պարոնին անում է պակասությունը, որ իր ապրանքը ունի ու ուտում։
[ՃԼԱ]
Եվ ուրիշ հրամայում է օրենքը, որ այրի կնոջը ոչ ոք չի համարձակվի գրավ վերցնել պարտքերի համար, այլ արքունիքի հայեցողությամբ վճարվի իր պարտքը. որովհետև չէ թե այն ուժը, որ անում է՝ կնոջը վերաբերում, այլ արքունիքին, դրա համար որ ամեն այրի արքունիքի պահպանության տակ է։
Վաճառականների Իրավունքը
[ՃԼԲ]
Եթե ոք մի տուն վաճառի՝ ծախի կամ գնի պարսպավոր քաղաքի ներսում՝ ապա իր պայմանին թող լինի իր վճարը. և եթե չլինի, ու մեկ տարի ուշանա՝ ապա կարող է տան տերը նորից առնել իր տունը, և նրա տվածը վերադարձնի։
Եվ եթե տան ծախողը մեռած լինի, կամ գնողը՝ ապա որդիները և ազգը կարող են վերադարձնել մեկ տարուց հետո։
- Բայց դատավորները պատշաճ է, որ նայեն այն գնողին, եթե աղքատությունից լինի պատճառը՝ ապա ներելով անեն դեպի հարուստը։
Իսկ տուն, որ պարսպից դուրս է՝ ապա դրա հաշիվը ինչպես արտի կամ գետնի մեկի է համարվում, և դրա ծախելու վճարը միայն լինի, որ այդ պայմանով վճարեն, որի մեջ դնեն։
Եվ այն, որ քաղաքի ներսում է՝ կարող է համբերել մեկ տարի և ավելի։
[ՃԼԳ]
Իսկ ջաղացները և խանութները և այնպիսի բաները, որ կապալ են բերում՝ ապա պատշաճ չէ, որ ուշացնի վճարը, ապա վճարի կամ միայն վերադարձնի, բացի եթե տիրոջ կամքով լինի ուշացման պայմանը։
[ՃԼԴ]
Եվ չորքոտանի անասունների վաճառքը պատշաճ է, որ երեք վկաների առաջ հաստատված լինի, որ չլինի գողացած՝ կամ հնուց կաղ՝ կամ փքոտ կամ որ գետում նստի և չանցնի կամրջով՝ կամ հավակուր՝ կամ քացի տվող՝ կամ հարվածող։
Որովհետև եթե գողացածը լինի ու գտնվի, մինչև մեկ տարի հետ դառնա, նույնպես և եթե քացի տվող լինի ու բեռնակիր գրաստ լինի՝ ապա հետ դառնա կամ գնից ցած գնա՝ որն որ պատշաճ լինի ու ունեցողը հավանի. և դեռ իրավունք է, որ գողացածը ամբողջ դառնա, ինչպես որ գտնվի տերը՝ թող առնի, և նա իր դեկանը ծախողից առնի անհապաղ, և դատավորը գողին հոգա։
[ՃԼԵ]
Բայց գրաստի վաճառքի կանոնն այս է, որ յոթ օր փորձի, եթե հավանի՝ ապա իրենն է անդարձ, և եթե ոչ՝ ապա հետ տա։
Եվ եզին, որ վաճառվի՝ նույնպես և սա վկաներով և պայմանով պատշաճ է, որ լինի, որ տանի փորձի լծի մեջ՝ արորի՝ սայլի, և բեռի և ամեն բանի մեջ, որ չլինի արատավոր, ինչպես մյուսի մասին գրեցինք, և ոչ գողացած. որովհետև օրենքը հրամայում է, որ եթե մինչև մեկ տարի այդ պատճառներից որևէ մեկը գտնվի՝ ապա դառնում է տիրոջը, և առնում է իր դրամը։
[ՃԼԶ]
Նույնպես և կովը. եթե քացի տվող լինի, կամ ամուլ՝ ապա վերադառնում է յոթ օրվա փորձից և այն պայմանից, որ դրվի վրան։
[ՃԼԷ]
Եվ ով հող կամ գետին վաճառի, եթե տառապանքի համար, որ ծախում է իր գետինը, և գա իր հարևանը և ընկերը ու գնի՝ ապա պայմանի մեջ է իր համբերելը։
Իսկ եթե հարուստ է ու զատական՝ ապա պարտավոր է միայն անել վճարը ժամանակին. որովհետև եթե տարին լրանա, ու չլինի վճարել, ապա վճարի փոխարեն կարող է նորից առնել իր հողը, ու տա ինչ որ տվել լինի գնողից, եթե իրեն պետք լինի. որովհետև վաճառքի վճարը հանված է մանավանդ նրանց համար, որ սնանկության պատճառով ծախում են իրենց իրերը. որովհետև մինչև յոթ տարի կարող են քննել ազգականները՝ վերադարձնել կամ վճարել, և յոթը միայն գրեցինք. թե չէ՝ որդիներից որդիներ, կամ վճարվի գինը թղթով և վկաներով, կամ վերադառնա ծախածը։
Եվ եթե ոչ տառապանքի համար, այլ որևէ պատճառով լինի վաճառքը՝ ապա մեկ տարին է պայմանը։
[ՃԼԸ]
Եվ ովքեր մեղուներ են վաճառում, ապա եթե աշնանը լինի՝ ապա մեղրով, ինչպես որ կա, ծախեն, կամ կշռով դնեն պայման, կամ կոթրու։
Եթե պայմանը կշռով լինի, ու եթե պակաս լինի՝ ապա գնից ցած գնա, կամ վճարի պակասը. որովհետև խաբեություն չպիտի լինի։
Իսկ եթե կոճակը ավելի լինի՝ ապա գնողի բախտն է, չդառնա։
Եթե գարնանը լինի ծախը՝ ապա քսան օր փորձի գնողը, և վճարը ընկերներով և վկաներով տա պայմանով՝ ինչ տեսակ ուժն ու ելումուտը տեսնեն մեղուների։
Եվ եթե գնի այնպիսի ժամին, կամ ծախի ծախողը, որ չունենա ելումուտ, ապա անցած լինի, ապա երբ ժամը գա՝ ապա ծախողին է դառնում. բայց վկաներին և պայմանին է հասել. եթե կերակրից կամ տարվա պիղծ ժամանակից անցնի՝ ապա գնողինն է։
[ՃԼԹ]
Ով աման կամ անոթ ինչ վաճառի - կարասի մասին առաջ կգրենք - որ եթե նույն տարին, որ գնեց իր գինին ամբողջ պահի՝ ապա եղել է լավ։
Իսկ եթե ոչ, ապա եթե վատ լինելուց կամ վատ թրծելուց ծորի՝ ապա ծախողը վճարի կարասի գինը և գինու կեսը։
Իսկ լավ պետք է իմանալ, որ իսկապես վատ թրծելուց լինի պատճառը, և ոչ դիպվելուց կամ այլ բաներից. թե ոչ՝ ամանը միայն վճարի, ապա բավական է։
Եվ սրանով գնում է իրավունքը ամեն տեսակ ամանի համար՝ ինչ էլ լինի։
[ՃԽ]
Այգիների և այլ տեսակ ծառերի մասին՝ ինչ էլ լինի, ու եթե ոք ծախի կամ գնի՝ ապա եթե գնի, և այդ տարի պտուղը սխալվի, ապա դրա համար պատասխան չունի ծախողը, որովհետև գնողի ուսին է։
Բայց տասն օր պատշաճ է, որ գնողը տեսնի և իր զգուշությունը առնի. և տասն օրից հետո, երբ գինը վճարի՝ ապա այդ ժամանակ փոշմանել չկա բնավ։
[ՃԽԱ]
Ջրաղացի և այլ նման բաների մասին, երբ գնի ոք վկաներով և հաստատի թղթով՝ ապա այլևս չի կարող փոշմանել՝ ոչ գնողը և ոչ ծախողը, այլ ամեն կազմությամբ՝ գնողինն է թե շահի և թե վնասվի, թե կոտրվի թե այրվի. նույնպես և եթե նավ է՝ թե տուն՝ թե ինչ էլ լինի բան. ու եթե գողացվի բանը՝ ապա նույնպես գնողինն է։
Բայց այրման վնասն ու տուգանքը նրանն է՝ ով պատճառ լինի այրման։
Եվ սրա վրա գնում են այսպիսիների իրավունքները։
[ՃԽԲ]
Մովսեսը հրամայում է Աստծո բերանով՝ թե մարդ, որ իր ընկերոջը խաբի ու արատավոր բանը լավի հետ ծախի՝ ապա անիծված է, և վաճառքն ու փոխը վերադառնում է։
Եվ արատները սրանք են՝ որ քացի տվող լինի, կամ հարվածող, կամ ծածկված վերք մարմնի վրա՝ որ մյուսը չկարողանա ժամանակին տեսնել. իսկ եթե տեսնի, և թերությամբ գնի՝ ապա իրենն է անդարձ։
Բայց եթե ծուլության պատճառով չփնտրի գնողը իրը, և ծալվածքում մնա վերքը՝ ապա գնողինն է. որովհետև ինչո՞ւ չէր նայում գործվածքին։
Բայց ամեն ծախող պատշաճ է, որ Աստծո նզովքներից վախենա և իր իրերի արատը ասի, և դրանից հետո գնողը չի կարող վերադարձնել։
[ՃԽԳ]
Պարտ է իմանալ, որ վաճառքների և շուկայի սահմանը քաղաքում և դրսում՝ պարոնությունն է սահմանում իրավունքի՝ չափը և կշիռը և սրանց նման բաները. և դուքերը և մուխտասիբները սրա վրա սաստելով ուղիղ պահեն. և նրանց, որ ծեծերով չուղղվեն՝ երեք դարպասի ծեծերից հետո՝ ապա պարոնին կամ տեղապահին բերեն, որ մեղքերի համար խրատել տա կամ խոռել կամ մեռցնել։
Բայց նրանց, որ կշիռը կամ չափը ավերում են՝ ապա սա է, որ քառապատիկ վճարեն, և խրատեն նրանց դռան մոտ, որ մյուսները վախենան։
Եվ նրանց, որ դրամ խփեն կամ դրամ հարթեն՝ անխղճորեն պարոնության համար՝ ձեռքը կտրեն պակասության համար։
Եվ որտեղ վաճառք լինի՝ ապա կապալը վերցնել պատշաճ է, և բաժը. բայց որտեղ ծախ չլինի՝ ապա իրավունք չէ բաժ վերցնել. բացի եթե վտանգավոր ճանապարհ լինի, որ պահպանության համար իրենց իրավունք են վերցնում վաճառականներից ճանապարհին. թե ոչ՝ ապա կապալառուները թագավորների տված իրավունքներով պատշաճ է որ գնան։
Բայց օրենքը հրամայում է՝ որ այն ծախողը, որ խաբի անգետին ու իր թերի իրը ծախի, ապա նրանց ինչպես գող ու անհավատ դատեն, ինչպես գրել ենք գողերի մասին։
Եվ հացի ու գինու և այլ պետքական բաների գինը՝ պատշաճ է, որ թագավորը հավաքի իր բոլոր գավառապետներին և իշխաններին ամեն աշուն, երբ տարվա մուտքը մտնի, որ քննեն և քննեն մուտքը և տարին և վաղ և ուշ, և գին դնեն ծախի պատշաճը՝ տարվա չքավորության և լիության վրա, որ ոչ ծախողները զրկվեն և ոչ գնողները, և հովվի աշխարհը. որովհետև գինն է, որ ապրեցնում է ամենին. և սա թագավորների բեռն է, և Աստված իրենցից կխնդրի ամենը. սա Մովսեսն է հրամայում։
Բայց մեծ իշխանները և փոքրերը և իմաստուն բնակիչները աշխարհի պարտավոր են միշտ հորդորել թագավորին և իրենք իրար՝ այս ուղիղ սահմանը պահելու։
Որովհետև սրանով Աստված հաշտվում է աշխարհի հետ և ուրիշ շատ բարիք է տալիս։
Եվ պետք է իմանալ, որ ուրիշ հալալ ապրանք չկա և ոչ եկամուտ՝ քան այն, որ մարդ իր սրով շահում է անօրենների ծեծից, որ եթե ծախի իր բաժինը կամ տա՝ ապա ընդունելի է Աստծո և մարդկանց առաջ։
Բայց եթե կանոնավոր բաժինը չբերի պարոնությանը՝ ապա գող է, և հարամ է, ինչ պահի. իսկ իր կանոնավոր բաժինը իր հալալն է։
Եվ վաճառքի սահմանն այս է՝ որ երկուսի կամքով լինի և վկաներով։
Եթե հայրը ծախի հայրենիք՝ ապա պատշաճ է, որ որդիների կամքով լինի իրենց դուրս գալը ժառանգությունից. նույնպես և եթե որդիները ծախեն՝ ապա հոր և հորեղբայրների ու քույրերի կամքով, որովհետև եթե կամքով չլինի՝ ապա թեև թուղթ ու ձեռագիր տրված լինի՝ ապա ճիշտ ժառանգությունը չի խանգարվի և երբ գան դատաստան՝ ապա առնում է անսխալ։
Նույնպես և եթե որդին առանց հոր և եղբայրների կամ քույրերի կամքի օտարի ու ծախի. ապա որ կամքով օտարի ու ձեռագրով ծախի՝ ապա հաստատուն է և անդարձ։
Բայց խիստ հաստատուն այն է, որ դատավորի ձեռագրով լինի։
- Բայց եթե աղքատության պատճառով մարդ մարդու հետ հաշիվ անի պայմանով, և տա՝ թե պահիր այս հայրենիքս, ու տուր ինձ այսքան դեկան՝ մինչև այսպիսի ժամ՝ ապա այդ սահմանված ժամին կամ որ ժամին ուզի՝ որ վերադառնա իր պայմանով և վկաներով, ապա կամ վերադառնում է ու կամ ազգ մի հաշտվում են իրար։
Բայց ձեռագիրը հաստատում է խոսքը՝ պարոնի ձեռագիրը՝ եպիսկոպոսի խաչը և վկաները։
Կտակների Մասին
[ՃԽԴ]
Այժմ կտակի բանը սկսում ենք։
- Եթե ոք ուզի իմանալ հաստատուն կտակը՝ ապա սա է, որ մինչդեռ հիվանդը լավ ունի իր խելքը՝ ապա կանչում է իր ծանոթներին և նոմիկոսին, և եթե գյուղում լինի՝ նաև գյուղի երեցին, և երեք վկայով գրել տալիս է իր ունեցվածքը. ու սահմանում է հոգու և իր հետնորդների համար ըստ իր կամքի՝ ապա ընդունելի է։
Եվ եթե առողջանա հիվանդը, ապա չի կապված դրանով. որովհետև մահից հետո է կտակը հաստատուն՝ ըստ առաքյալի։
Եվ խոստումը, եթե ելնի՝ ինքը կատարում է, և եթե մեռնի՝ ապա հոգաբարձուները, ինչպես որ գրված է կտակում. և խոստումները չի կարող պակասեցնել՝ Աստծո ուխտը. որովհետև պատշաճ չէ։
[ՃԽԵ]
Եթե ամուսինն ու կինը միասին լինեն, և խառնված լինեն իրենց ամբողջ ստացվածքները անբաժան իրար հետ՝ ապա ամուսինը կարող է կտակ անել և ընդհանուրից իր հոգու համար հոգալ։
Իսկ եթե բաժանված լինի, և կնոջը ճանաչված լինի հետո՝ ապա դա իր ժառանգավոր հետնորդներինը լինի, որոնց դնի։
Իսկ եթե որդիներ չմնան նրանց միջև, և ամուսինները իրար հետ շատ ապրած լինեն՝ ապա ինչ որ լինի կնոջ հոգու համար՝ լինի կտակով, և որ չլինի՝ ապա կնոջ հետնորդներինն է։
Եվս առավել եթե քիչ ապրած լինեն իրար հետ ամուսինները, ու երեխա չմնա՝ ապա ամենը վերադառնում է, և ամուսնուն այդ դեպքում բաժին չկա։
Իսկ եթե երեխա եղած լինի՝ ապա՝ թե երեխան մնա և թե ոչ, ապա ամենը ամուսնունն է, և ամուսինը հոգում է հոգու բաժինը, և սա է ճիշտը և հին օրենքներից հաստատուն, թե առաջին կինն է և թե ուրիշ հետագա հետ։
Իսկ երբ ամուսինը լինի, որ մեռնի՝ ապա իր հոգու բաժինը իր ունեցվածքից անելը ճիշտ է. նույնպես և կնոջը իրենից, կնոջ. և եթե երեխա մնա՝ ապա երկուսի ժառանգ։
Բայց եթե միայնակ ժամանի մահը, այնպես որ դեռ կինը չի ճանաչել՝ ապա ոչ կնոջ իրերն են ամուսնունը և ոչ ամուսնունը՝ կնոջ։
Բայց որովհետև սպառվող իրերը, որ միջոցում երկու կողմից մաշվել են՝ ապա վճար չկա։
Եվ եթե երեխա եղած լինի նրանց մեջ՝ ապա՝ եթե երեխան մեռած լինի, ապա իրերը այլևս հետ չեն դառնում, այլ ամուսնունն են. և մոր և երեխայի հոգու բաժինը հայրը հոգում է։
Բայց եթե իրերի վերադարձ լինի՝ ապա հարսանիքի ծախսերը չվերադառնան, և ոչ հիշվի բնավ։
Բայց դատավորները պատշաճ է, որ լավ տեսնեն պայմանները և երկրի կանոնները, և դրա վրա անեն, և թերին լրացնեն։
Ծառայության Իրավունքը
[ՃԽԶ]
Ծառաների մասին՝ թագավորների օրենքը գրել ենք առաջ - և սա և դա մեկ է - որ չի կարող ոք ծառային ժառանգեցնել, բացի պարոնի և եկեղեցու կամքով. և ոչ երեց անել պատշաճ է։
Եվ եթե ոք քրիստոնյա ծառա գնի անօրեններից՝ ապա ծառայում է գնողին յոթ տարի. և ապա կարող է բաժանվել նրանից, և վճարի իր գինը։
Եթե կնոջ հետ լինի մտել՝ ապա կնոջ հետ ելնի և որդիներով. և եթե ինքը միայն, ինչպես գնվել է։
Եվ եթե գնողը նրան ամուսնացրած լինի, ու որդիներ էլ ունենա՝ ապա նա այն գնողինն է։
Եվ եթե փոշմանի ու նորից դառնա ծառան իր տիրոջ մոտ ու ասի՝ թե տուր իմ կնոջն ու երեխաներին՝ ապա եկեղեցու վկայությամբ կարող է նրան ունենալ ծառա հավիտենական՝ մինչև մահ։
Եվ եթե տաճիկ ծառա գնի ոք, և ուզի ծառան որ քրիստոնյա լինի՝ ապա չի կարող արգելել. բայց ծառա է մկրտությունից հետո, որ չի կարող բաժանվել նրանից։
Բայց եթե հավաքի իր գինը ու տա իր տիրոջը՝ ապա պատշաճ է, որ քրիստոնեության համար առնի ու ազատի նրան. և եթե չառնի ու չազատի՝ ապա երբ այնքան մի ծառայի նրան, որ իր գինը արժենա, ապա իրավունք է ազատվել ծառայությունից։
[ՃԽԷ]
Եթե ոք իր դստերը աղքատության պատճառով ծախի քրիստոնյային՝ ապա կարող է ինչպես ծառա ունենալ նրան. բայց չի կարող անօրենին ծախել. և երբ կարողանան ծնողները կամ ազգը վճարել պարտքը՝ ապա ազատվում է։
Իսկ եթե կամենա նրան իր պսակով կին անել՝ ապա կարող է, և եթե իր որդու կամ ազգականի կամ ճորտի տալ՝ ապա պատշաճ է, և եթե կարողանա՝ ապա օժիտ էլ իր կողմից։
Եվ եթե ոչ՝ ապա երբ այնքան ծառայի՝ որ իր գինը հանի, ապա ազատվի։
[ՃԽԸ]
Եթե ոք իր ծառային հարվածի ու սպանի՝ ապա արյան գինը արքունիքին վճարի. որովհետև սպանելն ու խրատելը պարոնների իրավունքն է։
Բայց եթե հարվածների ժամին չմեռնի, ու երկու օր ապրի՝ ապա այլ տուգանք չտա, եթե հետո մեռնի. որովհետև իր ծառան է։
Եվ եթե ոք քրիստոնյա ծառայի աչքը հանի կամ խոռի՝ կամ ատամը ձգի՝ ապա ազատվում է ծառան, որովհետև իր գինը ստացավ։
Իսկ եթե տաճիկ լինի, ու ասի՝ թե ծախիր ինձ՝ ապա եթե իր չափով գին բերի՝ ապա տա. իսկ եթե չբերի՝ ապա իրենն է։
Եվ եթե ծառա ոք տաճիկներից փախչի՝ ապա մի մատնիր նրան. բացի հանգստից և կերակրից, որ ազատվի ծառայությունից։
[ՃԽԹ]
Օրենքը հրամայում է, որ եթե պառիկոս փախչի իր պարոնից՝ ապա քանի դեռ այդ պառիկոսը ապրում է, կարող է նրան առնել պարոնը. իսկ եթե դրսում մեռնի՝ ապա որդիներին չի կարող բռնությամբ տանել, բացի եթե իրենց կամքով գնան։
Վնասների և Զրկանքների Վճարման Իրավունքը
[ՃԾ]
Եթե ոք իր անասունները թողնի, որ գնան ուրիշների արտը ուտեն կամ այգին՝ ապա չափի չուանով չափեն կերածը, և այդ չափով իրենից տան. և եթե չունենա՝ ապա այդ վնասը դեկանով վճարի։
[ՃԾԱ]
Եթե ոք կրակ ձգի ու խանձի՝ ապա պատշաճ է, որ լավ տեսնեն՝ թե ինչո՞ւ արեց՝ թշնամանքով արեց կամ ինչ տեսակ, և կամքո՞վ թե ակամա. և եթե կամքով էր ու չարության համար՝ ապա վնասը վճարի կամ նրան այրեն. և եթե ակամա՝ հեռվից բերեց քամին՝ ապա կեսը, և եթե մոտից՝ ապա ամբողջը վճարի։
Եվ սրա վրա՝ ինչ որ տեսնեն բանի մասին, որ եղած լինի, դրա վրա անեն իրավունքը։
[ՃԾԲ]
Եթե ոք մարդու բան տա պահ, ու գողացվի՝ ապա պետք է տեսնել՝ թե կա իր գողացած բանը նրա հետ թե ոչ, և երդմամբ փնտրեն. ապա եթե իր բանն էլ տարված լինի նրա հետ՝ ապա թող երկուսը գողին փնտրեն, մինչև գտնեն. իսկ եթե միայն նրա բանն է տարվածը՝ ապա դա կասկածի տակ է, ապա համբերություն տա, որ գողին փնտրի. ու թե չգտնվի՝ ապա երդման է և կիսավճարի, կամ ինչ տեսակ որ լսի դատավորը երկուսից և վկաներից ու հարևաններից, և ճիշտ իրավունք անաչառ անի։
[ՃԾԳ]
Եթե ոք գրաստ կամ ընջուղ ունենա, որ քացի տվող լինի, ու ասեն թե հանիր նրան քեզանից, ու չհանի, որ քացի տա և մարդ սպանի՝ ապա քարկոծեն նրան և իր տիրոջը, կամ գնի ինքը իրեն արքունիքից. իսկ եթե ուրիշ քացի չտա՝ ապա անասունը միայն քարկոծեն։
Նույնպես և եթե անասունները իրար սպանեն, ապա եթե ասված լինի նրան՝ թե բռնիր քո անասունին՝ քացի տվող է, և նա չբռնի՝ ապա այդ անասունը սպանվածի տիրոջը տան և ինչպես անասունի գին առնի. և եթե չասված լինի՝ ապա ծախեն քացի տվողին, և կես անեն երկուսի միջև։
[ՃԾԴ]
Եթե ոք իր հորը բաց թողնի, և անասունն ընկնի ներս՝ ապա այն կոտրված անասունին առնում է հորի տերը՝ և ինչպես որ էր անարատ՝ վճարում է նրան թե անասունով և թե դրամով։
Իսկ եթե մարդ սպանի՝ ապա տալիս է արյան գին, կամ նրան սպանեն նրա փոխարեն. բայց եթե ցերեկ լինի՝ ապա կեսը վճարի. նույնպես և եթե հարբած լինի մարդը և հորն ընկնի։
[ՃԾԵ]
Եթե ոք մարդու գրաստը պատռեցնի՝ ապա վճարի. և եթե հրամանով լինի հեծել՝ ապա ինչ արժե ամբողջը վճարի, և եթե առանց հրամանի՝ ապա կրկին։
Բայց դեռ ուրիշ կա քացի տվողների մասին՝ որ եթե ասի տերը, թե հետևից քացի տվող է՝ ապա կեսը վճարի եթե մահ գործի, և եթե վերք՝ ապա դեղի գինը տա մինչև առողջանա։
Եվ եթե իրենցներից սպանի՝ ազատ կամ ծառա՝ ապա ապաշխարությամբ քավի՝ ինչ վարդապետը կամ եպիսկոպոսը կարգ դնի նրան։
[ՃԾԶ]
Մարդ, որ քրիստոնյա գողանա, և տանի անօրենների ծախի՝ ապա հին օրենքով պարտադիր չի ապրի։
Բայց եթե երբևէ ներողություն լինի՝ որ կարող է ծառային ազատել և հետ դարձնել՝ գողանալով կամ գնելով, ինքը մինչև մահ ապաշխարի զնդանում, ապա դա դատավորի կամքն է. և երկու աչքը կուրացնել արժան է։
[ՃԾԷ]
Եթե սպանվի մարդ որևէ տեղ՝ լեռում կամ դաշտում՝ ապա պատշաճ է, որ տեղի մարդիկ առաջ գան, և հավաքեն մյուս շինության լավ մարդկանց, ու չափեն՝ թե որ շինության մոտ է սպանվածը. և անմիջապես այն տեղից՝ որի մոտ լինի՝ գնեն պատանք և մոմեղեն, ու տան թաղում անել, եթե քրիստոնյա լինի։
Եվ եթե սպանվածի տերը չհայտնվի՝ ապա այլ տուգանք չկա. իսկ եթե տեր գա՝ ապա արյան գինը վճարի այն շեն, որ մոտ լինի։
Եվ եթե երբևէ խաղալիս երեխաները իրար սպանեն՝ ապա պատշաճ է տեսնել սպանողի հասակը. եթե այնպես, որ տասներկու տարուց վեր լինի՝ ապա ինչպես մարդասպանի պատժեն նրան. իսկ եթե տասնմեկ տարեկան լինի՝ ապա կեսը. նույնպես և ավելի ցածր լինի տուգանքը։
[ՃԾԸ]
Եվ եթե երեխան երեխային վնասի և վնասելիս վերք անի կամ կոտրի, ապա նույնպես հասակին նայեն ու վերքին, և դեղի գինը դրա վրա դնեն։
Նույնպես և եթե լողալիս իրար խեղդեն սուզելով՝ ապա պատշաճ է, որ հասակին նայեն և դրա չափին, և նույնպես է դատը՝ ինչպես որ վերևում գրվեց։
[ՃԾԹ]
Իսկ եթե երեխաները մանկություն անեն՝ և գրավով բարձր տեղերից ցած վազեն, ու մահ լինի, ապա երեխաների օրենքով ու չափին նայեն՝ ինչպես գրվեց։
Եվ եթե զգայության հասակում լինեն՝ ապա կեսը լինի պատժի կամ տուգանքի նրա համար՝ որ գրավ էր տալիս ընկերոջը, որովհետև գրավ էր դնում. և եթե վիրավորվի՝ ապա դեղի գինը լինի ըստ երեխայի հասակի։
Բայց եթե մեծ լինեն՝ ապա կես մարդասպանության է։
[ՃԿ]
Եվ եթե գրավով ծանր բան վերցնեն՝ կամ ուժի փորձ անեն, ինչպես օրենք է երիտասարդ տղաների համար, որ անում են խաղի մեջ՝ ապա նա, որ հորդորում է մյուսին այդ բանին, ու վնասել է տալիս ընկերոջը, նույնպես և նա կես վնասի տեր է՝ ինչպես գրեցինք։
[ՃԿԱ]
Օրենքը հրամայում է, որ այդ տեսակը երկու կերպ պիտի դատել՝ մեկը արբեցողության համար, որ ինքը մարդ էր ու այնքան խմեց՝ որ գինովեց և այդ վնասը արեց. և երկրորդը՝ վնասի համար, որ գործեց, և ինչ վնասի է արժե։
Եթե մահ լինի՝ ապա իմանան պատճառը և մախանքը թե ումից է. եթե այնպես, որ նրանից է պատճառը՝ որ սպանվեց՝ ապա արյան գինը տան. և եթե սպանողն է եղել պատճառը՝ ապա ինչպես սպանողին դատեն նրան՝ ինչպես որ գրված է շատ տեղ։
Եվ եթե մահացու խոց լինի՝ ապա հարվածողը դեղի գինը տա, և նրան զնդանում պահեն ըստ հարվածների, և այն խափանը, որ իր աշխատանքից էր ապրում՝ վճարել տան։
- Օրենքը հրամայում է՝ որ եթե նրա ձեռքը կտրեն, որ քավի սպանությունը, որ արեց՝ ապա դատավորի կամքն է, թե իր հոգու համար խղճա և միայն խրատ տա։
[ՃԿԲ]
Իսկ դեռ եկեղեցականների հարբեցողության մասին օրենքը հրամայում է, որ ուտելն ու խմելը միայն նրա համար է, որ մարմինը լցվի ու կշտանա, և որ ավելին է՝ պիղծ է և ագահություն և պատճառ ամեն չարի. և պատշաճ չէ, որ բնավ մարդ դա անի, մանավանդ քահանա կամ եկեղեցական. և ով անում է՝ պատշաճ չէ, որ Աստծո եկեղեցում սպասավորություն անի, և ոչ պատարագ, մինչև եպիսկոպոսից և վարդապետից այնպես կարգ քաշի՝ ինչ պատշաճ է, որ դնեն։
[ՃԿԳ]
Օրենքը հրամայում է, որ եթե ոք կանգնի ու գնա իր ճանապարհով, և ուրիշները կանգնեն ու պահեն ճանապարհը՝ որ սպանություն անեն կամ գողություն, ու այդ հալալ ճանապարհորդը հաջողի ու նրանց սպանի՝ ապա արյան պարտական չէ, այլ գովելու և պարգևներ տալու է արժան։
Բայց եկեղեցու հնազանդության համար պարտ է մեղա ասել խոստովանահորը՝ և թողություն ստանալ, եթե քրիստոնյա լինի. բայց կարգ չկա՝ որ կրի, և ոչ տուգանք արքունիքին՝ սպանության համար։
Եվ եթե քահանա լինի ավազակի սպանողը, ապա դրա համար, որ ինքը դիմադրեց ու սպանեց նրան՝ որ իրեն էր ուզում սպանել և ուրիշներին սպանելու էր՝ ապա չի կորցնում երեցությունը. իսկ եպիսկոպոսին մեղա ասի հնազանդության համար, և խաչ ու թողություն ստանա, և իր քահանայությունը անի. եպիսկոպոսը պարտավոր է հնազանդվել այս օրենքներին և արձակել նրան։
[ՃԿԴ]
Եթե ոք երեխա, որ բոզության կամ այլ տեսակ պիղծ գործի համար խեղդի կամ սպանի՝ օրենքը հրամայում է, որ դարձյալ չի կարող նրան կենդանացնել, ապա դրանցից և ոչ քավել. ապա ինքը այդ տեսակ մահով մեռնի՝ ինչպես այն երեխան, թե տղամարդ և թե կին՝ և թե երկուսը։
Բայց ակամա պատահածի համար ապաշխարություն է՝ ինչ եպիսկոպոսն ու վարդապետը դնի նրանց։
[ՃԿԵ]
Այն տեսակ անհավատների մասին, որ մեռելին կողոպտում են՝ օրենքը հրամայում է, որ երբ բռնեն նրան, ու միայն խոստովանությամբ գա այդ մեռելի համար՝ ապա չի մեռնում. ապա նրա համար բնավ ոչ ապաշխարություն կա և ոչ թողություն, ոչ եկեղեցուց և ոչ արքունիքից, բացի եթե գնի ինքը իրեն, ինչպես գրված է արյան մասին։
Եվ դնեն իր վրա նշան, որ՝ եթե ուրիշ անի՝ ապա մեռնի, և կամ նրան կենդանի թաղեն, ու կամ զնդանում մնա ու մեռնի։
[ՃԿԶ]
Մարդ, որ մարդուն ծեծում կամ վիրավորում է, օրենքը հրամայում է, որ աչք աչքի դիմաց լինի, և ատամ ատամի, և ձեռք ձեռքի, և վերք վերքի. որովհետև հնի հրամայածը սա է՝ թե ինչ քեզ պիղծ է, դու քո ընկերոջը մի արա, և Քրիստոս հինը նորերով վերանորոգեց, թե մի արեք ումեք, չար չարի փոխարեն։
Ուրեմն մեկը թող չանի. ու եթե ոք սա անի՝ ապա դատավորները օրենքով նույնը պարտավոր են ըմպեցնել անողներին։
Բայց եթե դատավորները հարվածվածի կամքով նրա հարվածները գնի վերածեն՝ ապա եթե կոտրված անդամ լինի՝ ինչ էլ լինի, կամ ատամ ձգած, ապա իզ մթխալ ոսկի դեկանն է գինը՝ մաքուր ոսկի։
Եվ եթե հարվածը մարդու խռովության մեջ լինի, որ պիղծ հարվածներ ունի, և դրանից հետո տեսնեն, որ հարվածվածը ելնում է շուրջ գալիս՝ ապա եթե հետո մեռնի, ապա հարվածողը ելած է արքունիքի մահվան պարտքից և ընկած է եկեղեցու պարտքին և ապաշխարության, որ քավի. ապա հարվածների համար կարող է արքունիքը առնել տուգանք, և դեղի գինն ու բժշկին՝ կամ ազգին տա, կամ հոգու համար։
Եվ մյուս մանր-մանր ծեծերը՝ որ լինեն կապտուկ կամ անարգանք կամ ուժով քաշել՝ ապա օրենքը հրամայում է, որ դրա վճարը ծեծերով և բիրով լինի, այնպես որ հավանի իրավունքի տերը՝ ու ինքը խրատվի, որ այլևս խումրություն չանի։
[ՃԿԷ]
Եվ ուրիշ օրենքը հրամայում է, որ եթե մարդ ուժով աշխատեցնի մարդու տառապյալին, և իր վարձը իր պայմանով չվճարի՝ կամ կտրի, ու գա դատվի տառապյալը՝ ապա արքունիքը վճարել տա, և այնքան ևս տուգանք արքունիքին տա։
[ՃԿԸ]
Եթե մարդ դատված լինի մահվան պատճառների համար, և երբևէ որ ինքն իրեն մեռնի, ապա դրա համար, որ մեռավ, չի պատշաճ թողնել նրան, այլ կախել, և լրացնել իրավունքը։
Բայց չեն թողնում նրան փայտի վրա մեկ օրից ավելի, և ապա տանում թաղում են. որ լրացնի ասված անեծքները, որ կախվածը նույնն է դուրս հանված՝ ինչպես որ և ինքը նույն մահով մեռավ։
[ՃԿԹ]
Արհեստավորը, որ ումեք վարձ է վերցնում, որ իր բան շինի կամ կապալով բան անի, ու չանի բանը այնպես, ինչպես պայմանն է, ու չհաճեցնի նրան, կամ վերադարձնի վարձը և նյութը, որ առած լինի՝ ամբողջությամբ, և նա իր վարձը ըստ արժանվույն դատավորի հայեցողությամբ առնում է։
Եվ եթե գողացել լինի նյութից՝ ապա վերադարձնի, և դատվի որպես գող՝ ինչ, որ հրամայված է գողերի համար։
Եվ եթե կորցնի՝ ապա վճարի։
Եվ եթե ցեցից կամ այլ կրծողից կերած լինի պահ տվածը՝ ուշացնելու պատճառով՝ ապա պատշաճը վճարել է հրամայում իրավունքը, որովհետև շինելու է տրված և ոչ ավերելու։
Եվ եթե գող գողանա՝ և ճշմարտվի պահողը, որ իրն էլ գողացված լինի՝ ապա անպարտ է՝ չի վճարում պահողը. բայց եթե նրանը միայն առած լինեն ու պահողինը թողած՝ ապա պատշաճ է, որ մանրակրկիտ փնտրի դատավորը և ճշմարիտը իմանա. եթե հալալ մարդ է պահողը, ապա կիսավճար անի. իսկ եթե ցզբեղ դնելուց լինի գողանալը՝ ապա լրիվ վճարի։
Եվ եթե թշնամի արշավի կամ ծեծի ու տանի՝ ապա չտա վճար։
Եվ եթե գրավված լինի և կորչի՝ ապա վճարի։
Բայց եթե կրակ ընկնի թշնամուց կամ հասարակաց այրումից ու այրի՝ ապա չտա վճար. իսկ եթե պահողից ընկնի կրակը՝ ապա վճարի իրերի տիրոջը։
[ՃՀ]
Եվ վարձկանը, որ տիրոջ տանը գործի ժամանակ գործիքը կոտրի, չտա վճար. իսկ եթե իր կամքով վնասի՝ ապա վճարի։
Բայց այն վարձվորը, որ իր գործիքով գա՝ վարձ առնում է և գործում՝ ապա տանտերը վճար չի տա։
Եվ եթե տիրոջ գործիքը իր գործի մեջ կոտրի՝ ապա չտա վճար։
Բայց եթե առանց տիրոջ հրամանի առնի և վնասի՝ ապա վճարի։
Եվ այս ամենի վրա օրենքը հրամայում է, որ ինչ հեճկով և կամքով չարության համար վնասի, նա վճարի՝ իր քսակից։
[ՃՀԱ]
Օրենքը հրամայում է, որ մարդկային ազգս շատ ազգեր են, և կան, որ ազատ են ու ձիավորներ, և կան որ չեն՝ և ուրիշ տեսակ գործերով են զբաղվում։
Ուրեմն այն մարդը, որ իր գործի պատշաճին մեռնի՝ ապա անպարտ են տերերը՝ բահրակ, այն տերը որ ամենը պնդել լինի և արիացուցել իր գործողներին և հնազանդներին։
Իսկ եթե տերը այդ գործին ուղարկի մարդուն, որ չլինի իր գործը և իրենից կրթված չլինի, ու վնասվի՝ ապա նա պարտական է և մահապարտ։
Եվ եթե ոք անհոգի վտանգը՝ և ուղարկի մարդ, ու մեռնի՝ նույնպես մահապարտ է։
[ՃՀԲ]
Օրենքը հրամայում է, որ եթե ոք քրիստոնյաներից իր ընկերոջ երկիր արշավի ու ծեծ անի, և մահվան կորուստ բերի՝ բահրակ անօրենների նման՝ ապա նզովված է, ու ձգված է հայրենատրությունից. և սա Մովսեսը Աստծո բերանով է գրել։
Եվ ուրիշ հրամայում է՝ որ նման մեկին լավ է որսալ ու վերցնել, քան խաչ և ավետարան շալկել. որովհետև Մովսեսն է ասել՝ թե երդվիր երդմամբ նման մեկին և կորցրու. բայց մեզ հրամայել է Քրիստոս՝ թե մի երդվեք. բայց եթե երդվի և կատարի, ապա թող ապաշխարի և քավի։
[ՃՀԳ]
Ուրիշ հրամայում է Մովսեսը՝ թե մի խլիր հների սահմանած սահմանը քո սահմանակիցներից, բայց քո ճիշտ իրավունքով պահիր ճիշտ օրենքով. այնպես որ եթե խլած լինի՝ ապա օրինավոր վերադարձնի ու առնի, և ոչ ուժով. և եթե ոչ, ապա պատժվի արքունիքից և իրավունքներից։
[ՃՀԴ]
Նա, որ իր ընկերոջը պատերազմում խռովության մեջ անգիտությամբ սպանի, կամ որ կռվում են իրար հետ՝ օրենքը հրամայում է, որ մեղք չունի. բայց լրիվ սրբվելու համար՝ երեք տարի հաղորդությունից զատ մնա, և մի ողորմություն անի, որ խղճմտանքը քավվի։
Սրան պետք է նայեն դատավորները, և պատրաստ մնան անմեղ արյունից։
[ՃՀԵ]
Եթե ոք ումեք հարամ բան ուտի՝ ապա թող չորս կրկնակի վճարի, և ապա քավվի. և եթե ոչ՝ ապա թող աղքատներին տա, և ընդունված է։
Եվ արհեստավորը, որ մարդու բան գողանա՝ ապա չորսապատիկ վճարի իրերի տիրոջը. և եթե ոչ ապա թող աղքատներին տա, և ապա քավի։
[ՃՀԶ]
Եթե ոք նոր գյուղ շինի՝ ապա պատշաճ չէ միայն հողերը սահմանով բաժանել, մինչև գա ամեն մարդ ու լցվի, ու նեղեն դրա վրա. և ապա ուրիշներից առնել ու ուրիշներին տալ կամ բաժանել։
Բայց եթե ավերակ լինի ու շինվի՝ ապա իր հին ճանաչված սահմանն ունենա, կամ նոր դնեն՝ այնպես, որ ուրիշները չզրկվեն, մինչև լցվի. ու երբ լցվի՝ ապա ճիշտ սահմանը դնեն. և տան նախ եկեղեցու բաժինը, և ապա նրանց, որ գլուխ լինեն այդ տեղի շինության, և ապա մյուսներին ճիշտ։
[ՃՀԷ]
Եթե ոք մարդուն վտանգի տեղ ուղարկի գործի, ու սպանվի՝ և կամ դարանակալությամբ մեռնի՝ ապա արյան տերը նա է։
Բայց պետք է տեսնել՝ թե ինչ կերպ էր ուղարկելը՝ ինքը կամավոր գնաց, թե բռնությամբ ուղարկվեց։
Եվ եթե ինքը կամավոր լինի, կամ ռոճիկավոր լինի այդ գործի համար՝ ապա մեղք չկա. ապա թե ոչ՝ ապա մեղք է։
Նույնպես և եթե վարձվոր լինի ինչ-որ բանի կամ գործի, և զգուշացնի տերը ու ասի՝ թե զիտա պատրաստիր, ու նա չանի, և դրա պատճառով վնասվի՝ ապա անպարտ է։
Իսկ թե ոչ՝ եթե անխնամ որոգայթ դրել է՝ ապա պարտական է։
[ՃՀԸ]
Եթե ոք առվով ջուր տանի իր գործի կարիքի համար, և իր կարողությամբ ջուրը լուծի՝ որ ուրիշների վնաս անի, ապա եթե վնասվողի տիրոջը զգուշացրած լինի՝ ապա կիսավճար տա իրենը. իսկ եթե ոչ՝ որ լավ լուծած լինի և թողած անփույթ՝ ապա լրիվ վճարի. բահրակ եթե չարության համար լինի բոլորովին։
Բայց լավ պետք է իմանալ պատճառը՝ թե գիշերը անկասկած եղել է, թե մշակից է, թե ինչ բանից. և դրա վրա անել վճարը. այս է օրենքների ուժը։
Նույնպես և եթե ոք մարդ ծառ կամ քար հանի, և կամ վայրի գրաստի վրա՝ բռնությամբ, և մեռնի՝ ապա արյան տեր է. իսկ եթե իր կամքով եղել է և վարձով՝ ապա անպարտ է։
Բայց ամեն բանի լինելը, որ գնում է՝ կամքից է և ակամայից։
[ՃՀԹ]
Մեծ բան է բժշկությունը մարդկանց ապրեցնելու համար, և շատ սպանություններ են լինում շփոթության պատճառով. և կա՝ որ կամքով, և կա՝ որ չգիտի և չի ճանաչում ցավը ու դրանով սպանում է, կամ որ ընկերոջ նկատմամբ նախանձ ունի և դրանով, կամ որ աշակերտին խակ բաժանում են ու հրաման տալիս. և այսպիսի պատճառներ շատ են, որ շատ տեսակ ցավեր խառնում են, և այսպիսիները ամենը կամավոր սպանություն է համարված օրենքներում։
Եվ որ հիվանդի կողմից լինեն պատճառները՝ ապա սրանք են, որ կամ լինի հիվանդի անհնազանդությունից, կամ ուտելուց, կամ բացվելուց, և կամ ուրիշ այսպիսիներից, և կամ սպասավորների անհմտությունից։
Եվ դեռ կարող է լինել, որ այնպիսի մեծ հարկ հանդիպի բժշկին, որ սխալվի ու չկարողանա գալ հիվանդի մոտ, կամ որ բարու համար դեղ տա, նա վատ արդյունք տա. նույնպես և եթե խոց լինի՝ ճեղքել կամ կտրել կամ խարել։
Եվ այս ամենի վրա պետք է քննել և ճշմարտել, որ եթե կամքով լինի սխալը կամ պզման պատճառով՝ ապա ինչպես մահապարտի սպանեն նրան։
Իսկ եթե ակամա լինի, որ ինքը խոստովանի՝ ապա այն ապաշխարություն կրի։
Եվ եթե արքունիք ընկնի, և ապացուցվի, որ ոչ կամքից է և ոչ ակամայից՝ և միջակ լինի սխալանքը՝ ապա տուգանքով և զնդանով դատեն նրան ըստ արժանվույն, որ և ուրիշները խրատվեն ի զգաստություն։
[ՃՁ]
Եվ եթե մարդ փայտ կտրի ու կոտրի, և կացինը դուրս թռչի ու դիպչի և մարդ սպանի. և եթե փայտ կամ քար գլորի, և գա դիպչի ու սպանի, և կամ այգիներից կամ ածուներից քարով պահպանելիս սպանի. և կամ եթե քար լուծելիս ծառից, այն անցնի ու դիպչի և սպանի, և եթե ծառին կպչի ու ժամանակ անց ընկնի ու մարդ սպանի. և կամ եթե հայրը որդուն խրատի համար հարվածի, և նա մեռնի, կամ վարդապետը՝ աշակերտին, կամ մայրը՝ դստերը, կամ սկեսուրը՝ հարսին, կամ պարոնը՝ ճորտին, կամ տիկինը՝ ծառային՝ որ մահ լինի ինչ տեսակ էլ լինի. կամ եթե ձիով դիպչի, կամ եթե սայլ կոխի և սպանի, կամ որսի հետևից կամ ցած նետի, և դիպչի ու սպանի. և ուրիշ տեսակ սպանություն՝ որ մարդ մարդու հետ, կամ եղբայր եղբոր հետ դանակ կամ թուր քաշի և հետապնդի, ապա իր վախից ներս շրջվի և նրան սպանի, և կամ եթե մարդ, որ մարդասպանների մեջ ընկնի՝ և կամենան նրան սպանել, ապա շրջվի և ինքը իր հաջողությամբ նրանց սպանի՝ ապա սա կամքից և ակամայից խառն է բանը։
[ՃՁԱ]
Նույնպես և սա մեկ ուրիշ է երկուսից, որ ոք գիտի՝ թե թշնամուն է սպանում ու ընկերոջը հարվածում և սպանում։
Եվ կամավորն այն է, որ տալիս է բիրով և մյուսին ցած է գցում, ու սպանում, կամ քարով հարվածում, ապա դա այնպես է, ինչպես երբ թրով հարվածեց ու սպանեց։
- Եվ այս տեսակ-տեսակ սպանությունները շատ են. բայց այս օրինակներից ոք կարող է մյուսը իմանալ։
Եվ կա ուրիշ, որ մահադեղով են սպանում. և կան, որ սիրո համար դեղ են տալիս, և սպանում. և սրանք էլ մահապարտներ են համարված՝ թե տղամարդ լինի և թե կին, և մահվան վճար են առնում։
Եվ սրանք են կամավորները և ակամաները, և որ երկուսի մեջ սպանություններն են։
- Ուրեմն եթե կանոնների մեջ ընկնի և եկեղեցու խոստովանության՝ ապա սպանողների կարգն ու ապաշխարանքը ճանաչված են վարդապետների մոտ։
Եվ եթե դատաստան ընկնի՝ ապա ինչ թագավորներն են սահմանել՝ այն է, որ եթե այլազգի կամ քրիստոնյա քրիստոնյային սպանի, ու չփոշմանի, այլ ուրախանա սպանելով ինչ տեսակ պատճառների վրա էլ լինի՝ ապա կամավոր սպանություն է համարվում, և սպանության իրավունքն այս է, որ և ինքը սպանվի։
Նույնպես և եթե ակամա լինի, և թշնամի չլինի, և որ ուրախանա՝ ապա դեռ կամավոր է համարվում, և երբ խիստ ողորմություն անեն իրեն՝ ապա կեսը պատժվի. և եթե լրիվ ակամա լինի՝ ապա կեսն է. նույնպես և եթե կամքից և ակամայից լինի՝ ապա նորից կեսն է պատժի։
Եվ սա բավական է։
[ՃՁԲ]
Եթե ոք, որ կատարյալ հասակում լինի, և պիղծ կամքով մահ գործի՝ կամ գործի մեջ դնի, որ մեռնի՝ ապա մահապարտ է. և եթե կոտրվի կամ վերք լինի՝ ապա բժշկի և դեղերի ծախսերը ինքն է տալիս, և կերակրի ու պակասի համար իր բանից վճարում է։
Եվ եթե կես հասակում է՝ ապա տուգանքների կեսը տալիս է վնասողը։
Եվ եթե խաղի մեջ ներս լինի՝ մեկ է իրավունքը. բայց եթե ներեն խաղի համար՝ ապա կեսը լինի կամ երեքից մեկը։
Նույնպես լինի և ապաշխարությունը, եթե դատաստան չընկնի. բայց եթե իրավունքի մեջ ընկնի՝ ապա այն է, ինչ արքունիքն անում է իրավունք։
Իսկ եթե երեխա լինի՝ ապա հասակին նայել պարտ է, և հասակի վրա անել ինչպես ուրիշ տեղ գրել ենք ժբ տարեկանի և ժե տարեկանի համար. և չարությունը ու ոխի մեջ՝ և կամքով և ակամա, և դրանից էլ երևում է, որ մահից հետո լաց է լինում և տրտմում, կամ մտքում և կերպով ուրախանում է և ծիծաղում. նույնպես և եթե թուրք լինի և ծիծաղել համարձակվի քրիստոնյայի կորստի վրա՝ ապա տուգանվում է արյան գնի կեսով՝ որովհետև ինչո՞ւ համարձակվեց ծիծաղել։
Իսկ եթե անկասկած դուրս թռչի, և փախչելիս դիպչի և մեռնի կամ վնասվի՝ ապա կեսը վճարի անօրենը, և եթե քրիստոնյա լինի, ումից վախեցավ՝ ապա կեսի կեսը։
Նույնպես և կոտրածն ու խոցը՝ չափերի վրա է գնում և տուգանքը. եթե սիրով լինի վնասը՝ ապա դեռ պատշաճ չէ ազատ թողնել, այլ մի չափ տուգանել պետք է, որ պատրաստվեն գործի համար։
[ՃՁԳ]
Մի ժլատվիր տալ տառապյալների վարձը՝ կամ կարոտյալների իրավունքը՝ կամ նրանց, որոնք քաղաքներից քո գործին ես բերում. որովհետև Աստծո արևը նույն կերպ է լուսավորում նրա վրա, ինչպես քո, և դա է իր հույսն ու ապրանքը։
Եվ երբ կտրես նրա վարձը՝ ապա բողոքում է Աստծուն, և Աստված լսում է իր ձայնը. ու եթե գա արքունիք՝ ապա իրավունք է որ նրան վճարես, և արքունիքը առնում է ևս այնքան քեզանից։
[ՃՁԴ]
Օրենքը հրամայում է՝ որ ով նոր տուն շինի՝ նա բոլոր ծայրերին պսակ դնի, որ մարդ տան տանիքից ցած չընկնի ու մեռնի. թե չէ՝ արյան տեր է, և ամենի համար նրան վճարում է։
[ՃՁԵ]
Եթե երբևէ մարդ իր կամքով կրակ ձգի՝ ապա պատշաճ է տեսնել՝ թե խաղից կամ խումրությունից է եղել՝ կամ հարբած լինի՝ ապա այն այլ տեսակ է, և դա զնդանով և ծեծով և խրատներով պարտ է ուղղել։
Իսկ եթե չարության համար լինի՝ ապա պիղծ է, որ բացահայտ համարձակվեց, և եթե ոք բռնվի այս մեղքում՝ ապա պատշաճ է նրան այդ կրակով պատժել, ու իր ունեցվածքից այրման վնասը կրկնակի վճարվի՝ ինչ տեսակ էլ լինի վնասը։
[ՃՁԶ]
Եթե ոք մարդու իրեր և անոթ առնի գործի համար վարձով՝ ապա վարձը տա և ամանը. և եթե կորցնի կամ կոտրի՝ ապա կամ գտնի կամ վճարի ինչ արժե։
Իսկ եթե թշնամի արշավ անի, ու տանի ամենն ու առնողին էլ հետը՝ ապա վճար չպարտի. և եթե միայն բանառածը տանի՝ ապա ընտրությամբ ապա վճարի, թե լինի ըստ արժանի կերպին, որ այդ ենք գրել։
[ՃՁԷ]
Եթե ոք իր անասունը ինչ տեսակ էլ լինի՝ իր ընկերոջը պահ տա, և մեռնի կամ կոտրվի կամ գողացվի կամ ծեծեն ու տանեն՝ ապա նա այն երդումը ճիշտ երդվի՝ որ ոչ տրված է, և ոչ իր կամքով է կոտրվել, և ոչ իր ցզբեղությունից է եղել՝ ապա չտա վճար։
Եվ եթե գազանակեր լինի, ապա եթե տնային անասուն լինի ու տրված լինի պայմանով որ տանը պահի, ու դուրս թողեց՝ որ կերվեց՝ ապա վճարի։
Բայց եթե հոտից դուրս ելավ՝ ապա գյուղին վկայեցնի, ու նշան ցույց տա տիրոջը, ապա ազատվի։
Իսկ եթե վարձ է տվել պահելու համար՝ ապա այլ վստահաբար իրավամբ պարտավոր է վճարել. որովհետև վարձը դրա համար է տվել, որ պահեր և չկորցներ։ Եվ սա այդպես է, եթե գողին չգտնեն։
Իսկ եթե գտնեն՝ ապա գողին պատժեն. և եթե ոչ՝ ապա ինչպես վերևում գրեցինք այդպես լինի վճարը, և ինչ տեսակ սովորություն լինի երկրի և պահ տալու պայմանի՝ ապա դրա վրա գնա դատաստանը։
[ՃՁԸ]
Եթե ոք փոխ տա՝ ապա պատշաճ չէ, որ վաշխ առնի - որովհետև Աստված է հրամայել օրենքում - մանավանդ փոխ առնողի որդիներից. որովհետև եթե հայրը մեռած լինի՝ ապա որդիները բնավ վաշխ չպարտին տալ որևէ իրավունքով։
[ՃՁԹ]
Եթե ոք զայրույթով ելնի ու գնա մարդու պտղաբեր ծառ կտրի՝ ապա իրավունքը հրամայում է՝ որ նորից իր տնից տնկի, և իմանան թե այն ծառը որքան արժե, և թե որքան պտուղ էր տալիս տարվա մեջ. ապա ամեն տարի այդ վնասը վճարի ծառի տիրոջը, մինչև նոր տնկածը այդ չափով բերք տա։
[ՃՂ]
Կանոնները և դատարանները այսպես են բաժանվում իրարից՝ որ կանոնը ամրոց է, և երբ մեղավորը իր բերանով ասի իր մեղքը՝ ապա ապաշխարությամբ քավել տան, և ինչպես որ ամրոց մտավ՝ ապա փրկվեց մահից։
Բայց դատաստանը բնավ քավություն չունի և ոչ խղճալ մեղավորին։
Եվ կամքով մեղանչելը այլ բան չէ, քան որ ոք արհամարհում է Աստծո հրամանը և դատավորների ու իրավունքների վախը մոռանում ու ետ է գցում մտքից. և դրանով ստում է իր ընկերոջը և խլում և յափշտակում ու վնասում, և ապա դրանից ծնվում է ուրիշ մեծ չար՝ դավաճանություններ և սուտ երդումներ և այլ բազում չարիքներ։
Ուրեմն եթե զղջա ու եկեղեցի դիմի և կանոններին՝ ապա խաղաղությամբ տան վերադարձնել զրկանքը և քավել մեղքը։
Իսկ եթե ոչ՝ որ դատաստան ընկնի՝ ապա իրավունքը տալիս է վերադարձնել ուժը և ըմպել այն բաժակը, որ ինքը ընկերոջը խմեցրեց. այնպես զայրույթով, ինչ այն ուժը արժե, որ արել լինի՝ ապա իրավունքը այն չափով տալիս է իրեն։
Որովհետև այսպես է հրամայում իրավունքը, որ եթե ոք հարվածի անասունին՝ ապա իմանան ճիշտ հարվածի պատճառը. և եթե սրտի վրա լինի կամ ոխակալության պատճառով, և վնասից դուրս՝ ապա այն հարվածը իրեն հարվածեն, որ ինքը անմեղ անասունին խփեց. իսկ եթե վնաս լինի՝ ապա հարվածների վրա վնասը կտրվի դատաստանում. և եթե չհարվածի, ու համբերի և գա դատ՝ ապա իր վճարը ըստ վնասի արժեքի առնում է։
Եվ օրենքը չի հրամայում, որ մեկ վկային հավատան մարդու վրա ասված բաների մեջ. որովհետև երկու կամ երեք վկայից է ասում հաստատել խոսքը։
Եվ եթե երբևէ սուտ վկա լինի մարդու վրա՝ ապա օրենքը հրամայում է, որ՝ ինչով այդ սուտ վկայությամբ անմեղը պետք է տանջվեր, նրա՝ այն ինքը տանջեն՝ թե մահու էր, թե խրատելու, և թե տուգանելու։
Եվ եթե խոստովանության գնա՝ ապա այս կանոնը հրամայում է՝ որ հինգ տարի եկեղեցի չմտնի, այլ դրսում աղոթի, և ողորմություն տա աղքատներին, և ապա կարող է հաղորդվել. բայց մեղքերի չափով տան և ապաշխարանք ըմպել։
[ՃՂԱ]
Եթե ոք մարդու անասուն տեսնի չուանով փաթաթված կամ ուր-որ փակված կամ ընկած կամ կոտրված՝ ապա պատշաճ է, որ իր անձի պես սրտացավ լինի ու փրկի նրան։
Նույնպես և եթե ոք գրաստ գտնի փախած՝ ապա պատշաճ է բռնել, և չվերցնել վարձ. որովհետև եթե այսօր դու քո ընկերոջ համար անես՝ ապա վաղը քո ընկերը քեզ համար կանի. Աստված է հրամայել սա Մովսեսին։
Իսկ եթե չանես կարիքը ու մեռնի՝ ապա նա, որ տեսավ և չարեց կարիքը, վճարի։
[ՃՂԲ]
Օրենքը հրամայում է՝ որ երբ ձագերով բույն գտնվի ու մայրը վրա, կամ ձվերի վրա՝ ապա մի բռնիր մորը, ձագերն ու ձվերը գտնողին բավական են. թե ոչ՝ ապա անեծքի տակ է, ով խաբում է մորը։
[ՃՂԳ]
Եթե կանգնես ու հնձես՝ դու պատրաստ հնձիր, որ քո հարևանի արդեն հետևից չհնձես. թե ոչ՝ ապա հարամ է, և քո արծաթը կտանի. սա Աստված է հրամայել։
[ՃՂԴ]
Եթե այգի մտնես՝ որ քոնը չէ՝ ապա դու փորովդ կեր, քեզ հալալ է։
Բայց եթե քեզ հետ վերցնես բերքից՝ ապա հարամ է։
[ՂՃԵ]
Եվ եթե ոք տա իր ձին մարդուն գործի համար կամ այլազգի գրաստ կամ այլ անասուն, և ուղարկի ուր-որ գործի, և նա տանի ջուր, կամ կապ կամ փոս, կամ ուրիշ տեղ փոթորկեցնի, որ վնասվի կամ մեռնի՝ ապա պատշաճ է, որ լավ իմանան պատճառը, և տալն ու ուղարկելը՝ թե ինչ տեսակ էր, արտորանքով էր, ու հեծնողի գնացքը և վարելը թե որ չափի էր, կամ թե ինչ կերպ վնասվեց կամ պատռվեց. ապա եթե ուղարկողի ատորցնելուց եղել է՝ ապա պատռեցնողին մեղք չկա. իսկ եթե անփութությունից լինի՝ ապա դա դատավորի վրա է, որ ըստ մեղքերի չափերի տուգանի մեղավորին, բահրակ եթե զգուշացրած լինի տերը ու պնդած իրերի վրա տանողին ու նշան տվեց, և նա այլ կերպ անի՝ ապա դրա վստահ վճար է պետք. նույնպես և եթե պնդեց թե մի սուրա, և նա սուրաց, կամ վազեցնի ու կոտրի և մեռնի՝ ապա եթե պատռեցնողը հասակ ունի՝ ապա վճարել պետք է։
Եվ եթե վարողը մեռնի պնդելուց հետո՝ ապա գրաստի տերը անպարտ է։
Իսկ եթե ոչ՝ ապա պարտական է մեղքերի. բահրակ եթե երեխա լինի ու անգետ՝ ապա բժիշկների վարձն ու դեղի գինը ինքն է պարտավոր տալ։
- Եվ այն՝ որ գրաստը վնասվի՝ ապա ինչպես գրեցինք։
Եթե աշխատանքի վարձվածից լինի, ու ասի՝ թե սուրա կամ վարիր, և նա հրամանը կատարի ու մեռնի՝ ապա անպարտ է. բայց հրամանից դուրս ելածը և անփութությունից պատահածը և ուրիշ կողմ գնացածը, քան ինչ որ պարոնը հրամայում է՝ նա լրիվ վճար պետք է անի։
Բայց ամենի վրա դատավորների ստուգելուն է դատաստանը՝ պնդելը և թողնելը։
[ՃՂԶ]
Եթե ոք դիվահարության մեջ անխելք և դևի միջնորդությամբ մարդ սպանի՝ ապա պատշաճ է լավ ստուգել, որ վստահ լինի, որ այդպես է և առանց ոխի՝ ապա դա կանոններին է վերաբերում, և ոչ դատաստանի, որ եթե առողջանա՝ ապա իր չափով կարգեր դնեն ըստ ուժի, որովհետև իրենից չէր այլ չարից. նույնպես և ամեն բան, որ դիվական լինի ստոյգ՝ ապա կանոնների գործ է և ոչ դատաստանների։
[ՃՂԷ]
Եթե ումեք անասունը դիվահարվի՝ ապա պետք է իմանալ տերերին, որ իրենց մեղքերից է և ոչ անասուններից, և Աստված այդ անասունով յանդիմանում է տիրոջը. ապա թող պատրաստվի, որ Աստված չթուլանա, որ իր կամ իր մարդկանց վրա գա այդ ցավը. թող ավետարան տա կարդալ, և քառասուն օր պահք պահի, ու այդ անասունին մորթի, և անօրեններին ծախի կամ բաժանի։
Բայց եթե առողջանա՝ ապա քո բանն է։
Իսկ եթե ծախես, ու այդ ցավը լինի այդ գնողի մոտ՝ ապա իրավամբ տիրոջը ձգի, ու իր գինն առնի, եթե իմանա, որ քեզ մոտ էլ եղել է։
[ՃՂԸ]
Եթե անասուններ մտնեն այգի կամ ածուներ կամ արտ կամ կալ կամ այլ վնաս՝ ինչ էլ լինի՝ ապա պախրեի ու գեհի պատ պիտի որ արգելի նրանց, և ամեն տեսակ գրաստ. բայց խոզի պատ չկա, որ կարողանա նրան արգելել։
Եվ մյուս անասունների վնասը պետք է տեսնել և պահպանությունը, նույնպես և արածեցնողը և սպանելը և գնելը անասունների. և վնասի վճարը դրա վրա անեն, որ արածեցնողը վճարի։
Բայց եթե արածեցնող չդրած լինի, միայն թողած լինի ու վնաս անի՝ ապա անասունի տերը վճարի վնասը և արքունիքի հինգերորդը։
Եվ դրա համար արքունիքը պետք է զգոն լինի, որովհետև վնասի իր բաժինը ունի. ու շինականները շուտ են հաշտվում իրար հետ, իրար հետ կերնում են ու անասունները գերանում, ու վնասը պարոնինը է լինում, և հավաքողի հայեցողությամբ պատշաճ է, որ լինի. նույնպես և եթե սպանություն անասունների տա անել՝ ապա հավաքողի հայեցողությամբ պատշաճ է, որ լինի, նույնպես և հարվածելն ու կոտրելը կամ վնասի վճարը, որ պարոնը իր հինգերորդը վերցնում է վճարից։
Որովհետև եթե պառիկոս առանց արքունիքի համարձակվի հաշտվել վնասարարի հետ՝ ապա գող է, ու տուգանք է պարտք՝ ինչպես վճարը վերցրեց՝ կրկնակի՝ արքունիքին։
Եվ ուրիշ տեսքի և իրավունքի է գնում վնասը և կերը և վարձկանները՝ որ անպայման հովիվ դրվի վարձով, որ վնաս չլինի և ոչ սպանություն։
Իսկ եթե ժլատության պատճառով չդնեն հովիվ, ապա արտի պատ չի կարող լինել, ու երեք անգամ հայտնի անասունի տիրոջը, և դրանից հետո արքունիքին, և եթե սպանի կամ կոտրի՝ ապա արժան է։
Իսկ եթե առանց սրա անի սպանություն՝ ապա անասունի տերը վճարի վնասը, ու վնասի տերը՝ անասունը. ու եթե հարված անի կամ խոց՝ որ կարող է ապաքինվել՝ ապա ինչ խափան լինի անասունին՝ նա ինքը վճարի. և եթե անբժշկելի լինի հարվածը, և ուտելու անասուն լինի՝ ապա գինը տա ու անասունին իրեն առնի. և եթե ուտելու չլինի՝ ապա նույնն է. և եթե կուրացնի՝ ապա ինչ արժե անասունը՝ ապա չորս բաժնից մեկն է տուգանքը, որ տա տիրոջը. նույնպես և եթե ագին կտրի՝ նույնն է։
Բայց լավ պետք է տեսնել ու փնտրել վկաներով՝ որ վնասի տիրոջ հետ արքունիք ասել լինի և արքունիք էլ գնացել ու ասել. և եթե չեղած լինի գնացել ու խրատ առել ու ասել՝ ապա չտա տուգանք, ու եթե տա՝ ապա խիստ քիչ։
Բայց կան ուրիշներ, որ ոչ արտ և ոչ այլ բան բնավ չունեն և անասուններով են ապրում. ապա նրանց վնասը այլ տեսակ է, նույնպես և տուգանքը, որովհետև ամբողջ աշխարհը անասունով միայն չի կարող ապրել՝ ինչպես թուրքմենները, ու այդ բանն է, որ ապականում է երկիրը. ապա պետք է այդ տեսակին ծեծերով ու տուգանքներով վախեցնել, որ անասունները այնպես պահեն՝ որ վնաս չանեն. կամ թող գնան անշեն տեղ, ինչպես սահմանված է իրենց։
- Բայց ամենի վրա՝ խոզի բնավ պատ չկա, որ կարողանա նրան արգելել. խոզապահ պետք է դնել, կամ մերձակա շինությունը քակել, որ տեսնեն պատշաճ, կամ սպանել և շինությունից վարել։
Բայց և երամակների մասին գրել պարտ է և գոմեշների և խաշների։
Եվ պետք է իմանալ, որ այս երեք բանը, որ պարոններից և թագավորներից խնամքի և պահպանության տակ է, առավել քան շեն գյուղերը. որովհետև շենը դրանց անշինությամբ է պահվում և գոյանում է լիությամբ այս երկու իրավունքներով, որ թույլ չտան, որ ոք ամեն մի ամայի վայրի վրա համարձակվի գյուղ շինել կամ նեղել ամայիների վրա. որովհետև ոչ ձիու երամակ և ոչ այլ բան չեն կարող գոյատևել բնավ. ու երբ ձիերն ու խաշները չլինեն՝ ապա ոչ սահմանները կարող են գոյատևել բնավ, և ոչ բաց մնալ, և ոչ պահպանվել, և ոչ երկիր առանց խաշների գործի գնալ։
Եվ սա իրավամբ գրում ենք, որ եթե այն գյուղերի, որ ամայիների մեջ շինված լինի՝ որ արտերը կամ այլ բաները, որ երամակը և գոմեշները կամ խաշերը ուտեն՝ ապա բնավ վճար չկա օրենքներից։
[ՃՂԹ]
Լեռների և դաշտերի սահմանը՝ քաղաքների ու բերդերի՝ և գետերի դնել պիտի նշանով և գրով ամրացնել. և դրա մեջ պահել գյուղերը իրենց չափի մեջ, և թույլ ուժը իր չափի մեջ՝ ջրի, հողի, տնկի և ծառի, այգիների և պատերի մեջ. որովհետև թեև առաջինը դրած լինի՝ բայց ու վերջինը պիտի որ շատանան։
Եվ մեկ պատը, որ լինի երկուսի միջև՝ ապա երկուսինն է լինում. և դրանով բացվում է շենը, ու արգելել բնավ պարտ չէ, կամ տեղ որ այգի չէ՝ ապա խնայել դնողներին. նույնպես և տան որմերը պարտ չէ և ուրիշ այսպիսիք։
[Մ]
Ջրաղացպաններին օրենքը հրամայում է՝ որ առանձին և հավատարիմներ պատշաճ է դնել երկրի գոյության համար, որ չավերեն ալյուրը. ու եթե ավերեն՝ ապա արքունիքը պարտավոր է, որ պատժի, և կրկնակի տա վճարել աղքատների վնասը, ու չհարկվեն կապալի և շահի համար։
Բայց ալյուրի վատության պատճառն էլ պետք է տեսնել՝ ցորենի գիճության և հացի մեջ եղած այլ բանի պատճառով։
Ու եթե քարի միջով անցնել տա՝ ապա ամբողջ վճարի տերը. իսկ եթե գողանա՝ չորս տակ. և եթե խոշոր անի կամ մանր ալյուրը՝ ապա ինքն իր ավերածը առնում է և տիրոջը լավ ալյուրից վճարում է։
Եվ կապճկերը ըստ երկրի սահմանի անեն, և ըստ ջրաղացների և ըստ ջրի ուժի. ու եթե ավելի առնի՝ ապա իր ամբողջ ունեցածը առնում են, և զնդանն էլ դնում են և ապաշխարել են տալիս։
[ՄԱ]
Թեև իւրաքանչյուր երկրի սովորությունները այլ և այլ են, բայց մենք՝ ինչ որ կարողացանք ճշմարտել օրենքներից՝ ապա սա է. և թող սա հաստատուն մնա՝ որ չզրկեն իրար, այլ իրավամբ ամեն մեկը իր բաժինը ունենա սիրով և հանգստությամբ։
Եվ օրենքը հրամայում է, որ ով իր ընկերոջը հարվածի կամ զրկի՝ ապա կրկնակի առնեն իրենից և նրան տան։
Եվ սա դեռ ներում ենք, որ կրկնակի միայն լինի տուգանքը, դրա համար, որ իր հալածի մեջ է մեղքը. թե ոչ՝ ապա ուրիշների, որ ուրիշ տեսակ գողություն և բռնություն, որ վաստակից և հալածքից դուրս լինի՝ ապա դրա վճարը չորս տակ է։
Բայց ու իրավունքը պատշաճ է տեղի ընդարձակության և նեղության վրա անել։
Նույնպես և մշակի վարձերը՝ տարվա սղության ու լավության վրա անեն գինը. որովհետև առանց գնի, որ պատշաճ լինի, աշխարհ երբ շինվի...
[ՄԲ]
Նույնպես և հովիվները և արտապանները և այգեպանները և այլ այսպիսիները՝ որ ուրիշ և ուրիշ գավառների և երկրի ուրիշ և ուրիշ սովորություններ և կանոններ կան, և ոչ նույն կերպ են տալիս վարձերը։
Եվ իրավունք է, որ դրված պայմանը և վարձը անպակաս տան իրենց, ու իրենք պարտավոր են, որ իրենց պահպանությունը անսխալ և լավ պահեն։
Բայց եթե գազանից և կրծողներից որևէ բան սխալ գա, ապա եթե վկաները լավ վկայեն, որ իր բանով չի կորել և ոչ իր ուժից մնացել, ապա չպարտի բան։
Իսկ եթե ծուլությունից լինի՝ ապա դատվի և վճար լինի ըստ մեղքերի. լրիվ վճար կամ կիսավճար. և լրիվը այս է, որ լրիվ անփույթ լինի բոլորովին, և կիսավճարը այն է, որ միջակ լինի փութը և անփութությունը։
Բայց իրավունք չէ, որ վճարը վարձից կտրեն. ապա դու նրա վարձը տուր, և նա քո պարտքը վճարի, գողացածը և հարվածածը և սպանածը ու կոտրածը անսխալ վճարել պետք է։
Նույնպես և հղիին ձգեցնելը՝ կամավոր պատճառներով։
Եվ եթե իրար հարվածեն ու սպանեն, ապա եթե արածեցնողի կամքով է, որ չասաց կամ չզատեց, ապա ըստ իրավունքների լինի տուգանքը, ինչպես ասում և լսում են։
Եվ այս մեծ անասունների ու երամակի և խաշների և ամեն չորքոտանիների վրա մեկ է գնում։