Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք · 1/2

Թարգմանությունը՝ Նախագիր · մեքենայական (Claude), դեռ չխմբագրված · CC BY-SA 4.0

ՍՄԲԱՏ ՍՊԱՐԱՊԵՏԻ ՏԱՐԵԳԻՐՔԸ։

Հույների թագավոր Ռոմանոսի՝ Կոստանդինի որդու թագավորության ժամանակ, և Հայոց հայրապետ Տեր Անանիայի հայրապետության ժամանակ, և Պարսից վրա Մահմուտ սուլթանի իշխանության ժամանակ, Հայոց 400 թվականին Հայոց տան վրա թագավորում է Գագիկ Բագրատունին։

Նա Աշոտի որդին էր, Աշոտը՝ Աբասի որդին, և Աբասը՝ Սմբատի որդին։

Այս թագավորը քաջ էր, գեղեցկադեմ և ահարկու, ողորմած և քաղցր բոլորի հանդեպ, զարդարված ամեն վայելչությամբ՝ նախկին սուրբ թագավորների նման, և հաղթող՝ Քրիստոսի թշնամիների դեմ պատերազմներում։

Նա Աստծու օգնությամբ զորանալով խաղաղեցրեց աշխարհը՝ ամեն մեկին իր կարգով, հոգևորականներին և իշխաններին, ռամիկներին և բոլոր նրանց, ովքեր նրա իշխանության տակ էին. պայծառացան նաև եկեղեցիները, որ Մահմեդի ազգերից խավարել և կործանվել էին. և բոլորը միասին գոհանում էին Տեր Աստծուց։

Իսկ Հայոց 410 թվականին սուրբ հայրապետը և Գագիկի բոլոր իշխանները, հարկադրված, դեսպան ուղարկեցին Աղվանից կաթողիկոս Տեր Հովհաննեսի և նրանց թագավոր Փիլիպեի մոտ և կանչեցին նրանց գալու Գագիկ թագավորի օծմանը։

Եվ նրանք եկան՝ քառասուն եպիսկոպոս և շատ իշխաններ, և միաբանվելով օծեցին Գագիկին՝ Հայոց թագավոր։

Որովհետև թեև իշխանությունն ուներ, բայց թագավորության թագը դեռ իր գլխին չէր ընդունել։

Եվ այդ օրը Անի քաղաքում մեծ ուրախություն և հանդես եղավ։

Եվ ուրախության օրերն ավարտելով՝ կաթողիկոսին և թագավորին մեծամեծներով և մեծ պատվով վերադարձնում էին իրենց աշխարհը։

Իսկ երկու տարի անց մեռավ Հույների թագավոր Ռոմանոսը. և թողեց երկու որդի՝ Վասիլին և Կոստանդինին։

Եվ նրանից հետո թագավորեց Նիկեփորը. և նրա որդիներին իր մոտ պահում էր զգուշությամբ և պատվով։

Սա սուրբ և առաքինի ու գեղեցկադեմ մարդ էր, պատերազմներում քաջ և հաղթող, և շատ ողորմած։

Սա զորք հավաքելով եկավ Կիլիկեցիների աշխարհը՝ Տաճիկների զորքերի դեմ. և առավ Տարսոն մայրաքաղաքը, Ադանան, Մսիսը և Անարզաբան. և կոտորեց զորքերը մինչև մեծ Անտիոքի դուռը. և մեծ հաղթությամբ վերադարձավ Կոստանդնուպոլիս։

Իսկ 413 թվականին Հայոց զորքերը հավաքվեցին Տարոն գավառում. և հարձակվելով կոտորեցին Տաճիկների զորքերը և բռնեցին շատ իշխանների. և այդ ժամանակից այդ գավառն ազատվեց Մահմեդի պիղծ ազգի իշխանությունից։

Եվ այդ ժամանակ Հայոց վարդապետ Ղևոնդը գնաց Կոստանդնուպոլիս. և Հույների վարդապետների հետ խոսելով՝ անպարտելի երևաց նրանց մեջ. և թագավորից պարգևներ ստանալով՝ վերադարձավ Հայոց աշխարհը։

Սա թարգմանեց սուրբ Պետրոս առաքյալի մատի պատմությունը, որը բերվել էր Հայաստան։

Այդ ժամանակ պիղծ ներքինիները մոտեցան Նիկեփոր թագավորին և նրա առաջ չարախոսեցին Հայերի մասին, թե Հայերն ուղղափառ հավատ չունեն և չեն կատարում ո՛չ Քրիստոսի ծննդյան օրը, ո՛չ էլ սրբերի տոները։

Եվ թագավորը, թեև շատ էր սիրում Գագիկին, բայց չարասեր և անմարդի դասերից խաբված՝ ցասկոտում էր. և ծանր զորքով վեր կենալով գնում էր Հայոց աշխարհը՝ բոլորովին ջնջելու հայ ազգը։

Երբ Գագիկը (Աշոտը) այս լսեց, շատ ապշեց և զարմացավ, թե ինչպես է այդպիսի քրիստոնյա արքան խրոխտալով և բարկությամբ գալիս Քրիստոսի եկեղեցու վրա։

Ապա նա էլ հրամայեց Հայոց զորքերը հավաքել և պատրաստել պատերազմի։

Իսկ Նիկեփոր թագավորը զորքերով ելնում էր դեպի արևելք. և երբ հասավ Բյութանացիների Նիկիա քաղաքը, քաղաքի հայրապետը հարցրեց նրա գնալու պատճառը. և արքան կարգով պատմեց պատճառները. և սուրբ հայրապետը թագավորին բացատրեց Հայաստանյայց եկեղեցու ուղղափառ հավատը, որն անթերի ունեն սուրբ Երրորդության, մեկ Աստվածության և Քրիստոսի մարդեղության մասին։

Երբ թագավորը ճշմարտությամբ դա իմացավ և սուրբ հայրապետից տեղեկացավ Գագիկի (Աշոտի) և Հայոց զորքերի քաջության մասին, ասես քնից արթնանալով իր զուր ցասումից՝ գոհանում էր Տիրոջից, որ խափանեց անիրավ պատերազմը։

Եվ հրամայեց հայրապետին գրել Գագիկին (Աշոտին) իր գալու պատճառները և երկու թագավորների միջև սեր ու միաբանություն հաստատել, որ և արեցին էլ. և ամեն մեկը վերադարձավ իր տեղը։

Իսկ Հայոց 418 թվականին Նիկեփորի կինը չար խորհուրդ խորհեց. և մի մահապարտ մարդու, որ աքսորված էր մի կղզում, Հովհաննես Չմշկիկ անունով, գաղտնի մարդ ուղարկելով հանեց այնտեղից՝ իբր թագավորի հրամանով. և նրան Կոստանդնուպոլիս բերեց առանց թագավորի իմացության. և ծածուկ նրա հետ թագավորին սպանելու խորհուրդ արեց. և խոստացավ լինել նրա կինը և նրան նստեցնել թագավորության աթոռին։

Չմշկիկը դա հանձն առնելով՝ համաձայնեց կատարել անօրեն թագուհու կամքը։

Եվ այս չարարվեստ կինն անում էր դա իր վավաշոտ ցանկության համար. որովհետև թագավորը ողջախոհ էր և մարմնական ցանկություններում պարկեշտ, և չէր կատարում նրա չար ցանկության անսահման հուզումն անխափան։

Իսկ թագավորը սովորություն ուներ, որ խաղաղ ժամանակ, երեկոյան հանգստի ժամին, մենակ մտնում էր իր ննջասենյակը և կարդում էր Աստվածաշունչ գրքերը. և ապա վեր կենալով անում էր իր սովորական աղոթքները և պառկելով անկողնում՝ քնում։

Իսկ պիղծ կինը երեկոյան, մինչ թագավորը կարդում էր գրքերը, եկավ, նստեց մոտը և շաղակրատում էր թագավորի հետ. և թագավորի սուրը վերցնելով՝ փոկերով այնպես կապեց պատյանին, որ չհանվեր. և դուրս ելավ իր խորհրդակցի մոտ։

Եվ գաղտագողի եկած Չմշկիկը ներս վազեց այն սենյակը, ուր թագավորն էր. թագավորը նրան տեսնելով զարմացավ և ասաց. «շո՛ւն կատաղի՛, ի՞նչ ես փնտրում այստեղ». և սուրը ձեռքն առնելով՝ չկարողացավ հանել։

Այն ժամանակ Չմշկիկը գազանաբար հարձակվելով սրով խողխողեց սուրբ թագավորի մարմինը, որ մարմնի վրա՝ թագավորական ծիրանիների տակ, այծենի զգեստ էր կրում. և այդպես, արյան մեջ թաթախված, ավանդեց հոգին։

Նրան տարան և արժանավայել պատվով ու մեծ ողբով թաղեցին սուրբ տեղում։

Եվ անարժան Չմշկիկը նստեց թագավոր. և հնազանդեցրեց Հույների ամբողջ աշխարհը։

Իսկ Ռոմանոսի որդիներին անօրեն թագուհուց փախցրեց Վասակավան՝ Հանձիթ գավառում, որպեսզի նա մահացու դեղերով չսպաներ նրանց։

Բայց Նիկեփորի անիրավ մահվան պատճառով Չմշկիկ թագավորն իր կյանքի բոլոր օրերը մեծ տրտմության մեջ էր։

Իսկ երբ եկավ Հայոց 420 թվականը, Հայոց Գագիկ արքան մեռավ խաղաղ մահով։

Եվ նրա որդիների՝ Հովհաննեսի և Աշոտի միջև հակառակություն ծագեց. որովհետև Հովհաննեսն ավագն էր և իմաստուն մարդ էր, բայց տարտամ էր, ծույլ ու թուլամորթ և անվարժ պատերազմներում. իսկ Աշոտը քաջ մարդ էր, անպարտելի և հաղթող պատերազմներում։

Բայց Հովհաննեսը բռնությամբ տիրեց թագավորության աթոռին. իսկ Աշոտը զորքերով շրջում էր, շատ տեղեր ավերում ու ավարառում էր և նեղում էր Անի քաղաքը։

Եվ գնաց Վասպուրականի արքա Սենեքերիմի մոտ, որ Գագիկի որդի Աբուսահլի երկրորդն էր, Արծրունի ազգով. և նրանից զորք առնելով անցավ Վարագ լեռը. և մտնելով Սուրբ Նշանի վանքը՝ երկրպագեց սուրբ խաչին և սուրբ Աստվածածնի պատկերին։

Եվ արաբական ոսկուց շատ պարգևներ տվեց. և դրանով սրբությանը պահարան արեց, որը նրան պարգևել էր Բաբելացիների արքան. և եկավ, մեծ զորքերով հասավ Անի քաղաքը։

Երբ Հովհաննեսը դա լսեց, իր զորքերը պատերազմի հանեց նրա դեմ. իսկ ինքը նստած էր գահին, քանի որ պատերազմում անհմուտ էր. և քաղաքը ոտքի ելնելով՝ դուրս էին գալիս Աշոտի դեմ պատերազմի։

Իսկ Վրաց թագավորից մի իշխան դեսպան էր եկել Հովհաննեսի մոտ. և այդ օրը այնտեղ էր. և խոստանում էր թագավորին ու ասում. «Թագավո՛ր, հրամայի՛ր, և ես քեզ ցույց կտամ Աշոտին. ես նրան իմ ձեռքով բռնած կբերեմ քո առաջ»։

Եվ այս (մարդը) ասում էր իր անձի քաջության պատճառով, որովհետև պատերազմող մարդ էր։

Եվ թագավորն ասաց. «մի՛ արհամարհիր առյուծի կորյունին, մինչև որ տեսնես»։

Եվ երբ ճակատ առ ճակատ կանգնեցին՝ Վրաց իշխանը ձայնը բարձրացնելով Աշոտին էր կանչում. և Աշոտը լսեց ու զայրացավ, և վազեցին միմյանց վրա. և Աշոտը նրան սրով խփեց սաղավարտի վրա և մեջտեղից ճեղքելով՝ գետին գցեց. և սաստիկ պատերազմ եղավ։

Եվ թագավորի զորքերը պարտվելով՝ փախան. և Աշոտը հետևից նեղում էր. և թույլ չտվեց նրանց քաղաք մտնել, այլ բոլորին դաշտում թողեց։

Ապա Պահլավունիները և Բագրատունիները խորհեցին երկու եղբայրների միջև խաղաղություն հաստատել։

Այն ժամանակ սուրբ հայրապետ Անանիան և քաղաքի իշխանները եկան Աշոտի մոտ. և այսպես հաշտություն կնքեցին՝ որ Աշոտը լինի աշխարհի արտաքին կողմերի թագավորը. իսկ Հովհաննեսը նստի Անիում. և եթե Հովհաննեսին մահն ավելի շուտ հասնի՝ Աշոտը լինի ամբողջ Հայոց թագավորը։

Եվ Աշոտը համաձայնեց. այն ժամանակ Հովհաննեսի և Աշոտի հրամանով Աբասը թագավորական իշխանությամբ նստեց Կարսում, իսկ Գևորգը՝ Աղվանից աշխարհում, որովհետև թագավորների ազգից էին. և նրանք հնազանդվում էին երկու թագավորներին՝ Հովհաննեսին և Աշոտին։

Եվ Աշոտն իր կյանքի բոլոր օրերում չհասցրեց մտնել Անի։

Իսկ մի իշխան՝ Ապիրատ անունով, Հասանի որդին, Աշոտի հետ ունեցած մտերմության պատճառով վախեցավ գնալ Հովհաննեսի մոտ. փախավ, գնաց Պարսից զորավար Աբուսահլի մոտ՝ տասներկու հազար հեծյալով։

Եվ նա սկզբում պատվով ընդունեց նրան. ապա իր իշխանների դրդմամբ և նրա քաջությունից վախենալով ու կասկածելով՝ իր զորքերի ձեռքով գաղտնի սպանել տվեց Ապիրատին։

Եվ իշխան Սարին Ապիրատի կնոջն ու որդիներին առնելով՝ մեծ սգով եկավ Անի՝ Հովհաննեսի մոտ։

Եվ Հովհաննեսը շատ ափսոսաց նրա անիրավ մահը. և նրա որդիներին ու բոլոր զորքերին գավառներ և իշխանություններ տվեց։

Այդ ժամանակ Դեղմանների զորապետը մեծ զորքով հասավ Հայոց գավառը՝ Բջնի ամրոցը։

Հայոց սպարապետ Վասակ Պահլավունին՝ Բջնիի տերը, իր որդի Գրիգորի և այլ փառավոր ազատների հետ բազմած էր գահին. և խնջույքում ուրախանալով՝ նայում էր լեռան ճանապարհին. և ահա մեկն արագ գալիս էր։

Վասակը նրան տեսնելով ասաց, թե այդ մարդը չար լուր է բերում։

Եվ մարդը հասավ բերդի դռանը և մեծ աղաղակով ասաց. «գերվեց ամբողջ գավառը»։

Այն ժամանակ քաջ Վասակը վեր կացավ, իր անձը (Աստծուն) հանձնեց, իսկ ամրոցը՝ իր որդի Գրիգորին. և հաղորդվելով Քրիստոսի կենարար մարմնից և արյունից՝ զրահ հագավ և զինվեց կռվի այն ազատների հետ, որ մոտը պատահեցին. և չհավաքեց իր զորքերն ամբողջությամբ, թեև մոտ հինգ հազար մարդ ուներ։

Այլ վերցնելով Փիլիպպեին, Գորգ Զորտվանելին և քաջ Միհրանին՝ միայն հարյուր զինվորով պատրաստվեցին պատերազմի. և դուրս ելան, գնացին այլազգիների դեմ. և հանդիպեցին մեծ զորքերի, որոնք (մարդկանց) փախցրել էին մի գյուղ և լցրել եկեղեցին. և շրջապատելով կոտորում էին գառների պես։

Այն ժամանակ քաջ Վասակն առյուծի պես գոչեց և հարձակվեց այլազգիների վրա. և նրանցից մոտ երեք հազարի կոտորեցին. և ովքեր փրկվեցին՝ փախստական գնացին իրենց բանակը. և ամբողջ բանակը շարժվելով գալիս է քրիստոնյաների վրա։

Իսկ նրանք մահը հանձն առնելով՝ ընկան նրանց մեջ, և բանակն այս ու այն կողմից ճեղքելով՝ զարմանալի կոտորածներ էին անում։

Իսկ այլազգիների զորքերից դուրս եկավ մի ահավոր և սևամորթ մարդ, որին իր քաջության համար Յոթ գայլ էին անվանում. և բարձր ձայնով աղաղակում էր և կռվի կանչում Վասակին. և սև հաբեշը կատաղած գալիս էր Վասակի դեմ. և Վասակն առաջ եկավ, սրով զարկեց նրա գլխին. և նա երկու կես եղավ և ընկավ գետին։

Վասակի զորքերը կորցրին միմյանց և այլազգիների զորքերի բազմության պատճառով չէին գտնում միմյանց։

Այդ օրը քաջ Միհրանը սպանվեց պատերազմում. և Վասակը պաշտպանում էր բանակի զորքերը, և դուրս ելնելով հետ էր դառնում. և թշնամիներից հեռանալով՝ հանգիստ էր փնտրում, որովհետև պատերազմում շատ էր հոգնել. և հասավ մի քարանձավ ու այնտեղ քնած էր։

Իսկ մի մարդ եկավ, գտավ նրան և կարծեց, թե թշնամիներից է. և ուժով հրելով գցեց ու վերևից ներքև նետեց նրան. և այդպես վախճանվեց Քրիստոսի քաջ զինվորը։

Իսկ 421 թվականին Հույների զորավար Դեմեսկոսը մեծ զորքով արշավելով եկավ Մելիտենե քաղաքի վրա. և սովով ու ծարավով խիստ նեղելով՝ ստիպեց նրան անձնատուր լինել. և այնտեղից ելնելով եկավ Տիգրանակերտ քաղաքի վրա, որ կոչվում է Ամիդ. և Տաճիկների զորքերը դուրս եկան նրա դեմ պատերազմի, և քաղաքի դռանը խիստ կոտորած եղավ. և Տաճիկների զորքերը պարտվելով փախան և մտան քաղաք. և Հույների զորքերը մեծ հաղթությամբ վերադարձան, ելան և բանակեցին Ավալ կոչվող գետի ափին։

Մի քանի օր հետո երկնքից Աստծու սաստող բարկություն եկավ, և այնպիսի սաստիկ քամի փչեց, որ օրը ցերեկով մթնեց, և աչքերը տեսնել չէին կարողանում. այնպես որ զորքերի զրահներն ու կապարճները քամու ուժից գետն էին լցվել։

Երբ անօրենները դա տեսան, հարձակվեցին նրանց վրա և անխնա կոտորեցին. և բռնեցին Դեմեսկոսին և քառասուն իշխանների. և քրիստոնյաներից քչերն էին, որ փրկվեցին։

Ապա այլազգիների իշխանները միասին հավաքվեցին քրիստոնյաների զորքերի դեմ տարած մեծ հաղթության պատճառով, և սարսափած վախեցան Նիկեփոր արքայի ահից, որովհետև դեռ չէր տարածվել նրա սպանության լուրը. և խորհեցին երդումով, սիրով արձակել (գերիներին)։

Մինչդեռ այս խորհրդի մեջ էին՝ հասավ Նիկեփորի սպանության լուրը. և հանգստանալով՝ շատ ուրախացան, և իշխաններին կապած տարան Բաղդադ՝ խալիֆայի մոտ. և բոլորն այնտեղ մեռան։

Իսկ Դեմեսկոսը Չմշկիկին այսպիսի ցավալի անեծքներ գրեց. «մենք մեր արյունը թափեցինք Տիգրանակերտի դռների առաջ. և մեր մարմիններն արժանի չեղան օրհնված գերեզմանի. արդ Աստված մեր արյունը քեզնից կպահանջի դատաստանի օրը, եթե Մահմեդի ազգից մեր արյան վրեժը չլուծես»։

Երբ Չմշկիկը սա լսեց, բարկացավ, հավաքեց Հույների բոլոր զորքերը և օգնականներ վերցրեց Ֆրանկներից. և կամեցավ նախ Հայերին տիրել. և եկավ, բանակեց Կիլիկիայում. և զորքերով ծածկեց Տարսոնի սահմանները. և նրա գալու լուրը տարածվեց Հայոց աշխարհում։

Այն ժամանակ Հայոց Աշոտ արքայի մոտ հավաքվեցին Կապանի թագավոր Փիլիպպեն, Աղվանից թագավոր Գևորգը, Կարսի տեր Աբասը, Վասպուրականի տեր Սենեքերիմը, Անձևացիքի տեր Գուրգենը և Հայոց ամբողջ տունը, և արքունի զորքերը, որ վերցրեց քաջ արքա Աշոտը և բոլոր քաջերով բանակեց Հարք գավառում. որոնց թիվը, երբ զորագլուխները գրի առան, երեք հարյուր հազար վեց հարյուր հեծյալ էր։

Եվ Չմշկիկ թագավորի դեսպանը եկավ Աշոտ թագավորի մոտ. և տեսավ պատերազմի այդ մեծ պատրաստությունը. և գնաց, պատմեց թագավորին։

Աշոտ թագավորը Հույների դեսպանի հետևից դեսպան ուղարկեց Չմշկիկ արքայի մոտ՝ եպիսկոպոսներ և վարդապետներ. և երկու թագավորների միջև սեր հաստատեցին։

Եվ Հովհաննես Չմշկիկն ելավ Կիլիկիայից և շատ մեծ բազմությամբ հասավ Տարոն գավառը. և Աշոտ թագավորն էլ շատ զորքերով եկավ նրան ընդառաջ. և միմյանց հանդիպեցին ողջույնով և սիրով. և Աշոտը նրան օգնության տվեց ութսուն հազար ձիավոր և քսան հազար հետևակ զորք, և զորագլուխ՝ քաջ Գևորգին, և շատ պաշար ու ռոճիկ. և նրանց հետ ուղարկեց Տեր Սարգիս եպիսկոպոսին, Ղևոնդ վարդապետին և Իվանե իշխանին. և ինքը վերադարձավ իր աշխարհը։

Եվ Չմշկիկ կայսրը պատերազմի գնաց Տաճիկների զորքերի վրա, և նրանց արյամբ ներկեց երկիրը, և շատ բերդեր ու քաղաքներ հիմնովին կործանեց. երեք հարյուր քաղաք հնազանդեցրեց մինչև Բաբելոնի դուռը, որ կոչվում է Բաղդադ. կոտորեց խալիֆայի զորքերը և նրանից խլեց հարյուր հազար ձի և ջորի. և դարձավ Ամիդի վրա։

Եվ Ամիդի տերը կին էր՝ Տաճիկների Համդուն ամիրայի քույրը։

Կինը ելավ պարսպի վրա, աղաղակում էր և ասում. «կնո՞ջ վրա ես կռվի գալիս, ո՛վ Չմշկիկ, և դա քեզ համար նախատինք չե՞ս համարում»։

Եվ թագավորն ասաց. «երդվել եմ քանդել քո քաղաքի պարիսպը»։

Եվ կինն ասում է. «քանդի՛ր նրա կամուրջը Դգլաթ գետի վրա և դրանով կատարի՛ր քո երդումը»։

Եվ այդպես արեց ու գնաց։

Բայց ասում էին, թե նախկինում թագավորը մեղքերով շաղկապված էր (նրա հետ). որովհետև այդ Չմշկիկը Խոզանից էր, Չմշկածագից. նույնպես և կինն էլ այնտեղից էր։

Կամենում էր և Ուռհան քանդել. և շատ վանքերի պատճառով խնայեց և թողեց, և երկրի ներքին կողմով գնաց Երուսաղեմ. և բոլոր քրիստոնյաներին ազատեց անօրենների ծառայությունից։

Եվ նորից գալիս է Կիլիկիա, և ուղարկում է Հայոց իշխանին, զորքերին և եպիսկոպոսին բազմաթիվ զորքերով և պարգևներով Աշոտ թագավորի մոտ, և պարգևներ թագավորին՝ շատ գանձ, ոսկի, արծաթ, և այսպիսի մի գիր.

«Աշոտին՝ Մեծ Հայքի արքային, իմ հոգևոր որդուն, ուրախանալ Տիրոջով։

Թող քո իմաստությունն իմանա, թե որքա՜ն մեծ եղավ Աստծու ողորմությունը մեզ վրա, և մեզ հաղթություն տվեց մեր թշնամիների դեմ. որովհետև չկարողացան դիմանալ մեր առաջ։

Ուստի սրի բերանով մաշեցինք Տաճիկների զորքերը, և մնացածներին մեզ հարկատու դարձրինք. և նրանց բազում ավարով և գերիներով վերադարձանք աշխարհի ներքին կողմը, և Մծբին քաղաքից հանեցինք սուրբ Հակոբի նշխարները և մեզ հետ տարանք։

Եվ եկանք մեր ներքին կողմերով, մեր թշնամիներին բոլորովին ջնջեցինք. և դրանից հետո վերադարձանք և դրսում ձմեռեցինք, և մեր զորքերին հանգիստ տվեցինք. և ապա եկանք մեծն Անտիոք, առանք այն և գերեցինք նրա շուրջբոլորի բոլոր ավանները. հասանք Հոմս և Համա. և մեր հարկատուները հնազանդությամբ ընդունեցին մեզ։

Գնացինք անառիկ Հալեպ. և նրանք դուրս եկան մեր դեմ պատերազմի. և մեր զորքերը կոտորեցին նրանց. և նրանցից շատ գանձ, ոսկի ու արծաթ և աղջիկներ խլեցին։

Նույնպես արեցին Անտոլիքին։

Գնացինք Դամասկոս և կամեցանք պաշարել այն. իսկ քաղաքապետը՝ իմաստուն և ալևոր մարդ, դուրս եկավ մեծ ծախսերով և եկավ մեզ ընդառաջ. և աղաչեց, որ լինի մեզ հարկատու. մեզանից զորավար վերցրին և մեզ ծառայության գիր տվեցին։

Գնացինք և Տիբերիա, ուր մեր Տերը շրջելով անում էր աստվածային սքանչելիքներն ու նշանները. և նրանք էլ մեզ շատ գանձեր բերեցին. և մեզանից զորավար վերցրին և մեզ ծառայության գիր տվեցին։

Գնացինք Նազարեթ, ուր սուրբ կույս Մարիամը հրեշտակից ընդունեց ավետիսը։

Ելանք Թաբոր լեռը, ուր մեր Տերը այլակերպվեց. և երկրպագեցինք։

Եվ ահա, մինչ այնտեղ էինք, Ռամլեից և Երուսաղեմից եկան մեզ մոտ, շատ աղաչեցին, որ մեզ հարկ տան և մեզանից զորավարներ վերցնեն։

Կամեցանք սուրբ գերեզմանը Տաճիկների ծառայությունից ազատել. և բոլոր գավառներում շատ հեծյալներ ու զորավարներ դրինք. և մեզ հարկատու եղան։

Առանք Աքքան և Տրիպոլին և ծովեզերքի բոլոր բերդերն ու քաղաքները, և Ջեբելը, և Հեսունը, և Պուրզավը. և բոլորի մեջ հեծյալներ դրինք. և Գաբավոնում ձեռք բերեցինք Քրիստոսի հողաթափերը, և Բերիտոնում՝ Քրիստոսի պատկերը, որը ժամանակներ անց Հրեաները խաչեցին, և Հովհաննես Մկրտչի մազերը. և վերցրինք, տանում ենք մեր աստվածապահ Կոստանդնուպոլիս քաղաքում պահպանելու համար։

Արդ այս ամենը լսելով՝ ուրա՛խ եղիր և փա՛ռք տուր Աստծուն, որ մեր թագավորության ձեռքով լայն և ընդարձակ փառավորվում է Քրիստոսի անունը։

Որովհետև մեծ Կեսարիայից մինչև Բաղդադ, ծովեզերքով, հնազանդեցրինք մեր հրամանին. ուստի գոհություն տանք մեր Աստված Քրիստոսին»։

Գրեց նաև պրոտոսպաթարին և Տարոնի զորավարին, որ Հայոց Աշոտ թագավորին տան խրիսոբուլը և երեսուն հազար ոսկե դեկան, և երկու հազար ծառա, տասը հազար ձի և հազար ջորի՝ այն սիրո և միաբանության համար, որ նա արեց իր հետ։

Աշոտն էլ գրեց Պանտալեոն վարդապետին և սպաթարին, որ շատ եպիսկոպոսներ շտապ գնան Կոստանդնուպոլիս՝ մեծ տոն կատարելու Քրիստոսի պատկերի, հողաթափերի և Հովհաննեսի մազերի համար. և որ խոսեն Հույների վարդապետների հետ արքայի առաջ. ինչը և հայրապետն անհապաղ ուղարկեց։

Գնացին և մեծ պատվով ու ընծաներով վերադարձան Շիրակ։

Արդ սրանից հետո թագավորի սիրտն ահ ընկավ, և մահվան վախ, և դատավոր Աստծու ահը՝ Նիկեփորի անիրավ սպանության համար։

Եվ իր թագավորության հինգ տարի հետո մարդ ուղարկեց և բերեց Ռոմանոսի որդիներին. և մեծ ժողովով թագը դրեց Վասիլի գլխին և երկրպագեց նրան. և ինքը գնաց, կրոնավոր դարձավ՝ իր անձի մեղքերն ապաշխարելու համար։

424 թվականին Հայոց զորքերի կոտորած եղավ Անձևացիքի գավառում Ապլղարիպի նենգությամբ, որը Անձևացիքի Գուրգեն թագավորի զորապետն էր. և նա (թագավորը) նրան զրկել էր զորավարության պատվից և նրա տեղը դրել էր ոմն Սարգսի։

Դրանից վիրավորված էր Ապլղարիպը, որովհետև քաջ և պատերազմող մարդ էր։

Եվ այս պատճառով այլազգիներին գաղտնի լուր էր տալիս և ասում. ես ձեզ հետ չեմ կռվի. նշանն այն է, որ իմ վրանը կարմիր է՝ բլրի վրա։

Իսկ թագավորն ազատների հետ անհոգ նստած էր խնջույքում մեծ ուրախությամբ։

Եվ հանկարծ գիշերը այլազգիների զորքերը եկան նրա վրա, և մեծ կոտորած արեցին, և բռնեցին թագավորին, գերի տարան Հեր. իսկ Ապլղարիպի վրանի սահմաններն անցնել չհամարձակվեցին։

Այն օրը Վարագը և բոլոր վանքերը ցավալի անեծքներ դրեցին Ապլղարիպի վրա. և նրան քրիստոնեական հավատից կտրեցին։

Իսկ Ապլղարիպը, ուշքի գալով, դառնապես լալիս էր և զղջում Աստծու ծառաների կորստի համար. ապա հարցուփորձ էր անում թագավորի մասին, թե ո՛ր բանտում է արգելված։

Երբ իմացավ, որ Ապլհամ ամիրան նրան բաց է թողել և ամեն ժամ նրան գնդակի խաղի է հանում՝ շատ ուրախացավ. և թագավորին գաղտնի մարդ ուղարկեց, թե. «այս նշված ժամին իմ զորքերով սպասի՛ր (ինձ) այս անունով տեղում, խիտ անտառի ծառերի մեջ. դու զգո՛ւյշ եղիր, և այն օրը սրընթաց ձի հեծիր ու դո՛ւրս արի, վազելով հասի՛ր ինձ. և ուրիշ բանի մասին մի՛ հոգա»։

Եվ այդպես էլ արեցին. (թագավորը) սրընթաց ձի պատրաստեց և դրանով (ելավ) խաղի. և գնդակը վերցնելով՝ տանում էր ավելի հեռու. և թողնելով՝ գնում էր Ապլղարիպի մոտ՝ հուսալով Աստծուն։

Եվ ամիրան տեսնելով՝ մեծ զարմանքով զորքերով հարձակվեց նրա հետևից. և թագավորը քաջաբար հասնում էր Ապլղարիպին։

Եվ անօրենների զորքերից մի հաբեշ՝ հզոր մարդ, դիմեց Ապլղարիպի վրա. և նա սրով զարկեց նրան և պատռեց մինչև ազդրերը. ինչը տեսնելով՝ անօրենները փախան։

Եվ Ապլղարիպը զորքերով քշում էր նրանց հետևից, մինչև որ ամիրային քաղաքի դռնից ներս մտցրեց. և պողպատե լախտով քաջաբար զարկեց երկաթե դռանը. և երկաթը պատռելով՝ անցկացրեց մյուս կողմը. որն այդպես մնաց շատ ժամանակ։

Եվ այսպիսի քաջությամբ վերադարձավ և թագավորին, ծառայությունից ազատված, բերեց իր տեղը. և օրհնվեց վանքերից և ամեն բերանից։

Եվ սա եղավ Հայոց Ճվաշ գավառում, Բակ կոչվող գյուղում՝ Վասպուրականի սահմանակից։

Իսկ 427 թվականին աշխարհից փոխվեց սուրբ հայրապետ Անանիան։

Եվ սուրբ թագավորներ Հովհաննեսի և Աշոտի հրամանով նրա տեղը ձեռնադրվեց Վահանը՝ սուրբ և առաքինի մարդ։

Այդ ժամանակ մի իշխան՝ Մխլաոս անունով, դավաճանելով Հույների արքա Վասիլին, իր շուրջը հավաքեց անիրավ զորքերից շատերին. և շատ վնաս էր տալիս Հույների աշխարհին։

Եվ գալիս, մտնում էր Հայոց աշխարհը և շատ կոտորած էր անում. որի վրա հասնելով՝ Հայոց զորքերը քաջաբար հաղթեցին նրան և փախցրին նրա հեծյալներին. և ինքը փախավ, գնաց Բաղդադ. և երեք տարի հետո վերադարձավ Հույների աշխարհը և այնտեղ սատկեց։

432 թվականին մեռավ սուրբ հայրապետ Վահանը. և սուրբ թագավորների հրամանով նրա տեղը դրեցին Ստեփանոսին՝ բարի մարդու։

Այդ ժամանակ անօրեն Մամլան ամիրան ահագին զորքերով գալիս էր Հայոց աշխարհի վրա, և ավերում էր՝ այրելով ու գերելով աշխարհն ու եկեղեցիները. և հասնում էր կյուրապաղատ Դավթի աշխարհը՝ Ապահունյաց գավառը։

Եվ Դավթին ամբարտավան խոսքեր է ուղարկում ու ասում. «տո՛ւր ինձ տասը տարվա հարկ, և քո որդիներին ինձ ծառա՛ դարձրու. ահա՛ գալիս եմ քո վրա. և ո՞վ է այն Աստվածը, որ քեզ կփրկի իմ ձեռքից»։

Դավիթը սա լսելով՝ զորքեր հավաքեց Վրաստանից և Հայաստանից. և Տիրոջ անունով բանակ հանեց և գնաց անօրենին ընդառաջ. և զորքերով իջնելով Ապահունյաց սահմանները՝ աղոթքի մեջ էր առ Աստված. և Կամրակել քաջ մարդուն յոթ հարյուր հեծյալով որպես գիշերապահ դրեց։

Եվ առավոտյան պահին Տաճիկների զորքից մեկը գալիս էր հազար մարդով. և գիշերը Կամրակելն ու նա բախվեցին միմյանց հետ։

Մի քիչ առաջ անձրևի ցող էր եկել. և այդ ժամին պայծառացավ լուսնի լույսը. և փայլում էին լեռները, և ամեն ինչ երևում էր։

Դա տեսնելով՝ անօրենները կարծեցին, թե քրիստոնյաների զորքի բազմություն է. և ահաբեկված ետ դարձան. և Կամրակելը հետևից գնում էր և կոտորում. և բռնեց Մամլանի կնոջը. և շտապ լուր ուղարկեց Դավթին, որը և զորքերով հասավ նրանց վրա և սաստիկ կոտորած արեց. և Մամլանը մազապուրծ եղավ և մեծ ամոթով գնաց։

Իսկ մի քանի տարի անց Դավթի տնից անօրեն մարդիկ խորհեցին սպանել Դավթին՝ սուրբ և աստվածասեր մարդուն. և չարիքի համար օգնական գտան անօրեն Իլարիոն եպիսկոպոսին. և սա, չար Մրջիմկի նման գործելով, մահվան դեղը խառնեց կյանքի դեղին՝ սուրբ փրկական խորհրդի մեջ, և տվեց Դավթին։

Աստվածասերը դա իմանալով՝ չերկմտեց. և մեծ զարմանք եղավ. որովհետև մահացու դեղը բժշկության դեղ դարձավ և բուժեց նրա անձի ցավերը։

Իսկ անօրեն եպիսկոպոսը չբավարարվեց այդ չարիքով. մի օր, մինչ Դավիթը քնած էր իր սենյակում, մտավ և նրա գլխատակից վերցրեց բարձը. և դնելով նրա բերանին՝ ընկավ վրան և խեղդեց երանելուն։

Մի քանի օր անց Վասիլը բռնեց անարժան եպիսկոպոսին և նրա չար գործակիցներին, քար կապեց նրանց պարանոցներից և գցեց Օվկիանոսի խորքերը։

434 թվականին մեռավ Տեր Ստեփանոսը. և իր աթոռին ձեռնադրեցին Տեր Խաչիկին, որովհետև շատ իմաստուն մարդ էր։

Իսկ 437 թվականին սաստիկ երկրաշարժ եղավ ամբողջ աշխարհում. և Կոստանդնուպոլսում փլեցրեց Սուրբ Սոֆիան։

Եվ նույն տարում Վասիլ կայսրը զորք ուղարկեց Բուլղարների Ալուսիան խանի դեմ, և նրանցից խաբվելով՝ պարտվեց և ամոթահար ետ դարձավ։

Եվ երկու տարի անց նորից մտավ Բուլղարիա՝ իր կոտորածի վրեժն առնելու. և ուրիշ ոչինչ չկարողացավ անել, բացի նրանից, որ ավարով վերադարձավ Կոստանդնուպոլիս։

440 թվականին մեռավ Տեր Խաչիկը. և նրա տեղը ձեռնադրեցին Տեր Սարգսին։

Այս տարում Արաբացիների ազգը Եգիպտոսից ելավ Անտիոքի գավառը. և շատ ավերածություններ արեց։

Եվ Հույների զորքերը դուրս եկան նրանց դեմ պատերազմի. և նրանցից պարտվելով՝ փախան. և Արաբացիները նրանցից իշխաններ բռնեցին և տարան Եգիպտոս։

Իսկ երկու տարի անց մի Տաճիկ Հույների բազմաթիվ զորքերով ելավ Հայոց աշխարհը. և սկսեցին կոտորել Քրիստոսին հավատացողներին՝ իբրև անօրենների։

Հայոց զորքերը դուրս եկան նրանց դեմ և սրի բերանով մաշեցին նրանց. և մնացածները ամոթահար ետ դարձան։

Եվ նույն տարում գիսավոր աստղ երևաց երկնքում։

449 թվականին սեր հաստատվեց Վասիլի և Սենեքերիմ արքայի միջև։

Եվ այս տարում խաղաղությամբ վախճանվեց մարզպանը՝ Վարաժնունիքի տերը։

455 թվականին Վասիլը նորից բազմաթիվ զորքերով մտավ Բուլղարիա. և երկար ժամանակ այնտեղ մնաց մեծ պատերազմով։

Այդ օրերին մեծ խռովություն եղավ Կոստանդնուպոլսում. որովհետև սխալվեցին ճշմարիտ Զատկից և Տիրոջ հարության տոնը (սխալ օրը) կատարեցին։

Նույնպես արեցին Երուսաղեմում. և իրենց հպարտության պատճառով հակառակվելով՝ բաժանվեցին բոլոր ազգերից։

Եվ այդ Զատկին լույսը չվառվեց։

Իսկ անօրենների ազգը, որ Երուսաղեմում էր, երբ տեսան այդպիսի մոլորությունը, սրով հարձակվեցին աղոթողների վրա և կոտորեցին, մինչև որ Հարության տաճարի հատակն արյամբ լցվեց։

Իսկ Վասիլ թագավորը, Բուլղարներին հնազանդեցնելով, վերադարձավ Կոստանդնուպոլիս. և իմանալով մոլորական Զատկի մասին՝ հարցնում էր Հույների իմաստուններին. և նրանք ունայն խոսքերով կամենում էին համոզել և սկսեցին թագավորին մոլորեցնել։

Թագավորը դա հասկացավ և գրեց Հայաստան՝ Հայոց Հովհաննես արքային, որ այս խնդրի համար շուտով ուղարկի Անձևացի Հովսեփ հորը և Կողեռն Հովհաննեսին։

Եվ նրանք չկամեցան այնտեղ գնալ. այլ նամակով բացատրեցին պատճառը. ինչին Հույների կղերականները չհամաձայնեցին. ուստի (թագավորը) նույն խնդրի համար մեկ անգամ ևս գրեց Տեր Սարգիս կաթողիկոսին և Հովհաննես թագավորին։

Եվ նրանք նրա մոտ ուղարկեցին Սամվել վարդապետին. ինչից նա շատ ուրախացավ։

Եվ նրան ատյանում կանգնեցրեց՝ Հույների իմաստունների հետ խոսելու. և նրանք առաջ բերեցին Հույների տան բոլոր գրվածքները, և չկարողացան նրան ճշմարտությունից շեղել։

Եվ Սամվելը սկսեց արարչության առաջին օրից և անսխալ ներկայացրեց մինչև վերջին օրվա պատկերը. և պատճենների բոլոր պատճառները հաստատեց ըստ առաջին իմաստունի։

Արքային դուր եկան նրա խոսքերը. և Հույների իմաստունները ցույց տվեցին մի Հրեա մարդու Կիպրոս կղզում՝ շատ իմաստուն և գիտություններում հզոր. որին թագավորը տարավ Կոստանդնուպոլիս։

Նա ատյանում կանգնելով՝ համաձայնեց Հայոց վարդապետի հետ, և շատ գովեց նրա իմաստությունը, և ամոթով թողեց Հույների իմաստուններին։

Դրանից բարկացած՝ թագավորը նրանց պատվից զրկեց. և Հայոց վարդապետին մեծ պատվով վերադարձրեց արևելք։

Դարձյալ՝ Վասիլի օրերում, 457 թվականին, մի աստղ երևաց կրակի տեսքով. և սաստիկ երկրաշարժ եղավ ամբողջ երկրում։

Այդ բարկությունից հետո մի ցավ ընկավ, որ կոչվում էր խոյլիկ, և ակնհայտորեն երևում էր մարմնի վրա. և նրա դառնությունից (հիվանդը) չէր հասցնում հաղորդվել. այլ ցավն անմիջապես հափշտակում էր մարդուն և անասունին. և շատերը մեռնում էին։

460 թվականին Վասիլը նորից մտավ Բուլղարիա և ավերեց արևմտյան աշխարհը. և մահացու դեղով Ալուսիան թագավորին կյանքից հանեց. և նրա կնոջն ու որդիներին գերի տարավ Կոստանդնուպոլիս։

465 թվականին Աստծու սաստող բարկությունը եկավ քրիստոնյաների վրա։

Ելավ անթիվ խուժադուժ ազգը, որ Մուղալ է կոչվում, ահագին շատ. և մտան Հայոց աշխարհը՝ Վասպուրականի գավառը, և սկսեցին անխնա կոտորել Քրիստոսին հավատացողներին։

Լուրը հասավ Սենեքերիմին։

Այն ժամանակ նա իր որդի Դավթին բոլոր զորքերով ուղարկեց նրանց դեմ։

Ահավոր կռվով բախվեցին միմյանց հետ. և տեսան, որ նրանք աղեղնավորներ են և կանանց պես արձակ մազերով. և սկսեցին նետերով խոցել Հայոց զորքերին, որովհետև Հայոց զորքերը պատրաստ չէին նետերի դեմ։

Իսկ Դավիթն իր ուժին վստահելով՝ չէր կամենում պատերազմից ետ դառնալ։

Եվ երբ ետ դարձան, Սենեքերիմին պատմեցին այլազգիների զանազան տարօրինակությունների մասին։

Եվ նա խիստ վիրավորված՝ ո՛չ կերավ, ո՛չ խմեց. այլ լալիս էր և ողբում Հայոց աշխարհի ավերումը և քրիստոնյաների կորուստը։

Այն ժամանակ խորհեց հայրենի աշխարհը տալ Հույների արքա Վասիլին և իրեն վերցնել Սեբաստիան. և անմիջապես գրեց թագավորին։

Վասիլը դա լսելով՝ շատ ուրախացավ. և նրան տալիս է Սեբաստիան։

Եվ Սենեքերիմը տալիս էր Վասպուրականի աշխարհը, (նրա) թեմի տասներկու բերդերը, չորս հազար չորս հարյուր գյուղերը. վանքերը չտվեց, այլ որպես աղոթատեղիներ պահեց իրեն. և այդ ամենը գրով տվեց Վասիլին. և ուրիշ հարյուր տասնհինգ վանք էլ տվեց։

Եվ (Վասիլը) մարդ ուղարկեց՝ թագավորական իշխանությամբ բերելու նրա որդի Դավթին. և նրա հետ ուղարկվեցին երեք հազար ազատների որդիներ, և եպիսկոպոսը, և գանձով բեռնված երեք հարյուր ջորի, և հազար տաճիկ ձի՝ ամեն տեսակ սարքով։

Եվ այսպես փառքով Դավիթը մտավ Կոստանդնուպոլիս. և քաղաքը զարդարվեց նրան ընդառաջ. և զարդարեցին փողոցներն ու պարիսպները. և շատ գանձեր էին ցանում այն ճանապարհի վրա, որով գնում էր։

Եվ թագավորը խիստ ուրախացավ Դավթին տեսնելով, և նրան տարավ Սուրբ Սոֆիա և որդեգրեց։

Եվ բոլոր իշխանները խիստ մեծարում էին նրան՝ որպես թագավորի որդու։

Եվ Սենեքերիմն իր ամբողջ տնով և ընտանիքով եկավ Սեբաստիա և այնտեղ տիրեց։

Դարձյալ՝ 470 թվականին Վասիլն անթիվ զորքերով ելավ դեպի արևելք և պահանջեց Անին ու Կարսը։

Եվ Գագիկի որդի Հովհաննեսը իր սրտի թուլության պատճառով խորհեց տալ։

Իսկ Վասիլը գնաց իր աշխարհը. և գրեց Վրաց թագավոր Գորգիին, որ գա իրեն հնազանդվելու, ինչը նա հանձն չառավ։

Այն ժամանակ Վասիլը զորքերով գալիս է նրա վրա. և Վրաց զորքերը գնացին նրա դեմ։

Եվ Ռատը և Զոյատը՝ Լիպարիտի եղբայրները, քաջ մարդիկ, ուժգին զարկում էին Վասիլի զորքերին, մինչև որ Ռատը սպանվեց՝ ձին ճահճոտ տեղում խրվելով. և ապա Վրաց զորքերը փախչում էին Վասիլի զորքերի առաջից։

Եվ Վասիլն այնտեղ մնաց երեք ամիս, մինչև որ նրանց հնազանդեցրեց. և եկավ Տրապիզոնում ձմեռեց։

Վասիլ թագավորի մոտ գնաց Տեր Պետրոս կաթողիկոսը և Հովհաննես Կողեռնը մեծ շքախմբով. և թագավորը մեծ պատվով մեծարեց նրան. և երբ հասավ Քրիստոսի մկրտության մեծ օրը, թագավորը մեծարեց Տեր Պետրոսին և Հայոց վարդապետին. և հրամայեց նրանց կանգնեցնել Հույների առաջնորդներից բարձր։

Եվ նախ Տեր Պետրոսին հրամայվեց օրհնել ջուրը. և երբ սուրբ մյուռոնը ջրի մեջ դրեց՝ սաստիկ կրակ երևաց ջրի վրա. և ջուրը մի ահագին պահ կանգնեց։

Եվ թագավորը և ամբողջ ժողովը տեսնելով՝ զարմացան։

Եվ թագավորը խոնարհվելով՝ օրհնված ջուրը Պետրոսի աջով լցնում էր իր գլխին։

Եվ Տեր Պետրոսը վերադարձավ Հայոց աշխարհը։

Իսկ Վասիլը որոշ ժամանակ անց երեք հավատարիմ մարդով ծածուկ գալիս է Մնտնոր. և գալիս է Սև լեռը, որ կոչվում է Պաղածհակ. և հորից ստանում է քրիստոնեական կնիքը։

Եվ այդ ժամանակից եղավ որպես մեր Հայոց աշխարհի հայր։

Իսկ 471 թվականին մեռավ Տեր Սարգիս կաթողիկոսը. և (աթոռին) նստում է Տեր Պետրոսը։

Այս տարում Հույների տնից մի հսկա մարմնով իշխան, Նիկեփոր անունով, ծավիզ, ապստամբեց Վասիլի դեմ. և իր դաշինքին կանչեց Վրաց թագավոր Գորգիին և Գագիկի որդիներ Հովհաննեսին և Աշոտին։

Եվ նրանից վախենալով՝ Դավիթն էլ Հայոց զորքերով գնաց նրա մոտ. և մեծ վախ ընկավ Վասիլի վրա։

Եվ Վասիլը Դավթին աղաչանքներ ուղարկեց, որ նրա կորստի համար մի հնար գտնի։

Եվ ծավիզը շատ էր սիրում Դավթին. և խոստացավ նրան նստեցնել Հայոց թագավորության աթոռին։

Բայց Դավիթը չկամեցավ մերժել Վասիլի աղաչանքները. և մի օր, մինչ նա խռովության պատճառով գնում էր իր տունը, Նիկեփորը միայնակ ելավ նրա հետևից. և գրկելով նրան՝ աղաչում էր ետ դառնալ։

Իսկ Դավիթը նշան արեց մարդկանց. և նույն ժամին սպանեցին ծավիզին. և նրա զորքերը փախան։

Վասիլը լսեց և ուրախացավ. և Դավթին որպես պարգև տալիս է Կեսարիան, Թամնդավը և Խավատանեքը՝ իրենց սահմաններով։

Եվ Վասիլը մեծ զայրույթով գալիս էր Վրաց թագավոր Գորգիի վրա. և Ջիոնիս մեծ բերդի մոտ մեծ կռիվ եղավ։

Եվ Գորգին փախավ և ընկավ ամուր բերդը. և իրեն գրեց Վասիլի ծառա, և որդուն պատանդ տալիս է։

Սրանից հետո Վասիլը գնաց Պարսից աշխարհը. և բանակեց Հեր քաղաքի դռանը. և ամառ ժամանակ էր։

Եվ մի օր շատ ձյուն եկավ հեծելազորի վրա, և չգիտեին, թե ինչ անեն. և մեծ տագնապից փախան. և երկիրը շատ ջրից ծով դարձավ. և ընկան ցեխի մեջ, և չէին կարողանում ցեխից անցնել. և չգիտեին, թե ինչ անեն։

Ապա թագավորը հետևակներից տասներեք հազար մարդ կոտորելով՝ լցրին ճահիճը և անցան նրանց վրայով. և եկան Մելիտենեում ձմեռելու. և այնտեղից գնացին Կոստանդնուպոլիս։

Վասիլի ժամանակ, 478 թվականին, երկնքում սոսկալի նշան երևաց, ասես երկինքը պատռվեց, և սաստիկ լույս ընկավ երկրի վրա. և բոլորը սարսափեցին լույսի հեղումից։

Այն ժամանակ հավաքվեցին Հայոց վարդապետ Հովհաննես Կողեռնի մոտ և հարցնում էին սոսկալի նշանի մասին։

Եվ նա արտասուքով սկսեց պատմել վերջին ժամանակների չարությունը, ինչ որ գալու էր այս երկրի վրա։

Եվ այս տարի մեռավ Վասիլը. և թագավորությունը տալիս է իր եղբայր Կոստանդինին. և նրան հանձնեց Հայոց աշխարհը՝ թագավորելով քառասունութ տարի. և Սենեքերիմի որդիներ Ատոմին և Դավթին, և Ապուսահլին ու Կոստանդինին, և Հայոց բոլոր իշխաններին հնազանդությամբ նրան էր հանձնում, և Հայոց ամբողջ աշխարհը։

Այս տարում մեռավ Սենեքերիմ արքան. և թաղեցին Վարագի վանքում. և աթոռին նստեց Դավիթը։

Մեռավ նաև Վրաց թագավոր Գորգին. և նստեց նրա որդի Բագրատը։

Իսկ Հույների արքա Կոստանդինը բարի և ողորմած մարդ էր. և բոլոր բանտարկյալներին ազատեց. և քանդեց կորստյան այն տունը, որտեղ Վասիլը Հույների մեծամեծներին գետնի տակ կախել էր պարաններով և երկաթե ճանկերով։

Կոստանդինը դա տեսնելով՝ լալիս էր և ողբում նրանց, և հրամայում էր նրանց թաղել. և մեղադրում էր եղբորը և ասում. մահկանացու մարդն ինչպե՞ս է անցավոր կյանքի համար այսպիսի մեղքերի հանդգնում. և ինքը, չորս տարի ապրելով, փոխվում է առ Քրիստոս։

Եվ մինչ կենդանի էր՝ ոմն Ռոմանոսի իրեն փեսա դարձրեց. և Ռոմանոսն իշխան էր. որովհետև Կոստանդինը որդի չուներ. և բոլորը հնազանդվեցին Ռոմանոսին։

Եվ 479 թվականին Ռոմանոսը բազում զորքերով ելավ և եկավ Տաճիկների աշխարհի վրա. և հասնելով մեծ Հալեպ քաղաքը՝ պաշարեց այն։

Տաճիկները հավաքվեցին և պատերազմով եկան նրա վրա. նրանցից վախենալով՝ գիշերը փախավ. և այլազգիները հետևից մտնելով՝ շատ կոտորեցին. և մնացածները փախան և ցիրուցան եղան։

Իսկ Կուրիկից մի շինական մարդ գտավ թագավորին, որ ընկած էր ծառերի մեջ՝ սովից մեռելի պես թմրած. և տարավ տուն, կերակրեց և արձակեց՝ չիմանալով, թե ով էր։

Եվ (թագավորը) գնաց Մարաշ. և ցրված զորքերից հավաքվեցին նրա մոտ, և նրան տարան Կոստանդնուպոլիս։

Եվ սա պատահեց նրան, որովհետև թույլ էր և չար բարքերի տեր և հավատքի հայհոյիչ։

Իսկ այն մարդուն, որ կերակրել էր իրեն՝ կանչեց և նրան շատ գանձ տվեց։

Այս օրերին Ուռհա քաղաքում երկու ամիրա կար, որոնցից մեկը սպանեց մյուսին. և քաղաքում խռովություն ընկավ. և շատ տեղերից Տաճիկներ եկան և բախվեցին միմյանց. և քաղաքը վտանգի մեջ էր։

Եվ այն մարդը, որ ամրոցն ուներ, անճար մնալով՝ Սամոսատից կանչեց Մանիակին՝ քրիստոնյա մարդուն. նրան բերեց ամրոցը և ամրոցը նրա ձեռքը տվեց։

Եվ երբ այս եղավ, այն ժամանակ բոլոր կողմերից Տաճիկները հավաքվեցին և կռվում էին ամրոցի վրա. խորհեցին այրել քաղաքը և գնալ. և Մանիակը մեծ ջանքով վտանգի մեջ էր. և քաղաքացիները աղաչեցին նրանց, և (նրանք) չայրեցին, այլ գնացին։

Իսկ Մանիակը վտանգի մեջ էր, և սովից նեղված զորքերը կերակուր չէին գտնում. և թագավորի հրամանով դեսպանները գիշերը շալակով շատ ցորեն էին տանում քաղաք։

Տաճիկներն իմացան, և բոլորին սպանեցին, և ցորենը վերցրին. և Մանիակը տագնապի մեջ էր, մինչև որ թագավորը նրանց հետ սեր հաստատեց. և մեծ խաղաղություն եղավ։

Եվ այս եղավ Ռոմանոսի թագավորության ժամանակ՝ 480 թվականին։

Իսկ այն շատ նեղություններից հետո, որ Մանիակը կրեց, Ռոմանոսը նրան փոխեց. և Ուռհան տվեց Դավիթ կյուրապաղատի վրանապահ Ապուսաքրին։

Իսկ 481 թվականին սաստիկ սով եղավ ամբողջ երկրում. և այս տարում Ռոմանոս թագավորը մեռավ մահացու դեղից՝ իր կնոջ՝ կիրա Զոյեի, Կոստանդին թագավորի դստեր ձեռքով։

Եվ թագուհին առավ Միքայելին և նստեցրեց թագավորության աթոռին։

Եվ այդ տարում մեռավ Սենեքերիմի որդի Դավիթ թագավորը. և թագավորեց նրա եղբայր Ատոմը՝ առաքինությամբ լի և բոլորի հանդեպ ողորմած մարդ։

Սրա օրերում, 484 թվականին, Տաճիկների զորքերը ելան, անցան Եփրատը և կոտորեցին Ուռհայի զորքերին և նրա բոլոր սահմաններում։

Եվ Միքայել թագավորի եղբայրը զորքերով գալիս է Տաճիկների վրա. և հասնելով Մելիտենե՝ չէր համարձակվում կռվի ելնել։

Եվ Տաճիկների զորքերը նրանցից վախեցան և գնացին. նույնպես և Հույների զորքերը գնացին։

Իսկ 485 թվականին արեգակի խավարում եղավ. և ցերեկը գիշերի պես եղավ. և մարդիկ սասանվեցին սոսկալի նշանից։

Այն ժամանակ Հայոց Հովհաննես թագավորը և Տեր Պետրոս կաթողիկոսը մարդիկ ուղարկեցին Հայոց վարդապետ Հովհաննես Կողեռնի մոտ՝ հարցնելու նշանի պատճառը. և նրանք եկան և գտան Հովհաննեսին, որ երեսի վրա ընկած մեծ ողբով աղոթում էր. և նստեցին նրա առաջ և նրանից սովորում էին։

Իսկ նա պատմում էր վերջին ժամանակի դառնության մասին՝ անօրենների զորանալը և քրիստոնյաների տկարանալը, եկեղեցու խափանումը, քահանաների ծուլությունը, դատաստանների ծռությունը, իշխանների զրկանքները, թագավորների անիրավությունը և Աստծու ամբողջ ժողովրդի ապականվելը առաջնորդներից, իշխաններից, սուտ քահանաներից, անարժան պատարագներից, գայլ դարձած հովիվներից, և զանազան մեղքերի շատանալը։

Այս բաները պատմեց սուրբ վարդապետը և արձակեց նրանց։

Այս ժամանակ մի Հայոց իշխան, Գանձի անունով, շատ հեծյալ հավաքեց, գնաց Բերկրի քաղաքի վրա և առավ այն, և կոտորեց Պարսիկներին, և վահանով առավ ամրոցը՝ և զորքերով անհոգ նստեց ուտելու և խմելու։

Իսկ (քաղաքի) տերն իմացավ. և իր զորքերն առնում է օգնության. եկավ, նրանց անհոգ գտավ և սպանեց Գանձիին. և կոտորեց նրա բոլոր զորքերը։

Իսկ 489 թվականին երեկոյան արևմտյան կողմում գիսավոր աստղ երևաց, և ետ գնալով եկավ հարավ՝ Բազմաստղի և լուսնի միջև. և այլևս չերևաց։

Եվ նույն տարում Միքայելը շատ զորքերով մտավ Բուլղարիա. և շատ կոտորած արեցին նրանց զորքերից։

Իսկ նրանք միաբան աղաղակեցին առ Աստված, և դարձան Հույների վրա, և անխնա կոտորեցին, և թագավորին փախցրին, և վերցրին զորքերի բոլոր զենքերն ու ունեցվածքը։

Այդ ժամանակից ազատվեցին Հույների չար ազգից։

Այս տարում մեռավ Հայոց արքա Աշոտը՝ Հովհաննեսի եղբայրը. և (նրան) տարան թաղեցին Անիում. և մնաց նրա տասնհինգ տարեկան որդին՝ Գագիկ անունով։

Իսկ Աշոտի մահից հետո թուլացան և ատեցին պատերազմը, և սիրեցին գինին և գուսաններին՝ և մտան Հույների ազգի ծառայության տակ, և միմյանց հետ միաբանությունը քանդեցին. և տեսնելով, որ երկիրն այլազգիների սրի տակ է անցնում, միմյանց կորուստն էին աղաչում, և լալիս էին, որ զրկվեցին ամենաքաջ և արի գլխից։

Այս տարում Պարսից Ապուսվար ամիրան զորք հավաքեց և եկավ Աղվանից աշխարհը՝ Անհողին Դավթի գավառը, և մեծ կորուստ պատճառեց հավատացյալներին։

Դավիթը վախեցավ նրանց հետ կռվել. և Ապուսվարը շատ գավառներ և բերդեր առավ. և մի տարի այնտեղ մնալով՝ աշխարհի մեծամեծներին հնազանդեցրեց։

Եվ Դավիթը մարդ ուղարկեց Հովհաննես թագավորի մոտ և ասաց. ինձ օգնակա՛ն եղիր, որ կանգնեմ Ապուսվարի դեմ. իսկ եթե ոչ՝ նրան հնազանդ կլինեմ և նրան առաջնորդ կլինեմ և խավար կբերեմ ձեր Շիրակի ազգի վրա։

Հովհաննեսը լսեց և նրան օգնության տվեց երեք հազար ձիավոր։

Նույնպես (Դավիթը) մարդ ուղարկեց Աբխազների թագավորի մոտ. և նա նրան տվեց հինգ հազար ձիավոր։

(Դավիթը) հավաքեց և իրենները՝ մոտ տասներկու հազար. կանչեց նաև Աղվանից կաթողիկոս Տեր Հովսեփին՝ եպիսկոպոսներով և վանականներով, քահանաներով և ժողովրդով, և բանակ բերեց երկրի բոլոր բնակիչներին՝ կին և մանուկ, և ասում էր բոլորին. «Թող (ամեն մեկը) ձեռքն առնի որպես զենք Քրիստոսի խաչը և ավետարանը. և ով ցանկանում է նահատակվել՝ սա է ժամը»։

Եվ ամբողջ բանակը խաչ և ավետարան դարձավ. ինչը երբ Ապուսվարը տեսավ՝ ծիծաղեց նրանց վրա։

Իսկ Դավիթը քսան հազար հեծյալով ճակատ կազմեց նրանց դեմ. և ասես ծովը խրվեցին այլազգիների բանակի մեջ։

Իսկ քահանաները և ժողովուրդը իրենց ձայնը բարձրացրին առ Աստված և ասում են. «Վե՛ր կաց, Տե՛ր, օգնի՛ր մեզ քո անվան համար»։

Այն ժամանակ այլազգիների զորքերը բոլորը միասին փախան։

Եվ քրիստոնյաների զորքերը հետևից մտնելով՝ բոլորովին ջնջեցին նրանց։

Եվ Դավիթը երեք օրում իրեն վերադարձրեց իր ամբողջ աշխարհը. և պարգևներ տվեց զորքերին և եպիսկոպոսներին. և մեծ խաղաղություն եղավ։

Այս տարում Սենեքերիմի իշխաններից մի անօրեն գնաց Հույների թագավորի մոտ և դավաճանաբար ասում էր Ատոմի մասին, թե՝ խորհում են քո վրա գալ և քեզ դեմ խռովություն անել։

Թագավորը հավատաց. և Սեբաստիա ուղարկեց իր ակալութին՝ տասնհինգ հազար հեծյալով, որ նրանց ուժով բերի, որպեսզի չփախչեն։

Եվ նրանք դա լսելով՝ գնացին Կոստանդնուպոլիս. և երբ մտան քաղաք՝ լալով դիմեցին Վասիլի գերեզմանին. և նրա երդման գիրը դրեցին հողի վրա և ասացին. «ո՛վ մեր հայր, դու մեզ բերեցիր այս աշխարհը. արդ դատաստա՛ն արա մեզ համար նրանցից, ովքեր մեզ սպանել են ուզում՝ մահ բերելով մեր վրա»։

Թագավորը դա լսելով՝ հիանում էր նրանց իմաստության և անմեղության վրա. և հրամայեց սպանել չարախոսին. և նրանց մեծ պարգևներով ուղարկեց Սեբաստիա։

490 թվականին մեռավ Հայոց արքա Հովհաննեսը. և թաղվեց իր հայրերի հետ Անիում։

Իսկ Հույների Միքայել թագավորը բազում զորքերով հասնում էր Հայոց գավառը և ավերում էր աշխարհը սրով և գերությամբ. որովհետև Հովհաննեսը նախապես Հույներին գիր էր տվել, որ իր մահից հետո Անին նրանց անցնի։

Եվ դա անօրեն Սարգիսը՝ Հայոց ազգից, հայտնում էր Միքայելին և Հայոց աշխարհը մատնում էր։

Եվ ինքը թագավորի շատ գանձեր հափշտակելով՝ բերդ էր մտնում, և շատ ավանդներ էր պահում, և կամենում էր Հայոց թագավոր դառնալ, ինչը Բագրատունիները չկամեցան։

Անհողինն էլ ապստամբելով ելնում էր Հայոց աշխարհի վրա, և շատ գավառներ հնազանդվեցին նրանց, որովհետև Հայերը գլխավոր չունեին։

Երբ Հույները եկան Անի թագավորական քաղաքի վրա, այն ժամանակ Հայոց զորքերը հավաքվեցին մեծ սպարապետ Վահրամ Պահլավունու մոտ և խնդրում էին կռվել Հույների զորքերի դեմ. որովհետև չէին կարողանում տանել նրանց հայհոյանքներն ու նախատինքները։

Եվ Աստծու անունը հիշելով՝ հարձակվեցին նրանց վրա, և նրանց այնքան մեծ զորությունը ձիերի ոտքի տակ կոխեցին և սրի բերանով մաշեցին. և ովքեր ջանում էին փախչել՝ Հայոց քաջերի ահագին ձայնից փախչել չէին կարողանում, մինչև որ Վահրամ սպարապետը մեջտեղ մտնելով՝ բազում աղաչանքով կարողացավ համոզել Հայոց զորքերին մի քիչ թույլ տալ (նրանց) փախչել. և նրանց հարյուր հազարից հարյուրը փրկվեցին. և այդ ժամանակից այլևս չհիշեցին Անին։

Եվ Հայոց 491 թվականին Հայոց իշխանները հավաքվեցին Վասակի որդի մեծ Գրիգորի հրամանով. և գնալով սուրբ կաթողիկոս Տեր Պետրոսի մոտ՝ Աշոտի որդի Գագիկին օծեցին Հայոց թագավոր. որովհետև նա զարգացած էր, վայելուչ, իմաստուն և հմուտ աստվածային ուսմունքներին՝ Հին և Նոր կտակարաններին. և եղավ բարի և աստվածասեր մարդ, և իմաստասերների դասում անպարտելի, և իմաստությամբ հաստատեց Հայոց թագավորության աթոռը։

Այն ժամանակ իր զորքերի ձեռքով բռնելով անօրեն Սարգսին՝ խոշտանգումներով նրանից վերցնում էր ամրոցը և արքունի գանձը, որ հափշտակել էր, և գավառը, որ գրավել էր։

Եվ Հույների զորքերը դադարեցին Անին պահանջելուց. և Հայոց աշխարհը խաղաղվեց։

Այն ժամանակ Գագիկը, Հայոց զորքերը հավաքելով, գնաց իր հայրենի աշխարհի կողմերը, և բոլոր ապստամբածներին հնազանդության բերեց, և հակառակորդներին մերժելով հալածեց։

Եվ բազում զորքերով գնում էր, բանակում էր Այրարատ գավառում՝ Վաղարշապատ քաղաքում. վրեժ էր լուծում հարավային ազգերից։

Այն ժամանակ մեծն Գրիգոր Պահլավունին՝ քաջ Վասակի որդին, սպառազինվելով գնաց և բանակ դրեց Ախուրյան գետի վրա՝ Բջնի ամրոցի մոտ. և այլազգիների զորքերը պատերազմի էին գալիս Հայոց զորքերի վրա։

Եվ սաստիկ պատերազմ եղավ. և սկզբում հաղթեցին Հայոց զորքերին. և ապա Քրիստոսի օգնությամբ (Հայոց զորքերը) անօրենների զորքերին փախուստի մատնեցին և շատ կոտորեցին՝ և նրանց իշխաններին ձեռնակապ արեցին. և մնացածները փախստական գնում էին Պարսկաստան։

Այդ ժամանակ մեռավ Հույների Միքայել թագավորը. և չորս ամիս թագավորեց նրա քրոջ որդի Կեսարոսը. որովհետև հանդգնեց լկտի գործ անել. և Կոստանդին կայսեր դուստր կիրա Զոյե թագուհուն համարձակվեց պոռնիկի պես խուզել և աքսոր ուղարկեց. նույնպես և պատրիարքին բռնելով բանտ դրեց. որովհետև կամենում էր իր անօրեն և պիղծ ազգը առաջ բերել՝ իր թագավորությանն օգնելու համար։

Իսկ պատրիարքը իմաստությամբ փրկվելով՝ ընկավ Սուրբ Սոֆիա և այնտեղ իշխանների ժողով արեց. և բռնելով Կեսարոսին և նրա ազգականներին՝ նրանց աչքերը խավարեցրին. և թագուհուն և բոլոր աքսորված իշխաններին մեծ պատվով վերադարձրին Կոստանդնուպոլիս։

Այս տարում Հերի և Սալմաստի տերը զորք հավաքելով եկավ Վասպուրականի գավառի վրա։

Խաչիկը (տեղի իշխանը) քաջ և պատերազմող մարդ էր. բայց ծերացել էր և երկար ժամանակ (պատերազմից) հեռու էր մնացել։

Եվ նրա որդիները՝ Հասանը և Ճնճղուկը, Հույների Միքայել թագավորի մոտ էին. և կրտսեր որդին՝ Իշխանիկը, տարիքով տղա էր։

Ապա ինքը, հարկադրված, սակավ զորքով պատերազմի ելավ և քաջաբար հալածում էր այլազգիների բանակը։

Իսկ տղա որդին՝ Իշխանիկը, առանց հոր կամքի հարձակվեց պատերազմի, և անպատրաստ մտավ թշնամիների մեջ և այնտեղ սպանվեց։

Իսկ պարոն Խաչիկը դա տեսնելով՝ ուժից ընկավ, և նա էլ սպանվեց պատերազմում։

Մի քանի օր անց նրա որդիները եկան արևմուտքից՝ սուգ անելով հոր և եղբոր վրա։

Այն ժամանակ ավագ որդին՝ Հասանը, կանչեց մի սիրելի Քրդի. նրան տվեց հազար ոսկե դահեկան և ասաց. «մտի՛ր Հեր և Սալմաստ. ասա՛, թե Վասպուրականի աշխարհն անմարդ է, ինչո՞ւ եք պարապ նստած. և բազում ծառաներ և ոչխարների հոտեր անտեր շրջում են»։

Քուրդն այդպես արեց. և այլազգիները շատ զորքեր հավաքեցին և եկան բանակեցին նույն տեղում։

Եվ Քուրդը գալիս էր, պատմում էր պարոն Հասանին։

Նրանք էլ իրենց զորքերը հավաքեցին և պատրաստվեցին նրանց դեմ պատերազմի մարտի. և Հասանը, ձայն տալով այլազգիներին, ասում է. «ո՞ւր է այն մարդը, որ սպանեց իմ հորը՝ Խաչիկին»։

Եվ ահա մի սև, հզոր մարդ, հանդուգն հարձակմամբ ասում էր. «ես եմ. և ահա նրա ձին և զենքը»։

Եվ քաջ Հասանը սրով հարձակվեց նրա վրա և երկու կես արեց նրան, և ետ վերցրեց հոր ձին և զենքը։

Նույնպես և Ճնճղուկը փնտրեց իր եղբոր սպանողին. և մի ուրիշը պարծենում էր՝ ասելով. ես եմ։

Եվ նա նիզակով զարկեց նրա սրտին, և մյուս կողմից դուրս հանեց ու վայր գցեց՝ վերցնելով եղբոր ձին և զենքը. և քաջաբար կոտորեցին նրանց, և վերցրին ավարն ու ձիերը, և ուրախությամբ վերադարձան։

Իսկ 492 թվականին Հույների վրա թագավորեց Կոստանդին Մոնոմախը, որ թարգմանվում է մենամարտիկ։

Եվ նույն տարում նրա դեմ ապստամբեց Մանիակը՝ քաջ մարդը, որ առաջ առել էր Ուռհան. և թագ կապեց, և շատ զորքեր հավաքեց՝ թիկունք և օգնություն ունենալով Հռոմեացիների աշխարհը։

Եվ նրա ահից ամբողջ արևմուտքը նրան հնազանդվեց. որովհետև հսկա մարմնով և պատերազմներում քաջ մարդ էր։

Իսկ Մոնոմախը բոլոր Հույներով գնաց նրա դեմ պատերազմի. և Մանիակին հանկարծակի մահ հասավ. և Հույների տունը խաղաղվեց։

Այդ ժամանակ անօրեն Սարգիսը, որ արևելքում էր, լուր էր տալիս Մոնոմախին և ասում. «կանչի՛ր Գագիկին Կոստանդնուպոլիս՝ սիրո պատրվակով, և մի՛ թող քաղաքից դուրս գալ, մինչև որ նրանից Անի քաղաքն առնես»։

Եվ չարության այս սերմն արմատացավ նրա սրտում՝ Հայոց թագավորությունը վերացնելու համար։

Եվ նամակ գրեց Հայոց արքա Գագիկին և նրան իր մոտ էր կանչում մեծամեծ երդումով՝ միջնորդ տալով սուրբ խաչը և Քրիստոսի ավետարանը։

Եվ Գագիկը լսելով՝ չկամեցավ գնալ. իսկ անօրեն Սարգիսն իր համախոհների հետ մոտեցավ թագավորին, և քաջալերում էին նրան՝ ասելով. «ինչո՞ւ ես վախենում գնալ, ո՛վ թագավոր, և երկմտում ես այս մեծ երդումների վրա. և եթե մեզ վրա կասկած ունես՝ ահա մեր անձերը պատրաստ են քեզ համար մեռնելու»։

Եվ միջնորդ դրեցին Տեր Պետրոսին. բերեցին սուրբ խորհուրդը, գրիչը նրա մեջ թաթախեցին. և այդ օրը մեծ երդում արեցին։

Այն ժամանակ Գագիկն անվախ եղավ. և գնաց Կոստանդնուպոլիս. և ամբողջ քաղաքը թագավորի հրամանով մեծ խնդությամբ ելավ նրան ընդառաջ, և մեծ պատվով ընդունեցին նրան, ինչպես վայել էր թագավորին։

Իսկ Քրիստոսին ուրացողները, որ Աստծու արյամբ էին կապել երդումը, Մոնոմախին ուղարկեցին Անի քաղաքի քառասուն բանալիները և նրանց հետևից մի գիր, թե՝ ամբողջ արևելքը քոնն եղավ։

Թագավորը կանչեց Գագիկին, և բանալիներն ու նամակը նրա առաջ դրեց և ասաց. ամբողջ արևելքը քո մարդիկ ինձ տվեցին։

Եվ Գագիկն ասում է Մոնոմախին. «Հայոց թագավորը ե՛ս եմ. և ես Անին քեզ չե՛մ տալիս. որովհետև սուտ երդումով ինձ այստեղ բերեցիր»։

Եվ երեսուն օր Գագիկը պնդեց և չհամաձայնեց։

Եվ երբ ճար չգտավ՝ Հայաստանը տվեց Հույների ձեռքը։

Եվ Մոնոմախը Գագիկին տվեց Կալոն պալատը և Պիզուն։

Եվ Գագիկը մարդ ուղարկեց Անի քաղաքը, և ինչ ունեցվածք ուներ՝ բերել տվեց Հունաստան. և պանդուխտ էր մնում անաստված և չար ազգի մեջ։

Բայց ուր հասնում էր՝ մեծ նեղություն էր պատճառում Հույների ազգին. որովհետև նրանց մեջ ապրում էր որպես ահարկու թագավոր։

Իսկ հաջորդ տարին՝ 493 թվականին, Մոնոմախն ուղարկեց Պառակամանոս անունով մի ներքինու՝ շատ զորքերով դեպի արևելք՝ Անի քաղաքը պահանջելու. որը եկավ, հասավ քաղաքի դռանը։

Եվ Հայոց ազգը, որ քաղաքում էր, չհամաձայնեցին քաղաքը տալ. այլ ուզում էին իրենց թագավոր Գագիկին. և միաբան ելան կռվի Հույների զորքերի դեմ, և կոտորեցին ու փախցրին. և շատ ավարով մտան քաղաք։

Եվ Պառակամանոսը ձմեռեց Ուխտիքում՝ Թեոդուպոլսի գավառում։

Այն ժամանակ Հայոց զորքերը, երբ տեսան, որ իրենց թագավոր Գագիկն այլևս չի ելնում դեպի արևելք, հավաքվեցին Հայոց թագավորների գերեզմանների մոտ, և երեք օր լացին իրենց անտեր մնալը, և անեծքներ էին կարդում Գագիկին նենգողների վրա։

Ապա հուսահատված գրեցին Պառակամանոսին, և կանչեցին նրան, և Անին տվեցին նրա ձեռքը։

Այստեղ վերացավ Հայոց թագավորությունը, և ընկավ Բագրատունիների ազգի տերությունը։

494 թվականին խիստ երկրաշարժ եղավ, և լուսատուների գույնը կարմիր դարձավ, և մառախուղը պատել էր երկրի երեսը. և երկրաշարժից եկեղեցիներ և մեծ շինություններ խախտվեցին։

Եվ Երզնկան ամբողջովին փլվեց, և գետինը ճեղքվեց և կուլ տվեց շատ տղամարդկանց և կանանց. և շատ օրեր նրանց ձայնը գալիս էր այն խորքերից։

Այս տարում Հույների զորքերն արշավելով գնացին Դվին քաղաքի վրա. և այլազգիների հետ կռվելով՝ պարտվեցին և այնտեղ կոտորվեցին. նրանց հետ և Հայոց մեծ սպարապետ պարոն Վահրամը և նրա որդի Գրիգորը սպանվեցին կռվում։

Նույն տարում Պարսից տնից երեք ամիրա շարժվեց. և շատ զորքերով եկան Մոսուլի սահմանները. և Մոսուլի տերը շատ Արաբացիներով գնաց նրանց վրա. և խառնվելով միմյանց՝ սպանում էին իրար. ապա հետո Պարսիկը փախցրեց Մոսուլցուն։

Այն ժամանակ Մոսուլի տերը, Տաճկաստանին ձայն տալով, շատ զորքեր հավաքեց, և նրանց փախստական դարձրեց, և ետ վերադարձրեց իր գերիներին և նրանցը՝ և խիստ քշեց նրանց մինչև Հանձիթի սահմանները։

Իսկ փախստականները, դիմելով իրենց աշխարհը, շատ գերեվարություն և արյունահեղություն էին անում այն Քրիստոնյաների մեջ, որոնց միջով գնում էին. և հասնելով մինչև Արճեշ՝ Հայոց քաղաքը, և մարդ ուղարկելով Հույների կատապանի մոտ, որ այնտեղ էր, նրան շատ ունեցվածք խոստացան, որ նրանց խաղաղությամբ թողնի գնալ։

Իսկ նա հանձն չառավ. այլ ելավ նրանց դեմ պատերազմի. և նրանցից պարտվելով՝ Հույների զորքերը կոտորվեցին. և կատապան կիր Ստեփանեն բռնվեց. և նրան գերի տարան Հեր քաղաքը, և այնտեղ մեռավ։

Այն ժամանակ Մոնոմախը Մելարխ անունով մի ներքինու բազում զորքերով ուղարկեց Դվին քաղաքի վրա. և ձմեռ էր. որը գալով՝ սաստիկ անձրևի պատճառով ոչինչ չկարողացավ անել. այլ ետ դարձավ։

Իսկ ամռանը Մելարխը եկավ Դվինի վրա և պաշարեց այն, և չկարողացավ առնել. ապա ավերեց գավառի սահմանները և ետ դարձավ։

Եվ նույն ժամանակ Ադրիանուպոլիս քաղաքից մի մարդ՝ Թոռնիկ կոչվող քաջ մարդը, ելնում է Մոնոմախի դեմ. և արևմուտքի զորքերով գալիս էր Կոստանդնուպոլիս քաղաքի վրա. և քաղաքին մեծ տագնապ էր պատճառում, մինչև որ քաղաքի դուռը քարով փակեցին։

Երբ չկարողացան դիմանալ՝ ըստ իրենց սովորության, Թոռնիկին սուտ երդում գրեցին՝ Թոռնիկին կեսար դնել, ասելով, թե՝ Մոնոմախի մահից հետո Թոռնիկը թագավոր կլինի։

Եվ պատրիարքը և իշխանները ելան Թոռնիկի մոտ՝ և երդումով ուխտ դրին նրա հետ. և խաղաղություն եղավ. և Թոռնիկին բերեցին Կոստանդնուպոլիս. և մի քանի օր անց նրա աչքերը հանեցին։

498 թվականին, Մոնոմախի օրերում, Պարսից սուլթան Տողրիլի հրամանով երկու զորագլուխ շատ զորքերով ելան և եկան Հայաստան։

Եվ սա դրա համար եղավ. որովհետև Հույները քաջ զորքերին վերացրին և նրանց տեղը ներքինի զորագլուխներ դրին. և դրանով կամենում էին պահել արևելքի տունը։

Եվ երբ այլազգիներն իմացան, որ Հայոց աշխարհն անտեր է, եկան Արծն կոչվող քաղաքի վրա. և տեսան այն անպարիսպ և անչափ գանձով ու մարդով լցված. և սկսեցին կռվել նրա դեմ։

Եվ քաղաքացիները դուրս եկան և խիստ կռվով բախվում էին միմյանց, որովհետև փախչելու տեղ կամ օգնության հույս չունեին. այլ մահը հույս դարձրին. և անօրենների խիստ բարկությունից փախան. և այլազգիները հետևից մտնելով սրով մտան քաղաք, և սրի բերանով մաշեցին բոլորին. և լցվեցին ոսկով և արծաթով և ամեն տեսակ զենքերով։

Այնտեղ կար Դավիթ անունով մի քորեպիսկոպոս. վերցրին նրա գանձերը. բեռնեցին քառասուն ուղտի. և նրա տնից հարյուր վեցլծանի եզ էր ելնում։

Քաղաքում յոթ հարյուր եկեղեցի կար. և այդ քաղաքը հարուստ և վայելուչ էր, որին անօրենների ազգը սրի քաշեց. և շատերն անթաղ մնացին, որոնց կերան գազաններն ու թռչունները. և ազատ կանայք երեխաներով գերի գնացին Պարսից աշխարհը՝ անվերջ ծառայության։

Եվ սա եղավ մեր Հայոց աշխարհի կորստյան սկիզբը. և սա էր առաջին քաղաքը, որ Հայերից սրով առնվեց։

Այսուհետև լսե՛ք մեկ առ մեկ այն, ինչ պատմում ենք։

Իսկ Մոնոմախը, երբ այս լուրը լսեց՝ զորքեր ուղարկեց արևելք. և զորագլուխ դրեց Վասակի որդի Գրիգոր Պահլավունի մագիստրոսին, և Կամենիին, և Ռենադտի եղբայր քաջ Լիպարիտին, որ քաղաքը պահեն թշնամիներից։

498 թվականին Մոնոմախը գրեց Տեր Պետրոս կաթողիկոսին և կանչեց նրան։

Եվ նա սուրբ մյուռոնը գիշերը հանելով՝ երկաթե ամաններով թաղեց գետի մեջ, որպեսզի Հայոց եկեղեցին սուրբ յուղից չզրկվի. և ինքը գնաց իր տան ազատների հետ՝ երեք հարյուր մարդով և եպիսկոպոսներով. և նրա մտնելիս ամբողջ քաղաքը զարդարվեց նրան ընդառաջ. և մեծ փառքով նրան տարան Սուրբ Սոֆիա. և նրա մոտ եկան թագավորը և պատրիարքը։

Եվ (թագավորը) հրամայեց նրան իջեցնել մի առանձին տուն և ամեն օր նրանց կարիքների համար ծախս տալ։

Մի օր սուրբ հայրապետը գնաց թագավորի մոտ. և թագավորը եկավ նրան ընդառաջ և նրան նստեցնում էր ոսկե աթոռի վրա։

Եվ երբ Տեր Պետրոսը դուրս ելավ, տեր Եղիսեն վերցրեց աթոռը. և ծառաները թույլ չէին տալիս. և չկարողացան նրանից վերցնել։

Թագավորը դրա մասին հարցրեց տեր Եղիսեին. և նա ասում է. «ո՛վ թագավոր, Աթոռը հայրապետական է, պետք չէ՛, որ նրա վրա ուրիշ մարդ նստի»։

Եվ թագավորը հրամայեց թողնել։

Եվ օրեցօր փառքով էին նայում նրան. չորս ամիս մնաց՝ և մեծ պատվով վերադարձավ Հայաստան։

502 թվականին Անտիոքում սքանչելիք եղավ. որովհետև այնտեղ բնակվում էին շատ Ասորիներ՝ ոսկով և արծաթով (հարուստ). և միշտ տոների օրերին կանանցով ու երեխաներով զարդարված գնում էին եկեղեցի։

Հույները չարացան նրանց դեմ. և մի Ասորի մարդ Հույներից հրապուրված՝ մտավ նրանց կրոնը և սկսեց չարախոսել իր ազգի մասին, թե՝ չունեն այն ուղղափառ հավատն ու դավանությունը, որ ունի կաթողիկե եկեղեցին։

Եվ այս նախատինքների համար պատրիարքը, իր ազգի հետ միաբանված, հրամայեց Ասորու ավետարանը կրակով այրել. և երբ գցեցին կրակը՝ ավետարանից ձայն էր գալիս, և այն թռչում էր կրակից։

Իսկ նրանք հանդգնելով երկու անգամ գցեցին ավետարանը կրակը. և նորից ողջ դուրս էր գալիս կրակից։

Եվ երրորդ անգամ գցեցին կատաղի լկտիությամբ. և երրորդ անգամ ավետարանն այրվեց։

Եվ երբ այրվեց՝ պատրիարքը մարդկանցով վերադարձավ սուրբ Պետրոսի եկեղեցին. եկեղեցին գոչեց մեծ ձայնով՝ և ամբողջ քաղաքը դղրդաց։

Իսկ հաջորդ օրը երկնքից կրակ ընկավ սուրբ Պետրոսի եկեղեցու վրա՝ և քարը հիմքից այրվեց. և խորանը ճեղքվեց, և սուրբ սեղանը, որ մեծն Կոստանդիանոսը ոսկով էր պատրաստել, տարավ անդունդները. և այլևս չկարողացան գտնել։

Արդ երբ այս եղավ՝ քաղաքացիները կոտրվեցին և սկսեցին աղոթել առ Աստված։

Պատրիարքը քահանաներով և ժողովրդով դուրս ելավ, աղոթքներով շրջում էր քաղաքում. և հետո գնացին հրապարակը, ուր փոքր կամուրջն էր։

Հանկարծ գետինը գոչեց և կեսօրին շարժվելով՝ ճեղքվեց, և կուլ տվեց պատրիարքին և մարդկանցից տասը հազարին. և տասնհինգ օր նրանց ձայնը գալիս էր անդունդից. և ապա երկիրը փակվելով՝ նրանց շունչը կտրեց։

503 թվականին Պարսից սուլթան Տողրիլը շարժվեց և շատ զորքերով եկավ Հայաստան՝ Բերկրի քաղաքը, և առավ այն։

Եվ ապա եկավ Արճեշ, և ութ օր շատ նեղում էր քաղաքը. և քաղաքացիները շատ ընծաներով հնազանդություն խնդրեցին. և համոզեցին նրան նախ առնել Մանազկերտը։

Եվ նա գնալով բանակեց այն տեղում, որ Քարգլուխ է կոչվում. և քաղաքը պատելով՝ կռվով նեղում էր. քաղաքի գլխավորը Աբուքաբի որդի պարոն Վասիլն էր՝ քաջ մարդ. և սկսեցին փորել քաղաքի հիմքը։

Քրիստոնյաները դա իմանալով՝ նրանց դեմ փորեցին. և բռնելով նրանց՝ սպանեցին։

Ապա սուլթանը զայրացած՝ զորքեր ուղարկեց Բաղեշ և բերել տվեց այն մեծ բաբանը, որ Վասիլ կայսրը Հեր քաղաքի համար էր շինել. և այնտեղ կանգնեցրին տասնհինգ օղով՝ ահավոր բարձրությամբ. և երբ կանգնեցրին՝ քաղաքը նրա ահից դողաց։

Այն ժամանակ քաղաքում մի երեց գտավ մի փոքր բաբան և կանգնեցրեց նրա դեմ. և առաջին քարով զարկեց նրա խոզակին և կոտրեց. և քաղաքացիները զորացան։

Ապա մի քանի օր անց այլազգիները նորոգեցին բաբանը. և սկսեցին մեծամեծ քարերով զարկել պարիսպը. և քաղաքը սարսափեց։

Այն ժամանակ պարոն Վասիլը ձայն տվեց քաղաքին, թե՝ ով դուրս ելնի և այրի բաբանը, նրան շատ ոսկի և արծաթ կտամ, և թագավորից՝ փառք և իշխանություն. և եթե ինքը մեռնի՝ որդիներն ու ազգը կժառանգեն խոստումը»։

Եվ առաջ եկավ մի Ֆրանկ և ասաց. «ես կայրեմ այն. և իմ արյունը կթափեմ քրիստոնյաների համար, որովհետև ոչ ոք չունեմ, որ ինձ համար լա»։

Եվ նրան տվեցին մի գեղեցիկ ձի, զրահ և սաղավարտ. և նա հեծավ և իր վրա կապեց երեք շիշ նավթ. և նիզակի ծայրին նամակ կապեց. և բոլորից աղոթք էր խնդրում. գնում էր այլազգիների վրա. և նրանք կարծում էին, թե նամակաբեր է. և նրա հետ չխոսեցին։

Կեսօր էր և շոգ. և պատերազմի բոլոր մարդիկ քնած էին իրենց վրաններում. և Ֆրանկը կանգնեց բաբանի մոտ. և նրանք կարծում էին, թե նրա մեծության վրա է զարմանում։

Եվ հանեց մեկ շիշը, զարկեց բաբանին. և արագ ձիով շուրջ գալով՝ զարկում էր երկրորդը և երրորդը. և բաբանն ամբողջովին բռնկվեց։

Եվ Ֆրանկը դարձավ փախչելու՝ և զորքերի ամբողջ բազմությունը նրա հետևից, և անվնաս ընկավ քաղաք. և նրան շատ ունեցվածք տվեցին։

Մոնոմախը լսելով՝ նրան տարավ Կոստանդնուպոլիս. և նրան մեծ իշխանություն տվեց։

Իսկ սուլթանը զարմացավ Ֆրանկի գործի վրա. և պարոն Վասիլից ուզում էր, որ նրան տեսնի. և մեծ երդումով խոստանում էր նրան պարգևներ տալ. և պարոն Վասիլը չկամեցավ տալ։

Ապա սկսեցին պարսպի տակ փորել. և քաղաքացիները նրանց դեմ փորեցին. և երկաթե ճանկերով դուրս հանեցին և սպանեցին։

Եվ վերցրին մի խոզ, դրին բաբանի մեջ և նետեցին բանակը. և ձայն տվեցին սուլթանին և ասում են. «պսակվի՛ր այդ խոզի հետ՝ և Մանազկերտը քեզ պտուղ կտանք»։

Եվ նա ամոթով մնաց, և սպանեց երբորդին. և գնաց իր աշխարհը։

504 թվականին մեռավ Մոնոմախը. և թագավորեց նրա քենին՝ կիր Թեոդորան. և երկու տարի երեք ամիս թագավոր մնաց և մեռավ. և թագավոր նստեց ծերունի Միքայելը։

Այս տարում մի իշխան ելավ Միքայելի դեմ. և զորքերով առավ Կոստանդնուպոլիսը և թագավորեց։

Եվ քիչ ժամանակ անց մարդ ուղարկեց և բերեց Ուռհայի դուքսին՝ Դուկիծին, և թագավոր դրեց. և ինքը միանձնացավ։

505 թվականին փոխվեց առ Քրիստոս Տեր Պետրոս կաթողիկոսը՝ աթոռին նստելով երեսուներկու տարի. կաթողիկոս դրեցին Տեր Խաչիկին։

Այս տարում Դինիեար անունով մի ամիրա ելավ. և եկավ, ավերեց Մելիտենե քաղաքը. և շատ գերի և գանձ վերցրեց. և եկավ, ձմեռեց Հանձիթում։

Իսկ երբ գարուն եկավ, գնաց Տարոնի գավառը. և իջավ Տավրոսի ստորոտը՝ Սասունի մոտ։

Դա տեսավ Հայոց իշխան պարոն Թոռնիկը՝ պարոն Մուշեղի որդին. և զորքերով հասավ այլազգիների վրա. և խառնվեցին իրար։

Այն ժամանակ քաջ Թոռնիկն իր աչքերը բարձրացրեց դեպի սուրբ Կարապետի վանքը և ասում էր. «Գլակի՛, Գլակի՛ (Գլակա) վանքի սուրբ Կարապետ, հասի՛ր մեզ օգնության, և այս զորությունդ հայտնի՛ դարձրու քեզ հավատացողներիս վրա»։

Եվ Աստծու զորությամբ քաջաբար քշեց նրանց և շատ կոտորեց. և վերցրեց ավարը և քրիստոնյա գերիներին. և ուրախությամբ վերադարձավ։

Նույն տարում՝ ձմռանը, վաթսուն օր ամեն տեղ խիստ ձյուն եկավ. գիշերը գալիս էր, ցերեկը հալչում էր. և ջուրը կարմիր և լեղի էր։

Եվ այս սաստկությունից սով եղավ վայրի անասունների և թռչունների մեջ, և կերակուր չէին գտնում։

Եվ սովից նեղված՝ բոլորը դիմեցին դեպի մարդիկ և բնակավայրեր. և նրանք անխնա կոտորում էին նրանց։

Իսկ ողորմածները նրանց կերակրում էին իրենց տներում և արձակում։

Եվ ամեն մարդ գթությամբ և ողորմությամբ շարժվում էր նրանց հանդեպ։

Եվ Նփրկերտի տերը՝ մեծ ամիրա Նասր ադ-Դոուլան, ամեն օր հրամայում էր քառասուն քուրձ ցորեն, քառասուն (քուրձ) գարի և քառասուն (քուրձ) կորեկ և շատ խոտ ու հարդ լցնել դաշտերի վրա, որ թռչուններն ու անասունները ուտեին։

Եվ այս տարիներին սաստիկ սով եղավ ամբողջ երկրում. որովհետև ձմռան պատճառով ցանել չկարողացան։

508 թվականին Պարսից ամբողջ տունը շարժվեց. և շատ զորքերով գալիս էին քրիստոնյաների վրա. և Հայերից շատ գավառներ սրի և գերության մատնեցին. և եկան Սեբաստիա։

Իսկ Սենեքերիմի որդիները՝ պարոն Ատոմը և Ապուսահլը, նախապես իմացան նրանց գալը, փախան Խավատանեք։

Եվ Տաճիկները սկզբում չհամարձակվեցին քաղաք մտնել. որովհետև հեռվից տեսնում էին եկեղեցիների սպիտակ գմբեթները. և կարծեցին, թե Հույների զորքերի վրաններն են։

Իսկ երբ իմացան, որ քաղաքը զորքից դատարկ է, շուրջբոլորը պատեցին և սրով կոտորեցին քաղաքի բազմությունը։

Պատվական տղամարդիկ և կանայք, քահանաներ և սարկավագներ արյան մեջ ընկած՝ անօգնական թավալվում էին. և ոչ ոք չկար, որ խնայեր կամ ծերին ողորմեր. այլ դիզված էին ասես ջարդված բեկորներ. և բոլորը թաթախված էին արյան լճակների մեջ։

Քաղաքը կրակով այրեցին և նրա մեջ ութ օր նստեցին. լցվեցին անչափ գանձով և ավարով և գեղեցկադեմ աղջիկների ու մանուկների անհամար գերիներով։

Եվ ո՞վ կարող է պատմել այն անցքերը, որ անցան քրիստոնյաների գլխով Մահմեդի ազգերից՝ նրանց անօրենությունից, և Հույների չար ազգից, որոնք իրենց չար և անբարի բնությամբ խավար բերեցին Հայոց ազգի վրա։

Որովհետև շատ ջանքով քանդեցին և Հայոց աշխարհից հանեցին այն հաղթող թագավորներին, որոնք արիական ջանքով հալածում էին անօրենների գնդերը, ինչպես բազեն՝ կաքավների երամները. և նրանց փոխարեն կուսակալներ և գավառապետներ՝ ներքինիներին նշանակեցին Հայոց քաջերի տեղը. և այլևս քաջության կամ պատերազմի գործ չէին խորհում։

Բայց եթե Հայերից քաջ զինվոր էին գտնում, աչքերը հանում էին. և իրենք, ինչպես անզոր շներ, որ չեն կարողանում հոտը գայլերից պահել, այնպես փախչում էին և աշխարհը թշնամիներին թողնում ավարի ու գերության։

Ուստի մի տարում (թշնամիները) հասան մինչև Կոստանդնուպոլսի դուռը. և առան ծովեզերքի բոլոր քաղաքները և նրանց կղզիները. և նրանց դարձրին ասես ընտանիներ՝ Կոստանդնուպոլսում։

Եվ իրավամբ էին կրում այս. որովհետև այն զրահների փոխարեն, որ կռվող քաջերն էին հագնում, նրանք մեծացնում էին իրենց հալավի ծոպերը, փեշերը և թևքերը. և սաղավարտի փոխարեն գդակների ծայրն էին սրում. և պատերազմող մարդկանց փոխարեն ներքինիներին էին ռոճիկ տալիս. և սկսեցին ուտել և խմել. և բոլոր ազգերի հետ հավատքի սուտ քննություն անել. և մեծամտորեն հպարտանալով՝ քրիստոնյաների բոլոր ազգերին անհավատ համարեցին. և իրենց զարդարեցին սուտ անունով՝ վերցնելով բնական անունը, որ կոչվում է Հույն, և իրենց վրա վերցնելով Հռոմի անունը՝ կոչվում են Հոռոմ։

Եվ զենքերով թշնամիներին զարկելու փոխարեն, իրենց լեզուները սրելով՝ սկսեցին աղավաղել քրիստոնյաների ազգերին, և միայն իրենց են քրիստոնյա կարծում. և այսպես նրանց չար կամքով բոլոր հավատացյալները մատնվեցին սրի և գերության։

Եվ այդ ժամանակ Դուկիծը խորհեց Հայոց ազգից վերացնել հայրապետությունը, ինչն էլ արեցին. և Տեր Պետրոսի մահից հետո տարավ Տեր Խաչիկ կաթողիկոսին՝ եպիսկոպոսների հետ։

Նրանից պահանջում էին Տեր Պետրոսի գանձը. և երեք տարի աքսորում պահեցին։

Հալածանքներ էր հարուցում քրիստոնյաների դեմ. և հավատքի քննություն էր անում. և ամեն ջանքով կամենում էր Հայոց քրիստոնյաներին դարձնել Քաղկեդոնի դավանության։

Այն ժամանակ Հայոց Գագիկ թագավորը և Սենեքերիմի որդիները՝ Ատոմը և Ապուսահլը, և Հայոց իշխանները, հեծյալների գունդ կազմելով, հանեցին Տեր Խաչիկ կաթողիկոսին. և նստեցրին հայրապետության աթոռին Թավբլուրում՝ Կոկիսոնի սահմաններում։

Եվ նա այնտեղ (Կոստանդնուպոլսում) մնացել էր երեք տարի։

511 թվականին Պարսից սուլթան Տողրիլի հրամանով մի զորագլուխ զորքերով գալիս է. և հասնելով Կամախի գավառը և Արկնի՝ անթիվ կոտորածներ արեցին. և շատ գերի վերցրին։

513 թվականին Ալփ Արսլան սուլթանը շատ զորքերով եկավ Անի քաղաքի վրա և շուրջբոլորը պատեց այն։

Քաղաքացիները դուրս եկան նրանց դեմ կռվի. և անօրենները բազմությամբ հաղթելով՝ (նրանց) ետ դարձրին և փակեցին քաղաքում. և կռիվը երկարելով՝ (քաղաքացիները) կոտրվեցին՝ ոչ մի տեղից օգնություն չունենալով. միայն աղոթքներին ապավինած՝ Աստծուց օգնություն էին խնդրում. և քաղաքը լցված էր մեծ ամբոխով։

Եվ բաբաններով փլեցին քաղաքի պարիսպը, և չկարողացան քաղաք մտնել. խորհեցին ետ դառնալ։

Իսկ իշխանները, որ դրված էին քաղաքի պահապան՝ պարոն Սմբատը՝ Բագարատի հայրը, և պարոն Գրիգորը՝ Բակուրանի որդին, սկսեցին ամրանալ միջնաբերդում. և սուլթանն ու զորքերը կամեցան գնալ։

Իսկ քաղաքացիները իշխանների ամրանալուց կոտրվեցին. և ամեն մեկը դարձավ փախչելու։

Եվ քաղաքի գլխավորներն ընկնում էին թագավորների հողի վրա, լալիս էին իրենց անտեր մնալը։

Եվ անօրեններն իմացան, ետ դարձան և մտան քաղաք. և գազանաբար հարձակվելով՝ սկսեցին սրով կոտորել բոլորին. և գերի վերցրին կանանց և երեխաներին. և ավարով լցվեցին. մեծ խաչը գմբեթից վայր գցեցին. վայր գցեցին և եկեղեցու մեջտեղում կախված ու լուսավորող պղնձե կանթեղը, որ բերել էր տիեզերակալ Սմբատը տասը հազար ոսկե դեկանով. և այն տասներկու լիտր կշիռ ուներ։

Երբ խաչը վայր գցեցին՝ որոտ և շատ անձրև եղավ, և կոտորածի դիակները լցրեց գետը, և քաղաքը մաքրեց արյունից։

Իսկ սուլթանը շատ ափսոսաց կանթեղի կոտրվելը, որովհետև շատ գեղեցիկ էր։

Եվ խաչը տարան Նախիջևան, դրեցին մզկիթի դռան առաջ. և ով մտնում և ելնում էր՝ կոխում էր այն։

Այն ժամանակ Գագիկը Կարսում էր. և սուլթանը մարդ ուղարկեց նրա մոտ, որ գա հնազանդվելու։

Եվ Գագիկն իմաստուն էր. խորհեց նրանից խաղաղությամբ ազատվել. սև զրահ հագավ սգավորի պես և նստեց սև բարձի վրա։

Եվ երբ դեսպանը նրան տեսավ՝ հարցրեց և ասում է. «եթե դու թագավոր ես, ինչո՞ւ ես սև հագել»։

Եվ Գագիկն ասում է. «այն օրվանից, երբ մեռավ իմ բարեկամ Տողրիլ սուլթանը՝ Ալփ Արսլանի եղբայրը, ես սև եմ հագել. որովհետև իրար շատ էինք սիրում»։

Եվ դեսպանը զարմանալով՝ գնաց պատմեց սուլթանին. և նա լսեց և շատ հիացավ. և սիրեց Գագիկին իր եղբոր հետ բարեկամության համար. և ելավ՝ ամբողջ հեծելազորով եկավ Կարս՝ Գագիկին տեսնելու. և նրա հետ սեր և մեծ ուրախություն արեց. և նրան թագավորական հալավ հագցրեց։

Եվ Գագիկը պատիվ արեց սուլթանին և նրա զորքերին։

Այս ձևով Գագիկն արեց սա. և խաղաղությամբ ազատվեց։

Մի քանի օր անց Գագիկը Կարսը տվեց Հույներին. և նրանք նրան տվեցին Ծամնդավը, Կեսարիան և Խավատանեքը։

Արդ այսպես քանդվեց և տապալվեց Հայոց տունը։

Եվ մեզ հետ կատարվեց մարգարեի խոսքը, որ ասում է. «ձեր երկիրն ավերակ է. ձեր քաղաքները՝ հրկիզված. ձեր աշխարհը ձեր առաջ օտարները կուտեն»։

Եվ նույն խոսքերն ասաց երանելի սուրբ Ներսես կաթողիկոսը, երբ անիծեց Արշակին և նրա որդի Պապին։

Նա այսպես անիծեց. «թող ծառայության լուծը ձեր պարանոցից երբեք չպակասի. ձեր վայելուչ աշխարհը ձեր առաջ օտարները կուտեն. և ձեր որդիների որդիները անօրեններին հարկ կտան»։

Այս ամենը իրենց չար գործերի համար. որովհետև շատ էր խրատում նրանց. և նրանք չէին լսում։

Եվ տրտմած՝ անեծքներ արձակեց. և առ Քրիստոս իր փոխվելիս պատմեց, թե ինչ էր գալու արևելքի աշխարհի վրա։

Եվ մենք կրեցինք այս կորուստը մեր մեղքերի համար՝ Աստծու կամքի թույլտվությամբ։

Նույն տարում մեռավ Տեր Խաչիկ կաթողիկոսը. և Գագիկը կաթողիկոս դրեց Տեր Վահրամին՝ սուրբ և գիտնական մարդու։

Սա է նա, որ Գրիգորիս Վկայասեր կոչվեց։

Այս ժամանակ Հույների թագավոր Դուկիծը և Հույների պատրիարքը և բոլոր կղերականները խորհուրդ անելով՝ խորհում էին եղծել և վերացնել Հայոց եկեղեցիների կարգերն ու ավանդությունները. և մարդ են ուղարկում Սեբաստիա և Սենեքերիմի որդիներին՝ Ատոմին և Ապուսահլին, կանչում են Կոստանդնուպոլիս։

Եվ նրանք հասկանալով նրանց նենգությունը և իրենց հետ վերցնելով Հակոբ Քարափնեցի վարդապետին՝ գնացին Կոստանդնուպոլիս։

Սկզբում թագավորը պատվով ընդունեց նրանց. և մի քանի օր անց սկսեց հայտնել չար խորհուրդը և ասում է. «մեր թագավորությունը հրամայում է, որ դուք և Հայոց բոլոր իշխանները հանձն առնեք Հույների ազգի մկրտությունը»։

Նրանք մեծ տարակուսանքի մեջ ընկած՝ ասում են թագավորին. «մենք առանց Աշոտի որդի Գագիկի չենք կարող պատասխան տալ, որովհետև նա քաջ մարդ է և թագավոր և մեր փեսան. մա՛րդ ուղարկիր և կանչի՛ր նրան. որովհետև եթե առանց նրա սա անենք՝ կրակով կայրի մեզ և մեր ազգը»։

Թագավորը չկամեցավ դա անել. որովհետև Գագիկը հզոր էր իմաստությունների գիտության մեջ. իսկ Ատոմը և Ապուսահլը ծածուկ մարդ ուղարկեցին և Գագիկին իմաց տվեցին։

Եվ Դուկիծ թագավորը քննություն արեց Հակոբ վարդապետի հետ. և նրանից շատ պատասխաններ լսեց, բայց (վարդապետը) մի փոքր առակով՝ Քրիստոսին վերագրվող երկու բնության մասին, դարձավ Հույների կողմը։

Եվ նրա բոլոր խոսքերից գոհ մնալով՝ թագավորը հրամայեց դրա հիման վրա միաբանության գիր գրել Հայերի և Հույների միջև. և գիրը դնել տվեց Սուրբ Սոֆիայում, իբր թե Հայերն ու Հույները միաբանվեցին։

Եվ նույն ժամին Գագիկն արծվի պես հասավ Կոստանդնուպոլիս. և թագավորը լսելով՝ շատ ուրախացավ։

Գագիկը մտավ Դուկիծ թագավորի մոտ. և նա բերել տվեց միաբանության գիրը, որը երբ Գագիկը կարդաց՝ պատռեց և գցեց թագավորի առաջ. ինչից Դուկիծը շատ ամաչեց։

Եվ Գագիկն ասում է Դուկիծին. «ո՛վ թագավոր, այսպիսի մարդիկ շատ կան Հայոց աշխարհում, և ես սրանց վարդապետ չեմ համարում»։

Եվ շատ խոսքով հանդիմանեց վարդապետին և ասում է. «ինչո՞ւ այսպես համարձակվեցիր խոսել բոլոր Հայերի փոխարեն»։

Եվ թագավորն ասում է. «ո՛վ արքա, իմացի՛ր, որ ես Հայոց թագավորների որդին եմ և Հայոց թագավորն եմ. և բոլոր Հայերը հնազանդ են ինձ. և հմուտ եմ Հին և Նոր կտակարաններին. այսօր կխոսեմ Հույների հետ սուրբ Երրորդության և Քրիստոսի մարդեղության ուղղափառ դավանության մասին՝ ըստ սուրբ հայրերի դավանության»։

Եվ բազում խոսքով համոզեց թագավորին և պատրիարքին. և սեր հաստատեցին։

Եվ Դուկիծը շատ բաներ պարգևեց Գագիկին, Սենեքերիմի որդիներին և Հայոց բոլոր իշխաններին։

Եվ Գագիկը փառավորվեց Հայոց տան բոլոր վարդապետների մեջ։

Այս ժամանակ գիտությամբ պայծառանում էր սուրբ և ճոխաբան վարդապետ Գրիգոր Նարեկացին։

Այն ժամանակ Գագիկը դուրս ելավ թագավորի մոտից և զայրացած գնում էր. և որտեղով անցնում էր՝ Հույների փառավոր կանանց և աղջիկներին խայտառակել էր տալիս և նրանց գանձը խլում էր. որովհետև մտքում դրեց այլևս բնավ չմտնել Կոստանդնուպոլիս. և չի գնում Հույների կանչով. այլ խորհեց գնալ Պարսից Ալփ Արսլան սուլթանի մոտ և տիրանալ իր թագավորության աթոռին, ինչպես որ նա շատ անգամ կանչել էր նրան. և նա Քրիստոսի հավատքի համար հրաժարվում էր։

Այդ օրերին Կեսարիայում Մարկոս անունով մի մետրոպոլիտ կար՝ շատ անվանի և հարուստ և մեր Հայոց աշխարհը հայհոյող։

Նա շատ էր աղավաղում Հայերին, և այնքան, որ իր շանն արմեն անունն էր դրել։

Իսկ Գագիկ թագավորը գիտեր նրա չարիքները և հարմար ժամի էր սպասում՝ նրա չար գործերի փոխարենը տալու։

Եվ երբ եկավ Կեսարիա, իջևանեց Մարկոսի տանը. և Մարկոսը նրան ուրախությամբ ընդունեց՝ ակամա։

Երբ ճաշեցին և գինով ուրախացան, Գագիկն ասում է Մարկոսին. «լսել եմ, թե մեծ շուն ունես, և կամենում եմ տեսնել նրան»։

Մետրոպոլիտը կանչեց շանը և ասում է. «արմե՛ն, արմե՛ն», և շունը եկավ։

Եվ Գագիկն ասում է. «արմե՞ն է քո շան անունը»։

Մարկոսն ասում է. «նրա մեծ ուժի համար նրան արմեն ենք կոչում»։

Եվ Գագիկը նշան արեց զինվորներին. և նրանք բռնեցին շանը և դրեցին մի քուրձի մեջ, որ առաջուց պատրաստել էին։

Մարկոսը դա տեսնելով՝ բարկացած խլում էր շանը։

Եվ Գագիկը (նրան) բռնելով՝ հրամայեց բռնել շուն Մարկոսին և դնել քուրձի մեջ՝ շան հետ։

Եվ նրանք այդպես արեցին. քուրձի բերանը կապելով՝ սկսեցին թարմ փայտերով ծեծել շանը. և շունը բարկանալով պատառոտում էր Մարկոսին, մինչև որ սատկեցրեց նրան։

Եվ (Գագիկը) հրամայեց թալանել տունը. և վերցրեց նրա գանձերը՝ արծաթը և ոսկին, և անասունները, ձիերն ու ջորիները. և գնաց իր տունը։

Այս բանն այսպես համարձակվեց անել Հայոց Գագիկ թագավորը Հույների մեջ. և չգնաց ո՛չ Հունաստան, ո՛չ էլ նրանց կանչով։

Արդ Հայոց արքա Գագիկ Շահնշահի օրերում սուրբ խորհրդի համար զարմանալի նշան եղավ Պիզուի վանքում, որ կառուցել էր Հայոց արքա Գագիկը. որովհետև սուրբ Պենտեկոստեի օրը սուրբ խորհրդից մի մասնիկ անգիտությամբ ընկել էր սուրբ սեղանի առաջ. և հաջորդ օրը երկու արժանավոր կրոնավորներ գիշերը երազ տեսան. և եկան առավոտյան ժամերգությունից առաջ՝ վանքի հորն ու բոլոր սուրբ եղբայրներին պատմում են երազը։

Մեկն ասում էր. «տեսա, որ եկեղեցու գմբեթից կախված կանթեղը ընկել էր սուրբ սեղանի առաջ, և նրա մեջ լույսն անշեջ մնաց»։

Մյուսն ասում էր. «տեսա, որ երկնքից մի մեծ աստղ էր ընկել սուրբ սեղանի առաջ. և լույսը նրա մեջ ավելի էր բորբոքվում»։

Բոլորը զարմացան. ապա և վանքի հայրը հոգով իմացավ և ասում է. «նայե՛ք, (խորհրդից) մասնիկ է ընկել սուրբ սեղանի առաջ»։

Եվ նույն ժամին մոմեր վառեցին. և դողալով վերցնելով՝ գոհացան Աստծուց։