Read in the reader, with word lookup
Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք պատմութեանց · 2/7
[ԺԱ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՊԱՏՃԱՌ ԱՒԵՐՄԱՆ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՎՐԱՑ ԵՒ ՄԱՀՈՒԱՆ ԼԱՒԱՍԱՓ ԹԱԳԱՒՈՐԻՆ ՆՈՑԱ, ՈՐ ԵՂԵՒ ՁԵՌԱՄԲ ԱՌԱՋԻՆ ՇԱՀԱԲԱՍԻՆ
Յորժամ դարձաւ Գօրգի թագաւորն Վրաց յԵրեւանայ՝ եւ գնացեալ եհաս ի Թիֆլիս՝ ո՛չ ապրեցաւ. այլ փութով մեռաւ, քանզի դեղեալ էր զնա Շահաբասն, որպէս ի վեր անդր պատմեցաք։
Եւ իշխանքն Վրաց կարգեցին ի տեղի Գօրգի թագաւորին զնորին որդին՝ թագաւոր, որում անունն էր Լաւասափ, ի տիս տղայութեան։ Եւ եղեւ զի հրամանաւ Լաւասափ թագաւորիս կարգեցաւ այր ոմն ի վերայ քաղաքին Թիֆլիսու ի գործ մովրովութեան, որում այժմ տարուղայ ասեն. եւ էր մովրով կարգեալ այրս այր հանճարեղ բանիւ եւ կորովի խորհրդով, եւ խելամուտ ի գործս իւր, այլ եւ հսկայաձեւ, եւ ուժընդակ, քաջ պատերազմող եւ անպարտելի ախոյեան. որ ի կողմն՝ յոր եւ միաբանէր՝ զմիւս ներհակ կողմն յաղթէր. եւ զընդդիմակայ զօրսն իբրեւ զբանջար կոտորեալ ընդ երեսս դաշտաց թափէր, որոյ քաջութիւնն յառաջիկայդ ի բազում տեղիս լինի յիշեալ, յորոց զհաւաստիս իմանաս։ Այլ այրս այս մովրով՝ ո՛չ էր ինքն ազնիորդի, եւ կամ իշխանազուն՝ եւ յերեւելի յազգէ՝ այլ ի հասարակ եւ ի խոնարհ ազգէ՝ զոր ազգն Վրաց գլեխի ասեն։ Կայր եւ քոյր մի այս մովրովիս՝ նորահաս կոյս՝ չքնաղ եւ գեղեցիկ, բարետեսիլ եւ բարեյօդ դիրք մարմնոյն եւ հասակին։
Իսկ թագաւորն Լաւասափ զարգացեալ եհաս ի չափ հասակի հնգետասան եւ վեշտասան ամաց աւելի կամ պակաս, յորում ժամանակի շարժումն ցանկական մասին զօրանայ ի մարդն՝ եւ ընդ իւրով իշխանութեամբ գրաւեալ յածեցուցանէ։ Ի սոյն ժամանակի թագաւորն Լաւասափ հաճեալ ի քոյրն մովրովիս՝ մոլեգին շաղաշարութեամբ սիրէր զնա՝ եւ խաղայր ընդ նմա ի ծածուկ. բայց ոչ էին զուգաւորեալք. այլ էին կոյսք երկոքեանն՝ Լաւասափն եւ աղջիկն։ Եւ գործս այս թէպէտ ի ժամանակս ինչ մնաց ի ծածուկ՝ այլ յետոյ յայտնեցաւ. ըստ հրամանաց Տեառն, թէ ոչինչ է ի ծածուկ որ ոչ յայտնեսցի [Մատթ. Ժ 26]. որ եւ յետոյ եհաս յականջս մովրովին լուրս այս։ Այլ եւ ոմանք՝ որք էին նախանձաւորք եւ ոխակալք ընդ մովրովին, որդիք չարեաց եւ յուզողք խռովութեանց. յիշեցին զայն առաջի մովրովին, եւ երեսծեծանք արարին նմա, եւ մովրովն յայսմ պատճառէ վշտացեալ ոգւով չափ եւ թախծեալ սրտիւ, զմահ անձին խնդրէր եւ ոչ գտանէր։ Եւ զկնի բազմաժամանակեայ տրտնջանաց, որ ի ծածուկ. տրտնջէր մովրովն, ապա յայտնի եւ համարձակ ընդ ամենեսեան խօսէր, եւ ասէր, թէ ես սպանելոց եմ զԼաւասափ, քանզի ո՛չ կարեմ տանել զայսպիսի նախատինս՝ որ ընդ երեսս իմ ասեն. զի ամօթալի առակ եղէ ի մէջ աշխարհի։ Իսկ իշխանք եւ մտերիմք թագաւորին Լաւասափու իբրեւ լսէին զբանս մովրովին, երկուցեալ խուսափէին ի նմանէ. քանզի գիտէին, թէ կարող է առնել գործով, զոր եւ բանիւ ասէ։ Վասն որոյ ի դիպող եւ ի պատշաճաւոր ժամու աղաչէին զԼաւասափ ողոքանօք եւ մաղթանօք՝ ի բաց կալ յայնպիսի գործոյ, որ ոչ իսկ բնաւ վայել է թագաւորական անուան։ Նա եւ բանք սպառնալեացն մովրովին մի՛ գուցէ թէ գործովք արդիւնասցին։ Եւ ի բազում թախանձանաց իւրոցն բարեկամաց, Լաւասափ ասաց. «Ոչ կարեմ ի բաց կալ ի կուսէն յայնմանէ, քանզի ոգւով չափ սիրեալ եմ ես զնա. բայց որովհետեւ այդպէս ասէք. ահա որպէս եւ գիտակ իսկ էք, զի ոչ ես կին արարեալ եմ՝ եւ ոչ կոյսն այն այր, արդ՝ խօսեցարուք զնա օրինաւոր կարգօք ինձ ի կնութիւն. եւ դիք զնշան զի արասցուք հարսանիս. եւ բարձցի տրտունջն ի ձէնջե։ Եւ ի բանս յայս Լաւասափին հաճեցան իշխանքն ամենեքեան. նա եւ մովրովն իսկ. եւ ուրախացեալ փառս մատուցանէին Աստուծոյ՝ զի բարձաւ խռովութիւնն ի միջոյ. եւ այսու բանիւ եդին զնշան աղջկանն այնմիկ վասն կնութեան Լաւասափու։ Իսկ եղբայր աղջկանն մովրով՝ յոյժ ուրախացեալ ընդ գործն այն՝ եւ գոհանայր զԼաւասափէն. ասէր զինքն ծառայ եւ պաշտօնեայ նմա, եւ թէ զանձն իմ եւ զկեանս եդեալ եմ ի ճանապարհս եւ ի հրամանս նորա. որովհետեւ ո՛չ արհամարհեաց զանտոհմութիւնս իմ, զի ինձ որդի գլեխի ասէին. այլ այնչափ հաճեցաւ յիս՝ մինչ որ զքոյրն իմ էառ ի կնութիւն եւ ի թագուհութիւն ինքեան։
Իսկ բիրտ եւ հպարտ եւ ինքնահաճ ազգն Վրաց՝ որ զտոհմաթիւս եւ զնախնի հարց սեռս քննեն՝ եւ խուզեալ որոնեն. ոչ հաճեցան ընդ այս բան։ Քանզի կանայք իշխանացն՝ եւ ազնիորդւոցն՝ եւ թաւատացն, որք էին մեծազգիք եւ դստերք իշխանաց յառաջն եւ արդեանս ամանակի կին եւ մարք իշխանաց։ Ընդ սոցին եւ արք ոմանք եւս, ո՛չ բնաւ հաճեցան՝ եւ ոչ եղեն կամակից այսմ գործոյ. քանզի երեւելի կանայքն ասէին արանց եւ որդւոց իւրեանց. «Զիա՞րդ մարթի մեզ՝ որ եմք դստերք այս անուն ազնիորդեաց, եւ կանայք եւ մարք այս անուն իշխանաց՝ գնալ յերկրպագութիւն եւ յողջոյն աղջկան միոյ՝ որ դուստր է գլեխի առն միոյ շինականի։ Արդ՝ եթէ հաւանեցուցանէք զթագաւորն դառնալ յայդմ խորհրդենէ՝ եւ առնուլ իւր զկին ի դստերաց թագաւորաց՝ բարւոք է. ապա թէ ո՛չ այսպէս՝ մեք եւս ոչ կամիմք գնալ յողջոյն եւ յերկրպագութիւն գլեխի աղջկան միոյ. զի ծանր է մեզ գործդ այդ, եւ եթէ կամիք արձակեցէք զմեզ ի կնութենէ ձերմէ, եւ այլ կին ստացէքե։ Եւ եղեւ այս շփոթ եւ աղմուկ եւ խռովութիւն մեծ եւ անփարատելի ի մէջ ազգին Վրաց զբազում աւուրս։ Եւ որքան հնարէին կողմն հաւանողացն ո՛չ կարէին ի հաւան ածել զանհաւան կողմն. վասն որոյ յանհնարս անկեալ խաղաղասէրքն անկանէին յոտս Լաւասափին, եւ աղաչէին, զի թերեւս խաղաղութեամբ արասցէ ելս իրացն։ Իսկ թագաւորն եւս անճար մնացեալ առ այսմ, ասաց նոցա. «Դուք գիտէքե, եւ իշխանքն առաքեցին յերկիրն Դադիանու եւ զդուստրն Դադիանու թագաւորին նշանեցին վասն կնութեան Լաւասափին։ Եւ այսու պատճառաւ ի բաց եկաց Լաւասափ ի մովրովի քուերէն։
Եւ մովրովս այս՝ որ յառաջնում նուագին զմի ունէր բնակեցուցեալ յինքեան ի զօրացն չար այսու. եւ արդ՝ այսն այն առաջին, զեօթն այլ այսս չարագոյնս քան զինքն առեալ ընդ ինքեան, եկեալ բնակեցաւ ի մովրովս յայս [տե՛ս Մատթ. ԺԲ 45]. եւ եղեւ սորայս վերջինն չար քան զառաջինն։ Վասն զի փռնգայր իբրեւ զպատերազմասէր երիվար, եւ գոչէր իբրեւ զառիւծ. եւ շնչէր իբրեւ զհրաշունչ վիշապ ի վերայ Լաւասափու եւ խնդրէր սպանանել զնա յաղագս երկուց պատճառացս։ Առաջինն՝ վասն նախկին խայտառականաց քեռն իւրոյ, եւ երկրորդ՝ վասն վերջին անարգանացն նմին. եւ խնդրէր, թէ զիարդ ի դէպ ինչ գտցէ, զի հարեալ սպանցէ զԼաւասափն։
Իսկ իշխանքն մտերիմք՝ եւ ցաւակիցք բարեկամքն զգուշանային, եւ պահէին զԼաւասափն. եւ զգուշացուցանէին զնա՝ զի պահեսցէ զինքն ի մովրովէն։ Այլ եւ խրատէին զնա զի սպանցէ զմովրով։ Եւ իբրեւ հաստատեցին իշխանքն եւ Լաւասափն ի մէջ իւրեանց զխորհուրդ սպանման մովրովին, այսու դիտաւորութեամբ, յաւուր միում ի գինարբու խրախութեան արբուցին բազում գինի մովրովին՝ զի գուցէ փոքր ինչ լուծցի ի զօրութենէ, որպէս զի դիւրաւ սպանցեն զնա։ Իբրեւ եհաս ժամն՝ ել թագաւորն արտաքս, եւ յիշխանացն, ով ոք գիտակք էին, նոքա եւս ելին մի մի արտաքս. եւ կոչեցին առ Լաւասափ զոմն դահիճ, որ հրամայէր նմա Լաւասափ գնալ ի ներքս եւ սպանանել զմովրով։ Եւ ի ժամուն մինչ նա ընդ դահիճն զայն խօսէր. լուաւ զայն բանն ոմն ի ծառայիցն մովրովին, որ էր յառաջընթաց փայեկ նորին, զոր ասեն շաթր. եւ իբրեւ զթռչուն թռուցեալ ի ներքս ի տուն անդր, ուր էր մովրով՝ եւ ասաց նմա. «Ահաւասիկ գան առ ի սպանանել զքեզ, քանզի այսպէս հրամայեցաւ վասն քո ի թագաւորէնե։ Իսկ մովրով՝ իբրեւ լուաւ, ի սաստիկ երկիւղէն այնպէս եթող զնա գինին որպէս թէ ո՛չ իցէ բնաւ արբեալ գինի։ Եւ էր յայնմ ժամու գօտելոյծ եւ գլուխ ի բաց նստեալ. եւ ի տագնապէն այնպէս բոկոտամբ՝ եւ գօտելոյծ՝ եւ գլուխ ի բաց՝ ի վեր ոստեալ ի տեղւոյն ընթացաւ յախոռ երիվարաց թագաւորին. ուր արքունի երիվարքն կապեալ կային՝ քանզի մերձ էր։ Եւ զի ինքն մովրով փորձիւ գիտէր թէ յերիվարացն, որ ոք է փութագնաց եւ սրընթաց՝ էարկ դանդանավանդ ի բերան երիվարին. եւ ի ներքս ի յախոռի անդ հեծաւ ի վերայ երիվարին ջլով միայն առանց թամքի, վասն երկիւղի մահուան՝ զի մի՛ ըմբռնեալ սպանցի, եւ այնպէս հեծեալ յերիվարն ել արտաքս ի յախոռէն, թոյլ տուեալ զերեսանակ երիվարին եւ մտրակեաց զնա՝ զի առեալ զինքն փախիցէ։ Իսկ օդապարիկ երիվարն այն, իբրեւ զերկնագնայ թռչուն առեալ զնա ընթացմամբ գնայր ո՛չ իբրեւ ի վերայ երկրի, այլ իբր ընդ երեսօք օդոյ։ Եւ թէպէտ բազումք ի զօրաց Լաւասափին ելին յերիվար եւ ընթացեալ զհետ, ո՛չ ոք ի նոցանէ կարաց հասանել՝ բաց յերկուց ոմանց։ Իսկ մովրով խօսեցաւ ընդ նոսա կալ՝ եւ զտեղի ունել պահ մի. իբրեւ կացին եկօղքն, սկսաւ խօսել ընդ նոսա մովրով բանս մաղթանաց, որպէս զի մի՛ ըմբռնեսցեն զինքն՝ այլ թոյլ տացեն նմա գնալ. եւ այնքան խօսեցաւ մինչեւ էարկ զգութ եւ զողորմ ի սիրտս նոցա՝ որք ո՛չ ըմբռնեցին՝ այլ թոյլ ետուն։ Եւ նա անցեալ գնաց ի քաղաքն Թիֆլիս. ի գիշերին եմուտ եւ ի նմին գիշերին ել. էառ ընդ իւր զայր ոմն թարգման, զի ինքն ո՛չ գիտէր զայլազգեաց լեզուն։ Գնաց ի գաւառն Ախստեւու առ Սուլթանն Ղազախաց՝ որ նստէր ի նմին գաւառի, եւ ծանոյց նմա զամենայն անցուածս իւր՝ եւ խնդրեաց ի նոցունց առաքել զինքն առ Շահաբասն։ Եւ նոքա լցան անպատում ուրախութեամբ՝ պատրաստեցին յինքեանց արս յոլովս. եւ առեալ զնա հասուցին առ շահն՝ որ էր յայնժամ ի Ղըզլաղաճ անուանեալ տեղին՝ որ է յերկիրն Շամախու։
Եւ Ղազախ զօրականքն՝ որք տարան զմովրով՝ յանդիման կացուցին Շահաբասին. եւ շահն խօսէր ընդ մովրովին՝ եւ հարցանէր զովն եւ զուստին եւ զվասն էրն՝ եւ մովրով ամենայն հարցուածոց առնէր զպատասխանի կարգաւոր խօսիւք։ Եւ ասէր. «Եթէ ընդ հովանեաւ տէրութեան քո ընկալեալ ընդունիցիս զիս, ես բազում գործոց եւ իրաց պիտոյանամ ի ծառայութիւն քոե։ Եւ կացեալ ժամանակս ինչ անդէն շահն իւրով բանակաւն. եւ ապա չուեալ անտի դէպ ի Սպահան. տարաւ ընդ իւր եւ զմովրովն. եւ օր աւուր յառաջ խաղալով հանդարտութեամբ գնացին, մինչեւ հասին ի Սպահան։ Եւ յամենայն դիպօղ ժամու շահն խօսէր ընդ մովրովին եւ տեղեկանայր ի նմանէ զորպիսութիւն աշխարհին՝ եւ ազգին Վրաց, զամրութիւն երկրին, եւ զիմաստութիւն թագաւորացն, եւ իշխանացն, զբազմութիւն ազգին, եւ զքաջութիւն զօրացն. եւ այլ զոր ինչ կամէր։ Եւ կացին անդէն ի Սպահան. էանց այն ամն՝ եւ մտին յամն երկրորդ. ասէ շահն առ մովրով. «Ահա անցին աւուրք յոլովք, արդ՝ որո՞վ կերպիւ յօդեսցուք զպատճառս՝ որպէս զի այնու պատճառաւ զօրաժողով լեալ գնասցուք ի վերայ ազգին Վրացե։
Իսկ մովրով յամենայնի կամէր զայն քէնն առնուլ ի Լաւասափէն, որ վասն վատանունութեան եւ անարգանաց քուերն էր. որոյ սակս եւ եկեալն իսկ էր՝ ըստ նմին ճանապարհի եւ կերպի խօսեցաւ՝ եւ տուն ետ Շահաբասին՝ եւ ասաց. «Է Լաւասափին քոյր մի թագաւորազն, նորահաս կոյս չքնաղագեղ եւ գեղեցկատեսիլ, եւ ամենայն որպիսութեամբ վայելուչ, որ վայել է ոչ ումեք՝ բայց միայն տեառն իմում արքայի. արդ՝ խնդրեա զնա քեզ ի կնութիւն եւ յետ գալոյ կուսին զմայրն եւս խնդրեսցես պատճառաւ կուսին. եւ յորժամ եկեսցէ մայրն՝ զմայրն եւս արգելցես աստ պատճառաւ կուսին. եւ նոքօք դիւրին է որսալ զԼաւասափ ի կորուստ։ Արդ՝ եթէ այս խորհուրդ այսպէս առցէ զկատարումն՝ բարւոք է. զի դիւրին է եւ հեշտ. եւ եթէ ո՛չ լուիցեն, եւ ոչ տացեն զաղջիկն քեզ, յայնժամ չտալն նոցա եղիցի քեզ պատճառ գնալոյ ի վերայ նոցաե։
Իսկ անվթար կամարարն սատանայի՝ երկրորդ Սաբիւռոսս այս Շահաբաս՝ յետ ընդունելոյ զայսպիսի խրատս ի մովրովէն, գրեաց առ Լաւասափ եւ առ մայր նորա վասն քեռ Լաւասափին թուղթ սիրոյ եւ ողջունի. որ ի վերոյ ունէր բանս իբրեւ զկենաց. բայց ի ներքոյ լրիւ հրաւէր մահու։ Եւ գոյացութիւն բանի թղթոյն էր ըստ այսմ օրինակի։
«Կամիք ճշմարտութեամբ՝ զի հաստատուն եւ անդրդուելի լիցի թագաւորութիւնն մերս եւ ձերդ. եւ սէր եւ միաբանութիւն երկուցս ազանց Պարսից եւ Վրաց. եւ մեք զամենայն իշխանաց եւ աշխարհաց կողմանցդ այդոցիկ զվերակացութիւն յանձնեսցուք ի ձեզ. զի դուք հոգայցէք՝ եւ վարիցէք զթագաւորական իշխանութիւն հիւսիսական կողմանցդ՝ եւ մեք զայլ եւս կողմանս հոգասցուք։ Եւ սմին այսմիկ միաբանութեան նշան եւ պատճառ լիցի այս. զի զօրիորդ դուստրդ ձեր բերիցէք առ մեզ։ Նախ զի լիցի կատարումն գործոյս այս նշան եւ շաղկապ միութեան երկուց ազանցս. երկրորդ՝ դշխոյ եւ թագուհի ամենայն ազգին արեացե։ Արդ ըստ այսմ օրինակի գրեալ զթուղթն առաքեաց յաշխարհն Վրաց ի քաղաքն Տփխիս առ Լաւասափ՝ եւ առ մայրն նորա։
Իբրեւ ընթերցան զգիրն, ծանեան զի թելադրութեամբ եւ թշնամութեամբ մովրովին դաւաճանութիւն էր ամենայն բան թղթոյն։ Ոչ զինքեանց գնալն եւ ո՛չ զաղջկան տալն կամեցան. քանզի ասաց մայրն Լաւասափին. «Ի ժամանակին՝ յորում էիր յԵրեւան քաղաքի ի պատերազմի, կոչեցեր զմեզ առ քեզ բարեկամութեան պատճառաւ. եւ մեք անկեղծ սրտիւ իբրեւ ի ճշմարիտ բարեկամ եւ ի թագաւոր եկաք առ քեզ. եւ դու զգործ թշնամւոյ գործեցեր ընդ մեզ. քանզի դեղով զայրն իմ սպաներ՝ եւ զիս խայտառակեցեր. արդ՝ մեք, որ զայսպիսի գործս տեսաք ի քէն. զիա՞րդ վստահեսցուք միւսանգամ գալ առ քեզ։ Արդ՝ եթէ ստուգիւ զհաստատութիւն եւ զհանգիստն մեր կամիս, որպէս ասացեր, մի նեղեր զմեզ՝ եւ մի խռովեցուցեալ վրդովեր զխաղաղութիւնն մեր այլ թող զմեզ կալ ի հանդարտութեան, զի այս փոքր իշխանութիւնս մեր բաւական է մեզ ի պէտս կարեաց մերոց. ողջ լերե։ Եւ պատասխանիս այս եկեալ առ Շահաբասն մինչ էր ի Սպահան, յորում ինքն եւ մովրովն խորհէին եւ խոկային զօր հանապազ զաւեր աշխարհին Վրաց՝ եւ զանկումն թագաւորութեան նոցա։ Եւ զպատգամս՝ զոր նախ գրեաց առ նոսա շահն, երիցս եւ երկիցս կրկնեաց. եւ առաքեաց առ Լաւասափ եւ առ մայրն նորա. զի թերեւս կամ զԼաւասափ կամ զմայրն եւ կամ զքոյրն ածցէ յիւր ձեռն՝ եւ ո՛չ կարաց։
Յետ երիցս անգամ գնալոյ եւ գալոյ պատգամացն՝ իբրեւ ո՛չ եկին, այնուհետեւ զերեսս իւր դարձուցեալ շահն դէպ յաշխարհն Վրաց. ժողովեալ զզօրս իւր չու արարեալ ի Սպահանայ ընդ իւր ունելով զխրատատուն չարեաց եւ զաշխարհաւերն զմովրով. եւ ելեալ ի Սպահանայ կամկար եւ հանդարտ գնացիւք հասին մինչեւ յերկիրն Ղարաբաղու ի քաղաքն Գանջայ. եւ անդէն զտեղի առեալ կացին զամառն։ Եւ ասէր շահն ընդ մովրովին. «Արդ՝ անցին ի վերայ ժամանակք բազումք, ե՞րբ լինիցի զի տարցես զմեզ ի Վրացտունե։ Պատասխանեալ ասէր մովրովն. «Տակաւին համբերեա՛ զի արդ եւս ոչ է ժամանակ, եւ յորժամ եկեսցէ ժամանակն, ես ինքնին յուշ առնեմ քեզ գնալ անդե։ Եւ զայս վասն այն ասէր մովրովն թէ ոչ է ժամանակ՝ զի ամառն անցցէ եւ ձմեռն եկեալ ի վերայ հասցէ՝ եւ ծառք մայրեացն տերեւաթափք լիցին, զի դիւրին լիցի զօրացն Պարսից ձիով խաղալ մտանել յաշխարհն Վրաց։ Այլ եւ ազգն Վրաց՝ որք փախուցեալք եւ ամրացեալք եւ գաղթեալք իցեն յամուր վայրս եւ ի փապարս եւ ի դժուարին տեղիս աշխարհին, ի խստութենէ ցրտոյ եւ ձեան ձմերային ժամանակին, եւ ի նեղութենէ սովու եւ այլ կարեաց, ո՛չ կարասցեն տեւել ցրտոյն եւ կալ յամրոցսն, այլ դարձցին ի բնակութիւնս իւրեանց ի ձիախաղաց տեղիսն, որպէս զի դիւրին լիցի զօրացն Պարսից յափշտակողաց եւ աւարչաց խաղալ ձիովք եւ առնուլ յաւարի զնոսա։ Որ եւ առ յապայն կատարումն գործոյն ըստ օրինակի նախագոյն խորհրդեան նորա կատարեցաւ։
Իսկ ազգն Վրաց իբրեւ լուան զգալն շահին ի վերայ իւրեանց, սկսան մտախոհ լինիլ վասն ելից իրացն, եւ խորհեցան զմիաբանութիւն առնել ընդ իրեարս երկոքին թագաւորքն. Լաւասափ՝ որ էր տէր Թիֆլիսու եւ Քառթլայ, եւ Թամրազ, որ էր տէր Կախէթու եւ Գրիմայ, որպէս զի իրերաց օգնականութեամբ կարասցեն դիմակայիլ Պարսից։ Եւ ի պատճառս այս՝ առաքեցին Լաւասափ եւ իւրքն ի Կախէթ՝ եւ կոչեցին զԹամրազ ի Թիֆլիս վասն միաբանութեան։ Իսկ Թամրազ՝ զի զվնաս բաժանման եւ զերկատութեան բազում անգամ կրեալ էր. նա եւ զվիշտ եւ զթշնամութիւն ազգին Պարսից՝ որ յոլով անգամ արարեալ էին նմա, գիտէր. հոգւով չափ յօժար էր ի միաբանութիւն։ Վասն որոյ յարուցեալ եկն ի Թիֆլիս. որոյ գալն եղեւ ուրախութիւն անպատմելի Լաւասափին եւ իւրոցն։ Որ եւ արարին ուխտ եւ դաշինս լինել միաբան եւ միախորհուրդ. եւ զանձինս դնել ի վերայ իրերաց՝ եւ մեռանիլ վասն անուանն Քրիստոսի։
Յաւուրս յայսոսիկ, որ եկն Թամրազ ի Տփխիս, լրտեսքն շահին զոր ինչ լուան եւ տեսին, գնացեալ տարան զհամբաւն Շահաբասին։ Եւ կամայօժար կամարարն անկելոյ արուսեկին Շահաբաս առեալ նիւթ ի նմանէ, նորագիւտ հնարս կործանման եւ երկպառակութեան առնէ թագաւորութեանն քրիստոնէից։ Քանզի մինչ էր ի Գանջայ քաղաք զետեղեալ իւրովն բանակաւ, սկսաւ աստի եւս առաքել թուղթս պատրանաց եւ խաբէութեան, որպէս յառաջագոյն ի Սպահանայ. սոյնպէս եւ այժմ աստի. որ ի վերոյ ունէր ողջոյն, սէր եւ խաղաղութիւն, եւ ի ներքոյ՝ պատրանս եւ խաբէութիւն եւ նենգութիւն. գոնեա՛ զի յերիցն զմինն արկցէ ի ցանցս իւր. կամ զԼաւասափ, կամ զմայրն, եւ կամ զքոյրն, եւ ո՛չ կարաց։
Եւ նորագիւտ հնարն այս էր. զի զթուղթն պատգամաց՝ զոր յայտնի առաքէր, ընդ նմին ծածկաբար միւս այլ թուղթ ծածկեալ խորհրդոց եւ նենգութեանց գրէր առ Լաւասափ եւ առ Թամրազ ծածուկ ի միմեանց։ Եւ առ Լաւասափ գրէր թէ. «մի հաւատար դու Թամրազիդ՝ եւ մի միաբանիր ընդ նմա՝ զի դա թշնամի քո է՝ եւ կամի բարեկամութեամբ դաւել եւ սպանանել զքեզ՝ եւ տիրել աշխարհին քում, որպէս ինձ ծանուցեալ է զայս խորհուրդ. արդ մինչդեռ չես սպանեալ՝ փութացեալ դու սպան զնա եւ դու տիրեսցես երկրին քում եւ նորա. նա եւ ես քեզ օգնական եմ. եթէ զօրք պիտոյանան քեզ՝ եւ թէ գանձ. զի ինձ գոյ յօժարութիւն, զի դու տիրեսցես երկրի նորաե։ Սոյնպէս եւ ըստ այսմ օրինակի գրէր եւ առ Թամրազն ծածուկ ի Լաւասափէն. «Դու սպան զԼաւասափ՝ եւ դու տիրեսցես երկու աշխարհինե։ Երեք անգամ առաքեաց առ նոսա զայս թղթերն զյայտնին եւ զգաղտնին ի միասին. եւ Լաւասափ եւ մայրն իւր ո՛չ ինքեանք գնացին, եւ ո՛չ զաղջիկն առաքեցին։
Իսկ զծածուկ թուղթսն՝ որ վասն միմեանց ընկալեալք էին Թամրազ եւ Լաւասափ՝ պահեալ ունէին առ ինքեանս. եւ տակաւին մտավարժ լինէին իմանալ զճշմարիտն եւ զսուտն։ Եւ ի խնամոցն Աստուծոյ երկոքեան թագաւորքն յայտնեցին զխորհուրդս զայս միմեանց, նա եւ ցուցին զթուղթսն՝ զոր առաքեալ էր նոցա շահն։ Եւ ի տեսանելն իմացան՝ եւ ծանեան ստուգիւ զթշնամութիւն շահին՝ որ առ ինքեանս։ Եւ փոխանակ թշնամութեանն սէր անխզելի եւ բարեկամութիւն անքակտելի հաստատեցին ի միջի իւրեանց։ Վասն զի Լաւասափ զքոյրն իւր՝ զոր խնդրէր շահն՝ ետ ի կնութիւն։ Թամրազին. զի նախկին կինն Թամրազին մեռեալ էր։ Եւ արարին անդէն հարսանիս Թամրազին եւ քեռ Լաւասափին՝ որում անունն էր Փարի։ Յետ հարսանեացն՝ Թամրազ եւ Լաւասափ գնացին ի Մցխիթայ՝ որ է աթոռ եւ պատրիարգարան իւրեանց, եւ կրկնակի երդուան, միաբան եւ միախորհուրդ լինել եւ պատերազմել ընդ Պարսից։ Եւ ի լինելն այսմ ամենայնի, թղթաբերքն Պարսից՝ որք յայտնի եկեալ էին, եւ լրտեսքն, որ ի ծածուկ, գնացեալ պատմեցին շահին. եւ նա ի խոր խոցեալ լինէր ի սիրտ եւ յոգի։ Զի ինքն քանիցս անգամ խնդրեաց զաղջիկն, եւ այսքան զօրօք վասն նորա եկն. ինքեան ո՛չ ետուն, այլ ետուն Թամրազին։
Կոչեաց շահն զմովրովն եւ ասէ ցնա՝ «Այս ամենայն զօրօքս ածեալ բերեր զմեզ մինչեւ ցայս վայր. եւ զաղջիկն, զորմէ ասէիր, ահա տեսեր զի ո՛չ ետուն ինձ այլ թշնամւոյ իմոյ, որ եւ ծառայից իմոց հազիւ թէ հաւասարի։ Արդ՝ ծաղր եւ այպն կատականաց արարեր զիս ամենայն աշխարհի. եւ եթէ ո՛չ տարեալ մուծցես զիս յաշխարհն Վրաց, եւ ի ձեռս իմ գրաւեսցես զերկիր նոցա. գիտեա դու յանձն քո՝ զի չես մնալոց կենդանի. այլ յօդ յօդ բաժանելոց է մարմին քո ամենայնե։ Եւ մովրով ետ պատասխանի՝ «Եթէ ո՛չ տարայց զքեզ յերկիրն յայն՝ այդպէս առնես. եւ թէ տարայց՝ զի՞նչ առնեսե։ Ասէ ցնա շահն. «Ամենայն խորհրդական եւ նախկին նախարարաց իմոց բուն իսկ գլուխ՝ եւ նախապատիւ՝ եւ գերագոյն քան զամենեսեան դու ես լինելոցե։ Եւ խրատովն մովրովի համբերեցին մինչեւ ի Դեկտեմբերի ամիսն, մինչ ի յաւագ տօներն. որ եկեալ եհաս ձմեռնային ժամանակն՝ եւ ցուրտն սաստկացաւ. եւ եկեալ ձիւնն կալաւ զգլուխս լերանցն եւ զճանապարհս փախստեանն։ Եւ ի յամրոց մտեալ արքն՝ նեղեալք ի ցրտոյ իջին ի շէնս եւ ի գեղորայս. եւ տերեւք ծառոցն թափեցան, որ ամենայն տեղի աչաց ակներեւ տեսանելի եղեւ։ Ապա ասաց մովրովն ցշահն. «Արդ՝ ահա այժմ գնասցուք յաշխարհն Վրաց՝ զի այժմ է ժամանակնե. եւ չուեալ ի Գանձակ քաղաքէն եկին ի սահմանս Կախէթու՝ որ է երկիր Թամրազին։
Եւ ճանապարհ երկրին Կախէթու ի մէջ ձորոյ մտանէր՝ ընդ որ անցանէին եւ ապա մտանէին յերկիրն. եւ էր այն նեղ եւ նուրբ եւ դժուարին վայրք. իսկ երկու կողմունք ձորին բարձր եւ քարավէժ լերինք, եւ մացառուտ եւ թաւ մայրի, ընդ որ մարդ եւ ձի ո՛չ կարէին գնալ։ Զոր Թամրազ եւ Լաւասափ եկին բազում զօրօք կալան զկիրճս ձորոյն՝ եւ կանգնեցին պարիսպ ամուր քարիւ եւ փայտիւ. եւ ի ներսի կողմանէ շինեցին տեղի պատերազմի, ուստի ի ներքս կալով ինքեանք պատերազմեսցին ընդ թշնամեացն՝ որք արտաքոյ։
Եւ բանակն Պարսից յարձակ վայրի հանդէպ ձորոյն բանակեալ էր։ Իբրեւ տեսին թէ Վրացիքն կալան զանցս ճանապարհին, անճար եղեալ ի տարակուսի մնացին։ Եւ շահն դարձեալ կոչեաց զմովրով եւ սպառնացաւ նմա մահ. նա եւ մովրովն ինքն եւս մնաց ի տարակուսի։ Եւ յետ երկուց աւուրց ասէ մովրովն ցշահն. «Խորհեալ իմ գտի ի կողմն ուրեք ճանապարհ. բայց երկուց աւուրց ճանապարհ հեռի է աստի. այլ եւ պիտոյ է կացնաւոր եւ բահաւոր եւ մրճաւոր, որ զմայրին կոտորեն եւ զդժուարին տեղիսն հարթեալ դիւրենե։ Իբրեւ լուաւ զբանս զայս շահն մեծաւ ուրախութեամբ ցնծացաւ՝ եւ հրամայեաց զօրաց իւրոց առնուլ բազում կացին եւ բահ եւ այլ ինչ գործի, եւ գնալ ի տեղին եւ բանալ ճանապարհ. եւ նոքա գնացեալ կոտորեցին զմայրին՝ եւ դիւրեցին զդժուարին տեղիսն՝ եւ բացին ճանապարհ. եւ եկեալ ծանուցին շահին թէ եղեւ զոր հրամայեցեր։
Եւ շահն հրամայեաց բանակին իւրոյ. զոր օրինակ մինչ ցայնժամ կազմեալ հարեալ կառուցեալ էին զվրանքն՝ եւ ուղտ եւ բեռնակիր անասունքն, եւ օրտու բազարչիք եւ այլ ամենայն ինչ, որպէս յառաջն կային, սոյնպէս կացցեն ի տեղիս իւրեանց. որպէս զի համարեսցին Վրացիքն թէ տակաւին անդ են զօրքն Պարսից։ Բայց միայն մարտիկ զօրքն Պարսից իւրեանց պատերազմական զինուքն եւ երիվարօքն զանխուլ եւ թաքուն ելեալ գնասցեն, ընդ բացեալ ճանապարհն մտցեն յերկիրն Կախէթու։ Յայնժամ ելին պատերազմական զօրքն Պարսից եւ գնացեալ ընդ նոր բացեալ ճանապարհն մտին յերկիրն Թամրազին՝ եւ հասին ի շէնս եւ ի գիւղս. եւ սկսան կոտորել զազգն Վրաց անխնայ։ Իսկ Թամրազ եւ Լաւասափ, որք նստէին զօրօքն Վրաց ի բերան ձորոյն, ո՛չ գիտէին զարարմունսն Պարսից. մինչ յանկարծակի տեսին զայր մի գլուխն եւ մարմինն վիրաւորեալ եւ հասակն ամենայն արեամբ թաթաւեալ, որ փախուցեալ ի սպանմանէն Պարսից եւ եկեալ գուժկան եւ համբաւաբեր վասն գալոյն Պարսից եւ մտանելոյն յերկիրն Վրաց։ Եւ ի լսելն զայս Թամրազին եւ Լաւասափին՝ եւ որոց ընդ նոսա, ափշեալ յիմարեցան՝ եւ ո՛չ այլ ինչ կարացին առնել. ո՛չ ստացուածք կամ ապրանք բառնալ՝ եւ բնաւ ոչինչ։ Այլ եւ իւրաքանչիւր ոք զընտանիս եւ զկարեւոր սիրելիս իւր առեալ ընդ ինքն հազիւ թէ ի մեկնակի ձիոջ հեծեալ հապճեպ տագնապաւ աճապարեալք ի բաց փախչէին, զի մի անկցին ի ձեռս Պարսից։ Արդ՝ յայսմ պատճառէ Թամրազն եւ Լաւասափն աստի փախուցեալք անկանէին ի Թիֆլիս, եւ անտի ի Գօրի. եւ անդ եւս ո՛չ կարացին կալ, այլ ընդ ճանապարհն Կօլբայու անցին զլեառն Կովկաս՝ որ է Եալբուզ սարն եւ գնացին ի Պաշիաչուխի աշխարհն։ Վասն զի մայրն Լաւասափին դուստր էր Պաշիաչուխի թագաւորին. վասն այսորիկ Թամրազն եւ կինն իւր՝ եւ Լաւասափ եւ մայրն իւր, եւ այլ ընտանիք սոցա փախուցեալք ի Պաշիաչուխ՝ զերծան ի ձեռաց Պարսից։
Եւ զօրքն Պարսից՝ որ ի միւս կողմանէ եկեալ մտին յերկիրն Թամրազին, եկին մինչեւ ի բերան ձորոյն, զոր կապեալ էին Վրացիքն, քակեցին զկապն՝ եւ բացին լայն եւ ընդարձակ ճանապարհ, ընդ որ եկին բանակ Պարսից՝ մտին յերկիրն Թամրազին. եւ անդէն բանակեցան եւ կացին մինչեւ յաւուրս յիսուն՝ եւ ո՛չ ելին յերկրէն։ Եւ այսքան աւուրս՝ որ կացին անդէն, թէ զինչ գործեցին, բերան ո՛չ բաւէ խօսել եւ ո՛չ լեզու ճառել, դու մտօք խորհեալ խելամուտ լեր. թէ զորքան զանպարտ անձինս քրիստոնէից սրախողխող արարեալ վիրաւորեցին կամ թէ գլխովին իսկ սպանին. եւ զանմեղսն գերեցին եւ խայտառակեցին. եւ զինչս եւ զստացուածս յափշտակեցին, եւ զշինուածս հրդեհեալ այրեցին եւ քանդեցին, եւ զեկեղեցիսն քակեցին, զսեղանն սուրբ՝ եւ զնշան սրբոյ խաչին կործանեցին։ Եւ զգերեալսն պահէին ի մէջ բանակին առ իւրեանս. եւ պէսպէս վշտօք տառապեցուցանէին՝ ցրտով եւ մերկութեամբ՝ քաղցիւ եւ ծարաւով՝ եւ այլ բազում կերպիւ։
Եւ յորժամ եմուտ Շահաբաս յերկիրն Կախէթու եւ ետես թէ փախուցեալք են Թամրազն եւ Լաւասափն եւ մնաց երկիրն եւ ժողովուրդքն ի ձեռս իւր։ Յայնժամ հանճարեղն ի խորհուրդս չարեաց, եւ այլ եւս աշխարհաւեր հնարս ներգործեաց, քանզի հրամայեաց յամենայն գաւառս եւ ի գիւղս Կախէթու մունետիկք շրջեսցին՝ եւ քարոզեսցեն բարձր ձայնիւ ի բազում աւուրս՝ եւ ասասցեն, թէ «Հրաման է ի հզօր եւ ի խաղաղասէր եւ յաշխարհաշէն թագաւորէն Շահաբասայ, զի ամենայն բնակիչք աշխարհիս Կախէթու, եթէ իշխանք, եթէ հեծեալք, եթէ արուեստաւորք, եթէ ռամիկ ժողովուրդք, եւ ամենայն ոք, որ ելեալ ամրացեալ է ի լերինս եւ ի մայրիս, ի բերդս եւ յամենայն ամուր տեղիս, դարձցին, եւ եկեսցեն ի տեղիս եւ ի բնակութիւնս իւրեանց՝ եւ կացցեն ի խաղաղութեան եւ մի կրեսցեն զերկիւղ եւ զկասկածանս ինչ ի զօրացն Պարսից. քանզի հրամայեալ է նոցա թագաւորն. մի զոք նեղել՝ եւ մի զոք խուել ի ժողովրդենէ աշխարհիս, որք գան ի հնազանդութիւն շահին՝ եւ լինին շահիսէվան, ո՛չ լինի նոցա վնաս ամենեւին, այլ կեան ի խաղաղութեան։ Իսկ որք յամառեալք դիմադարձ լինին հրամանաց թագաւորին, առաքելոց է թագաւորն ի վերայ նոցա զօրս բազումս, որք զամրոցն նոցա առեալ աւերեսցեն, եւ զինքեանս սպանցեն, եւ զընտանիսն գերեսցեն, եւ զինչսն յափշտակեսցեն։ Արդ՝ ելէք ի յամրոցաց, եւ եկէք ի հնազանդութիւն, եւ լերուք շահիսէվան, եւ կացէք ի խաղաղութեան։ Եւ յիշխանաց եւ ի նշանաւոր արանց ով ոք յառաջեալ վաղագոյն գայցէ, շնորհելոց է նմա թագաւորն զփառս եւ զպատիւս՝ եւ զպարգեւս բազումս, եւ զպետութիւն իշխանականե։
Իսկ բնակիչք երկրին Կախէթու իբրեւ լուան զբանս քարոզութեան մունետկացն, ոմանք պատրեալք հաւատացին, եկին եւ եղեն շահիսէվան։ Ոմանք յերկիւղէ սպանութեան եւ գերութեան եկին եւ եղեն շահիսէվան։ Ոմանք վասն բազմօրեայ կելոյն անդէն ի մէջ երկրին Պարսիցն, անճար մնացին, եկին եւ եղեն շահիսէվան։ Ոմանք տեսին զի զայս անուն ամրոց առին, եւ զայն անուն ամրոց առին, եւ արարին զսպանութիւն եւ զգերութիւն ընդ բնակողաց ամրոցին, ահաբեկ եւ երկիւղալից եղեն, թէ մի գուցէ եւ ինքեանց եւս այնպէս պատահիցի, վասն որոյ իջեալ յամրոցաց՝ եկին եւ եղեն շահիսէվան։
Այլ եւ հրամայեաց շահն վասն շահիսէվան եղելոցն զի բնակեցուսցեն զնոսա յիւրաքանչիւր շէնս եւ ի տեղիս, եւ յուսով եւ քաջալերութեամբ մեծաց բարեաց խօսեսցին ընդ նոսա. եւ զանուանս նոցա զարանց եւ զկանանց, զուստերաց եւ զդստերաց, եւ ամենից ընտանեաց գրեսցեն ի քարտիսի, եւ առ ինքեանս պահեսցեն Պարսիկք։ Այլ եւ կացուցին ի վերայ նոցա պահապանս ի զօրացն Պարսից յամենայն տեղիս՝ զի մի գուցէ ոք ի նոցանէ փախիցի յայլ ուրեք։ Բայց խաբէին զնոսա եւ ասէին. «Վասն այնորիկ կարգեմք ձեզ պահապանս՝ զի մի ոք ի Պարսից արանց զձեզ նեղիցէ, կամ զինչս ձեր յափշտակիցէե։ Եւ ով ոք եկն ի շահիսէվանութիւն, այսպէս արարին որպէս պատմեցաք։
Եւ որք ո՛չ եկին, այլ մնացին յամուրս իւրեանց, ելին Պարսիկքն ի վերայ ամրոցաց նոցա, եւ զբազում աւուրս պէս պէս հնարիւք մարտ եդեալ ընդ ամրոցացն մինչեւ յաղթեալ առնուին, եւ սուր ի վերայ եդեալ անխնայ կոտորէին, իբրեւ պաշտօն բարի մատուցանել Աստուծոյ համարէին [Առակ. Ա 7], ըստ վկայութեան Տեառն։ Ապա զինչս եւ զստացուածս կողոպտեալ յաւարի առնուին, եւ զմնացեալ կանայս եւ զմանկունս նոցա գերեալ ածէին ի բանակն իւրեանց։ Եւ որպէս ասացի, յաւուրս յիսուն կացեալ անդէն, ո՛չ մնաց ամրոց՝ որ ոչ առին. եւ կամ տեղի, որ ոչ աւերեցին, եւ միահաղոյն յաւեր եւ յապականութիւն դարձուցին զամենալի եւ զյուռթի եւ զբազմամարդ աշխարհն Կախէթու եւ Գրիմու։
Եւ զԿախէթու եւ զԳրիմու եկեղեցեաց անօթսն եւ զսրբութիւնսն, խաչ՝ եւ սկիհ՝ եւ աւետարան՝ եւ բուրվառ՝ եւ շուրջառ՝ եւ զայլ անօթս եւ զսրբութիւնս, որք էին մեծածախք եւ ծանրագինք, եւ զանազան յօրինուածովք ակամբք եւ մարգարտովք յօրինեալք, հրամայեաց շահն վասն նոցա՝ զի մի խորտակեսցեն, այլ տանել ի քաղաքն Սպահան եւ դնել ի գանձարանն արքունի. եւ կայ անդէն ի գանձարանին արքունական մինչեւ ցայսօր. որ բազումք ի մերոց ազգացս վկայեցին՝ գոլով ականատեսք այնց սրբութեանց։ Այլ եւ զանկար պատմուճանն Քրիստոսի ընդ այսց սրբութեանցս անտի տարեալ են, եւ կայ ի նոյն գանձարանին ի Սպահան քաղաքի. որ դեռ եւս լոյս վառեն առաջի նորա, եւ այսմ խօսիցս ասողքն, ինքեանք իւրեանց աչօքն տեսեալ էին, եւ էին արք հաւատարիմք։
Յետ բազում աւերութեանց աշխարհին այնորիկ չուեալ անտի եւ եկեալ ի սինօռ երկուց աշխարհացն Կախէթու եւ Քառթլայ՝ եւ անդ բանակեցաւ շահն. եւ հրաման արար իւրոց զօրացն մի նեղել եւ մի խուել զոք ի բնակչաց աշխարհին Քառթլայ, եւ զօրացն Պարսից, եթէ պիտոյասցի իր ինչ՝ որ կարիք է մարդկան եւ անասնոց, գնով գնեսցեն ի գաւառականացն. եւ ըստ կամաց վաճառողին տացեն զգինն։ Այլ եւ հրամայեաց շահն՝ զի ելցեն մունետիկք եւ շրջեսցին յամենայն գաւառսն Քառթլայ՝ եւ աղաղակելով քարոզեսցեն թէ «Հրաման է ի մեծ եւ յաշխարհաշէն թագաւորէն Շահաբասայ, զի աշխարհս Քառթլայ ամենայն գաւառականօք իւրովք՝ իշխանօք եւ ռամկօք իւրովք ի խաղաղութեան եւ յանդորրութեան կացցեն. եւ ամենեքեան որք ելեալ են ի բերդ եւ յամուր տեղիս, վասն երկիւղի զօրացն Պարսից, այսուհետեւ մի երկիցեն, եւ մի կասկածանս ինչ կրիցեն. այլ իջցեն ի բնակութիւնս իւրեանց՝ եւ կացցեն ի գործս իւրեանց եւ ի շինարարութիւնս. եւ եղիցի սէր եւ խաղաղութիւն, եւ երթեւեկութիւն ի մէջ ազգին Պարսից եւ Վրաց. քանզի զաշխարհս Քառթլայ իմ գիտեմ, եւ ո՛չ աւերեմ վասն իմ եւ վասն Լաւասափայ թագաւորին. վասն զի զնա ինձ որդի, եւ եղբայր եւ բարեկամ գիտեմ. եւ յորժամ գայցէ նա զնորին աշխարհն յինքն յանձնելոց եմ՝ եւ ես գնամ յաշխարհն իմ։ Արդ եթէ կամեսցի Լաւասափ թագաւորն եւ գայցէ՝ այսպէս առնեմ, եւ թէ ո՛չ գայցէ ահաւասիկ մովրովն՝ որ է յաշխարհէս Քառթլայ եւ յազգէն Վրաց՝ որ եւ ահա ընդ մեզ է, զաշխարհս Քառթլայ տամ մովրովին՝ եւ ես գնամ յաշխարհն իմե։
Այլ եւ պատուիրեաց շահն մովրովին, զի եւ նա յիւրոց ծառայիցն առաքեսցէ յամենայն տեղիս աշխարհին՝ զի ըստ սմին օրինակի խօսեսցին առ ամենայն բնակիչս գաւառացն առ ի հաւատացուցանել զնոսա։ Նա եւ սնոտի եւ պատրողական յուսով զմովրովն եւս խաբեաց ասելով. «Լաւասափն թէ գայցէ եւ թէ ոչ՝ քեզ տամ զիշխանութիւնն Քառթլայե, որ եւ ծառայք մովրովին այնպէս խօսէին ընդ գաւառականացն։ Եւ այսպիսի օրինակաւ՝ սուտ եւ պատիր բանիւք խաբեցին զամենայն գաւառականսն՝ որ ոչ պատերազմաւ եւ ոչ խռովութեամբ, այլ սիրով եւ խաղաղութեամբ ածին զամենայն գաւառականսն ի հաւանութիւն՝ եւ իջուցին յամրոցացն, եւ բնակեցուցին ի գիւղօրայսն։ Ուստի լցեալ լինէր ամենայն պիտոյք բանակին Պարսից՝ մարդկան եւ անասնոց, եւ ոչինչ կողմանէ ունէին վտանգ ինչ զօրքն Պարսից։ Այլ յամենայն կողմանէ կային ի խաղաղութեան եւ յանդորրութեան։
Բայց բնակիչք աշխարհին Քառթլայ երկիւղիւ կասկածանս կրէին՝ եթէ գուցէ ո՛չ գայցէ Լաւասափն եւ ի պատճառէ այնմ քինու, հրամայեսցէ շահն իւրոց զօրաց աւարել եւ գերել զաշխարհ տէրութեան Լաւասափու. եւ զայս բան զօրքն Պարսից եւս ասէին եւ խօսէին ընդ գաւառականացն. այլ եւ ասէին՝ եկայք դուք եւս գրեցարուք շահիսէվան՝ զի մի մատնիցիք ի գերութիւն, որպէս զժողովուրդսն Կախէթու՝ զի որք գրեցան շահիսէվան, ոչ մատնեցան ի գերութիւն։ Եւ յայսմ պատճառէ բազումք յաշխարհէն Քառթլայ եկին եւ գրեցան շահիսէվան. եւ որք գային ի շահիսէվանութիւն՝ զիւրեանց եւ զամենայն ընտանեաց անուանս գրէին ի քարտիսի, եւ առ ինքեանս պահէին Պարսիկք։ Եւ զգրեալ շահիսէվանսն բնակեցուցանէին յիւրաքանչիւր տեղիս՝ յուսով մեծագոյն բարեաց եւ խաղաղութեան։
Եւ մինչ նստեալ կայր շահն ի մէջ սահմանի երկուց աշխարհացն՝ արար միւս եւս նոր հնարս. քանզի զմի ոք յիւրոց խորհրդակցացն՝ որ էր մեծագոյն իշխան եւ փառաւոր նախարար՝ որում անունն էր Սարու խօջայ՝ կարգեաց զնա հրեշտակ խաղաղութեան. եւ սիրոյ նամակաւ առաքեաց ի Պաշիաչուխ առ Լաւասափ. եւ գիր պատգամացն էր ըստ այսմ օրինակի։
«Յարեաց արքայէ Շահաբասէ բազում սիրով ողջոյն հասցէ արքայիդ Վրաց Լաւասափու. բազում անգամ գրեցաք առ քեզ սիրով՝ եւ ցուցաք զմեր սրտի բարեկամութիւնն որ առ քեզ, բայց դու ո՛չ անսացեր եւ հաւատացեր բանից մերոց։ Արդ՝ ահա ի գործոյն ի միտ ա՛ռ եւ հաւատայ որպէս եւ տեսանես զի զերկիրն Թամրազին աւերեցի. իսկ զքոյն ահաւասիկ շէն եւ ամբողջ պահեալ եմ վասն քո. եւ սպասեմ գալստեան քո։ Արդ մի դանդաղիր ի գալ. եւ մի անմիտ եւ անհանճար խրատատուաց լսեր. եւ քեզ ի թագաւորութենէդ զրկեր, քանզի ոչ ունիմ ոխս եւ նենգութիւն յիմում սրտի ի քոյդ կողմանէ, որպէս եւ դու ոչինչ բնաւ վնաս գործեալ ես առ իս։ Այլ զգալն քո յաղագս այնորիկ խնդրեմ, զի որպէս նախնեօքն մերովք էր միաբանութիւն ի մէջ երկուց ազանցս, սոյնպէս կամիմ զի եւ ի մեր ժամանակս լիցի. եւ մեք զամենայն կողմս հիւսիսային՝ որ յայսկոյս է գետոյն Երասխայ, յանձնեսցուք ի քեզ. զի դու լիցիս վերակացու եւ հրամանատար ի վերայ ամենայն իշխանաց կողմանցս այսոցիկ. որպէս զի քո զայս կողմս հոգալով՝ եւ մեք անհոգ եղեալ զմիւս կողմանսն հոգասցուք եւ թշնամեաց զդէմս կալցուք. ողջ լերե։ Զայս թուղթս գրեալ ետ ցՍարու խօջայն. եւ այլ բազում բանս եւ հնարս խարդախութեան՝ զոր ամբարեալ ունէր յիւրում սրտին՝ բանիւ պատուիրեաց նմա. թէ որով հնարիւք եւ իցէ հաւանեցուսցէ զԼաւասափ գալ առ շահն։ Իսկ Սարու խօջայն գնացեալ ի Պաշիաչուխ՝ յանդիման եղեալ Լաւասափու, մատոյց զողջոյնն եւ զթուղթն. իբրեւ ընթերցան զթուղթն՝ գիտացին զի ամենայն բանքն պատրանք են. ո՛չ հաւանեցան թէ՛ Լաւասափն՝ թէ՛ մայրն՝ թէ՛ քոյրն՝ եւ թէ Թամրազն։ Թէպէտ Սարու խօջայն բազում եւ զանազան կերպիւ յորդորէր զԼաւասափ, սակայն ո՛չ հաւատացին։
Զկնի աւուրց ինչ՝ պատասխանի արարին բանից շահին՝ ըստ այսմ օրինակի։ «Թէ ճշմարիտ է բանքն քո՝ եւ ստուգիւ կամիս, որ ի մեր մէջն բարեկամութիւն լինի, ահաւասիկ նշան սիրոյ քո եւ խաղաղութեան այն լիցի, զի դու շէն եւ ամբողջ թողցես զաշխարհն մեր եւ ժողովուրդքն մեր յիւրաքանչիւր տեղիս կացցեն եւ դու փոխանակ քո ի քոյոց իշխանաց զմի ոք թողցես այդր՝ որպէս զի զամենայն սէր եւ զմիաբանութիւն եւ զդաշնադրութիւն, զոր դու կամիս, միջնորդութեամբ նորին հաստատեսցուք ընդ քեզ. եւ դու ելեալ յաշխարհէն մերմէ գնասցես. եւ մեք եկեալ տիրեսցուք աշխարհին մերոյ՝ եւ կացցուք ընդ քեզ ի սէր եւ միաբանութիւն. ողջ լերե։ Յետ բազում հնարաւոր խօսից՝ Սարու խօջայն իբրեւ ետես թէ ոչ հաւատացին. առեալ զթուղթն Լաւասափու՝ եւ եկեալ առ շահն ծանոյց նմա զամենայն բանս եւ զհաստատուն միտս նոցա։
Յետ լսելոյ Շահաբասին զայս բան պատասխանւոյ, չուեաց ամենայն բանակաւն եւ եկեալ ի վերոյ քան զԳօրի ի վերայ ճանապարհին, որ գնայ ի Պաշիաչուխ, եւ անդ ի վերայ ճանապարհին բանակեցաւ։ Պատճառ յայսմ տեղւոջ բանակելոյն այս է՝ զի թէ ոք յազգէն Վրաց՝ իշխան կամ ռամիկ՝ թէ կամիցի փախչիլ եւ գնալ ի Պաշիաչուխ, մի կարասցէ գնալ։
Եւ աստի եւս առաքեաց շահն զՍարու խօջայն կրկին անգամ առ Լաւասափ բանիւ եւ գրով՝ զի թերեւս պատրեալ գայցէ եւ ո¯չ եկն։
Յաւել երրորդ անգամ առաքել զնոյն Սարու խօջայն առ Լաւասափ՝ եւ ոչ եկն։
Եւ ի բազում գալոյն եւ գնալոյն ձանձրացան Լաւասափ եւ իւրքն. յայսմ ի վերջին նուագիս գալոյն՝ արարին գործ անարգանաց ընդ Սարու խօջային՝ զի մի եւս առաքեսցէ առ նոսա շահն հրեշտակ։ Եւ անարգանաց գործն, զոր արարին այս էր՝ զի զամենայն ինչս նորա յափշտակեցին, եւ բնաւին մերկացուցին ի զարդուց եւ ի զինուց, ի հանդերձից եւ յերիվարաց, մինչ ձի եւ զջորին եւս զոր ինքն հեծեալ էր, առին. եւ զինքն հետեւակ արձակեցին ի գնալ, եւ պատուիրեցին մեծաւ սպառնալեօք մի՛ եւս յաւելուլ ի գալ եւ այսպիսի անարգութեամբ Սարու խօջայն եկն առ շահն։ Եւ շահն երկայնամտեալ համբերէր ի տեղւոջն. եւ մտավարժեալ խոկայր ի խորհուրդս չարեաց եւ նենգութեան Լաւասափին եւ Թամրազին։
Մինչ շահն այսպէս վարանեալ կայր՝ եւ ո՛չ գտանէր ելս իրացն, ի սոյն աւուրս այր ոմն ի քաղաքէն Ծփխիսոյ գործօնեայ չարեաց՝ եւ որդի անիծից՝ շարժեալ ի դիւաց ըստ ազդեցութեանն սատանայի, ելեալ ի Տփխիսոյ եւ եկն ի բանակն արքունի՝ եւ ծանոյց շահին, թէ խնդիր է տէրութիւն քո բերել զԼաւասափ. արդ եթէ ստուգիւ կամիս եւ վնաս ոչ առնես, ես գնացեալ ածից զնա առ քեզ։ Եւ ի վերայ այսմ բանի առնն, մեծ զարմացումն կալաւ զշահն եհարց ցայրն թէ դու զիա՞րդ կարես բերել զնա. եւ այն ասաց. «Մեք ազգականք եմք Լաւասափին, քանզի նա ինձ սան է ի կնքաւորութեան կողմանէ. եւ ի մէջ մեր մեծ հաւատարմութիւն ունիմք առ միմեանս, վասն որոյ գիտեմք զի նա հաւատայ բանից իմոց։ Իսկ շահն ի վերայ այսմ բանի անպատում ցնծութեամբ լցեալ եղեւ. զի գործ զոր ինքն բազում աշխատութեամբ ջանայր՝ եւ ո՛չ լինէր. եւ որում ի յոլով ժամանակաց ցանկայր եւ ոչ հասանէր, արդիս յոյժ դիւրութեամբ լինի. վասն որոյ խոստացաւ առնն այնմիկ բազում գանձս եւ բազում պարգեւս՝ եւ բազում եւս փառաց հասուցանել, եթէ բերցէ զԼաւասափն։
Իսկ չարաբաստ այրն այն վատշուէր՝ որ եղեւ պատճառ կործանման թագաւորութեանն քրիստոնէից, գնացեալ ի Պաշիաչուխ առ Լաւասափ եւ առ Թամրազ՝ եւ աւուրս բազումս խօսեցաւ ընդ Լաւասափին հաւանական եւ մեղկացուցիչ բանիւք, մինչ որ թուլացոյց ի պնդութենէ զմիտս նորա։ Բայց Թամրազ՝ եւ մայր եւ քոյր Լաւասափին՝ եւ ամենայն հաւատարիմք նոցա ո՛չ հաւանէին բանից առնն, այլ քամահէին, քանզի գիտէին ստուգիւ, թէ կախարդասար հնարքն է շահին։ Բայց այրն սատանայաբնակ՝ որպէս զօձն Եւայի՝ հակեալ դարձոյց զմիտս Լաւասափին գնալ առ շահն։ Իսկ մայրն Լաւասափին, եւ քոյրն, եւ Թամրազն եւ իշխանքն, եւ ամենայն բարեկամքն լային արտասուօք եւ ողբային, եւ ասէին. «Մի մատներ զքեզ ի ձեռս թշնամւոյ քո, զի նա քո թշնամի է եւ ոչ բարեկամ. եւ ի կորուսանել զքեզ ջանայե։ Եւ Թամրազն ասէր. «Մի հաւատար անհաւատիդ այդմիկ եւ խորամանկ գազանիդ, զի դա զկորուստն մեր ջանայե։ Իսկ միտք Լաւասափին՝ բանից չարեաց արբանեակ առնն առաւել հաւանէր, քան թէ բանից բարեկամաց իւրոց։ Եւ զայս առնէր ամենեցուն պատասխանի՝ թէ ահաւասիկ շահն եկեալ եւ նստեալ կայ ի մէջ մերոյ երկրին, եւ խնդրէ զիս առնել խաղաղութիւն. եւ թէ ոչ գնացից, զամենայն երկիրն աւերեալ ապականէ եւ զեկեղեցիսն քանդէ, եւ զքրիստոնեայսն սպանանէ, եւ գերէ, եւ այս ամենայն լինի ի պատճառս իմ. քան թէ կեցից ի ժամանակս ինչ խղճմտանօք եւ այնքան անձանց պարտական, լաւ է ինձ գնալ առ շահն եւ զաշխարհն ամենայն ազատել. զի մի լիցի իմով պատճառաւ աւերումն աշխարհի. յուսալով յԱստուած գնամ առ նա ուղղութեամբ, եւ անդէն զինչ եւ պատահեսցի ինձ, եթէ մահ եւ եթէ կեանք, եղիցի կամք Տեառն օրհնեալ։
Արդ՝ այսպիսի բանդագուշեալ խելօք ոչ լուաւ Լաւասափ բարեկամաց իւրոց, այլ հաւատաց բանից եւ երդման շահին, ելեալ ի Պաշիաչուխէն գալ առ շահն։ Եւ յորժամ բերին զաւետիս գալստեան նորա առ շահն՝ ո՛չ գիտէր թէ որով օրինակաւ ցնծասցէ սիրտ նորա։
Եւ յորժամ եկեալ Լաւասափ մերձ եղեւ բանակին Պարսից շահն ինքն ելեալ ընդ առաջ նորա ամենայն իշխանօք եւ զօրօք, եւ ի տեսանելն միմեանց սիրով եւ խնդութեամբ եւ բազում շուք դնելով ողջոյն տային իրերաց։ Իսկ որ շահն էր ցնծայր ի սիրտ եւ յոգի իւր, զի մեծ եղեւ նմա օրս այս, քան զամենայն աւուրս կենաց իւրոց. զի կատարումն եղեւ չար կամացն, զոր ի բազում ժամանակաց բաղձայր։ Եւ որպէս սովորութիւն է խորամանկ եւ օձաբարոյ ազգին Պարսից, եւ մանաւանդ այս շահիս՝ բազմահնար վիշապիս, զառաջինն՝ բազում սիրով եւ մեծարանօք ընկալաւ զնա. եւ հանապազ սուտ եւ սնոտի պատրողական բանիւք ըստ հաճոյից կամաց նորա խօսէր, մինչեւ համբաւն այնպէս տարածեցաւ յամենայն աշխարհն Վրաց՝ թէ շահն, որ խնդրէր զԼաւասափ, ո՛չ վասն այլ ինչ պատճառի էր, քան թէ վասն սիրոյ եւ միաբանութեան։
Ապա չուեալ անտի իւրով բանակաւն շահն գնաց ի Տփխիս, տարաւ ընդ իւր եւ զԼաւասափ՝ եւ պահէր զնա իւր հաւասար մեծաւ փառօք, եւ հանապազ խօսէր ըստ ախորժակաց մտաց նորա՝ բանս հաճոյականս նմա, եւ զինքն հաւատարիմ ցուցանէր նմա։
Այս Լաւասափ՝ ի ժամանակին յորում նոր նստեալ էր թագաւոր, եւ զկնի ամաց ինչ, եւ չորս եւ հինգ ամաւ յառաջ քան զշահի գալն, եղեւ երբեմն ի կարգս զրուցաց պատմութիւն զպապէն Լաւասափիս զՍիմոն խանէն, զոր ըմբռնեցին Օսմանցիք, տարան ի Ստամբօլ սպանին եւ անդէն թաղեցին, որոյ վերայ եռաց արիւնն Լաւասափին՝ եւ ըղձացաւ առ ի բերել զնշխարս պապուն իւրոյ զՍիմոն խանին եւ ի հայրենի գերեզմանատունս իւրոց՝ թաղել ընդ այլ եւս նախնեացն եւ ընտանեաց իւրոց։ Եւ իբրեւ տեղեկացեալ եգիտ զարս ոմանս՝ որք գիտէին զտեղին յորում թաղեալ կայր նշխարք Սիմոն խանին ի քաղաքին Կոստանդնուպօլսի։ Եւ իսկոյն զգիտող զարսն զայնոսիկ առաքեաց առ ի բերել զնշխարս Սիմոն խանին. եւ նոքա գնացեալ ի Կոստանդնուպօլիս՝ հանին զնշխարս նորա եւ բերեալ հասուցին ի Թիֆլիս։ Եւ ի գալ արանցն՝ որք բերին զնշխարս Սիմոն խանին՝ պատահեցաւ յայսմ ժամանակիս զի շահն ի Թիֆլիս էր, որ եւ գիտաց շահն թէ զնշխարս Սիմոն խանին բերին. եւ լցեալն խորհրդովն եւ խարդախութեամբն սատանայի, որ այնքան թշնամի է քրիստոնէից, մինչ զի եւ արեան նոցա ծարաւի է՝ որ սպանմամբ եւ գերութեամբ կենդանեացն ո՛չ շատացաւ, արդ այժմ ընդ ոսկերաց մեռելոցն եւս արար թշնամութիւն, վասն զի սաստիկ հրամանաւ հրամայեաց իսկոյն բերել առաջի իւր։ Եւ իբրեւ կատարեցաւ հրամանն, ասաց. «Զսա ես առաւել պատուեմ եւ փառաւորեմ քան զձեզ, զի դուք ո՛չ գիտէք զարժանաւոր պատիւ թագաւորաց, եւ կամիմ առաքել զսա յԻմամուռզէն՝ զի ընդ նախնեացն մերոց թագաւորաց եւ պետաց փառաւորեսցիե։ Արդ՝ այսպիսի կախարդասար բանիւք առաքեաց զոսկերսն Սիմոն խանին ի Պարսկաստան, եւ ո՛չ եթող թաղել ի հողն Վրաց, եւ ո՛չ ոք գիտաց թէ զինչ արարին կամ ուր տարան եւ այսպէս անյայտ արարեալ կորուսին։
Եւ յայսքան ժամանակս՝ որ եկաց շահն ի Վրացտուն, ընդ իւրով իշխանութեամբն գրաւեաց զամենայն աշխահն։ Բայց զերկիրն Թամրազին զբովանդակն՝ յայտնապէս արար զի լիցի ընդ իշխանութեամբն Պարսից՝ իբր թէ թրովն իւրով առեալ զայն, վասն որոյ առաքեաց զզօրս ի Պարսից՝ որ շինեցին յերկիրն Թամրազին զբերդորայս՝ եւ կացոյց ի նոսա զօրս ի Պարսից, եւ զՍէլիմ խանն, եւ զՓէքար խանն, եւ զԲէքդաշ խանն կարգեաց անդէն իշխան եւ զօրագլուխ՝ զի պահեսցեն զերկիրն ընդ իշխանութեամբն Պարսից։
Եւ զբնակիչսն Կախէթու եւ Գրիմայ սպառեաց, զոմանս սպանմամբ, զոմանս գերութեամբ. եւ որք մնացին եւ գրեցան շահիսէվան հրաման արար վասն նոցին զամենեսեան արտասահման առնել եւ քշել տանել ի Պարսկաստուն։ Եւ կարգեաց ի վերայ այսմ գործոյ զիշխանս եւ զօրս որ առաջին գրովն եւ թղթովն, զոր գրեցին զանուանս նոցա եւ առ ինքեանս ունէին, այն գրովն սկսան քննել զամենեսեան ընտանեօք իւրեանց, եւ զամենայն զնոսա իւրեանց ընտանեօք եւ ստացուածովք յիւրաքանչիւր տեղեաց հանել. եւ զորս հանէին բերեալ բանակեցուցանէին յափն Կուր գետոյն՝ ի տեղին, որ անուանի Ղազբին. քանզի անդէն սահմանեցին բանակետղ, այսպէս արարին մինչեւ զամենայն շահիսէվան գրեալքն հանին։ Եւ յորժամ եղեւ զրաւ հանելոյն՝ նոյն գրովն եւ մատենիւն չուեցուցեալ անտի՝ եւ քշեցին տանել յաշխարհն Պարսից, եւ բերեալ հասուցին մինչեւ ի Ղազբին քաղաք. եւ անտի տարան ի քաղաքն Ֆահրապատ։ Յորժամ հասուցին ի Ֆահրապատ, զոմանս ի նոցանէ ի մէջ Ֆահրապատու քաղաքին բնակեցուցին, թէ ի Վրաց եւ թէ ի Հայոց, թէ ի Մահմետականաց, թէ ի Ջհտաց, եւ զայլս բազումս ի նոցանէ բնակեցուցին ի գեղօրայսն, եւ ետուն սոցա ամենեցուն զտեղիս տանց եւ այգեստանաց՝ եւ անդաստանաց։ Եւ այսու կերպիւ աւերեաց զաշխարհն Վրաց, Կախէթու եւ Գրիմու, եւ տարեալ ելից յերկիրն Ֆահրապատու։
Բայց գնացեալ ժողովուրդքս այսոքիկ ո՛չ աճեցին յաշխարհին յայնմիկ, վասն զի ոչ էին ընտելք գէջ եւ դաժան, շնչարգել եւ մգռահոտ օդոյ երկրին. նա եւ ոչ ուտելեաց եւ ըմպելեաց, եւ այլ կենցաղավարութեան երկրին։ Վասն որոյ սկսան կոտորիլ եւ մեռանիլ. եւ ի սակաւ ժամանակս այնքան կոտորեալ մեռան, հազիւ թէ ի տասնէն մէկն մնաց։ Եւ այնք, որք մնացին՝ յետ ժամանակաց ի հիւանդութեանց եւ ի ցաւոց ճնշեալք եւ մաշեալք եւ ցաւագարեալք եղեն, որ ոչ կարէին գործ ինչ մարմնական գործել յօգուտ կենցաղավարութեան իւրեանց։ Նա եւ ի պանդխտութենէ եւ ի նժդեհութենէ եղեն աղքատք եւ չքաւորք՝ եւ զոր ինչ ունէին վաճառեալ կերան. եւ ի պատճառէ չքաւորութեան բողոք բարձին ազգն Վրաց առ շահն, որ յաւուրսն յայնոսիկ ի Ֆահրապատ էր, վասն չքաւորութեան եւ սովոյն զոր կրէին։ Եւ շահն պատասխանի արար նոցա, թէ ուրացէ՛ք զձեր հաւատն, եւ լերուք օրինօքն Մահմետի, եւ ես տամ ձեզ յոլով ինչս, որով ապրիք՝ եւ ուտէք։ Եւ նոքա հարկեալք ի կարեաց սովոյն՝ արարին զհրամանս շահին, եւ եղեն Մահմետականք. եւ շահն ոչ ետ նոցա զինչս յոլովս ըստ իւրում խոստմանն՝ այլ ստեաց, քանզի խաբեաց զնոսա։ Բայց իւրաքանչիւր անձին, եթէ մեծաց, եթէ փոքունց ետ զմէն մի դահեկան, եւ արձակեաց ի տունս իւրեանց։
Արդ՝ որք գովեն շահս թէ քրիստոնէասէր եւ աշխարհաշէն եւ խաղաղարար թագաւոր էր, այս է նորա քրիստոնէասիրութիւնն, որ զամենայն աշխարհն քրիստոնէից՝ զՀայոց եւ զՎրաց աւերեաց, եւ զամենեսեան սպառեաց սրով եւ սովու եւ գերութեամբ. եւ զմնացեալսն վարեալ տարաւ ի Ֆահրապատ եւ ի Սպահան, որ նոքա եւս օր աւուր անդէն սպառին պէս պէս կերպիւ։ Եւ ով ոք որ գովել կամի զնա, թող յառաջ հայեցեալ նկատեսցէ զարարեալ գործս նորա, զոր արար ընդ քրիստոնէից՝ եւ ապա գովեսցէ զնա։
Արդ՝ որով օրինակաւ պատմեցաք, զոր արար շահն ընդ ժողովրդեանն, որք գրեցան շահիսէվան ի Թամրազի երկրէն, սոյն օրինակաւ եւ արար ընդ ժողովրդեանն, որք գրեցան շահիսէվան ի Լաւասափի երկրէն։ Վասն զի ի վերայ նոցա եւս կարգեաց զօրս եւ զզօրապետս՝ որք առաջին գրովն եւ քարտիսիւն չուեցուցին յիւրաքանչիւր տեղեաց եւ վարեալ տարան ի Պարսկաստան։ Բայց զայս ժողովուրդքս, որք էին յերկրէն Քառթլայ, ո՛չ տարան ի Ֆահրապատ, այլ տարան ի Սպահան եւ բնակեցուցին ի սար գեղորայսն Սպահանու, ուր եւ զազգն Հայոց բնակեցուցեալ էին։ Եւ այժմ յարդեանս ժամանակիս՝ որ է թուական մեր ՌՃԷ, յորում գրէաք զպատմութիւնս, այս Վրացիքս ամենեքեան դարձան ի հաւատոցն իւրեանց ի կրօնս Մահմետի, եւ այնքան կուռէճք եւ դահիճք էին քրիստոնէից, որ ի պատահիլն մեր նոցա ի ճանապարհի ուրեք՝ զբարեւն մեր ոչ առնուն, մեղք համարելով իւրեանց զբարեւ առնուլն։ Այլ եւ հայհոյեալ անարգեն զհարս եւ զնախնիս իւրեանց՝ թէ նոքա անհաւատք էին եւ անհաւատ մեռան. այլ եւ ի վերայ նոր հաւատոյն իւրեանց գոհանան զԱստուծոյ, թէ այս է ճշմարիտ հաւատ՝ զոր այժմ ստացաք։ Այլ եւ յայսմ Վրացի ժողովրդենէս՝ ի ժամանակին՝ յորում նոր բերին ի Սպահան, բաժանեցին մասն ինչ եւ յառաջ խաղացուցեալ տարան յերկիրն Շիրազու՝ եւ յերկիրն, զոր անուանեն Ասուփաս։ Որ եւ սոքա եւս սպառեցան պէս պէս կերպիւ, եւ մնացեալքն ամենեքեան միահաղոյն դարձան յանօրէն յօրէնսն Մահմետի։
Զայսու ժամանակաւս՝ յորում շահն ի Տփխիս էր եւ առ ինքն ունէր զԼաւասափ. վասն որոյ խնդայր եւ բերկրեալ զուարճանայր, զի ըմբռնեաց զնա ի ցանցս իւր։ Բայց վասն Թամրազին տրտմէր, զի ոչ կարաց ըմբռնել, որ եւ վասն նորա խոկայր ի սենեակ սրտի իւրոյ ի խշտին Բեհմովթայ՝ [տե՛ս Յովբ. Խ 10-19]՝ թէ զիարդ կարասցէ կորուսանել զնա։
Վասն որոյ եւ յաղագս նորա հնարէ այսպիսի իմն որոգայթ, զի հաւանեցոյց զայր ոմն եւ առաքեաց ի Պաշիաչուխ, եցոյց նմա զամենայն ճանապարհս հնարից՝ պատուիրելով պնդապէս թէ որով եւ իցէ օրինակաւ սպան դու զԹամրազն թէ՛ յայտնի եւ թէ՛ ի ծածուկ։ Եւ զայս այր, որ առաքեաց ի ծածուկ սպանանել ըզԹամրազն, թաքուն եւ գաղտնի յամենայն նախարարաց իւրոց արար՝ որ ոչ ոք գիտէր։ Եւ այրս այս գնացեալ եհաս ի Պաշիաչուխ. եւ յաւուրս ինչ ել եւ մուտ արար ի տեղիսն, ուր էր Թամրազն, եւ դիտեալ նկատեաց զամենայն ինչ. զճանապարհն եւ զտեղին, ուր ի գիշերի ննջէր Թամրազ. քանզի տեղին էր վերնատուն, որ փայտեայ սանդխով ելանէին եւ իջանէին։ Եւ յաւուր միում ի ծածուկ եւ անգիտելի ումեք այրն այն սպաս կալեալ հսկեաց զգիշերն, զի թերեւս գտանիցէ դիպող ժամ առ ի սպանանել զԹամրազն։ Եւ ի հասարակել գիշերոյն՝ գիտաց թէ ամենեքեան ննջեալք են, նա եւ գիշերապահ արքն՝ որք են քեշիկչիքն, ննջեալք են, եկեալ այրն այն զանխուլ եւ թաքուն, եւ ընդ փայտեայ սանդուխն ել ի վերնատունն, ուր ննջէր Թամրազ, եւ ետես զի ի կողմն մի վերնատանն ննջեալք էին ոգիք երկու ի միում անկողնի, եւ ի միւս կողմն ննջեալք էին այլ եւս ոգիք երկու ի միում անկողնի։ Եւ սոքա, որք ննջեալք էին ի վերնատանն ի միում անկողնի, էին Թամրազ եւ կինն իւր, եւ ի միւսում անկողնոջն էին երկու աղախնեայք՝ որք վասն սպասաւորութեան մերձ առ նոսա ննջեալք էին ի միում անկողնի։ Իսկ այրն, որ եկեալ էր վասն սպանութեան, ոչ կարաց ստուգիւ վերահասու լինիլ, թէ որ ոք ի նոցանէ իցէ Թամրազն։ Վասն որոյ ոչ համարձակեցաւ ի սպանութիւն, զի մի գուցէ սպանեալն այլ ոք իցէ եւ ոչ Թամրազն։ Վասն որոյ խորհեցաւ թողուլ զգործ սպանութեան յայնմ գիշերի եւ գնալ, եւ յառաջիկայ աւուրսն դիտեսցէ՝ եւ ստուգիւ ի վերայ հասցէ, թէ որ ոք ի նոցանէ իցէ Թամրազն. եւ ապա եկեալ անվրէպ զնա հարեալ սպանցէ։ Եւ զայս խորհուրդ Աստուած էարկ ի սիրտ առնն այնմիկ՝ եւ դարձոյց զնա՝ որպէս զի մի սպանցի թագաւորն քրիստոնէից, այլ եւ զխորամանկ չարութիւն շահին յայտնեալ՝ զնա խայտառակեաց։ Արդ՝ այսու խորհրդով այրն դարձաւ ի վերնատանէն. եւ սկսաւ իջանել ընդ փայտեայ սանդուխն ընդ որ ելեալն էր, եւ մինչ իջանէր այրն, նորին ինքեան թուրն՝ որ զմիջով իւրով ածեալ ունէր նոյն այրն՝ հարաւ ի սանդուխն, յորմէ հնչեաց ձայն, եւ ի ձայնէն արթնացաւ շունն քէշիկչոց՝ եւ սկսաւ հաջել առ այրն. եւ ի հաջելոյ շանն արթնացան պահապանքն, եւ տեսին զայրն եւ շրջապատեալ ըմբռնեցին զնա. եւ որք տեսին զայրն, զահի հարեալ ապուշ մնացին ամենեքեան։ Եւ ի վաղիւն Թամրազն եւ այլք յիշխանաց կոչեցին զայրն առաջի իւրեանց՝ եւ հարցմամբ տեղեկանային. եւ այրն զամենայն ստուգութեամբ խոստովանեցաւ, թէ շահն առաքեաց զիս, թէ գնացեալ սպանցես զԹամրազն։
Յայնժամ Թամրազն ի խորոց սրտէ հառաչելով ասաց. «Արդ՝ տեսէք եղբարք, զի շահն զերկոսին որդիսն իմ յինէն առեալ տարաւ առ ինքն՝ եւ արար ներքինիս, եւ զմայրն իմ տարեալ կորոյս ի խորին Պարսկաստան. եւ այժմ զերկիրն իմ բնաւին աւերեաց՝ եւ զամենայն ժողովուրդն իմ եւ զազգն իմ գերեալ տարաւ, եւ ես զգլուխ իմ միայն առեալ փախուցեալ կամ ի պանդխտութեանս, եւ նա այնու ամենայնիւ ոչ շատանայ. այլ դեռ եւս ջանայ ի հեռաստանէ սպանանել զիս. արդ՝ նա որ այսքան ջանայ սպանանել զիս՝ եւ ես որո՞վ յուսով համարձակեցայց գնալ առ նաե։ Եւ ամենեքեան որք տեսին զայն գործ՝ եւ լուան զբանս Թամրազին, իրաւացուցանէին զխօսս նորա։ Եւ Թամրազ ողորմեալ առնն՝ ոչ սպան զնա. այլ արձակեաց, որ գնաց զճանապարհս իւր։ Բայց ինքն եւս ոչ վստահացաւ կալ ի Պաշիաչուխ, զի մի գուցէ այլ եւս որոգայթս հնարեսցէ նմա շահն, այլ ելեալ անտի գնաց յերկիրն Դադիանու՝ եւ հեռացաւ ի շահէն։
Արդ՝ զորպէսն ամենայն չարահնար գործոց, զոր արար շահն ընդ աշխարհին Վրաց, չէ կար մեզ ճառել, զի ի վեր են քան զճառ բանից, քանզի զողջ ամ մի՝ եկաց նա ամենայն բանակաւն Պարսից՝ անդ յաշխարհին Վրաց. եւ զկնի ամին խորհեցաւ ելանել յաշխարհէն Վրաց եւ գնալ յաշխարհն Պարսից։
Բայց ի վարանս եւ յուզմունս խորհրդոց կայր շահն թէ զիա՛րդ կարասցէ կորուսանել զԼաւասափ։ Եւ յաղագս այսորիկ բանս եդ նախարարաց իւրոց ասել ընդ Լաւասափու, թէ որովհետեւ բարեաւ եւ յաջողմամբն Աստուծոյ եկիր դու ի տեսութիւն շահին. եւ եղեւ սէր եւ միաբանութիւն ի մէջ ձեր, արդ՝ յաղագս հաստատութեան սիրոյ եւ ուխտի դաշանցն, նա եւ վայելուչ է եւ պատշաճաւոր, որովհետեւ շահն ելանէ ի գնալ յերկրէն քումմէ, պատեհ է քեզ գնալ ընդ նմա երից եւ չորից աւուրց ճանապարհ որպէս զուղեւոր՝ ընդ նմա մինչեւ ի սահմանս երկրի քո. եւ ապա դարձցիս յաթոռ քո։ Եւ զայսպիսի բանս շահն ինքն եւս ասաց ի կարգս զրուցաց ընդ Լաւասափին. եւ Լաւասափ քանզի ոչ ունէր կեղծաւորեալ խորամանկութիւն ի սրտի իւրում, որպէս յատուկ է քրիստոնէից, հաճեցաւ առնել զասացեալն նոցա։
Եւ յորժամ չուեաց շահն ի քաղաքէն Թիֆլիզու, էառ ընդ իւր եւ զԼաւասափ ըստ յառաջագոյն կարգեալ պայմանին իւրում։
Եւ յորժամ գնացին երից եւ չորից աւուրց ճանապարհ, նոր իմն բանս եդ շահն նախարարաց իւրոց ասել ընդ Լաւասափու. «Որովհետեւ այսքան աւուրց ճանապարհ եկիր՝ եւ յոյժ բարւոք արարեր, արդ՝ խնդրեմք զի մի թուեսցի քեզ ծանր, այլ եւս յառաջել եւ գալ մինչեւ ի քաղաքն Գանջայ, զի անդէն ի Գանջայ եդեալ է շահն ի մտի իւրում կոչել առաջի իւր զամենայն իշխանս կողմանցս այսոցիկ, զՇամախու եւ զԵրեւանայ, եւ զամենեսեան կամի կարգել, զի կացցեն ընդ իշխանութեամբ քո եւ զքեզ վերակացու եւ հրամանատար ի վերայ ամենեցուն՝ զի քո հրամանաւ արասցեն զամենայն, զոր ինչ եւ առնելի էե։ Եւ այսմ եւս հաւանեցաւ Լաւասափ եւ գնաց ընդ շահին մինչեւ ի Գանջայ։ Եւ անդէն ի Գանջայ իբրեւ անցին աւուրք յոլովք ոչ երեւեցաւ նշան բանից ասացելոց նախարարաց շահին. այլ եւ ո՛չ երեւի նշան եւ նշմարանք արձակման իւրոյ։ Յայնժամ գիտաց Լաւասափ յոգի իւր թէ հնարիւք հանին զնա յերկրէն իւրմէ՝ եւ ոչ եւս թողուն գնալ յերկիր իւր. վասն որոյ ի մեծի տրտմութեան եւ ի վարանս խորհրդոց կայր Լաւասափ, եւ թէպէտ խորհէր՝ այլ ոչինչ կարէր առնել զհնարս փրկութեան։
Այլ եւ բազմարուեստ հնարագործ այրն Շահաբաս, ի նենգաւոր կարծիս իւր խորհեալ թէ մի գուցէ կամ ի գիշերի, կամ ի տունջեան՝ դիպող ժամ գտեալ հնարիւք իմն փախիցէ Լաւասափ։ Եւ ի սակս այսմ կարծեաց արար նոր եւս հնարս ըստ այսմ օրինակի. զի շահն պարգեւեաց Լաւասափին զմէկ հատ ջղայ՝ զոր ի գլուխս իւրեանց հարուն իշխանք. եւ էր յոյժ ազնիւ եւ պատուական, գեղեցիկ եւ մեծագին։ Եւ ընդ պարգեւել ջղային՝ պատուիրեաց սիրով Լաւասափին թէ, յարաժամ ի գալն քո առ իս եղիցի սա ի գլուխ քո, եւ Լաւասափ եւս այնպէս առնէր հանապազ ի գնալն իւր առ շահն։
Եւ զկնի աւուրց ինչ հրամայեալ է շահն գողոցն իւրոց՝ զոր հանապազ ընդ ինքն պահէր, քանզի բազում արս, որ բազմահնար գողք էին, վասն պէս պէս հնարից առ ինքն պահէր շահն. որպէս եւ այժմ ահա արար, վասն զի պատուիրեաց նոցա զանխուլ եւ թաքուն ի գիշերի մտանել ի վրանն Լաւասափու եւ գողանալ յատուկ զայն ջղայն եւ զայլ եւս ինչս, եւ գողքն արարին որպէս ուսան ի շահէն, զի գողացան զջղայն եւ զյոլովս յընչից նորա։ Եւ յաւուր միում յորժամ կոչեցին զԼաւասափ առ շահն ըստ հանապազորդ կոչմանն, եւ ի գալն Լաւասափու եւ ի բազմիլն՝ ոչ էր ջղայն ի գլուխ նորա որպէս յառաջն լինէր։ Եւ ի տեսանելն զնա շահին՝ իբր անգէտ գոլով հարցանէր. «Ընդէ՞ր զջղայն ոչ եդեալ ես ի գլուխ քոե. իբրեւ լուաւ թէ գողացեալ են, յայնժամ շահն ի չքմեղս եղեալ եւ իբր բարեկամ եւ ցաւակից զինքն ձեւացուցեալ, մորմոքայր եւ ափսոսայր։ Եւ ապա դարձուցեալ զբանս իւր առ նախարարս իւր՝ որք անդն կային. բարկանայր նոցա եւ յանդիմանէր՝ եւ մահ սպառնայր, եւ ասէր. «Ընդէ՞ր ոչ բարւոք հոգաբարձութեամբ եւ հպատակութեամբ արարիք ծառայութիւն սմա եւ այնքան անհոգ եւ պղերգ էք, մինչ զի գողք եւս մտանեն ի վրան սորա եւ առնեն գողութիւն, եւ մանաւանդ զայնպիսի երեւելի եւ պատուական ինչե. եւ զայս ասէր վասն ջղային։ Եւ ապա ասաց՝ «Արդ՝ մի գուցէ միւսանգամ եկեալ գողոց գողանայցեն այլ եւս ինչ յնչից սորա յաղագս անհոգութեան ձերոյ. եւ լինիցի մեզ կրկին ամօթ։ Արդ՝ պատրաստեցէք դուք արս քաջս եւ զգոյշս, զի յամենայնի գիշերի գիշերապահ պահպանութեամբ պահեսցեն զվրանն սորա շուրջանակի՝ զի մի վնաս ինչ պատահիցէ սմա, ապա թէ ոչ՝ զձեզ զամենեսեան բնաջինջ առնեմե։ Յետ ընդունելոյ նախարարացն զայսպիսի սաստիւ հրամանս, այնուհետեւ կացուցին պահապանս շուրջ զնովաւ՝ որք ի տուէ եւ ի գիշերի պահէին զնա զգուշութեամբ։
Զայսպիսի հնարս գործեաց շահն՝ եւ կացոյց ի վերայ Լաւասափին պահապանս, զի մի գուցէ փախիցէ, եւ այսպիսի պահպանութեամբ բերեալ հասոյց ի Թարվէզ, եւ տարաւ ընդ իւր ի Ղազբին, եւ ի Ֆահրապատ, եւ ի Սպահան, եւ անտի առաքեաց ի Շիրազ քաղաքի ունել զնա ի պահեստի, եւ անդէն եւս կարգեալ ի վերայ նորա պահապանս, որք պահէին զգուշութեամբ։
Եւ եղեւ՝ զի յետ յոլովից ամաց եկին դեսպանք ի Ռուսաց թագաւորէն վասն սիրոյ եւ բազում գործոց. եւ ընդ աւուրսն այնոսիկ գնացեալ էր շահն ի գաւառն Սպահանայ՝ եւ նստեալ կայր ի վերայ գետոյն, զոր անուանեն Աւիքուրան, եւ կամէր զջուր գետոյն այնորիկ բերել եւ խառնել ի գետն Սպահանայ. քանզի ջուրն Սպահանայ սակաւ է, եւ բազում արուեստաւորք եւ գործաւորք գործէին ի ճանապարհս ջրոյն, եւ ինքն եւս շահն յայսմ պատճառէ անդէն զետեղեալ կայր։ Եւ եկեալ դեսպանքն Ռուսաց յայսմ տեղւոջ եկեալ հանդիպեցան տեսութեան շահին՝ եւ ընդ յոլով խնդրուածոցն, վասն Լաւասափին եւս խնդրեցին, որպէս զի դարձցի ի տեղի իւր եւ կացցէ ի հրամանի եւ ի հնազանդութեան շահին։ Եւ խորամանկն խորհրդով Շահաբաս խնդութեամբ ընկալաւ զբանն զայն, եւ յօժարութեամբ եւ աչալրջութեամբ յանձին կալաւ կատարել զխնդիր զայն՝ առաքել զԼաւասափ ի տեղի իւր. եւ այսպիսի կերպիւ հաճեցուցեալ զդեսպանսն՝ ուղեւորեաց յերկիր իւրեանց։
Յետ անցիցս այսոցիկ՝ կոչեաց շահն առաջի իւր զիշխանն, առ որ յանձին կայր Լաւասափ, ասէ ցնա. «Է, կորստեան եւ սպանման արժանի դու՝ ընդէ՞ր թողեալ ես զԼաւասափ կեալ կենդանի մինչեւ ցժամանակս այս, որ այժմ սոքա եկեալ խնդրեսցեն զարձակումն նորա. ա՛րդ եթէ ոչ փութանակի եկեալ բերցես զհամբաւ կորստեան նորա, դու քոյովքն հանդերձ բնաջինջ լինելոց եսե։ Իսկ իշխանն առեալ զայսպիսի հրաման վաղվաղակի հասանէր ի քաղաքն Շիրազ, եւ ձեւացուցանէր զինքն առ Լաւասափ սիրոյ եւ խաղաղութեան աղագաւ եկեալ։
Եւ յաւուր միում ելին ի միասին Լաւասափ եւ իշխանն ի զբօսանս յեզերս գետոյն, յորում եւ սկսան ձուկն որսալ, եւ նախ Պարսիկ իշխանն էառ ի ձեռս զվարմն զի կազմեալ արկցէ ի գետն յորս ձկանց, եւ ինքն իւրով կամօքն անյարմար կազմեաց եւ թիւր եւ թեք ձգեաց ի գետն, երեւեցուցեալ զինքն որպէս թէ ոչ գիտեմ։ Իսկ Լաւասափ ոչ ունելով զկարծիս ինչ ի մտի եւ ոչ ունելով խիղճ զանձնէ, յինքն էառ զվարմն ի ձեռանէ իշխանին, որպէս թէ ինքն այլ եւս լաւագոյն արկցէ զվարմն ի գետն. եւ մինչ զգլուխն կորացուցեալ եւ խոնարհեալ ի վերայ վարմին յարդարէր զվարմն ի ձեռին իւրում, յետուստ կողմանէ Պարսիկ իշխանն հանեալ զսուրն, զոր զմիջով իւրով ածեալ ունէր, ածեալ բախեաց յանկարծակի ի վերայ պարանոցի Լաւասափին, յորմէ բախմանէ գլուխ Լաւասափին անջատեալ՝ յինքենէ թռուցեալ անկաւ ի բացեայ։ Եւ նոյն Պարսիկ իշխանն առեալ զգլուխ Լաւասափին բերեալ ի նախկին ասացեալ տեղին, յԱւիքուրան կոչեցեալն, ի բանակն արքունի՝ եւ եբեր առաջի շահին։ Եւ շահն ի տեսանելն զգլուխն՝ եւ յիմանալն թէ Լաւասափին է, ի դաժանութենէ սրտին իւրոյ շարժեցաւ ի ցասումն եւ ի բարկութիւն ի վերայ գլխոյն, անարգէր, եւ հայհոյէր, եւ քամահանօք հարեալ այսր եւ անդր ձգձգէր։ Եւ յոլով ժամս այնպէս անցուցեալ ընդ գլխոյն ի ցասմանէ սրտին, եւ ապա կալեալ զականջէ գլխոյն ձգեաց ի բացեայ՝ եւ զգլուխն գլորեալ երթայր զառ ի վայր, քանզի զառ ի վայր էր տեղին։ Արդ՝ այսպէս եղեւ զրաւ կենաց Լաւասափ թագաւորին Տփխիսու, զի չարահնարն Շահաբաս այսպիսի օրինակաւ կորոյս զնա, եւ զնորին աշխարհն գրաւեաց ընդ իւրով իշխանութեամբ։
[ԺԲ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ՄՕՐ ԹԱՄՐԱԶԻ, ԹԱԳԱՒՈՐԻՆ ԿԱԽԵԹՈՒ, Ի ՆՈՅՆ ՇԱՀԱԲԱՍԷ
Մինչ կայր Թամրազ թագաւորն յերկրի իւրում ի Կախէթ՝ եւ վարէր զիշխանութիւն իւր խաղաղութեամբ, եւ կայր ի հնազանդութեանն Պարսից, զի տակաւին չէր եկեալ շահն յաշխարհն Վրաց՝ եւ փախուցեալ զթագաւորսն եւ աւերեալ զաշխարհն՝ զոր ինչ յանցեալ ճառիդ պատմեցաք։ Այլ կայր Թամրազ յիւրում երկրին եւ շահն ի Պարսկաստան, առաքեաց շահն առ Թամրազ եւ խնդրեաց պատանդ, եւ նա առաքեաց զմի յորդւոց իւրոց, յաւել շահն միւսանգամ խնդրել պատանդ, եւ Թամրազ առաքեաց զմիւս եւս որդին. յաւել շահն երրորդ անգամ խնդրել պատանդ. եւ Թամրազ առաքեաց զմայրն իւր։ Իսկ շահն զերկոսին որդիսն Թամրազին արար ներքինի, զի մի ընծայեսցի ի նոցանէ զաւակ՝ զի մի գուցէ լինիցի ժառանգ թագաւորութեան նոցա։ Իսկ զմայրն Թամրազին յեւս խորին Պարսիկս առաքեաց ի Շիրազ քաղաք առ Իմամղուլի խանն, ունել զնա ի պահեստի։ Եւ այսպէս հրամանաւ Շահաբասին կայր ի պահեստի մայր Թամրազին, որոյ անունն էր Մարիամ։ Բայց յետ ժամանակաց վկայեաց Քրիստոսի աստուածութեանն եւ նահատակութեամբ կատարեցաւ վասն Քրիստոսական հաւատոցս ի նոյն Շահաբասէ, այսպիսի պատճառաւ։ Վասն զի կային այլ եւս մեծազգի կանայք յազգէն Վրաց յերկիրն Պարսից՝ գերեալք ի Պարսից։ Սոյնպէս եւ որդիք սոցա գերեալք էին ի Պարսից, եւ կարգեալք էին ծառայք թագաւորին մեծ եւ առաջին Շահաբասին, զի վասն մեծազգութեան սոցա հանապազորդ սպասաւորք եւ առաջիկայք կացուցեալ էին զնոսա թագաւորին։ Եւ յաւուր միում շահն բանս ինչ խօսից խօսեցեալ է ընդ ծառայիցս այսոցիկ, եւ ի մէջ փորձ ի փորձ խօսիցն ասացեալ է նոցա, թէ ընդէ՞ր զմարսն ձեր թողուք մնալ ի քրիստոնէութեան՝ որոյ կատարումն է կորուստ, եւ ո՛չ առնէք հաւատով եւ կրօնիւքն Մահմետի՝ որոյ կատարումն է վայելչութիւն արքայութեան։ Եւ ծառայքն ասեն. «Բազում անգամ ասեմք, եւ ոչ դառնանե։ Ասէ արքայ. «Ընդէ՞ր ոչ դառնանե։ Իսկ ծառայքն, քանզի յերկիւղէն անճար մնացին եւ ո՛չ գիտեն թէ զինչ պատճառս յօդէն, կամ զինչ տացեն պատասխանի։ Բայց ոմն ի նոցանէ ասացեալ է, ոչ թէ գիտութեամբ, այլ անգիտութեամբ. «Յորժամ ասեմք մարց մերոց թէ տաճկացեք, նոքա ասեն մեզ՝ մայր Թամրազին քրիստոնեայ է՝ մեք ընդէ՞ր տաճկանամքե։
Յայնժամ խորամանկն Շահաբաս զայս բանս ի սրտի իւրում պարուրեալ է, եւ յետ աւուրց ինչ զոմն յիշխանաց իւրոց առաքեալ է, զի կամ դարձուսցէ զդիդօփալն ի քրիստոնէութենէ յօրէնս Մահմետի, եւ կամ չարաչար մահուամբ կորուսցէ։ Եւ իշխանին գնացեալ ի Շիրազ քաղաք, եւ մերձ կացեալ ի դուռն դիդօփալին կոչեաց զնա, եւ առանց երես-երես տեսանելոյ յետուստ կուսէ դրանն խօսեցաւ ընդ նա՝ եւ ասէ։
«Հրաման թագաւորին այսպէս է, զի հարկ է քեզ տաճկանալ. եթէ յօժարիս յոյժ բարի է, եւ թէ ոչ յօժարիս, լեզուովդ մէկ բան ասա եւ սրտովդ պահեա զքո հաւատն. առ յաչս մարդկան ձեւացո՛ իբր թէ եղեր օրինօքն Մահմետի, եւ ի ծածուկ պաշտեա զքո հաւատն, զի եւ մեք մնասցուք ազատ ի խղճմտանացն՝ որ ի քոյդ կողմանէե։ Զայսպիսի բանս ասէր իշխանն եւ լայր նման դահճին Հերովդի, որ գնաց գլխատել զՅովհաննէս Մկրտիչն։
Իսկ դիդօփալն ասաց ի ներքուստ. «Դու իմ եղբայր, եւ իմ որդի, ընդէ՞ր թաքուն խօսիս ընդ իս, ե՛կ յանդիման խօսեաց, զի ես թագաւորի դուստր եմ, թագաւորի կին եմ, թագաւորի մայր եմ, եւ ես իսկ անձամբ իմով թագաւորութիւն վարեալ եմ յետ առնն իմոյ՝ մինչ որ տղայն իմ զարգացաւ, սակայն անցաւոր եւ ընդունայն է մեծութիւն աշխարհիս. եթէ թագաւորն քո բովանդակ արարածոցս տէր լինի, եւ զամենեցուն թագաւորութիւնն ինձ տայ, ես ոչ ուրանամ զՔրիստոս Աստուածն իմ, եւ ոչ փոխանակեմ ընդ սիրոյ նորա՝ զոր ունիմ առ նա. եւ դու զոր ինչ առնելոց ես՝ դու գիտեսե։
Կային ընդ դիդօփալիս երկու քահանայք Վրացիք եւ այլ եւս ծառայք եւ աղախնայք. դարձաւ դիդօփալն առ նոսա եւ ասաց՝ «Եթէ զիս անդամ անգդամ յօշեն, ես ոչ թուլանամ ի սիրոյն Քրիստոսի եւ ոչ դառնամ ի նորին հաւատոցն, իսկ զձեր օգուտն դուք ընտրեցէքե։ Եւ նոքա առ հասարակ գոռալով լային, եւ ողբային ըզզրկուիլն իւրեանց ի բարեփառ տիկնոջէն։
Եւ ապա յետ բազում խօսից ողոքանաց եւ սպառնալեաց՝ իբրեւ ետես՝ եկեալ իշխանն զհաստատուն միտս նորա, հրամայեաց երկաթի ճանկօք խզրատել զմարմին նորա՝ եւ կարի վիրաւորել. եւ նա գոհանայր զԱստուծոյ եւ արտասուօք հայցէր ինքեան համբերութիւն ի Տեառնէ։
Յետ այսորիկ հրացուցին զսաղաւարտ պղնձի եւ եդին ի գլուխ նորա. եւ ոչ այնու կարացին հաւանեցուցանել զնա։
Եւ ապա բերին երկաթեայ բահ, որով զերկիր փորեն, եւ զայն բահն սաստիկ հրացուցին եւ եդին ի մէջ ստեանց դիդօփալին, ի վերայ կրծիցն եւ սրտին. եւ նա այնու աւանդեաց զանուշահոտ հոգին իւր առ Աստուած։
Եւ մինն եւս ի քահանայիցն մարտիրոսացաւ անդէն ընդ նմա, եւ այլքն ցրուեցան։
Այս դիդօփալս յառաջագոյն պատուիրեաց, թէ յորժամ սպանանեն զիս, զմարմին իմ մի ընկենուք արտաքս ի տեսութիւն ռամկաց, բայց յետոյ փոշիմանեալ ասաց. «Ես որ վասն Քրիստոսի հաւատոցն մարտիրոսանամ, զմարմին իմ զոր ինչ եւ կամին արասցենե։ Եւ յորժամ սպանին՝ զպատուական նշխար մարմնոյն ընկեցին արտաքս կերակուր լինել շանց եւ գազանաց։ Բայց Աստուած փառաւորեաց զնա երկնաւոր նշանօք. վասն որոյ, ֆռանկ պատրիկքն, որք կային ի քաղաքին, գողացան զպատուական մարմին նորա, զկէսն պատեցին մաքուր կտաւօք, խնկօք եւ զմռսօք՝ եւ ուղարկեցին ի Ֆռանկստան, որ անդէն պատուի մեծաւ փառօք։ Սոյնպէս եւ զմիւս եւս զկէսն պատեցին մաքուր կտաւօք, խնկօք եւ զմռսօք եւ տարան առ որդին նորա Թամրազ յաշխարհն Վրաց. եւ նա անպատմելի խնդութեամբ լցեալ գոհութեամբ մեծաւ փառաւորէր զՔրիստոս Աստուածն մեր, որ արժանի արար զմայրն իւր վկայական մահուան։ Եւ ասաց. «Սորին բարեխօսութեամբն զմեր թագաւորութիւնս Աստուած հաստատուն պահեսցէե։ Եւ եդ պատուով յեկեղեցին իւր։ Որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի եւ աղօթիւք նորա ողորմեսցի Տէր ամենայն քրիստոնէից։ Եղեւ նահատակութիւն դիդօփալիս ի մերում թուականին ՌՀԴ. ամին, ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ օրհնելոյն յաւիտեանս ամէն։
[ԺԳ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՆԵՂՈՒԹԵԱՆՑ, ԶՈՐՍ ԿՐԵՑԻՆ ԱԶԳՆ ՀԱՅՈՑ ՅԱՌԱՋԻՆ ՇԱՀԱԲԱՍ ԹԱԳԱՒՈՐԷՆ
Ազգս Հայոց որք մատամբն եւ կամօքն իւրեանց կուրացուցին զաչս իւրեանց, զի ինքեանք կործանեցին զթագաւորութիւնն իւրեանց՝ նենգութեամբ եւ անհնազանդութեամբ իւրեանց, եւ եղեն ոտից կոխան, եւ ծառայք եւ գերիք այլոց ազգաց եւ թագաւորաց, եւ ի ժամանել նեղութեանց իրիք ի վերայ ինքեանց, իբրեւ ո՛չ գտանեն օգնութիւն յուստեքէ, անճար մնացեալ փախստական լեալ ճողոպրին այսր եւ անդր։
Արդ՝ եթէ յայսմ պատճառէ, եւ թէ կանխաւ պատմեալ մեծ սովին եւ Ջալալոց պատճառէն, ամենայն ազգն Հայոց ելեալ վտարանդի, եղեն յիւրաքանչիւր տեղեաց, ի հայրենի բնակութեանց եւ յաշխարհաց, եւ տարադէմ գնացեալ ընդդէմ երեսաց՝ ցիր եւ ցան եղեալ սփռեցան ընդ ամենայն աշխարհ, ի Կիպրոս, ի Կոստանդնուպօլիս եւ ի քաղաքս, որք շուրջ են զնովաւ, յՈւռումէլի, ի Բուղդան, յերկիրն Իլախաց, ի կղզին Կաֆայու, ի ծովեզերսն Պոնտոսի։ Այլ եւ բազումք՝ յաշխարհն Ատրպատականի, յԵրեւան, ի Գանջայ, ի Թարվէզ՝ յԱրտաւիլ, եւ ի շրջակայ գաւառս սոցա։
Եւ յազգէն Հայոց ժողովուրդք, որք եկեալ զետեղեցան յաշխարհն Ատրպատականի, մեծ եւ առաջին Շահաբասն Պարսից թագաւորն զամենեսեան զնոսա վարեալ քշեաց, տարաւ յաշխարհն Պարսից, զկէս բաժին մի ի Ֆահրապատ, եւ զկէս բաժին մի ի Սպահան քաղաք եւ ի գաւառս նորա։ Եւ զայս գործ, որ զազգն Հայոց քշեաց եւ տարաւ, ո՛չ թէ մի անգամ կամ երկիցս եւ երիցս արար եւ եկաց, այլ գտի հաւաստեաւ բազում արս՝ որք ինքեանք իսկ քշածք էին, յորոց հարցեալ տեղեկացայ, նա եւ ի յիշատակարանաց գրոց՝ զորս ընթերցայ, զի եօթն եւ ութն անգամ որիշ որիշ զկնի միմեանց քշեալ եւ տարեալ է։ Եւ զյոլովս ոմանս յայսմ ի Սպահան տարեալ ժողովրդենէս, առ ներկայ աւուրսն յայնոսիկ զետեղեալ բնակեցուցին ի Փութկայն՝ որ է քարվանսարայ, զոր եւ Գէչգունի քարվանսարայ անուանեն։ Եւ այս ժողովուրդքս ո՛չ ի միասին եկեալ էին, այլ որիշք ի միմեանց, վասն որոյ եւ երկու դասք էին, միոյ դասուցն պետ եւ գլուխ կարգեալ էր շահն զայր ոմն ի նոցունց ի վերայ նոցա մելիք, որում անունն էր Մուրատ, զոր մականուամբ Ղըրխեալան ասէին նմա, եւ միւսում դասուն մելիք էր կարգեալ Յովսէփ անուամբ այր ոմն, զոր մականուամբ Ղարապաշ մելիք ասէին։
Եւ ազգն Հայոց՝ որք եկին ի Սպահան, զատ ի Ջուղայեցւոց եւ յԵրեւանցւոց ամենեքեան չքաւորեցան, վասն զի որպէս յայտ է ամենեցուն, զի ի Սպահան քաղաքն ամենայն ինչ՝ թէ ուտելի եւ թէ զգենլի եւ թէ այլ ինչ, ամենայն ծանրավաճառ եւ թանկագին է, եւ յայսմ պատճառէ այս եկեալ ժողովուրդքս չքաւորեցան՝ զի զոր ինչ ունէին վաճառեցին եւ կերան։ Եւ մանաւանդ առաւել չքաւորեցան այս յիշատակեալ երկու դասք ժողովուրդքս, որք վասն չքաւորելոյն եւ սովելոյն իւրեանց այսր եւ անդր գնացեալ եւ առ որում եւ պատահեալ ծանուցանէին զչքաւորութիւն իւրեանց, եւ մանաւանդ իւրեանց վերակացու Պարսիկ իշխանին, եւ զինուորաց նորին, վասն զի շահն զմի ոք յիւրոց իշխանացն՝ նոցա վերակացու կարգեալ էր, առ ի գիտել եւ իմանալ զամենայն անցուածս բանից եւ գործոց նոցա, այլ եւ մի գուցէ թէ ելանիցեն ի Սպահանայ եւ գնասցեն յերկիրն Ատրպատականի՝ եւ կամ յայլուր։
Եւ եհաս համբաւ չքաւորութեան նոցա առ շահն ի ձեռն վերակացու իշխանացն՝ որոց էին անուանք, աւագագունին՝ Աղաշահաբ, եւ երկրորդին՝ Ուղուրլու բէկ, զորս աղաչեցինք քրիստոնեայքն ծանուցանել զչքաւորութիւնն իւրեանց՝ շահին, եւ խնդրել ի նմանէ ինչս առ ի պարէնս պիտոյից, կերակրոց եւ այլ կարեաց իւրեանց։ Եւ իշխանքն ծանուցին. վասն որոյ շահն կոչեաց զերկու դասու ժողովրդեանս մելիքներն, եւ զայլս ոմանս ի նոցունց, ասաց նոցա. «Տամ ես ձեզ զգանձս եւ զինչս ի գանձարանէն թագաւորական, առ ի պատճառս կելոյ եւ ապրելոյ ձեր. բայց պայման դնեմ եւ այն պայմանաւն տամ։ Եւ պայմանն այս է, զի զոր ինչ եւ տամ փոխ տամ ձեզ երեք ամեայ ժամանակաւ, զի յետ երից ամացն դարձուցանիցէք ի մեզ, եւ զայս փոխս ոչ թէ շահով եւ տոկոսեօք տամ, այլ առանց շահի տամ փոխ, զի դուք այնու առեալ գանձիւն առեւտուր արարեալ շահիցէք, եւ նորին շահն եղիցի ձեզ պարգեւեալ՝ զի մի մնայցեք ի մէջ նեղութեանց. այլ պատճառ ձեզ առիեւտրի շահելոյ եւ կելոյ նովաւ, եւ զկնի լրման երից ամացն զգլուխ պարտուցն դարձուցանիցէք անդրէն ի գանձարանս թագաւորին. զի այդ թագաւորական գանձ է, որում ոչ է հնար կորնչելոյ եւ ոչ փողի միոյ. եւ յորժամ վճարիցէք զամենայն, առէք ձեզ գիր ազատութեան եւ վճարման՝ այսինքն զղաբս։
Արդ՝ ամենայն ոք ի ձէնջ, որ ոք եւ առցէ ի թագաւորական գանձէս, յորժամ բերցէ զառեալ գանձն՝ եւ վճարեսցէ ի գանձարանս թագաւորին, եղիցի ազատ. եւ եթէ իցէ ոք, որ ոչ վճարիցէ զառեալ գանձն, այլ կերեալ եւ վատնեալ եւ կորուսեալ իցէ զդրամն, եւ ոչ ունիցի ինչ զի տացէ, արդ այնպիսին, փոխանակ գանձին, կամ դարձցի յիւրոց հաւատոցն յօրէնս Մահմետի, եւ կամ զորդին եւ զդուստրն տացէ առ ի լինիլ թագաւորական ծառայե։ Եւ զսոցին եւս զգինն յայտ արար. զգինս ուստերաց չորս թուման ասաց, եւ զգինս դստերաց երեք թուման. զի որ ոք ոչ ունիցի դրամ առ ի տալ փոխանակ չորս թումանի զորդին տացէ, եւ փոխանակ երեք թումանի զդուստրն տացէ։
Եւ այսու պայմանաւ ետ շահն այս երկու դասուց ժողովրդեանս չորս հարիւր թուման. զի մինչեւ ցերիս ամս առեւտուր արարեալ շահեսցին, եւ յետ երից ամաց դարձուսցեն ի գանձարանս թագաւորին։
Իսկ արբշիռ, եւ անագորոյն, եւ անիմաստ, եւ անասնաբարոյ ազգս Հայոց՝ ո՛չ ի սկիզբն խորհեցան, եւ ո՛չ ի վերջն հայեցան՝ թէ զի՞նչ է լինելոց վերջ գործոյս այսորիկ. այլ իբր անբան եւ անմիտ անասուն գոլով՝ գնացին եւ առին զթագաւորական գանձն, որ էր որպէս զմահարար թոյնս օձի, եւ պատճառ նոցին կորստեան. եւ ոչ եղեն մտախոհ, թէ որպէս զփուշս օձի է գանձն այն մահացուցանող։ Այլ երկոքին մելիքն իւրեանց ժողովրդովքն առին զթագաւորական գանձն, Ղարապաշ մելիքի ժողովուրդքն առին երեք հարիւր թուման, Ղըրխեալան մելիքի ժողովուրդքն առին հարիւր թուման, եւ լաւ իմն գիւտ բարւոյ համարեցան զայն անձանց իւրեանց։
Եւ յամին, յորում ետ շահն զգանձս զայս ժողովրդեանն Հայոց՝ էր թուականն մեր ՌԾԷ. եւ հասին մինչեւ ի թուականն ՌԿԲ, եւ յայնժամ շահն, որ անմոռաց ունի զյիշատակս չարեաց ի միտս իւր, յիշեաց զայն. եւ խնդիր արար տուեալ գանձին։ Իսկ առողք գանձին եզնաբարոյ ազգն Հայոց՝ ո՛չ միայն ոչ շահեցուցին, այլ եւ զգլուխն եւս կորուսին, զի ոմանք ի չքաւորութենէ. եւ ոմանք յանհանճարութենէ, եւ ոմանք յանտեղեկութենէ առեւտրոյ քաղաքին՝ կերան եւ վատնեցին, ցընցխեցին, եւ կորուսին զտուեալ գանձն թագաւորին։
Եւ զՈւղուրլու բէկն, որ վերակացու էր ժողովրդեանն, դարձեալ կարգեաց շահն ի վերայ նոցա. զի զթագաւորական գանձն առեալ ի ժողովրդենէն յանձնեսցէ ի գանձարանս թագաւորին, որոյ եկեալ զօրականօք նստեալ ի վերայ ժողովրդեանն ճշդիւ պահանջէր զգանձն, իսկ ժողովուրդքն զեղեալ գործն պատասխանէին թէ ոչ ունիմք, զի չքաւորք եւ աղքատք էաք եւ առ ի վտանգէ սովուն՝ զամենայն կերեալ վատնեցաք։
Եւ վերակացու իշխանն իւրովք զօրականօքն հանապազօր բռնադատէին զժողովուրդսն, եւ չարչարէին, կախէին, հարկանէին, բանտարգել առնէին. եւ էին ժողովուրդքն ի մէջ մեծի նեղութեան, եւ թէպէտ ոչինչ ունէին, եւ զոր ինչ ունէին, զայն եւս ի ծախս զինուորացն վատնեցին. զի մասն ինչ տային ի ծածուկ կաշառս՝ եւ մասն ինչ տային յայտնի մուհլաթանայ. եւ մասն ինչ ի պէտս կերակրոց զինուորացն եւ երիվարացն, եւ այլ եւս ինչ պատճառէ վատնեալ սպառեցին, եւ եղեն իսպառ աղքատք եւ չքաւորք։ Իսկ Ուղուրլու բէկն իբրեւ ետես թէ ոչինչ կարաց առնուլ ի Հայոց, ապա ծանոյց թագաւորին զչքաւորութիւն ժողովրդեանն. վասն որոյ հրամայեաց շահն կոչել զժողովուրդսն Հայոց առաջի իւր, խօսեցաւ ընդ նոսա՝ եւ ասաց. «Դուք մի համարիք եւ ամբաստանողք լինիք զինէն, թէ ես թագաւորական բռնութեամբ եւ իշխանութեամբ խնդրեմ եւ առնում ի ձէնջ գանձ, այլ դատաստանաւ եւ իրաւամբք խօսիմ, զի ես ձեզ փոխ ետու զգանձն զայն, եւ այժմ զնոյն փոխ տուեալ գանձն խնդրեմ ի ձէնջ, եւ ոչ թէ նոր ինչ խնդրեմ, այլ զիմ տուեալ փոխն եւ զայն առանց վաշխից եւ տոկոսեաց խնդրեմ, զգլուխն միայն։ Արդ՝ եթէ այս բանք իրաւամբք թուի ձեզ՝ տո՛ւք զառեալ փոխն ձեր, ապա թէ ոչ՝ ահաւասիկ դատաւորք եւ դատաստանք գոն ի քաղաքի աստ, ես եւ դուք երթիցուք ի միասին ի դատաստան առ դատաւորս, եւ զոր ինչ հրաման ելցէ ի դատաւորաց ընդունելի լիցի ինձ եւ ձեզե։ Եւ յոր կողմն եւ խօսէին՝ կողմն Հայոց պարտեալ գտանիւր։
Եւ զբազում աւուրս ժողովուրդքն Հայոց՝ զբազում իշխանս բարեխօս արկեալ առ թագաւորն արզայով եւ բազում աղաչանօք խնդրեցին ի թագաւորէն գթալ ի տառապանս չքաւոր եւ աղքատ ժողովրդեանն, եւ ներումն առնել եւ թողուլ զպարտսն զայն, եւ նա ոչ կամեցաւ ներել։
Իբրեւ կարի ստորանկեալ խոնարհեցաւ կողմն Հայոց, ժողովեցին զամենայն զուստերս եւ զդստերս իւրեանց ժողովուրդքն, եւ ածեալ կացուցին առաջի թագաւորին ասելով. «Վասն զի ոչ ունիմք դրամ զի տուեալ ի պարտս թագաւորին վճարեսցուք. զուստերս եւ զդստերս մեր տամք թագաւորին, որպէս, եւ յառաջագոյն սահմանադրեցաքե։ Ընդ ուստերաց եւ դստերաց՝ զորս հարք նոցա ածեալ էին՝ եւ առ գութ աղէտի նոցա եկեալ էին եւ ամենայն ազգականք նոցին, մարք, եւ եղբարք եւ այլք, որք միագումար կային եւ բարձրակական ողբովք եւ արտասուօք լային՝ որ զտեսողացն ամենեցուն զսիրտ եւ զաղիս մորմոքմամբ ճմլեցուցանէին։ Զոր տեսեալ թագաւորն յայնպիսի յողբս եւ ի հառաչանս՝ հրաժարեցաւ յառնլոյ զտղայսն եւ ոչ էառ. եւ յայսմիկ գործոյ՝ որ ոչ էառ թագաւորն զտղայսն, երկուս ասեն պատճառս. ոմանք ասեն թէ տեսեալ զարտասուս ժողովրդեանն, երկեաւ յԱստուծոյ, վասն որոյ ոչ էառ, եւ ոմանք ասեն ոչ էառ զտղայսն զի զժողովուրդսն զամենեսեան միահաղոյն դարձուսցէ ի տաճկութիւն։ Եւ յետին կարծիքս յիրաւ գոլ թուի երկու վկայութեամբ. նախ՝ զի բարկացաւ ի վերայ Ուղուրլու բէկին, որ զնոսա ածեալ էր՝ եւ ասաց. «Զի՞նչ օգուտ է մեզ յածելն քո զտղայսն, զի կամիմ ես զամենեսեան դարձուցանել ի տաճկութիւնե։ Երկրորդ՝ զի վճիռ եհատ եւ ասաց՝ «Եթէ վճարեսցեն զամենայն փոխն՝ բարի է, եղիցին ազատք, եւ թէ ոչ վճարեն, դարձցին յիւրեանց հաւատոցն՝ եւ եղիցին հաւատովն Մահմետի, եւ ես զառեալ պարտսն նոցա՝ շնորհեմ նոցա, եւ ի վերայ այնր այլ եւս ձիրս պարգեւեաց բաշխեմ նոցաե։ Զայս վճիռ հատեալ՝ ասաց, եւ ստիպեաց առնուլ զպարտսն, որով երեւի թէ յետին կարծիքն իրաւի է։
Իսկ զինուորացն յետ ընդունելոյ զայսպիսի հրաման ի թագաւորէն, սկսան յոյժ ճշդիւ խնդրել զպարտսն ի քրիստոնէից, կախէին, հարկանէին, բանդարգել առնէին, եւ բազում կերպիւ նեղէին. զի թերեւս ի վտանգէ նեղութեանն դառնայցեն ի հաւատոցն. եւ ժողովուրդքն տեւէին, եւ տանէին ամենայն վշտացն, եւ ի հաւատոց ոչ դառնային։ Եւ այնուհետեւ ողորմելի ժողովուրդքն Հայոց՝ որդւովք եւ ընտանեօք շրջէին ի պողոտայս եւ ի փողոցս քաղաքին առ ամենայն ոք լալով եւ ողբալով՝ զի թերեւս յուստեքէ լիցի հնար օգնութեան կամ փոխով եւ կամ ողորմութեամբ։
Եւ շրջագայելով գնացին ի վանօրայս Ֆռանկաց, որք են ի մէջ քաղաքին Սպահանու. եւ ոմն եպիսկոպոս յազգէն Ֆռանկաց, եկեալ էր յայնմ ժամանակի ի Սպահան, եւ բնակէր ի վանքն Ֆռանկաց՝ որոյ Հուսինիայ անուն կոչեն։ Եւ էր այս եպիսկոպոսս այր երեւելի եւ փարթամ՝ զոր բազում անգամ կոչեալ զնա շահն առ ինքն եւ խօսէր՝ եւ զսէր առնէր ընդ նմա։ Եւ այս եպիսկոպոսս, իբրեւ ետես զարտասուսն Հայոց եւ հարցեալ տեղեկացաւ ամենայնի, խօսեցաւ ընդ նոսա յուսադրական բանիւք եւ ասաց. «Մի երկնչիք, այլ հաստատուն կացէք ի վերայ քրիստոսական հաւատոցն ձերոց, եւ ես զոր ինչ ունիմ տամ ձեզ՝ ոչ թէ փոխ, այլ վասն սիրոյն Քրիստոսի, եւ նորին հաւատոցն. եւ դուք տուք շահին, եւ վճարեցէք զպարտսն ձեր եւ ի հաւատոց ձերոց մի դառնայքե։ Իսկ ժողովուրդքն Հայոց արտասուօք օրհնէին զԱստուած եւ զեպիսկոպոսն, եւ շնորհակալութեամբ գոհանային զնմանէ. զի ի մէջ անհնարելի նեղութեանցն յօգնութիւն ժամանեաց նոցա։
Որ եւ ըստ իւրում խոստմանն ետ եպիսկոպոսն գանձս երկուց դասուց ժողովրդեանն, ձեռամբ Ղարապաշ մելիքին՝ նորին դասուն երկու հարիւր թուման զուտ արծաթի դրամ։ Եւ միւսում դասուն, որոց էր գլուխ Ղրխեալան մելիքն, եւ այլ ոմն քահանայ Բաղդասար անուամբ՝ այր հանճարեղ եւ իմաստուն եւ հաստատուն ճշմարտութեամբ եւ հաւատովն Քրիստոսի, սոցին ձեռօքն ետ սոցին դասուցն յիսուն թուման զուտ արծաթի դրամ. որ եւ երկոցունց դասուց ժողովրդոցն տարեալ ետուն վերակացու իշխանին ի վճարս պարտուց իւրեանց. եւ վասն մնացորդաց պարտուցն խնդրեցին աւուրս ինչ նեղել, զի զայն եւս գտեալ յուստեքէ վճարեսցեն։
Եւ որպէս զՔրիստոսի մատնիչ Յուդայն, որ բաժանեալ անջատեցաւ ի գնդէ երկոտասանիցն, արք երկու յազգէն Հայոց՝ եւ յայսմ ժողովրդենէ ի դասուց Ղարապաշ մելիքին, միոյն անունն Բաղդասար եւ միւսոյն Ախիջան, եւ եղեն արբանեակք սատանայի եւ աման չարին, հակառակք եղեն քրիստոնէից եւ ասեն. «Եթէ տաք մեզ իւրաքանչիւրոցս տասն տասն թուման ի գանձէդ, զոր ետ Ֆռանկ եպիսկոպոսն, բարի է՝ ոչինչ ասեմք, եւ թէ ոչ տայք, գնամք առաջի իշխանացն, նա եւ թագաւորին իսկ, եւ ասեմք. «Սոքա գնացեալ Ֆռանկ դարձան, վասն այնորիկ ետ սոցա եպիսկոպոսն զգանձս. զոր բերեալ ետուն ձեզե։ Իսկ միւս արքն աղաչէին եւ ասէին. «Այժմ ներեցէք մեզ՝ զի զայս գանձս տամք ի պարտս թագաւորին, զոր ահա ձերով իսկ աչօք տեսանէք՝ թէ որպէս կարի ճշդիւ պահանջեն յարդեան աւուրս, եւ յետոյ ի մէնջ յամենայն ժողովրդենէս ժողովեմք եւ տամք ձեզ՝ որպէս եւ կամք ձեր հաճիե։ Եւ նոքա ո՛չ եղեն ժուժկալք՝ եւ ո՛չ անսացին բանից եւ աղաչանաց նոցա, այլ ելեալ գնացին առ իշխանս Մահմետականս, սուտ խօսեցան զՀայոց եւ ասացին, թէ Հայք գնացին առ Ֆռանկսն, եւ դարձան ի հաւատս նոցա, եւ առին զգանձս զայս եւ բերեալ վճարեցին ձեզ։ Այլ եւ ինքեանք մատնիչք արքն երկոքին ամենայն ընտանեօք իւրեանց դարձան յօրէնս Մահմետի, եւ պնդութեամբ կալան զայն հաւատն, զի ամենայն ընտանեօք իւրեանց թլպատեցան։
Եւ ի վերայ այսմ բանի յոյժ խոժոռեցան իշխանքն Մահմետականք՝ եւ ասելով զբանն ընդ միմեանս, մինչեւ եհաս բանն յունկն թագաւորին, որոյ կարի ծանր եւ դառն թուեցաւ։ Որ եւ հրամայեաց բերել առաջի իւր զմելիքներն. եւ նախ զՂարապաշ մելիքն գտեալ տարան յայնմ աւուր, ընդ որում խօսեցաւ արքայ եւ ասաց մեղադրանօք եւ սպառնալեօք։ «Ո՛վ ազգ ապերախտ եւ չար, արժանի բնաջինջ կոտորման, ես ողորմեալ ձեզ ետու այսքան գանձ, եւ զայսքան ամաց շահն եւս շնորհեցի ձեզ, եւ խոստացայ այլ եւս շնորհել, եթէ դառնայք ի հաւատս մեր, եւ դուք ասացիք. «վասն գանձի ո՛չ դառնամք ի մերոց հաւատոցե. եւ այժմ զիա՞րդ դարձեալ էք ի հաւատն Ֆռանկաց, եւ առեալ էք ի նոցունց գանձ. արդ՝ եթէ վասն գանձի դառնայիք հաւատոց ի հաւատս, զի՞նչ էր նուաստութիւն եւ արատ մերումս հաւատոյ յոր ո՛չ դարձայքե։ Պատասխանեալ մելիքն իւրովք ընկերովքն. «Ո՛վ հրաշազան եւ տիեզերակալ արքայ՝ քաւ լիցի մեզ դառնալ ի մերոյս հաւատոյ, ոչ եմք դարձեալ, այլ կամք ի հաւատն մեր որպէս եւ էաք յառաջն, եւ որք զբանս զայս ասացեալ են զմէնջ առաջի քո տէրութեանդ՝ նոքա սուտ են ասացեալ. եւ զգանձն զոր ի Ֆռանկաց առաք փոխ առաք, զոր եւ բերեալ տուաք ի տեղի պարտուցնե։ Պատասխանեալ ասաց արքայ. «Ո՛չ է ճշմարիտ խօսքդ ձեր, քանզի պատճառանօք է փոխդ այդ, զի եթէ ստուգիւ փոխ էր՝ յայլոց ազգաց զիա՞րդ ոչ առնուիք, այլ միայն ի Ֆռանկացե։
Եւ թէպէտ ի բազում աւուրս բազում կերպիւ խօսեցան ժողովուրդքն, այնուհետեւ բնաւ ոչ ետ տեղի բանից նոցա արքայ։ Այլ որպէս նախ էր ասացեալ, սոյնպէս եւ այժմ ասաց. «Եթէ դառնայք յօրէնս մեր՝ յոյժ բարւոք առնէք, զի զոր ինչ եւ պարտիք զայն ամենայն շնորհեմ, եւ ի վերայ այնր բազում եւ այլ եւս պարգեւս եւ զձիրս բաշխեմ ձեզ։ Ապա թէ ո՛չ դառնայք, մատնեմ զձեզ ի տանջանս անզերծանելի, զի ի մէջ տանջանաց վատնեալ սպառեսցին ոգիքն ձեր՝ եւ ընդ վայր սատակեսջիքե։ Զոր եւ իսկոյն մատնեաց ի ձեռս դահճաց, զի թարց իմիք ներելոյ հանապազ տանջեսցեն մինչ կամ դառնան կամ մեռանին։
Եւ այնուհետեւ եկն եհաս ի վերայ ողորմելի ժողովրդեանն մէգ, մառախուղ եւ խաւար անփարատելի, զի վաղվաղակի փութացեալ անօրէն դահճացն այսր եւ անդր գտին զամենայն արս ի ժողովրդենէ անտի՝ կալան, եւ սկսան յանխնայ չարչարել, հարկանել եւ վիրաւորել, ի կախաղանի եւ յորսայս, ի շղթայս եւ ի կոճեղս, ի բանտս եւ յարգելանս, սովով եւ ծարաւով զբազում աւուրս, եւ աղաղակ ժողովրդոցն, լալ եւ կոծ արանց եւ կանանց ընդ իրեարս խառնեալ յերկինս հասանէր։
Եւ զՂարապաշ մելիքն կախեալ գլխիվայր՝ այնքան բրածեծ արարին, որ ոտից ըղնգունքն թափեցան, եւ յարենէն ամենայն մարմինն թաթաւեցաւ՝ եւ եղեւ անշունչ իբրեւ զմեռեալ, վասն զի կարի յաւէտ անողորմ հարին՝ յահ եւ յերկիւղ միւս քրիստոնէից ըմբռնելոց. եւ ընտանիք նորա տարեալ ծածկեցին ի մէջ փայենի։ Եւ Պարսիկ զօրականքն, որք չարչարէին զժողովուրդսն, վասն խաբելոյ զայլ ժողովուրդսն, համբաւ հանին, թէ Ղարապաշ մելիքն տաճկացաւ։
Եւ Պարսիկքն՝ որ զայս ամենայն ածին ի վերայ նոցա՛ իմացան զհաստատուն միտս նոցա՝ եւ ծանեան եթէ մեռանել կամին եւ ո՛չ դառնալ յօրէնսն Մահմետի, այնուհետեւ բռնութեամբ ի վայր կոխեալ թլպատէին, եւ ասել տային զդաւանութիւն հաւատոյն իւրեանց, եւ բազումք ի քրիստոնէիցն կաշառս ետուն զօրականացն եւ թլպատողացն եւ զերծան ի թլպատութենէ։
Եւ ապա գնացեալ ասացին շահին, թէ Ղարապաշ մելիքն եւ իւր ժողովուրդքն կատարեցին զհրաման թագաւորին. զի թլպատեցան, եւ դաւանեցին զմեր դաւանութիւնն, եւ եղեն մուսուլմանք։
Յայնժամ զուարճացեալ շահն հրամայեաց, թէ դոցա ամենեցուն՝ որք եկին ի հաւատ, թողէք զառաջին պարտսն, զորս տալոց էին, վասն զի շնորհեցի, եւ այլ եւս պարգեւս նոր այժմ տո՛ւք, զի մխիթարեսցին ի վերայ վշտացն՝ զոր կրեցին։ Եւ յայսմ հրամանէ թագաւորին լուծին զնոսա զամենեսեան ի կապանաց, եւ ետուն նոցա պարգեւս իւրաքանչիւր տան առանձին երեք թուման դրամ, եւ առ սոսա այսպիսի կերպիւ վճարեալ զիրակութիւն գործոյն, դարձան ի տունս իւրեանց, զի երեկոյացեալ էր օրն։
Եւ զկնի սոցա եհաս կարգն ի Ղրխեալան մելիքն՝ եւ ի ժողովուրդս նորա. եւ յայնմ երեկոյին եկեալ դահճացն կալան զՂրխեալան մելիքն եւ տարան, որում հրամայեցաւ ի թագաւորէն, թէ դարձիր յօրէնս Մահմետի, եւ ա՛ռ քեզ պարգեւս, եւ մեծութիւնս. եւ պետական իշխանութիւնս, եւ մի մատներ անմտաբար զանձն քո տանջանաց եւ ի կեր առիւծուց՝ եւ շանց, որ եւ զգազանս պատրաստական անդէն կապեալ ունէին։ Իսկ Ղրխեալան մելիքն եթէ յահարկութենէ եւ յամօթոյ թագաւորական ատենին՝ եւ թէ յերկիւղէ տանջանացն, եւ թէ ի պատրանաց խոստմանց, յանձն էառ կատարել զհրամանս թագաւորին՝ որ է անդէն իսկ դաւանեցուցին նմա զդաւանութիւն հաւատոյն Մահմետի՝ եւ տաճկացաւ։ Իսկ իշխանքն եւ այլ մահմետականքն սկսան գովել զնա եւ ասել. «Զայդ բարւոք արարեր՝ զի եկիր ի ճշմարիտ հաւատս, եւ ի վերայ այդմ պարտ է քեզ, զի զժողովուրդսն քո զամենայն բերցես ի հաւատս յայսե։ Իսկ Ղրխեալան մելիքն սկսաւ անիմաստ եւ անգէտ բարբանջելով խօսել, եւ ընդ խօսելն զտէր Բաղդասարն մատնել. քանզի ասաց՝ «Կարծիս ունիմ, թէ ժողովուրդքն ամենեքեան դառնան եւ ոչ դիմադարձին, եւ թէ դիմադարձի՝ Բաղդասար երէցն միայն. եւ թէ նա դառնայ, ժողովուրդքն ամենեքեան դառնանե։
Եւ մահահրաւէր լուրս՝ եւ դառնահամբաւ բօթս այս յայսմ իսկ երեկոյի եհաս առ Բեղդասար երէցն եւ առ ժողովուրդսն, որք եւ յահէն հասին ի դրունս դժոխոց։
Իսկ քահանայն Բաղդասար յայնմ գիշերի զյոյս եւ զհաւատ արիական հաստատութեամբ ժողովեալ առ ինքն, հաւաքեալ զամենայն ժողովուրդս քրիստոնեայս յաղօթանոց տունն՝ զոր ի քարվանսարայի անդ սահմանեալ էին եւ սկսաւ քարոզել ժողովրդեանն զմարդասէր գթութիւնն եւ զողորմութիւնն Աստուծոյ՝ զոր ինչ գիտէր, եւ յորդորեաց զամենեսեան յաղօթս եւ յաղաչանս բազմահառաչ եւ մեծակական ողբովք եւ աղբիւրահոս արտասուօք խնդրել ի Տեառնէ, ի հեշտալրոյ եւ յանոխակալէ, զի դարձուսցէ զցասումն բարկութեան սրտի թագաւորին ի գութ ներողութեան ընդդէմ նոցա. եւ ամենայն ժողովուրդքն մեծաւ պաղատանօք կային մինչեւ յառաւօտն յաղօթանոցի անդ խնդրել ի Տեառնէ զգութ եւ զողորմութիւն։
Եւ ինքն Բաղդասար քահանայն, յերեկորեայ սկսաւ ցայգապաշտօն սաղմոսերգութեամբ զգիշերային աղօթսն կատարել, եւ անդէն զժողովուրդսն խոստովանեցուցեալ եւ մատոյց զաստուածային պատարագն՝ հաղորդեաց զարժանաւորսն ի պատուական մարմնոյ եւ յարենէ Որդւոյն Աստուծոյ։ Եւ յայգ առաւօտիւն՝ մինչչեւ էր բաժանեալ զմութն եւ զլոյսն, ամենայն աղօթական կարգացն աւարտումն արարեալ կատարեցին։
Իսկ ընդ լուսանալ առաւօտին շեշտակի ձիընթաց արշաւմամբ եկին զինուորք եւ զօրականք իբրեւ զչար գազանք պատեցան շուրջ զտէր Բաղդասարիւ՝ քարշեցին արտաքս, եւ ձգեցին առաջի երիվարացն՝ ընթացմամբ վարէին փութանակի հասանել ի դիւան թագաւորին։ Եւ ի հասանելն ի դուռն թագաւորին՝ շուրջ զնովաւ պատեալ մարդադէմ գազանքն կրճտէին զատամունսն, եւ խրոխտական բանիւք ջանային ատամամբք քանցել զմարմին նորա։
Իբրեւ նստաւ թագաւորն յատեան, տարան առաջի զտէր Բաղդասարն. ընդ որում խօսեցաւ արքայ՝ վասն դառնալոյ նմա ի քրիստոսական հաւատոցն, եւ թէ յամառեալ ոչ հաւանիս՝ շանց եւ առիւծոց կերակուր լինիս. որ եւ վասն զնոսա ահացուցանելոյ անդէն պատրաստական ունէին զգազանսն։
Եւ անշուշտ խոստումն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի աստանօր կատարեալ ցուցաւ՝ որ ասաց. «Յորժամ տանիցեն զձեզ առաջի դատաւորաց եւ թագաւորաց՝ մի հոգայցէք, եւ մի զմտաւ ածիցէք, թէ զինչ պարտ իցէ ձեզ խօսել. զի տացի ձեզ բան եւ իմաստութիւն ի ժամուն յայնմիկ՝ զոր ինչ պարտ իցէ խօսել. զի ոչ եթէ դուք իցէք, որք խօսիք, այլ Հոգին Հօր ձերոյ խօսեսցի ի ձեզե [տե՛ս Մատթ. Ժ 18-20, Մարկ. ԺԳ 11, Ղուկ. ԺԲ 11]։ Որով տուեալ պատասխանի Բաղդասար քահանայն թագաւորին եւ ասաց. «Եթէ ասես ինձ իմովք կամովք դառնալ յիմոցս հաւատոց, ես կամովք իմովք ոչ դառնամ. եւ թէ բռնութեամբ դարձուցանես, ոչ է այդպէս հրամայեալ քեզ օրինադիրն քո. եւ թէ վասն պարտուցն քոց ասես եւ խնդրես, զյոլովն տուեալ եմք, եւ որ ինչ մնացեալ է, զայն եւս այսօր եւ ի վաղիւն վճարեմքե։ Եւ զոր օրինակ ջուր ցուրտ հեղեալ ի մէջ եռանդնոտ կաթսայի՝ նոյնժամայն նստուցանէ զնորին փրփրալի եռանդն, այսպէս բանք տէր Բաղդասարին ցածոյց զբարկութիւն թագաւորին. յորոյ պատճառէ այլ ոչինչ ասաց արքայ, բայց միայն զայս՝ թէ գնացեալ տուր զմնացեալ պարտսն քո։
Արդ՝ Տէրն Քրիստոս որ ասաց. «Ուր երկու եւ երեք ժողովեալ են յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցաե [Մատթ. ԺԸ 20], նոյն ինքն եւ այժմս եւս նայեցաւ ի ժողովս սոցա, եւ ի ցայգապաշտօն արտասուալի յաղօթս նոցա, եւ ցածոյց զբարկութիւն թագաւորին, յորմէ զերծան տէր Բաղդասարն եւ ժողովուրդքն յերկուց վտանգից, ի տանջանաց, եւ յուրացութենէ։ Այնուհետեւ վճարեցին զմնացորդս պարտուց թագաւորին, առին գիր ազատութեան, եւ գոհանալով զՏեառնէ կային խաղաղութեամբ։
Իբրեւ այս ամենայն կատարեցաւ ի վերայ ժողովրդոցն՝ որք զմասն ինչ ի նոցունց եւ զմելիքներն դարձուցին ի դաւանութիւնն Մահմետի. այնուհետեւ վերոյասացեալ Ֆռանկ եպիսկոպոսն եկեալ առ թագաւորն Շահաբաս ասաց. «Ունիմ ընդ քեզ դատաստանաւ խօսք ինչ, զի դու խնդրեցեր զտուեալ պարտսն քո ի Հայոց, եւ նոքա ոչինչ ունէին զի տուեալ վճարեսցեն, եւ ես վասն քրիստոսական հաւատոցն ետու նոցա դրամ, զի տացեն ի պարտսն քո, եւ կացցեն ի քրիստոսական հաւատս, զոր եւ բերեալ ետուն քեզ եւ վճարեցին զպարտսն քո։ Իսկ դու յետ առնլոյ զդրամն ոչ թողեր ի հաւատս Քրիստոսի, այլ դարձուցեր ի հաւատն ձեր՝ որովհետեւ այսպէս արարեր, իրաւունք դատաստանին վկայեն վասն իմոյ տուեալ գանձին առ իս դառնալ. արդ խնդրեմ յարքայէ զի զգանձն իմ առ իս դարձուսցէե։ Իսկ թագաւորին մտախոհ եղեալ ետես զի իրաւամբք էր բան եպիսկոպոսին, զերկու հարիւր թուման դրամն դարձուցեալ առ եպիսկոպոսն վճարեաց նմա։
Իսկ Ղարապաշ մելիքն եւ ժողովուրդքն՝ զորս բռնութեամբ դարձոյց շահն յօրէնս Մահմետի, այն միայն էր զի յատենի անդ ասացին զդաւանութիւն տաճկաց, զկնի այնորիկ այլուի կային ի վերայ քրիստոսական հաւատոց, եւ եւս առաւել հաստատուն, քան զառաջինն, վասն խղճմտանաց ուրացութեանն։ Քանզի զտղայսն մկրտէին, զմեռեալսն քահանայիւ թաղէին, եւ յեկեղեցին հանապազ գնացեալ աղօթէին՝ եւ խոստովանեալ հաղորդէին. եւ մահմետականացն ոչինչ փոյթ էր նոցին այնպէս առնելն, որոց զկնի որդիք նոցին ամենեքեան քրիստոնեայք են այժմ եւ ի ժողովուրդս քրիստոնէից բնակեալք։
Իսկ խղճմտանք Ղրխեալան մելիքին առաւել ստգտեալ յանդիմանեաց զնա. որ եւ զկնի ամաց ինչ անցանելոյ, էառ զկին իւր իրիք ինչ պատճառանօք՝ թէ գնամ ի Թարվէզ, եւ անցեալ զայնու՝ գնաց յԵրուսաղէմ, կատարեաց զամենայն ուխտ տնօրինականացն Քրիստոսի. եւ մնացին անդէն ինքն եւ կինն իւր։ Եւ վասն զի արուեստիւ քարագործ էր, վասն սուրբ Երուսաղէմայ գործէր առանց վարձու, ակն ունելով ի Տեառնէ վարձուցն հատուցման եւ զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց զորս եկաց, այնպէս եկաց եւ անդէն ի քաղաքին Երուսաղէմ վախճանեցան, եւ թաղեցան Ղրխեալան մելիքն եւ կինն իւր, որոց արասցէ Տէրն Քրիստոս զներումն եւ զթողութիւն իւրով անբաւ ողորմութեամբն. ամէն։
[ԺԴ]
ՄԻՒՍ ԵՒՍ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՆԵՂՈՒԹԵԱՆՑ, ԶՈՐ ԿՐԵՑԻՆ ԱԶԳՆ ՀԱՅՈՑ ՅԱՌԱՋՆՈՅ ՇԱՀԱԲԱՍ ԹԱԳԱՒՈՐԷՆ
Եւ եղեւ յաւուրս ժամանակաց, յորում ամի էր թուականն մեր ՌԿԹ. զի թագաւորն Շահաբաս մեծն եւ առաջինն, ելեալ ի քաղաքէն Սպահանու գնաց յերկիրն Փարիայ եւ ի Բուրվարի, յորում զազգն Հայոց բնակեցուցեալ էր։
Եւ զի սովորութիւն էր այս Շահաբասիս երբեմն երբեմն, զի այլակերպեալ զինքն՝ ձեւանայր իբրեւ զմի ի զօրականաց՝ եւ գնայր ի տեղին ուր գնալոց էր, եւ ըստ այսմ սովորութեան յայսմ նուագի եւս արար, զի ինքն միայն եւ իւր յառաջընթաց փայեկն, նախ քան զամենայն զօրսն՝ եկին յառաջին գիւղն երկրին Փարիոյ՝ զոր Դարբին գիւղ ասեն։ Որում հանդիպեալ կին ոմն ի նոյն գեղջէն, եւ կինն ոչ գիտէր զնա թէ շահն իցէ, խօսեցաւ շահն ընդ կնոջն եւ ասաց. «Եթէ ունիս հաւ վաճառելոյ՝ բեր առ իս զի գնեցիցե. իբրեւ եբեր կինն զհաւն, եւ ի պատճառէ հաւին բազում խօսս եւ զբանս առաջարկեալ փորձ ի փորձ ընդ կնոջն, խօսէր զնանրութիւն եւ ի սիրտս իւր ժողովէր զանօրէնութիւն։ Եւ ի կարգս խօսիցն ասաց շահն. «Տասն փող տամ քեզ ի գինս հաւիս՝ եւ թէ դու սիրես զշահն, տուր մեզ զհաւսե, եւ կինն ասաց. «Զինչ լաւագոյն բարիս եւ զերախտիս տեսաք մեք ի շահէն՝ որ վասն սիրոյ շահին տաց քեզ զհաւսե։ Եւ շահն ասաց. «Զինչ այլ եւս բարիս արասցէ ձեզ շահն, զի յայսպիսում լաւ եւ վայելուչ երկրի բնակեցուցեալ եւ յապահով պահէ զձեզ յամենից նեղութեանց, եւ քաղցրութեամբ եւ գթով վարի ընդ ազգիդ ձերումե։ Եւ կինն ասաց. «Երանի թէ ոչ էր բերեալ զմեզ՝ զի վտարանդի արարեալ եհան զմեզ ի նախնի աշխարհէն մերմէ, ի բնիկ տեղեաց, եւ ի հայրենի ժառանգութեանց, եւ բերեալ աստէն յօտար աշխարհի բնակեցոյց պանդխտութեամբե։
Իսկ այս բան կնոջն իբրեւ զերկսայրի սուր պատահեցաւ ի սիրտս շահին, վասն զի կարի ծանր եւ դառն թուեցաւ նմա, մինչեւ ի սիրտ եւ ի հոգի խոցեալ լինէր, եւ յառաւել բարկութենէն լռեալ կայր՝ եւ ոչինչ խօսէր։ Եւ ի ժամս յայս եկին եւ հասին առ շահն նորին նախապատիւ եւ փառաւոր նախարարքն, Սպանդիարբէկն եւ այլք, եւ ի տեսանելն զնա այնպէս զայրագին բարկութեամբ լցեալ՝ ոչինչ խօսեցան, այլ լռեալ կային ի բացեայ։
Եւ ահա գայր, եւ անցանէր առ նոքօք երէց գեղջն այնմիկ՝ որում անուն էր տէր Աւետիս, որ ի հողագործութենէ անդին եկեալ գնայր ի տուն իւր։ Իբրեւ ետես զնա շահն՝ կոչեաց առ ինքն՝ եհարց, թէ ինչ մարդ ես. ասաց երէցն. «Հայ եմե. ասաց շահն՝ «Եւ զի՞ վասն երկայն է մորուսդե. ասաց երէցն. «Գեղիս երէցն եմե. ասաց շահն. «Եկ մուսուրման եղիրե. ասաց երէցն. «Ես այր գռեհիկ եմ, եւ մանաւանդ ծերացեալ եմ, եւ ոչ կարեմ կատարել զարարողութիւնս մուսուրման օրինացե։ Եւ զայրագին սրտմտութիւն թագաւորին կարի յորդեալ առաւելաւ՝ որ եւ ոչ հանդուրժեալ ի բարկութենէ իւրմէ շահն, այլ էառ ի ձեռաց փայեկին զկացնակն, որ է նաջախն՝ եւ նովաւ ուժգին բախմամբ եհար զգլուխ երիցոյն եւ կարի պատառեաց։ Որոյ վիրացն եւ բախմանն չհանդուրժեալ տեւել երիցոյն, այլ ուշաթափ եւ խելագնաց եղեալ՝ անկաւ անշնչացեալ իբրեւ զմեռեալ. եւ ի սաստիկ բարկութենէ իւրմէ շահն անդէն ի նմին ժամու հրամայեաց մերձակայիցն թլպատել զնա, որ եւ վաղվաղակի թլպատեցին, թէպէտ երէցն իբր զմեռեալ անզգայ էր։ Եւ թողեալ զերէցն այնպէս ինքն անցեալ գնաց ի բանակետղն ի վրանն իւր։
Եւ այնուհետեւ բարձաւ գութ եւ ողորմ ի սրտէ թագաւորին ընդդէմ Հայոց, եւ կոչեաց առաջի իւր զվէզիրն, ընդ նմին եւ զշեխն, որում անունն էր Միր-Աւդուլլայ, եւ հրամայեաց նոցա զօրականօք մտանել ի գաւառսն յայնոսիկ, եւ ծագէ ի ծագ տաճկացուցանել եւ թլպատել։ Եւ որ ոք կամօք եւ յօժարութեամբ հնազանդեսցի՝ բարւոք է, եւ որ ոք ոչ հնազանդեսցի, տանջանօք եւ բռնութեամբ թլպատեսցեն, եւ դարձուսցեն ի կրօնս մոլար առաջնորդին։ Եւ բազում սաստիւք եւ սպառնալեօք պատուէր տուեալ նոցա կատարել զամենեսեան հրամանս իւր, եւ ինքն դարձեալ ի Փարիոյ եկն ի քաղաքն Սպահան։
Եւ յայսմ հրամանէ թագաւորին հալածումն մեծ եղեւ ի վերայ Հայոց, զի թողեալ զտունս եւ զընտանիս, եւ զինչս, եւ ելեալք ցրուեցան իւրաքանչիւր ոք հանդէպ երեսաց իւրոց, ի լերինս եւ յանապատս, եւ յանմարդաձայն տեղիս. եւ բազումք գնացեալ ի հեռաւոր գաւառս, փոխեալ զանունս եւ զձեւս, եւ այնպէս կային անգիտելի ումեք, եւ ոմանք ի նոցանէ զբազում աւուրս քաղցեալ եւ սովալլուկ լեալ թափառական շրջէին ի լերինս, եւ ոչ կարէին ի շէնս մտանել՝ կամ ումեք երեւել, վասն ահի թագաւորին եւ թլպատողաց։
Եւ իշխանքն, որք կարգեցան թլպատողք՝ մտին ի գաւառսն, եւ զորս գտին, սաստիւ եւ սպառնալեօք տանջանաց՝ եւ բռնութեամբ զամենեսեան թլպատեցին, եթէ աշխարհական եւ թէ երէց։
Ըստ ասացելումս օրինակի առնելով հասին ի Փառչիշ գիւղն, եւ անդ եւս կատարեալ զգործս իւրեանց անօրէնութեան, ելեալ անտի կամէին գնալ ի գիւղն Փահրան, եւ տանուտէր գեղջն Փահրանու՝ որում անունն էր Նուրիջան, ասաց ընդ իւրում գեղականացն. «Եկայք զինուորեսցուք եւ միաբանութեամբ զդէմ կացեալ պատերազմեսցուք ընդ այլազգի թլպատողացն, եւ մի թողուցուք մտանել ի գիւղս մերե։ Եւ գեղականացն ոչ լեալ միաբան եւ ընկեր նմին, այլ փախուցեալք ցրուեցան ի լերինս։ Իսկ Նուրիջանն ինքն միայն ածեալ զիւրեաւ սուսեր, եւ առեալ նետ եւ աղեղն, եւ գնացեալ զկէս ճանապարհին, եւ ելեալ ի գլուխ փոքր եւ բոլորակ բլրի միոյ, առ որոյ ստորոտովն ճանապարհն անցանէր։ Եւ թլպատողքն ելեալք ի Փառչիշոյ յուղի անկեալ գնային ի Փահրան, իբրեւ մերձ եղեն առ ստորոտս բլրին, եւ ահա յանկարծակի ահագին գոչմամբ ձայն արձակեալ Նուրիջան՝ եւ յիւրում դարանեալ տեղւոջէն սկսաւ նետաձիգ լինել առ նոսա, եւ այնպիսի նետաձգութեամբ արգել՝ եւ կացոյց զնոսա ի գնալոյ, եւ ապա արտաքս եկեալ ի դարանէն ստէպ նետաձգութեամբ եւ հալածական առնելով յետս դարձուցեալ անդրէն ի Փառչիշ՝ ելից ի մէջ գեղջն, եւ ինքն դարձաւ ի գիւղն իւր ի Փահրան։
Իսկ թլպատողքն՝ որք դարձան ի Փառչիշ, կացին մինչեւ ցերեկոյն, եւ ապա առաքեցին լրտես գիտենալ, թէ ուրանօր իցէ Նուրիջանն, եւ լրտեսն եկեալ պատմեաց թէ յիւրումն տան կայ աւանիկ։ Յայնժամ ամենայն Պարսիցն սպառազինեալք զգիշերայն ելեալ գնացին ի Փահրան՝ եւ պատեցին զտունն Նուրիջանին. եւ կալեալ կապեցին զնա, եւ ի լուսանալ աւուրն արկին յորսայս եւ սկսան բրածեծ առնել զնա, եւ այնքան հարին որ ամենեւին ողջ անդամ ոչ մնաց ի մարմնի նորա՝ եւ եղեւ իբրեւ զմեռեալ, որ եւ անդէն առ ժամայն թլպատեցին եւ ապա ի բաց կացին ի նմանէ։ Եւ գեղական կանայքն տարեալ թաղեցին ի մէջ փայենի մինչեւ ցերիս աւուրս. եւ մնաց Նուրիջանն այնու ցաւով հիւծեալ մարմնով յանկողնի ամիսս չորս, որ ոչ կարէր կանգնիլ ի վերայ ոտից։
Եւ այսպէս թլպատող իշխանքն շրջեցան յերկոսին գաւառսն, ի Փարիայ եւ ի Բուրվարի, զորս եւ գտին թլպատեցին, թէ աշխարհական եւ թէ երէց, եւ ի զրաւել ամենայնի՝ դարձան ի Սպահան քաղաք՝ եւ պատմեցին թագաւորին։ Եւ շահն հրաման արար վասն թլպատեալ երիցանցն, թէ յարքունական գանձէ իւրաքանչիւր երիցու տացեն զքառասուն ոչխար, եւ արարին այնպէս։ Շահն զայս ոչխարքս վասն այնր ետ երիցանցն, զի ոմանք յերիցանցն ագահեալ յինչսն հեշտասցին այնու տրօք, եւ մի գրգռեսցեն զժողովուրդս իւրեանց դառնալ ի տաճկութենէ եւ ոմանք, որք կերեալ եւ վատնեալ իցեն, յերկիւղէ վճարելոյն կացցեն ի տաճկութեան։
Յետ այսորիկ խորհրդով նախաչարին լցեալ շահն առաքեաց այլ եւս իշխանս զօրականօք, եւ հրամայեաց նոցա գնալ յերկոսին գաւառսն, շրջիլ յամենայն գեղորայս, եւ ըմբռնել զամենայն երիցունս՝ եւ սպառնալեօք ահացուցանել զնոսա, եւ առնուլ ուխտ եւ պայման ի բերանոց նոցա, զի մի պահեսցեն զգիրս ինչ ի գրեանց իւրեանց. եւ թէ իցէ ոք, որ պահեալ իցէ՝ եւ որ ոք զայն յայտնեսցէ, զգլուխն պահողին թագաւորական եղիցի. եւ ամենայն ինչք եւ ընտանիքն ցուցողին եղիցին։ Զայս հրաման առեալ զօրականացն գնացեալ շրջեցան յերկոսին գաւառսն, զգրեանսն եւ զեկեղեցական անօթսն՝ զորս եւ գտին՝ բռնութեամբ յափշտակեալ ի քրիստոնէից եւ առեալ բերին ի Սպահան քաղաք՝ եւ ծանուցին շահին, եւ շահն ասաց պահել զամենայն։
Զկնի այսորիկ առաքեաց շահն բազում մօլլայ յազգէն Պարսից ի Փարիայ եւ ի Բուրվարի, զի անդէն կացցեն, եւ զօրէնս Մահմետի ուսուսցեն Հայոց, եւ ժողովեսցեն յամենայն աւուր ի մաչիդ առ ի յաղօթել, եւ զմանկունս քրիստոնէից Պարսկերէն կարդացուսցեն։ Եւ մօլլայքն եկեալ ցրուեցան ի գեղորայս գաւառացն, ուր երկու եւ ուր երեք, եւ բռնաբարէին զքրիստոնեայսն գալ ի մաչիդ՝ եւ մտանել յօրէնս Մահմետի մոլար առաջնորդին։ Իսկ քրիստոնէիցն դժուարեալ ընդ այն՝ ոչ հնազանդէին, այլ դիմագրաւեալ բանավէճ լինէին, եւ օր աւուր առաւելեալ ի վէճս եւ ի բանս այնքան, մինչ զի ի մօլլայիցն զերիս եւ զչորս սպանին, եւ զայն տեսեալ այլոց մօլլայիցն երկուցեալք ի սպանմանէն՝ փախստական եղեն ամենեքեան՝ եւ գնացին ի տեղիս իւրեանց։ Եւ ողորմելի քրիստոնէիցն կացեալ ի հալածանս եւ ի չարչարանս ի ձեռս Պարսից զամս երկու։
Եւ ապա այր ոմն քրիստոնեայ՝ անունն Գրիգոր, որ էր նախկին նա ի Վայոց ձորոյ՝ զոր Եղեգաձոր ասեն, ի գեղջէն Արփայու, եւ այժմ ի գաւառին Փարիոյ գոլով՝ բնակէր ի գիւղն զոր Ներքին Խոյիկան ասեն, եւ էր սա մարմնովն պարթեւահասակ եւ յաղթանդամ եւ սրտիւն արի, բանիւք եւ խելօքն հանճարեղ. եւ հաւատովն եւ սիրովն Քրիստոսի հաստատ եւ ջերմագոյն։ Այս Գրիգոր ելեալ շրջեցաւ ի գեղորայս գաւառին՝ եւ քաջալերեալ յորդորեաց զամենայն ժողովուրդսն եւ եղեւ գլուխ եւ առաջնորդ նոցա, էառ ընդ իւր արս եօթն եւ եկն ի քաղաքն Սպահան եւ գնացեալ էառ զբազում գանձս ի փոխ եւ բերեալ ետ իշխանաց շահին կաշառս, եւ հաւանեցոյց զամենեսեան, զի ի պատեհ ժամու բարիս խօսեսցին վասն նոցա առաջի թագաւորին։
Ապա ինքն գրեաց արզայ աղաչանաց եւ մատոյց առ թագաւորն ոչ թէ միանգամ կամ երկիցս, այլ հնգիցս եւ վեցիցս. այնքան խօսեցաւ յատեան եւ ի դիւան թագաւորին՝ մինչեւ ձանձրանալ թագաւորին եւ ասել՝ «Թողի զձեզ ի կամս ձեր, գնացեալ պաշտեցէք զհաւատն ձերե. եւ Գրիգոր աղաչէր, պաղատէր, ի ծունր իջեալ լալով խնդրէր ի շահէն եւ ասէր, թէ զհրամանսդ, զոր բանիւ ասես, մատամբ միով թղթիւ շնորհեա մեզ։
Եւ յաւուր միում, յորում շահն ելեալ յապարանից իւրոց գնայր ի Հազարաջրիպ այգին. ասացին թէ հինգ անգամ եկեալ առաջի շահին եւ զնոյն թուղթն խնդրեաց, յորոյ անձանձիր խնդրոյն ձանձրացեալ շահին, գրեալ նոմոս թագաւորական կնքով ետ ցԳրիգորն, թէ հրաման ետու ամենայն քրիստոնէից բնակելոց ի գաւառին Փարիոյ եւ Բուրվարի՝ զի համարձակ պաշտեսցեն զքրիստոնէութեան հաւատն իւրեանց։
Այլ եւ յետ այսորիկ խնդրեաց Գրիգորն ի շահէն, զի այցելութիւն արարեալ ողորմեսցի թագաւորն, եւ շնորհեսցէ նոցա զիւրեանց գրեանսն, զորս յափշտակեալ բերեալ են. եւ զայն եւս շնորհեաց նոցա արքայ։ Եւ Գրիգորն եւ ընկերքն իւր առեալ զթուղթն եւ զգրեանսն իւրեանց եւ ուրախութեամբ գնացին յերկիր եւ ի ժողովուրդ իւրեանց։
Յաղագս պատճառիս այսմիկ թագաւորն Շահաբաս էարկ տուգանս ի վերայ քրիստոնէիցն ասելով. «Որովհետեւ ո՛չ հնազանդեցան հրամանաց թագաւորի, տացեն տուգանս ի դիւանն թագաւորի հազար թումանե։ Եւ յերեւելի իշխանաց իւրոց առաջիկայից զոմն՝ զոր Խոսրով սուլթան կոչէին, կարգեաց վերակացու՝ զի առեալ ի ժողովրդենէն յանձնեսցէ ի գանձապահս թագաւորին. որ եւ եկեալ Խոսրով սուլթանն բազում զօրականօք, արար եւ կատարեաց զհրամանս թագաւորին։
Եւ ողորմելի քրիստոնեայքն վասն քրիստոսական հաւատոցն, զայս հազար թումանս, եւ զայն պարտքն՝ զոր Գրիգորն եւ ընկերքն իւր ի ՍՊահան արարին, եւ այլ եւս զոր ինչ ծախք լեալ էին, զամենայն վճարեալ հատուցին, եւ եղեն չքաւորք՝ եւ աղքատք կարի յոյժ, բայց կալով ի հաւատս Քրիստոսի ուրախ են՝ եւ գոհանան զՏեառնէ Աստուծոյ։
Իսկ Գրիգոր այրս այս՝ օր աւուր յաւելոյր ի հաւատս եւ ի բարեգործութիւնս, նա եւ հաստատէր զայլս ի վերայ հաւատոցն Քրիստոսի եւ նախանձախնդիր լինէր վասն քրիստոսական օրինաց, առ որ նախանձաբեկ լեալ արիւնարբու մահմետականաց, եւ զրպարտեցին ի մահ զԳրիգորն՝ քանզի զոմն մահմետական յիւրեանց ժողովրդենէն ինքեանք սպանին, եւ բերեալ ի ծածուկ արկին յանդն Գրիգորին, եկին դատախազք եւ բերեալ կացուցին սուտ վկայս, թէ Գրիգորն սպանեալ է զայս մեռեալս։ Եւ առեալ տարան յանուղղայ դատաստանն իւրեանց առաջի դատաւորաց, որոյ վերայ վճիռ հատին թէ, որովհետեւ զայդ արարեալ է դորա՝ կամ ուրասցի, կամ սպանցի։ Եւ այսու զրպարտութեամբս դատապարտեալ սպանին զքրիստոսասէր զայրն Գրիգոր։ Եւ բազումք վկայեցին վասն նորա, թէ Տէր փառաւորեաց զնա երկնաւոր նշանօք լուսոյ երկնից։ Որում տացէ Քրիստոս զխոստացեալ արքայութիւնն իւր, եւ զմեզ եւս ընկալցի ի մասնակցութիւն սրբոց իւրոց իւրով ողորմութեամբն. ամէն։
[ԺԵ]
ՎԱՍՆ ԷՐ ՈՉ ԳՈՅ ՈՉԽԱՐԱՑ ՔՕԴԱՒ ՅԱՇԽԱՐՀԻՆ, ՈՐ ԱՐԱՂՍՏԱՆ ԿՈՉԻ
Արքայն Շահաբաս առաջինն յոյժ սիրեաց զքաղաքն Ֆահրապատ, վասն որոյ յամենայն աշխարհաց ժողովեաց զժողովուրդ եւ էած անդ՝ որպէս զի մեծասցի քաղաքն։ Եւ ինքն որքան լինէր յապահովս ի թշնամեաց պատերազմէ՝ զձմեռնային ժամանակս անդ գնացեալ անցուցանէր։ Եւ ըստ հանապազորդ սովորութեան իւրոյ Շահաբաս, որ գնայր ի Ֆահրապատ, եղեւ երբեմն մինչ գնայր՝ եկեալ եհաս ի սահմանս Ղազբին քաղաքին, ի գաւառն՝ որ ասի Թարիմ, ի գիւղն՝ որ կոչեն Խոռամապատ, եւ անդ իջեւանեալ բանակեցաւ բանակն արքունի։
Իսկ ինքն Շահաբաս ըստ հանապազորդ սովորութեան իւրոյ՝ որ այլակերպեալ զինքն ձեւանայր, որպէս զմի ոք ի զինուորաց՝ եւ գնայր ի մէջ արանց եւ ժողովրդոց՝ իմանալ եւ գիտենալ բան ինչ։ Այսպէս արար եւ յայսմ նուագի. զի ինքն եւ իւր փայեկն յառաջ քան զամենայն զօրսն եկին ի Խոռամապատ ասացեալ գիւղն իբրեւ զմի ոք ի զօրականաց հեծելոցն, ետես ի գլխաւորաց գեղջն զարս ոմանս, որք կային ի փողոցի՝ եւ ընդ հարկահանաց իշխանացն հոգային զհոգս կարեաց արքայի՝ եւ այլոց իշխանաց. խօսեցաւ ընդ նոսա շահն եւ ասաց. «Ես եւ ձիս եւ փայեկս միայն եմք՝ եւ ոչ եմք յոլովք, զի ծանրաբեռն թուիցուք ձեզ, խնդրեմ ի ձէնջ վասն սիրոյ շահին՝ տուք մեզ տեղի յայսմ գիշերիե. իսկ արք գեղջն ոչինչ կալան փոյթ զնորին բանէն, քանզի հոգովք թագաւորական կարեաց պատաղեալք էին։
Ապա կին ոմն բազմամեայ պառաւ՝ որ ի նոյն գեղջէն էր, ասաց առ շահն. «Եկ որդեակ՝ ե՛կ զի երթիցուք ի տուն մեր՝ եւ լեր մեզ հիւրե. եւ առեալ կինն զշահն եւ տարաւ ի տունն իւր. եկաց անդէն շահն մինչեւ ցերեկոյ։ Իսկ ընտանիք պառաւին ամենեքեան մեռեալք էին՝ եւ ունէր միայն մի որդի որոյ անունն էր Լալայ, եւ այն եւս վասն կարի աղքատութեան իւրեանց նախրորդ էր մտեալ գեղջն։ Եւ ընդ ժամանել երեկոյին, Լալայն բերեալ զնախիրն էած ի գեղն, եւ ըստ սովորութեան իւրում ի տանց գեղջն ժողովել յիւրաքանչիւրոցն մի մի հաց, եւ ժողովեաց տասն եւ հինգ հաց, զոր եւ ունէր ի վերայ բազկաց իւրոց, եբեր ի տունն իւրեանց. եւ իբրեւ ետես թէ հիւր կայ ի տանն՝ զամենայն հացսն բերեալ էարկ առաջի հիւրին, որ էր շահն ինքն։ Իսկ պառաւն բացեալ զթոնիրն եհան պուտկով եփեալ կորկոտապուր՝ զոր ոմանք վռօշ ասեն, եւ շահն այն հացովն եկեր զայն կերակուրն, եւ խօսեցաւ եւ հարցումն արար ընդ նոսա բանս բազումս, եւ յերեկոյին ի մթանալ գիշերոյն՝ ելեալ գնաց ի տեղի իւր։
Անտի չուեալ շահն գնացեալ եհաս ի Ֆահրապատ, եւ յորժամ դարձաւ ի Ֆահրապատ, եւ եհաս ի նոյն գեղն՝ այլւի այնպէս այլակերպեաց զինքն՝ եւ խնդրեաց զիջեւանս ի գեղականացն՝ եւ ոչ ետուն։ Իսկ նոյն պառաւն դարձեալ եկեալ առաջի նորա ասաց. «Դու մեր ես ծանօթ եւ հիւր, որդեակ, ե՛կ եւ այժմ զի երթիցուք ի տունն մերե, եւ գնաց շահն ի տունն պառաւին, եւ պառաւն կերակրեաց զնա ըստ օրինակին որպէս եւ նախ պատմեցաք. մնաց անդէն շահն մինչեւ յերեկոյն, զբազում բանս՝ որ ինչ ունէր ի մտի, եհարց ի նոցանէ։
Ապա ասաց շահն ցնոսա. «Բան ինչ կամիմ հարցանել ի ձէնջ, թէ սիրէք զշահն, զստոյգն ասացէք ինձ, ահաւասիկ այս տունս ձեր յորում նստեալ եմք, ինքն եւ որք զիւրեւ յարկք են լայն եւ ընդարձակ եւ մեծաշուք երեւին, որպէս եւ ինքեանք իսկ ցուցանեն զինքեանս. այնպէս եւ ձեր խօսք՝ եւ բանք եւ շարժմունք իբր զմեծատան երեւի, բայց տեսանեմ զձեզ կարի չքաւոր եւ զտունս բնաւին դատարկ, զսորին պատճառն, խնդրեմ, զստոյգն ասացէք ինձե։
Իսկ պառաւն յոգւոց հանեալ հառաչենաց մեծապէս՝ եւ սկսաւ ասել. «Տեսանես որդեակ զայս ամենայն, ստոյգ ասացեալն ի քէն, թէ տունս եւ որք ընդ սովաւ յարկք են, մեծաշուք երեւին, ստուգիւ՝ էաք մեծատունք եւ ընչեղք, որ բազումք կարօտեալք եւ պանդխտականք այս տամբս հովանաւորեալք ապրէին, եւ չքաւորք եւ աղքատք սովաւ լինէին ստացուածոց եւ գոյից տեարք, եւ ունէաք ջոկով ոչխար հազար եւ հինգ հարիւր գլուխ, եւ զերամակս մատակ ձիոց, եւ զբազում անդեայք լծկան եւ կթան, արտ եւ այգի, եւ ջրաղաց, զոսկի եւ զարծաթ, եւ զտան կահս եւ զկարասիս յոլովս. եւ այն ամենայն մերժեալ ի մէնջ գնաց՝ եւ ոչ մնաց եւ ոչինչ. քանզի զմասն ինչ վաճառեալ տուաք յարքունական հարկն, եւ զմասն ինչ վաճառեալ տուաք պարտատուաց. եւ զմասն ինչ ի պէտս կարեաց մերոց, եւ եղաք յոյժ չքաւորք։ Եւ յետոյ այրն իմ եւ իւր եղբարքն, եւ այլ ընտանիք, եւ որդիք նոցին ամենեքեան մեռան. եւ այժմ մնացեալ եմք ես եւ որդիդ իմ, որոյ մերձ է գոլ երեսնամեայ, եւ վասն աղքատութեան ոչ կարեմ ածել դմա կին, եւ յայլմէ ուստեքէ ոչ ունիմք ապրելոյ ճար, վասն որոյ զորդիս իմ արարի նախրորդ գեղիս, որ յամենայն երեկոյի ժողովեալ զհաց վարձու իւրոյ բերեալ կերակրիմք որպէս եւ տեսեր, եւ այսպէս անցուցանեմ զաւուրս իմ, սպասելով մահու՝ զի թերեւս նա հանգուսցէ զիս ի տառապանաց իմոցե։
Զարմանք մեծ կալաւ զշահն ի վերայ ասացեալ բանից պառաւին։ «Բայց, – ասաց շահն, – զայդ զոր ասացեր, թէ այրն իմ եւ ամենայն ընտանիքն մեր մեռան, այդ ի ձեռին Աստուծոյ է զի նա պահէ եւ մեռուցանէ. այլ վասն ձերոյ ընչիցն՝ զոր ասացեր թէ գնաց ի ձեռաց մերոց՝ եւ եղաք չքաւորք, սորին զի՞նչ է պատճառնե։
Ասաց պառաւն. «Ոչխարի քօդաւն է, զոր թագաւորական հարկահանքն եկեալ ոչխարաց քօդաւ առնուն, զի տարէց տարի գնալով զկնի միմեանց՝ որքան գնաց, ծանրացաւ քօդաւն, եւ այնքան ծանրացաւ, որ զնոյն ինքն զոչխարսն զամենայն վաճառեալ տուաք ի քօդաւն, եւ այնու ոչ կարացաք զերծանիլ, զպարտս եւս առաք յայլոց եւ տուաք քօդաւ, եւ ապա զինչս եւ զստացուածս օր յաւուր վաճառելով, զորս ի քօդաւն տուաք, եւ զորս պարտատեարցն վճարեցաք, ոչինչ մնաց, քանզի կարի յոյժ ծանր է հարկն քօդաւին։ Եւ զայս ոչ գիտէ արքայն, եւ նորին նախարարքն, այլ գրեն զորքանութիւն քօդաւին եւ տան ի ձեռս զօրականաց, եւ նոքա եկեալ թէ կամայ թէ յակամայ բռնութեամբ առնուն, ասելով՝ ի դիւանէն թուղթն այնպէս գրեալ՝ եւ տուեալ՝ եւ հրամայեալ եղեւ մեզ, վասն որոյ այսպէս առնումք եւ ո՛չ պակաս. զի թէ պակաս առնումք, մեզ տան վճարել զպակասն, ասելով թէ՝ դուք գողացեալ էք։ Եւ յայսմ պատճառէ չքաւորեցաք, ոչ միայն մեք զոր տեսանես, այլ եւ բազում մեծատունք այսպէս եղեն, ոմանք ի մեր գեղջէս՝ եւ այլք յայլոց գեղորէից գաւառիսե, որ եւ սկսաւ պառաւն զայնոսիկ զամենեսեան յանուանէ յիշել։
Ասաց շահն. «Ընդէ՞ր ոչ գնան գիտուն եւ ճարտարախօս մարդիկք յաշխարհէս ձերմէ՝ եւ ծանուցանեն շահին, եւ ես գիտեմ, յորժամ վերահասու լինի շահն այդոցիկ՝ բառնայ զծանրութիւն հարկիդ այդմիկ, քանզի շահն աշխարհաշէն թագաւոր է՝ եւ ոչ կամի թէ ումեք զրկանք լինիե։ Ասաց պառաւն. «Բազում անգամ գնացեալ աղաղակեցին, այլ ոչ կարացին հանել ի դիւանական մատենից զորքանութիւն քօդաւինե։ Եւ մնաց շահն ի տուն պառաւին մինչեւ ցառաւօտն, եւ յառաւօտին ի մթին ժամու ելեալ գնաց ի վրանն իւր։
Եւ յետ աւուրց ինչ առաքեաց զքննիչս յերկիրն յայն զի զամենայն որպիսութիւն աշխարհին գիտասցեն ստուգութեամբ. որոց գնացեալ տեսեալ՝ եւ եկեալ պատմեցին շահին ասելով թէ կարի առաւել նեղութեան միջի կան բնակիչք աշխարհին այնորիկ, վասն պէս պէս պատճառի, եւ մանաւանդ վասն քօդաւին. որով գտաւ իրաւ գոլ ամենայն ասացեալքն ի պառաւէն այն։ Եւ այս եղեւ պատճառ զի անկաւ գութ եւ ողորմ ի սիրտ Շահաբաս թագաւորին, վասն որոյ եբարձ զքօդաւն՝ ոչ միայն ի Ղազբինու աշխարհէն, այլ եւ յամենայն Արաղստան աշխարհէ, զի ոչ գոյ այժմ քօդաւ յամենայն աշխարհ, որ Արաղստան անուանի։
Այլ եւ առաքեաց զիշխանս ի գիւղն Խոռամապատ. առ ի սպանանել զարսն, որք ոչ ընկալան զնա, եւ առ ինքն ածել զպառաւն, եւ զորդին իւր զԼալայն. եւ իշխանն գնացեալ արար ըստ հրամանաց շահին՝ զի յարանց գեղջն զերիսն սպան, եւ զԼալայն եւ զմայրն առեալ էած առ շահն։ Իսկ շահն ետ Լալային փառս եւ պատիւս՝ եւ պետական զիշխանութիւնս, եւ ի դրան իւրում մեծապատիւ եւ հաւատարիմ նախարար կարգեաց, որ յետ այնորիկ կոչեցաւ Լալաբէկ։ Այլ եւ յետ սորա որդիքն իւր էին հաւատարիմք եւ նախապատիւ ի դուռն թագաւորացն Պարսից. որ եւ միում յորդւոց սորա՝ որոյ անունն էր Մահմատղուլի բէկ, ետ թագաւորն իշխանութիւն խանութեան, որ կոչեցաւ Մահմատղուլի խան, եւ առաքեաց ի քաղաքն յԵրեւան, որ եկեալ տիրեաց երկրին յամս ինչ։
Ասի պատմութիւն վասն այս Լալաբէկիս, թէ ոմանք յառաջակայից Շահաբասին ի պատճառս նախանձու՝ չարախօսութիւն արարին վասն Լալաբէկին առաջի շահին, եւ շահն կամեցաւ կողոպտել զնա՝ եւ յառաջին աղքատութիւնն իջուցանել։ Որ եւ շահն ինքն եկեալ ի տուն Լալաբէկիս սկսաւ զամենայն գոյսն գրել՝ եւ յինքն գրաւել. եւ ի գրելն՝ տեսին սնդուկ մի՝ ոսկի կողպայ ի վերայ եդեալ եւ փակեալ, որոյ ասացին՝ թէ բաց. եւ Լալաբէկն ոչ եբաց, այլ ասաց շահին. «Զայդ ամենայն, զոր գրեցեր՝ եւ զոր տակաւին գրելոց ես, բովանդակ ամենեքեան քո են՝ եւ ոչ իմ. իսկ այս միայն է իմ, քանզի ի հայրենի տանէ իմմէ բերի զայս։ Արդ՝ խնդրեմ, զի զքոյն յորժամ առցես՝ զիմս ինձ շնորհեսցեսե։ Ապա հարկիւ բանալ ետուն զսնդուկն եւ տեսին զի ոչինչ կայր ի նմա, բայց միայն մէկ ջուխտ մաշեալ եւ չորացեալ տրեխ՝ որ է չարուխ, եւ հնոտի եւ պատառոտեալ հեսկիք, եւ ամենեքեան եղեն զարմացեալք առ այն, վասն որոյ հարցանէին թէ զի՛նչ է այս։ Ասաց Լալաբէկն. «Այս այն տրեխն է, զոր ի հայրենի տան իմում զգենուի, եւ արդ՝ եդեալ եմ աստ՝ եւ հանապազ եկեալ տեսանեմ, եւ յիշեմ, եւ ասեմ, «Դու այն ես, որ զայս միայն ունէիր. եւ շահն բերեալ զքեզ յայդպիսի յաղքատութենէ յայսքան մեծութիւն հասոյց. արդ՝ զգոյշ լեր մի գուցէ գտցի նենգութիւն ի սիրտ քո վասն շահին. եւ այլոց չարախօսաց զնմանէ մի լիցիս համաձայն, եւ մի մոռանայցես զերախտիս նորա, զի մի այս ամենայն դառնայցէ քեզ հարամ, եւ լինիցիս սեւերես առաջի Աստուծոյ եւ մարդկանե։ Իբրեւ լուաւ եւ ետես զայս շահն՝ իմացաւ թէ վասն նախանձու չարախօսեցին զնա, զամենայն ինչս նորա ոչ էառ՝ այլ շնորհեաց իւրն, եւ եւս առաւել պատուով փառաւորեալ շքեղացոյց զնա, եւ գերագոյն հաւատարիմ ունէր ի դրան իւրում զնա՝ առաւել քան զամենեսեան, զամենայն աւուրս կենաց իւրեանց։
[ԺԶ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ՆՇԽԱՐԱՑ ՍՐԲՈՒՀՒՈՅ ԿՈՒՍԻՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵԱՅ, ԹԷ ՈՐՊԷՍ ԳՏԵԱԼ ԵՒ ՀԱՆԵԱԼ ԵՂԵՒ ՆԱ Ի ՖՌԱՆԿԱՑ ԵՒ ԹԷ ՈՐՊԷՍ ՏԱՐԵԱԼ ԵՂԵՒ Ի ՍՊԱՀԱՆ ՔԱՂԱՔ
Ի ժամանակս առաջնորդութեան Մելքիսէթ Կաթուղիկոսին, յետ մեծ սուրգունին, եկին ի Ֆռանկաց աշխարհէն Ֆռանկ Պատրիք յաշխարհս Հայոց, եւ մտին ի գաւառսն Արարատու, եւ սկսան շրջիլ ի վանօրայսն Հայոց՝ որք կան ի գաւառին։ Եւ պարզամիտ ազգն Հայոց, ոչ գիտէին, թէ զինչ դիտաւորութեամբ շրջին նոքա, բայց նոքա ըստ մարդելոյզ եւ երեսահաճ եւ խաբուսիկ բարոյից իւրեանց զամենեսեան հաճեցուցանէին յինքեանս. որք եւ պատահեցան կաթուղիկոսին Մելքիսէթի՝ եւ ետուն նմա աղերս, եւ ոսկի դահեկանս, զի մի լիցի հետաքրքիր եւ կամ վրէժխնդիր գործոց նոցա. զոր առ յապայն առնելոց էին։
Ունէին Պատրիքն ընդ իւրեանս գիրք մի որպէս զաշխարհացոյց իւրեանց գրովն եւ լեզուաւն, որ հաւաստեաւ եւ անվրէպ ցուցանէր, թէ ուրանօր իցեն գերեզմանք եւ դամբարանք սրբոցն՝ որք կան եւ ի վանօրայս Հայոց, եւ զորպիսութիւն շինուածոց մատուռացն եւ թէ յո՛ր կողմն իցէ դուռն եւ լուսամուտն։ Եւ ի շրջիլն իւրեանց ի վանօրայսն, այն գրովն գտանէին զնշխարս սրբոցն, եւ տային ինչս բնակչաց վանիցն՝ եւ զնշխարսն առնուին։
Եւ ի շրջագայիլն իւրեանց եկին ի գիւղն Կարենիս, իջին ի վանքն Առաքելոց, որ ի մէջ ձորոյն է շինեալ, եւ այն գրովն գտին զգլուխն Անդրէի առաքելոյն, որ մինչեւ ցայն ժամանակն ոչ գիտէին բնակիչք վանացն՝ նա եւ ամենայն գաւառականքն, թէ ուրանօր իցեն գերեզմանք առաքելոցն. այլ միայն աւանդութեամբ լուեալ էին որդիք ի հօրէ եւ հաւուց՝ թէ անդէն կան գերեզմանք սուրբ Աւետարանչին Մատթէոսի եւ Անդրէի առաքելոյն, բայց զտեղին բնաւ ոչ գիտէին։ Իբրեւ գնացին Պատրիքն ի վանքն, եւ փորեցին ի ներքոյ բեմին տեղի ինչ՝ ուր գիրն իւրեանց տայր զնշան. եւ ահա տեսին բացեալ եւ յայտնեալ եղեւ գլուխ Անդրէի առաքելոյն որպէս եւ գիրքն տայր նշան յաղագս գլխոյն. եւ ընդ հանել գլխոյն, սոսկումն եւ զարհուրումն իմն անկեալ է ի վերայ Պատրեացն։ Իբրեւ հանեալ եղեւ գլուխն, նոյնժամայն եպիսկոպոս վանացն յափշտակեալ է զգլուխն ի ձեռաց Պատրեացն եւ ոչ է տուեալ, այլ զնոսա դատարկ արտաքս առաքեալ է ի վանացն։ Եւ սուրբ գլուխն Անդրէի առաքելոյն կայ այժմ ի նոյն վանքն, որ բազում անգամ ուխտ արարեալ եւ համբուրեալ եմք զնա։
Իսկ Պատրիքն զկնի շրջագայութեանց յոլովից կամ սակաւուց եկին ի սուրբ աթոռն Էջմիածին, եւ անդ օթեվանս կալեալ կացին զբազում աւուրս, եւ ըստ մարդելոյզ հնարից իւրեանց հաւատարիմք երեւեալք յաչս վանականացն եւ գեղականացն՝ հաճեցուցեալ են զնոսա յինքեանս։ Եւ յամենայն աւուր գնային եւ գային Պատրիքն ի տաճար սրբոց կուսանացն Գայիանեայ եւ Հռիփսիմեայ. եւ երեքին տաճարքս այսոքիկ, եթէ Էջմիածին, եթէ Գայիանեայ, եւ եթէ Հռիփսիմեայ, էին աւերեալ, խախտեալ եւ խարխալեալ եւ անշքացեալ, իբրեւ զտաղաւար յայգւոջ մրգապահաց եւ իբրեւ զհովանի ի մէջ սեխենեաց ըստ մարգարէին Եսայեայ [հմմտ. Ես. Ա 8]։ Եւ յԷջմիածին կային միայն միաբանք սակաւք, եւ այնք եւս յոյժ տգէտք եւ գռեհիկք։ Իսկ Գայիանեայ եւ Հռիփսիմեայ ամենեւին անբնակ եւ անպարիսպ, նա եւ դրունք եւս ոչ գոյին եկեղեցեացն եւ խորանացն, եւ յարտաքուստ կողմանէ տանիսն բովանդակ եւ երեսք որմոցն քանդեալ, եւ հիմունքն խարխալեալ եւ խրամատեալ. եւ ի ներսի կողմանէ բեմն եւ յատակն եկեղեցւոյն քանդքանդեալ եւ բովանդակ եկեղեցին եւ խորանքն աղբովք անասնոց լցեալ, վասն զի յաւուրս ամարայնոյ եւ ձմերայնոյ անասունք, որպէս եզինք եւ ոչխարք մակաղէին ի մէջ եկեղեցեացն, եւ Գայիանեայ տաճարի տանիքն բովանդակ իջեալ էր, եւ որմունքն միայն կային կանգնեալ եւ ոչ այլ ինչ։
Եւ ըստ սովորութեան իւրեանց Պատրիքն անխափան երթային եւ գային ի տաճար սրբուհւոյ կուսին Հռիփսիմեայ. եւ մատուռն գերեզմանին Հռիփսիմեայ խոր ի մէջ գետնոյն շինեալ կայր ի ներքոյ աւագ բեմին, եւ զբեմն ի վերուստ կողմանէ ի վերայ մատրանն կառուցեալ կազմեալ էին ի տեղւոջ իւրում ի մէջ աւագ խորանին։ Իսկ զդուռն կամ զլուսամուտ մատրանն ոչ ոք էր տեսեալ, զի ոչ էր յայտնի, քանզի շինող մատրանն եւ եկեղեցւոյն իմաստութեամբ էր արարեալ զառնելն իւր. զի զդուռն մատրանն եւ զնորին ճանապարհն ի կողմանէ էր թողեալ ի մէջ հիւսիսային խորանի եկեղեցւոյն. եւ ըստ չափու երկայնութեան եւ լայնութեան դրան մատուռին, մեծ եւ անշարժելի վէմ մի, զոր ո՛չ ոք կարէր շարժել, կոփեալ էին եւ սահմանեալ ի մէջ դրան մատրանն կափարիչ նմին. եւ այնպէս իմաստութեամբ հնարեալ էին, որ ոչ ոք իմանայր եւ կամ համարէր յայնմ տեղւոջ գոլ դուռն կամ զվէմն կափարիչ նմին, այլ համարէին զվէմն իբրեւ զմի ի շարեալ վիմաց որմոյն։ Եւ ի մերս ազգէս ոչ ոք էր տեղեակ սոցա՝ ոչ մատրանն եւ ոչ դրան նորին։ Եւ Ֆռանկ Պատրիքն գրով իւրեանց գտեալք էին զդուռն մատրանն եւ զբազում երկս եւ զաշխատանս կրեալք են ի վերայ կափարիչ վիմին թէ ի բաց բարձցեն, եւ ոչ են կարացեալք. եւ յետ բազում աշխատանաց, խոկմանց եւ մտածութեանց, որ վասն բանալոյ դրանն, իբրեւ զփորձ առեալ են թէ ոչ լինի, ապա թողեալ են զդուռն մատրանն, եւ եկեալ ելեալ են ի բեմն ի յաւագ խորանն, եւ ի վերուստ կողմանէ բեմին առաջի եւ ի ներքոյ խորհրդանոցին, ըստ նշանակելոյ գրոյն իւրեանց զճանապարհ դրանն, հանդէպ նմին փորեալ են այնքան, մինչ ծակեալ են զառաստաղ ճանապարհի դրանն, եւ իջեալ ի ներքս ի մէջ ճանապարհին. եւ ապա այնքան աշխատեալ են ի ներքուստ եւ յարտաքուստ, մինչ որ զկափարիչ վէմն ոստուցեալ են ի տեղւոյն՝ եւ արտաքս ձգեալ ի մէջ հիւսիսային խորանին։
Յետ այսոցիկ իջեալ են ի մէջ մատուռի գերեզմանին եւ զտապանաքար գերեզմանին թաւալեցուցեալ են ի բաց, եւ փորեալ զգերեզման կուսին Հռիփսիմեայ այնքան, մինչ հասեալ են ի տապան, յորոյ միջի կայր եդեալ սուրբ նշխարքն Հռիփսիմեայ եւ առաւել եւս փորեալ են մինչ զտապան նշխարացն ոստուցեալ են ի բնական տեղւոյն եւ յամրութենէն։ Եւ ապա զտապանն լի նշխարօքն ի մատուռէն արտաքս բերեալ են ի մէջ մեծ եկեղեցւոյն՝ եւ կամեցեալ են առնուլ զնշխարսն։
Եւ ի խնամոց եւ յողորմութեանցն Աստուծոյ եւ յաղօթից սրբոյ Լուսաւորչին, ի նմին ժամու նոյն աւուրն երկուք ոմանք յեպիսկոպոսացն սուրբ Էջմիածնի, միոյն անուն Գրիգոր եպիսկոպոս, եւ միւսոյն՝ Վարդան եպիսկոպոս, ելեալ են ի զբօսանս շրջագայիլ. եւ շրջելով հասեալ են ի տաճարն սրբուհւոյն Հռիփսիմեայ, եւ յայնմ ժամու պատահեալ են ի վերայ՝ որ Պատրիքն զտապանն նշխարօքն բերեալ են ի մէջ եկեղեցւոյն՝ եւ կամէին առնուլ զնշխարսն, եւ ի հարցանելն եպիսկոպոսացն ընդ պատրեացն վասն իրացն՝ եւ նոքա թէպէտ բանս ինչ յօդեալ եւ բարբանջեալ են, այլ անյարմար։ Իսկ եպիսկոպոսացն շրջեալ յեկեղեցին եւ զամենայն տեսեալ, ի վերուստ զծակն, եւ ի կողմանէ զդուռն, եւ զմատուռն, եւ թաւալեցուցեալ զտապանաքարն, եւ փորեալ զգերեզմանն, խռովմամբ եւ զայրացմամբ եկեալ են առ Պատրիսն եւ արարեալ կագ եւ կռիւ եւ աղմուկ ընդ նոսա մինչ զմիմեանս հարկանել եւ վիրաւորել, որ եւ զգլուխ Վարդան եպիսկոպոսին հարեալ էին Պատրիքն եւ վիրաւորեալ. զի պատրիքն երեք են լեալք, եւ եպիսկոպոսունքն երկու, եւ զսպի եւ զտեղի վիրացն եցոյց մեզ ի ժամանակս յայս, որ եւ զպատմութիւնս զայս նա պատմեաց մեզ, որոց ինքն ականատես էր, որոյ Տէր ողորմեսցի եւ թողցէ զյանցանս նորա։ Եւ եպիսկոպոսունքն ոչ են թողեալ առնուլ զմասն ինչ ի նշխարացն Պատրիքն յայնմ ժամու. եւ յետ մարտնչելոցն եւ կռուելոյն, երկոքին եպիսկոպոսքն բարձեալ են զտապանն լի նշխարօքն՝ եւ բերեալ են յԷջմիածին, եւ պատրիչքն եւս եկեալ են ընդ նոսա յԷջմիածին։ Իսկ եպիսկոպոսքն զտապանն նշխարօքն լի եդեալ են ի մէջ հրապարակի, եւ ի լսել միաբանիցն ժողովեալ են ի վերայ. այլ եւ գեղականքն, եւ կաթուղիկոսն Մելքիսէթ ինքն իսկ։ Եւ որք եկեալ տեսանէին եւ իմանային, հիացեալ զարմանային եւ ասէին. «Մեք՝ որ ի հարց եւ ի հաւուց աստ ծնեալ եմք եւ սնեալ, յայսքան ժամանակս բնաւին ոչ եմք տեղեակ սոցա, եւ սոքա արք օտարք նաեւ պանդուխտք, զիա՞րդ կարացին գտանել եւ առնել զայսպիսի գործե։ Եւ յաղագս եղելոյ գործոցս եպիսկոպոսունքն եւ միաբանք վանացն յոյժ սրտմտութեամբ եւ սաստիկ բարկութեամբ վէճ եդեալ՝ եւ աղմուկ արարեալ կռուէին ընդ պատրեացն. եւ մնային կաթուղիկոսին, թէ դատապարտեսցէ զպատրիսն, եւ վրէժխնդիր լինիցի նոցա. իսկ նա որ առեալ էր ի պատրեացն զոսկի դահեկանսն, ոսկեաւն այնու կաշառակուր լեալ էր տեսարան մտաց նորա, ոչ եղեւ վրէժխնդիր, այլ թոյլ տուեալ անհոգ էր։
Եւ յայնմ ժամու պատրիչքն ունէին ընդ ինքեանս՝ յառաջագոյն քսակս կազմեալ ի մոմլաթէ՝ այսինքն ի մուշամբայէ. վստահացեալ յերեսպաշտութիւն կաթուղիկոսին, եկեալ յառաջ ի վերայ նշխարալի տապանին, եւ բացին զքսակն, եւ ոմն ի պատրեացն պատեաց զձեռն իւր մաքուր եւ սպիտակ դաստառակաւ՝ եւ առեալ ի նշխարացն ելից ի քսակն, եւ կամէին զամենայն նշխարսն առնուլ. եւ ի տեսանելն զայն եպիսկոպոսացն՝ լի եղեն ցասմամբ եւ բարկութեամբ, ի վերայ եկեալ հարին զպատրիսն եւ ի բաց վարեցին. եւ ոչ թողին այլ եւս առնուլ ի նշխարացն՝ այլ յոլովն մնաց ի մէջ տապանին, եւ զգլուխն եւս առեալ էին պատրիչքն, զայն եւս յափշտակեցին եպիսկոպոսքն եւ եդին ի մէջ տապանին։ Եւ ասէր վերոյիշեալ Վարդան եպիսկոպոսն, թէ ցորքան ոչ էին մերձեցուցեալ ձեռս ի նշխարսն, որակն եւ գոյն նշխարացն սպիտակ էր, եւ յորժամ ձեռն մերձեցուցին՝ գոյն նշխարացն դարձաւ ի դեղնութիւն։
Եւ ի վերայ այսց ամենայնից սկսան լալ եւ ողբալ եպիսկոպոսունքն. եւ ասել առ կաթուղիկոսն բանս տրտնջանաց եւ մեղադրանաց, թէ արդարադատն Աստուած լիցի քեզ վրէժխնդիր յաղագս նշխարաց սրբոցս, զի յաւուրցն սուրբ Լուսաւորչին մինչ ցայսօր ոչ էին խախտեալ կամ ուրեք ցրուեալ նշխարք սրբոցս այսոցիկ, եւ սոքա էին սկիզբն եւ հաստատութիւն հաւատոյս Հայաստանեայց, եւ լիութիւն եւ բարութիւն աշխարհիս, եւ դու այսօր ցրուեցեր։ Եւ յետ լալոյ եւ սգալոյն իւրեանց՝ եպիսկոպոսունքն բարձին զտապանն մնացեալ նշխարօքն եւ դարձեալ տարան ի տաճար սրբուհւոյն Հռիփսիմեայ, եւ իջուցեալ ի մէջ մատուռին, եւ խորագոյն փորեալ զգերեզմանն եդին զնշխարալի տապանն ի մէջ գերեզմանին, եւ յամենայն կողմանց կրով եւ խճով մածուցեալք ամրացուցին. եւ ծածկեալ զգերեզմանն եդին ի վերայ զտապանաքարն։ Իսկ զդուռն մատուռին ո՛չ խցին, այլ մնաց ի բաց, որպէս եւ արդ տեսանի. եւ զծակն, զոր ի վերուստ ի բեմէն ծակեցին, զայն խցին, բայց խուզողացն յայտնապէս երեւի ի ներքոյ ի ճանապարհէն քանզի ի վերայ ծակին եդեալ քարինքն դեռ եւս սպիտակ են։
Իսկ պատրիքն առեալ զքսակով նշխարսն սրբոյն Հռիփսիմեայ եւ գնացին ի քաղաքն Երեւան, եւ խորհէին, թէ ընդ որ ճանապարհաւ տարցեն յաշխարհն իւրեանց, քանզի Հոռոմոց աշխարհաւն ոչ կարէին գնալ վասն երկիւղին Օսմանցւոց, զի մեծ թշնամութիւն եւ սաստիկ մարտ պատերազմի գոյր յայնմ ժամանակի ի մէջ Օսմանցւոց եւ Ֆռանկաց, եւ յայսմ պատճառէ ոչ կարէին Օսմանցւոց աշխարհաւ գնալ։
Եւ ապա ելին պատրիքն Երեւանայ եւ զնշխարն ընդ ինքեանս առեալ՝ եկին յերկիրն Նախչուանայ, ի գաւառն Երնջակու, ի գիւղն Ֆռանկաց Ապարաներ. եւ անդ զնշխարսն արարեալ են երկու եւ երեք բաժին. եւ պատրիչքն ինքեանք մնացեալ են անդէն, եւ զերկու մասն նշխարացն կալեալ են առ ինքեանս եւ զմի մասն ընդ հաւատարիմ արս իւրեանց առաքեալ են ի քաղաքն Սպահան, ի վանքն Ֆռանկաց, զոր Հուսէնիայ անուն կոչեն. քանզի երեք վանք կայ Ֆռանկաց ի մէջ քաղաքին Սպահանու. եւ բերողք նշխարացն բերեալ հասուցեալ են զնշխարսն ի Հուսէնիայ վանքն Ֆռանկաց, եւ սնդկով ի տան միում պահեալ են, եւ սպասէին դիպող ժամու, զի առեալ տարցեն ի վերայ Բանդարու ի քաղաքն Գուայ՝ յերկիրն Փուրթուկէշին, զի անտի նաւով տարցեն ի բուն իսկ ի Ֆռանկստան։
Եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն այս ամենայն եղելոցս ոչ էր գիտակ, քանզի յաւուրսս յայսոսիկ բնակեալ էր նա ի քաղաքն Սպահան. ունէր եւ Դաւիթ կաթուղիկոս ի Հայոց ազգէն՝ իւր հաւատարիմ սպասաւոր այր մի՝ որում անունն էր Գրիգոր, ճարտար եւ զգոյշ ի սպասաւորութիւն եւ ի գործ իւր։ Եւ գիտէր այրս այս զլեզու Ֆռանկաց՝ որ միշտ գնայր ի վանքն Ֆռանկաց՝ եւ առնէր նոցա սպասաւորութիւն վասն մարմնաւոր օգտի իւրոյ. եւ յաւուր միում ի յըմպել գինւոյ, ի խնամոցն Աստուծոյ քաղցրացեալ են ի մէջ խօսիցն՝ եւ ընդ բազմաց բանիցն զայն եւս ասացեալ է նշխարաց բերող սպասաւորն Ֆռանկաց ընդ կաթուղիկոսի սպասաւոր Գրիգորին, թէ գնացաք յաշխարհն ձեր եւ տեսաք զաթոռն ձեր զԷջմիածին՝ եւ անտի հանաք զնշխարս սրբուհւոյ կուսին Հռիփսիմեայ եւ բերաք աստ, եւ ահաւանիկ կայ յայն իմն տան սնդկով եւ կամիմք տանել յերկիրն Փուրթուկէշին, զի անտի տարցուք ի բուն իսկ ի Ֆռանկստան։
Իսկ իմաստուն եւ խոհական այրն թաքուցեալ է զբանն ի սրտի իւրում առ ժամուն՝ եւ հաճեալ զմիտս ասողին, բայց յերկրորդումն աւուր գնացեալ է առ կաթուղիկոսն Դաւիթ՝ եւ յայտնեալ է զբանն՝ զոր լուաւ ի Ֆռանկացն։
Եւ ի ժամանակիս յայսմիկ յԱրարատու երկրէն բազում քրիստոնեայք ի Հայոց ազգէն եւ մանաւանդ Երեւանայ քաղաքի ժողովուրդքն բնակեալ էին ի մէջ քաղաքին Սպահանու, զերեւելիս եւ զհաւատարիմ. ոմանս ի նոցանէ կոչեաց Դաւիթ կաթուղիկոսն առ ինքն՝ յայտնեաց նոցա զբանն. եւ նոքա յոյժ տրտմեցան եւ շարժեցան ի նախանձ վրէժխնդրութեան։ Եւ կաթուղիկոսն եւ նոքա ի միասին գնացին ի մէջ Ջուղայեցւոց առ խօջայ Սաֆարն՝ որ էր աւագ Ջուղայեցւոց, ոչ միայն Ջուղայեցւոց, այլ եւ ամենայն ազգին Հայոց՝ որք կային ի ներքոյ թագաւորութեանն Պարսից. քանզի յոյժ ընդունելիք էին խօջայ Սաֆարս՝ եւ եղբայրն իւր խօջայ Նազարն առաջի Պարսից թագաւորին եւ իշխանաց նորա, եւ ծանուցին խօջայ Սաֆարին զայն գործ։ Եւ խօջայ Սաֆարն՝ եւ կաթուղիկոսն՝ եւ աղայ տէրտէրն, որ էր աւագ՝ Երեւանեցւոց, ի միասին գնացին առ քաղաքապետն՝ որում անունն էր Միրզայ Մահմատ, զոր շահն կարգեալ էր քաղաքապետ Սպահանու, վասն զի շահն ոչ էր Սպահան յայսմ ժամանակիս, այլ ի Թարվէզ էր, նաեւ խօջայ Նազարն եւս անդ էր առաջի շահին։ Եւ յետ ծանուցանելոյ քաղաքապետին՝ առեալ զօրականս ի նմանէ գնացին յանկարծակի ի վանքն Ֆռանկաց՝ եւ բացեալ զասացեալ տան դուռն՝ գտին զսնդուկն նշխարովն։ Եւ առեալ բերին զնշխարալի սնդուկն առ քաղաքապետն եւ նա կնքեալ է զսնդուկն իւրով մատանեաւն եւ տուեալ ցխօջայ Սաֆարն յաւանգ՝ առ ի պահել զնա մինչեւ զգալն շահին. եւ ի խնդրել զնա։
Զայս ամենայն գործոց անցուածք եւ որպիսութիւնք խօջայ Սաֆարն եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն գրով ծանուցեալ են խօջայ Նազարին՝ որ էր ի Թարվէզ։ Եւ խօջայ Նազարն, քանզի համարձակ էր առաջի շահին, ծանոյց նմա, եւ խնդրեաց ի շահէն զթուղթ հրամանաց եւ ծառայ թագաւորական առաքել զկնի պատրեացն՝ որք զնշխարսն հանին, զի կալեալ զնոսա ածցէ առաջի թագաւորին, եւ շահն արար զամենայն կամս խօջայ Նազարին։ Բայց գործն այսպէս հանդիպեցաւ, զի զթագաւորական ծառայն, զոր պատրաստեցին ի գնալ՝ ազգաւ Հայ էր եւ հաւատով քրիստոնեայ, դաւանութեամբն Հայոց՝ որոյ բնական անունն էր Աւետիք, բայց միւս եւս մականուն մակագրեալ էին նմա Ալթուն. եւ զամենայն զոր ինչ պատշաճ էր գործառնութեանն այնմիկ, խօջայ Նազարն պատուիրեաց Ալթունին։ Եւ Ալթունս այս գնացեալ եհաս ի գաւառն Նախչուանու՝ եւ եմուտ ի գիւղն Ֆռանկաց Ապարաներ, եւ նոյնժամայն զեպիսկոպոսն եւ զերիցունսն եւ զերեւելիս ի ժողովրդականացն Ֆռանկաց կալեալ կապեաց՝ եւ արգել ի կալանս, եւ պահանջէր ի նոցունց ցուցանել զնշխարաց հանող պատրիսն, իսկ նոքա ոչ կամէին ցուցանել։ Բայց Ալթունն չարչարէր զնոսա եւ կախեալ բրածեծ առնէր, իսկ նոքա յակամայ ցուցին զնշխարաց հանող պատրիսն, որոց անուանքն էին պատրի Գլէլում, եւ պատրի Արքանջէլի։ Այնուհետեւ կարի ստիպով պահանջէր զնշխարսն ի նոցունց, իսկ նոքա ոչ կամէին ցուցանել, հայց Ալթունն սկսաւ կախել եւ սաստիկ բրածեծ առնել, եւ խստագոյն չարչարել, եւ տանջել զնոսա. եւ այնպէս զբազում աւուրս անողորմ չարչարէր զնոսա, զի ոչ ցուցանէին զնշխարսն։
Եւ յաւուր միում մինչ կախեցին ի գեղական երիցանց գեղջն այնմիկ զոմն երէց եւ զբազում ժամս հարկանէին անողորմ, կայր եւ երիցուն այնմիկ եղբօրորդի մի փոքրիկ տղայ, որ առ ընթեր նորա կանգնեալ աղիողորմ լայր. եւ տղայս այս հարցանէր արանցն, որք անդր կային, թէ զի՞ վասն կախեալ հարկանեն զտէրտէրն իմ, եւ արքն ետուն պատասխանի մանկանն, թէ նշխարք սրբոց բերեալք են ի գիւղս՝ եւ զայն խնդրեն ցուցանել, եւ մեք ոչ եմք տեղեակ որ ցուցանեմք, վասն այնորիկ կախեալ են եւ հարկանեն։ Եւ տղայն կրկնեալ ասաց նոցա. «Ապա զի՞նչ է այն, որ կայ ի ներքսագոյն տան մերում, որ յամենայն աւուր ճրագ վառեն առաջի նորաե։ Եւ մինչ ցայս վայր Ալթունն բնաւ ոչ է խօսեցեալ Հայերէն, եւ կամ զինքն Հայ ձեւացուցեալ, եւ ինքն եւս ի մէջ արանցն կանգնեալ էր, յորժամ տղայն ասաց զայն բանն։ Եւ ի լսելն իւր Ալթունն ի տղայէն զբանն զայն, ի նմին ժամու դարձաւ առ տղայն եւ խանդաղատանօք խօսեցաւ ընդ նմա՝ եւ ասաց. «Զի՞նչ ասացեր որդի, մէկ էլ ասաե։ Եւ տղայն կրկնեալ միւսանգամ ասաց զբանն։ Եւ ապա ասաց Ալթունն առ տղայն. «Եթէ զասացեալդ ցուցանես ինձ, զտէրտէրն քո արձակեալ թողում. եւ քեզ եւ քո տէրտէրին կապայ հագուցանեմ խլղաթ. ապա թէ ոչ՝ այնչափ ծեծեմ զտէրտէրն քո, որ ի ներքոյ փայտի մեռանիե։ Ապա ինքն Ալթունն կալեալ զձեռանէ տղային՝ ասաց. «Եկ որդեակ՝ երթիցուք ի տունն ձեր եւ զասացեալդ ցոյց ինձե։ Եւ հասեալ ի տունն մտին տանէ ի տուն մինչեւ ցներքսագոյն տունն՝ ուր կայր նշխարքն. եւ ետես Ալթունն զի ի բարձր տեղւոջ հանգուցեալ էին՝ եւ մաքուր զգեստուք ծածկեալ՝ եւ ճրագն առաջի նորա ի վառ կայր։ Եւ Ալթունն ի բաց էառ զամենայն ծածկոյթն եւ ետես, որ ստոյգ նշխարքն էր։ Եւ ինքնին առեալ ի գիրկն իւր ի դուրս եբեր. եւ ըստ իւրում խոստմանն որ առ տղայն, եթող զերէցն. եւ զխոստացեալ կապայսն պարգեւեաց երիցուն եւ տղային։
Եւ այնուհետեւ սկսաւ Ալթունն խստագոյնս չարչարել զայլ կալանաւորսն՝ եւ մանաւանդ զնշխարաց հանող պատրիսն, եւ յոչ ըմբերել դառն տանջանացն, ասացին՝ թէ այլ ոչ գոյ բայց յայնմ միոյն, զոր ի լեառն պահեալ եմք, այժմ ի ցերեկի համբեր, զի ոչ լինի. եւ ի գիշերի գնացեալ ի տեղին՝ հանեալ տացուք քեզ։ Եւ զանուն լերինն յորում զնշխարս թաքուցեալ են՝ Բօլու կոչեն ամենայն աշխարհն այն, որ մերձ է գեղջն Ապարաներու, որ է բարձր քարանձաւ լեառն։ Եւ յորում գիշերի գնացին պատրիքն ի լեառն, գնաց եւ Ալթունն եւս ընդ նոսա։ Եւ յորժամ զնշխարն թաղեալ են անդ, նշանօք բեւեռաստեղն թաղեալ են. եւ այժմ եւս սկսան նշանօք բեւեռաստեղն երթեւեկս առնել, եւ այնքան երթեւեկս արարին այսր եւ անդր, մինչ հաւաստեաւ ի վերայ թաղեալ տեղւոյն եկեալ կացին եւ ապա հրամայեցին սպասաւորացն փորել զտեղին. եւ ի զրաւ փորելոյն տեսին արծաթեայ թաս մի լի նշխարօք, եւ առեալ զայն եւս ետուն Ալթունին։ Եւ Ալթունն առեալ զնշխարսն եւ զպատրիսն դարձաւ ի գիւղն Ապարաներ. եւ պահանջէր ի նոցանէ զայլ եւս նշխար. եւ նոքա առաջի անկեալ լային եւ սոսկալի երդմամբ երդնուին, թէ այլ ոչ գոյ։
Եւ ինքն Ալթուն էր ի գեղջէն Աստապատու՝ որոյ եւ տունն անդ էր, ելեալ յԱպարանէր գեղջէն՝ ընդ իւր առեալ զնշխարքն եւ զնշխարաց հանող պատրիսն, եւ եկեալ ի գիւղն իւր յԱստապատ։
Յաւուրս յայսոսիկ պատահեցաւ սրբոյ վարդապետին Պօղոսի լինիլ ի գիւղն Աստապատ, եւ զպատմութիւն այս վարդապետիս արարեալ եմ յառաջիկայդ յայսմ շարագրութեանս, առ որ գնացեալ Ալթունին եւ տարեալ առաջի զամենայն նշխարսն եւ ասաց վարդապետին առնուլ իւր բաժին, եւ վարդապետն առեալ ի նշխարացն մասն մի ի չափ մատին միոյ. եւ զայլն ժողովեաց Ալթունն առ ինքն։ Զայս եւս ասաց Ալթունն առ վարդապետն. «Եթէ ոչ լինիս ինձ մեղադիր վասն պատրեացն, զմարմինս սոցա աստէն թողեալ, եւ բարձեալ ի սոցունց զգլուխսն միայն տարայց առ թագաւորնե։ Իսկ վարդապետն սուրբ՝ իբրեւ ի վերայ քրիստոնէից՝ գթացեալ ի վերայ պատրեացն ո՛չ եթող Ալթունին առնել զասացեալն։
Եւ զմասն նշխարացն, զոր էառ վարդապետն յետ ամաց ինչ գնաց ի քաղաքն Նախչուան, եւ է մերձ նմին քաղաքի փոքրիկ գիւղ մի, զոր Քուլթափայ կոչեն. եւ մինչեւ ցժամանակն յայն ոչ գոյր ի գիւղն յայն եկեղեցի. եւ անդէն հիմն արկեալ եկեղեցւոյ, եդ ի հիմունս եկեղեցւոյն զնշխարն զայն. եւ ի վերայ նորա շինեալ աւարտեաց զեկեղեցին։ Եւ յաւուր օծման եկեղեցւոյն անուանեաց զանուն եկեղեցւոյն սուրբ Հռիփսիմեայ։ Եւ կան այժմիկ սակաւ հայազուն քրիստոնեայք ի գիւղն յայն՝ հաստատեալ ի վերայ եկեղեցւոյն։
Իսկ Ալթունն ելեալ յԱստապատու՝ առեալ ընդ իւր զպատրիսն եւ զնշխարն եւ գնացեալ եհաս ի Թարվէզ՝ եւ մատոյց առաջի խօջայ Նազարին զնշխարսն եւ զպատրիսն. եւ խօջայ Նազարն ծանոյց շահին, եւ խնդրեաց ի շահէն, եւ ասաց. «Յաջողումն բախտի թագաւորիդ մերոյ ո՛չ եթող գնալ նշխարացն այնոցիկ ի Ֆռանկստան. զի թէ գնացեալ էր, ամենայն ազգն Հայոց զկնի նորա գնային, քանզի ազգն Հայոց ամենեքեան կախեալ կան զնմանէ, եւ մանաւանդ ժողովուրդքն Ջուղայեցւոց եւ Գողթան գաւառին, յորոց բազումք են վաճառականութեամբ այժմ ի Ֆռանկստան, եւ հազիւ թէ դառնային նոքա յայս աշխարհ։ Եւ խնդիր մեր այս է յարքայէ, մի գուցէ բաժանեսցի մասն ինչ ի նշխարացս յայսցանէ, եւ թէ իցեն ֆռանկունքն առեալ ի սմանէ, զայն եւս առեալ ի նոցանէ մեզ տացէե, զայս բան նախ քան զօր քննութեան դատաստանին ասաց խօջայ Նազարն ընդ շահին։ Իսկ շահն արար պատասխանի, թէ որովհետեւ յօժարութիւն կամաց Ջուղայեցւոց այդպէս է. յաղագս յօժարութեան նոցա, եւ ի շնորհ երեսաց քոց արարից որպէս ասացերդ։
Եւ յաւուր յորում նստաւ շահն ի դատաստան, եբեր Ալթունն զնշխարն եւ զպատրիսն առաջի շահին, եւ շահն հարցեալ տեղեկացաւ ամենայնի. եւ զպատրիսն եթող առանց պատուհասի, քանզի ի ժամանակին յայնմիկ դաշն խաղաղութեան ուխտեալ եւ հաստատեալ էին շահն եւ թագաւորն Ֆռանկաց ընդ միմեանս, եւ ի շնորհուկս առնելով նոցա ոչ պատժեաց զպատրիսն, այլ ի բաց արձակեաց առանց պատժոց։ Իսկ պատրեաց զհամարձակութիւն առեալ ի ներողութենէ շահին, ասացին առ շահն. «Զայսքան աշխատութիւն եւ զնեղութիւն՝ զոր կրեցաք մեք յաղագս նշխարացդ, խնդրեմք զի զմասն ինչ ի նշխարացդ պարգեւեսցէ մեզ արքայե։ Պատասխանի արար նոցա շահն հիացական մեղադրութեամբ ասելով. «Զորո՞ց զինչսն առեալ տաց ձեզ, զի զայս նշխար՝ զոր խնդրէք, Հայոց է, եւ որ իրաւունք վկայեն թէ զինչս նոցա առեալ ձեզ տացե. եւ ապա շահն արար զհրաման տալ զնշխարսն զամենայն ցխօջայ Նազարն, որ եղեւ այնպէս։
Յետ այսորիկ կամեցեալ է շահն առաքել զնշխարն ի քաղաքն Սպահան՝ եւ խօջայ Նազարին եւս ասացեալ է թէ՝ այսպէս կամիմ առնել, եւ նա եւս հաւանութիւն տուեալ է այսմ։ Եւ ապա գրեալ է շահն թուղթ ի Սպահան առ խօջայ Սաֆարն, թէ յաղագս շնորհի երեսաց ձերոց՝ եւ ըստ յօժարութեան սրտից ձերոց, առի զնշխարս սրբոցն ձերոց ի Ֆռանկաց՝ եւ պարգեւեցի ձեզ, եւ արդ՝ առաքեցի առ քեզ յաւանդ պահեստի. արդ՝ ընկա՛լ զդա եւ պահեա՛ ցորժամ խնդրեցից, բերցես առաջի իմ։ Եւ խօջայ Սաֆարն առեալ եւ ընկալեալ զնշխարսն եւ ի տան իւրում պատրաստեալ տեղի պատշաճաւոր, եւ անդ էր հանգուցեալ, եւ ըստ արժանւոյն սրբութեանցն յամենայն աւուր պաշտէր զնոսա անուշահոտ խնկօք եւ պայծառ մոմեղինօք, որքան ինքն եւ որդիքն կային, եւ այժմ թոռունքն իւր, եւ կայ անդէն մինչեւ ցայսօր։
Արդ՝ նշխարք սրբուհւոյն Հռիփսիմեայ այսպէս հանեալ եղեւ ի Ֆռանկաց, եւ այսպէս եկեալ եղեւ ի Սպահան քաղաք։
Իսկ նշխարաց հանող պատրիքն զորս արձակեաց շահն, ելին ի Թարվիզու եւ գնացին միւսանգամ ի Նախչուան՝ զի վերստին գնասցեն ի գաւառն Արարատեան ի խնդիր նշխարաց սրբոց։
Եւ պատրիքն մինչ տակաւին էին ի գաւառին Նախչուանու՝ յաւուր միում պատահեցան տեսութեան Մախսուտ սուլթանին՝ որ էր իշխան Նախչուան քաղաքին եւ ամենայն գաւառաց նորին, եւ ի յաճախել բանից եւ խօսից ի մէջ նոցա, որ վասն հաւատոց, ասացեալ է սուլթան ընդ պատրիսն. «Ապա զպատգամաբերն մեր զՄահմէտ ամենեւին ո՞չ պատուէք եւ ընդունիքե։ Եւ ի նմին ժամու հանդէպ նոցա նստեալ էր շուն մի, եւ ոմն ի պատրեացն ձգելով զձեռն հանէպ շանն՝ ասաց. «Զի՞նչ է Մահմէտ զի պատուեսցուք զնա՝ եթէ Մահմէտ եւ եթէ շունն այն զուգահաւասարք ենե։ Եւ ի վերայ այսմ բանի՝ սուլթանն եւ ամենայն արք եւ ծառայք նորա ի խոր խոցեալ են եւ մահու չափ վիրաւորեալ, բայց զոխն ի սիրտս իւրեանց թաքուցեալ են առ ժամաւն եւ ոչ բերեալ յերեսս։
Իսկ պատրիքն յետ աւուրց յոլովից կամ սակաւուց՝ եկեալ ի Նախչուանայ գնացին յԵրեւան, եւ անտի ելեալ են զի գնասցեն ի Գեղարքունի, եւ յորժամ հասեալ են ի լեառն զոր Սուլէյմանայ սար ասեն, յետուստ կողմանէ եկեալ են զկնի նոցա արք հինգ հեծեալք՝ ազգաւ Ղզլպաշ, հասեալ են պատրեացն, եւ մինչ խօսելով ընդ նոսա երթային զճանապարհայն, եւ անդէն յանկարծակի հարեալ են սրով եւ սպանեալ զերկոսին պատրիսն՝ որք էին Հռիփսիմեանց նշխարաց հանողքն։
Կայր այլ եւ ոմն աշխարհական այր ընդ նոսա, որ էր սպասաւոր պատրեացն, եւ անուն նորա Աղամիր, յԱպրակունիս գեղջէն Ֆռանկաց, եւ այրս այս ի սպանանելն պատրեացն ինքն փախուստ առեալ է ի կողմն քարանձաւի միոյ, եւ ոմն ի Ղզլպաշ զինուորացն ընթացեալ զկնի նորա, եւ անդէն հարեալ է զնա սրովն, ի գլուխն, ի պարանոցն, յուսն եւ ի յարմունկն. եւ վիրաւորեալ այրն անկեալ ի գետնի ձեւացուցեալ զինքն թէ մեռայ. եւ զինուորին եւս համարեալ է զնա թէ ստուգիւ մեռեալ է, վասն որոյ հարեալ է զայրն ոտիւքն եւ ի բարձանց ի գլխոյ քարանձաւին արկեալ է զնա ի ներքոյ վիմին, եւ ինքն գնացեալ առ ընկերս իւր. եւ զինուորքն՝ որք զայս գործեցին, առին զինչս նոցա՝ որոց եւ հաւանեցան. եւ գնացին ուր եւ կամեցան։
Եւ այս Ղզլպաշ զինուորքս՝ որք զպատրիսն սպանին՝ ոմանք ասացին, թէ ի Մախսուտ սուլթանի զօրականացն էին, որք վասն անարգանաց Մահմետին, զոր անարգեցին պատրիքն՝ եւ ասացին, հաւասար գոլ զնա շան, առաքեաց Մախսուտ սուլթանն՝ թաքուն սպանանել զնոսա, եւ զինուորացն եկեալ այնպէս արարին։ Եւ ոմանք ասացին, թէ այն պատրիսն սպանող զօրականքն էին ի զօրականաց Ամիրգունայ խանին, որ էր տէր գաւառին Էջմիածնի, առաքեաց զկնի պատրեացն սպանանել զնոսա, վասն երկու պատճառի։ Նախ՝ ի վրէժխնդրութիւն նշխարաց սրբոյն Հռիփսիմեայ որ յերկրէն Ամիրգունայ խանին հանին զնշխարսն եւ տարան յայլուր եւ երկրորդ՝ ասացին թէ լուեալ էր Ամիրգունայ խանն, թէ ընդ պատրեացն այնոցիկ կան բազում գանձք ոսկւոյ եւ արծաթոյ, վասն գանձուցն առաքեալ զօրականս եւ սպան զնոսա եւ էառ զգանձն։ Արդ՝ եթէ ի Մախսուտ սուլթանէն, եւ թէ յԱմիրգունայ խանէն՝ եւ թէ ուստի եւ իցէ, եկին զինուորք ոմանք՝ եւ սպանին զպատրիսն, եւ զսպասաւոր պատրեացն վիրաւորեալ արկին ի ներքոյ քարանձաւին։
Եւ մեք յորժամ ելեալ ի խնդիր պատմութեանց շրջէաք, գնացաք յերկիրն Նախչուանու ի գաւառն Երնջակ, եւ ի գիւղն Ապարաներ. պատահեցաք եւ առնս այսմիկ Աղամիրս, եւ տեսաք զինքն եւ զտեղիս, եւ զսպիսն վիրացն, եւ նա պատմեաց մեզ զպատմութիւնս զայս։ Եւ զկնի ասաց՝ թէ յորժամ արկին զիս ի քարանձաւէն ի վայր՝ ընկեցայ ես ի մէջ ջրոյ գետոյն եւ էր գետն այն զոր Կոթայ գետ ասեն, եւ ջուր գետոյն առեալ տարաւ զիս՝ եւ էարկ ընդ դէմ վիմի միոյ, եւ վէմն այն եղեւ արգելիչ ինձ, եւ արգել զիս մինչ ի մթանալ երեկոյին ցելս աստեղաց։ Եւ այս ամենայն եկին ի վերայ իմ, եւ ես կայի կենդանի շնորհօքն Աստուծոյ, եւ գիտէի զամենայն, որ ինչ պատահէր ինձ. եւ ողորմութեամբն Աստուծոյ ոչ խեղդեաց զիս ջուր գետոյն։ Եւ ընդ մթանալ երեկոյին, ելի ի գետոյն եւ գնացի. եւ ոչ գիտէի թէ ուր գնամ, բայց ի գնալն իմ պատահեցայ բազմագնաց ոտնակոխ ճանապարհի միոյ, եւ խորհեցայ յանձն իմ, թէ ի վերայ ճանապարհիս կացից, զի ի յանցորդաց սորին հարցեալ գիտացից թէ զինչ պարտ է ինձ առնել. եւ եղեւ զի ընդ արշալոյս առաւօտին եկին արք ոմանք գրաստուք՝ Հայ ազգաւ, եւ գնային ի գիւղ ուրեմն. եւ ես ելեալ խառնեցայ ընդ նոսա. եւ նոցա գիտացեալ զամենայն պատահումն, որ առ իս, եդին զիս ի վերայ գրաստու՝ եւ հասուցին ի գիւղ մի՝ եւ ես պատմեցի գեղականացն զամենայն։ Եւ ի գեղականացն ոմանք գնացին ի տեղի սպանման պատրեացն, եւ տեսին զպատրիսն սպանեալ, եւ ամենայն գրեանք, եւ թուղթք, եւ զգեստք նոցա ցրուեալք ընդ երեսս անապատին։ Եւ անդէն ի վերայ ճանապարհին փորեցին վիհ եւ ընդ հողով արարեալ ծածկեցին զնոսա. եւ ես մնացի ի գիւղ մինչեւ ողջացան վէրքն իմ եւ ապա ելեալ եկի ի տուն իմ։ Արդ՝ այս Աղամիր անուն այրս, որ տեսող էր ամենայն գործոցն՝ պատմեաց մեզ ի տեղւոյն, որ ելեալ են ի Նախչուանայ մինչեւ ցայս վայր։
Իսկ զկնիս, զոր արդ պատմեմք, Մարտիրոս անուամբ ոմն եպիսկոպոս պատմեաց՝ զոր ինքն էր աչօք տեսեալ։ Ասէր՝ թէ յաշխարհէն Ֆռանկաց եկն միւս այլ պատրի, անուն Մելքիօր. եւ պատահեցաւ տեսութեան շահին, որ էր յայնժամ ի Թարվէզ. եւ ի Թարվիզու ելեալ շահն ամենայն բանակաւն իւրով եկն յերկիրն Գեղամայ, եկն ընդ նոսա եւ պատրին Մելքիօր, քանզի իբր զդեսպան եկեալ ձեւանայր, եւ պատիւ ունէր ի շահէն, եւ էր այր մեծազգի եւ փառաւոր՝ եւ յոլովս խօսէր ընդ նմա շահն։ Եւ ի մէջ խօսիցն յաւուր միում ասացեալ է Մելքիօրն ընդ շահին, թէ յառաջն ժամանակաւ ոմանք ի մերոց պատրեացն եկեալ են յայս երկիրս, եւ յաւազակաց սպանեալ են եւ թաղեալ կան ի լերինս, եւ արդ՝ յօժարի կամք իմ հանել զոսկերս նոցա եւ տանել ի հայրենի գերեզմանատունս իւրեանց։ Իսկ շահն հեթանոս գոլով օրինօք եւ ազգաւ, եւ ոչինչ ունելով փոյթ զոսկերաց մեռելոց, պատասխանեալ է նմա. «Դու գիտեսե։ Եւ ապա Մելքիօրն առաքեալ է զոմանս ի տեղին, որ հանեալ են զոսկերս Գլէլումին եւ զընկերին, եւ առ ինքն բերեալ, եւ ինքն ընդ իւր տարել է ի բուն Ֆռանկստան յերկիրն իւրեանց՝ իբրեւ զնշխարս մարտիրոսի։ Եւ այս եւս այսպէս։
Եւ ժամանակս՝ յոր այժմս կամք մեք, է թուականն մեր Հայոցս ՌՃԷ, յորում եւ զպատմութիւնս շարադրեալ գրեցաք, պատահեցաւ մեզ գալ ի մեծահանդէս քաղաքն Սպահան. քանզի եկեալ էր աստ խոհական, եւ մեծահոգի, եւ արժանաժառանգ հայրապետն ամենայն Հայոց, կաթուղիկոսն սրբոյ Էջմիածնի տէր Յակոբ առ ի տեսութիւն եւ յայցարարութիւն բանաւոր հօտին Քրիստոսի՝ որ հաւատացաւ նմա, այլ եւ ի նուիրակութիւն սրբոյ Էջմիածնի. այլ եւ ի գործոց մարմնականաց յարդարումն, որ ի դուռն արքունի. որոյ ի սպասաւորութիւն եկեալ էաք յոլովք. որով եւ գնացաք ի տուն խօջայ Սաֆարին յուխտ եւ յերկրպագութիւն նշխարաց սրբուհւոյն Հռիփսիմեայ, եւ այլ յոլով նշխարաց՝ որք կան անդր, եւ բարցեալ զնշխարսն տեսաք զամենեսեան՝ եւ կատարեալ զուխտն՝ արժանացաք օրհնութեանց սրբոցն։ Ոմանք յերեւելի արանց Ջուղայեցւոց ասացին մեզ զայլ եւս պատմութիւնս սակաւս. եւ շարադրութիւնս պատմութեանց նոցա էր այսպէս։
Յետ ժամանակաց անցելոց պատմութեանցդ՝ զոր յառաջդ պատմեցաք, եկեալ է շահն ի Սպահան, եւ ըստ հանապազորդ սովորութեան իւրում եկեալ է ի տուն խօջայ Սաֆարին, պատահեալ են եւ անդ ոմանք պատրիք Ֆռանկաց՝ որք էին ի կարգէ վերոյասացեալ պատրի Գլէլումին. եւ ի մէջ խօսից յիշեալ են զնշխարս սրբոց Հռիփսիմեանց, եւ բերեալ են զամենայն նշխարս սրբուհւոյն Հռիփսիմեայ առաջի շահին ի տեսութիւն ամենեցուն։ Եւ յորժամ բացեալ են զնշխարն, յայնժամ պատեհ ժամ գտեալ են պատրիքն. եւ ի շահէն խնդրեալ են իբրեւ զպարգեւս տալ նոցա մասն ինչ ի նշխարացն այնոցիկ։ Եւ շահն ինքն առեալ է ոսկր մի յոսկերացն, եւ զայն եւս դանակաւն հարեալ է եւ կոտրեալ, զկէս ոսկերն դարձեալ ձգեալ է ի մէջ այլ եւս նշխարացն, եւ զկէսն տուեալ է ի պատրիսն, եւ նոքա առեալ են եւ ամփոփեալ յինքեան։ Եւ զայլ եւս նշխարն զհասարակն, հրամայեալ է խօջայ Սաֆարին տանել եւ պահել. եւ նա բարձեալ ի միջոյ՝ եւ տարեալ ի տեղին ուր յառաջն եդեալ էր, եւ կայ անդէն մինչեւ ցայսօր։ Իսկ վասն մասին, զոր այժմ առին պատրիկքն՝ տարեալ են ի Բանդարայ աշխարհն՝ ի քաղաքն, որ կոչի Գուայ, շինեալ են վանք ի նմին քաղաքի, եւ զմասն այն եդեալ են ի հիմունս եկեղեցւոյ այնմ վանացն. եւ է վանքն այն այժմ կուսանաց վանք, յորում բնակեալ են բազում ճգնաւոր կանայք։ Արդ՝ օրհնեալ է Աստուած յամենայն ժամ։
[ԺԷ]
ԹԷ ՈՐՊԷՍ ԿԱՄ ՅԻՆՉ ՊԱՏՃԱՌԷ ՏԱՐԱՆ Ի ՍՊԱՀԱՆ ՔԱՂԱՔ ԶԱՋՆ ՍՐԲՈՅՆ ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԵՐՈՅ ԼՈՒՍԱՒՈՐՉԻՆ ԵՒ ԶՔԱՐԻՆՔՆ ՍՐԲՈՅ ԱԹՈՌՈՅՆ ԷՋՄԻԱԾՆԻ
Մեծ թագաւորն Պարսից առաջին Շահաբասն, որ զազգս Հայոց արտասահման արար ի բնիկ աշխարհէն Հայոց, եւ վարեաց յաշխարհն Պարսից, այնու դիտաւորութեամբն՝ որպէս զի աւերեսցի աշխարհն Հայոց՝ եւ շինեսցի աշխարհն Պարսից, եւ նուազեսցի ազգն Հայոց՝ եւ բազմասցի ազգն Պարսից։ Եւ զի էր Շահաբասն ինքն այր զգոյշ եւ նախահոգակ, եւ յար եւ հանապազ խորհէր եւ խոկայր, թէ ո՛րպիսի հնարս հնարեցից վասն ազգին Հայոց՝ զի մի դարձցին յաշխարհն իւրեանց, այլ մնասցեն յաշխարհն Պարսից։ Վասն զի ժողովուրդքն Հայոց, այնք, որք յաշխարհին Հայոց ծնեալ էին, յոյժ բաղձային գնալ յաշխարհն Հայոց, վասն որոյ յաղագս գիւտի հնարից խոնարհեալ զիջանէր ի վեհական փառաւորութենէ իւրմէ Շահաբասն, եւ խօսէր ընդ ազգին Հայոց որում եւ պատահէր, եթէ նշանաւոր եւ երեւելի արանց, եւ թէ փարթամաց՝ եւ եթէ աղքատաց, խօսեցուցանէր զժողովուրդսն, եւ ինքն յակճիռս կացեալ մտօք ունկն դնէր բանից նոցա, եւ ի սիրտ իւր ժողովէր զանօրէնութիւն, եւ յղանայր զցաւս։
Եւ որպէս յառաջդ ասացաք, այլակերպէր զինքն շահն, եւ շրջէր ի փողոցս եւ ի պողոտայս ի լսել, թէ զինչ ասեն։ Մտանէր ի տունս տունս, եւ որում եւ պատահէր բանս ինչ առաջարկեալ խօսէր ի կողմանէ շահին՝ եւ ի կողմանէ ռիաթին, եթէ շահն խաղաղասէր եւ արդարադատ է, եւ ոչ թողու իշխանաց որ զուլում առնեն ռիաթին։ Եւ մանաւանդ առաւել խնամակալ է ազգին Հայոց, որ զամենայն զգործ եւ զբանս նոցա ըստ կամաց նոցա կատարէ. եւ ընդէ՞ր ազգն Հայոց ոչ են ջերմագոյն եւ յօժար կալ ի յաշխարհիս Սպահանայ. զի շէն աշխարհ է եւ իչէլի է. իսկ աշխարհն Հայոց սահրատ է եւ բերան թշնամւոյ, եւ հանապազ աւար եւ գերութիւն։
Եւ բազում անգամ լուեալ է պատասխանի թէ յաշխարհին Հայոց ամենայն բարեաց լիութիւն եւ առատութիւն է եւ թեթեւագին է, եւ աստ սուղ է եւ թանկագին. եւ անդ գերեզմանատունք հարց եւ նախնեաց նոցա. եւ վանորայք, եւ ուխտատեղիք, ուր դամբարանք են սրբոց, եւ մանաւանդ մեծահանդէս Աթոռն սուրբ Էջմիածին, ուր կայ սուրբ Աջն Գրիգորի Լուսաւորչին, որով օրհնի սուրբ մեռոնն. ուստի գնացեալ սփռէ յազգս Հայոց յամենայն աշխարհ, ուր եւ իցեն. վասն որոյ ամենայն ազգն Հայոց հնազանդին սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի եւ կաթուղիկոսի նորա՝ որ անդ նստի։ Եւ զայս բանս ոչ թէ տգէտք եւ աննշանք ոմանք միայն ասացեալ են. այլ եւ նշանաւորք եւ գիտունք։ Այլ եւ լուաք յոմանց թէ զայն եւս ասացեալ են, թէ կամի շահն որ հաստատուն մնան ազգն Հայոց յաշխարհի Պարսից. պարտ է նմա բերել զԱջն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին ի Սպահան, եւ անդ շինել նոր Էջմիածին, զի լիցի օրհնել մեռոն, եւ անդ նստի կաթուղիկոսն եւ ապա ազգն Հայոց կայաւորեալ մնասցեն. քանզի ի վերայ Աջին եւ Էջմիածնի ամենայն ազգն Հայոց կապեալ կան։
Արդ օձն դարանակալ եւ խորամանկ թշնամին կենաց, եւ հոգւոց, եւ հաւատոց քրիստոնէից, որ յար հանապազ ի տարակուսի կայր վասն ազգին Հայոց. արդ ի նոցանէ լուաւ զստոյգ լուծումն տարակուսանացն։ Այնուհետեւ հաստատուն եւ անփոփոխելի եդ ի մտի իւրում քակել զսուրբ Էջմիածինն՝ եւ խափանել որ անդ զկաթուղիկոսութիւնն. եւ բերել զԱջն Լուսաւորչին, եւ զքարինսն Էջմիածնի ի Սպահան, եւ անդ շինել նոր Էջմիածին. զի անդ նստցի կաթուղիկոսն, եւ անտի սփռեսցի մեռոն ընդ ամենայն աշխարհ. որպէս զի այնու մնասցեն ազգն Հայոց ի Պարսկաստուն. այլ եւ շահք եւ մուտք ամենայն աշխարհաց ժողովեսցի ի քաղաք եւ յազգ իւր։ Վասն որոյ ի մէջ քաղաքին Սպահանու նշանակեալ զատոյց տեղի՝ ուր շինել կամէր Էջմիածին. եւ էր տեղին այն մերձ այնմ այգւոյն որ բարբառովն Պարսից Բաղիզրիշկ ասեն, այսմ այգւոյ յարեւմտից կուսէ յետուստ կողմանէ նորին, կից նմին այգւոյ։
Եւ յաւուր միում գնաց շահն ի նշանակեալ տեղին, էր ընդ նմա եւ խօջայ Նազարն՝ եւ այլք ոմանք ի Հայոց, ասաց շահն ընդ խօջայ Նազարին. «Վասն ձեր շինեմ աստ Էջմիածին, զի մի վասն այնմ Էմիածնի կարօտութիւն կրեալ ճմլեսցին սիրտք ձեր, եւ հրամայեմ գնալ բազում ուղտ եւ ջորի եւ սայլ, զի զքար եւ զհող այնր Էջմիածնի քանդեալ բերցեն աստ, զի այնու քարով եւ հողով շինեսցի այս Էջմիածինս, որպէս զի առանց իմիք երկբայութեան հաստատեսցին սիրտք ձեր ի վերայ նոր շինեցելոյսե։ Եւ այսու կերպիւ հնարեալ կամէր քանդել զսուրբ Էջմիածինն։ Իսկ խօջայ Նազարն քանզի ոչ կամէր զքանդումն սուրբ Էջմիածնի, զի կսկիծ էր սրտի նորա. եւ առ ի խափանելոյ զխորհուրդ շահին, պատասխանեալ է այսպէս. «Թագաւորն ողջ կայցէ, եթէ կամք քո յօժարեսցի շինել զԷջմիածին գեղեցիկ եւ հաստատ, կարող ես յարծաթոյ եւ յոսկւոյ շինել, թող թէ ի քարէ. եւ զինչ հարկ է յաղագս քարի եւ հողոյ զայնքան աշխատութիւնս կրել, եւ զայնքան ծախս ծախել ի վերայ նորա, որպէս զի ի հեռու եւ յօտար աշխարհէ քար եւ հող բերել։ Բաւական եւ բարւոք է այս աշխարհիս քարն եւ հողն, եթէ կամիս շինել, սոքօք շինեա, եւ ընդունելի է մեզե։
Իսկ ամենաթագաւորն Աստուած՝ որոյ թագաւորութիւնն միայն է յաւիտենական, որ եւ զանց առնէ զբազում խորհրդովք մարդկան, թագաւորաց, ազգաց եւ ազանց ըստ գրեցելումն թէ. «Տէր ցրուէ զխորհուրդս հեթանոսաց, անարգէ Տէր զխորհուրդս ժողովրդոց, եւ արհամարհէ Տէր զխորհուրդս իշխանաց։ Այլ խորհուրդ Տեառն յաւիտեան մնայ, եւ խորհուրդ սրտի նորա յազգէ մինչեւ յազգե [Սաղմ. ԼԲ 10-11], ոչ կամեցաւ զկատարումն խորհրդեան շահին յայնժամ, թէպէտ եւ անփոփոխելի գոյր հաստատեալ ի միտս նորա։ Այլ խափանեցաւ խորհուրդ նորա այսու պատճառաւ. զի հանդերձեալ էր նա գնալ յաշխարհն Վրաց ի վերայ թագաւորաց եւ ազգին նոցա, եւ բազում զօրօք, եւ յոյժ պատրաստութեամբ ելեալ ի Սպահանայ գնաց յաշխարհն Վրաց։ Եւ նախ ի Կախէթ եմուտ եւ զթագաւորն Կախէթու զԹամրազ փախոյց եւ զերկիրն աւերեաց. եւ եկեալ եմուտ յերկիրն Քառթլայ եւ բանակեցաւ ի վերին կողմն քաղաքին Գօրու, ի վերայ ճանապարհին, որ գնայ ի Պաշիաչուխ. եւ խոկայր եւ սպասէր թէ որով հնարիւք ի բուռն ածեալ ըմբռնեսցէ զթագաւորն Վրաց։ Զի թէպէտ թագաւորն Կախէթու Թամրազ եւ թագաւորն Թիֆլիզու Լաւասափ փախեան երկոքին ի Պաշիաչուխ, այլ Թամրազն ոչ խաբեցաւ եւ ոչ եկն առ շահն, իսկ Լաւասափ խաբեցաւ եւ հաւատաց շահին եւ եկն առ նա եւ նա տարեալ զնա ի Պարսկաստան՝ կորոյս, որպէս եւ յառաջագոյն զամենայն որպիսութիւնն պատմեցաք. արդ՝ այսոքիկ այսպէս։ Այժմ ասասցուք զպատճառ հակառակութեան կաթուղիկոսացն, զի նոցին հակառակութիւնն է պատճառ ի Սպահան տանելոյ քարանցն Էջմիածնի եւ Լուսաւորչի Աջին։
Ի ժամանակին՝ յորում շահն զմեծ սուրգունն արար եւ զազգս Հայոց վարեալ տարաւ ի Սպահան, գնաց ընդ նոսին եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն ի Սպահան՝ եւ անդ կայր. Մելքիսէթ կաթուղիկոսն եւս գնաց ընդ սուրգունին, բայց ի կէս ճանապարհէն դարձաւ՝ եւ եկն յԷջմիածին՝ եւ առնէր զկաթուղիկոսութիւնն։ Բայց ինքն Մելքիսէթ կաթուղիկոսն ոչինչ բնաւ փոյթ ունէր վասն շինութեան, եւ պայծառութեան, եւ ժամակարգութեան, եւ հաստատութեան Էջմիածնի. այլ իւր տեղի բնակութեան կալեալ յԵրեւան քաղաքի ի Կաթուղիկէ եկեղեցւոջն, եւ ի վերայ իւր ժողովեալ զազգականս եւ զմերձաւորս իւր եւ նոքօք յօրանայր լոյծ եւ ընդարձակ կենօք, մտիւքն եւ արդեամբքն սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի։
Կային յայնմ ժամանակի եւ եպիսկոպոսք ոմանք ի սուրբ Էջմիածին ի նոյն գեղջէն Էջմիածնի, որոց անուանքն էին Կարապետ՝ եւ Մարտիրոս եւ Յօհան, ընդ որս եւ այլք եւս եպիսկոպոսունք եւ աբեղայք, սոքա հոգային վասն Էջմիածնի եւ ցաւէին հանապազ՝ վասն անշքութեան, եւ ունայնութեան նորին, եւ զայրանային ընդ արարս Մելքիսէթ կաթուղիկոսին։ Եւ բազում անգամ աղաչանօք՝ տրտնջմամբ՝ եւ զայրացմամբ ասացին, թէ մի թողուր զաթոռն այնպէս ունայն եւ անշուք, այլ յաթոռն նստելով կաց ըստ քում ախորժակաց, գոնեա զի միայն աստ լինիցիս, եւ այն եւս բաւական է մեզ եւ Աթոռոյս։ Իսկ Մելքիսէթ յօրացեալ եւ ստուարացեալ գոլով պետական իշխանութեամբն՝ ստունգանէր եւ անկուշէր զամենայն ասացեալս նոցին։ Իսկ եպիսկոպոսացն սրտնեղեալ ընդ աղօտութիւն եւ ընդ անշքութիւնն Էջմիածնի՝ եւ ընդ քամահանս բանից իւրեանց։ Միակամ եղեալ ամենեքեան՝ ծանուցին իշխանի աշխարհին, Ամիրգունայ խանին, որոց ամբաստանութեամբն կալաւ խանն զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն, եւ էառ վաթսուն թուման տուգանս, որոյ վերայ սրտամնայ լեալ կաթուղիկոսն ի խանէն՝ ելեալ գնաց ի Վրացտուն իբր խռովեալ ի խանէն։ Եւ յաղագս գնալոյ կաթուղիկոսին իշխանք եւ բարեկամք խանին մեղադիրք եղեն նմա, վասն որոյ եւ խանն զարս ոմանս առաքեաց զկնի Մելքիսէթին կոչնականս նմա, խոստանալով նմա պահել զնա պատուով՝ եւ կատարել զամենայն կամս նորա։ Եւ ապա Մելքիսէթն դարձաւ՝ եւ եկն յԵրեւան. եւ խանն առ ի շահել զսիրտն Մելքիսէթի՝ կալաւ զեպիսկոպոսունսն եւ էառ տուգանս։ Այնուհետեւ Կարապետ եպիսկոպոսն եթող զաշխարհ եւ գնացեալ յանապատ կրօնաւորեցաւ. այս այն Կարապետ եպիսկոպոսն է զոր ի ճառի մեծ անապատին յիշեցաք, թէ եկեալ բնակեցաւ ի Սեւան կղզին։ Իսկ վասն Մարտիրոս եպիսկոպոսին՝ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն խնդրեաց ի խանէն, զի արտասահման արարեալ վարեսցէ յԱրարատեան աշխարհէն, եւ խանն արար այնպէս. զի զզինուոր ոմն կարգեաց ի վերայ Մարտիրոս եպիսկոպոսին վարիչ, որ վարելով զնա տարաւ մինչեւ ցհին Ջուղայ, զգետն Երասխ անցոյց յայնկոյս, եւ ապա դարձաւ զինուորն։
Իսկ Մարտիրոս եպիսկոպոսն ոչ ուրեք արգելաւ՝ այլ գնաց ի Սպահան, եւ եմուտ, եւ յարեցաւ առ Դաւիթ Կաթուղիկոսն, եւ օր աւուր ի ժամու եւ ի տարաժամու պատմէր առաջի նորա զարարսն Մելքիսէթի, եւ զաւերութիւն եւ զամայութիւն Էջմիածնի։ Սոյնպէս եւ առաջի ժողովրդականացն Ջուղայեցւոց եւ Երեւանցւոց հանապազ խօսէր եւ ծանուցանէր. իսկ Ջուղայեցիք, եւ Երեւանցիք կարի վշտացան ընդ արարսն Մելքիսէթի եւ ընդ ամայութիւն Էջմիածնի, ժողովեցան առ Դաւիթ կաթուղիկոսն եւ հարկեցին զնա գնալ յԷջմիածին տիրել եւ հոգալ զշինութիւն նորա, ասելով. «Մեք օժանդակեմք քեզ յամենայն գործս եւ ի բանսե։ Եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն ելեալ ի Սպահանայ ընդ որում եւ Մարտիրոս եպիսկոպոսն եկին յԵրեւան քաղաք եւ յԷջմիածին։ Եւ յաւուրս յայսոսիկ՝ յորում շահն ի Գօրի բանակ եդեալ նստեալ կայր, Դաւիթ կաթուղիկոսն եւ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն երկոքեան ի միասին էին ի սուրբ Էջմիածին. բայց նախանձն, եւ ոխակալութիւնն, եւ հակառակութիւնն ոչ սակաւ յորդեալ առաւելեաւ ի մէջ նոցա այսու պատճառաւ։
Քանզի Դաւիթ կաթուղիկոսն յառաջագոյն եւ նախ էր լեալ կաթուղիկոս քան զՄելքիսէթն. եւ աւուրբք եւ ալեօք եւս ծեր էր, նա եւ Դաւիթն էր օրհնեալ զՄելքիսէթն կաթուղիկոս, զի լիցի ինքեան ընկեր եւ ձեռնտու, բայց նա եղեւ խոչընդակն։ Եւ յետ ամաց ինչ, որ յառաջեաց Մելքիսէթն յանուն եւ ի գործ կաթուղիկոսութեան, միանգամայն յինքն կորզեալ գրաւեաց զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան եւ ինքն վարէր, եւ զԴաւիթ հարստահարեալ եւ արտաքեցեալ ի բացեայ արար յիշխանութենէ։ Իսկ որ Դաւիթն էր՝ ասէր ցՄելքիսէթն, «Թէպէտ եւ ի բաց կացուցեր զիս յիշխանութենէ կաթուղիկոսութեան, այլ գոնեա թերեւս ծերութեան իմոյ գթա եւ խնայեա. եւ տուր ինձ օր աւուր դարման պիտոյից պարենի կերակրոց եւ զգեստուց, զի անցուցից զսակաւ մնացեալ ժամանակս ծերութեան իմոյ եւ մի վշտացուցաներ զծերութիւնս իմե։ Իսկ Մելքիսէթ գիրացեալ՝ եւ ստուարացեալ եւ յօրացեալ յիշխանութեան միջի, ոչ կամէր լսել Դաւթի. ըստ տէրունական առակին՝ որ վասն այրւոյն եւ անիրաւ դատաւորին պատմէ [Ղուկ. ԺԸ 2-4], զի զոր ինչ ասէր Դաւիթ՝ զբանիւ նորա Մելքիսէթն ստունգանէր։ Այլ եւ արք, որք Մելքիսէթեանք էին, եթէ խորհրդակիցք, եւ եթէ սպասաւորք, ի չմարդի կալեալ զԴաւիթ, արհամարհանօք ունէին զնա, եւ բանս եպերանաց՝ եւ քամահանաց անգոսնելով ասէին նմա, ոչ թէ ի ծածուկ՝ այլ յայտնի, եւ յերեսս իւր եւ ի վերայ սուղ ինչ կարեաց եւ պիտոյից վշտացուցանէին զնա ընդ վայր։ Եւ ընդ յոլով ժամանակաց տմարդութեան նոցա գործ, յոյժ դառնացաւ Դաւիթ, զի բնաւ ոչ թուլանային ի բիրտ բարուց իւրեանց. եւ մահու չափ վշտացեալ յոգի իւր. այնուհետեւ թախծեալ սրտիւ ելեալ գնաց ի Գօրի ի բանակն շահին. զի յանդիման եղեալ շահին ամբաստան լիցի զՄելքիսէթ կաթուղիկոսէն։ Զի յայսմ ժամանակի տակաւին շահն ի Վրացտուն էր, մերձ քաղաքին Գօրու բանակեալ էր եւ նստեալ։ Եւ ինքն շահն զերկոսին կաթուղիկոսսն կարի քաջ ճանաչէր, բայց զԴաւիթ առաւել ընդունէր քան զՄելքիսէթ, վասն զի ի ժամանակին՝ յորում զմեծ սուրգունն արար շահն երկոքին կաթուղիկոսունքն գնացին ընդ սուրգունին, եւ յորժամ հասին յԱհար եւ ի Մուշկուն կոչեցեալ գաւառսն, անտի Մելքիսէթ կաթուղիկոսն առանց գիտելոյ շահին դարձաւ յԵրեւան եւ յԷջմիածին՝ եւ վարէր զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան թարց հրամանաց շահին։ Իսկ Դաւիթ կաթուղիկոսն գնաց ընդ սուրգունին ի Սպահան, եւ անդ ի Սպահան բազում անգամ հանդիպեալ շահին եւ շահն ընդ նմա գթով եւ քաղցրութեամբ խօսէր՝ մինչ որ հայր եւս կոչէր զնա շահն. եթէ կեղծաւորութեամբ եւ թէ ճշմարտութեամբ։ Արդ՝ դարձն Մելքիսէթին յԵրեւան՝ ծանր թուեցաւ շահին, եւ գնալն Դաւթին ի Սպահան դիւր թուեցաւ նմա վասն այսորիկ առաւել ընդունէր շահն զԴաւիթ։ Իսկ Դաւիթ կաթուղիկոսն գնացեալ եհաս ի բանակն արքունի, եւ յաւուր միում եկեալ յանդիման եղեալ շահին, եւ ի տեսանելն զնա շահն ըստ նախկին սովորութեան գթով եւ քաղցրութեամբ խօսէր ընդ նմա, եւ հարցանէր թէ զիա՞րդ կեաս ի կեանս քո դիւրութեամբ եւ անդորրութեամբ։ Եւ Դաւիթն պատասխանեալ ասաց. «Թագաւոր, յաւիտեան կեցցես, թէպէտ եւ իցեն ինձ նեղիչք, եւ դառնացուցիչք, այլ տեսանելով զքաղցրութիւն եւ զվայելչութիւն երեսաց եւ զմխիթարութիւն բանից քոց, մոռացումն եւ փարատումն լինի ամենայն վշտաց իմոցե։ Եւ շահն հարցեալ է՝ «Ո՞վ է այն այր, որ զքեզ վշտացուցանէե. պատասխանեալ է Դաւիթ բարբառովն այլազգեաց՝ թէ սմուկ սաթան խալիֆէն, որ է ոսկերաց ծախող խալիֆայ։ Եւ սմուկ սաթան ասելով սկսեալ է յամբաստանութիւնն Մալքիսէթի՝ զի զարարս նորա յիշեալ է առաջի շահին, որ զնշխարս սրբուհւոյն Հռիփսիմեայ յաղագս կաշառաց թոյլ է ետ Ֆռանկաց՝ զի տարան։ Այլ եւ արք ոմանք ասացին, թէ Դաւիթն զայս բանս եւս ասացեալ է առաջի շահին. «Եթէ ո՛չ երթիցէ Աջն Լուսաւորչին, եւ քարինքն Էջմիածնի ի Սպահան, անհնար է մնալ ազգին Հայոց ի Սպահանե։ Իբրեւ լուաւ շահն զնշխարաց ծախելն՝ հետաքրքիր եղեալ տեղեկացաւ ամենայն որպիսութեանցն. եւ ի վերայ արարմանցն Մելքիսէթի տխերցաւ՝ եւ ի ցասումն եւ ի զայրացումն շարժեցաւ՝ այնքան մինչ ի պատիժս եւ ի տանջանս մատնեաց զՄելքիսէթ։
Ի սոյն ժամանակի տարաւ առ ինքն շահն զԱմիրգունայ խանն՝ մինչ էր ի Վրացտուն, ասելով «Եկեալ ընդ մեզ կացցես ի գործս պատերազմիս ընդ դէմ թշնամեացսե, եւ նա գնացեալ ի Վրացտուն կայր ի բանակի շահին։ Եւ շահն փոխանակ եւ տեղապահ Ամիրգունաց խանին առաքեաց զորդի նորին, որում անունն էր Թահմազղուլի բէկ, որոյ եկեալ յԵրեւան քաղաք եմուտ ի բերդն՝ եւ անդ նստեալ պահէր զաշխարհն։
Եւ շահն ցասմամբ մեծաւ հրամայեաց գրել նոմոս արքունի հրամանաց ի վերայ Թահմազղուլի բէկին, եւ առաքել յԵրեւան առ նա, եւ էր գոյացութիւն գրեալ բանին այսպէս. «Հրամայեալ է քեզ Թահմազղուլի, զի զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն կալեալ տանջանօք չարչարեսցես, եւ զինքեան իսկ զմարմնոյ զմիսն կտրեալ ինքեան ուտեցուսցես։ Եւ ապա զՄելքիսէթն կապանօք, եւ զՀայոց ազգի Լուսաւորչի Աջն առիս առաքեսցես աստե։ Եւ զայս գիր ետուն իշխանի ումեմն Նաղդի բէկ անուամբ, որ փութանակի հասոյց յԵրեւան առ Թահմազղուլի բէկն։ Եւ Թահմազղուլի բէկն վաղվաղակի ի ձեռն ածեալ ըմբռնեաց զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն՝ եւ սկսաւ չարչարել՝ եւ բազում ստիպով խնդրէր զԱջն սրբոյն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին։ Իսկ կաթուղիկոսն եւ իւր միաբանքն անճար մնացին եւ ոչ գիտէին հնարել ինչ, վասն զի սաստիկ տագնապաւ խոշտանգէր զնոսա Թահմազղուլին. վասն որոյ ածին առաջի Թահմազղուլի բէկին զԱջն սուրբ Լուսաւորչին, այլ եւ ընդ նմին մէկ ոսկետուփ եւ մեծագին աւետարան, եւ մէկ արծաթեայ խաչ։ Եւ Թահմազղուլին առեալ զսոսա եւ զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն, եւ եկն յԵրեւան քաղաք։
Յետ այսորիկ բերին զՄելքիսէթն յԵրեւանայ բերդի մէջն եւ ի վերայ գետնոյ տարածեցին զնա, եւ ի չորից կողմանց քարշեալ պրկեցին զնա՝ կապեալ ի ցիցս, եւ արկին յորսայս. եւ առեալ զբեւեռաքաշս այսինքն քալբաթին, եւ այնու կտրեցին զմիսն ծղեացն, որ է թեւերն, եւ զայն կտրեալ միսն եդին ի բերան նորին. եւ յերկուց կողմանց կանգնեալ փայտաւորք հարկանէին զնա եւ ասէին՝ «Ծամեա՛ եւ կուլ տուրե. եւ Մելքիսէթն թէպէտ եւ ոչ կամէր՝ սակայն ի վտանգէն անճար մնացեալ՝ ծամեաց եւ եկուլ։ Եւ ապա աղաղակեաց մունետիկն՝ թէ կատարեցաւ հրաման թագաւորին ի վերայ խալիֆային, զի զմիսն իւր ծամեաց եւ եկուլ։ Զայս գործս եւ տանջանս արարին այլազգիքն ընդ Մելքիսէթին, յաւուրս պահոց փոխման Աստուածածնին։
Զկնի այսց գործոց, Թահմազղուլի բէկն պատրաստեաց զօրականս, որոց գլխաւորի անունն էր Նաջիրլու Ղուբաթ աղայ, եւ ետ ի նոսա զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն կապանօք, ընդ նմին եւ զԱջն Լուսաւորչին, եւ զաւետարանն, եւ զխաչն։ Եւ նոքա տարեալ հասուցին ի բանակն արքային, եւ ծանուցին շահին, եւ նա հրամայեաց բերել առաջի իւր. եւ բերեալ բացին առաջի շահին զԱջն, եւ զաւետարանն, եւ զխաչն։ Եւ շահն մի մի ի ձեռս իւր առեալ տեսանէր. զաւետարանն, եւ զխաչն, եւ ապա զԼուսաւորչի Աջն. եւ հարցանէր, թէ ստուգիւ ա՞յս է Լուսաւորչի Աջն, եւ պատասխանեալ ասացին, թէ ստուգիւ այդ է եւ ապա համբուրեալ զԱջն եդ ի վայր։ Իսկ վասն Մելքիսէթ կաթուղիկոսին հաստատեալ էր շահն զկամս իւր զի սպանցէ զնա, բայց Ամիրգունայ խանն յոյժ ընդունէր զՄելքիսէթն՝ զի բարեկամ էր նմա. յաղագս այնորիկ հնարեաց՝ զի զերեսին որդիսն իւր՝ որք էին նորաժամայն տղայք՝ առաքեաց առաջի շահին, որ առ ժամաւն անցանէր ընդ մէջ բանակին. եւ տղայքն զթուրս իւրեանց արկեալ էին ի վերայ պարանոցի իւրեանց զորս ի տեսանելն շահին եւ ի հարցանելն՝ իմացաւ որ վասն Մելքիսէթին աղաչեն, զի մի սպանցէ, այլ եւ իմացաւ թէ Ամիրգունայյ խանն հնարեալ է զայն. վասն որոյ զիջաւ ի կամաց սպանանելոյն։ Զայս գործ, որ արար Ամիրգունայ խանն յոլով աւուրբք յառաջ էր քան զբերելն Մելքիսէթին առաջի արքայի, որոյ աղագաւ ոչ արար շահն հրաման սպանանելոյ կամ տանջելոյ զՄելքիսէթ. յաւուրն յորում յանդիման կացուցին զՄելքիսէթ, եւ զսրբութիւնսն առաջի թագաւորին։ Այլ յետ տեսանելոյ սրբութեանցն, դարձուցեալ զբանս իւր շահն առ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն ցասմամբ եւ զայրացմամբ՝ բազում բանիւ յանդիմանեաց զնա։ Եւ ի զրաւ բանին ասաց. «Դատաստանն քո աստ ոչ լինի առնել, զի վնասն քո մեծ է, այժմ պարտ է քեզ գնալ ի Սպահան եւ անդ կալ մինչեւ ես եկեալ անդ՝ արարից զդատաստանն քոե։
Արդ՝ աստանօր պարտ է մեզ սքանչանալ եւ հիացմամբ զարմանալ ընդ հատուցումն գործոցս՝ որ կատարեցաւ ի վերայ Մելքիսէթ կաթուղիկոսին. զի սա նախ՝ զԱստուծոյ օգնութիւնն անտես արարեալ՝ ի մարդ յուսացաւ, եւ ստունգանեաց զբանս օրինացն, որ ասէ. «Անիծեալ որ դիցէ զյոյս իւր ի մարդե [Երեմ. ԺԷ 5]։ Եւ երկրորդ՝ զի արհամարհեաց զՍրապիոն վարդապետն, որ վասն վճարելոյ զպարտսն սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի եւ վասն նորին նորոգութեան եկեալ էր ի յԱմթայ. այլ զյոյս իւր եդեալ ի շահն, ապաստան սրտի իւրոյ զնա արարեալ գնաց առ նա ի Սպահան, զի յապագայ ժամանակս բարութիւնս բազումս ընկալցի ի նմանէ, եւ անտի բերեալ զնա յաշխարհս Հայոց զամենայն աշխարհ աւերեալ ծագէ ի ծագ անմարդաբնակ արար։ Եւ այսօր ինքն եւս զհատուցումն երախտեաց՝ եւ անկնկալութեան իւրոյ զայս չարչարանս ընկալաւ ի նմանէ՝ ըստ որում պատմեցաք, եւ տակաւին եւս պատմելոց եմք փոքր ի շատէ։ Եւ այսպիսեօք լինի կատարումն բանին որ գրեալ է թէ. «որով եւ մեղանչէ ոք, նովիմբ եւ տանջեսցիե [Իմաստ. ԺԱ 17], կամ թէ «մի յուսայք յիշխանս, եւ մի յորդիս մարդկան, զի ոչ գոյ փրկութիւն ի նոսաե [հմմտ. Սաղմ. ՃԺԷ 8-9]։
Եւ դարձեալ աստանօր երեւի լինել կատարումն բազմաժամանակեայ բաղձանաց շահին, քանզի նա՝ որ ի վաղուց ժամանակաց ցանկայր, խորհէր, եւ խոկայր, թէ որով հնարիւք քակեսցէ զսուրբ Էջմիածինն, եւ խափանեսցէ զանդ եղեալ կաթուղիկոսութիւնն, եւ ի Սպահան շինեսցէ զԷջմիածինն, եւ անդ կարգեսցէ զկաթուղիկոսութիւնն. արդ ահա եգիտ պատճառ ըստ յօժարութեան կամաց իւրոց։ Վասն զի դարձոյց զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն յԵրեւան առ Թահմազղուլի խանն, եւ գրեաց նամակ հրամանաց ի վերայ նորա այսպէս, եւ ըստ այսմ օրինակի։ «Ծանիր Թահմազղուլի, զի ահա դարձուցաք առ քեզ զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն, եւ զԼուսաւորչի Աջն, եւ զաւետարանն, եւ զխաչն Այլ եւ գնասցես յԷջմիածին, եւ զնշանաւոր քարինսն Էջմիածնի քակել հանցես ի տեղւոջէն. եւ զայն քակեալ քարինսն Էջմիածնի, եւ զլուսաւորչի Աջն, եւ զաւետարանն, եւ զխաչն, եւ զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն, զամենեսեան զսոսա առաքեսցես գնալ ի քաղաքն Սպահանե։ Եւ ի հասանել հրամանաց թագաւորին առ Թահմազղուլի խանն, կամակար մտօք պատրաստեցաւ՝ զամենայն անթերի կատարել, որպէս զի այնու հաճոյական ծառայ երեւեսցի առաջի շահին։
Եւ նախ քան զքարինսն Էջմիածնի՝ զԼուսաւորչի Աջն կամեցաւ Թահմազղուլի խանն յառաջագոյն առաքել, վասն զի մտօք դիտեալ նկատեաց՝ զի մինչ ի քակել քարանցն եւ մինչ ի պատրաստել զամենայն կահս տանելոյ նորա, նա եւ գնացումն քարանցն յամրագոյն եւ ծանր լինի, բազում աւուրք ի վերայ անցանեն եւ անագանի, վասն այսմ պատճառի կամեցաւ զԱջն յառաջագոյն առաքել։ Յաղագս որոյ պատրաստեաց զօրականս զի տարցեն զաջն ի Սպահան. այլ եւ Յովհաննէս անուամբ զոմն քահանայ աշխարհիկ, որ էր այր ճարտար եւ իմաստուն ի բանս եւ ի գործս, որ ի նոյն գեղջէն Էջմիածնի էր, զոր հրամայեաց Թահմազղուլի խանն գնալ ընդ զօրականացն վասն սպասաւորութեան Աջին։ Ապա կարգեալ զօրականքն եւ տէր Յովհաննէսն առին զԼուսաւորչի Աջն, եւ զայն ոսկետուփ աւետարանն եւ զայն արծաթեայ խաչն, զայս երեքս ի միասին առին եւ ելին յԵրեւանայ՝ եւ գնացին մինչ որ հասին ի քաղաքն Սպահան։ Եւ յորժամ մերձ եղեն քաղաքին Սպահանու. ամենայն ազգն Հայոց, որք կային ի քաղաքն Սպահան. որոց եւ հրաման արարեալ էր շահն, ելին ընդ առաջ Լուսաւորչի Աջին՝ խաչվառով, եւ աւետարանաւ, խնկօք եւ մոմեղինօք, եւ երգօք եղանակօք, եւ բազում պատուով բերեալ հանգուցին ի տուն խօջայ Սաֆարին, ընդ նշխարաց սրբուհւոյ կուսին Հռիփսիմեայ, եւ ընդ այլոց սրբութեանցն, որք անդէն կային։ Արդ՝ Աջն սրբոյն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին, այսպիսի պատճառաւ եւ կերպիւ գնաց ի Սպահան։
Իսկ Թահմազղուլի խանն՝ յետ Լուսաւորչի Աջին առաքելոյ, բազում ջանիւ հոգայր զքարինսն առաքել, վասն որոյ ինքն յոլով զօրականօք գնաց ի սուրբ Էջմիածին, եւ զնշանաւոր քարինսն Էջմիածնի քակեալ հանին ի տեղւոյն, որք են այսոքիկ. սուրբ սեղանն, յորոյ վերայ պատարագն սուրբ մատչէր, եւ այս սեղանոյս սիւնն. Քրիստոսի իջման տեղեաց քարն. Աւազանն, մէկ քար ի հարաւային կողման աստիճանէ բեմին. եւ մէկ քար ի հիւսիսային կողման աստիճանէ բեմին, վասն զի աւագ բեմի աստիճանքն յերկուց կողմանց են՝ ի հիւսիսոյ եւ ի հարաւոյ. չորս քար ի չորից անկեանց եկեղեցւոյն՝ ի դրուց կողմանէ. երկու քարէ մոմդան որ մեծ իւղաբերից մոմ դնեն ի մէջն եւ վառեն. երեք այլ որիշ քարինք ի սալայարկ քարանց բեմին. ընդ ամեն տասն եւ հինգ քար։ Զայս քարինքս քակեցին, եւ հանին յԷջմիածնէ եւ եդին ի մէջ կաշւոյ եւ կարեցին։ Եւ ապա պատրաստեցին արս զօրականս, որոց գլխաւորի անունն էր Նաղդի բէկ. եւ զայն տէր Յովհաննէսն, որ ընդ Լուսաւորչի Աջին առաքեցին վասն սպասաւորութեան Աջին, նա ի Սպահանայ դարձեալ էր եւ եկեալ, զնա միւսանգամ կարգեցին գնալ ընդ քարանցն վասն նոցին սպասաւորութեան։ Ապա պատրաստեցին ըստ բաւականի քարանցն սայլ, բարձին ի վերայ սայլի, լծեցին գոմէշ եւ քարշեալ տարան մինչ որ հասուցին ի քաղաքն Սպահան։ Բայց ի քաղաքն ո՛չ մուծին, այլ արտաքոյ քաղաքին մերձ Թոխչի դարվազին, այլազգի մահմետականաց գիւղ կայ, զորոյ զանունն Բաթուն կոչեն, յայս գիւղս հասուցեալ զքարինսն՝ եդին ի մէջ գմբէթին որ մերձ ի գիւղն շինեալ կայր։ Եւ յորժամ քարինքն եկեալ մերձ եղեն գեղջն այնմիկ ամենեքեան որք ի Հայոց ազգէն բնակեալ կային ի քաղաքն Սպահան՝ հրամանաւ քաղաքապետին ելին ընդ առաջ քարանցն, խաչիւ եւ աւետարանաւ, խնկօք եւ մոմեղինօք, եւ երգօք եղանակօք, մինչ որ բերեալ ի գիւղն Բաթուն՝ եդին ի մէջ գմբէթին։
Եւ մնացին քարինքն անդէն ի մէջ գմբէթին. ոմանք ասացին երկու ամ, եւ ոմանք ասացին եօթն ամ, եւ ոմանք աւելի եւ պակաս ասացին։ Եւ ապա բնակիչքն Բաթունայ գեղջն արզայ տուին շահին, թէ խնդրեմք յարքայէ, զի հրաման տացէ վասն քարանցն Էջմիածնի հանել ի գեղջէս մերմէ եւ տանել յայլ տեղի, վասն զի արք գեղջս մերոյ մեռանին, եւ անդք մեր ոչ եւս տան պտուղ որպէս առաջն տային, վասն որոյ հրամայեաց շահն, զի հանցեն անտի զքարինսն եւ տարցեն ի մէջ Ջուղայեցւոց, զոր եւ արարին այնպէս։ Եւ ի բերելն քարանցն, յորժամ մերձ եղեւ Ջուղայու, ըստ առաջին օրինակի ամենայն եկեղեցականք եւ աշխարհականք խաչիւ եւ աւետարանաւ, խնկօք եւ մոմեղինօք, եւ երգօք հոգեւորօք, բերեալ եդին ի Խօջենց եկեղեցին եւ կայ անդէն մինչեւ ցայսօր։ Զայս քարինքս յորժամ հանեալ յԷջմիածնէ ուղեւորեցին գնալ ի Սպահան՝ թուականն մեր ՌԿԳ էր, եւ յորժամ եհաս ի Սպահան փոխեալ էր տարին եւ մտեալ էր ի ՌԿԴ. եւ յորժամ եկաք մեք ի Սպահան՝ տեսաք աչօք մերովք զքարինսն, եւ թուեցաք եւ ապա գրեցաք։
Սոյնպէս եւ զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն բերին ի Սպահան քաղաք զօրականքն զոր նմա տանող էր կարգեալ Թահմազղուլի խանն եւ անուն աւագի նոցա Թահմազղուլի բէկ։ Յորժամ եհաս Մելքիսէթ կաթուղիկոսն ի Սպահան՝ շահն համարէր զնա թէ ի բանտի արգելեալ կայ ի կալանս, բայց նա կայր յընդարձակի եւ վարէր զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան ի վերայ հայազուն քրիստոնէիցն բնակելոցն ի քաղաքին Սպահանու, եւ յամենայն շրջակայ գաւառս նորա։ Արդ՝ զքարանց տանելոյ թուականն գտաք եւ գրեցաք, իսկ զԼուսաւորչի Աջին տանելոյն, եւ զՄելքիսէթ կաթուղիկոսի տանելոյն՝ ոչ գտաք, վասն որոյ եւ ոչ գրեցաք։ Եւ այս եւս այսպէս։