Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք պատմութեանց · 1/7

[Ա]

ՅԱՂԱԳՍ ՏԱՌԱՊԱՆԱՑ՝ ԶՈՐ ՈՒՆԷԻՆ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍՔՆ Ի ՀԱՐԿԱՊԱՀԱՆՋՈՒԹԵՆԷ ԲՌՆԱՒՈՐԱՑ

Արդ ի ժամանակս յետինս յորում նուազեցան ազգքն, որք էին քրիստոնէական հաւատոյս պաշտօնեայք, եւ զօրացան ազգքն, որք էին մահմետական կրօնիւք։ Ի կողմս արեւելեան՝ Պարսիկք եւ ի կողմն արեւմտեան՝ Օսմանցիք, որք առին զհռչակաւոր քաղաքն զԿոստանդնուպօլիս յազգէն Հոռոմոց ՋԲ. թուին Հայոց։

Եւ յետ առնլոյ Օսմանցոցն զԿոստանդնուպօլիս՝ եւ եւս մեծացան եւ զօրացան, եւ ձգեցաւ իշխանութիւն նոցա յարեւելից կողմանէ, եւ եհաս մինչ ի Թարվէզ. քանզի Օսմանցւոց փաշայք նստէին ի Թարվէզ եւ յԵրեւան եւ ի Գանջայ, եւ ի Շամախի եւ ի Դամուրղափուն։ Եւ մինչեւ ի Խուդաֆրին ունէին ընդ իշխանութեամբն իւրեանց։ Նաեւ զՎրաստուն աշխարհն ընդ ձեռամբ եւ հարկատու էին արարեալ։

Եւ ի ժամանակս յայս՝ էր կաթուղիկոս սրբոյ աթոռոյն Էջմիածնի Տէր Առաքեալ ի նոյն գեղջէն Էջմիածնի. այր բարեսէր եւ պահացող եւ պարկեշտ եւ բարեձեւ յամենայն իրս՝ ի գործս եւ ի բանս եւ ի հանդերձս, որոյ վարեալ զկաթուղիկոսութիւնն ի կեանս իւր յաւելաւ առ Տէր։

Յետ սորա եկաց կաթուղիկոս սուրբ Էջմիածնի տէր Դաւիթ, եւ սա եւս ի նոյն գեղջէն Էջմիածնի, իբրեւ էա՛ռ սա զկաթուղիկոսութիւնն, վարէր ըստ բերման ժամանակին եւ ըստ իւրում կարի, որ եւ յամս ինչ վարեաց, բայց մինչդեռ էր կենդանի եւ իշխանութեան կաթուղիկոսութեան, ձեռնադրեաց եւ հակառակ նմա, որպէս եւ զկնի պատմութիւնքն ցուցանեն։ Եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն, որ զՄելքիսէթն օրհնեաց կաթուղիկոս, սմա ասեն երկուս պատճառս։ Ոմանք ասեն յաղագս օգնելոյ եւ ընկերելոյ ինքեան օրհնեաց, քանզի հարկապահանջութիւն այլազգեաց ծանրացեալ էր ի վերայ քրիստոնէից՝ որք կեղեքէին զկեանս նոցա, որ եւ ի կաթուղիկոսէն եւս պահանջէին ինչս յոլովս. եւ նա զորս կարէր՝ տայր, եւ զորս ոչ կարէր՝ հալածական լինէր եւ թաքչէր ի պահանջողացն։ Եւ այսպէս հալածական եւ գաղտագողի կենօք կացեալ ի ժամանակս ինչ, որոյ ձանձրացեալ ի տառապելի կենաց՝ որ հանապազ փախչէր եւ թաքչէր՝ մտախոհ եղեւ ի սրտի իւրում առնել զոմն ընկեր ինքեան, զի լիցին միմեանց օգնական եւ վշտակից, զի թերեւս կարիցեն երկոքեանն՝ ոմն յայս կողմն եւ ոմն յայն կողմն շրջագայիլ եւ պատրաստել ինչս առ ի բաւական լինելոյ կարեաց եւ պակասութեան կաթուղիկոսարանին։ Ոմանք ասեն այսու պատճառաւ օրհնեաց Դաւիթն զՄելքիսէթն կաթուղիկոս, զի լիցի օգնական ինքեան։

Իսկ այլք ոմանք ասեն թէ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն էր այր փառամոլ եւ հետեւող նախագահ իշխանութեան, յորոյ պատճառէ բաշխէր առատութեամբ ինչս ամենեցուն, եւ զամենեցուն զսիրտսն հանգուցանէր առ ինքն, եւ զամենեսեան առնէր ինքեան բարեկամ ըստ նմանութեան Աբիսողոմայ [Բ Թագ. ԺԵ 5-6]. որպէս զի օգնեսցեն ինքեան եւ կամակից լիցին լինել նմա ի կաթուղիկոս, որ եւ ետ ինչս բազումս իշխանի տեղւոյն առ ի լինել կաթուղիկոս։ Իսկ իշխանն յետ առնլոյ ընչիցն, բռնադատեաց զԴաւիթ կաթուղիկոսն հարկիւ, զի օրհնեսցէ զՄելքիսէթն։ Իսկ Դաւիթն անճար եղեալ թէ կամայ՝ եւ թէ յոչ կամայ օրհնեաց զՄելքիսէթն կաթուղիկոս։ Ոմանք այսպէս ասեն։ Արդ թէ այսպէս եւ թէ այնպէս՝ եղեն երկու կաթուղիկոսք միոյ աթոռի ի միում ժամանակի։

[Բ]

ՅԱՂԱԳՍ ԳԱԼՍՏԵԱՆ ՍՐԱՊԻՈՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ Ի ՍՈՒՐԲ ԱԹՈՌՆ ԷՋՄԻԱԾԻՆ ԵՒ ԼԻՆԵԼՈՅ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍ

Թէպէտ եղեն երկու կաթուղիկոսք, որպէս որ ասացի՝ զի թերեւս թեթեւացուսցեն զպարտսն, եւ եւս առաւել բազմացուցին, զի մինչեւ ցարդ մի էր կաթուղիկոսն, եւ մի էր մսխող, այլ այժմ եղեն երկու կաթուղիկոսք եւ երկու մսխողք։ Արդ եթէ ի ծախելոյն նոցա եւ թէ ի հարկապահանջութենէ ժամանակին, եւ թէ յայլ ինչ պատճառէ, սակայն բազմացաւ, բարդեցաւ, դիզացաւ պարտքն ձեռամբ նոցա ի վերայ սրբոյ աթոռոյն Էջմիածնի։ Եւ ասեն, թէ մինչ ի ԾՌ. ղուռուշ եհաս պարտքն, եւ ոչ կարէին վճարել։ Եւ յորժամ լինէր որ գային տուողք պարտուցն եւ խնդրէին զիւրեանց տուեալ պարտսն, նաեւ թագաւորական եւ իշխանական հարկահանքն, յորժամ եկեալ պահանջէին զդիմոսական հարկսն, եւ կաթուղիկոսքն ի չքաւորութենէ ոչ ունէին գոյք առ ի վճարել։ Վասն որոյ հանապազ ի փախստեան եւ ի թաքստեան կային, եւ ոչ կարէին ի միում տեղւոջ կալ աւուրս երկուս կամ երիս, եւ կամ լուսով տուընջեան ի շինէս յայս՝ ի միւս շէնն երթալ, այլ ի գիշերի երթային։ Եւ յոյժ ողորմելիք էին կեանք նոցա յայնմ ժամանակին՝ որպէս եւ պատմեն տեսողքն, որոց անճար լեալ ի նեղութենէ վշտացն եւ ի ծանրութենէ հարկացն հանապազ ի տարակուսի կային, զի թերեւս հնար լիցի փրկութեան։ Եւ ի բազում ժամանակս խորհելոյ եւ մտայոյզ լինելոյ յաղագս խորհրդոյս այսմիկ, ապա երկոքին կաթուղիկոսքն կամօք իւրեանց եւ ամենայն խորհրդակցաց իւրեանց, առնեն եզրակացութիւն խոկմանց՝ այնպիսի իմն յեղանակաւ. որպէս զի գրեսցեն նամակ մեծարանաց սիրով եւ ողջունիւ առ մեծ վարդապետն Սրապիոն, որ էր առաջնորդ քաղաքին Տիգրանակերտու, զի եկեալ վճարեսցէ զպարտքն։ Եւ էր գրեալ ի նամակին, թէ ահա մեք մերովք կամօք ի բաց կամք ի կաթուղիկոսութենէս, եթէ գաս եւ վճարես զպարտքն, քեզ լիցի աթոռն եւ կաթուղիկոսութիւնն։

Եւ էր վարդապետն Սրապիոն տեղեաւ ի քաղաքէն Ուրհայոյ, բարեպաշտ ծնողաց եւ յոյժ մեծատան զաւակ, որոյ զկնի մահուան ծնողացն մնացին ինչք բազումք եւ ստացուածք յոլովք, բայց նա սիրեալ զկեանս սուրբս եւ զվարս առաքինիս, հետեւեցաւ սուրբ գրոց ընթերցման, եւ եմուտ յաշակերտութիւն մեծ վարդապետին Ղուկասայ Կեղեցւոյ՝ որ էր գլուխ ամենայն վարդապետաց ժամանակին։ Եւ կացեալ յաշակերտութեան նորա եւ եղեւ այր կատարեալ ամենայն իմաստութեամբ եւ Աստուածաշունչ գրովք. զորոյ զարժանաւորութիւնն տեսանելով Ղուկաս վարդապետին, եւ ամենայն ժողովրդոց, որք վկայեցին առաջի Ղուկասու վարդապետին, վասն որոյ ետ նմա գաւազան վարդապետական ի յԱմիթ քաղաքի ի մերում թուականիս ՌԼԵ. ի փետրվար ամսոյ Ի., որ ի քարոզել Բանին կենաց աղբիւրաբար ոռոգանէր զպասքեալ ոգիս ժողովրդոց։ Եւ ժողովուրդքն ամենեքեանք հաճեալ եւ հաւանեալ նմա կացուցանեն զնա առաջնորդ քաղաքին իւրեանց։ Եւ նա ըստ բանի առաքելոյն զպաշտօնն իւր փառաւոր առնէր [Հռոմ. ԺԱ 13]՝ քանզի ըստ հանդիսի երկնայնոցն էր ժամանակագրութիւն նորա՝ գեղեցիկ եւ պատշաճաւոր կարգաւորութեամբ, երգօք եւ եղանակօք, գանձիւք եւ մեղեդիւք, թագաւորօք եւ ալէլուիւք։ Իսկ դաս եւ քարոզ իբր զսովորական գործ արարեալ իւր, հանապազօր թարց իմիք հեղգութեան ասէր զդասն եւ զքարոզն։ Այլեւ ժուժկալութեամբ եւ պահօք անցուցանէր զկեանս իւր իբր զանապատաւորս։ Որոյ իմաստութեան եւ առաքինութեան համբաւ եկեալ հռչակեցաւ ընդ ամենայն տեղիս։ Վասն որոյ դիմեալ գային առ նա յամենայն աշխարհաց ի մանկանց եկեղեցւոյ ցանկացողք իմաստութեան, առ ի յուսումն սուրբ Գրոց, եւ նա իբրեւ զջուր աղբեր կենդանւոյ՝ զպասքումն ամենեցուն զովացուցանէր քանզի կարգեաց դասատուն գրոց աշակերտեաց՝ եւ ուսուցանէր զամենեսեան, որք մտանէին յաշակերտութիւն նորին։ Յորոյ աշակերտացն բազումք եղեն արք երեւելիք եւ անուանիք։

Յորոց էր Կեսարացի Գրիգոր վարդապետն՝ այր գիտնական նրբից եւ արտաքնոց, եւ յաղթող ախոյեան ընդդէմ մաքառողաց ճշմարտութեան, եթէ մերասերից եւ թէ այլոց ազգաց։ Եւ Բարսեղ վարդապետն մեծահոգի՝ որ զկնի Սրապիոն վարդապետին, նա նստաւ առաջնորդ քաղաքին Տիգրանակերտու, այսինքն յԱմթայ։ Եւ Յովհաննէս վարդապետն Ուրհայեցի, որ եղեւ Ուրհայոյ առաջնորդ, որ աստեղաբաշխութեան եւ ամենայն համարողական արհեստի էր քաջ հմուտ։ Եւ Տարօնացի Արիստակէս վարդապետն, որ էր կատարեալ գիտող երաժշտական երգոց եւ եղանակաց։ Եւ Յովսէփ եւ Յովհաննէս վարդապետքն ի Հզուոյ։ Եւ միւս Յովհաննէս վարդապետն ի Քաջբերունւոյ՝ այսինքն յԱրճիշոյ։ Եւ Մովսէս կաթուղիկոսն ի Սիւնեաց աշխարհէն, որ եղեւ լուսաւորիչ արեւելեայ մասին աշխարհիս, եւ նորոգող սուրբ Էջմիածնի՝ զորոյ զարդեանց զպատմութիւնն առնելոց եմք յառաջիկայդ։

Եւ զի՞ եւս երկարեցից, էր սուրբ վարդապետն Սրապիոն երեւելի եւ փառաւոր յաչս ամենեցուն՝ ոչ միայն ի մէջ մերոյ ազինս Հայոց, այլեւ Հոռոմոց եւ Ասորւոց, եւ մահմետականաց, որ ոչ տկարանայր առ նա գործ՝ զոր ինչ եւ կամէր կենցաղական։ Յաղագս որոյ գրեցին առ նա երկոքին կաթուղիկոսքն նամակ ողջունի եւ սիրոյ, եւ ասեն «Ահաւասիկ մեք տկարացաք, եւ ոչ եւս կարեմք վճարել զբազմութիւն պարտուցս՝ յորս խորասուզեալ ընկղմեցաք, ահա մեք մեզէն մերովք կամօք ի բաց կամք ի կաթուղիկոսութենէ եւ ի տիրութենէ սրբոյ Աթոռոյս, արդ քեզ շնորհեալ է ամենայն՝ որպէս եւ եսդ արժան, կաթուղիկոսութիւնն եւ աթոռն։ Արդ խնդրեմք ի քէն մի՛ անփոյթ առնիցես գալ ի փրկութիւն մեր, եւ մանաւանդ ի վերականգնումն ծեր եւ հոգեւոր ծնողին քում սրբոյ աթոռոյն Էջմիածնիե։

Իսկ վարդապետն Սրապիոն իբրեւ լուաւ զանունն սուրբ Էջմիածնի՝ յօժարեցաւ ի գալ. ոչ թէ յաղագս կաթուղիկոսութեան եւ փառաց, քանզի նա փառաւորեալ էր յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ, այլ վասն փրկութեան լուսասփիւռ աթոռոյն, վասն զի ցաւեաց նմա, իբր որդւոյ հարազատի ի վերայ ծերացեալ ծնողի։ Վասն որոյ ելեալ ի Տիգրանակերտու եւ ճանապարհ արարեալ ի վերայ քաղաքին Վանայ, եկեալ հասանէ ի վերին աշխարհս Հայոց ի գիւղաքաղաքն Ջուղայ, որ էր մեծ եւ երեւելի շէնն այն ի ժամանակին յայնմիկ ի մէջ արեւելեայ աշխարհիս, զի տակաւին ոչ էին վարեալ յաշխարհն Պարսից յայնմ ժամանակի, եւ եկեալ անդ ի Ջուղայ դադարէ։ Եւ համբաւ գալստեան նորա հռչակեցաւ ընդ ամենայն տեղիս, որեւ լուեալ կաթուղիկոսացն երկոցունց, եւ առեալ զոմանս յիւրեանց խորհրդակցացն՝ զՄանուէլ եպիսկոպոսն Հաւուց թառայ՝ եւ զմիւս Մանուէլ եպիսկոպոսն Խորվիրապայ, եւ զԱստուածատուր եպիսկոպոսն Գեղարդայ, եւ զոմանս ի մարմնաւոր ազգականաց իւրեանց, եւ եկեալ հասին ի գիւղն Ջուղայ, յորում եւ վարդապետն Սրապիոն եկեալ կայր։ Եւ յետ անցանելոյ աւուրց ինչ, յառաջ արկին բան յաղագս գործոյն, որոյ սակս եւ բերեալ էին զվարդապետն. եւ այն ինչ մինչդեռ ի խօսսն կային, եւ բանն ի մէջ նոցա յառաջանայր, թշնամին արդարութեան եւ հակառակն ճշմարտութեան բանսարկուն, որ հանապազ փեռեկտէ զեկեղեցին Քրիստոսի, յանկարծակի էարկ ի մէջ նոցա երկպառակութիւն եւ խռովութիւն, քանզի արքն՝ որք կաթուղիկոսեանք էին, ոչ հաճեցան ընդ սուղ ինչ եպերական բանս վարդապետին, վասն որոյ եւ արարին շփոթ եւ աղմուկ։ Որեւ Հաւուց թառայ Մանուէլ եպիսկոպոսն իւրովի իսկ յոտին կացեալ ի հանդիսի անդ, բարձրաձայն աղաղակաւ աղմուկ շփոթի էարկ ի մէջ նոցա, եւ խանգարեաց զասել եւ զլսել, յորոյ անհեթեթ ներգործեալ իրակութեանց վերայ խոժոռեալ ամենեցուն՝ որոց նստէին, տաղտկացեալ ի բաց լքին զամենայն, եւ իբրեւ զատելիս միմեանց երեւեալ՝ տրոհեալ անջատեցան ի միմեանց, իւրաքանչիւրք ըստ կամաց անձանց իւրեանց։

Ուստի յարուցեալ կաթուղիկոսքն եւ արք իւրեանց գնացին ի գաւառն Սիւնեաց ի վանքն Տաթեւու։ Իսկ վարդապետն Սրապիոն անդէն ի Ջուղայ կացեալ աւուրս ինչ, իբրեւ զբարձրաբարբառ աւետարանիչ նորոյ Սիօնի, հանապազօր ուսուցանէր եւ լուսաւորէր զամենեսեան լուսասփիւռ վարդապետութեամբ, առ որ հաճեալ եւ հաւանեալ Ջուղայեցւոցն եւ ամենայն արեւելեայց ուրախացեալք օրհնութիւն ի բարձունս վերառաքէին։

Որոց առեալ զվարդապետն ածին ի բարձրագահ Աթոռն ի սուրբ Էջմիածին, եւ ժողովեալ զամենայն ժողովուրդ երկրին՝ զեկեղեցականս եւ զաշխարհականս, եւ եղեալ սիւնհոդոս մեծ, եւ այնպիսի մեծախումբ հանդիսիւ ձեռնադրեցին զվարդապետն Սրապիոն կաթուղիկոս ամենայն Հայոց եւ յաջորդ սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի, ի թուականութեան մերում ՌԾԲ. յօգոստոս ամսոյ ԺԴ։ Եւ յաւուր ձեռնադրութեան նորա մակադրեցին զանուն նորա Գրիգոր ըստ կոչման սուրբ լուսաւորչին, զի թերեւս աղօթիւք նորին եւ սա ի վերջինս արփիաւորեսցէ զհայազունս՝ որպէս եւ նա ի նախկինն, որ յաւուրս մեր կատարեցաւ այս խորհուրդ եւ մտածութիւն։

[Գ]

ՅԱՂԱԳՍ ԳԱԼՍՏԵԱՆ ՇԱՀԱԲԱՍԱՅ ԹԱԳԱՒՈՐԻՆ ՊԱՐՍԻՑ ՅԱՇԽԱՐՀՍ ՀԱՅՈՑ ԵՒ ՈՒՆԵԼՈՅ ԶԱՄԵՆԱՅՆ, ԵՒ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻՆ ՍՐԱՊԻՈՆԻ ԴԱՌՆԱԼՈՅ ԱՆԴՐԷՆ Ի ՏԵՂԻ ԻՒՐ

Իսկ Կաթուղիկոսքն երկոքին՝ Դաւիթ եւ Մելքիսէթ, եւ արքն, որք ընդ նոսա, իբրեւ տեսին, թէ ոչ եղեւ միաբանութիւն ի մէջ ինքեանց եւ Սրապիոն վարդապետին, եւ մանաւանդ թէ փոխանակ միաբանութեանն խռովութիւն եւս անկաւ, ելեալք ի Ջուղայոյ գնացին ի վանքն Տաթեւու, եւ անդէն զտեղի առեալ աւուրս տասն, խորհէին՝ խոկային, երկնէին, զի գոնեայ հնար իմն գտանիցի, զի մի՛ ի կաթուղիկոսութենէն զրկիցին, այլ մնասցէ կաթուղիկոսութիւնն ի ձեռս իւրեանց, եւ այլ իմն կերպիւ զերծցին ի ձեռաց պարտատուաց։ Խորհեցան խորհուրդ՝ եւ ոչ տերամբ ըստ գրեցելումն [Ես. Լ 1], ի կորուստ անձանց իւրեանց, ի կործանումն եւ ի տապալումն աշխարհին, եւ ի ջնջումն ազգին իւրեանց, քանզի սահմանեցին հաստատութեամբ ի միջի իւրեանց զի գնասցեն ի Սպահան առ թագաւորն Պարսից՝ որում անունն էր Շահաբաս։

Եւ պատճառ գնալոյ սոցա առ շահն այս էր, զի հաւաստեաւ եւ ստոյգ գիտէին, թէ շահն պատրաստեալ է գալ ի յաշխարհս Հայոց, քանզի յառաջ քան զսոսա բազումք ոմանք յաշխարհէս Ատրպատականի՝ իշխանք եւ կողմնակալք մահմետականք եւ քրիստոնեայք, գնացեալ էին առ թագաւորն Պարսից, վասն զի յոյժ չարաչար նեղութեամբ նեղէին զնոսա ազգն Օսմանցւոց ծանր հարկապահանջութեամբ, եւ կեղեքմամբ զրկէին եւ կողոպտէին, եւ հաւատոց կուռէճութիւն առնէին, եւ այլ բազում տառապանօք չարչարէին, ոչ միայն զազգս Հայոց, այլեւ զազգն Վրաց եւ զՄահմետականաց, եւ վասն այնր նեղութեան գնացին առ թագաւորն Պարսից, զի թերեւս նովաւ դիւրութիւն գտցեն զերծեալք ի ծառայութենէն Օսմանցւոց։

Ղազի խան անուն ոմն յազգէն քրդաց՝ որ էր մեծ իշխան եւ կողմնակալ աշխարհին Մարաց, նեղեալ յազգէն Օսմանցւոց, զի կամէին սպանանել զնա Օսմանցիքն, եւ յինքեանս գրաւել զիշխանութիւն նորա, վասն որոյ եւ նա առաքեաց զհաւատարիմն իւր՝ որ Խան–Աւդալ ասէին, առ շահն, զի եկեալ փրկեսցէ զինքն, եւ ինքն լինիցի ի կողմն շահին։

Սոյնպէս եւ միւս իշխան յազգէն Մարաց՝ որում ասեն Ուլամայ օղլի Հայբաթբէկ, սա ոչ թէ զայլս առաքեաց, այլ ինքն գնաց առ շահն։ Նաեւ թագաւորքն Վրաց ունէին կամք, զի Պարսիկք ունիցին զաշխարհս. քանզի ոգւով չափ վշտացեալք էին յՕսմանցւոց՝ ոչ միայն վասն նեղութեանց Օսմանցւոց, այլ մանաւանդ վասն ըմբռնմանն մեծ Սիմօն խանին, թագաւորին իւրեանց՝ զոր ըմբռնեալ Օսմանցիքն տարան ի Ստամբօլ եւ անդ սպանին։ Այլեւ զթոռն սորա եւս խաբով տարան ի Ստամբօլ, եւ զնա եւս սպանին։ Այլեւ այս թագաւորացս Վրաց յոլով պատանդք կային առ թագաւորսն Պարսից, որ էր դուստր եւ որդին վերոյ ասացեալ Սիմօն խանին Թիֆլիզու, նաեւ որդին Աղէքսանդր թագաւորին Կախեթու, որում անունն էր Կոստանդին։ Նաեւ եղբայր Աթաբէկ իշխանին Սոմխէթու՝ որում անունն էր Թահմազղուլի։ Եւ այլք յոլովք կային յազգէն Վրաց առ թագաւորսն Պարսից։

Իսկ յաշխարհէն Աղուանից՝ եւ յազգէն Հայոց գնացին Սարուխան բէկն եւ իւր եղբայր Նազարն ի յՈսկանապատ գեղջէ. Օղլան քէշիշն եւ իւր եղբայր Ղալաբէկին ի Հաթերք գեղջէ։ Ջալալ բէկն իւր եղբօր որդւովքն ի Խաչենոյ։ Մէլիք Սուջումն ի Դիզակայ. Մելիք Փաշիկն ի Քօչիզ գեղջէ. Մելիք Բաբէն ի Բրետիս գեղջէ. Մելքիսէթ եպիսկոպոսն ի վերին Զակամայ ի Մելիքզատայ գեղջէ. Մելիք Հայկազն ի Քշտաղս երկրէն՝ ի Խանածախ գեղջէ։ Այլեւ չորս գեղ ի Դիզակայ երկրէն միահաղոյն չուեցին եւ գնացին յերկիրն Պարսից, եւ շահն բնակեցոյց զնոսա ի քաղաքն Սպահան։ Այլեւ երեք մասն ի ժողովրդոց՝ Դաշտ կոչեցեալ տեղին՝ որ է ի գաւառի Գողթան՝ մերձ յԱգուլիս՝ գնացին յերկիրն Պարսից, եւ շահն զնոսա եւս բնակեցոյց ի քաղաքն Սպահան։ Եւ է պատճառ Դիզակեցւոց եւ Դաշտեցւոց գնալոյն՝ ծանր հարկապահանջութիւնն, կեղեքելն եւ կողոպտելն եւ կուռէճութիւն առնելն, եւ անխնայ սպանանելն զքրիստոնեայսն։

Եւ եղեալ են ամենեքեան յոյժ չքաւորք, եւ պարտատէրք, եւ մնացեալ են անճար։ Վասն որոյ փախուցեալ գնացին յերկիրն Պարսից։ Զանուանս արանցս՝ զորս յիշեցաք, ամենեքեան էին արք նշանաւորք։ Սոքա եւ առաւել քան զսոսա յոլովք գնացեալ էին առ շահն, զորս գիտէին կաթուղիկոսքն, այլեւ տեղեկացեալք էին թէ շահն հաւաստեաւ գալոյ է յաշխարհն Հայոց, վասն որոյ եւ նոքա եւս կամեցան գնալ, զի մտերիմք երեւեսցին առաջի շահին. գուցէ թերեւս դիւրութիւն եւ օգտութիւն ինչ գտանիցեն ի նմանէ՝ նեղութեանց եւ պարտուց իւրեանց։

Յայնմ ժամանակի ի զրաւ ամենայն խորհրդոց Դաւիթ Կաթուղիկոսն եւ Խորվիրապայ Մանուէլ եպիսկոպոսն մնացին յաշխարհս Հայոց։ Իսկ Մելքիսէթ Կաթուղիկոսն եւ Հաւուց թառայ Մանուէլ եպիսկոպոսն եւ Գեղարդայ Աստուածատուր եպիսկոպոսն, ելեալք ի Տաթեւու, պատճառանօք իմն գնացին յաշխարհն Պարսից։ Եւ եղեւ իբրեւ նոքա ճողոպրեցան ի մասն բաժնի երկրին Պարսից եւ անյապաղ փութացան ի գնալ՝ մինչեւ հասին ի քաղաքն Սպահան եւ երեւեցան Շահաբաս թագաւորին եւ զեկուցին նմա զխորհուրդս իւրեանց։ Իբրեւ զայն լուաւ շահն եւ ծանեաւ, ցնծացաւ ի յոգի, բերկրեցաւ ի միտս, զուարթացաւ ի մարմին, զի մեծ եղեւ նմա ուրախութիւն յաւուր յայնմիկ, քան զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, եւ ըստ խորամանկ բարուց իւրոց Շահաբաս սկսաւ մեծարել եւ պատուել զնոսա տրօք եւ պարգեւօք երեւելօք, եւ օր ըստ օրէ կոչեալ զնոսա առ ինքն՝ խօսէր ընդ նոսա ըստ մտաց նոցա, եւ զսիրտս նոցա յինքն յանկուցանէր եւ զինքն նոցին հաւատարիմ եւ բարեկամ ձեւացուցանէր, եւ խոստանայր մեծաց բարեաց հասուցանել զնոսա, եւ այնքան սնոտի եւ պատիր խաբէութեամբ կեղծաւորեալ զինքն նոցին մտերիմ ցուցանէր, մինչ զամենայն խորհուրդս սրտից նոցա յինքն գողացաւ. եւ զամենայն որպիսութիւն աշխարհաց նոցա զել եւ զմուտ եւ զաշխարհակալ արանց իմացաւ։ Եւ իբրեւ գիտաց, թէ ճշմարտիւ եւ սիրտք նոցա այնպէս է, որպէս եւ բերանով խօսին, ապա հրաման ետ զօրավարաց իւրոց պատրաստել զզօրսն առ ի գնալ. եւ իսկոյն վաղվաղակի կատարեցաւ հրաման։ Խաղայ այնուհետեւ ամենայն զօրքն գալ ի Թարվէզ ի վերայ զօրացն Օսմանցւոց, որք անդէն բնակեալ էին եւ ունէին զԹարվէզ եւ զգաւառս նորա։

Եւ յորժամ շահն ել ի Սպահանայ գալ ի Թարվէզ՝ զ՚ ի վերոյ յանուանէ յիշեցեալ զարսն զամենեսեան ընդ իւր էառ, եւ փութագնաց եւ օդապարիկ երիվարօք ելեալ ի Սպահանայ վաղվաղակի ի սակաւ աւուրս հասանէ ի Թարվէզ։ Բնաւ ոչ գիտացեալ զօրացն Օսմնացւոց զգալն Պարսից, քանզի ոչ թէ ի բազում, այլ ի սակաւ աւուրս եհաս ի Թարվէզ։ Իսկ ի հասանել Շահաբասին ի Թարվէզ, աջողակ գտաւ գործն առաջի նորա, վասն զի տէրն Թարվիզու, որում անունն էր Ալի փաշայ, որ իշխան էր ամենայն զօրացն Օսմանցւոց, որք պահապան էին աշխարհին, փաշայն եւ զօրքն ամենայն ԻՌ ժողովեցան եւ ի միասին գնացին ի գաւառն Սալմաստայ ի վերայ նախկի յիշեցեալ քուրդ պարոնին՝ Ղազի խանին, վասն զի յայտնի եղեալ էր Օսմանցւոցն՝ որ Ղազի խանն բաժանեալ է ի միաբանութենէ Օսմանցւոց, եւ միաբանեալ է ընդ Պարսից, եւ զհաւատարիմն իւր զԽան-Աւդալն առաքեալ է առ շահն. վասն այսորիկ ժողովեցան զօրքն Օսմանցւոց եւ գնացին ի Սալմաստ ի վերայ Ղազի խանին։ Իսկ Ղազի խանն նախ քան զհասանելն զօրացն Օսմանցւոց, ել ի Սալմաստայ եւ գնաց յՈրմի գաւառ եւ եմուտ ի յանառիկ բերդն՝ որ ասի Գօգարչին ղալասի, որ է ի մէջ ծովակին Որմւոյ, եւ անդ ամրացաւ։ Իսկ Ալի փաշէն եւ զօրքն Օսմանցւոց եկեալ ի Սալմաստ տեսին զի Ղազի խանն գնացեալ էր յՈրմի, եւ նոքա ոչ գնացին յՈրմի, զի կամեցան նախ զայն երկիրն Սալմաստու եւ զբերդն ընդ իւրեանց իշխանութեամբ գրաւել եւ ապա գնալ յՈրմի ի վերայ Ղազի խանին, եւ քանզի էր ամուր բերդ մի յերկրին Սալմաստու, որում ասեն Ղառնիեարուխ, եւ շուրջ զնովաւ յարդարեցին պատերազմ, եւ մինչեւ ցերիս ամիսս կացին անդէն զօրքն Օսմանցւոց եւ պատերազմէին ընդ բերդին եւ ոչ կարացին առնուլ։

Յաւուրս յայսոսիկ՝ յորում Օսմանցիք ի վերայ Ղառնիեարուխ բերդին պատերազմէին, եկն շահն եւ եհաս ի Թարվէզ, եթող զքաղաքն եւ անցեալ եկն ընդդէմ զօրացն Օսմանցւոց։ Իսկ Օսմանցիք իբրեւ զգացին զգալն Պարսից եւ իմացան ստուգիւ թէ շահն ինքն է, – քանզի յառաջ համարեցան թէ զօրապետ ոմն իցէ, – եւ իսկոյն թողեալ զպատերազմն բերդին, դարձան եւ եկին մերձ ի գիւղն Սօֆիան եւ անդէն ի դաշտին Սօֆիանու խմբեցան ի պատերազմ յանդուգն բախմամբ։ Եւ ի նմին պատերազմի երեւելի քաջութիւնս գործեաց Ուլամայ օղլի Հայբաթ բէկն, զի քսան գլուխ եբեր առաջի շահին յայնմ պատերազմի, եւ իբրեւ զգիշախանձ եւ անյագուրդ գազան՝ յաւել եւս եւ եմուտ ի պատերազմն։ Եւ վասն առաւել արշաւանացն եւ աշխատանացն խոնջեալ էր երիվար նորա. եւ զօրացն Օսմանցւոց պատեալ շուրջ զնովաւ ըռըմբափակ արարին զնա ի մէջ իւրեանց՝ եւ անդէն հարեալ սպանին զՀայբաթ բէկն, եւ զայն տեսեալ զօրացն Պարսից երկիւղակիր լեալ զանգիտէին, որով սուղ ինչ պարտեալ երեւիւր կողմն Պարսից։ Եւ իսկոյն կոչեալ շահն առաջի իւր զմեծ խանն Զըլֆիղար՝ եւ քաջալերեալ արիացոյց զնա՝ եւ հրաւիրեաց ի պատերազմն. իսկ նա ի քաջալերանաց շահին զօրացեալ զօրութեամբ եմուտ ի հանդէսն ի մէջ պատերազմին եւ հարեալ խորտակեաց զօրեղ զօրութեամբ զզօրսն Օսմանցւոց։ Եւ զայն տեսեալ զօրացն Պարսից առհասարակ յամենայն կողմանց դիմեալ ի վերայ՝ հարեալ ի սուր սուսերի ջնջեալ առհասարակ զամենեսեան տապաստ դաշտացն արկանէին, եւ մնացեալքն փախստեամբ կորնչէին։

Իսկ Ալի փաշէն իբրեւ ետես զպարտութիւն իւրոյ կողմանն, եւ զայն եւս թէ ստուգիւ շահն ինքն է, էառ ընդ իւր զորդին իւր՝ եւ եկեալ անկաւ յոտսն շահին, եւ աղաչէր վասն ազատութեան։ Իսկ շահն սիրով եւ գթով ընկալաւ զնա՝ եւ մեծաւ պատուով պահէր առ ինքն, եւ ընդ իւր տարաւ ի Սպահան։

Եւ յետ վանելոյ պատերազմին եկն շահն՝ եւ եմուտ ի Թարվէզ. եւ կալեալ տիրեաց քաղաքին եւ ամենայն գաւառացն։ Եւ զբերդն որ էր ի մէջ քաղաքն քարայատակ արարեալ քակեաց ի հիմանց զբովանդակն. կացեալ անդէն աւուրս ինչ մինչեւ զամենայն երկիրն նուաճեաց ընդ ձեռամբ, կարգեաց իշխանս եւ գործակալս յամենայն սահմանս նորա։

Իսկ մնացեալ զօրքն Օսմանցւոց, որք ի քաղաքէն Թարվիզու փախեան եւ որք ի պատերազմէն զերծան, գնացեալ ժողովեցան ի քաղաքն Նախչուան։ Եւ ընդ զօրացն Նախչուանու խորհեցան խորհուրդ, թէ թագաւորն Պարսից վասն այսմ աշխարհիս եկեալ է, եւ զիարդ եւ իցէ վերջն այն է, որ նա առնլոց է զաշխարհս զայս ի ձեռաց մերոց։ Արդ՝ նախ քան զգալն նորա մեք կողոպտեալ եւ աւարեալ յափշտակեսցուք ի գեղօրէից գաւառիս որքան կարեմք եւ առեալ գնասցուք։ Եւ այս խորհուրդ յայտնեցաւ գեղականաց գաւառացն, եւ մանաւանդ Ջուղայու. զոր յաւէտ վասն Ջուղայու էր խորհուրդն այն, վասն որոյ ամենեքեան ելեալք ի բնակութեանց եւ ի շինամիջէ փախեան, եւ ելին ի լերինս՝ յայրս եւ յամուր վայրս տեսանել զվերջն թէ որպէս լինելոց է։

Եւ լուրս այս հասեալ եղեւ առ շահն ի Թարվէզ, յաղագս որոյ կարգեաց զօրավար զՉրաղ Սուլթանն եւ բազում զօրօք առաքեաց ի պահպանութիւն գաւառականացն Նախչուանու։ Եւ նա եկեալ եհաս ի Ջուղայ։ Իբրեւ զայն տեսին Օսմանցիք խափանեցան ի խորհրդոց իւրեանց։ Բայց թէպէտ ոչ առաւել՝ այլ զոր ինչ եւ կարացին Օսմանցիքն կողոպտել ի մերձակայ գեղօրէիցն, կողոպտեալ աւարեցին՝ եւ ժողովեցան ի Նախչուան։

Իսկ բնակիչքն Նախչուանայ եթէ սպայազօրք, եւ թէ ռամիկք՝ իբրեւ լուան զառումն Թարվիզու՝ եւ զվանումն որ անդէն զօրացն, եւ զայն եւս՝ որ հանդերձեալ են Պարսիկք գալ ի վերայ իւրեանց, իբրեւ զջուր լեալ յերկիր հեղան, լքան ի սիրտս, եւ լուծան ի ձեռս։ Իսկ այն զօրքն Օսմանցւոց, որք փախեան ի Թարվիզու եւ եկին ի Նախչուան, ոչ կարացին մնալ անդէն՝ եւ կալ ընդդէմ, այլ երկիւղիւ մեծաւ ըմբռնեալ ի սիրտ եւ յոգի, հապճեպ տագնապաւ ելին ի Նախչուանայ՝ եւ ժամանեալ անկանէին ի քաղաքն Երեւան։ Եւ ի հարաւային կողմն բերդին Երեւանայ կից ընդ նմա պատեցին պարիսպ եւ շինեցին միւս եւս բերդ, եւ մտին ինքեանք ի ներս պատերազմական զինուք։

Եւ ի տագնապելի յաւուրս յայսոսիկ, ազգն Օսմանցւոց՝ որք պարտք էին տուեալ Դաւիթ կաթուղիկոսին եւ Մելքիսէթ կաթուղիկոսին, կալան զՍրապիոն կաթուղիկոսն եւ ի նմանէ պահանջէին զինչս իւրեանց՝ ասելով. «Պարտք մեր ի վերայ Աթոռոյն է՝ որոյ դու այժմ յաջորդ ես եւ կաթուղիկոս, եւ քեզ հարկ է զի դու վճարեսցես մեզե։ Եւ նա թէպէտ բազում բանս արդար իրաւամբք տայր պատասխանի նոցա, սակայն նոցա ո՛չ լինէր լսելի։ Նաեւ կամէին զնա եւս առնուլ ընդ ինքեանս ի բերդն, բայց ողորմութիւնն Աստուծոյ օգնեաց. զի ոմանց յոլով եւ ոմանց սակաւ ետ ինչս՝ եւ զերծաւ ի ձեռաց նոցա, որ ոչ առին ի բերդն, եւ մնաց ի գաւառին մինչեւ եկն շահն յԵրեւան։

Եւ անտի ի Թարվիզու Շահաբասն նախ քան զինքն առաքեաց զԶըլֆիղար խանն ի Նախչուան կալ անդէն, եւ տիրել քաղաքին մինչ ինքն գայցէ, որ եւ գնացեալ Զըլֆիղար խանն՝ արար այնպէս։ Եւ եկեալ մերձ բերդին Նախչուանու բանակ եդեալ նստաւ, այնքան մերձ, որ թէ թֆանք ձգէին հասանէր։ Յաղագս որոյ ասացին բարեկամքն Զըլֆիղար խանին ցնա, թէ զգուշութեամբ պահեա զքեզ՝ զի մի Օսմանցիքն թֆանքով հարցեն զքեզ։ Որոց արարեալ պատասխանի ժպտելով եւ զՕսմանցեօքն եպերանս առնելով, թէ «թֆանք նոցա յաչս իմ պատահեսցիե։ Ապա յաւուրն երկրորդի առաքեաց պատգամս առ իշխանս քաղաքին Նախչուանու, թէ մի ձգէք թֆանք կամ նետ, զի ես սակաւ արամբք գամ առ ձեզ խօսել ընդ ձեզ բանս ինչ իրաւամբ եւ դատաստանաւ։ Եւ առեալ ընդ իւր արս քսան՝ ելեալ ի բանակէն հետիոտս գնաց ի քաղաքն, եւ հասեալ ի դուռն քաղաքին նստաւ անդէն. իբրեւ ժողովեցան առ նա ամենայն իշխանք քաղաքին, յայնժամ Զըլֆիղար խանն սկսաւ ասել իշխանացն Օսմանցւոց. «Արդ որո՞յ յուսոյ եւ կամ որո՞ւմ աւուր սպաս կալեալ մնայք, զի ո՛չ թէ ես եմ եկեալ պատերազմիլ ընդ ձեզ, եւ կամ թէ նման ինձ խան մի, այլ ինքնակալ թագաւոր բազում զօրօք եկեալ զհայրենի աշխարհն իւր խնդրէ։ Եւ դուք որո՞վ զօրութեամբ կարէք ընդդիմակայիլ եւ պատերազմել ընդ նմա։ Արդ՝ բանս բարեկամի ասեմ ձեզ, զի ինձ այսպէսն գոլ բարի թուի, եւ թէ ձեզ եւս բարի թուի՝ արդէն իսկ ելէք դուք ամենեքեան ձերովք ընտանեօք եւ ընչիւք եւ խաղաղութեամբ գնացէք, եւ մի յամառեալ դիմադարձիք եւ պատերազմիք, զի մի գուցէ յաղթեալ պարտիցիք՝ եւ մատնիցիք դուք ի սպանումն, եւ ընտանիք ձեր ի գերութիւն, եւ ինչք ձեր յաւարե։

Յայնժամ հաւանեալ բանից նորա իշխանքն եւ ազգն Օսմանցւոց, խնդրեցին ի նմանէ աւուրք ժամադրեալ՝ յորս ելանիցեն ի քաղաքէն, եւ խանն արար այնպէս։ Այնուհետեւ սկսան ամենայն ազգն Օսմանցւոց ելանել ի քաղաքէն Նախչուանայ՝ եւ բանակ եդին ի կողմն ինչ քաղաքին՝ մինչ որ ամենեքեան ժողովեցան անդ։ Եւ մինչ ելանէին Օսմանցիքն ի քաղաքէն, յայնժամ եկին զօրականք ի զօրացն Ղզըլպաշին՝ եւ կացին ի դրան քաղաքին, միայն զթֆանք եղեալ զէնն առնուին յՕսմանցւոց՝ եւ ոչ այլ ինչ, եւ բաց ի նմանէ զամենայն ինչս եւ զզէնս իւրեանց առեալ Օսմանցւոցն գնային։ Եկին բազում արք ի զօրականաց քաղաքին առ խանն Զըլֆիղար եւ ասացին «Սոքա, որք ելանեն ի գնալ, ո՛չ են բնիկ բնական ի քաղաքէ աստի, վասն որոյ եւ գնան, իսկ որ մեքս եմք բնական ի քաղաքէս եմք, եւ ո՛չ կամիմք գնալ աստի. մինչեւ ցարդ տէրութիւն եւ իշխանութիւն խոնդքարին էր, նմա ծառայէաք, արդ՝ որովհետեւ եղեւ տէրութիւն եւ իշխանութիւն Շահաբասին՝ կամիմք աստէն կալ եւ մնալ եւ նմա ծառայելե։ Եւ առ այս բան յոյժ հաւանեցաւ խանն, սիրով եւ գթով ընկալաւ զնոսա՛ եւ հրամայեաց այնպէս լինել, որ եւ եկեալ զինուորացն վաղվաղակի հանին զՕսմանցւոց ձեւն յինքեանց, եւ հարթեցին զերկայն մօրուսն իւրեանց եւ զգեցան զկերպս Ղըզլպաշի, եւ եղեն որպէս զբազմաժամանակեայ Ղըզլպաշք։ Այլեւ հրամայեաց խանն ելանել մունետիկ եւ բարձրաձայն քարոզել ի մէջ քաղաքին, թէ այսուհետեւ եղեւ տէրութիւն եւ իշխանութիւն եւ աշխարհակալութիւն շահին. ով ոք սիրէ զշահն՝ կացցէ աստ անհոգութեամբ, եւ ով ոք կամի գնալ՝ գնասցէ խաղաղութեամբ զճանապարհս իւր։ Եւ կացին այսու աւանդութեամբ մնացեալ արք քաղաքին, մինչ որ եկն շահն ինքն ի Նախչուան։

Եւ ինքն շահն մինչ էր ի Թարվէզ՝ յոյժ շուտափոյթ ճեպով յարդարեաց զամենայն որպիսութիւն կողմանցն այնոցիկ։ Եւ իսկոյն հրամայեաց սպայապետաց իւրոց, զի չու արարեալ գնասցեն դէպ ուղիղ ի քաղաքն Նախչուան։

Եւ ի գալն, յորժամ հասին ի գիւղաքաղաքն Ջուղայ, ամենայն բնակիչքն Ջուղայու, բազում եւ զանազան, եւ պէսպէս յօրինուածովք պատրաստութիւնս հոգացեալ ելին ընդ առաջ շահին, որպէս վայել է թագաւորի։ Իշխանք եւ ծերք եւ երիտասարդք, ի զարդ եւ ի զէնս ոսկէհուռն սխրատեսիլ հանդերձից պճնազարդեալք, ընդառաջ ընթանային։ Եւ նորաբողբոջ դեռահաս մանկունք ոսկի բաժակաւ զանուշահամ եւ զազնիւ գինի մատուցանէին։ Լուցեալ մոմեղինօք եւ խնկօք եւ կնդրկօք քահանայք եւ մարմնաւոր երգեցիկք առաջի ընթանալով յարմարական ձայնիւ նուագէին։ Եւ զճանապարհս անցից արքայի զարդարեցին. եւ յեզէրէ գետոյն մինչեւ ցապարանս խօջայ Խաչիկին արկին փայանդազ առաթուր թագաւորին, պատուական եւ վայելուչ կումաշս, որոց վերայ էանց թագաւորն՝ եւ գնաց ի տուն խօջայ Խաչիկին։ Եւ ի տան անդր, խոջայ Խաչիկն զոսկի սկուտեղ լցեալ ոսկւով եդեալ ի ձեռն որդւոյ իւրոյ մատոյց առաջի թագաւորին, նոյնպէս եւ ամենայն մեծամեծքն Ջուղայու մատուցին ընծայ, որպէս վայել է թագաւորի։ Եւ զաւուրս երեք եկաց անդ շահն, եւ Ջուղայեցիք պատուեցին զնա համադամ կերակրօք եւ ծաղկեհամ գինեաւ։

Իսկ վիշապն անդընդային Շահաբաս՝ որ ի սկզբանէ զբարս օձի ունէր բնաւորեալ յինքեան ընդդէմ քրիստոնէից, իբրեւ տեսանէր զայնքան հարստութիւն՝ եւ զբարեվայելչութիւն քրիստոնէից՝ մախայր. եւ զգայռէր ի սրտի՝ թէ զիարդ պատճառ եւ ժամ գտցէ նենգել զնոսա։ Բայց առ ժամն ծածկեալ զթոյնսն առ երեսս սրտահաճուկ լինէր։

Եւ յետ երից աւուրց ելեալ ի Ջուղայոյ գնաց ի Նախչուան եւ մտեալ ի քաղաքն տիրէ նմա առանց պատերազմի եւ բնաւին իսկ թարց աշխատանաց, եւ կացեալ անդէն աւուրս սակաւս, եւ կարգեաց իշխանս եւ գործակալս յամենայն սահմանս նորա։

Եւ ինքն շահն յառաջ ելեալ ամենայն բանակաւն իւրով զեռալ՝ խաղալ՝ գնալ ի վերայ քաղաքին Երեւանու. եւ իբրեւ եհաս յԵրեւան, պատեալ պաշարեաց զբերդն շուրջանակի. եւ ամենեւին առանց իմիք վտանգի եւ աշխատանաց նստեալ կայր ի վերայ նորա, քանզի զշրջակայ երկիրն ընդ իւրով իսկ հրամանաւն ունէր գրաւեալ՝ որ էր շէն եւ լի ամենայն բարեօք՝ ուստի լցեալ լինէր ամենայն պիտոյք բանակին Պարսից, մարդկան եւ անասնոց. եւ այսպիսի հանդարտութեամբ զտեղի առեալ կայր։ Էր զի երբեմն խստագոյնս պատերազմէր, եւ էր զի թուլագոյնս. եւ էր երբեմն զի բանս խաղաղութեան դաշանց եւ ուխտի՝ սուտ երդմամբ եւ պատիր բանիւք ի ներքս ի բերդն առաքէր, զի զբերդն միայն նմա տայցեն եւ ինքեանք առեալ զստացուածս իւրեանց խաղաղութեամբ գնայցեն յաշխարհն իւրեանց։ Բայց զօրքն Օսմանցւոց ոչ առնուին յունկն զբանս շահին, այլ տակաւին տեւէին յուսով՝ զի գուցէ յուստեքէ ժամանիցէ փրկութիւն նոցա։

Եւ յաւուրս յայսոսիկ հրամայեաց շահն զօրացն Պարսից գնալ յերկիրն Այրարատու՝ եւ յամենայն շրջակայ գաւառս նորա, հանել յամենայն տեղեաց արս՝ որ ասի ըռադաթ, եթէ ի քրիստոնէից իցէ, եւ եթէ ի մահմետականաց, որոյ եւ իցէ ազգաց, ժողովել եւ բերել ի բանակն Պարսից, զի ընդ զօրացն Պարսից մարտակից լիցին, զսիբայն քշել եւ այլ գործակցութեամբ օգնական լինել զօրացն Պարսից։ Եւ ի ժամ պատերազմին յորժամ երիշ առնէին եւ կամ զսիբայն ի վեր քշէին, զքրիստոնեայսն յառաջ խաղացուցեալ ընդդէմ հրոյ եւ սրոյ մատուցանէին, որովք կոտորեալք լինէին ազգն Հայոց յերկուց կողմանց՝ յառաջուստ յՕսմանցւոց՝ եւ յետուստ ի Պարսից։

Եւ յորժամ էառ շահն զԹարվէզ՝ եւ մինչ ինքն եւս անդ էր, անտի առաքեաց զԱմիրգունայ խանն ի Գանջայ՝ զի կացեալ անդ զդէմ ունիցի Օսմանցի զօրացն, զի մի յանկարծակի եկեալ վտանգ ինչ հասուցանիցեն բանակին Պարսից։ Եւ նա գնացեալ ի Գանջայ եկաց ամիսս երկուս, եւ իբրեւ գիտաց թէ տկար են Օսմանցիքն՝ եւ ո՛չ կարեն զայն առնել, յայնժամ զերկիրն Գանձակայ՝ ուր եւ կարաց հասանել, հրոյ ճարակ տուեալ եւ սրով մաշեալ, զորս կոտորեաց եւ զորս աւարեալ գերեաց աղխիւք եւ ընտանեօք եւ բերեալ էած յԵրեւան ի լիութիւն եւ ի յղփութիւն բանակին Պարսից։

Այլեւ մինչ նստեալ էր շահն ի վերայ Երեւանայ բերդին եւ պատերազմէր, յայնժամ ետ զԵրեւանայ երկիրն Ամիրգունայ խանին՝ եւ զնա կարգեաց խան երկրին այնմիկ։

Եւ յորժամ եկն շահն յԵրեւան՝ ամենայն բնակիչք երկրին եկին յերկրպագութիւն եւ յողջոյն թագաւորին, եւ ընծայաբերք լինէին ըստ կարի իւրեանց։ Որեւ կաթուղիկոսն Սրապիոն եկեալ ընծայիւք երեւեցաւ առաջի թագաւորին, եւ ի հարցանելն շահին թէ ո՞վ ոք է, եւ ուստի՞ է, պատասխանեալ եղեւ թէ կաթուղիկոսն է Հայոց՝ եւ է յերկրէն յԱմթայ։ Իսկ շահն անտես արար զնա՝ եւ ոչ խօսեցաւ ընդ նմա. վասն զի ո՛չ ընկալաւ զնա, զի կամէր զՄելքիսէթն կարգել կաթուղիկոս, որ ընդ իւր ունէր եւ շահիսէվան էր ձեւացեալ։ Իսկ Սրապիոն իբրեւ ետես թէ ո՛չ ընկալաւ զինքն շահն, ելեալ յԵրեւանայ գնաց ի Ջուղայ՝ զի անտի գնասցէ ի տեղի իւր։

Եւ յաւուրսն յայնոսիկ հանճարեղն ի խորհուրդս չարեաց Շահաբասն կոչեաց զԴաւիթ կաթուղիկոսն եւ զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն առաջի իւր՝ եւ ասաց. «Սովորութիւն է թագաւորաց եւ կարգ, նաեւ յայտնի է ձեզ թէ որպէս երկիրս յառաջն Օսմանցւոց էր, եւ այժմ մեր եղեւ, սոյնպէս եւ ամենայն ինչք եւ ստացուածք նոցա՝ որ անտէր մնացեալ են, պարտի լինել արքունական, այսինքն միրիմալի։ Արդ առ ձեզ գոն բազումք գանձք Օսմանցւոց՝ զոր դուք պարտք առեալ էք ի նոցունց, եւ պարտիք վճարել առանց իմիք պատճառի, քանզի պարտք են, եւ վճար գանձուցդ ի գանձարանս արքունի պարտի լինել, քանզի ստացուածք Օսմանցւոց է. որպէս զերկիր նոցա կալաք, սոյնպէս եւ ամենայն ինչք նոցա միրիմալի պարտի լինել։ Եւ յորժամ դուք վճարէք ի գանձարանս արքունի, ես տաց ձեզ զթուղթ ազատութեան դիւանաւ եւ դատաստանաւ՝ թէ ես առի զամենայն գանձսն՝ զոր պարտ էին դոքա, եւ մի՛ ոք լիցի պահանջող ի սոցունց զի ինձ վճարեցինե։

Այս կաթուղիկոսք վասն պարտուցն փախեան եւ ապաւինեցան ի շահն, զի թերեւս շահն զնոսա ազատեսցէ ի պարտատեարցն. արդ այժմ շահն ինքն յառաջ ածեալ պահանջէ ի նոցունց զպարտսն, արդ ա՞յս է օգնութիւն շահին յոր ապաւինեցան նոքա։ Եւ կաթուղիկոսքն գիտացին զի ո՛չ զերծանին ի ձեռաց նորա. քանզի ծանեան զագահութիւն նորա, թէ կամայ եւ թէ ոչ, վճարեցին զամենայն պարտսն Շահաբասին ում ումեք եւ պարտ էին։ Եւ ի պատճառս այս յիշեալ եղեւ եւ Սրապիոն կաթուղիկոսն, վասն որոյ ասաց շահն ընդ կաթուղիկոսացն. «Ահա ես զոմն ի ծառայից իմոց այս անուն առաքեմ զկնի այնմ կաթուղիկոսին, եւ դուք եւս պատրաստեցէք զոմն այր ի ձեր կողմանէ, զի ընդ իմում առաքեալ առնս երթիցեն՝ եւ հասցեն նմա. եւ որքան անկ է նմա առեալ բերցեն։ Եւ ի պատճառս այս կաթուղիկոսքն զոմն ի պաշտօնէից իւրեանց ուղեւորեցին ընդ թագաւորական ծառային զկնի Սրապիոն կաթուղիկոսին։ Եւ նոքա գնացեալ ի Ջուղայ գտին զՍրապիոն կաթուղիկոսն, ըմբռնեցին զնա, եւ արարին ի կալանս եւ պահանջէին ի նմանէ գանձս յոլովս։ Եւ նա թէպէտ ըստ կարին տայր, նոքա այնու ոչ շատանային. այլ բարս տմարդիս եւ անագորոյնս յինքեանս բերեալ, ածեալ զՍրապիոն արկին ի վտանգս չարչարանաց հարուածոց եւ գանից։ Եւ զպատուելին զայն այր՝ արարեալ յոյժ անպատիւ, մինչեւ՝ ի գռեհի ի հրապարակի կախեալ յոտից բրածեծ առնէին զնա ուժգին՝ աւուրս յոլովս։ Իբրեւ ետես Սրապիոն թէ յոչ ուստեքէ գոյ ակնկալութիւն փրկութեան, բազում գանձս առեալ փոխ եւ ետ նոցա, մինչեւ լցան աչք նոցա գանձիւք եւ կաշառօք ըստ նմանութեան Յուդայի՝ եւ ապա թողին զնա։ Եւ նա զերծեալ ի նոցունց իբրեւ զգառն ի բերանոյ գայլոց, հազիւ ուրեմն ճողոպրեալ ի ձեռաց նոցա, ելեալ ի Ջուղայոյ գնաց ի Վան քաղաք, թախծեալ ոգւով եւ տրտմեալ սրտիւ, անմխիթար սգով եւ դառն հեծեծանօք. եւ անտի ի քաղաքն Ամիթ։ Եւ եկեաց տարի մի, եւ յերկրորդումն տարւոջ՝ վախճանի աստի մահուամբ՝ եւ յաւելու ի Տէր հանգստեամբ։ Եւ եղեւ վախճան սորա ի մերում թուականիս ՌԾԵ. ամի յապրիլի ամսոյ ԻԳ. եւ հանգուցին զնա ի տապանի անդէն յԱմիթ քաղաքի։ Որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի՝ եւ աղօթիւք նորա Տէր մեզ ողորմեսցի, ամէն։

Իսկ շահն մինչ նստեալ ի վերայ բերդին Երեւանու պատերազմէր, ոչ դադարէր յաւերելոյ զաշխարհս եւ գերելոյ զազգս Հայոց. քանզի առաքեաց զօրագլուխս բազում զօրօք ի կողմն Արզրումայ, որք գնացեալ աւերեցին զերկիրն Բասենու եւ զԽնուսայ եւ զաշտն Արզրումայ եւ զայլս ուր եւ կարացին հասանել, քանդեալ, աւերեալ, այրեալ եւ ապականեալ զերկիրն եւ զշէնսն, եւ զինչս եւ զստացուածս կողոպտեալ, եւ զարս սպանեալ, եւ զկանայս եւ զմանկունս գերեցուցեալ, բերին յԵրեւան ի բանակն իւրեանց։

Սոյնպէս եւ յերկիրն Արճիշու առաքեաց զօրս, որք գնացեալ արարին ըստ վերոյասացելումդ աւար եւ գերութիւն եւ ապականութիւն ազգին Հայոց ի ժամանակս ձմերայնոյ։

Այլեւ ի սոյն ժամանակի, մինչ նստեալ շահն ի վերայ բերդին եւ պատերազմէր, եկն Ալահվէրտի խանն ի Շիրազայ յԵրեւան առ շահն, յորոյ գալստենէ բազում օգտութիւն եղեւ ազգին Պարսից։ Եւ շահն առաքեաց զԱլահվէրտի խանն ի վերայ քաղաքին Արծկէոյ. եւ պատճառ առաքելոյ զսա յԱրծկէ այս է։

Յորժամ էր թուականն Հայոց ՌԽԹ, մեծ Սիմօն խանն, թագաւորն Վրաց, ապստամբեցաւ յՕսմանցւոց տէրութենէն եւ կոտորեաց զբերդապան Օսմանցիսն, որք կային յերկիրն Վրաց։ Վասն որոյ հրաման եղեւ ի Սուլթան Մահմատ խոնդքարէն ի վերայ Ջաֆար փաշային, որ իշխան էր Թարվիզու, ժողովել զօրս բազումս եւ գնալ ի վերայ Սիմօն խանին։ Եւ ըստ հրամանաց թագաւորին գնաց Ջաֆար փաշայն բազում զօրօք ի վերայ Սիմօն խանին։ Եւ եղեւ զի ըմբռնեալ եղեւ Սիմօն խանն ի ձեռս Օսմանցւոց, եւ Ջաֆար փաշայն ետ զՍիմօն խանն փաշայի միոյ, որում անունն էր Մահմատ փաշայ, տանել ի Կոստանդնուպօլիս առ խոնդքարն. եւ իբրեւ հասոյց այն Մահմատ փաշայն զՍիմօն խանն առ խոնդքարն, եւ խոնդքարն պարգեւեաց նմա խիլայ զփաշայութիւնն Արզրումայ եւ զՎանայ փաշայութիւնն եւս նմա արփալըղ։ Եւ ըստ հրամանաց թագաւորին եկեալ Մահմատ փաշայն յԱրզրում վարէր զփաշայութիւնն։ Իսկ քաղաքն Վան եւ այլ շրջակայ ղասաբէքն, ոչ հաճեցան յայս գործ, քանզի ծանր թուեցաւ նոցա թէ Վան քաղաք իւրովք բերդորէիւք այնքան նուաստացաւ՝ որ լիցի Արզրումայ արփալըղ վասն որոյ եւ ո՛չ կամէին հնազանդիլ Մահմատ փաշային։ Իսկ Մահմատ փաշայն ելեալ յԱրզրումայ եկն ի Վան քաղաքն, եւ հաւանեցուցեալ զնոսա ի կամս իւր հնազանդեցոյց։ Եւ ելեալ անտի զի եւ զշրջակայ ղասաբէքն եւս հաւանեցուսցէ, եւ շրջելով կարգաւ մինչ եւ եհաս յԱրծկէ։ Իսկ իշխանն Արծկէոյ որում անունն այլուի Մահմատ փաշայ էր, ո՛չ կամեցաւ հնազանդիլ. այլ յորժամ լուաւ զգալ նորա ժողովեալ զօրս բազումս եւ կերակուրս յոլովս եւ մտեալ ի բերդն ամրացաւ, եւ ո՛չ հնազանդեցաւ՝ զի բերդն ամուր էր։ Իսկ եկող Մահմատ փաշայն պաշարեաց զբերդն եւ մարտ եդեալ ընդ նմա հզօրեղապէս մարտնչէր։ Եւ միւս Մահմատ փաշայն, որ էր ի մէջ բերդին, յաղագս զպատերազմն ի բաց մերժելոյ յինքենէ, խորհուրդ արարեալ ընդ համախոհս իւր, եւ առաքեաց զարս ոմանս յիւրոց հաւատարմաց՝ որ գաղտագողի գնացիւք հասանին առ շահն, որ յայն աւուրսն շուրջ զբերդիւն Երեւանայ նստեալ պատերազմէր։ Առ որ հասեալ արքն ասեն ցնա. «Թագաւոր, յաւիտեան կեա՛ց, Մահմատ փաշայն՝ որ կայ ի բերդին Արծկէոյ, կամ շահիսէվան լինիլ եւ տալ զբերդն շահին. իսկ Վանայ փաշայն ո՛չ կամի զայս, այլ եկեալ պատեալ է զբերդն, եւ կամի յինքն գրաւել։ Վասն որոյ առաքեաց զմեզ Մահմատ փաշայն առ տէրութիւն քո եւ խնդրէ ի քէն, զի զօրս առաքեսցես յօգնութիւն ինքեան զի փրկի ինքն, եւ զերկիրն եւ զբերդն տացէ զօրավարին քումե։

Իսկ հանճարեղն ի խորհուրդս չարեաց Շահաբաս հրամայեաց Ալահվէրտի խանին առնուլ զօրս բազումս եւ գնալ յայն գործ։ Եւ պատուիրեաց նմա. «Թէ տացեն զբերդն եւ զերկիրն քեզ, բարւոք է, տիրեսցես երկրին եւ նստցիս ի բերդին. ապա թէ խաբէութիւն ինչ առնիցեն ընդ քեզ, եւ դու զոր ինչ վնաս կարիցես առնել նոցա, արասցես. եւ յետոյ զերկիրն գերեցուցեալ դարձցիս այսրէնե։ Իսկ Ալահվէրտի խանն ելեալ յԵրեւանայ գնաց յԱրծկէ։ Եւ Մահմատ փաշայն, որ զբերդն պատեալ էր, իբրեւ լուաւ զգալ խանին, չուեալ անտի եւ գնաց յերկիրն Մշու։ Եւ խանն եկեալ յԱրծկէ սպասէր թէ բերդի միջի եղեալ Մահմատ փաշայն եկեալ առ ինքն զխոստմունսն կատարեսցէ։ Իսկ նա ո՛չ եկն առ խանն եւ ո՛չ ետ զբերդն. այլեւ պատրաստեցաւ ընդ խանին ի պատերազմ։ Եւ խանն երիշ արար ի վերայ բերդին եւ փաշայն զօրօք ելեալ ի բերդէն փախստական արարին զզօրս խանին՝ յառաջնում նուագին։ Եւ յերկրորդում նուագին, որ կամէին երիշ առնել եւ վերայ բերդին, կացոյց խանն դարանակալս, պատուիրեաց դարանակալացն, թէ. «Դուք ղօղեալ կացջիք ի դարանի այդր, եւ մեք գնացեալ կռուիմք ընդ բերդին՝ եւ յելանել բերդականացն մեք փախստական լինելով առաջի նոցա հեռացուցանեմք ի բերդէն։ Յայնժամ դուք յարուցեալ յետուստ կողմանէ եւ մեք յառաջուստ ի մէջ առեալ կոտորեսցուք զնոսաե։ Իբրեւ այսպէս արարին, ի մէջ առեալ կոտորեցին զելեալ զօրսն ի բերդէն. եւ մնացեալ զօրքն, որք ի մէջ բերդին էին, փակեցին զբերդն եւ ո՛չ ետուն խանին։

Իբրեւ ետես խանն զամուր միտս բերդականացն, թէ ո՛չ տան զբերդն, դարձաւ ի բերդէն՝ եւ յարձակեցաւ ի վերայ գաւառաց աշխարհին, եւ զամենայն երկիրն Արծկէոյ հաւասար աւերեաց եւ հրդէհ արկեալ այրեաց. եւ զամենայն արու արս կոտորեաց՝ եւ զինչս, եւ զստացուածս՝ զուստերս եւ զդստերս եւ զկանայս յաւար եւ ի գերութիւն առեալ։ Եւ ելեալ անտի եկն յԱրճէշ՝ եւ ի Բերկրի, եւ ի Վան եւ յամենայն գաւառս նոցա արար այնպէս։ Եւ որպէս տէր եւ իշխան գաւառին՝ որ առանց ահի եւ կասկածանաց շրջեսցի ի գաւառի իւրում, սոյնպէս եւ սա շրջէր, եւ քանդէր, եւ աւերէր զաշխարհսն, յորս եւ հասանէր։ Եւ բազում աւուրս կացեալ ի տեղիսն, վասն զի ոչ ոք էր, որ կարէր ի դիմի հարկանել նմա։ Եւ զոր ինչ կամեցաւ՝ եւ կարաց առնել՝ արար։ Եւ ժողովեալ զամենայն գերեալսն, եւ հօրանս անդէոց, եւ ջոկս ոչխարաց, եւ երամակս ձիոց, իբրեւ մեծ եւ յորդեալ հեղեղ զամենեսեան վարեալ ածեալ բերեալ հասուցին յԵրեւան ի լիութիւն բանակին Պարսից։ Արդ՝ յայսպիսէ պատճառէ գնաց Ալահվէրտի խանն յԱրծկէ. որով գերեցան այսքան անձինք քրիստոնէից. զորոց թիւն ԻԳՌ. ասեն գոլ՝ թող զսպանեալսն։

Բայց զօրքն Օսմանցւոց որք էին ի մէջ բերդին Երեւանու, որոց գլուխ էր Սայիտ փաշայն, եւ Սուլէյման փաշայն որդի Խտըր փաշային, քաջութեամբ զդէմ կալեալ արքային եւ զօրացն Պարսից, պատերազմէին. եւ դիմակաց եղեն յամիսս Ը. եւ յիններորդում ամսեանն՝ անճար մնացեալ ետուն զբերդն։ Քանզի մտախոհ եղեալ Օսմանցւոցն տեսանէին զի ոչ ուստեքէ գոյ նոցա ակնկալութիւն օգնութեան. ո՛չ ի քաղաքացն, որք շուրջ զիւրեամբք են՝ եւ ո՛չ ի Դրանէ թագաւորին իւրեանց, քանզի Դուռն թագաւորին խառնակ էր։ Զի Սուլթան Մահմատ խոնդքարն մեռաւ ի նոյն ամի. եւ սորին որդին Սուլթան Ահմատն՝ զոր թագաւոր կարգեցին՝ էր տղայ հասակաւ երկոտասան ամաց, թագաւորն էր նոր, եւ այն եւս տղայ։ Այլեւ իշխանքն՝ ո՛չ ունէին ընդ միմեանս սէր եւ միաբանութիւն, եւ ընդ տան թագաւորին մտերմութիւն։ Այլեւ ապստամբ Ջալալիք բազումք եւ յոլովք էին յարուցեալ ի մէջ աշխարհին՝ որք աւերէին զքաղաքս եւ զերկիրս թագաւորին. եւ նոքա այնու էին պատաղեալք՝ եւ ո՛չ կարէին օգնել զօրացն՝ որք յԵրեւան։ Զայս Ջալալոց անուանքն յիշեալք եմք յառաջիկայդ ի մէջ ճառին, որ վասն սովին գրեալ եմք. եւ զորպիսութիւն Ջալալոցս գիտասցես զայն ճառն ընթեռնըլով։ Եւ հանդերձ վերոյասացելովք պատճառովքդ եւ այլ եւս յոլովից նեղութեանց վասն, զոր կրեցին զօրքն Օսմանցւոց՝ որք պաշարեալք կային ի մէջ բերդին Երեւանու, նեղեալ եւ անյոյս լեալք յօգնողաց եւ ի փրկողաց՝ վասն որոյ ետուն զբերդն զօրացն Պարսից։

Եւ յորժամ էառ շահն զբերդն, հրաման ետ մունետկաց քարոզել եւ հրատարակել ի մէջ բանակին Պարսից եւ Օսմանցւոց. «Հրաման է ի մեծ արքայէն Շահաբասայ, որ ոք սիրէ զայս աշխարհս եւ զշահն, եւ կամիցի կալ ի հայրենիս իւր՝ սիրով կացցէ, եւ ի շահէն պատիւս եւ ընդունելութիւն գտցէ ըստ արժանւոյն. եւ որ ոք գնալ կամիցի յազգ եւ ի ժողովուրդ իւր, խաղաղութեամբ երթիցէ իւրովք ընչիւք եւ ստացուածովքե։ Եւ Սայիտ փաշայն եղեւ շահիսէվան եւ խնդրեաց ի շահէն զիշխանութիւն եւ զվերակացութիւնն Իմամուռուզին. եւ ընկալաւ ի նմանէ զխնդրելին իւր. եւ գնաց ի Խորասան ի սպասաւորութիւն Իմամուռուզին։ Եւ Սուլէյման փաշայն խնդրեաց ի շահէն գնալ յազգ իւր. որեւ հրամայեաց շահն գնալ նմա։ Եւ նա ել ի գնալ՝ եւ ընդ նմա հինգ հազար հեծեալ՝ եւ բազում եւս ժողովուրդ։ Իսկ դիւանման զօրքն Պարսից գունդս գունդս ընթացեալք զհետ նոցա, գաղտագողի գնացիւք ժամանեալք բախէին ի վերայ նոցա. զորս հարեալ սպանանէին եւ զորս փախուցեալք ցրուէին եւ զինչս նոցա կողոպտեալ՝ դառնային ի բանակն իւրեանց։

Արդ այս ամենայն, որ գործեցաւ ի թագաւորէն Պարսից, եւ լուեալ ազգին Օսմանցւոց եւ թագաւորի նոցա, որ ի Կոստանդնուպօլիս, միաբանեցան եւ նոքա՝ եւ շարժեցան ի գործ արութեան ելանել եւ զթշնամեաց ի դիմի հարկանել։ Որեւ կարգեցին զոմն գլուխ եւ սարդար, որում անուն էր Սինան փաշայ, զոր մականուամբ Ջղալօղլի կոչէին, որ գումարեաց զօրս բազումս՝ որովք ելեալ ի Կոստանդնուպօլսէ դիմեալ գայր յաշխարհս արեւելեան։

Այլեւ յետ առման բերդին, հրամայեաց շահն, թէ որքան ժողովուրդք, որք ղարիպականքն են եւ պանդուխտք, եւ այնք եւս որք ի գերութենէ ազատեալք են, – եթէ քրիստոնեայք իցեն, եթէ մահմետականք, եթէ եբրայեցի, –զոր բերին խաներն, որք գնացին յասպատակութիւն եւ յաւարառութիւն յիւրաքանչիւր գնացեալ տեղիսն. եթէ Ամիրգունա խանն որ եբեր ի Գանջայու երկրէն, եթէ Ալահվէրտի խանն, որ եբեր յԱրծկէոյ եւ յԱրճիշոյ եւ ի Բերկրու եւ ի Վանայ, եւ թէ միւս խաներն, որք միւսանգամ բերին յԱրճիշոյ, ի Մանազկերտու, յԱլաշկերտու, եւ ի Մակուայ, եթէ միւս խաներն որք բերին ի Կարսայ, ի Կաղզվանայ, ի Բասենու, յԱրզրումայ, ի Խնուսայ. եւ զայլս զամենեսեան, որք յայլ ուստեքէ լեալ էին, զսոսա զամենեսեան հրամայեաց զի խոյզ արարեալ գտցեն յերկրին Երեւանու։ Զամենեսեան վարեսցեն յաշխարհն Պարսից։ Որ եւ փութով կատարեցաւ հրամանս այս. զի որքան կային այնպիսի ժողովուրդք, զամենեսեան վարեալ քշեցին յաշխարհն Պարսից։

Այլեւ յորժամ շահն էառ զԹարվէզ՝ եւ մինչ անդ ի Թարվէզ էր, հրաման արար զանդ եղեալ ղարիպականսն քշել յաշխարհն Պարսից. եւ արարին այնպէս։

Եւ յորժամ ելեալ ի Թարվիզու եկեալ էանց ընդ Նախչուան եւ եկն յԵրեւան. լուան ղարիպականքն Նախչուանու թէ շահն զղարիպականսն Թարվիզու քշեց տարաւ ի Պարսից աշխարհն։ Լաւ իմն գործ զայն ինքեանց համարեցան. ոմանք ի նոցանէ եկին յԵրեւան եւ ծանուցին շահին թէ մեք եւս շահիսէվան եմք՝ եւ կամիմք գնալ յաշխարհն Պարսից։ Եւ շահն վասն հաճելոյ զմիտս նոցա՝ եւ զնոցին նման անմտացն պատրելոյ, հրամայեաց խլղաթ տալ նոցա եւ ետուն հինգ խլղաթ. եւ կարգեաց ի վերայ նոցա վարիչս՝ որք տարան զնոսա եւս յաշխարհն Պարսից։

Եւ այս ամենայն եղեալ է ի մէջ երկուց ամաց. վասն զի գալն Սրապիոն կաթուղիկոսին յԷջմիածին եւ լինելոյ կաթուղիկոս. եւ ի նոյն ամի գալն շահին եւ ունելոյ զԹարվէզ՝ եւ զՆախչուան՝ եւ զԵրեւան, եւ դառնալոյ Սրապիոնին ի տեղի իւր, եւ այլ բանք՝ զոր յայսմ ճառի պատմեցաք, ի մէջ երկուց ամաց եղեալ է, որ էր թուականն մեր ՌԾԲ եւ ՌԾԳ։

[Դ]

ՅԱՂԱԳՍ ԱՌԱՋԻՆ ԳԱԼՈՅ ՋՂԱԼՕՂԼԻՈՅՆ, ՅՈՐՈՅ ՊԱՏՃԱՌԷ ՔՇԵԱՑ ՇԱՀՆ ԲՈԼՈՐՈՎԻՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿ ԶԵՐԿԻՐՆ ԱՐԱՐԱՏՈՒ, ԵՒ ԶՆՈՐԻՆ ՄԵՐՁԱԿԱՅ ՍԱՀՄԱՆԱԿԻՑ ԵՐԿԻՐՍՆ ԸՆԴ ՆՄԻՆ

Եւ յետ կատարելոյ այս ամենայն գործոց եւ իրակութեանց՝ զորս արար շահն, չուեալ այնուհետեւ յԵրեւանայ ամենայն բանակաւն իւրով յառաջ խաղաց գնալ ի վերայ քաղաքին Կարսայ առնուլ եւ զայն եւս։ Եւ իբրեւ եհաս ի գաւառն Շիրակվանայ, եւ ընդ բազում համբաւոյ գալոյ Ջղալօղլւոյն, զոր հանապազ բերէին գնացեալ լրտեսքն, անդէն եկին այլ եւս լրտեսք՝ եւ բերին ստոյգ համբաւ թէ, ահաւասիկ եկեալ Ջղալօղլին եմուտ ի գաւառն Կարնոյ՝ որ է Արզրում։ Իբրեւ լուաւ շահն զայս համբաւ, դարձոյց զերեսս իւր՝ եւ եկն յԵրուանդակերտն հին, որ այժմ ասի Աղջաղալայ։

Եւ զոր ի վաղ ժամանակաց ունէր ի մտի զքշելն ազգին քրիստոնէից եւ զաւերելն աշխարհին Հայոց անդ յայտնեաց խորհրդակցաց իւրոց։ Քանզի գիտէր ի միտս իւր, թէ ո՛չ կարէ պատերազմաւ զդէմ ունել Սինան փաշային, այսինքն Ջղալօղլի Սարդարին։ Վասն որոյ հրամայեաց զամենայն բնակիչս աշխարհին Հայոց, եթէ քրիստոնեայ, եթէ հրէայ, եթէ մեհմետական, քշել յաշխարհն Պարսից։ Զի եկեալ Օսմանցւոցն անբնակ գտանիցեն զերկիրն ի մարդկանէ։ Եւ ո՛չ գտցի կերակուր եւ ռոճիկ եւ այլ ինչ պիտոյք նոցա եւ անասնոց նոցա, եւ առ ի չգոյէ հարկաւորաց վտանգեսցին զօրքն Օսմանցւոց։ Նաեւ տարեալ ժողովուրդքն լինիցին նմա անզերծանելի հարկատուք՝ ծառայք եւ հողագործք մինչեւ ցյաւիտեան։ Եւ նա մինչ ի վարանս խորհրդոց կայր, լուաւ թէ Ջղալօղլին ել ի Կարնոյ. յայնժամ կոչեաց առաջի իւր զմեծամեծս երկրին Հայոց՝ եւ զինքն կեղծաւորաբար ցաւակից ցուցանելով ազգին Հայոց, ասէր ընդ մեծամեծսն եւ ընդ աւագսն Հայոց. «Լուաք թէ եկեալ է Ջղալօղլին՝ եւ ահաւասիկ գայ մտանէ յերկիրս ձեր անհուն զօրօք։ Նաեւ ի մերս կողմանէս անթիւ են զօրք. եւ գիտէք՝ զի բազումք գոն ի սոսա յերկոսին կողմանս յայսպիսում ժամանակի արք դառնացողք հոգւով՝ ելուզակք, եւ աւազակք, եւ սրիկայք, զորոց ո՛չ գիտեմք զովն եւ զուստին։ Գուցէ ոմանք ի նոցունց, որք անփոյթ արարեալ իցեն զկենաց իւրեանց եւ զհրամանաց իշխանաց, յանկարծակի ի վերայ բախեալ հարկանիցեն զմասն ինչ երկրի եւ զժողովրդեան ձերոյ կամ ստացուածոց կամ ընտանեաց, աւարումն արարեալ՝ առեալ ի բաց ճողոպրիցին, եւ լինիցի ժողովուրդն ձեր ի կորուստ եւ ի գերութիւն։ Վասն որոյ ողորմեալ ձեր՝ հնարիմ փրկել զձեզ այսու կերպիւ. զի գաւառականք՝ եւ բնակիչք երկրի ձերոյ ելեալք ի տեղեաց իւրեանց, սակաւ ինչ յառաջ խաղացեալ, գնասցեն աւուրց ինչ ճանապարհ. եւ մեք աստէն զդէմ կալեալ պատերազմիմք ընդ Օսմանցիսն. եւ եթէ մեզ տացէ Տէր, յայնժամ դառնայք ի տեղիս ձեր եւ լինիք մեզ ի ժողովուրդք, եւ եթէ նոցա տացէ Տէր, մեք զանց արարեալ գնամք, եւ դուք դառնայք ի տեղիս ձեր՝ եւ լինիք նոցա ի ժողովուրդքե։ Զայս իբրեւ ասաց շահն ընդ աւագանիսն Հայոց, որոց գլխաւորի անունն էր Տէր Յովանէս, որ պերճական մակագրութեամբ անուանէին Աղայ Տէր–տէր, եւ նոքա ծանեան զդաւաճանեալ նենգութիւնն եւ ո՛չ հաճեցան ի բանս նորա, այլ պատճառելով պատճառս, մատուցեալ առ նախարարս շահին եւ ասացին. «Ահա ժամանակս աշուն է (քանզի յետ տօնի սրբոյ խաչին էր, յորժամ քշեցին զերկիրն). ամենայն բնակիչք երկրիս չունին պատրաստութիւն ճանապարհիս, գրաստ եւ այլ բեռնակիր, առ ի բառնալ զստացուածս եւ զմանկունս. զի թէպէտ ժիրքն եւ կարօղքն հետիոտս գնայցեն, իսկ ծերքն եւ մատաղ մանկտիք ոչ կարեն գնալ։ Վասն որոյ խնդրեմք յարքայէ այժմ ներել մեզ. այլ զայդ հրաման յաջողելովն Աստուծոյ ի գարունն կատարեսցուքե։ Զայս ասէին, զի թերեւս անցցէ ժամն ի նոցանէ։

Իսկ աւերիչն աշխարհաց եւ վատնիչն քրիստոնեայ ազանց, բնակարանն Նեսարայ, թագաւորն Շահաբաս ո՛չ անսաց բանից Հայոց։ Այլ կոչեաց զնախարարս իւր առաջի իւր եւ կարգեաց ի նոցանէ վերակացուս եւ վարիչս բնակչաց երկրին, իւրաքանչիւր գաւառաց իւրաքանչիւր իշխան իւրովք զօրօք վարող եւ քշող ժողովրդեանն։

Եւ զԱմիրգունայ խանն՝ յատուկ քաղաքին Երեւանայ եւ երկրին Արարատու եւ նորին մերձակայ մասնաւոր գաւառացն։ Եւ հրամայեաց նոցա շահն, ուր եւ կարասցեն ձեռն արկել, արտասահման արարեալ վարեսցեն եւ ո՛չ թողուցուն ամենեւին շունչ կենդանի, – եթէ քրիստոնեայ եւ թէ մահմետական, – զհաւանեալսն բանիւ, եւ զոչ հաւանեալսն եւ զստունգանողսն հրամանաց թագաւորին, սրով՝ եւ մահուամբ եւ գերութեամբ։

Եւ զօրապետացն՝ յետ ընդունելոյ զայսպիսի զաշխարհակործան եւ զսաստիկ հրաման ի թագաւորէն, ելեալ իւրաքանչիւր զօրավար իւրով գնդաւն՝ դիմեցին յիւրաքանչիւր հրամայեալ գաւառսն աշխարհիս Հայոց։ Եւ իբրեւ հողմնախառն հուր ընդ եղէգն ընթացեալ, հապճեպ տագնապաւ վաղվաղակի զամենայն բնակիչս գաւառացն կորզեալք յիւրաքանչիւր բնակութեանց եւ արտասահման արարեալ յիւրաքանչիւր տեղեաց, իբրեւ զջոլիրս բազմութեան հօտից եւ անդէոց զառաջեաւ արարեալ, բռնութեամբ վարեալ, ածեալ բերեալ հասուցին ի գաւառն Արարատու, եւ զլայնանիստ դաշտն նորա լցին ծագէ ի ծագ։ Քանզի ի ստորոտէ լերանցն Գառնւոյ մինչ ի յեզրն Երասխայ մեծի գետոյն, լայնութիւնն էր բանակին. իսկ զերկայնութիւնն դովիմբ կշռեաց դու, բայց ես ասեմ աւուր միոյ ճանապարհ. եւ յայլուր տեսի, որ հինգ աւուր ճանապարհ էին գրեալ։ Եւ էր նոր փոխեալ թուականն Հայոց եւ մտեալ ի ՌԾԴ յառաջնում ամսեանն Հայոց նաւասարդի, որ քշեցին զերկիրն։ Եւ Պարսիկ զօրքն, որք գնացին ի քշել զերկիրն, ուստի եւ հանեալ զժողովուրդսն քշէին, եթէ ի գեղօրէից եւ թէ ի քաղաքաց, զամենայն շէնս, զտունս եւ զբնակութիւնս հուրբ այրեալ անխնայաբար հրկէզ առնէին։ Այլեւ զհամբարս խոտոյ եւ զյարդի՝ զցորենոյ եւ զգարւոյ եւ զայլ պիտոյից, զամենայն այրեալ վատնէին։ Այսպէս աւերեալ թափուր արարին զաշխարհն վասն զօրացն Օսմանցւոց՝ զի մի՛ մնասցէ ինչ ռոճիկ նոցա, եւ վտանգեսցին նոքա։ Այլեւ ելեալ ժողովուրդքն զայն տեսեալ սրտակտուրք լիցին, եւ մի դարձցին յետս։

Արդ՝ զօրքն Պարսից, որք կարգեցան վարիչք ժողովրդեանն, մինչ վարեալ զժողովուրդսն բերեալ հասուցին ի դաշտն Էջմիածնի, Շահաբասն ի յԱղջաղալէն էր. եւ Սարդարն Օսմանցւոց Ջղալօղլին իւրովք զօրօքն եհաս ի Կարս։ Եւ Շահաբասն գիտէր, որ ոչ կարէր դէմ յանդիման պատերազմաւ դիմակայիլ Օսմանցւոցն, զանգիտեալ ի բազմութենէ նոցա, վասն որոյ դարձուցեալ զերեսս իւր չուեաց ամենայն բանակաւն իւրով հետեւեալ զհետ բանակի ժողովրդեանն դէպ յերկիրն Պարսից։ Նաեւ զօրքն Օսմանցւոց չու արարեալ հետեւեցան զկնի բանակին Պարսից։ Եւ եղեն երեք բանակք մեծամեծք եւ անհունք. առաջին՝ բանակն ժողովրդեանն, երկրորդն՝ բանակն Պարսից, երրորդն՝ բանակն Օսմանցւոց։ Եւ այնպէս դիպեցաւ պատահումն՝ զի յորժամ չուէր բանակ ժողովրդեանն, իջեալ բանակէր ի հանգրուանս նոցա Շահաբասն զօրօքն Պարսից. եւ ի չուելն նոցա բանակէր ի նոյն տեղին Ջղալօղլին զօրօքն Օսմանցւոց, եւ այսպէս զհետ միմեանց կրնկակոխ գնալով գնացին, մինչեւ հասին ժողովուրդքն եւ Պարսիկքն ի գեղն Ջուղայ, եւ Օսմանցիքն հասին ի Նախչուան։ Եւ այնուհետեւ ո՛չ թողացուցին Պարսիկքն ժողովրդեանն զկայ առնուլ՝ եւ ոչ ժամ մի, այլ կարի սաստիկ տագնապաւ նեղէին զժողովուրդն, զոմանս մահու հարուածով գանելով, եւ զոմանց զունչս եւ զականջս հատանելով, եւ զոմանց զգլուխն կտրեալ ի ձող ցցէին, որպէս զեղբայր Առաքել կաթուղիկոսին, որում անունն էր Յօհանջան, զսորա եւ զայլոյ ումեմն առն զգլուխսն կտրեցին եւ ի ձող ցցեցին յեզր գետոյն Երասխայ։ Զայսոսիկ եւ առաւել քան զայսոսիկ խոշտանգանս կտտանաց ածէին ի վերայ ժողովրդեանն, ի յահ եւ յերկիւղ ժողովրդեան եւ տեսողացն, զի փութանակի անցցեն զգետն։ Զայս ամենայն վտանգս ածէին ի վերայ ժողովրդեանն խորամանկ ազգն Պարսից յահէ Օսմանցւոց, որք զկնի նոցա գային. վասն զի հայէին Պարսիկքն ի բանակն ժողովրդեանն զի անթիւք էին, նոյնպէս եւ յիւրեանց բանակն հայէին, զի յոլովք էին, եւ մինչ յանցանել այսքան բազմութեանս ընդ գետն, աւուրք բազումք ի վերայ անցանեն։ Երկնչէին ի զօրացն Օսմանցւոց, թէ մի գուցէ յայնքան աւուրսն յանկարծակի բաղխեալ ի վերայ բանակին Պարսից բեկումն ինչ եւ վնաս առնիցեն իւրեանց եւ կամ զժողովուրդն յափշտակեալ ի նոցանէ յետս դարձուցանիցեն, եւ չար առաջարկութեան նոցա խափանումն լիցի։ Վասն որոյ տագնապաւ ստիպէին զժողովուրդն անցանել զգետն։ Եւ ի բազմութենէն ո՛չ բաւէր նոցա նաւ կամ տուփ որով անցցեն զգետն, թէպէտ եւ յայլ տեղեաց այլ եւս նաւս բերին, եւ անդէն եւս յոլով տուփ շինեցին, սակայն բանակն ժողովրդեանն եւ բանակն Պարսից յոլովք էին, եւ տակաւին ո՛չ լինէր բաւական։ Եւ ի զօրացն Պարսից՝ որք վարիչք էին կարգեալք ժողովրդեանն, շրջապատեալ զժողովրդեամբն պահէին՝ զի մի՛ ոք փախիցէ, այլ եւ փայտիւ գանեալ՝ հարեալ՝ բեկեալ՝ մղեալ ի գետ անդր լնուին. եւ այսպէս վտանգն եւ վիշտն սաստկանայր ի վերայ ժողովրդեանն։

Իսկ ողորմելի ժողովրդեանն հայէին յառաջ՝ զանհուն գետն տեսանէին իբրեւ զծով՝ որ խեղդէր, եւ յետուստ՝ զսուրն Պարսից, որ սպանանէր, եւ ճարակ փախչելոյ ո՛չ գտանիւր. եւ առհասարակ աղիողորմ ողբս, եւ յորդ արտասուս յաչաց հեղեալ առնէին երկրորդ Երասխ. Եւ ձայն լալեաց, եւ հառաչանաց, ճչանաց, վայոց, կսկծանաց, մորմոքանաց ընդ միմեանս խառնեալ գոչեցուցանէին ուժգին աղաղակաւ. իսկ ողորմութիւն եւ փրկութիւն ոչ ուստեքէ էր։

Աստանօր կարի հարկիւ պիտոյ եղեւ մերում ժողովրդեանն հինն Մովսէս՝ եւ նորին աշակերտն Յեսու առ ի փրկել զնորս Իսրայէլ ի ձեռանէ երկրորդիս Փարաւօնի [տե՛ս Ել. ԺԴ-ԺԸ], եւ կամ դադարեցուցանել զուղխս յորդահոսան եւ լայնատարած գետոյն մեծի. եւ ոչ եղեւ գտեալ, քանզի յորդութիւնք մեղաց մերոց փակեցին ընդդէմ մեր զդուռն ողորմութեան գթածին Աստուծոյ։

Եւ անողորմ զօրացն Պարսից վարեալ զժողովուրդն լնուին ի գետն, եւ նոքա ի մէջ գետոյն եւս քան զեւս բազմացուցանէին զձայն աղաղակին եւ զողբոցն ի վտանգէն։ Եւ ոմանք ի նոցանէ կալեալ զեզերս նաւացն, եւ ոմանք զտփոցն, եւ ոմանք զագիս ձիոց՝ եւ զեզանց, եւ զգօմշոց, եւ ոմանք իւրովի լողեալք անցանէին։ Եւ որք անհմուտք էին լողելոյ եւ անզօրք, ծերք եւ պառաւունք, տղայք եւ աղջկունք, եւ մատաղ մանկտիք լցեալք էին յերեսս ջրոյն. եւ գետն առեալ տանէր զնոսա իբրեւ զխռիւ ի ժամանակս գարնայնոյ։ Եւ գետատար մարդով ծածկեալ էր երեսն գետոյն։ Եւ թէպէտ անցին, որք անցինն, այլ բազումք այնք էին, որք հեղձմամբ ջրոյն մեռան։

Եւ հեծեալք ոմանք ի զօրացն Պարսից, որք ունէին ուժեղ ձիս, եւ ինքեանք արք արի եւ կարող, շրջելով ի մէջ քրիստոնէից տեսեալ նկատէին զուստերս եւ զդստերս քրիստոնէից, եւ որոց հաւանեալ սիրտք իւրեանց, եթէ կանանց, եթէ աղջկանց, եւ եթէ տղայոց. էր զի խաբէին զտեարսն, թէ տուր՝ զի վասն քո անցուցից ընդ գետն յայնկոյս, եւ իբրեւ անցուցանէր, ո՛չ դնէր անդէն ի գետնի, այլ առեալ երթայր յո եւ կամէր։ Եւ այլք գողութեամբ առեալ տանէին։ Եւ այլք յափշտակութեամբ եւ սպանութեամբ առեալ ի տեարցն տանէին։ Եւ բազում մարք զտղայս եւ տեարք զհիւանդս ի ճանապարհին ընկեցիկ արարեալ լքեալ թողեալ գնային, վասն անհանդուրժելի եւ անըմբերելի վտանգին, որ ժամանեալ էր ի վերայ նոցա։ Եւ միանգամայն ասեմ՝ զի թշուառութիւնք եւ արհաւիրք անտանելիք հասին ի վերայ ազգիս մերոյ։ Եւ ոչ բաւեմ թէ որով տարազու հիւսեցից ողբս դամբանականս եւ աշխարհանաց ի վերայ բեկման հայկական սեռիս, որք այսքան չարակրութեանց եղեն ընդունակք։ Զի թէպէտ ըստ սարասի հնոյն Իսրայէլի լինէին վարեալք գերի ձեռամբ երկրորդիս Բաբելացւոց, այլ ոչ գոյր Երեմիա, որ խրատէր, եւ ո՛չ Եզեկիէլ, որ լուսաւորէր, եւ ո՛չ Յեսու կամ Զօրաբաբէլ, որ զդարձն առաջնորդէր։ Այլ եղեալք իբրեւ զհօտս անհովիւս, ցրուեալք եւ հալածեալք առաջի գայլոց պատառողաց եւ գիշատող գազանաց, որք վարէին բռնութեամբ։ Եւ նոքա երթալով երթային եւ լային, որք բարձեալ տանէին զսերմանս իւրեանց [Սաղմ. ՃԻԵ 5-6]։

Իսկ յաջորդ սորին, ո՛չ եղեւ տեսանելի՝ որ ասէ. «Գալով եկեսցեն, եւ ցնծասցենե, վասն զի ոչ եկին եւ ոչ եղեւ ցնծութիւն, այլ անդէն մնացին ուր եւ տարեալ արգելին, այսինքն յաշխարհն Պարսից։

Եւ եղեւ զի ամենայն ժողովուրդն էանց զգետն, էանց ընդ նոսին խառն եւ բանակն Պարսից։ Եւ մինչ ցայս վայր Ամիրգունայ խանն էր քշող ժողովրդեանն, եւ յայնմ վայրի Շահաբասն հրամայեաց նմա գնալ ընդ իւրում բանակին։ Եւ կարգեաց վարող ժողովրդեանն զԽալիֆալու Էլիազ սուլթանն, եւ հրամայեաց նմա փութով եւ ճեպով վարել զժողովուրդն՝ եւ հեռացուցանել ի զօրացն Օսմանցւոց՝ եւ հասուցանել յերկիրն Պարսից։ Եւ ինքն շահն ամենայն բանակաւն Պարսից ընդ արքունի ճանապարհն, այսինքն ընդ ջադահն յուղի անկեալ գնացին ի քաղաքն Թարվէզ, բայց զժողովուրդն ո՛չ ընդ նոյն արքունի ճանապարհն տարան ի Թարվէզ վասն երկիւղին Օսմանցւոց՝ զի մի գուցէ զկնի ժամանեալ յափշտակիցեն ի Պարսից։ Այլ հրամայեաց շահն Էլիազ սուլթանին, զի ընդ նեղ եւ նուրբ եւ ընդ դժուարին վայրս տարցէ՝ ընդ որ ոչ կարասցեն գնալ բանակն Օսմանցւոց զկնի նոցա։ Եւ նա չուեցուցեալ զժողովուրդն տարաւ ընդ ճանապարհս ձորոյն՝ յորում գետն Երասխ գնայ զգնացս իւր, ընդ դժուարին ել եւ էջս լերանցն, եւ ձորոցն, եւ ընդ կածան տեղիսն։ Եւ բազում տառապանօք եւ չարակրութեամբ անցին զդժուարին վայրս լերանցն. եւ անցուցեալ զժողովուրդն զդժուարին վայրօքն, տարան յերկիրն, որ ասի Թարումխալխալ, եւ Ահար, եւ Մուշկուն, եւ ի մերձակայ վայրս սոցա, եւ անդէն զետեղեցուցին զնոսա ամիսս ինչ վասն սաստկասառոյց եւ դառնաշունչ ցրտոյ ձմերան՝ որոյ սակս ոչ կարէին գնալ։

Իսկ ի հասանել քաղցրաշունչ օդոյ գարնայնոյ, զայլ ոմն իշխան կարգեցին վարիչս ժողովրդեանն՝ որում անունն էր Աբութուրաբ բէկ, որ վերստին սկսաւ վարել զժողովուրդն մինչեւ տարեալ հասոյց ի քաղաքն Սպահան։ Եւ անդէն՝ որք քաղաքացիք էին, ի նմին քաղաքի զետեղեցուցեալ բնակեցուցին, եւ որք շինականք էին եւ գեղականք՝ ի շրջակայ գաւառսն քաղաքին Սպահանու բնակեցուցին՝ ի Լնջան, եւ յԱլնջան, ի Գանդիման, եւ ի Ջղախոռ, ի Փարիայ, եւ ի Բուրվարի. եւ անդէն բնակեցան, եւ կացին մինչեւ ցայսօր։ Քանզի արքն հին, որք յաշխարհէն Հայոց էին գնացեալ եւ գիտէին զվայելչութիւն աշխարհին Հայոց, նոքա մեռան անդէն. եւ որք անդ ծնան, եւ սնան, եւ վարժեցան նոյն աշխարհին եւ հաճեցան եւ ընդելացան, զի նովաւ վարժեցան. վասն որոյ անդէն կացին եւ մնացին մինչեւ ցայսօր։

Այլեւ յայսմ ժողովրդենէս Հայոց՝ զոր տարան ի Սպահան, հինգ հարիւր տուն բաժանեցին եւ տարան յերկիրն Շիրազու, եւ անդ բնակեցուցին։ Քանզի Ալահվէրտի խանն, որ էր տէր Շիրազու՝ խնդրեաց ի Շահաբասէն շնորհել նմա մասն ինչ յազգէն Հայոց վասն բարեմտութեան եւ հաւատարմութեան ազգին Հայոց, զի լիցին նմա ի ժողովուրդ. եւ թագաւորն շնորհեաց նմա զխնդիրն, եւ նա տարեալ բնակեցոյց ի գաւառն Շիրազու։

Դարձեալ դարձցուք ի սկիզբն պատմութեանս մերոյ. զի յորժամ հրամանաւ թագաւորին հանդերձեցաւ Ամիրգունայ խանն քշել զերկիրն Արարատու, առաքեաց զմասն ինչ ի զօրաց իւրոց ի գաւառն Գառնւոյ՝ զի զնոսա եւս չուեցուսցեն, ածցեն, խառնեսցեն ի չուս ժողովրդեանն։ Իսկ գնացեալ զօրքն նախ մտեալ ի նոյն ինքն ի գիւղն Գառնի, եւ ոչ ըստ հրամանաց թագաւորին առնէին, այլ որպէս զգերեվարս եւ աւարառուս սկսան յափշտակել զինչս եւ զզաւակս քրիստոնէից։ Եւ զայն տեսեալ բնակչաց գեղջն ձայն տուեալ միմեանց՝ եւ արարեալ ամբոխ մեծ, սրով եւ բրով՝ քարիւ եւ փայտիւ հարեալ վիրաւորեալ կառափնատեցին զնոսա՝ եւ ի բաց վարեցին յինքեանց, եւ ինքեանք անդէն կացին անհոգ իբր ի ժամանակս Մօրկայ, եւ ոչ փախեան յայլ ուրեք. եւ կամ թէ ոչ գնացին առ խանն ծանուցանել զյափշտակութիւն նոցա։ Իսկ հալածական զօրացն գնացեալ առ Ամիրգունայ խանն՝ սկսան ամբաստան լինել զժողովրդենէն՝ եւ մեծամեծ վնասս ի վերայ նոցա յօդել։ Որոյ սրտմտեալ բարկութեամբ մեծաւ, առեալ ընդ իւր զօրս յոլովս եկն ի գաւառն Գառնւոյ, եւ նախ զնոյն Գառնւոյ գեղջ զարսն ըմբռնեալ էարկ ի խոշտանգանս չարչարանաց հատմամբ գանից, եւ հատմամբ յօդից, եւ իսկոյն չուեցուցեալ ետ ի ձեռս զօրականաց իւրոց տանել խառնել զնոսա ի չուս ժողովրդոցն ի մեծ բանակն։ Զոր եւ տարեալ խառնեցին ի չուս ժողովրդեանն, որք ընդ նոսին գնացին յաշխարհն Պարսից։ Եւ անդէն ի Գառնի ազդեցին Ամիրգունայ խանին, թէ կան եւ այլք գիւղք ի գաւառիս Գառնւոյ, որք ամրացեալք են յամուր վայրս լերանց երկրիս՝ յայրս եւ ի ծերպս քարանձաւաց։ Եւ յանուանէ յիշեցին զՄանուէլ եպիսկոպոսն Հաւուց թառայ վանիցն, եւ զԱստուածատուր եպիսկոպոսն Գեղարդայ վանիցն, թէ մտեալք են յայս նիշ այրս եւ անդ ամրացեալք։ Քանզի սոքա երկոքին եպիսկոպոսքս, յորժամ լուան զքշելն երկրին, հոգացին զպէտս կարեաց կարեւոր իրաց, կերակրոց եւ ըմպելեաց, եւ առեալ զարս ոմանս ի մերձաւորաց իւրեանց՝ կարգաւորս եւ աշխարհականս եւ նոքումբք ելեալ գնացին ի ձորն Գեղարդայ՝ եւ մտեալ յայր մի քարանձաւացն դադարեցին։ Քանզի բազումք գոն ի ձորն Գեղարդայ փորուածու այրք եւ ամրոցք ի հին ժամանակաց։ Եւ ի լսելն զայս Ամիրգունայ խանին առեալ զզօրսն՝ որք ընդ իւր էին՝ եւ եկն ի ձորն Գեղարդայ, եւ ինքն եկեալ եկաց առաջի այրին յորում էին եպիսկոպոսքն. եւ ձայնեալ ի բարձունս խօսէր ընդ նոսա խաղաղութեամբ գալ ի հնազանդութիւն հրամանաց թագաւորին։ Իսկ նոքա բանս տգեղս անարգանաց, հայհոյանաց, եւ եպերանաց ի բարձանց անտի ձայնեալ ասէին խանին, այլ եւ քար եւ նետ արձակեալ ձգեցին դէպ առ խանն։ Իսկ խանն իբրեւ ետես թէ խաղաղութեամբ ո՛չ գան ի հնազանդութիւն, յայնժամ հրամայեաց իւրոց զօրացն՝ զոր ինչ կարեն առնել արասցեն։ Եւ ի զօրականաց խանին արք ոմանք քարագնացք ելին ի գլուխ լեռանն, յորում էր այրն, եւ ունելով զժայռս քարանցն իջին մինչ ի կողմն ինչ դրան այրին հնարաւոր գնացիւք։ Եւ եկեալ ոմն ի քարագնաց տաճկացն եկաց ի դուռն այրին՝ յորում էր Մանուէլ եպիսկոպոսն, եւ հայեցեալ ի ներքս ետես զեպիսկոպոսն նստեալ, եւ բարբառով տաճկաց նախ ողջոյն ետ եպիսկոպոսին, իսկ եպիսկոպոսն ո՛չ կարաց պատասխանել ինչ՝ քանզի ափշեալ մնաց, եւ տաճիկն արիացեալ սրտով եւ գործով՝ եմուտ ի յայրն, եւ իսկոյն զվաղակաւորն՝ որ զմիջով իւրով ածեալ ունէր, արտաքարշեալ եհար՝ եւ սպան զեպիսկոպոսն անդէն. եւ կտրեալ զգլուխն էարկ ի վայր առաջի խանին։ Եւ ապա այլոց եւս զօրացն Պարսից արիացեալ փութանակի ելին յայրն, եւ զայլ եւս ընկերս եպիսկոպոսացն կալեալ իջուցին ի վայր առաջի խանին եւ սպանին զամենեսեան անդէն։ Եւ ապա ի նոյն ձորն մեծաւ յուզմամբ խոյզ արկեալ որոնեցին, եւ զամենայն գաղթականսն, որք ի խոռոջս եւ ի ծակս վիմացն թաքուցեալք էին, զամենեսեան գտին, զինչս նոցա աւար հարին, եւ զոմանս ի նոցանէ կոտորեցին, եւ զորս թողին կենդանի, տարեալ խառնեցին ի չուս բուն բանակի ժողովրդեանն։

Արդ՝ աստանօր յայտնի իսկ երեւեցաւ արդար դատաստանն Աստուծոյ, որ բաժանէ մինչեւ ցորոշումն շնչոյ՝ եւ ուղղոյ՝ եւ օդոյ ի վերայ երկուց այսց եպիսկոպոսացս, որք գնացեալ ի Սպահան՝ բերին զազգն Պարսից, որք աւերեցին զաշխարհս Հայոց, եւ ինքեանք եւս նոցին սրովն սատակեցան, զի յորս յուսացան՝ նոքին եղեն ինքեանց սատակիչք։ Ըստ գրեցելումն յօրէնսն. «Որով եւ մեղանչէ ոք, նովիմբ եւ տանջեսցիե [Իմաստ. Սող. ԺԱ 17]։ Ո՛չինչ օգտեալք յունայն առաջարկութեանց իւրեանց եւ յամբարիշտ գործոց իւրեանց, այլ մնացին պարտական Աստուծոյ արդար դատաստանին, յաղագս աւերման աշխարհին Հայոց եւ կործանման ազգիս, եւ կորստեան անմեղ անձանց, եւ այնքան անպարտ արեանց հեղմանց, եւ խաւարման սրբոց եկեղեցեաց, եւ այլ եւս ազգի ազգի չարաչար պատահմանց, եւ զկնի ամենայնի ինքեանք եւս սատակեցան սրովն Պարսից։

Յետ այսմ ամենայնի ժողովեաց խանն զամենայն զօրս իւր՝ եւ գնաց ի վերայ այլոց եւս գաղթականաց ի նոյն գաւառին Գառնւոյ, եւ զորս ո՛չ կարացին առնուլ՝ թողեալ ի բաց գնացին, եւ զորս կարացին առնուլ՝ աւար հարին, եւ սպանին՝ եւ վարեալ տարան ընդ իւրեանս։ Եւ գնալով գնացին մինչեւ հասին ի մեծ ձորն՝ զորոյ զանունն Քօռադարայ ասեն. եւ թէպէտ բազումք կային անդէն ի ձորն այրք եւ ամրոցք, յորում թաքուցեալք էին քրիստոնեայք, թողեալ զայլսն զամենայն՝ դիմեցին ի վերայ անուանի այրին՝ որում Եախըշխան այր ասէին. զի վասն ամրութեան նորին բազումք էին անդ ժողովեալք արք եւ կանայք քրիստոնեայք, անձինք իբրեւ հազարք։ Եւ զճանապարհս այրին զգուշութեամբ պահէին քրիստոնեայքն։ Իսկ զօրացն Պարսից թէպէտ բազում ժամս մարտ եդեալ կռուէին նետաձգութեամբ եւ թֆանքով, սակայն ոչինչ կարացին ստնանել, քանզի յոյժ բարձր էր ի ներքուստ կողմանէ։ Եւ ապա չարահնար ազգն Պարսից հնարեցին այլ իմն հնարս, եւ բաժանեցին ի զօրացն իւրեանց արք երկերիւրք, ելին ի ձորէն, եւ գնացին ի գլուխ քարափանն, եւ վասն զի քարափունքն եւ վէմքն ձորոյն էին ի վերոյ միմեանց գօտի գօտի։ Եւ կապեալ զբազում պարանս ընդ իրեարս եւ այնպէս իջուցանէին զմիմեանս, եւ այսպէս իջուցանելով զմիմեանս գօտէ ի գօտի, եւ գօտէ ի գօտի մինչեւ հասին ի գլուխ գօտւոյն՝ յորում էր այրն, եւ անդ բերեալ ագուցին չորս մարդոյ երկաթի զրահս՝ եւ արարին զնոսա երկաթապատս յոտից մինչեւ ցգլուխս, եւ ի մէջս իւրաքանչիւրոցն կապեցին չորս եւ հինգ թուր, որպէս զի ի բեկանել միոյն պատրաստ լիցի միւսն, եւ եդին ի ձեռս նոցա սուսերս մերկս, եւ կապեցին ի մէջս իւրաքանչիւրոց նոցա երկու եւ երեք պարանս զի ի հատանել միոյն կալցէ զնա միւսն։ Եւ ապա յանբաւ բարձրութենէն ի վայր կախեցին զնոսա՝ մինչեւ եկեալ հասին յայրն, եւ մտին ի մէջ այրին եւ դիմեալ ի վերայ արանց եւ կանանց մերկ սուսերօքն սկսան անխնայ կոտորել զնոսա՝ որպէս զգայլս, որ մտեալ ի մակաղատեղս խաշանց կոտորէ թարց անխայելոյ։ Եւ ողորմելի քրիստոնէիցն տեսեալ զանողորմ սուրն Պարսից ի կոտորել զինքեանս, սկսան ի ձայն բարձր աշխարանաց, գուժի, աղաղակի, կականաց լալ՝ եւ ողբալ՝ եւ կոծել զկորուստն անձանց իւրեանց։ Եւ ամբոխեալ եւ աղմկեալ իբրեւ զխռովեալ ծով յուզմամբք զմիմեամբք ել եւ ելս առնէին, եւ ի կողմանէ ի կողմն դիմեալ զերծանել հնարէին, եւ տեղի փախստեան ոչ գոյր։ Եւ արանցն, որք պահէին զճանապարհս դրան այրին, լուեալ զաղաղակն եւ գիտացեալ զեղեալն, թողեալ զպահպանութիւնն, եւ առ գութս ընտանեացն իւրեանց դիմեցին ի ներքս ի յայրն՝ առ ի փրկել զընտանիսն։ Եւ յարտաքուստ կուսէ Պարսիկքն իբրեւ տեսին զգնալ պահապանացն, ժողովեալք ի միասին մտին ի յայրն, եւ սկսան սատակել զքրիստոնեայսն մարդախողխող սրովն, ի դրանէ այրին մինչեւ ցբուն իսկ ներսի յանկիւնս այրին, իբրեւ զխոտահար զամենեսեան ջարդեալ ի վայր թափեցին։ Վասն զի զարուսն եւ զպառաւունսն եւ զոչ հաճոյսն իւրեանց սպանին, եւ ծովացաւ յատակ այրին արեամբ քրիստոնէից՝ եւ ամենայն քարինքն ներկեցան։ Եւ զստնդեայ մանկունս ի գրկաց մարցն խլէին եւ յայրէ անտի ի վայր ձգէին։ Եւ ոմանք կանայք՝ եւ տղայք եւ աղջկունք՝ որք մնացին ի սպանմանէն, իբրեւ տեսին զինքեանս մատնեալս ի ձեռս անիրաւ մարդադէմ գազանաց՝ որ վարեն զնոսա ի գերութիւն՝ եւ պէսպէս աղտեղութեամբ ապականեն զսրբութիւն նոցա, վասն որոյ լաւ համարեալ զսրբութեամբ մահն իւրեանց քան զապրուստ սուղ ինչ ժամանակեայ կենաց, որ այն եւս մեղօք եւ չարակրութեամբ. բազումք ի նոցանէ պատէին զերեսս փակեղամբ եւ ձորձով իւրեանց եւ յանբաւ բարձրութենէն ի յայրէ անտի ի վայր արկանէին զինքեանս եւ մեռանէին։ Եւ վասն զի ի մէջ ձորոյն էր մայրի անտառախիտ ծառոց, եւ ոմանք յայնց՝ որք զինքեանս ի վայր արկանէին յայրէ անտի՝ եկեալ պատահէին ծայրից ոստոց ծառոց եւ արգելուին ի նոսա, ոմանց եւս ընդ փորն մտեալ ի քամակն ելանէր ճիւղն, եւ ոմանց ի սիրտն մտեալ ի թիկունս ելանէր։ Սոքա եւս այսպիսի տաժանելի եւ դառն մահուամբ վճարեցան։ Իսկ զմնացեալս ի նոցանէ գերի արարեալ տարան, եւ զինչս եւ զստացուածս նոցա աւարեալ յափշտակեցին, եւ բաժանեցին յիւրեանս ի լիութիւն ինքեանց։ Եւ զօրացն Պարսից ելեալ անտի առեալ ընդ իւրեանս զամենայն գերիսն՝ եկին ի բուն բանակն Պարսից։

Եւ զայս ամենայն լսելով եւ գրելով մեր, ճմլին սիրտք մեր, եւ գալարին աղիք որովայնի մերոյ, եւ աչք մեր վտակս արտասուաց թորեալ իջուցանեն, վասն եկելոյ հասելոյ թշուառութեանս ժողովրդեանս մերոյ։ Եւ ոչ բաւեմք աստանօր՝ թէ որո՞վ օրինակաւ՝ եւ կամ որո՞վ տարազու ողբս առեալ աշխարեսցուք ի վերայ բեկման ազգին եւ աշխարհին մերոյ, յաղագս որոյ ել հրաման մահաբեր ի բերանոյ երկրորդ Սաբիւռոսին եւ շունչ հրախառն յըռնգաց նորին՝ եւ եկեր զեղեւնափայտս Լիբանանու [հմմտ. Դատ. Թ 15], քանզի անմարդաբնակ արար միահազոյն զամենալի եւ զյուռթի աշխարհս Հայոց։ Վասն զի ի քշելն զերկիրս՝ ո՛չ թէ զմի կամ զերկու գաւառս վարեաց ի Պարսկաստուն, այլ զբազումս։ Եւ սկսեալ ի սահմանացն Նախչուանու եւ անցեալ ընդ Եղեգաձոր, առ եզերբ Գեղամայ, եւ Լօռւոյ, եւ զՀամզաչիման գաւառն, զԱպարան, զՇարապխանէն, զՇիրակուան, զԶարիշատ, եւ մասն ինչ ի գեղօրէիցն Կարսայ, եւ զձորն Կաղզվանու բնաւին, եւ բովանդակ զերկիրն Ալաշկերտու, եւ զգեղօրայսն Մակուսց, եւ զերկիրն Աղբակու եւ զՍալամաստու եւ զԽոյայ եւ զՈրմի, եւ որ ինչ պանդուխտք եւ ղարիպականք մնացեալք էին ի քաղաքն եւ ի գեղօրայսն Թարվիզու, զդաշտն Արարատու բովանդակ, եւ զԵրեւան քաղաք, զերկիրն Ղրխբուլաղայ, զԾաղկունուց ձոր, զԳառնու ձորն, զՈւրծաձորն։ Եւ յառաջ քան զայս՝ զգաւառն Կարնոյ, եւ զԲասենու, եւ զԽնուսայ, եւ զՄանազկերտու, եւ զԱրծկէոյ, եւ զԱրճշոյ, եւ զԲերկրու, եւ զՎանայ աւարով եւ գերութեամբ բերեալ էին յԵրեւան, եւ ընդ սոսա քշեցին եւ տարան։

Արդ՝ զայս ամենայն գաւառքս՝ եւ որք ընդ սոքօք էին, հրամայեաց շահն, որ քշեցին եւ տարան յաշխարհն Պարսից, եւ արար աւերակ եւ անմարդաբնակ զվայելուչ աշխարհս Հայոց։

Որ եւ այժմ տեսանեմք զարգաւանդ եւ զբերրի զհողս, զարտ եւ զանդաստանս սորա, եւ զաւերակս բազմապատիկ գեղօրէիցն եւ զմեծանիստ աւանացն։

Նա եւ զաւերումն եւ զտապալումն եւ զքայքայումն զանառիկ եւ զամուր եւ զհաստահեղոյս վիմարդեամբք եւ կրով մածուցեալ զանմատոյց բերդօրէիցն։

Եւս առաւել զմեծափառ եւ զհռչակաւոր վանորայսն, զտեղի եւ զհանգստարան սրբոցն Աստուծոյ։

Եւ զերկնանման եւ զբարձրաբերձ եւ զգմբեթաշէն կոփածու եւ հաստահեղոյս վիմօք կառուցեալ զեկեղեցիս աշխարհիս Հայոց։ Յորում յօրինեալ զանազան եւ պէս պէս նկարս եւ տեսակս շուշանաց եւ կենդանակերպից, գեղեցիկ յօրինուածովք քանդակեալք ի վէմս՝ պէս պէս հնարակերպութեամբ։ Որոց ձեւն եւ դիր շինուածոյն եւ սիւնքն եւ ախաւեղագէսք կամարացն ազգի ազգի, եւ լուսանցոյցքն եւ դրունքն, եւ ամենայն ինչ խորհրդական։

Նա եւ զբարեհամ եւ զականակիտ զմշտահոսան աղբերակունս ջուրցն։ Եւ զկարկաջահոս ծիծաղախիտ յաւէտընթաց յառաջախաղաց վտակս ջուրցն, որ ի գլխոց ձիւնաբարդ սպիտակափայլ բարձրաբերձ լերանց առ ի ստորեւ հոսեալ իջանէ ի դաշտ անդր եւ զշինութիւն նոցին մատակարարէ։

Նա եւ զքաղցրաշունչ եւ զառողջարար եւ զկենդանապարգեւ զօդ եւ զհողմն սորին։ Եւ զայլ ամենայն վայելչութիւնս սորա տեսանելով հեղձամղձուկ եղեալ փղձկիմք՝ եւ հարեալ յարտասուս ողբամք եւ աշխարեմք՝ զի անապատ եղեւ վայելուչ եւ քաղցր աշխարհս մեր։ Եւ ազգ եւ ժողովուրդ մեր խլեալք ի տեղեաց եւ անջատեալք ի հայրենի եւ ի բնիկ ժառանգութեանց, եւ յօրհնեալ յերկրէ, որ լի է նշխարօք սրբոց Աստուծոյ, եւ ոռոգեալ արեամբ սրբոց վկայից՝ եւ օրհնեալ քարոզութեամբ սրբոց առաքելոց՝ եղեն վտարանդեալք եւ տարամերժեալք յերկիր օտար եւ յազգ այլասէր եւ այլալեզու, որ եւ թշնամիք հոգւոյ եւ հաւատոյ, եւ արեան ծարաւիք մարմնոյ։ Որք եւ անդէն օր աւուր առ սակաւ սակաւ նուազին, ոմանք մահուամբ եւ կորստեամբ, եւ ոմանք հաւատոյ ուրացութեամբ, որք դառնան յանօրէն օրէնս պղծոյն անապատի։

Եւ յաղագս երկնանման եւ ադինասարաս եկեղեցեաց զի՞նչ ասացից՝ որք ի խաւարի մնացեալ եւ ի բնակչաց թափուր եղեալ՝ մերկացեալ ի զարդուց՝ եղեալ հանգրուանք համբարուաց եւ ջայլամաց ըստ Եսայեայ տեսանողի [հմմտ. Ես. ԺԳ 21, Երեմ. Ծ 39], որջք աղուիսուց եւ նապաստակաց, մակաղատեղք խաշանց եւ անդէոց, բոյնք թռչնոց եւ աւերաբնակ բուոց։ Փոխանակ օր աւուր նորոգման, օր զհետ աւուր խարխալեալ եւ քայքայեալ աւերեալ փլուզանի. փոխանակ բուրման խնկոց անուշից՝ լցեալ աղբովք՝ լռեալք ձայնք փառաբանչաց, եւ կատարմունք տօնից տարեկանաց, եւ մատուցմունք փրկական պատարագաց։

Արդ՝ պիտոյ է մեզ աստանօր հինն Երեմիաս, զի ողբասցէ զնորս Իսրայէլ. վասն զի ըստ քերթողահօրն Մովսիսի ողբերգակի, ոչ եւս դառնայ առ մեզ փեսայն, այլ անդարձ գնացիւք հեռացաւ ի մէնջ։ Արդ՝ կարդասցուք զանուն ազգիս մերոյ վայքաբովթ, քանզի բարձեալ են փառք յԻսրայէլէ ըստ ի հնումն ասացելում։

Դարձեալ՝ դարձցուք ի յոճ նախկին պատմութեան մերոյ, ի բանն, զոր հասուցաք զՋղալօղլին ի Նախչուան, եւ զշահն տարաք ի Թարվէզ։ Արդ՝ շահն գնաց ի Թարվէզ՝ եւ անդ ձմերեաց զօրօքն Պարսից, քանզի հեռացաւ ի նմանէ ահն Օսմանցւոց։

Իսկ Ջղալօղլին՝ որ գայր զկնի բանակին Պարսից, յորժամ եհաս ի Նախչուան՝ լուաւ թէ շահն զտարեալ ժողովուրդսն անցուցեալ ընդ գետն Երասխ եւ տարաւ յաշխարհն Պարսից։ Նաեւ զՋուղայեցիսն զամենայն վարեալ եւ տարեալ է, եւ զշինուածսն հրդեհեալ։ Եւ մեծաւ զարմացմամբ հիացեալ ապուշ մնաց, թէ զիա՞րդ վաղվաղակի ի սուղ ինչ աւուրս զայդքան մեծամեծ գործ կարացին կատարել Պարսիկք։ Վասն որոյ պատրաստեաց լրտեսս երկուս՝ եւ հրամայեաց նոցա գնալ մինչ ի Ջուղայ տեսանել եւ իմանալ զիսկն բանից եւ բերել նմա համբաւ ճշմարիտ։ Իսկ լրտեսացն գնացեալ տեսին զամենայն ըստ ասացելումն բանին զրաւեալ, նաեւ շինուածքն Ջուղայու հրդեհեալք, որ տակաւին ծխէին խանձողքն, եւ անտի դարձան առ Ջղալօղլին, թէ ստոյգ են ամենայն ասացեալքն։ Եւ անդէն մտախոհ եղեալ Ջղալօղլին ի սրտի իւրում ոչ գնալ ընդ ճանապարհն Ջուղայու եւ անցանել զգետն Երասխ եւ միտել զհետ Պարսից։ Նախ՝ զի կասկած կրեալ եւ երկուցեալ ի հնարիցն Պարսից, զի մի գուցէ դարձցին ընդ կրունկն եւ յանկարծակի բաղխեալ ի վերայ Օսմանցւոց փակեսցին ընդդէմ Երասխայ եւ ձորոցն՝ եւ կոտորեսցեն։ Երկրորդ՝ զի զտարեալ ժողովուրդսն ընդ այլ ճանապարհ ուղեւորեցին, ընդ որ ո՛չ կարեն գնալ ծանր բանակն Օսմանցւոց՝ թէ կամեսցին։ Երրորդ՝ զի նշանաւոր օր դարձի նոցա՝ որ Ղասում գիւնի ասեն մերձեալ էր։ Զայսոսիկ եւ որ սոցին նման խորհեալ՝ ո՛չ գնաց յայնժամ ի Թարվէզ, այլ չուեալ ի Նախչուանայ, եւ մերձ գեղջն Աստապատու էանց զԵրասխն՝ եւ գնաց ի քաղաքն Վան ամենայն բանակաւն իւրով, եւ անդ ձմերեաց մինչ ի գարունն։

[Ե]

ՅԱՂԱԳՍ ՔՇԵԼՈՅ ԶԱՄԵՆԱՓԱՐԹԱՄ ԳԻՒՂԱՔԱՂԱՔՆ ՋՈՒՂԱՅՈՒ ՅԵՐԿԻՐՆ ՊԱՐՍԻՑ

Եւ արդ յետ այսց ամենից զոր պատմեցաք՝ որ գործեցաւ ի Շահաբաս թագաւորէն ընդ աշխարհս եւ ընդ ազգս Հայոց՝ զոր վարեաց յաշխարհն Պարսից, ժամ է այսուհետեւ պատմել մեզ վասն մեծի եւ անուանւոյ գիւղաքաղաքին Ջուղայու, զի զնախկին ամբարեալ դառնութեան թոյնսն եւ զչարակնութիւնն, որ վասն Ջուղայու քողաբորբեալ ունէր ի սրտի իւրում շահն, աստանօր պատճառ գտեալ արտայայտեալ երեւեցոյց՝ քանզի բերեալ յինքեան զխորհուրդն նախահաւոյն իւրոյ Սաբիւռոսի։ Վասն զի որպէս պատմեցաք ի նախկին ճառին՝ թէ կարգեաց շահն ի զօրացն Պարսից չուեցուցանողս ազգին Հայոց, եւ առաքեաց յամենայն երկիրն Հայոց որք հանին եւ չուեցուցին. սոյնպէս եւ արար Ջուղայու։

Քանզի կոչեաց առաջի իւր զՀանիս Թահմազղուլի բէկն, որոյ վասն յառաջագոյն պատմեցաք, թէ եղբայր է Աթաբէկին, եւ տուեալ էր սա պատանդ յազգէն Վրաց թագաւորացն Պարսից, որ առ նոսին սնեալ՝ ուրացաւ զհաւատն։ Եւ այժմ շահն կոչեաց զայս Թահմազղուլիս առաջի իւր, գրեաց նոմոս հրամանի եւ ետ ցնա, եւ հրամայեաց նմա գնալ ի Ջուղայ եւ միահաղոյն քշել զնոսա՝ եւ ոչ թողուլ ի նա բնակիչ՝ եւ ո՛չ զմի։ Եւ Թահմազղուլին ելեալ յերեսաց արքայի, սրընթաց արշաւմամբ շեշտակի աճապարեալ ի Ջուղայ, եւ կոչեալ զաւագանիսն եւ մեծաւ ցասմամբ սպառնացաւ նոցա, սարսռելի եւ տաժանելի մահուամբ կորուսանել զնոսա՝ թէ ո՛չ առժամայն եւ վաղվաղակի զհրամանս թագաւորին կատարեսցեն։ Այլ եւ զնոմոս հրամանաց թագաւորին հանեալ առաջի ամենայն ժողովրդեանն ընթերցան, յորում գրեալ էր թէ՝ հրաման է ի թագաւորութենէս մերմէ ձեզ Ջուղայեցւոցդ ելանել ի տեղեաց ձերոց եւ գնալ ի Պարսկաստան աշխարհ։

Եւ յետ այնորիկ հրամայեաց Թահմազղուլի բէկն ելանել մունետիկ՝ որ է ջառչի, եւ կանչել ի մէջ շինին Ջուղայու յամենայն տեղիս։ «Հրաման է ի մեծ թագաւորէն Շահաբասայ, ձեզ, ամենայն բնակչացդ Ջուղայու, ելանել ի բնակութենէ ձերմէ եւ գնալ յաշխարհն Պարսից։ Արդ՝ մինչեւ ցերիս աւուրս ձեզ ներումն լիցի, որ ելանէք, եւ ով ոք յետ երից աւուրցն աստ գտցի, զինքն սպանանեն եւ զընտանիս եւ զինչս նորա գերեն. այլ եւ թէ ոք փախիցէ կամ թաքիցէ, որ ոք զայնպիսին ցուցանիցէ, ապրանքն նորա՝ ցուցողին լիցի՝ եւ գլուխն՝ թագաւորինե։ Եւ զայս հրաման միշտ հրատարակեալ գոչէր մունետիկն եւ ահացուցանէր զամենեսեան, եւ յահէ սպառնալեաց մահուան ոչինչ դանդաղեցին Ջուղայեցիքն՝ այլ առժամայն կատարեցաւ առ նոսա հրաման թագաւորին եւ պատրաստեցան յելանել։ Բայց վասն փութով եւ յանկարծակի ելանելոյն ոչ գտանէին գրաստ եւ բեռնակիր անասուն, յոյժ վտանգէին ժողովուրդքն, զի ինչք եւ ստացուածք նոցա ցրուեալ անկեալ կայր առաջի իւրեանց. եւ ո՛չ կարէին բառնալ ի տանիլ առ ի չգոյէ գրաստուց։ Եւ զոր ինչ կարացին բառնալ՝ բարձին, եւ զոր ոչ կարացին բառնալ՝ իւրաքանչիւր ոք պահուստ եւ թաքուստ արարեալ թաղեցին։ Բայց ընչից նոցա յոլովքն ի կորուստ եւ յափշտակութիւն գնաց, քանզի ոչ միայն այն զօրքն որ ընդ Թահմազղուլի բէկն էին եկեալ՝ նոքա միայն հարկէին զժողովուրդն վասն փութով ելանելոյ, այլ եւ բազումք ի մահմետականացն՝ որք ի շրջակայ գեղօրէիցն գային, եւ որք ի զօրացն Պարսից՝ որք ի բուն բանակէն իւրեանց յառաջեալ գային եւ խառնեալ լինէին ընդ զօրացն Թահմազղուլի բէկին, եւ օր աւուր յաւելանային Պարսիկք ի մէջ Ջուղայու։ Եւ գումարեալ մահմետականացն ի միասին, էր, որ՝ տասն, էր որ՝ քսան, էր որ՝ երեսուն մտանէին ի տունս քրիստոնէիցն, զնոսա ստիպէին ելանել եւ գնալ, հարկանէին սաստիկ հարուածով, այլ եւ յընչիցն եւ ի կարասեաց ինքեանք յափշտակէին, որոց միտք իւրեանց հաւանէին՝ եւ զայլսն ցրուէին, որ այլք յափշտակէին, եւ այսպէս յափշտակումն եւ կորուստ էր ընչից քրիստոնէից։

Եւ ի դառնագոյն չարեաց Պարսից, զոր ածէին ի վերայ ժողովրդեանն, հարկանել եւ կեղեքել եւ հարստահարել, անճարակ լեալ ամենայն բնակչացն Ջուղայու ակամայ կամօք իւրաքանչիւր ոք ելին ի գնալ։ Եւ թէպէտ կարողքն մարմնով՝ եւ կամ որք ունէին գոյք ստացուածոց, նոքօք հանդերձէին ի գնալ, բայց որք էին տկարք, այսինքն տնանկք, եւ այրիք, եւ ծերք, ոչ կարէին ի գնալ, աղաղակ բարձեալ աղիողորմ ձայնիւ արտասուօք եւ աշխարական կականիւ առհասարակ ողբային։ Ոմանք զտունս եւ զյարկս, ոմանք զբնակութիւնս եւ զհայրենիս, ոմանք զեկեղեցիսն, ոմանք զնախնի հարց գերեզմանս եւ զդամբարանս, եւ ոմանք զանկարութիւն մարմնոյ առ ի գնալ՝ լային եւ ողբային. եւ յորդ արտօսր յաչաց հեղուին, ոչ ոք էր, որ ողորմէր նոցա եւ օգնէր՝ քանզի փակեալ էր դուռն ողորմութեան գթածին Աստուծոյ ընդդէմ նոցա։

Եւ զբանալի եկեղեցւոյն՝ զոր Վերին Կաթան ասէին՝ առին քահանայքն, եւ յորժամ ելին ընդ դուռն պարսպին Ջուղայու, եւ ի հասանելն առաջի եկեղեցւոյն, որ անուամբ Աստուածածնին կայ շինեալ արտաքոյ Ջուղայու. իբրեւ հայեցան, եւ տեսին զԱստուածածին եկեղեցին, եւ բազում քրիստոնեայք եկեալ խառնեցան ընդ քահանայսն. որ եւ նոքա եւս բերին զբանալիս տանց իւրեանց, եւ ի միասին զաղաղակ բարձին աղիողորմ ձայնիւ, փղձկեալ սրտիւ եւ արտասուալի աչօք գոռային՝ եւ լային, եւ աղաղակելով կանչէին ընդդէմ Աստուածածնին, եւ ասէին. «Ո¯վ սուրբ Աստուածածին, այս բանալիք սրբոյ եկեղեցւոյ մերոյ՝ եւ տանց մերոց քեզ յանձն լիցի. եւ դու դարձուսցես զմեզ ի տեղիս մեր յօտար երկրէն ուր տանինե։ Եւ զայս ասացեալ արկին զբանալիսն ի գետն, եւ մորմոքալով յոլով ժամս ձայն բարձեալ լացին. եւ ապա գնացին։

Եւ այսպէս ժողովուրդքն Ջուղայու հարուստք եւ չքաւորք ելին ի Ջուղայու՝ եւ գնացին յեզր գետոյն Երասխայ առ ի անցանել զգետն, եւ անդէն բանակեալ զետեղեցան մինչեւ ամենայն ժողովուրդքն ելին ի գեղջէն՝ եւ ժողովեցան ի ժողովետղն յեզր գետոյն։ Եւ յորժամ սպառեցաւ գալն ժողովրդեան, յայնժամ հրաման եղեւ ի Պարսիցն առ ժողովուրդն, թէ անցէք զգետն։ Եւ յաւուրս յայսոսիկ թագաւորն Շահաբաս հասեալ էր ի Ջուղայ եւ բանակեալ յափն գետոյն Երասխայ. եւ յայնմ ժամու իբր թէ առ ի յողորմել եւ յօգնել ժողովրդեանն Ջուղայեցւոց, թագաւորն Շահաբաս հրամայեաց զօրապետաց իւրոց զի եւ նոքա հրամայեսցեն իւրեանց զօրացն՝ զի օգնեսցեն ժողովրդեանն՝ եւ անցուսցեն յայնկոյս գետոյն երիվարօք եւ ուղտուք։ Եւ ի յանցուցանելն հեծելոցն Պարսից զժողովուրդսն քրիստոնէից, որոց եւ հաւանէին սիրտք իւրեանց, եթէ կանանց՝ եթէ աղջկանց՝ եթէ տղայոց՝ եթէ ապրանաց, որոց եւ հաւանէին՝ առեալ գնային ուր եւ կամէին, եւ տեարք նոցա ո՛չ կարէին գնալ զկնի նոցա՝ եւ նոքա գնային ի կորուստ եւ ի գերութիւն։ Եւ որք տկարք էին թափեալք լինէին ի ջուրն եւ ծփալով եւ ճչալով գնային ընդ երեսս ջրոյն. եւ յոլովք հեղձնուին ի ջուրն՝ եւ մեռանէին։ Եւ յերկու կողմէ յեզերս գետոյն ցրուեալք էին գէշք եւ դիք մարդկան խեղդելոց ի ջրոյն։ Եւ այսպէս տառապանօք անցին ժողովուրդքն զգետն Երասխ, եւ սակաւ ինչ յառաջ գնացեալ բնակեցան մինչեւ ամենեքեան ժողովեցան ի բանակետղն։

Եւ ի նմին ի տագնապելի աւուրսն հանճարեղն ի խորհուրդս չարեաց Շահաբաս, նորագոյն չարիս խորհեալ վասն Ջուղայու, կոչեաց առաջի իւր զնոյն Հանիս Թահմազղուլի բէկն եւ հարցանէր՝ թէ յետ հանելոյ քո զբնակիչսն Ջուղայու՝ այրեցէ՞ր զշինուածս նորա. իբրեւ պատասխանեալ եղեւ ի նմանէ՝ թէ ո՛չ էր հրամայեալ մեզ ի թագաւորէն՝ վասն որոյ եւ ո՛չ այրեցաք։ Եւ անդէն յետ բազում մեղադրանաց՝ հրամայեաց իսկոյն դառնալ յոլովք զօրօք եւ այրել զամենայն շինուածս զտանց եւ զայլոց յարկաց։ Որոյ շեշտակի հասեալ ի Ջուղայ բազում հրոսակօք եւ առեալ ի ձեռս իւրեանց ջահս լուցեալս եւ ղամբարս եղեգանց, եւ նաւթիւ կազմեալ լապտերս, եւ սկսան այրել եւ հրդեհել, եւ քանդել զառաստաղս եւ տապալել զշինուածս որմոց։ Եւ ո՛չ բնաւ թողին յարկ ծածկեալ կամ շէն, այլ յաւեր եւ յապականութիւն դարձուցին։ Իբրեւ կատարեցին զչարեաց գործս իւրեանց, դարձան եւ եկին ի բուն բանակն՝ եւ յանդիման եղեալ արքայի պատմեցին՝ թէ եղեւ տէր զոր հրամայեցեր։

Այնուհետեւ հրամայեաց շահն Թահմազղուլի բէկին թէ մի՛ եւս թողուսցուս զժողովուրդն Ջուղայու նստիլ, այլ վարեալ եւ տարեալ հասուսցես ի Թարվէզ, եւ նորա եկեալ իսկոյն չուեցոյց զժողովուրդն յետեղէն յորում բանակեալ կային։ Եւ ի յօրն եւ ի ժամն յորում բառնայր իւրաքանչիւր ոք զբեռն իւր, երկինք եւ օդք իւր ի միասին խռովեցան ի վերայ ժողովրդեան քրիստոնէից՝ քանզի խառնակեցան ամպք՝ եւ խռովեցան օդք, եւ մթացան երկինք, հնչեցին հողմք ուժգնակի, փայլատակեցան կայծակն մեծաւ ճայթմամբ, տեղացին ձիւնախառն անձրեւք, եւ հարեալ տանջեցին զքրիստոնեայսն։ Եւ որք էին կարողք մարմնով կամ գրաստիւ՝ գնացին, իսկ տկարքն յետ աւուրց ապա եկեալ հասանէին բազում տառապանօք եւ չարակրութեամբ. եւ բազում վշտիւք եւ տաժանմամբ բերեալ հասուցին ի քաղաքն Դավրէժ որ է Թարվէզ։

Եւ անդէն ի Թարվէզ չարք ոմանք ի չար գանձուց սրտից իւրեանց խօսեցան զբանս չարս վասն Ջուղայու ընդ չարին Թահմազղուլի բէկին. վասն զի յիշեցին թէ տակաւին կան ի Ջուղայ մնացեալ ժողովուրդք, զի յոլովք ոմանք փախստականք եղեալք ի լերինս եւ ի ձորս, եւ այլք պատճառեալք են զտկարութիւն, եւ ոմանք զծերութիւն, ոմանք զաղքատութիւն, եւ այլք այլ ինչ պատճառանօք ոչ եկին՝ այլ անդէն մնացին՝ եւ այժմ կան Ջուղայ։ Եւ ի լսելն զայս Թահմազղուլին զայրացաւ յոյժ սաստիկ բարկութեամբ, բայց ոչ կարէր չար ինչ առնել՝ զի ո՛չ էր ձեռնհաս, եւ թողին մնալ մինչ ի գարունն։ Եւ ի սկսանել գարնանն՝ պատրաստեաց զայր ոմն երեւելի յիւրոցն արանց՝ որում անուն կոչէին Համդամ աղայ, յոլով զօրօք, այլ եւ զհրովարտակ հրամանի առեալ ի թագաւորէն ետ ի ձեռս նորա եւ առաքեաց ի Ջուղայ՝ բերել զմնացեալ ժողովուրդն։ Եւ եկեալ Համդամ աղայն ընդ իւր զօրօք ի Ջուղայ կոչեաց զմնացեալ ժողովուրդն առաջի իւր եւ խօսեցաւ ընդ նոսա սաստիւ եւ բռնութեամբ, եթէ հնազանդեալ անսայք հրամանաց թագաւորին ելէք ձերովք ընտանեօք եւ ստացուածովք զի ի միասին երթիցուք, եւ թէ ո՛չ կամիք գնալ, զարուս եւ զկարողս ձեր սրով կոտորեմք՝ եւ զինչս եւ զընտանիս ձեր ի գերութիւն առնումք։ Այլ եւ գնացեալ ի լերինս եւ ի ձորս ի տեղիս փախստէիցն գտին զփախուցեալսն, եւ բերին ի Ջուղայ, եւ յինանց երկրորդում կիրակէի երկուշաբաթ օրն չուեցուցին ի Ջուղայոյ՝ եւ ուղեւորեցին դէպ ի Թարվէզ։ Եւ անցուցեալ զայնու բերեալ հասուցին առաջին բանակին ժողովրդեանն ի քաղաքն Ղազբին։ Եւ ընդ նոսա զետեղեցուցին անդէն ի քաղաքին Ղազբինու եւ ի գեղօրայս նորա վասն ցրտոյ ձմերան, յորոյ պատճառէ ոչ կարէին գնալ։ Եւ ի շնչել հողմոյն գարնայնոյ վերստին վարեցին զնոսա մինչեւ տարեալ հասուցին ի քաղաքն Սպահան՝ եւ անդէն բնակեցուցին զնոսա՝ տուեալ նոցա տեղի շինութեան. որք շինեցին յարկս եւ բնակութիւնս ինքեանց՝ հրաշալի յօրինուածովք, կամարակապ փողոցօք, թեւաւոր ապարանօք, եւ ամարասուն հովանոցօք, բարձրաբերձ եւ արքայակերպ շինուածօք, զարդարեալ եւ յօրինեալ ի ծաղիկս ոսկւոյ եւ լաջվարդի՝ եւ պէս պէս երանգաց ակնախտիղ տեսողաց։ Սոյնպէս շինեցին եւ զեկեղեցիսն հրաշազան յօրինուածովք ըստ արժանւոյն փառացն Աստուծոյ, երկնանման խորանօք, եւ գերամբարձ կաթուղիկէիւք, բովանդակ ծաղկեալ պէս պէս երանգովք ոսկւով եւ լաջվարդով, տնօրինականօք Տեառն եւ պատկերովք սրբոց։ Եւ ի գլուխ կաթուղիկէից ամենայն եկեղեցեաց կառուցեալ զնշան սրբոյ խաչին նոցին եկեղեցեացն ի պսակ եւ ի պարծանս քրիստոնէից։

Եւ ժողովուրդքն Ջուղայու նաեւ ամենայն հայազունք՝ որք գնացին ի քաղաքն Սպահան, եւ անդէն բնակեալ մնացին՝ բազում ունի պատճառ։ Վասն զի թագաւորն Շահաբաս էր բազմահանճար՝ եւ խելացի, եւ նախահոգակ. հնարեցաւ բազում եւ պէս պէս հնարս վասն ազգին Հայոց՝ զի մնասցեն յաշխարհն Պարսից, զի թէ ո՛չ էր այնպէս հնարեալ՝ ո՛չ մնային։ Նախ՝ զի ինքն Շահաբաս առնէր սէր ընդ ազգին Հայոց՝ եւ մեծարանս նոցա. եւ մանաւանդ ընդ Ջուղայեցւոց, որոց գլխաւորի անունն էր Խօջայ Սաֆար, եւ սորին եղբօրն՝ խօջայ Նազար եւ որդւոց սոցին. Մէլիք աղայ, եւ Սուլթանում, եւ Սարֆրազ։ Եւ հանապազ ինքն շահն գայր ի տունս նոցա, ուտէր եւ ըմպէր ընդ նոսա զկերակուրս նոցա առանց խտրելոյ, որպէս սովորութիւն է Պարսից առնել խտրութիւն ընդ քրիստոնէից. այլ եւ ինքն շահն կոչէր զնոսա ի տուն եւ ի սեղան իւր, եւ պատուէր ընդ մեծամեծս իւր. այլ եւ պատուիրեալ էր իւրոց նախարարաց նոյնպէս առնել։ Երկրորդ՝ զի զթագաւորական հարկն, զոր տային քրիստոնեայքն, թեթեւ առնոյր՝ որպէս եւ քրիստոնեայք ախորժէին։ Երրորդ՝ եթէ դիպէր կագ եւ կռիւ եւ խռովութիւն ինչ քրիստոնէից ընդ մահմետականաց, եւ կամ այլ ինչ գործ դատաստանի՝ եթէ մեծ եւ եթէ փոքր, զքրիստոնեայս իրաւացուցանէր եւ զմահմետականս դատապարտէր։ Չորրորդ՝ յորժամ զքրիստոնեայս բերեալ հասոյց ի Սպահան եւ ի գեղօրայս նորա, բազում մահմետականս արտաքսեաց ի տեղեաց եւ ի բնակութեանց իւրեանց. եւ զտունս եւ զանդաստանս նոցա ետ քրիստոնէից։ Հինգերորդ՝ յօժար կամօք հրամայեաց եկեղեցիս շինել յամենայն տեղիս, եւ Ջուղայ եւ ի գեղօրայս, նաեւ ի մէջ բերդի քաղաքին, մեծանիստ եւ բարձրաշէն. եւ այնքան յօժարութեամբ մինչ զի եւ ինքն յորդորէր զքրիստոնեայսն շինել զեկեղեցի։ Եւ յաւուրս մեծամեծ տօնից՝ Յարութեան եւ Համբարձման եւ յայլսն, գայր յեկեղեցիսն՝ եւ ուրախանայր ընդ քրիստոնէից։ Վեցերորդ՝ զամենայն կարգ եւ զաւանդութիւնս քրիստոնէական համարձակութեամբ կատարէին քրիստոնեայքն. զկոչնակ հարկանել, զժամ կանչել. եւ զջրօրհնէքն մեծախումբ հանդիսիւ առնել, այլ եւ ինքն շահն եւս գայր ի ջրօրհնէքն եւ խրախանայր ի տեսութիւնն։ Եւ զմեռեալսն խաչալամով եւ ձայնիւ շարականաւ հանեալ ի քաղաքէն անցուցանէին ընդ մէջ շուկային՝ եւ տանէին ի թաղել՝ եւ ո՛չ ոք ի պարսից ազգէն եպերանաց եւ հայհոյանաց բանս ասէր։ Եւ այսու օրինակաւ բազում եւ պէս պէս կերպիւ հաճեցուցանէր շահն զմիտս քրիստոնէից՝ որովք մնացին յաշխարհն Պարսից։ Եւ այնքան համարձակութիւն ետ շահն քրիստոնէից մինչ ի հրապարակս եւ ի շուկայս, թէ հանդիպէր կագ եւ կռիւ քրիստոնէից ընդ մահմետականաց, համահաւասար զմիմեանս հարկանէին՝ եւ հայհոյէին առանց երկիւղի։ Ընդ որոյ վշտանային ազգն Պարսից՝ եւ նոցին կարդացողքն եւ մեծամեծքն. մինչ զի ընդ շահին ասացեալք էին. թէ ընդէ՞ր այնքան թոյլ տաս քրիստոնէից համարձակիլ, եւ կամ ընդէ՞ր ոչ դարձուցանես ի մոլար օրինացն այն ի ճշմարիտ օրէնս Մահմետի։

Իսկ ի տեսանել շահին զվշտանալն սրտից նոցա՝ յայտնեալ էր զխորհուրդս սրտի իւրոյ նոցա՝ եւ ասացեալ էր. «Դուք ընդ սուղ ինչ սնոտի սէրն իմ, զոր առնեմ ընդ նոսա, մի՛ վշտանայք՝ եւ մեղադրէք ինձ, զի ես բազում ծախիւք, ջանիւք եւ հնարիւք հազիւ թէ կարացի բերել զնոսա յայս աշխարհ. ո՛չ թէ վասն օգտի նոցա՝ այլ վասն օգտի մեր՝ զի աշխարհս մեր շինեսցի՝ եւ ազգն մեր յաւելցի։ Եւ այժմ եթէ զմարդիկս ազգին քրիստոնէից որք յաշխարհէն իւրեանց եկեալ են՝ եւ այժմ կան, եթէ զամենեսեան զնոսա մասն մասն կոտորեալ յօդ յօդ բաժանէք, ո՛չ ոք ի նոցանէ դառնայ յօրէնս մեր։ Նա եւ այլքն խրտուցեալ սկսանին մի մի թաքնաբար փախչիլ՝ եւ դառնալ յաշխարհն իւրեանց. եւ վաստակն մեր լինի ընդունայն։ Եւ վասն այնորիկ առնեմ ես զայս սէրս ընդ նոսա, զի այսու կապեալ մնայցեն յաշխարհս մեր, եւ նոցին հին մարդիկքն, որք յաշխարհին Հայոց ծնեալք են եւ եկեալ աստ՝ նոքա ամենեքեան մեռանին. եւ ի նոցանէ ծնեալքն՝ որք յայս աշխարհս ծնանին, նոքա ամենեքեան առանց մեր կոչելոյ եւ աշխատելոյ ինքեանք ինքեանց յօժարութեամբ գան յօրէնս մեր։ Արդ՝ եթէ դուք եւս կամիք զօգուտն ազգին մերոյ՝ դուք եւս արարէք որպէս եւ եսս առնեմե։ Եւ ապա նոքա հաճեալ ի բանս շահին, եւ գովելով զիմաստութիւն նորա գնացեալ են ի բաց։

Եւ այս բանս Շահաբասին՝ զոր ասացեալ է ընդ մեծամեծս իւր՝ այժմու ժամանակիս լցեալ կատարեցաւ յաւուրս մեր. վասն զի արքն հին՝ որք յաշխարհին Հայոց ծնեալք էին, եւ անտի եկեալ յաշխարհն Պարսից՝ մեռան նոքա ամենեքեան. եւ թէպէտ ունէին ի մտի դառնալ յաշխարհն իւրեանց՝ եւ ո՛չ կարացին վասն վերոյասացեալ պատճառացն։ նա եւ ո՛չ թողուին Պարսիկք։ Իսկ ի նոցանէ ծնեալքն՝ որք յաշխարհին Պարսից ծնան, անդէն եւ սնան, եւ այնմ աշխարհին հաճեցան. վասն որոյ կան ի նմին եւ մնան, եւ թէպէտ ոմանք ի նոցանէ՝ արք երկիւղածք եւ բարեբարոյք, կամին գնալ յաշխարհն Հայոց, ո՛չ թողուին գնալ Պարսիկք։ Եւ ոմանք ի նորաժամայն զաւակացն քրիստոնէից՝ թողեալ զլուսապայծառ հաւատս քրիստոնէութեան, դարձան՝ եւ տակաւին եւս դառնան յանօրէն օրէնս Մահմետի վասն թերահաւատութեան եւ գողութեան եւ բոզութեան իւրեանց. եւ միաբանեալ ընդ Պարսից ի նեղ արկանեն զքրիստոնեայս բազում եւ պէս պէս հնարիւք։ Եւ մանաւանդ այնու՝ զի տան կաշառս Մահմետականաց՝ եւ կացուցանեն սուտ վկայս, եւ քարշեն զքրիստոնեայս առ դատաւորս Մահմետականս ի դատաստան, եւ պահանջեն ի քրիստոնէից զոր ինչ եւ հնարել կարեն։ Յոմանց թէ պարտք պարտիս ինձ, հատո՛ զպարտսն քո։ Եւ յոմանց թէ ազգական քո եմ, ամենայն ինչք եւ ստացուածք քո ինձ հասանի՝ տուր ինձ։ Եւ այլ զրպարտութիւն, զոր ինչ կարեն հնարել։ Եւ դատաւորքն ըստ անօրէն օրինաց իւրեանց իրաւացուցանեն զբանս ուրացողացն, թէ որովհետեւ նա եկեալ է յօրէնս Մահմետի, նմա հասանին ամենայն ինչք իւրոց ազգականաց։ Եւ այսպէս զրկեալ զողորմելի քրիստոնեայս՝ յափշտակեալ զամենայն ինչս եւ տան ուրացողացն այնոցիկ։ Եւ ո՛չ թէ զթեթեւ ինչս, այլ մինչ ի հինգ հարիւր թումանի տունս՝ անիրաւ իրաւամբս այսուիկ իրաւացուցեալ զբանս ուրացողացն, յափշտակեցին զժառանգութիւնս քրիստոնէից եւ ետուն ուրացողացն. զոր մերով աչօք տեսաք։ Այլ եւ ի մեռեալ քրիստոնէից ազգականացն ոմանք ուրացողք յետ գրաւելոյ յինքեանս զտունս եւ զամենայն ինչս քրիստոնեայ մեռելոյն, եկին տիրեցին ինքեանց. զորդիս եւ զդստերս եւ զաղախնեայս մեռելոցն։ Եւ ժողովուրդքն Ջուղայեցւոց թէպէտ բազում աշխատեցան ի դրունս իշխանաց դեգերելով վասն փրկութեան տղայոցն, եւ ո՛չ եղեւ, վասն զի ամենեքեան Մահմետականք գոլով՝ ի կողմն իւրեանց հակէին։ Եւ դու այսու երկու բանիւս՝ զորս վասն օրինակի գրեցի քեզ՝ զամենայն կիրս վտանգիցն ի միտ ածեալ գիտասցես՝ զոր կրեն քրստոնեայքն ի յօձաբարոյ ազգէն Պարսից։

Եւ որպէս ասէ Գիրն աստուածային, թէ վախճանեցաւ Յովսէփ եւ ամենայն եղբարք նորա եւ ամենայն ազգն այն. եկաց այլ թագաւոր՝ որ ոչ ճանաչէր զՅովսէփ, եւ ասէ ցազգն իւր. «Եկայք, հնարեսցուք ինչ ազգին Իսրայէլիե [Ել. Ա 6, 8-10]։ Ըստ այսմ օրինակի պատահեաց եւ մերոյս ազգի՝ զի թագաւորն Շահաբաս՝ թէ որքան վշտիւք տարեալ էր զազգն Հայոց յաշխարհն Պարսից, գիտէր զայն ամենայն վիշտն՝ զոր ինքն էած ի վերայ ազգին Հայոց՝ յաղագս որոյ եւ գթայր, եւ ողորմէր ի վերայ Հայոց՝ եւ սէր ցուցանէր. եւ թէպէտ սուտ եւ սնոտի եւ ոչ ճշմարտութեամբ, սակայն սէր ցուցանէր. վախճանեցաւ նա, եւ ամենայն իշխանք եւ արք ժամանակին այնմիկ։

Եւ զկնի Շահաբասին թագաւորեաց թոռն նորին Շահսէֆի, եւ նա եւս միջակօրէն անցոյց ընդ ազգին քրիստոնէից. քանզի ոմանք ի նախարարաց Շահաբասին կային տակաւին առաջի նորա՝ որք յուշ առնէին նմա զվարիլն Շահաբասին, որ ընդ Հայոց ազգին. այլ եւ զբարեմտութիւնն Հայոց՝ որք ունէին ընդ նախնիս նորա, եւ յայսմ պատճառէ թեթեւ կային ազգն Հայոց ի վշտաց. վախճանեցաւ եւ Շահսէֆին եւ ամենայն արքն նախնիք։ Իսկ զկնի Շահսէֆոյն թագաւորեաց նորին որդին՝ զորոյ անուն կոչեցին դարձեալ Շահաբաս՝ ըստ անուան հաւոյն իւրոյ. վասն որոյ զսն կոչեմք երկրորդ Շահաբաս։ Սա թէպէտ լսէր զիրակութիւնս՝ որք անցին ընդ ազգին Հայոց, այլ ոչ էր աչօք տեսեալ, նաեւ ոչ սորին նախարարքն՝ որք կային գործակալք թագաւորութեան սորա։ Վասն որոյ ոչինչ փոյթ ունէին զազգէն Հայոց՝ կամ հոգալ՝ կամ ողորմիլ՝ այլ այն միայն էր նոցա փոյթ՝ զինչ եւ իցէ պատճառանօք դարձուցեալ զՀայս ի կրօնս Մահմետի։ Վասն որոյ յարեան ի վերայ քրիստոնէից արք արիւնարբուք, անօրէնք, զեխք, եւ շուայտք, արք՝ որք զմարմնոյ ցանկութիւն եւ զփափկութիւն բարերջանիկ կեանս համարին. ոմանք, որք յազգէն Հայոց ուրացեալք էին, եւ ոմանք որք բուն Պարսիկք էին, նեղէին եւ բռնադատէին, գարշեցուցանէին եւ բռնութեամբ վարէին ընդ քրիստոնէից։ Այլ եւ ի զաւակացն քրիստոնէից, որ ոք եւ հաճոյ թուէր աչացն Պարսից՝ եթէ տղայ, եթէ աղջիկ, եթէ հարսն՝ բռնութեամբ յափշտակէին եւ տարեալ ի տունս թագաւորին, եւ անուանէին թագաւորական ծառայ, եւ ոչ եւս դարձուցանէին առ տեարս իւրեանց. եւ դարձուցանէին ի հաւատոցն Քրիստոսի ի հաւատն Մահմետի։ Նախ՝ վասն պիղծ գործոց իւրեանց. եւ երկրորդ՝ զի յաւելումն լիցի թագաւորական ծառայից եւ ազգին Պարսից. եւ երրորդ՝ զի զկնի ժամանակաց ի պատճառէ այսց տարեալ զաւակացս, գերումն եւ գերփումն եւ յափշտակումն լինէր տանց եւ տեղեաց՝ ընչից եւ ապրանաց յետնամնայ ընտանեաց նոցա՝ քրիստոնէից։

Եւ մինչեւ ցայսօր եւ ցժամանակս, յորում հասաք, ո՛չ գիտէին Ջուղայեցիքն, նա եւ ամենայն հայազուն ազգն այն՝ որք կային յաշխարհին Պարսից, զօձաբարոյ նենգժոտութիւն ազգին Պարսից, որ առ ինքեանս։ Եւ արդ ծանուցեալ հեծեն, յոգւոց հանեն, հաշին եւ մաշին, զի թերեւս զերծցին յաշխարհէն Պարսից՝ կամ յայտնի եւ կամ ի ծածուկ գնալ յաշխարհն Հայոց՝ եւ ո՛չ կարեն։ Քանզի ո՛չ տան թոյլ Պարսիկքն ելանել յերկրէն իւրեանց, որպէս Եգիպտացիքն՝ զազգն Իսրայէլի [տե՛ս Ել. ]։ Միթէ նոյն բարձրեալն բազուկ՝ եւ հզօր ձեռն Տեառն եւ զնոսա հանցէ՞ աստի, որպէս զսոսա անտի՝ մաղթանօք մեծաց նախնի նահապետացն եւ Մովսիսի մարգարէին. եւ մեծի լուսաւորչին մերոյ սրբոյն Գրիգորի։

[Զ]

ՎԱՍՆ ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ ԳԱԼՈՅՆ ՋՂԱԼՕՂԼԻ ՍԱՐԴԱՐԻՆ, ԵՒ ՊԱՐՏԵԱԼ ԼԻՆԵԼՈՅՆ ԵՒ ԴԱՌՆԱԼՈՅՆ

Եւ յորժամ եհաս Ջղալօղլի Սարդարն ի Վան. եւ զետեղացաւ անդէն իւրովք զօրօքն. քանզի զամենայն զօրսն իւր հրամայեաց ղշլաղ տալ ի վերայ բնակչաց երկրին. եւ բաժանեցին զամենայն զօրսն յերկիրն Վանայ եւ յամենայն շրջակայ գաւառս նորա։ Իսկ զօրքն, որք նստան ղշլաղ ի վերայ երկրին, իբրեւ զգազանն տեսլեան Դանիէլի՝ կերան, եւ մանրեցին. եւ զմնացորդսն ոտից կոխան արարին [Դան. Է 1-7]. փոխանակ շինելոյ զերկիրն՝ աւերեալ քայքայեցին՝ եւ ի վերջին թշուառութիւնն հասուցին, թէ անողորմ կեղեքելով եւ թէ այլ պղծագործութեամբ։

Եւ Ջղալօղլին իբրեւ ետես թէ շահն յԵրեւանայ երկրէն դարձաւ ի Թարվէզ՝ եւ երկիրն Երեւանայ անտէր մնաց. զոմն ի նշանաւոր արանց՝ որում անունն էր Օմար աղայ, կարգեաց գլուխ՝ եւ ընդ նմա զօրս բազումս, եւ առաքեաց յերկիրն Երեւանայ՝ զի տիրեսցէ երկրին. եւ նա եկեալ բնակեցաւ ի Նախչուան՝ եւ պահէր զերկիրն։ Իսկ շահն՝ որ էր ի Թարվէզ, իբրեւ լուաւ զայս գործ՝ եւ նա եւս առաքեաց զԱմիրգունայ խանն բազում զօրօք ի վերայ Օմար աղային. որ եկեալ մարտեաւ ընդ Օմար աղային եւ սպան զնա՝ եւ կոտորեաց զզօրս նորա. եւ զբազումս ի զօրացն ձերբակալ արարեալ կենդանի, եւ զայսոսիկ զկենդանի կալեալսն՝ եւ զգլուխս սպանելոցն առաքեաց ի Թարվէզ առ շահն, եւ ինքն արձանացեալ նստաւ ի տեղի Օմար աղային ի Նախչուան՝ եւ պահէր զերկիրն որպէս եւ հրամայեալ էր նմա շահն։

Եւ Ջղալօղլին կելով ի Վան քաղաքի, անդէն անցոյց զցրտասառոյց եղանակս ձմերան, իբրեւ եհաս ի ժամանակս գարնայնոյ. եհան զամենայն երամակս երիվարաց, զիւրն եւ զբանակին իւրոյ յարօտ ի վերայ կանաչի՝ զի զգարնան թալչխն առցեն երիվարքն։ Իսկ հանճարեղն ի խորհուրդս չարեաց Շահաբաս՝ որ յայնմ ժամանակի նա ի Թարվէզ էր, կազմեաց զԱլահվէրտի խանն զօրօք բազմօք՝ եւ առաքեաց ի Վան ի խնդիր երիվարաց Սարդարին, այլ եւ զոր ինչ առնել կարիցէ արասցէ։ Եւ Ալահվէրտի խանն ելեալ ի Թարվիզու յանկասկած եւ յանկարծելի իմն աւուր եհաս ի գաւառն Վասպուրականի՝ այսինքն Վանայ։ Եւ նախ քան զամենայն գործ՝ եհաս ի վերայ ժողովոյ երիվարացն Օսմանցւոց՝ եւ ի նոցանէ զորս ի յարձակի եգիտ՝ աւար հարեալ տարաւ ի բանակն իւր, եւ զորս եգիտ ի շղթայս եւ յոտնակապս, զամենեսեան ջլատեաց եւ կոտորեաց՝ եւ ինքն ի մէջ երկրին բանակ եդեալ եւ արձանացեալ նստաւ։

Իբրեւ ետես Ջղալօղլին եթէ Ալահվէրտի խանն եկեալ զայս ինչ գործեաց, հանդերձեալ պատրաստեաց եւ նա զօրս բազումս՝ եւ կարգեաց նոցա զօրագլուխ զՎանայ փաշայն։ Եւ յորժամ եհաս օր մարտին, ելին ընդդէմ միմեանց պատերազմել ի մէջ դաշտին յանդիման Վանայ բերդին, որ եւ Ջղալօղլին ինքն նստեալ ի վերայ պարսպի բերդին հայէր ի վերայ մարտկացն՝ զի ոչ կարի հեռի էր ի բերդէն տեղի պատերազմին։ Իբրեւ խառնեցան երկոքեան կողմանքն ի միմեանս, եղեւ անդէն սաստիկ գործ դառնութեան եւ անհնարին կոտորուածք, զի իբրեւ զհող եւ զքար անկեալ կային դիք մարդկան ընդ երեսս դաշտին։ Եւ պարտեցաւ կողմն Օսմանցւոց՝ եւ զօրացաւ կողմն Պարսից, եւ արարին փախստական զզօրսն Օսմանցւոց մինչ ի դուռն Վանայ բերդին։ Որ եւ ի հալածելն զՕսմանցիսն, երկուք ոմանք Պարսիկք զհետ մտեալ Օսմանցւոց եւ վարելով հասուցին մինչ ի դուռն բերդին, եւ ի մտանելն Օսմանցւոցն ի մէջ պարսպին, մտին եւ Պարսիկքն. եւ անդէն ի մէջ երկուց պարսպացն՝ զորս ասեն սիրհաճ, զմի Պարսիկն կալան Օսմանցիքն եւ տարան։ Իսկ միւս Պարսիկն անդէն սպան զայր մի Օսմանցի՝ եւ էառ յինքն զգլուխ Օսմանցւոյն։ Եւ ապա էառ նոյն պարսիկն ինքն զդաստառակն իւր՝ եւ ձգեաց ընդ երկինս ի վեր, եւ ի ներքուստ կողմանէ ածեալ ինքն զսուսերն իւր՝ եւ հատեալ յերկուս բաժանեաց զդաստառակն իւր առաջի զօրացն Օսմանցւոց՝ եւ առաջի Ջղալօղլւոյն, զոր իւրով աչօքն ետես Ջղալօղլին, քանզի նստեալ կայր ի վերայ պարսպին մերձ տեղւոյն այնմիկ։ Եւ ի տեսանելն զայն՝ Ջղալօղլւոյն, զդաստառակն իւր եդեալ ի վերայ աչաց իւրոց յարտասուս հարեալ ելաց, քանզի ծանեաւ յոգի իւր զբեկումն իւրոյ ազգին՝ եւ զյաջողութիւնն Պարսից։ Եւ Պարսիկն որ՝ հարեալ թրովն իւր եհատ զդաստառակն իւր ելեալ ի պարսպէն գնացեալ խառնեցաւ ի գունդն իւր, ի զօրսն Պարսից։

Եւ յետ վանելոյ Ալահվէրտի խանին զզօրսն Օսմանցւոց, ելեալ այնուհետեւ ի մէջ երկրին յաւարել եւ յապականել, ըստ ասացելումն Տեառն, թէ նախ զհզօրն կապիցէ՝ եւ ապա զտուն նորա աւար հարկանիցէ [հմմտ. Մարկ. Գ 27], սոյնպէս եւ սա արար, քանզի զամենայն համբարս ցորենոյ եւ զայլ պտղոց, եւ զխոտոյ եւ զյարդի, եւ զշինուածս տանց զամենայն այրեցին հրով։ Եւ ուր եւ կարացին հասանել՝ զամենայն բնակիչս գաւառացն՝ որք եւ անկան ի ձեռս՝ զարիսն կոտորեցին եւ զայլսն գերեցին։ Եւ մեծ բանակ արարեալ եթէ զմարդ եւ եթէ զանասունս, միահաղոյն վարեալ, ածեալ բերեալ հասուցին ի Թարվէզ ի լիութիւն ազգին Պարսից։

Իսկ Ջղալօղլին իբրեւ ետես զայսպիսի մեծ բեկումնս, ելեալ ի Վանայ, եմուտ ի նաւ եւ ծովով գնաց յԱրծկէ՝ եւ անտի ի Խնուս եւ անտի յԱրզրում, եւ նստաւ անդ։ Եւ կոչեաց առ ինքն զամենայն շրջակայ իշխանս, եթէ զկողմանցն Վրաց, եթէ զկողմանցն Մարաց, ընդ որս էր եւ մեծ իշխանն ազգին Մարաց՝ որոյ անունն էր Միրշարաֆ. եւ այսպէս զամենայն կուսակալս եւ զկողմնակալս սահմանացն այնոցիկ ժողովեաց ի քաղաքն Կարնոյ՝ այսինքն յԱրզրում։ Եւ հրամայեաց նոցա զի իւրաքանչիւրք իւրեանց զօրօքն պատրաստք լիցին ամենայն կազմուածովք եւ պատերազմական գործեօք, զի յորժամ ինքն Ջղալօղլին ի Վան հասանիցի, եւ նոքա եւս անդր գտանիցին՝ զի խառնեալ ի միասին գնասցեն ի Թարվէզ պատերազմել ընդ Պարսից։

Ապա ելեալ Ջղալօղլին ի Կարնոյ եկեալ ի Տիգրանակերտ, որ է Ամիթ. եւ անդ եւս զկայ առեալ հոգայր զպատրաստութիւն պատերազմին, եւ ժողովէր ինքեան զզօրսամենայն Միջերկրեայ գաւառաց, զԱսիոյ եւ զՄիջագետաց։

Յորում ժամանակի մեծ եւ անուանի փաշայն՝ զոր Նասիֆ փաշայ ասէին, որ էր ինքն ի քաղաքէն Բերիոյ՝ որ է Հալապ, եւ սա եւս եկն ի յԱմիթ առ Ջղալօղլին. եւ ի միասին հոգային զհոգս պատերազմին, զի եւ սա համապատիւ էր Ջղալօղլւոյն։ Սոքա երկոքեան ժողովեցին ի վերայ ինքեանց զամենայն զօրս աշխարհին Օսմանցւոց՝ եւ ելեալ ի Տիգրանակերտու եկին միւսանգամ ի Վան, եւ անդ եւս ժողովեցին զՔրդստանայ՝ եւ զԱրզրումայ կողմանցն զօրսն ի վերայ իւրեանց. եւ եղեն մեծ եւ անթիւ բանակ։ Եւ ելեալ ի Վանայ ուղղեցան դէպ ի Թարվէզ, եւ հասին ի սահմանս նորա մերձ ի գիւղն, զոր Սօֆիան ասեն, եւ անդ ի դաշտին յարդարեցին զպատերազմ, եւ պարտեցան զօրքն Օսմանցւոց։

Քանզի բազմահնարն Շահաբաս զզօրսն Պարսից բաժանեաց ի չորս գունդս, զգունդն առաջին ետ ի ձեռս Ալահվէրտի խանին, եւ՛ հրամայեաց նմա, զի դէմ յանդիման եւ ակներեւ ելցէ ի պատերազմ ընդ բանակին Օսմանցւոց։ Իսկ զայլ երիսն ետ երից նախարարաց իւրոց, զմինն Ղառչղայ խանին, եւ զերկրորդն ետ Զըլֆիղար խանին, եւ զերրորդն Փիրպուտաղ խանին. եւ սոցա հրամայեաց զի թաքնաբար դարանակալք լիցին յերից կողմանց։ Իսկ ինքն շահն իւրովք ծառայիւքն ի գլուխս հեռի լերանց ղօղեալ դադարեալ կայր։

Եւ յորժամ եհաս պայմանեալ օր մարտին, ելեալ Ալահվէրտի խանն իւրով գնդաւն եւ երեւեցաւ դէմ յանդիման զօրացն Օսմանցւոց, եւ ի տեսանել զնոսա Օսմանցւոցն, կարծեալ յինքեանս թէ միայն այն է զօրքն Պարսից՝ որք երեւին, վասն որոյ ուրախութեամբ ի վերայ դիմեցին՝ եւ սկսան պատերազմել։ Յայնժամ կողմն Պարսից վաղվաղակի ըստ պայմանելոյն իւրեանց բարձրացուցին զծուխ նշանին, եւ ի տեսանել դարանամուտ Պարսիցն զծուխն, փութանակի ելեալք յիւրաքանչիւր տեղեաց, դիմեցին ի վերայ զօրացն Օսմանցւոց՝ եւ ի չորից կողմանց ի մէջ փակեալ կոտորեցին, դիաթաւալ արարեալ զամենեսեան տապաստ արկին դաշտին։ Եւ եղեւ անհնարին աղէտ եւ օր դառնութեան։

Եւ Սարդարն ի մէջ իւրում բանակին կայր, բայց վշտագին ցաւօք իբր զկին ծննդական պաղատաւոր երկօք եւ ո՛չ առնոյր յոյժ եւ դադար ի միում տեղւոջ, այլ վարանեալ սրտիւ հայէր, եւ դիտէր զճանապարհս մարտիկ զօրացն՝ թէ գուցէ գտանիցի ոք, որ եկեալ բարի համբաւաբեր նմա լիցի՝ եւ ոչ գոյր։

Կայր եւ մերձ Սարդարին մեծ պարոնն Քուրդ Միրշարաֆն՝ զոր կանխաւ յիշեցաք, եւ նա գիտաց յոգի իւր, թէ պարտեցաւ կողմն Սարդարին, վասն որոյ ոչ եկն համբաւ. եւ ջանայր, եւ հնարէր, զի կերպիւ ինչ հեռասցի ի Սարդարէն՝ զի թերեւս փախիցի։ Եւ սկսաւ ասել ցՍարդարն կեղծաւոր բանիւ եւ գթով. «Խնդրեմ ի վեհական տերութենէ քումմէ, զի եւ ինձ տացես հրաման մտանել ի պատերազմ. զի թերեւս պատահեցայց ի պատերազմի անդ՝ շահինե։ Եւ ի բազում խնդրելոյն հրամայեաց գնալ, իսկ Միրշարաֆն իբրեւ հեռացաւ ի բանակէն, դարձոյց զերեսս դէպ ուղիղ յաշխարհն իւր, ուր եւ գնաց անդառնալի։

Եւ զօրքն Պարսից յաղթեցին զօրացն Օսմանցւոց եւ դարձուցին ի փախուստ դէպ ի բանակն Օսմանցւոց՝ եւ ինքեանք զկնի հալածելով եւ կոտորելով, մինչ բերեալ լցին ի մէջ իսկ բուն բանակին՝ որ եւ ի մէջ այնմ բանակին մտին Պարսիկքն եւ կոտորէին զՕսմանցիսն. եւ Ղառչղայ խանն գնացեալ մերձ առ վրանն Սարդարին եզարկ թրով զշրջապատ վրանի Սարդարին, եհատ՝ եւ ընդ մէջն անցեալ գնաց. եւ ոչ ոք կարաց ընդդէմ ելանել նմա։ Եւ մինչեւ ցերեկոյ ո՛չ դադարեցաւ գործն արիւնահեղութեան, զորս կոտորեցին, եւ զորս փախուցին, եւ զորս ձերբակալ արարին՝ եւ ածին առաջի շահին, քանզի ասէին, երեսուն եւ չորս անուանի իշխանք ըմբռնեալք եղեն, Փաշայ, Քէհիայ, Ղուլար Աղասի, Սանջախ բէկի եւ այլք յոլովք։

Իբրեւ էառ գործն զկատարումն իւր ըստ ասացելումս օրինակի, եւ տեսեալ Ջղալօղլւոյն թէ պարտեցան զօրքն իւր՝ եւ ոչ եւս կարէ միւսանգամ կազմել ռազմ եւ պատերազմել, նաեւ մնացեալ զօրքն իւր գաղտագողի յետս փախչէին։ Մտախոհ եղեալ՝ թէ մի գուցէ ինքն եւս ըմբռնեսցի ի ձեռս Պարսից՝ խորհեցաւ զի դարձցի անդրէն ի Վան քաղաք։ Եւ յայնմ գիշերի ելեալ Սարդարն եւ ամենայն զօրքն իւր սկսան յետս դառնալ, եւ իբրեւ այս այսպէս եղեւ, ամենայն ոք զապրուստ անձին իւրոյ ջանայր, եւ փութայր հապճեպ տագնապաւ՝ զի ինքն քան զընկերն իւր կանխաւ փախիցէ, զի մի՛ գուցէ յետուստ ժամանեսցեն Պարսիկք՝ եւ կոտորեսցեն զինքեանս։ Եւ յայսմ տագնապելի փախստեանս պատճառէ թողին զամենայն ինչս իւրեանց, զկահ եւ զկարասիս, զուղտս եւ զգրաստս, զմթերս կերակրոց, եւ զգանձս սնդկով, եւ սապատով. քանզի զճրագունսն վառեալ թողին եւ զվրանսն կառուցեալ՝ որպէս կանխաւ կառուցեալ էր, այնպէս թողին, եւ զամենայն ինչ զոր ունէին յինքեանց ի բաց լքին, եւ դարձուցեալ զերեսս ի յետս ճեպէին ի փախուստ, եւ մինչեւ ցլուսանալ այգուցն ոչ մնաց եւ ոչ մի։ Իսկ ի լուսանալ առաւօտին ծանուցեալ եղեւ զօրացն Պարսից փախուստն Օսմանցւոց. իբրեւ զեկուցին Շահաբասին, յայնժամ հրամայեաց զօրացն Պարսից մտանել ի բանակն Օսմանցւոց եւ աւար հարկանել, որք եւ առ ժամայն յափշտակեալ իւրացուցին ի լիութիւն անձանց իւրեանց, եւ դարձան ուրախութեամբ ի Թարվէզ եւ անդ զետեղեցան շահն եւ զօրքն իւր։ Իսկ Սարդարն ելեալ ի Սօֆիանայ՝ գնաց փախստեամբ մինչ եհաս ի Վան քաղաք, եւ անտի մտեալ ի նաւ էանց զծովն եւ գնաց ի յԱմիթ եւ անդէն մեռաւ։ Պատերազմն ի Հոկտեմբերի քսան եւ հինգն եղեւ, եւ ինքն գնաց ի յԱմիթ՝ եւ մեռաւ՝ ի Փետրվարի ամսոյ վեցն։ Ասի եւս յոմանց թէ ինքն զինքն դեղակուր արար վասն ամօթոյ պարտութեանն։

Արդ՝ գալն Ջղալօղլի Սարդարին երկու անգամ եղեւ, առաջին գալն ի սկզբան ՌԾԴ. թուին, յորում նոր էր մուտ Նաւասարդի ամսոյն՝ որ եկն ի Նախչուան, եւ անտի գնաց ի քաղաքն Վան։ Եւ երկրորդ գալն այս է՝ որ եկն ի Սօֆիան եւ յաղթեցաւ՝ եւ դարձաւ, ՌԾԵ. թուին, ի սկիզբն տարեմտին ի ժամանակս առաջնոյ աշնան։

Եւ ի շարժմանէ այսց երկուց տիեզերակալացս՝ որք զարթուցեալե են ի պատերազմ, եթէ Սարդարն՝ որ եկն յարեւմտից, եւ թէ շահն՝ որ ի կողմս արեւելից՝ թէ որքան աւերումն եւ քանդումն եղեւ աշխարհի, թէ ի գալն եւ թէ ի դառնալն, թէ որքան ծանրաբեռն հարկապահանջութիւն եդեալ ի վերայ ժողովրդեանն եւ բռնութեամբ առին, նոյնպէս եւ զսուրուսաթն՝ որ զկնի զօրացն բերել տային, եւ թէ զօրքն՝ որ ի ձմեռն երիվարօքն իւրեանց ղշլաղ տային, կամ զքանդումն տանց եւ այգեստանաց, եւ զկոխումն արտորէից՝ եւ զհանումն համբարաց՝ ցորենոյ եւ զայլ սերմանեաց, եւ աւարումն, եւ յափշտակումն ընչից եւ ստացուածոց, զուստերաց եւ զդստերաց, եւ սպանումն անպարտ անձանց, զորս ի յայտնի եւ զորս ի գաղտնի, եւ զայլ ամենայն չարիսն զոր ածին ի վերայ աշխարհի. մեզ ոչ գոյ կար թուելոյ, այլ այնմ, որ թուէ զբազմութիւն աստեղաց, եւ ստեղծ զայնքան անձինս որք մատնեցան անողորմ եւ մարդադէմ գազանացն այնոցիկ։

[Է]

ՅԱՂԳՍ ՅԱՅՏՆԵԼՈՅ ՋԱԼԱԼՈՅՆ ԵՒ ՍԱՍՏԻԿ ՍՈՎՈՒՆ ԵՒ ՄԱՐԴԱԿԵՐ ԳԱՅԼՈՅՆ, ԵՒ ԱՅԼ ԵՒՍ ԱՒԱՐԱՌՈՒԹԵԱՆՑՆ՝ ՈՐՔ ԺԱՄԱՆԵՑԻՆ Ի ՎԵՐԱՅ ԱՇԽԱՐՀԻ

Եւ ի մէջ երկուց տիեզերակալացս այսոցիկ, այսինքն շահին եւ Ջղալօղլուն, ամայի մնաց երկիրն Արարատու իւրովք մասնաւոր գաւառօքն. քանզի շահն գնաց ի Թարվէզ՝ եւ ո՛չ է ձեռնհաս. եւ Սարդարն Օսմանցւոց մեռաւ, եւ ինքեանք ի մէջ իւրեանց ի խռովութեան կան, զի ոչ են միաբանք։ Վասն որոյ պարոնայք ոմանք՝ որք խրախուսեալ յուսային ի զօրութիւնս անձանց իւրեանց, գային եւ տիրէին երկրին Արարատու՝ այսինքն Երեւանայ։ Որպէս պարոնն՝ զոր Քանաքրլու Մահմատ ասէին, եկեալ տիրացաւ աշխարհին։

Եւ զկնի սորա այլ ոմն Ջալալի փաշայ՝ զոր Թօփալ Օսման փաշայ ասէին, որ է Զիալ փաշայի որդին՝ սա եկեալ մարտեաւ ընդ Քանաքրլու Մահմատին ի գաւառին Կոտէից, որ այժմ ասի Ղրխբուլաղ՝ մերձ ի գիւղն Առինճ. եւ փախոյց զՔանաքրլու Մահմատն։ Եւ ինքն Օսման փաշայն հաւաքեալ առ ինքն բազում արս սրիկայս՝ արար իւր զօրս իբրեւ հազարաց եւ կալեալ իւր կայեան զգիւղն Կարփի՝ եւ անդ նստէր. եւ զձմեռն զայն անդ ձմերեաց։ Ուստի առաքէր զզօրս իւր ի շրջակայ գաւառս եւ ի գիւղս բերել ինքեանց եւ անասնոց իւրեանց կերակուրս։ Եւ գնացեալ արքն՝ յոր շէն եւ մտանէին, ոչ շատանային բաւականաւն, զի յետ հոգալոյ զբաւականն՝ աւելորդաց ձեռն արկանէին, քանզի կալեալ զարսն կախէին, զոմանս յոտից՝ եւ զոմանս ի բազկաց եւ զոմանս յերկուորեաց, եւ անողորմ գանիւ հարեալ բրածեծ առնէին՝ մինչ անշունչ լեալ իբր զմեռեալս դառնային. եւ ոմանք եւս ի տանջանս մեռանէին։ Ոմանց զականջս կտրէին, եւ ոմանց ընդ քիթն նետ հարեալ շրջեցուցանէին։ Եւ այսպէս չարաչար տանջանօք չարչարէին ցուցանել նոցա համբարս ցորենոյ եւ գարւոյ. դարանս եւ պահարանս գանձուց եւ ստացուածոց։ Եւ զյատակս տանց եւ զայլ շինուածոց փորեալ բրբրէին վասն գիւտի ընչից, եւ փլուցեալ զորմս եւ զծածկոյթս յարկաց յուզէին՝ եւ որոնէին ինչս. եւ յայսմ պատճառէ աւերութիւնս բազումս գործէին։ Եւ նախ զգիւղն Կարփի այսպէս արարին, եւ զայր մի ի նոյն գեղջէն՝ վասն պահանջելոյ ընչից բազում աւուրս ի բանտի եւ ի կապանս պահեցին. յոլով օրինակաւ տանջեցին, եւ յետոյ սպանին՝ եւ ընդ մէջն յերկուս հերձեալ կախեցին զորմով ի վերայ ճանապարհին յահ եւ երկիւղ տեսողաց գաւառականացն։

Եւ գնացեալ ոմանք ի Ջալալոցս այս ի մեծափառ ուխտն Յոհանավանք. յորոց տեսլենէ բնակիչք վանիցն ամենեքեան փախեան, բայց զտկար եւ զհիւանդ աբեղայ մի կալան՝ եւ խնդրէին ցուցանել դարան եւ պահարան։ Եւ յաւուրս երիս կախեալ զաբեղայն ի բազկացն՝ ծեծէին. եւ իբրեւ ոչ եցոյց պահուստ ինչ՝ զայրացեալ Ջալալոցն որպէս զգազան կատաղի՝ իջուցեալ ի բազկացն յերկուորեացն կախեցին եւ չարաչար տանջէին. եւ նա անճար մնացեալ եցոյց նոցա զդարանն, եւ մտեալ ի ներքս ի դարանն կողոպտեալ յափշտակեցին զամենայն ինչսն, եւ զկնի՝ զաբեղայն եւս սպանին՝ եւ արկին ի խոր մի վանիցն։ Եւ անտի ի դարանէն հանին բազում ինչս, եթէ շորեղէն, եթէ պղնձեղէն, եթէ անօթք, խաչ, սկիհ, շուրջառ, բուրվառ եւ գրեանք, որք էին ամենեքեան պատուական գրեանք վարդապետականք։ Այլ եւ էին ի դարանի աստ սրբութիւնք վանիցն. որ էր վարշամակ երեսացն Քրիստոսի, եւ մասն ինչ ի փուշ պսակէն Քրիստոսի. եւ աջն սրբոյն Ստեփաննոսի նախավկային։ Եւ այլ եւս սրբութիւնք եւ սուրբ նշանք, զորս առեալ զամենեսեան Ջալալիքն՝ եւ տարեալ կորուսին. եւ զանուն գլխաւորի սոցա, Աբդուռըզման Մուսալիմ ասէին։

Եւ ի գիւղն Ուշական կալեալ զայլ ոմն այր կախեալ յերկուորեացն տանջէին ցուցանել պահուստ, եւ զայն տեսեալ միւս գեղականացն առեալ զընտանիս իւրեանց փախեան ի գաւառն Գեղարքունի։ Եւ այսպէս արարին զամենայն շրջակայ զգիւղսն եւ զգաւառսն Կարփու։ ԶԱպարանու երկիրն, զՂրխբուլաղայ երկիրն, զԾաղկունաց ձորի երկիրն, զԳառնւոյ ձորն, զՈւրծայ ձորն եւ յայնկոյս գետոյն Երասխայ՝ զՍահաթայ երկիրն՝ զԿողբ եւ զԱղջաղալէն։

Ոմանք յայսմ Ջալալոցս գնացին ի գաւառն Գառնւոյ եւ գտին փորածու այր մի, յորում բազում քրիստոնեայք յահէ նոցա փախուցեալք թաքեալ կային։ Եւ էր այրն այն գետնափոր եւ մեծ. որոյ միայն մուտ կայր, եւ ոչ յայլ ուստեքէ ծակ կամ շնչահան կամ հովամուտ, որ ի վաղեմի ժամանակաց յիշխանաց փորեալ եւ կազմեալ էր վասն իւրեանց ինչ պիտոյից. եւ արդ սոքա մտին անդ եւ թաքեան յահէ Ջալալոցն։ Իբրեւ եկին Ջալալիքն եւ գտին՝ եւ ի բազում աւուրս մարտնչէին, եւ ոչ կարէին առնուլ զայրն զայն։ Ապա արարին հնարս. զի բերին հուր, եւ վառեցին առաջի դրան այրին, որպէս զի ծուխ հրոյն մտեալ ի յայրն վտանգեսցէ զնոսա, որք ի ներքս իցեն. եւ ի վերայ հրոյն արկին ժահահոտ գէշ ինչ՝ զորոյ հոտն տանէր օդն ի ներս ի յայրն։ Եւ էին յայրին մարդիկք բազումք իբրեւ հինգ հարիւր կամ եւս աւելի. եւ վասն խաւարչտին եւ նսեմութեան յարկին ճրագունք էին վառեալ։ Եւ ի ժահահոտութենէ գիշոյն, զոր արկեալ էին ի վերայ հրոյն՝ որ ի յայրն մտանէր՝ սկսաւ ապականիլ օդն, որ ի մէջ այրին. եւ քարինքն ամենայն քրտնեցան՝ եւ հոսէին ի քարանցն քրտունքն որպէս զջուր. եւ ճրագունքն ամենայն սկսան նուազել մինչեւ ամենեւին շիջան, եւ մարմինք մարդկանցն սկսաւ ուռիլ եւ բշտիլ եւ դեղին ջուր հոսիլ. եւ ամենեքեան շնչարգելք եղեալ նուաղեցան, եւ թուլացեալ թալկացեալ անշնչացան իւրաքանչիւր յիւրում տեղւոջ եւ առհասարակ արք՝ եւ կանայք, ծերք եւ տղայք՝ եւ մատաղ մանկտիք ի միասին մեռան. եւ ի նոցանէ ո՛չ ոք ել արտաքս։ Եւ Ջալալիքն, որք զդուռն այրին պահէին. գիտացին թէ ոչ հնազանդեցան նոցա գաղթեալ արքն՝ որք ի մէջ այրին, վասն որոյ երկմիտ եղեալ ի տարակուսի կային։ Եւ յայնժամ կալան Ջալալիքն զայլ ոմն այր ի նոյն գաւառէն՝ եւ բռնադատէին ցուցանել զապրանս. եւ նա յահէ սպանմանն ասաց. «Եկայք ընդ իս զի գնասցուք ի Քօռադարէն՝ եւ անդ ցուցից ձեզ զապրանսե։ Իբրեւ նոքա գնացին, յայնժամ նախախնամութեամբն Աստուծոյ արք ոմանք, որք ի նոյն դարանէն ելեալ էին յառաջագոյն, եւ վասն իւրեանց ինչ գործոյ գնացեալ էին յայլ ուրեք, ի նմին ժամու եկեալ ի հեռաստանէ դիտեցին թաքնաբար զդուռն այրին՝ զի ոչ կայր անդ ոք. ապա եկին ի դուռն այրին, տեսին զայս ամենայն եղեալ եւ փութացեալ զհուրն ի բաց ցրուեցին. եւ վառեցին ճրագ՝ եւ մտին ի ներքս ի յայրն եւ տեսին զամենեսեան իբրեւ զմակաղեալ ոչխարս յիւրաքանչիւր տեղիս մեռեալ՝ հայր զորդւով՝ եւ մայր զդստերբ եւ եղբայր զեղբարբ՝ զմիմիամբք գիրկս ածեալ եւ մեռեալ։ Եւ փութացեալ նոցին նախ՝ զընտանիս իւրեանց արտաքս քարշեալ ձգեցին ի դուրս ի յայրէն եւ ապա՝ զայլս, որքան կարացին արտաքս բերին. եւ զորս արտաքս բերէին, եւ հոգ տարեալ սպասաւորէին, զձիւն եւ զջուր ի վերայ հեղուին, շնորհօքն Աստուծոյ կենդանանային, եւ այսպէս զբազումս արտաքս բերեալ ապրեցուցին ի դառն մահուանէն. բայց զորս ոչ կարացին արտաքս բերել, ամենեքեան մեռան այսպիսի մահուամբ։ Եւ որք ելեալ ի դարանէն ոչ եւս կարացին կալ ի տեղին յահէ Ջալալոցն, այլ փութանակի մեկնեալք ի տեղւոյն փախեան յայլ ուրեք ապրեցուցանել զանձինս։ Եւ այսպէս զամենայն գեղօրայս գաւառացն Արարատու յաւեր եւ յապականութիւն դարձուցին. եւ ի կերակրելի սերմանեաց եւ ի բնակչաց թափուր արարին։

Եւ ապա խորհեցան Ջալալիքն գնալ յերկիրն Գեղամայ՝ որ է Գեղարքունի, քանզի գիտէին թէ անդ են համբարք ցորենոյ եւ գարւոյ, եւ ջոկք ոչխարաց եւ անդէոց, որ է պախրէք՝ յոլովք գոն։ Վասն որոյ յոլովք ի զօրացն Ջալալոց ելեալ գնացին յերկիրն Գեղամայ. եւ զբազում գիւղս կողոպտեալ աւար հարին։ Եւ բացեալ զհամբարս նոցա զցորենոյ եւ զգարւոյ, եւ նոցին տեարց ձեռօքն բարձին նոցին անասնոցն, եւ զնոսին կալան պահակ՝ որ է կոռ, վարող եւ քշող բեռնակիր անասնոցն, որովք բերէին զցորեանն ի բնակարանս իւրեանց։ Այլ եւ զկանայս, եւ զտղայս գերեցուցին բերին ընդ ինքեանս. որպէս զի տեարք գերեացն արծաթ եւ ոսկի վասն նոցին գնոցն բերեալ դարձուսցեն զգերիսն. եւ իբրեւ ըստ բաղձանաց սրտից իւրեանց զոր ինչ եւ կամեցան, արարին. եւ ապա չուեցուցեալ զգերեալ կանայսն եւ զտղայսն, եւ պահակ կալեալ արամբքն բարձեալ նոցին գրաստուցն եւ եզանցն զամենայն բեռինսն. եւ զբազմութիւն անասնոցն՝ որք էին ջոկով ոչխարք՝ եւ պախրէք եւ երամով ձի՝ վարեալք բերէին։ Իբրեւ եկին երկուց աւուրց ճանապարհ եւ զի էր գործառնութիւնս այս ի ժամանակս ձմերայնոյ, այլ եւ ձմեռնն այն ծանրաձմեռն եւ ձիւնամեծ էր, վասն որոյ բեռնակիր անասունքն ամենեքեան վաստակեալ մնացին ի ճանապարհին, եւ ի թանձրութենէ եւ ի յոլովութենէ ձեանն ոչ կարէին գնալ։ Յաղագս որոյ զմնացեալ գրաստուց բեռինսն բաժանեցին շալակ շալակ. եւ շալակեցուցին գերեացն արանց եւ կանանց եւ տղայոց. եւ այսպէս անցուցեալ զսարն՝ հասուցին ի Կարփի գիւղն։ Բայց թէ որքան դառն աղէտիւ վտանգ էր ողորմելի ժողովրդեանն՝ որք պատահեցան այսմ գործոյ. զի զոմանց զձեռս եւ զոտս եւ զունչս տարաւ ցուրտն, որք յօդաթափք եղեն ի մասանց մարմնոյ։ Եւ այլք ի շնչմանէ ցրտասառոյց դառնաշունչ օդոյն սառուցեալք անդէն իսկ ի ճանապարհին մնային՝ եւ մեռանէին. եւ այլք ոմանք ասէին վասն կանանցն, որք զցորեանն շալակեալ ունէին ի բազում վաստակոյն խոնջեալ եւ ի ցրտոյն սառուցեալ եւ քաղցոյն նքողեալ պակասեալ ի զօրութենէ եւ վհատեալ ի կենաց ոչ կարէին գնալ. նստէին շալակովն ի վերայ ձեանն եւ մնային եւ մեռանէին։ Եւ այսպէս՝ որք մեռան ի ճանապարհին՝ մեռան, եւ որք մնացին՝ զամենեսեան բերեալք հասուցին ի Կարփի. զոմանս վաճառէին արծաթոյ եւ զոմանս պահէին ի ծառայութիւն գործոց իւրեանց։ Եւ Ջալալիքն կացին այսպէս մինչ ի գարունն՝ եւ հասին մերձ յաւուրսն Համբարձմանն։ Եւ ապա ելեալք անտի գնացին յերկիրն Ախլցխու. եւ անդ եւս զայն գործ կատարէին։

Եւ ոչ միայն այս Ջալալիքն այսպէս առնէին. գոյին եւ այլք Ջալալիք՝ ոմանք յոլովք՝ եւ ոմանք սակաւք. որք ի տեղիս տեղիս զկայ առեալ եւ որջացեալք էին՝ զայսպիսի գործս գործէին։ Այլ եւ ի քրիստոնէից ազգէ՝ արք ոմանք, որք ոչ ունէին զերկիւղն Աստուծոյ յինքեանս. իբրեւ տեսանէին թէ այլազգիքն այսպէս առնեն, ինքեանք եւս սկսան այսպէս առնել. վասն զի աչօք տեսին եւ սրտիւ յօժարեցան. եթէ յայտնի յափշտակութեամբ՝ եւ թէ գաղտնի գողութեամբ այնպէս առնէին. քանզի երկիրն անտէր եւ ամայի էր յաշխարհակալ բռնաւորաց. եւ ամենայն ոք զախորժակս կամաց իւրոց կատարէր։ Արդ՝ որպէս պատմեն տեսողք ժամանակին, զի բնաւ ոչ գոյր նշոյլ բարութեան յաւուրսն յայնոսիկ բաց ի թշուառութեանցն, որպէս պատմեցաք, եւ տակաւին եւս պատմելոց եմք։ Վասն զի թագաւորն արեւելից Շահաբաս զօրօքն Պարսից զբաժին արեւելեայ աշխարհիս յաւեր դարձոյց։ Սոյնպէս եւ Ջալալիքն՝ որք ի մասն բաժնի արեւելեայ երկրիս գերագոյն քան զնոսա աւերիչք եւ ապականիչք։ Եւ Սարդարն Օսմանցւոց նոցին՝ զօրօքն ի Միջերկրայս՝ սկսեալ ի Կոստանդնուպօլսէ մինչ ի յԵրեւան քաղաք աւերեցին. սոյնպէս եւ Ջալալիքն, որք էին յաւուրսն յայնոսիկ ի կողմանս երկրին Օսմանցւոց, գերագոյնք քան զնոսա աւերիչք։ Եւ սոքա էին արք անուանիք՝ եւ յաղթողք՝ եւ քաջ պատերազմողք՝ եւ անպարտելի ախոյեան։ Եւ զի էին Ջալալիքս այսոքիկ բազումք, վասն որոյ հարկաւոր համարիմ շարադրել զանուանս նոցա, որով մարթասցիս վերահասու լինիլ աւերման աշխարհաց՝ որ ի նոցունց եղեւ. թէ որքան եղեալ է եւ զոր ինչ լուաք յականատես պատմողաց՝ զայն գրեմք։

Նաք Ղարայ Եազիչին բազում հեծելօք, որ ի ՌԽԷ. թուին ապստամբեցաւ ի թագաւորէն, եւ եկեալ յՈւրհայ քաղաք եմուտ ի բերդն, եւ ամրացաւ։ Եւ հրամայեցաւ ի թագաւորէն ի վերայ սորա Սարդար գալ. եւ Սարդարն եկեալ ԽՌ. մարդով ոչինչ կարաց ստնանել՝ դարձաւ։ Եւ ապա Եազիչին ելեալ ի բերդէն՝ եւ այլ եւս զօրս ժողովեաց ի վերայ իւր, եւ նոքօք սկսաւ աւերել զաշխարհս, եւ նախ զՈւրհայ քաղաք եւ ապա զայլս՝ զԹօխաթ, զՍեբաստիայ, զԲուրսայ, զԱնկիւրիայ եւ այլ ուր եւ հանդիպեցաւ։ Եւ զխարաջն զոր հանապազ թագաւորն առնոյր ի ժողովրդոց, այս Եազիչիս զերկու տարւոյ խարաջն ինքն էառ, եւ իւրոց զօրացն ռոճիկս բաժանեաց։

Հուսէյին փաշայ՝ ՌԽԸ թուին ապստամբեցաւ ի թագաւորէն։ Քօսայ Սաֆար ՌԽԸ. թուին ապստամբեցաւ։ Ահմատ փաշայ ՌԾ. թուին ապստամբեցաւ։ Ինջաղան ՌԾԳ. թուին ապստամբեցաւ։ Յուլարղստին ՌԾԴ. թուին ապստամբեցաւ։ Թաւուլն ԺԲՌ. մարդով ՌԾԲ. թուին ապստամբեցաւ։ Այս Թաւուլիս եղբայրն՝ զորոյ անունն ոչ գտաք։ Մահմատ փաշայ ԻՌ. մարդով։ Մանօղլի։ Ջանփօլատօղլի Ալի փաշայ։ Սորին եղբայրն՝ զորոյ անունն ո՛չ գտաք։ Քօռողլի, այս այն Քօռօղլին է, որ բազում խաղ է ասացեալ՝ զոր այժմ աշղներն եղանակեն։ Գզիրօղլի Մուստաֆայ բէկ Ռ. մարդով. եւ սա եւս ընկեր է Քօռօղլւոյն՝ զոր յոլով տեղիս ի մէջ իւր խաղին զսա յիշէ։ Միւս Մուստաֆայ բէկ։ Ղարաղաշ։ Դալունասիպ։ Եօլայ Սըղմազ, Թանղրի Թանիմազ։ Գօկապախան։ Չըփլախ։ Քեասաքեաս։ Քրլու։ Ղարասահաթ։ Աղաջդանփիրի։ Սոքա ամենեքեան Ջալալիք էին, որք ոչ հնազանդէին թագաւորին. եւ ո՛չ ի տեղի ուրեք զկայ առեալ բնակէին, այլ աշխարհաւերք եւ աշխարհակործանք. եւ ուր եւ լսէին զհամբաւ շինութեան, դիմեալ անդր հասանէին, աւարեալ կողոպտէին եւ զշինուածսն հրդեհեալ այրէին։

Ի մերձակայից Կոստանդնուպօլսի՝ մինչեւ ցԵրեւան քաղաք. ի Բաղդատայ մինչեւ ցԴամուրղափուն, զՍպիտակ ծովու մէջն եւ զՍեաւ ծովու մէջն. այս եզերքս՝ զորս ծրագրեցի, զսոցա մէջն զայսքան աշխահս յաւեր եւ յապականութիւն դարձուցին։

Եւ յայսմ պատճառէ հողագործք եւ երկրագործք՝ որք յիւրաքանչիւր տեղիս գոյին, յերկիւղէ եւ յահէ սոցա փախուցեալք ի բերդս եւ ի դղեակս, եւ ի փապարս լերանց ամրանային. եւ ոչ կարէին առնել զերկրագործութիւն, վասն որոյ սերմանել եւ հնձել եւ կալ եւ կուտ բարձաւ ամենեւին։ Եւ սկսաւ լինել սղութիւն հացի եւ ամենայն ուտելի իրաց եւ ո՛չ գտանիւր. եւ թէ ուրեք ուրեք եւս գտանիւր, եւ այն եւս ծանր գնոյ։ Եւ ի ժամանակի սղութեանս այս եկն մարախ յընդհանուր Միջերկրայս եւ եհար միանգամայն զամենայն երկիրս եւ եկեր զխոտ, զբոյս, եւ զայլ կանաչ՝ որ երեւիւր։ Յորոյ յետագայ եղեւ սով սաստիկ. եւ բնակին ոչ երեւիւր հաց եւ կերակուր եւ այլ ինչ ուտելի։

Եւ յայսմ ժամանակի եղեն ցիր եւ ցան ազգն Հայոց եւ գնացին իւրաքանչիւր ոք հանդէպ երեսաց իւրոց գտանել տեղի կելոյ եւ ապրելոյ։ Ոմանք յՈւռումէլի, ոմանք ի Բուղդան, ոմանք ի Լէհ, ոմանք ի Կաֆայ, ոմանք ի ծովեզերսն Պոնտոսի, ոմանք ի Թարվէզ եւ յԱրտաւիլ՝ եւ ի գաւառս սոցա։ Զի յազգէն Հայոց՝ որքան ղարիպականք կան յասացեալ գաւառս, յայս ժամանակիս եւ յայս պատճառէս են գնացեալ։ Եւ Շահաբաս թագաւորն որ ի Հայոց ազգէն այնքան բազում քրիստոնեայս քշեաց եւ տարաւ յերկիրն Սպահանայ եւ Ֆահրապատու, նոքա ամենեքեան յայս ժամանակիս էին եկեալ՝ զոր շահն տարաւ։

Եւ ըստ ասացելումս ի ժամանակի սովիս՝ որք ցրուեցան եւ գնացին՝ գնացին, եւ որք մնացին ի Միջերկրայս, ի չգոյէ հացի՝ սկսան ուտել զկենդանիս՝ զարջառս եւ զոչխարս։ Եւ ի սպառել սուրբ կենդանեացն՝ սկսան ուտել զանսուրբ կենդանիս՝ զձի, եւ զջորի եւ զէշ եւ զայլ անսուրբ կենդանիս. մինչեւ զշուն, եւ զկատու, եւ այլ ինչ որ ի ձեռս անկանէր վասն կարեաց կերակրոյն։ Եւ իբրեւ այլ առաւել սաստկացաւ սովն, սկսան ուտել զմեռեալս՝ եւ ոչ թաղէին՝ այլ ուտէին. քանզի զօրացեալ էր ի վերայ աշխարհի սովն։ Եւ բազումք եւ բազում տեղիս զկենդանի մարդս ըմբռնէին եւ ուտէին։

Որպէս պատմեցին մեզ թէ յերկիրն Արարատու ի գիւղն որ կոչեն Ուշական, այր ոմն արարեալ էր վիհ ինչ ի մէջ տան իւրոյ թաքնաբար, որ զայր ղարիպական խաբեալ բերէր ի տուն իւր եւ սպանեալ պահէր ի վիհն յայն՝ եւ յաւուրս յաւուրս սակաւ սակաւ ուտէր. զոր յետոյ իմացան բնակիչք գեղջն՝ եւ հալածեալ փախուցին ի գեղջէն։

Եւ ի գիւղն՝ զոր Բջնի ասեն, ճանապարհորդք ոմանք՝ որք ընդ այն անցանէին, տեսանէին զի ծուխ ելանէր ի տանէ միոյ. եւ նիշ արարեալ գնացին ի տունն՝ տեսին կանայս երիս ի տանն՝ որ կառուցեալ էին պոյտն եւ եփէին կերակուր. իբրեւ ի վեր առին զխուփն՝ տեսին ձեռս եւ բազուկս եւ այլ միս մարդոյ, որ եփէին զի կերիցեն։ Իբրեւ բռնադատեցին զկանայսն խոստովանել զայն. յայնժամ նոքա զստոյգն ասացին, թէ «վասն հարկի սովուն՝ որ ոչ ունիմք ինչ զի կերիցուք, վասն որոյ զանցորդ մարդիկս, որք ընդ այս անցանեն, խաբելով բերեմք ի տուն՝ եւ սպանեալ եփեմք եւ ուտեմքե։

Այլեւ յԱրզրում քաղաքի սմին օրինակաւ այսպիսի գործ եղեալ էր՝ զոր տեսողքն պատմեցին ինձ, թէ կանայք չորք միաբանեալ էին. եւ ի տան միում արարեալ ինքեանց բնակութիւն, որ մի եւ երկու ի նոցանէ աւուրց յաւուրս ելեալ արտաքոյ շրջէին եւ խաբէին զմարդիկ պատրողական բանիւք՝ եւ բերեալ ի տուն, ըմբռնեալ զմարդն սպանանէին, եփէին եւ ուտէին։ Եւ եղեւ ի միում աւուր զի զայր ոմն տարան ի տուն, եւ մինչ կամէին ըմբռնել զայրն՝ եւ այրն իմացեալ զխորհուրդս նոցա փութանակի ի բաց ոստեաւ, զերծաւ ի ձեռաց նոցա եւ փախուցեալ ել ի տանէն, եւ գնացեալ առ փաշայն, որ իշխան էր քաղաքին եւ ծանոյց նմա. եւ իշխանն հրամայեաց զինուորաց գնալ ընդ առնն՝ եւ ըմբռնել զկանայսն. եւ զինուորացն գնացեալ ըմբռնեցին զկանայսն։ Ապա սկսան խուզել զտունն, իբրեւ մտին ի ներքսագոյն տունն, տեսին ԻԴ. գլուխք մարդոյ՝ զորս սպանեալ եւ կերեալ էին, եւ զինուորքն բռնադատէին եւ խոշտանգէին զկանայսն ասել ստուգիւ զգործս իւրեանց. եւ նոքա պատմեցին թէ վասն վտանգի սովուս խաբանօք բերեմք զմարդիկս աստ՝ եւ սպանեալ ուտեմք։ Եւ կալեալ զկանայսն տարան առ փաշայն. եւ փաշայն հրամայեաց սպանանել զչորեսին կանայսն. եւ այնպէս արարին։

Եւ մերձ Բասենոյ երկրին է գաւառ մի, զորոյ զանունն Խալիեազի ասեն՝ որ այժմս անբնակ է գաւառն այն. ուստի էր այր ոմն հաւատարիմ եւ բանագէտ. սա պատմեաց թէ ի ժամանակս այս սովիս՝ տղայր երկուք առ մեզ բնակէին՝ զի մեզ գոյր ցորեան ուտելոյ։ Եւ եղեւ օր ինչ, որ ո՛չ երեւեցան տղայքն. եւ եկն առ իս կարծիք՝ թէ մի գուցէ անկան ի ձեռս մարդակեր արանց՝ եւ կերեալ եղեն, եւ վասն ահի մարդակեր արանցն առի ընդ իս արս երկուս եւս, քանզի եւ ես երկնչէի միայն գնալ առ նոսա, եւ գնացի ի կարծեցեալ տեղին, ուր էին ժողովեալ բազում սովալլուկ մարդիկ, արք եւ կանայք, յորոց գոյր կարծիք մարդակերութեան։ Իբրեւ մտի ի տունն հարցի ցնոսա՝ եւ նոքա յուրաստ եղեն, եւ էր թոնիրն ի վառ եւ պոյտն ի վերայ, յորում եփէին կերակուր. եւ առեալ ի բաց զխուփն հայեցայ ի մէջ պուտկին՝ տեսի զոտն տղային, ապա եկեալ եղբայր տղային եւ ասաց՝ թէ զեղբայրն իմ մորթեցին եւ կերան. եւ այդ նորին ոտն է։ Եւ ես յետ բազմաց կսկծանաց՝ առեալ զմնացեալ տղայն տարայ ի տունս մեր՝ որ ապրեցաւ։ Այլ եւ սոյն այր ասէր՝ թէ տեսի զի երկու պառաւ կանայք՝ որք կալան զփոքր աղջիկ մի, խեղդեցին եւ կերան, եւ ես զայս ծանուցի Սարգիս անուամբ առն միոյ. եւ նա սպան զերկոսին պառաւսն։ Եւ բազումք ի բազում տեղիս այսպէս արարեալ էին. որսացեալք զմարդիկ եւ կերեալ։

Եւ ո՛չ միայն զայլ օտար մարդ ուտէին՝ այլ եւ արք եւ կանայք զզաւակս իւրեանց կերեալ են։ Որպէս լուաք թէ յերկիրն Սեբաստիոյ ոմանք զզաւակս իւրեանց կերեալ են։ Այլ եւ յայլում գաւառի կին ոմն իւր երկու որդիս եւ զմի դուստրն կերեալ է։

Եւ ոմանք հարկեալք ի կարեաց սովուն ելանէին՝ եւ շրջէին ի շինամիջին եւ վասն պակասելոյ զօրութեան, ճնշեալ՝ եւ մաշեալ, եւ նքողեալ ո՛չ կարէին գնալ, անկանէին ի շինամիջի եւ յանցս ճանապարհաց եւ յանկիւնս որմոց եւ մռնչելով եւ նուալով եւ հեծելով մեռանէին։

Եւ ոմանք եկեալ միաբանէին արք Ժ. եւ Ի. եւ Լ. եւ գնային ի գեղջէ ի գիւղ եւ յերկրէ յերկիր խնդրել կերակուր եւ ո՛չ կարէին գտանել, զի իբրեւ զԱստուածառաք պատուհաս ի վերայ ընդհանուր աշխարհի սփռեալ էր սովն, ըստ բանի մարգարէին. «Կոչեաց սով յերկիր նոցա եւ զամենայն զօրութիւն հացի եբեկե [Սաղմ. ՃԴ 16]։ Էր զի ոմանք ի նոցանէ հասանէին ի շէնս, եւ էր զի ի ճանապարհին մեռանէին։

Եւ ի դիականց մեռելոցս այսոցիկ կերան վայրի գազանք եւ անընդելք կենդանիք, մանաւանդ թէ գայլք. եւ ուտելով զմեռեալս, սովորեցան եւ զկենդանի մարդ ուտել՝ զոր մարդագայլ ասէին։ Եւ այնքան սովորեցան եւ համարձակեցան գայլք ի վերայ մարդոյ մինչեւ զկենդանի մարդս պատառէին եւ ուտէին։ Եւ յայսմ պատճառէ երթեւեկութիւն գնացից ճանապարհաց խափանեցաւ յահէ մարդագայլոցն։ Եւ այնքան վստահացան գայլք ի վերայ մարդոյ՝ որք գային ի մէջ շինին եւ մտանէին ի տունս, եւ որում եւ պատահէին եթէ յանկողնի ննջեալ տղայի, եւ թէ ի մէջ օրօրոցի, եւ թէ ի գիրկս մարցն, ի վերայ արձակէին եւ բռնութեամբ կորզեալ ի գրկացն եւ յօրօրոցէն յափշտակեալ՝ առեալ փախչէին՝ եւ տարեալ ուտէին։ Այսմ գործոյս տեսողք յոլովք եւ բազումք գոյին, որք զիւրաքանչիւր տեսեալն պատմէին գործս զարմանալիս եւ սարսռելիս։ Որ եւ այնմ ժամանակեան գայլատար մանկանցն բազումք գոն այժմ՝ որք եղեալք են արք կատարեալք եւ ծերացեալք, որոց ի գլուխն եւ յերեսն եւ յայլ տեղիս մարմնոցն տեսանի սպիք վիրացն պատառոտեալ եւ գիշատեալ զոր արարեալ են գայլքն՝ որոց ի հարցանելն մեր վասն գիշատելոց տեղեացն, պատասխանեն թէ «Գայլն յափշտակեալ տարաւ զիս յուտել եւ ժողովեալ արանց բազմաց ազատեցին զիս ի բերանոյ գայլոյնե։

Եւ եղեւ սովս այս ի մէջ երկուց մեծ ծովուցն, այսինքն Սպիտակ ծովուն, եւ Սեաւ ծովուն ի մերձակայ գաւառացն Կոստանդնուպօլսոյ մինչեւ ի գաւառն Թարվիզու, ի Բաղդատայ մինչեւ ի Դամուրղափուն, այսքան եզերացս մէջն եղեւ սովն եւ սաստկացաւ, այնքան որ զշուն եւ զկատու եւ զայլ անսուրբ կենդանւոյ, եւ զմարդոյ միս կերան մարդիկ, որպէս եւ պատմեցաք։ Եւ եղեւ սկիզբն սովուս ի ՌԾԵ. թուին, յայսմ ամի թոյլ էր սովն եւ ոչ էր խիստ, իսկ ի մտանելն ՌԾԶ. թիւն, եւ ի ՌԾԷ. կարի սաստկացաւ, եւ ի մտանելն ՌԾԸ. թուլացաւ, եւ ի ՌԾԹ. բարձաւ բնաւին ողորմութեամբն Աստուծոյ ամենախնամողին՝ որ ոչ իսպառ բարկանայ ստեղծուածոց իւրոց՝ եւ ոչ յաւիտեան պահէ ոխս [հմմտ. Սաղմ. ՃԲ 8-9], որում փառք յաւիտեանս ամէն։

[Ը]

ՅԱՂԱԳՍ ԱՌՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱՑՆ ԳԱՆՋԱՅՈՒ ԵՒ ՇԱՄԱԽՈՒ

Յետ երկրորդի գալստեան եւ դառնալոյ Ջղալօղլի Սարդարին, որ եկն ի Սօֆիան եւ պատերազմեցաւ ընդ Պարսից եւ պարտեալ դարձաւ ի յԱմիթ եւ մեռաւ։ Թագաւորն Պարսից Շահաբաս ամենայն զօրօքն իւրովք կայր ի Թարվէզ քաղաքի զձմեռն զայն՝ իսկ ի շնչել հողմոյն հարաւոյ՝ ի ժամանակս գարնան ժողովեաց զամենայն զօրս իւր՝ եւ գնաց ի վերայ զօրացն Օսմանցւոց՝ որք տակաւին էին ի քաղաքին Գանձակայ՝ որ է Գանջայ, յորում ամի էր թուականն մեր ՌԾԵ. եւ ի հասանելն անդր շրջապատեալ զբերդն նստաւ ի վերայ։ Եւ զերկիրն ամենայն գրաւեալ ընդ իւրով իշխանութեամբն եւ պահէր ի խաղաղութեան, հրաման արարեալ իւրոց զօրացն մի՛ զոք խուել՝ եւ մի՛ զոք բռնադատել ի բնակչաց երկրին, ուստի լցեալ լինէր ամենայն պիտոյք նոցա՝ մարդկան եւ անասնոց։ Եւ ինքն շահն ուշ եդեալ գործոյ պատերազմին՝ զի առցէ զբերդն պէս պէս հնարիւք։ Երբեմն սիբայ բարձրացուցեալ ի վերուստ ծեծէին. երբեմն ի ներքուստ զյատակս պարսպացն փորեալ նաղմն առնէին, եւ զայն լնուին բարութով հրդեհէին, եւ զպարիսպն ի վեր առեալ ընդ երկինս ցնդէին։ Եւ երբեմն սուտ երդումն եւ դաշն խաղաղութեան գրէր շահն՝ եւ առաքէր ի մէջ բերդին, թէ դուք ամենեքեան ձերովք ընչիւք եւ ամենայն ընտանեօք ելեալ գնացէք յաշխարհն ձեր՝ եւ մեք ձեզ ինչ ո¯չ մեղանչեմք, միայն թէ զբերդն տուք մեզ։ Իսկ զօրքն Օսմանցւոց ոչ տային՝ այլ երկայնամտեալ համբերէին, եւ քաջութեամբ պատերազմեալ դիմակայէին։ Իսկ Պարսիկ զօրքն ո՛չինչ կրէին վտանգ՝ կամ կերակրոյ կամ ցրտոյ եւ կամ ի շրջակայ թշնամեաց՝ եւ կամ յայլ իրաց, այլ կային առանց պակասութեան եւ հանապազ պատերազմէին։ Եւ մինչ ետես շահն թէ սակաւ ինչ երկարի գործ պատերազմին ձուլեաց անդէն երկուս թօփս մեծամեծս, հզօրս եւ ուժգնաբաղխս որոց ի ձգելն կարի փլուցանէր զպարիսպ բերդին. եւ սովաւ յոյժ վտանգ լինէր Օսմանցւոցն։ Ի վերջոյ ամենայն պատերազմին՝ բնակիչք բերդին զօրքն Օսմանցւոց հայէին շուրջ զինքեամբ, զի ոչ յուստեքէ գոյր նոցա օգնական՝ ոչ յիւրեանց շրջակայ քաղաքացն, նաեւ ոչ ի դրանէ թագաւորին իւրեանց. զի Ջալալիք բազում կային ի մէջ երկրին Օսմանցւոց՝ զորոց զանուանսն յանցեալ ճառիդ յիշեցաք, եւ նոքա այնու էին պատաղեալք։ Այլ եւ փաշայն Գանջայու անկեալ էր ի պատերազմին՝ որոյ անունն էր Զընջիլղռան Ալի փաշայ։ Այլ եւ նոր ձուլեալ թօփն կարի փլուցանէր զպարիսպն. վասն որոյ յամենայն կողմանց ի նեղ անկեալք Օսմանցիքն ետուն զբերդն Պարսից։ Իբրեւ էառ շահն զբերդն Գանձակայ՝ տիրեաց ամենայն երկրին եւ կարգեաց անդէն իշխեցող զոմն՝ որում անունն էր Աղսաղ Մահմատ խան։

Եւ մինչեւ ցայժմ առ ինքն ունէր շահն զթոռն Աղէքսանդրու թագաւորին Կախէթու զԹամրազն. եւ այժմ արձակեաց զնա գնալ յաշխարհն իւր հայրենի, տուեալ նմա հրաման իշխանութեան տիրել իւրոյ հայրենի աշխարհին՝ եւ վարել զգործ թագաւորութեան իւրոյ։ Բայց կալ ի միաբանութեան եւ ի հնազանդութեան թագաւորութեանն Պարսից. եւ Թամրազն գնաց ի Կախէթ ի հայրենիս իւր, վարէր զիշխանութիւն թագաւորութեանն, եւ կայր ի հնազանդութեանն Պարսից։

Այլ եւ ոմանք ասացին թէ յետ առնլոյ շահին զԳանջայ, կային ի գաւառին Գանջայու Մահմետական հաւատով ազգ մի, զոր ինքեանք էլ անուանէն, եւ զանունն այս էլիս Ջէկիրլու ասէին. որք էին դաւանութեամբ եւ կրօնիւք Օսմանցւոյն՝ զոր Սուննի ասեն։ Հրաման արար վասն սոցա շահն ժողովել զամենեսեան ի մի վայր ի տեղի ինչ՝ որ էր տեղի հեղեղատի, որոյ մուտն նեղ էր՝ զոր պահէին Պարսիկք. եւ որքան դէպ ի ներքս երթայր լայնէր եւ շուրջանակի բարձր փուլ, յորմէ ոչ կարէին ելանել եւ փախչել։ Հրամայեաց շահն զնոսա զամենեսեան անդէն ի սուր սուսերի մաշել՝ զարս եւ զկանայս, զծերս եւ զտղայս. եւ մինչեւ ցմատաղ մանկունս կոտորեցին, եւ բնաջինջ արարին։

Իսկ թագաւորն Շահաբաս յետ առնլոյ զբերդն Գանձակայ եւ տիրելոյ ամենայն երկրին, սկսաւ ճանապարհ ելանել եւ գնալ ի կողմանս Վրաց, ի քաղաքն Թիֆլիս։ Էառ ընդ իւր զմնացեալսն ի զօրացն եւ յազգէն Օսմանցւոց՝ որք մնացին ի կոտորմանէ բերդին։ Խաբեաց զնոսա պատրողական բանիւք, տուեալ նոցա յոյս սնոտի՝ ասելով՝ «Եկայք դուք զկնի բանակին իմոյ, զի մի՛ գուցէ ելուզակ մարդիկ վնաս ինչ առնիցեն ձեզ, այլ ի մերոց զօրացս կարգեցից ձեզ զօրս պաշտպան, զի խնամելով եւ հովուելով տանիցեն մինչեւ հասուցանիցեն ի սահմանս երկրին ձերոյե։ Եւ այսպիսի պատրանօք առեալ տարաւ զնոսա ընդ իւր. եւ հասեալ ի գաւառն Ախստեւու եւ բանակեցաւ ի ձորն՝ զոր Ինջայու ձոր ասեն՝ ի վերայ ջրոյն։ Եւ անդէն հրամայեաց զօրացն Պարսից կոտորել զամենայն մնացեալսն յազգէն Օսմանցւոց՝ եւ աւար արարեալ զինչս եւ զստուածս եւ զկանայս եւ զմանկունս նոցա։ Եւ արարեալ կատարեցին ըստ հրամանաց շահին՝ զամենայն։

Յետ այսորիկ Շահաբասն ամենայն բանակաւն իւրով չուեալ յերկրէն Ինջայու գնաց ի քաղաքն Թիֆլիս, խաղաղութեամբ եմուտ՝ եւ խաղաղութեամբ ելեալ գնաց, զի միաբանութիւն էր ի մէջ Պարսից եւ Վրաց։

Ելեալ շահն ի Թիֆլիսու գնաց ի գաւառն Գեղամայ եւ բանակեցաւ անդէն բանակն արքունի. եւ ինքն Շահաբասն իջեւանեցաւ ի տան մէլիք Շահնազարին, որ էր ի գիւղն Մազրայ, բնական ի նոյն գեղջէն։ Եւ էր մէլիք Շահնազարս յազգէն Հայոց՝ եւ հաւատով քրիստոնեայ, իշխան հզօր եւ փառաւոր, որ արար հիւրընկալութիւն շահին որպէս վայել է թագաւորի՝ եւ էր ինքն բարեկամ եւ մտերիմ եւ արգոյ առաջի թագաւորին։ Վասն որոյ եւ թագաւորն պատուական եւ ազնիւ զգեստուք շքեղացուցեալ խիլայեաց. եւ պարգեւեաց նմա զիշխանութիւն մէլիքութեան գաւառին, եւ այլ եւս դաստակերտս եւ գեղօրայս ետ նմա եւ եղբարց նորա։ Եւ հաստատուն նոմոս գրեաց եւ կնքեաց թագաւորական կնքով եւ ետ նոցա զի անփոփոխ լիցի ժառանգութիւնն այն նոցա եւ զաւակաց նոցա յազգէ յազգ մինչեւ յաւիտեան։

Եւ անտի յարուցեալ կամկար գնացիւք եհաս ի Թարվէզ ամենայն զօրօքն իւրովք, եկաց մինչեւ եմուտ ի միւս տարին. յորում էր թուականն մեր ՌԾԶ., ապա առեալ զամենայն զօրս իւր գնաց ի վերայ Շամախու՝ եւ նստաւ ի վերայ բերդին, շրջապատեալ եւ պաշարեալ զնա։ Եւ որպէս պատմեցաք վասն Գանջայոյ՝ նովին օրինակաւ պատերազմեալ ընդ Շամախու էառ զնա յՕսմանցւոց։ Եւ զզօրսն Օսմանցւոց սրով կոտորեաց. եւ զընտանիս եւ զինչս աւարեալ յափշտակեաց։ Եւ կարգեաց ի նմա իշխան զԶըլֆիղար խանն, եւ ինքն չու արարեալ բանակաւն իւրով գնաց ի Թարվէզ։ Եւ ի մտանելն ի թուականն ՌԾԷ. գնաց շահն ի Սպահան քաղաք։

[Թ]

ԹԷ ՈՐՊԻՍԻ ՊԱՏՃԱՌԱՆՕՔ ԿՈՉԵԱՑ ՇԱՀԱԲԱՍ ԶԹԱԳԱՒՈՐՍՆ ՎՐԱՑ ԱՌ ԻՆՔՆ ԵՒ ՀՆԱՐԻՒՔ ԴԱՒԵԱՑ ԶՆՈՍԱ

Ի ժամանակս թագաւորութեան Շահթահմազին՝ որ էր թագաւոր ազգին Պարսից. եւ եղեւ զօրանալ այս Շահթահմազիս եւ բռնանալ ի վերայ այլոց ազգաց՝ որք շրջաբնակ են զինքեամբ, որ եւ բռնացաւ ի վերայ ազգին Վրաց եւ էառ պատանդս ի թագաւորաց նոցա։ Ի թագաւորէն Թիֆլիսու՝ որ էր մեծ Սիմօն խանն, զդուստր նորա եւ զեղբայր նորա։ Եւ ի թագաւորէն Կախէթու, որ էր Աղէքսանդրն՝ զորդի նորա, որում անունն էր Կոստանդին։ Այլ եւ գոյին այս Աղէքսանդր թագաւորիս այլ եւս որդիք երկու՝ Դաւիթ եւ Գօրգի, սոքա երկոքինս կային առ հայրն իւրեանց յԱղէքսանդր։ Իսկ Կոստանդին, որ տուեալ եղեւ պատանդ թագաւորին Պարսից Շահթահմազին՝ մնաց անդէն՝ եւ սնաւ առ նոսա, մեծացաւ՝ եւ եղեւ այր երեւելի ի դրան թագաւորին. քանզի դարձուցին զնա ի քրիստոնէական հաւատոցն ի կրօնս մոլար առաջնորդին։ Մեռաւ Շահթահմազն՝ եւ թագաւորեաց որդի նորա Շահիսմայիլն տարի եւ կէս՝ եւ սպանին զնա։ Յետ նորա թագաւորեաց եղբայր նորա Շահխուդաբանդայ ինն տարի։ Յետ սորա թագաւորեաց սորին որդին աշխարհաւերն Շահաբաս։ Եւ Կոստանդինս այս մնաց մինչ ի ժամանակս այս Շահաբասիս, եւ յորժամ եկեալ շահն ի Թարվէզ՝ եւ ի Նախչուան եւ յԵրեւան եւ գրաւեաց զնոսա ընդ իւրով իշխանութեամբն, այս Կոստանդինս ընդ շահին էր։

Եւ յաւուրսն՝ յորում էր Շահն յԵրեւան եւ պատերազմէր ընդ Օսմանցիսն՝ որք կային ի մէջ բերդին Երեւանու հարուստն ի խորհուրդս չարեաց Շահաբաս խորհեցաւ, զի եւ զթագաւորսն Վրաց ածցէ առ ինքն, վասն որոյ առաքէ նոցա կոչնականս զ' ի նոցանէ տուեալ պատանդսն՝ յորոց մի է այս Կոստանդին՝ որ առաքեաց կոչնականս զինքն իւրում հօրն Աղէքսանդրի։ Եւ զՀանիս Թահմազղուլին, որ էր եղբայր Աթաբէկին, զոր նախագոյն յիշեցաք՝ առաքեաց կոչնական Գօրգի թագաւորին Թիֆլիսու։ Եւ Գօրգի թագաւորս էր որդի մեծ Սիմօն խանին, որ յետ ըմբռման Սիմօն խանին, զայս Գօրգիս կարգեցին ի տեղի նորա թագաւոր։ Եւ շահն, որ առաքեաց կոչնականս առ թագաւորսն Վրաց՝ յիշեցոյց նոցա եւ ասաց, եթէ հաստատուն կայք ի վերայ կանխագոյն դաշանցն, զոր նախնիքն մեր պայմանեալ հաստատեցին, պարտիք աշխատիլ՝ եւ գալ յօգնութիւն մեզ՝ որ կամք ի պատերազմիս թշնամեաց։

Իսկ թագաւորքն Վրաց առ այսմ գործ վարանեցան, քանզի ո՛չ կամէին գալ, բայց զկնի բազում խոկման եւ մտածութեան յանձն առին զգալն, ո՛չ թէ յիւրեանց կամաց՝ կամ յանգիտութենէ, այլ յանճարակութենէ։ Վասն զի ոչ են ինքնակալք զի ընդդէմ կարիցեն կալ Օսմանցւոց եւ Պարսից՝ այլ են տկարք եւ անզօրք. վասն որոյ հարկէ զի միում ի սոցունց ընդ ձեռամբ լիցին։ Յառաջ ընդ ձեռամբ էին Պարսից ի ժամանակս Շահթահմազին. իսկ Լալա փաշէն, որ էր Օսմանցւոց Սարդար՝ եկեալ կալաւ զքաղաքսն Վրաց՝ եւ շինեաց ի նոսա բերդորայս եւ կարգեաց ի բերդսն ենկիչարիս. քանզի փախոյց զՍիմօն խանն։ Եւ յետոյ միւս զօրավարն Օսմանցւոց Ջաֆար փաշէն եկեալ ըմբռնեաց զՍիմօն խանն՝ եւ առաքեաց առ խոնդքարն՝ ի Կոստանդնուպօլիս եւ անդ սպանին զՍիմօն խանն եւ զթօռն նորին. եւ այսպիսի պատճառաւ ի բաց կացին Վրացիք յազգէն Օսմանցւոց։ Եւ արդ շահն պահանջէ ի սոցունց գալ ի հնազանդութիւն. եւ պատճառս յօդէ զկանխաւ դաշնադրութիւնն՝ որ ի ժամանակս նախնեացն եղեալ է։ Եւ սոքա ոչ թէ վասն դաշնադրութեանն՝ եւ ոչ թէ յանգիտութենէ՝ եւ ոչ թէ կամաւ՝ այլ յանճարակութենէ. զի մի՛ գուցէ շահն աւարտեալ զպատերազմն Օսմանցւոց, դառնայցէ ի վերայ Վրաց. խորհեցան այնու հաճել զկամս նորա՝ զի թերեւս այնուիկ դարձուսցեն զնա յինքեանց, զի մնայցեն ի խաղաղութեան. եւ զայն ոչ գիտէին թէ յապագայն նորին ձեռամբն է լինելոց կորուստ եւ զրաւ ինքեանց՝ եւ ազգին իւրեանց։

Արդ երկոքին թագաւորքս Վրաց Աղէքսանդր եւ Գօրգի՝ ելեալ եկին յԵրեւան, տեսին զշահն։ Իսկ շահն՝ որպէս բռնաւորեալ գոյ յազգն նոցա խորամանկութիւն, յառաջագոյն սիրով եւ մեծարանօք ընկալաւ զնոսա, եւ խիլայեալ պատուեաց՝ զի հաճեցուսցէ զմիտս նոցա եւ զտեսողացն յինքն. եւ խաղաղութեամբ պահեաց մինչ որ էառ զբերդն Երեւանայ։

Եւ ապա ըստ դիւթական եւ ըստ կախարդասար արհեստին իւրեանց դեղ ինչ մահարար ջամբեցուցեալ է Գօրգի թագաւորին՝ զի յետ սուղ ինչ աւուրց մեռցի. եւ Գօրգի թագաւորս առ ժամաւն ոչ է գիտացեալ զայսպիսի հնարակերտութիւնս, զոր առ ինքն ներգործեալ է շահն։ Եւ զկնի այսմ իրագործութեանս սիրով եւ պարգեւօք արձակեաց շահն զԳօրգին գնալ ի տեղի իւր։ Եւ նա ելեալ յԵրեւանայ գնաց ի Տփխիս՝ ի քաղաք իւր, եւ ի սակաւ աւուրս կեցեալ մեռաւ, ըստ ներգործելոյ եւ ըստ բաղձանաց շահին։ Եւ ազգն եւ իշխանք՝ որք տեղւոյն էին՝ թագաւորեցուցին ի տեղի Գօրգոյն զորդի նորա զԼաւասափ՝ մանուկ տիօք։ Արդ՝ զրաւ Գօրգի թագաւորին այսպէս եղեւ ներգործութեամբ շահին։

Իսկ զԱղէքսանդր թագաւորն կալաւ շահն առ ինքն եւ ոչ եթող գնալ. այլ ընդ իւր տարեալ շրջեցոյց այսր եւ անդր. եւ խնդրէր ի նմանէ պատանդս։ Եւ սակս այսորիկ Աղէքսանդր յանհնարս անկեալ եթէ կամաւ եւ թէ յակամայ բերեալ զթոռն իւր, որում անունն էր Թամրազ՝ մանուկ տիօք՝ ետ ի պատանդ շահին, ապա շահն հրաման ետ նմա գնալ. եւ Աղէքսանդր արձակեալ ի շահէն գնաց ի տեղի իւր, եւ թոռն նորին Թամրազ մնաց ի դուռն շահին. եւ Թամրազս էր որդի Դաւթին, որդւոյ Աղէքսանդրիս։

[Ժ]

ՄԻՒՍ ԵՒՍ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԴԱՒԱՃԱՆՈՒԹԵԱՆ ՇԱՀԱԲԱՍԻՆ, ԶՈՐ ՄԻՒՍԱՆԳԱՄ ԱՐԱՐ ԸՆԴ ԹԱԳԱՒՈՐԻՆ ՎՐԱՑ

Վերոյասացեալ թագաւորն Կախէթու Աղէքսանդր իւրով կամաւն տուեալ էր զթագաւորութիւնն իւր որդւոյ իւրում Դաւթի, եւ Դաւիթն վարէր զիշխանութիւն թագաւորութեանն։ Իսկ միւս որդին Աղէքսանդրու Գօրգի ոխացաւ ընդ այն՝ եւ սպան զեղբայրն իւր զԴաւիթ՝ զի ինքն լիցի թագաւոր։ Եւ Աղէքսանդր հայր նոցին կենդանի էր՝ ո՛չ ետ զթագաւորութիւնն Գօրգոյ՝ այլ յինքն գրաւեաց՝ եւ ինքն վարէր զթագաւորութիւնն։

Զայսու ժամանակաւ խորամանկն ի հնարս չարեաց Շահաբաս, խորհեցաւ զնոր իմն հնարս կործանման եւ երկրպագութեան արկանել ի մէջ թագաւորութեանն քրիստոնէից։ Կոչեաց առաջի իւր զկանխաւ ասացեալ զուրացողն Կոստանդին՝ զորդին Աղէքսանդրիս, որ առ շահն էր, եւ խօսեցաւ ի սիրտ նորա ըստ ախորժակաց նորա եւ ըստ հաճոյից, եւ ասաց նմա. «Ա՛ռ ընդ քեզ զօրս ըստ բաւականի ի մերոց զօրացս՝ զոր տամ քեզ՝ եւ գնա յերկիր քո հայրենի, եւ հնարեալ սպանցես զհայր քո զԱղէքսանդր՝ եւ զեղբայր քո զԳօրգի, զի դու լիցիս թագաւոր ի տեղի հօր քո՝ եւ վարեսցես զքո հայրենի թագաւորութիւննե։

Բայց այժմ եթէ ի մէջ մերոյ ազգիս եւ թէ անդ ի մէջ Վրաց ազգին, մի՛ ձեւացուսցես ի սակս գնալոյդ քո, թէ գնամ յաշխարհն իմ զի անդ կեցից, այլ ձեւացուսցես զքեզ եւ երեւելի պատճառ զայս խօսեսցից առ ամենայն ոք, թէ. «Առաքեալ է զիս շահն այսու զօրօքս՝ զի գնացից ի Շամախի առնուլ զնաե, եւ ի ժամանելն քո յերկիր քո՝ որ ոք եւ յաջողեսցի քեզ զայն արասցես, եթէ սպանումն հօր եւ եղբօր քո՝ եւ թէ առումն Շամախու։

Արդ՝ զայսպիսի պատուէր ընկալեալ օձն դարանակալ, ելեալ զօրօք գնաց յերկիրն Կախէթու առ հայրն իւր Աղէքսանդր, եւ յայնմ ժամու ո՛չ կարաց դաւել՝ զի կարծիս անկաւ ի միտս Վրաց՝ տեսանելով զանուղղայ գործս նորա, որ եւ ինքն ի նմին ժամու պատրուակեաց զմթերեալ խորհուրդս սրտի իւրոյ։ Եւ յաղագս զինքն ուղիղ եւ աննենգ ցուցանելոյ եւ հաճելոյ զմիտս Վրաց, ի զօրաց հօր իւրոյ, յազգէն Վրաց յոլով զօրս էառ ընդ իւր եւ ելեալ գնաց ի վերայ Շամախու։ Եւ ազգն Վրաց յոյժ կամէին զկորուստ նորա, վասն որոյ ի ժամ պատերազմին յետս յետս կային եւ ո՛չ հաւատարմաբար պատերազմէին, զի գուցէ յայնմ պատերազմի ձեռամբ Օսմանցւոցն լիցի կորուստն նորա։ Իսկ չարն Կոստանդին ծանեաւ զայս իրակութիւն յոգի իւր, եւ զայն եւս գիտէր թէ զօրօքն Պարսից ոչ կարէ յաղթել զօրացն Օսմանցւոց, եւ մինչ ի խմբի պատերազմին մարտնչէին ընդ Օսմանցւոցն, թողեալ լքեաց զգործ պատերազմին՝ եւ փախեաւ դէպ ուղիղ յաշխարհն Պարսից՝ եւ գնաց առ շահն։ Եւ Օսմանցիք առեալ ի մէջ՝ զմնացեալ զօրսն Պարսից, իսպառ կոտորեցին զնոսա, եւ աւար հարին զամենայն ինչս նոցա։

Իսկ շահն կրկին անգամ ետ զօրս Կոստանդնին իբրեւ ԼՌ. եւ կրկին առաքեաց ի հայրենի յերկիր իւր՝ նովին դիտաւորութեամբ։ Եւ իբրեւ եհաս Կոստանդին ի հայրենի յերկիր իւր, ձեւացուցանէր զինքն իբրեւ զղջացեալ յուրացութենէն, եւ կամի վերստին դառնալ ի քրիստոնէութիւն, վասն որոյ իբր զբարեպաշտ ոք յօժարեցաւ սրտիւ ի շրջագայիլ յեկեղեցիս եւ ի վանորայս Վրաց, եւ այսու հնարիւք ժողովեաց զբազում անօթս յեկեղեցեաց անտի, խաչ՝ սկիհ՝ բուրվառ՝ եւ այլ, զոր ինչ կամեցաւ եւ յետոյ զամենայն զանօթսն զայնոսիկ խորտակեաց, եւ բաշխեաց ռոճիկս զօրացն Պարսից՝ որք ընդ իւր եկեալ էին։ Իբրեւ զայն տեսին ազգն Վրաց՝ ի սիրտ եւ յոգի խոցեցան՝ եւ իսկոյն կամեցան՝ բառնալ զնա ի կենաց. եւ խորհուրդ արարեալ ընդ Աղէքսանդրի հօր նորա զի սպանցեն զնա, իսկ Աղէքսանդր յապաղէր յայս գործ, եւ տակաւին մտավարժէր վասն կատարման ելիցն։ Եւ մինչ Աղէքսանդր յայսմ խոկման կայր՝ յայտնեցաւ այս խորհուրդ Կոստանդնի, եւ Կոստանդինս փութացաւ նախաժամայն եւ սպան զհայր իւր զԱղէքսանդր՝ եւ զեղբայր իւր զԳօրգի, եւ ի ձեռն իւր գրաւեաց զիշխանութիւնն, եւ բռնացաւ ի վերայ երկրին։

Յետ այսորիկ դարձեալ գումարեաց Կոստանդին զզօրսն իւր, եւ զերկիրն՝ որ յազգէն Վրաց, եւ նոքումբք ելեալ գնաց ի վերայ քաղաքին Շամախու։ Իբրեւ աւուրց ինչ ճանապարհ գնացին, յայնժամ միաբանեալ զօրքն Վրաց՝ մինչ զճանապարհ այն գնային՝ յարեան ի վերայ Կոստանդնի սրախողխող արարեալ կտոր կտոր յօշոտեցին զնա՝ եւ բարձին զչարն ի միջոյ։ Իսկ զօրքն Պարսից՝ որք ընդ Կոստանդնու եկեալ էին, սաստիկ խոժոռեալ ընդ այն, կամեցան յառնել ի պատերազմ ընդ զօրացն Վրաց։ Իսկ զօրքն Վրաց ցուցին զթուղթ ինչ գրեալ, իբր թէ ի շահէն առաքեալ առ նոսա առնել զայն, որով պատասխանեցին Վրացիքն Պարսից՝ թէ հրամանաւ շահին արարաք զայս, եւ ապա թուլացան կողմն Պարսից՝ եւ ոչ պատերազմեցան, այլ ցրուեալք ի միմեանց գնացին յազգն իւրեանց եւ ի տեղիս։ Եւ եղեւ առաջին եւ երկրորդ գալն եւ սատակումն Կոստանդնիս այս ի թուականութեան մերում ՌԾԴ. թուին։

Իսկ զիշխանութիւն թագաւորութեանն Կախէթու ընկալաւ յիւր հրաման, հարսն Աղէքսանդրու-կինն Դաւթի, եւ այս յաղագս երկուց պատճառաց։ Նախ՝ զի այնպէս կամեցան իշխանք աշխարհին, զի կին էր Դաւթի, որում տուեալ էր Աղէքսանդր զթագաւորութիւնն։ Եւ երկրորդ՝ զի մայր էր Թամրազին՝ որ էր մնացեալ ժառանգ թագաւորութեանն, իբրեւ զաւանդապահ պահելով զթագաւորութիւնն որդւոյ իւրոյ Թամրազին՝ որ տակաւին ի պատանդի կայր առ շահն։ Որ եւ զկնի առման բերդին Գանջայու որպէս յառաջագոյն նշանակեցաք, առաքեաց շահն զԹամրազ ի Կախէթ՝ որ եկեալ թագաւորեաց ի տեղի հարց իւրոց։

Եւ պատճառ առաքելոց Թամրազիս ի Կախէթ այս է, զի Շահաբասն յորժամ իւրով հնարաւոր ներգործութեամբն սպանանել ետ զպապն Թամրազիս երեքին որդւովքն նորա իրերաց ձեռօք, եւ մնաց տեղին նոցա ունայն՝ եւ Թամրազս էր ժառանգ տեղւոյն՝ եւ կայր առ շահն ի պատանդի. վասն որոյ զնա առաքեաց։ Այլ եւ քաջ գիտէր շահն՝ զի թէ յազգէն Պարսից առաքեսցէ իշխող աշխարհին Կախէթու, ո՛չ ընդունին իշխանքն Կախէթու, վասն որոյ զԹամրազս առաքեաց։