Read in the reader, with word lookup
Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք պատմութեանց · 3/7
[ԺԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ՀԱՐԻՒՐ ԹՈՒՄԱՆ ՄՈՒՂԱԴԱՅԻՆ, ԶՈՐ ՇԱՀՆ ԵԴ Ի ՎԵՐԱՅ ՄԵԼՔԻՍԷԹ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍԻՆ
Արդ՝ որպէս կանխաւ պատմեցաք վասն Դաւիթ կաթուղիկոսին, թէ գնաց ի դուռն շահին եւ արար ամբաստանութիւն վասն Մելքիսէթ կաթուղիկոսին, եւ շահն բարկացաւ ի վերայ Մելքիսէթի, ընկէց ի կաթուղիկոսութենէ եւ առաքեաց ի Սպահան։ Իսկ Դաւիթ կաթուղիկոսն մնաց անդէն ի բանակին, ի դուռն շահին։ Անդ էր եւ Ամիրգունայ խանն, որ էր տէր եւ իշխան ամենայն գաւառին Արարատու եւ սուրբ Էջմիածնի։
Եւ յաւուր միում յորժամ հանդէս արարեալ էր շահն՝ եւ նստեալ կայր ի հանդիսին, եւ առաջի նորա կային կանգնեալ ամենայն նախարարք եւ իշխանք իւր, էր յայնմ հանդիսի եւ Ամիրգունայ խանն եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն։ Խօսեցաւ շահն առ Դաւիթ կաթուղիկոսն քաղցրութեամբ ասելով. «Շնորհեցաք քեզ զկաթուղիկոսական իշխանութիւնն Էջմիածնի, արդ գնացեալ նստցիս յԷջմիածին եւ վարեսցես զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեաննե։ Յայնժամ Դաւիթն խնդրանօք ասացեալ է առ շահն. «Թագաւոր իմ, զիս ի խանն ամանաթէ, զիս ի խանն ամանաթէե. ապա դարձուցեալ շահն զբանս իւր առ Ամիրգունայ խանն՝ յանձն արար նմա զԴաւիթ կաթուղիկոսն, թէ բարւոք խնամակալութեամբ պահեսցես զխալիֆայ հայրդ մեր։ Իսկ Ամիրգունայ խանն խոնարհեալ միջովք չափ, եւ եդեալ զձեռն իւր ի վերայ գլխոյ իւրոյ պատասխանեալ բանից շահին ասելով. «Ի վերայ գլխոյ իմոյ ունի դա տեղի հանգստեանե։
Որքան շահն ի Վրացտուն էր՝ անդ էին կաթուղիկոսն եւ Ամիրգունայ խանն, եւ յորժամ շահն ելեալ գնաց յերկիրն Պարսից՝ դարձան եւ եկին Ամիրգունայ խանն եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն յԵրեւան, խանն ի խանութիւն իւր, եւ կաթուղիկոսն ի կաթուղիկոսութիւն իւր։ Ո՛րքան շահն յերկիրն Ատրպատականի էր՝ ի մերձակայ քաղաքս եւ յերկիրս, պատուէր Ամիրգունայ խանն զԴաւիթ կաթուղիկոսն եւ քաղցրութեամբ խօսէր ընդ նմա վասն երկիւղի շահին. եւ յորժամ հեռացաւ շահն՝ բարձաւ երկիւղն ի սրտէ խանին, եւ սկսաւ խոշորել ընդ Դաւիթ կաթուղիկոսին, ոչ պատուէր, եւ ոչ խօսէր. եւ յորժամ խօսէր՝ խրոխտանօք խօսէր, քանզի զԴաւթի յԷջմիածին նստիլն ոչ կամէր՝ այլ զՄելքիսէթին. վասնորոյ ձառադէմ երեւէր եւ խօսէր խանն ընդ Դաւթին. եւ ոմանք ասացին, թէ ջանայր եւս խանն թէ ի ծածուկ հնարիւք իմն սպանցէ զԴաւիթ։ Եւ այս գործոյ խռովութեան, զոր խանն առնէր ընդ Դաւթին, ոմանք ասացին պատճառ զծածուկ ներքնագործ հնարակերտութիւն Մելքիսէթ կաթուղիկոսին, քանզի թէպէտ նա կայր ի Սպահան, այլ հանապազ ի ծածուկ թուղթ եւ աղերս՝ նշան սիրոյ ոչ պակաս առնէր ի խանէն՝ այլ միշտ առաքէր։ Նա եւ ի մէջ կաթուղիկոսական իշխանութեանն Մելքիսէթն առաւել ձեռնբաց եւ բազմատուր էր դրամօք եւ այլ իրօք՝ իշխանաց եւ զինուորաց, եւ իւրոց համախոհից, վասն որոյ խանն եւ այլք ամենեքեան զՄելքիսէթի կաթուղիկոսութիւնն կամէին, եւ ոչ զԴաւթին։
Եւ ի ժամանակին՝ յորում եկն Սարդարն Օսմանցւոց՝ որում անունն էր Օքուզահմատ փաշայ՝ ի վերայ Երեւանայ բերդին, եկն եւ շահն յԵրեւան վասն օգնութեան բերդին, եւ կայր ի լերինս Գառնւոյ, եւ յորժամ դարձաւ Սարդարն յԵրեւանայ յԱրզրում, եւ շահն տակաւին ի լերինս գաւառացն էր բանակեալ։ Իսկ Դաւիթ կաթուղիկոսն զանգիտեալ յերկիւղէ խանին, մի գուցէ թէ ի ծածուկ դաւեալ սպանցէ զնա, անճարակ լեալ ի վտանգէն, թարց գիտելոյ խանին միւսանգամ գնաց առ շահն եւ երեւեցաւ նմա, եւ ի հարցանելն շահին զորպիսութենէ Դաւթին, ասաց Դաւիթն այլազգեաց բարբառովն. «Փաթշահում, Զանկիչայինտան մանայ պիր իչում սու վէրմատիլարե. Զանկիչայ Երեւանայ մեծ գետն է, որ ի բերդի ներքեւէն անցանէ։ Ի վերայ այսր ամբաստանութեանս գիտաց շահն, զի Ամիրգունայ խանն է՝ որ ոչ տայ հանգիստ Դաւթի, եւ ոչ ընդունէ զնա, եւ զայն եւս ծանեաւ, որ ի պատճառս Մելքիսէթին ոչ ընդունի խանն զԴաւիթ, վասն որոյ ոչ բարկացաւ խանին՝ սուղ ինչ ակնառութիւն եւս առնելով նմա, այլ Մելքիսէթ կաթուղիկոսին բարկացաւ յոյժ բարկութեամբ. զի զայն եւս ծանեաւ որ Մելքիսէթն ի Սպահան յընդարձակի կալով վարէ կաթուղիկոսական իշխանութիւնն առանց հրամանաց շահին։ Վասն որոյ հրամայեաց պատրաստել զօրականս՝ զի գնասցէ ի Սպահան եւ կալեալ զՄելքիսէթն կապանօք բերցէ առ շահն. զոր եւ իսկոյն առաքեցին զոմն թագաւորական ծառայ՝ անունն Չարքազ Իբրահիմ, որոյ հասեալ ի քաղաքն Սպահան, ոչ եգիտ անդ զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն, վասն զի գնացեալ էր ի Գանդիման գաւառն։ Եւ Չարքազ Իբրահիմն եւս գնաց ի Գանդիման, եւ եգիտ զկաթուղիկոսն ի գիւղն Քաթակ, զոր կալեալ կապանօք եբեր ի Սպահան, եւ անտի եբեր առ շահն, որ էր յայնմ ժամանակին եկեալ ի Վայոց ձոր, այսինքն յԵղեգաձոր. յորում տեղւոջ բերեալ Չարքազ Իբրահիմն զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն ի բանակն արքունի, եւ ծանոյց շահին. բայց շահն անտես արարեալ զդատաստանս Մելքիսէթի՛ եթող մնալ ի կապանս. չուեաց շահն ի Վայոց ձորոյ եւ եկն ի Նախչուան։
Մինչ ցայս վայր Դաւիթ կաթուղիկոսն ընդ բանակի շահին էր ցգալն Մելքիսէթ կաթուղիկոսին. եւ իբրեւ ետես Դաւիթ կաթուղիկոսն թէ շահն թողեալ անտես արար զՄելքիսէթն մնալ ի կապանս, իմացաւ յոգի իւր, թէ կարի երկարաձգի ի յոլով աւուրս անտեսութիւնն այն, վասն որոյ խորհեցաւ հրաժարիլ ի կաթուղիկոսութենէն, եւ գնալ ի Սպահան. որ եւ մատուցեալ առ շահն եւ խնդրեաց հրաման գնալոյ իւրոյ ի Սպահան, եւ շահն ետ նմա հրաման. եւ գնաց Դաւիթ կաթուղիկոսն ի Սպահան, եւ կայր ի լռելեայն, քանզի շահն պարգեւեաց նմա գիւղ մի դարման կենաց նորա ի գաւառին Ջղախոռ, որում անուն կոչէին Ֆռնգիկան. զի կերիցէ զմուտս գեղջն այնմիկ եւ աղօթեսցէ վասն կենաց թագաւորին. եւ նա գնացեալ ի Սպահան կեայր այնպէս։ Իսկ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն մնաց ի բանակին արքունի, ի կապանս շղթայից։
Եւ շահն չուեալ ի Նախչուանայ գնաց ի գիւղաքաղաքն Ագուլիս, յորում ժամանակի նահատակեաց զտէր Անդրէաս քահանայն. եւ զՄովսէս վարդապետն՝ եւ զՊօղոս վարդապետն՝ զսոսա երկոսեան կալեալ արար ի կապանս, եւ պահանջեալ տուգանս ի նոցունց՝ էառ երեք հարիւր թուման. եւ նոքա տուեալ զտուգանքն ազատեցան։
Արդ՝ որպէս կալեալ շահն զՄովսէս եւ զՊօղոս վարդապետսն, էառ երեք հարիւր թուման, սոյնպէս եւ զՄելքիսէթ կաթուղիկոսն կալեալ պահանջէր երեք հարիւր թուման տուգանս՝ վասն երից յանցանաց։ Նախ՝ վասն նշխարաց սրբուհւոյ կուսին Հռիփսիմեայ, որ թոյլ տալովն Մելքիսէթի տարան Ֆռանկներն, զոր բազումք ասէին թէ վասն կաշառացն՝ զոր էառ Մելքիսէթ, թոյլ ետ։ Երկրորդ՝ վասն դառնալոյն ի մեծ սուրգունէն. որ առանց հրամանաց շահին դարձաւ՝ եւ եկեալ յԷջմիածին վարէր զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեանն, եւ այն եւս առանց հրամանաց շահին։ Երրորդ՝ յորժամ շահն ընկէց ի կաթուղիկոսութենէ զՄելքիսէթն, եւ առաքեաց ի Սպահան, համարէր շահն զնա թէ ի կալանս կայ, բայց Մելքիսէթն յընդարձակի կալով վարէր զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան, եւ այն եւս առանց հրամանաց շահին։ Վասն այսքան յանցանաց կալեալ էր շահն զՄելքիսէթն եւ կամէր սպանանել, իսկ վասն բարեխօսութեան Ամիրգունայ խանին ներեաց եւ ոչ սպան. բայց պահանջէր երեք հարիւր թուման տուգանս, վասն որոյ ի կապանս երկաթեայ պահէր ի կալանի, զի զայն վճարեսցէ, եւ գնացեալ դադարեսցի յուրեք՝ լռեալ յիշխանութենէ կաթուղիկոսութեանն։
Ելեալ շահն յԱգուլեաց՝ գնալով եհաս ի Դանղի, ի Սպահանայ մինչեւ ցայսր կապանօք կայր Մելքիսէթ կաթուղիկոսն, եւ այնպէս շրջէր ընդ բանակին արքայի։ Եւ յայսմ տեղւոջ երկիցս եւ երիցս Մելքիսէթ կաթուղիկոսն արզայ գրեաց՝ եւ հասոյց ի ձեռն շահին, եւ ծանոյց զտառապանս իւր՝ թէ յայսպիսում վտանգի կամ, խնդրեմ յարքայէ անդորրութիւն առնել իմոցս տառապանացս՝ եթէ մահուամբ եւ եթէ կենօք։ Իսկ շահն պատասխանի էր արարեալ Սպանդիար բէկովն. «Ոչ սպանանեմ եւ ոչ թողում, այլ այնպէս կապանօք պահեմ, մինչեւ կամ մեռցի եւ զերծցի, եւ կամ տացէ զերեք հարիւր թուման դրամն՝ զոր հրամայեալ եմ նմա եւ ազատեսցիե։
Իսկ ի ժամանակին յայնմիկ արք խորհրդականք եւ երեւելիք, որք էին ի դուռն արքային, եթէ յայլազգեաց, որ էր Սպանդիար բէկն, եթէ Ուղուրլու բէկն եւ այլք յոլովք, եւ եթէ ի քրիստոնէից մեծամեծք, որ էր խօջայ Նազարն, եւ խօջայ Սուլթանումն, եւ Միրվէլին, եւ մելիք Հայկազն, եւ այլք բազումք, ասացին ցՄելքիսէթ կաթուղիկոսն. «Անհնար եղեւ գործդ քո՝ այլ պարտիս տալ եւ զերծանիլ ի ձեռաց սորաե։
Արդ՝ պատմութիւն ճառիս յաղագս հարիւր թուման մուղադային է, եւ մինչեւ ցայս վայր միաշաւիղ էր պատմութիւնս, զոր եւ անտարակոյս գրեցաք, այլ յայսմ հետէ յերկուս շաւիղս բաժանի եւ երկատութիւն պատմութեանս մեզ աշխատանս յաւելու, եւ վասն ոչ ումեք գիտելոյ զիսկն պատմութեանս՝ հարկ եղեւ մեզ զերկոսինն եւս գրել։ Քանզի ոմանք ի պատմողաց, մանաւանդ թէ բազումք, պատմեցին՝ թէ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն ունելով իւրն ոսոխ զԴաւիթ կաթուղիկոսն հանապազ առնէր իւրն ներհակութիւն, կանգնի ախոյեան, եւ դրդեալ գայթակղէ զիշխանութիւնն Մելքիսէթի՝ եւ ոչ տայ հանգիստ եւ անդորրութիւն, վասն որոյ խորհեալ Մելքիսէթն եմուտ ի ներքոյ ծանրաբեռն հարկի, զի վասն ծանրութեան հարկին ոչ եւս իշխեսցէ Դաւիթ կաթուղիկոսն յառաջ կալ դրդել եւ խառնակել զմէջն, այլ ի բաց կացցէ, որոյ ի բաց կալն՝ Մելքիսէթն անվրէպ վարեսցէ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան. եւ յայսմանէ պատճառէ գրեաց Մելքիսէթն արզայ առ շահն։ «Եթէ քաղցրասցի ի վերայ մեր կամք թագաւորին՝ եւ արասցէ մեզ այցելութիւն, եւ տացէ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան մեզ, մեք տամք ամ յամէ ի դիւան թագաւորին յիւրաքանչիւր տարի հարիւր թուման ռոճիկս ծառայից թագաւորինե։ Իսկ թագաւորին տեսանելով օգուտս յոլովս իւրոյն կողման, վասն որոյ խոնարհեալ զիջաւ ի բանս Մելքիսէթին եւ կատարեաց զխնդրուածս նորա, զի ետ նմա զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան՝ հանդերձ թագաւորական նոմոսիւ գրեալ եւ կնքեալ։ Որով ելեալ Մելքիսէթն յամենայն երկիր վարէր զկաթուղիկոսութիւնն ի վերայ ամենայն հայկազուն ժողովրդոց, եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն կայր ի բացեայ՝ մախալով նհանջեալ ի ներհակութենէ, եւ իբր զգազան կապեալ ի գառագեղի, սպասէր եւ ըղձայր դիպող ժամու։ Արդ՝ զոր ասացաք վասն պատմութեանս, թէ յերկուս ոճս բաժանեցաւ, մինն այս է, զոր գրեցաք զոր ոմանք եւ մանաւանդ թէ բազումք այսպէս պատմէին։
Իսկ այլք ոմանք ի պատմողաց ասացին, թէ շահն երեք հարիւր թուման տուգանք էարկ ի վերայ Մելքիսէթին, եւ զայն եւս ոչ կարէր տալ Մելքիսէթն, բայց զի մնաց յանհնարս եւ ի հարկէ նեղութեանցն ակամայ կամօք ասաց տամ, վասն որոյ գրեաց զթուղթ եւ առաքեաց առաջի շահին ըստ այսմ օրինակի։
«Հրամայեալ է տէրութիւն ինքնակալիդ վասն մեր՝ թէ երեք հարիւր թուման տացէ, յանձին կալայ տալ զերեք հարիւր թումանն, բայց յերեք տարին տամ, յիւրաքանչիւր ամի հարիւր թուման, մինչեւ ցերեք տարին վճարեմ եւ աւարտեմ, քանզի ի միում ամի ոչ կարեմ վճարելե։ Իսկ շահն առեալ էր զայս ձեռագիրս Մելքիսէթ կաթուղիկոսին, եւ արձակեալ էր զնա ի կապանաց. եւ տուեալ էր նմա հրաման եւ իշխանութիւն կաթուղիկոսութեան։ Բայց ի բուն մատեան արքունական դիւանի ոչ ըստ օրինակին էր գրեալ՝ որպէս որ էր ձեռագիր կաթուղիկոսին, թէ երեք հարիւր թուման տամ, եւ ոչ այլ ինչ աւելի. այլ գրեալ էր շահն, թէ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն խնդրեաց զԷջմիածնի կաթուղիկոսութիւնն, եւ խոստացաւ ի տարին հարիւր թուման մուղադայ տալ ի դիւան թագաւորին, վասն որոյ եւ մեք շնորհեցաք նմա զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան, զի նա վարեսցէ։ Եւ զայսպիսի գրելս շահին ոչ ոք գիտէր, ոչ կաթուղիկոսն եւ ոչ այլ ոք ի Հայոց, եւ յորժամ գիտացին, ոչ ոք կարաց օգնել ինչ, զի անհնար էր եղծանել զհրաման այնպիսւոյ խրոխտ թագաւորի, եւ կամ արտահանել ի թագաւորական եւ ի դիւանական մատենից, յորս գրեալն էր։ Մինչեւ ցայս վայր երկրորդ ոճն պատմութեան՝ զոր ոմանք այսպէս պատմեցին, եւ դու ընկալ որոյ եւ հաւանիս, եւ կամ թէ զոր ինչ տեսութիւն մտաց քոց յերկուցս պատմութեանցս արտաբերիցէ։
Արդ՝ եթէ այնպէս եւ թէ այսպէս. ստուգիւ եւ հաստատութեամբ, հարիւր թուման մուղադայ եդաւ ի վերայ Մելքիսէթ կաթուղիկոսին, զոր տայր թագաւորին ամ յամէ, եւ ի նորին պատճառէ անկաւ մուղադայն ի վերայ սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի, եւ մնաց Աթոռն ի ներքոյ ղաբալի։ Եւ այս եղեւ բեռն ծանր եւ լուծ տաժանելի եւ անուր անխզելի ի վերայ սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի ի զուր եւ ի տարապարտուց. եւ ամենայն ազին Հայկայ սուգ անմխիթար եւ տրտմութիւն անփարատելի եկեղեցականաց եւ աշխարհականաց։
Իսկ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն յետ արձակելոյն ի կապանաց եւ առնլոյ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան՝ ջանայր բազում ջանիւ զի զխոստացեալ հարկն վճարեսցէ, որպէս զի ազատեսցի, վասն որոյ ելեալ է ի շրջագայութիւն յազգս Հայոց յաղագս ժողովքի, եւ նախ ի Տփխիս գնաց, եւ անտի ի Թարվէզ, եւ անտի ի Սպահան։
Եւ յորժամ տարին բոլորեցաւ, շահն անմոռանալի ունէր զայն ի մտին, վասն որոյ ի թագաւորական ծառայից իւրոց արս չորս գլխաւորս, որոց անուանքն էին Զիալ բէկ, Ասաթ բէկ, Չրաղ բէկ, Բահրամ բէկ, առաքեաց ի վերայ Մելքիսէթին՝ թէ զմուղադայն՝ զոր խոստացար տալ ի դիւանն արքունի, տո՛ւր թագաւորական ծառայիցդ ի սակս կարգեալ ռոճկաց իւրեանց։ Եւ այս եղեւ վտանգ եւ աղէտ դառնագին, եւ անուր անխզելի ի վերայ կաթուղիկոսարանին, զի բեռն ի վերայ բեռին բարձեալ եղեւ։ Քանզի ոչ գոյր առ ձեռն պատրաստ դրամ, զի տացեն ղուլերուն, ի սակս որոյ մնային ղուլերն եւ նստէին ի վերայ կաթուղիկոսին, ծառայիւք եւ երիվարօք իւրեանց. եւ զամենայն պիտոյս իւրեանց զկերակրոց եւ զայլ կարեաց ի կաթուղիկոսէն առնուին։
Իսկ կաթուղիկոսն վասն թագաւորական մուղադային եւ վասն պիտոյից այս ղուլերուս, ելանէր եւ շրջէր յազգս Հայոց, եւ ուր եւ շրջէր կաթուղիկոսն, ղուլերն եւս ընդ նմա շրջէին. եւ ծանրանային ի վերայ ժողովրդեանն վասն պէս պէս կարեաց ինքեանց եւ երիվարաց իւրեանց. եւ սեղանք նոցա յամենայն աւուր ոչ էր առանց գինւոյ, եւ ծախք նոցա ոչ թէ սակաւ, եւ ժամանակ գիներբութեանն միշտ։
Եւ ի շրջագայիլն իւրում կաթուղիկոսն յամենայն երկիր ի մէջ ժողովրդեանն, ուր եւ լինէր իրաւամբք հասոյթք իւր զայն առնոյր. եւ իբրեւ ոչ լինէր այն բաւական ծախուց իւրոց եւ ղուլերուն եւ մուղադային, վասն որոյ զարս անպարտս, եթէ եպիսկոպոս լինէր, եթէ աբեղայ, եթէ երէց, եթէ աշխարհական, կալեալ զնոսա թարց իմիք պարտեաց եւ վնասու՝ անիրաւաբար յօդէր բարուրս ի վերայ նոցա եւ պահանջէր դրամ, եւ մատնէր ի ձեռս զինուորաց ղուլերուն, որք կախէին յոտիցն եւ բրածեծ առնէին, մինչեւ ըստ կամաց իւրեանց առնուին դրամս եւ ապա արձակէին։
Այլ եւ այսու պատճառաւ մտին բազում անկարգութիւնք եւ օրինազանցութիւնք յազգս Հայոց՝ կաշառօք անարժանից ձեռնադրութիւն տալ՝ եթէ եպիսկոպոսաց, եւ թէ քահանայից, եւ կաշառօք զսեպհական վիճակն այսմ վանացս կտրել եւ այլում վանաց շնորհել. եւ չհասի, եւ մեղօքի, եւ կնաթողութեան, եւ երկակնութեան համարձակ հրաման տալ ամուսնութեան։ Զայսոսիկ եւ որ սոցին նման բազում անկարգութիւնս գործէին կաթուղիկոսն եւ եպիսկոպոսունքն իւր, եւ ոգւով չափ գուն գործեալ եթէ իրաւամբք եւ եթէ անիրաւութեամբ հնարէին ժողովել ինչս, զի թերեւս բաւականասցի ծախուց իւրեանց եւ ղուլերուն, եւ վճարման մուղադային, սակայն ոչ լինէր, զի ոչ Աստուծով, այլ մարդկային հանճարով հնարէին կատարել գործ. վասն որոյ ոչ կատարիւր՝ ըստ վկայութեան Սաղմոսին, թէ ո՛չ Տէր շինէ զտուն, ի նանիր վաստակին շինողք նորա [Սաղմ. ՃԻԶ 1]։
Բայց կաթուղիկոսն ոչ թուլանայր եւ դադարէր ի շրջագայութենէ, զի թերեւս վճարեսցէ զխոստմունսն, վասն որոյ ելեալ ի Սպահանայ գնաց ի Ֆահրապատ, եւ անտի ի Նախչուան. եւ անտի դարձեալ ի Սպահան. եւ ապա ի բազում վշտացն՝ զոր ղուլերն վշտացուցանէին զկաթուղիկոսն եւ խնդրէին գանձս ի նմանէ, արզայով ծանուցեալ էր կաթուղիկոսն շահին զվիշտն իւր, եւ շահն անտես արարեալ էր զբանս կաթուղիկոսին, վասն որոյ մնացեալ էր յանհնարելի տարակուսանաց միջի. եւ ապա գնացեալ եւ անկեալ ի շահի թաւլէն եւ ծանուցեալ էր շահին՝ թէ ութն հարիւր թուման տուեալ եմ, այլ ո՛չ ունիմ կար տալոյ։ Իսկ շահն ասացեալ էր, թէ ես յայդ հարիւր թուման մուղադայէդ մէկ փող ինչ է որ չեմ անցներ, այլ թէ մէկ այրի պառաւ լինի մնացեալ որ ես կառնեմ։ Եւ ապա ելեալ Մելքիսէթն ի Սպահանայ եկն յԵրեւան եւ յԷջմիածին, շահի ղուլերն եւս եկին ընդ կաթուղիկոսին, եւ խնդրէին զիւրեանց տօնլուղն, զոր շահն բարաթ էր արարեալ ի վերայ կաթուղիկոսին տալ նոցա՝ ի կողմանէ հարիւր թուման մուղադային. եւ ուր եւ շրջէր կաթուղիկոսն, ընդ նմա շրջէին եւ ղուլերն, եւ ծանրաբեռն լինէին ի վերայ ժողովրդեանն, վասն հարկաւոր կարեաց իւրեանց, եւ անխնայաբար շռայլութեամբ ցնդէին զինչս ժողովրդեանն. եւ այս վտանգ յոյժ էր ի վերայ ժողովրդեանն, զի զկենցաղավարութիւնս իւրեանց զեղխութեամբ եւ շռայլութեամբ վարէին, վասն որոյ ամենեքեան ձանձրացան եւ սրտիւ լքին զկաթուղիկոսն եւ զիւրսն՝ եւ ի բաց կացին ի նոցունց։ Եւ այնուհետեւ ո՛չ ըստ իրաւանց եւ կանոնական կարգի, այլ այլազգեաց իշխանութեամբ ի իբր ղաբալաւոր հարկատու բռնանային ի վերայ ժողովրդեանն, եւ առանց իրաւանց կեղեքեալ կողոպտէին զժողովուրդսն։ Եւ թէպէտ կեղեքելով առնուին՝ եւ թէպէտ ըստ իրաւանց, սակայն ո՛չ լինէր բաւական ծախուց իւրեանց։ Վասն որոյ ի կարեաց պակասութենէ, եւ ի հարկելոյ ղուլերուն գնացին առ շահակեր փոխատուս, եւ յոլով տոկոսեօք առնուին փոխ ի նոցունց, յոլովակի յայլազգեաց՝ քան թէ ի քրիստոնէից, զի քրիստոնեայք ո՛չ հաւատային ի տալն։
Եւ եղեւ այժմ ի ներկայիս յերկուց կողմանց յաւելուլ պարտուցն, նախ՝ ի կողմանէ հարիւր թուման մուղադային, զոր ոչ կարէին տալ, վասն որոյ մնաց ամ յամէ եւ եհաս մինչեւ ցվեց հարիւր թուման բաղի. եւ երկրորդ՝ իւրեանց արարեալ պարտսն, զոր ի պարտատուացն առեալ էին վասն կարեաց ղուլերուն եւ ինքեանց։
Արդ՝ վասն յաճախութեան պարտուցն եւ այլոց եւս նեղութեանցն, զոր կրէր կաթուղիկոսն, նա եւ անընդունակ լինելոյն յազգէն Հայոց, խորհեցաւ ի միտս իւր զի բարձեալ յինքենէ յայլոյ վերայ դիցէ զանուն կաթուղիկոսութեան, ընդ նմին եւ զպարտսն։ Վասն որոյ ասաց ընդ Մովսէս վարդապետին, որ ի ժամանակին յայնմիկ բնակէր յԵրեւան քաղաքի առ դամբարանի սրբոյ առաքելոյն Անանիայի, որ կայ յեզր քաղաքին. «Ահա ազգս Հայոց մեծ եւ փոքր երես դարձուցին յինէն, եւ զքեզ սիրեն եւ ընդունին՝ եւ մանաւանդ զի ծերացեալ իսկ եմ. եւ հարկն արքունի պարտք եղեւ եւ բազմացաւ ի վերայ իմ. արդ՝ տամ քեզ սուրբ Աթոռն Էջմիածին եւ զկաթուղիկոսութիւնն, դու վարեա այսուհետեւ զկաթուղիկոսութիւնն, որպէս եւ եսդ արժան, եւ ինձ տուր ամ յամէ դարման պիտոյից, եւ զմի ի վանորէիցդ, զի անդ նստայց լռելեայն, եւ վճարեցից զծերութիւնս իմե։ Իսկ Մովսէս վարդապետն ոչ էր յանձին կալեալ, այլ հրաժարելով հրաժարեալ էր։
Եւ էր եղբօրորդի մի Մելքիսէթ կաթուղիկոսիս, որում անունն էր Սահակ, ի նմանէ եպիսկոպոս էր ձեռնադրեալ՝ եւ կայր ի սպասու նորին. որոյ հասուցեալ բանս առ կաթուղիկոսն Մելքիսէթ, թէ կաթուղիկոսութիւնդ այդ քո է՝ եթէ առնես դու, յոյժ բարւոք է, արասցես, եւ եթէ ոչ առնես դու՝ ընդէ՞ր այլոց շնորհես եւ ոչ ինձ, որ եմ ժառանգ եւ որդի քո. յայսմ բան եւ բարեկամքն իւրեանց յորդորեալ էին զկաթուղիկոսն։ Իսկ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն հաճեալ ի բանս Սահակին եւ բարեկամացն, եւ հաւանութեամբ եւ միաբանութեամբ բարեկամաց իւրեանց տարեալ էր զՍահակն յԷջմիածին եւ ի հրեշտակապետաց կիրակի օրն օրհնեալ էր զնա կաթուղիկոս, եւ առեալ եբեր ի քաղաքն Երեւան, եւ ծանուցումն արարեալ զայս բան ամենայն ժողովրդեանն։ Այլ եւ գրեաց կոնդակ, եւ ետ ցՍահակ կաթուղիկոսն, թէ ծանուցումն լինի ամենայն ազգին Հայոց՝ զի ես ծերացեալ եմ եւ անկարացեալ, վասն որոյ հրաժարեցայ ի կաթուղիկոսութենէս, եւ օրհնեցի զՍահակ որդիս իմ կաթուղիկոս, եւ կարգեցի ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին. արդ՝ ով ոք հնազանդէ մեզ եւ խնդրող օրհնութեան մերոյ, յօժարութեամբ հնազանդեսցի հրամանաց դորա։ Եւ այսպէս քարոզեաց զնա կաթուղիկոս ի մէջ ամենայն ազգին Հայոց, առաջի վարդապետաց եւ եպիսկոպոսաց։ Նա եւ տարաւ առաջի Ամիրգունայ խանին կացոյց եւ ասաց, թէ ետու զկաթուղիկոսութիւնն սմա, որում խանն եւս հաւանեցաւ. եւ ի խանէն եւս խնդրեաց Մելքիսէթ կաթուղիկոսն, գրել խնդրանաց թուղթ առ շահն, զի նմա տացէ զկաթուղիկոսութիւնն. եւ ինքն Մելքիսէթ եւս գրեաց աղաչանաց թուղթ առ շահն՝ թէ ես ծերացեալ եմ, եւ ոչ եմ բաւական վարել զիշխանութիւնս. սա իմ որդի է՝ խնդրեմ զի սմա շնորհեսցես զկաթուղիկոսութիւնն։
Զկնի ամենայնի այսոցիկ, զի կարգեցաւ Սահակն կաթուղիկոս, եւ ընկալաւ հրաման ի Մելքիսէթ կաթուղիկոսէն եւ յԱմիրգունայ խանէն՝ այնուհետեւ սկսաւ Սահակն վարել զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեանն. եւ շահի ղուլերն եւս ժողովեցան ի վերայ Սահակ կաթուղիկոսին եւ ընդ նմա շրջագայէին։
Զկնի աւուրց ինչ Սահակն առեալ զթուղթսն Մելքիսէթ կաթուղիկոսին եւ զԱմիրգունայ խանին եւ գնաց ի դուռն շահին, առ ի սեպհականացուցանել ի վերայ ինքեան զկաթուղիկոսութիւնն։
Իսկ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն մնաց յԷջմիածին, եւ պարտատուքն յոյժ ճշդիւ պահանջէին ի նմանէ զիւրեանց տուեալ պարտսն. եւ յամենայն աւուր եկեալ կանխէին առ նա, եւ անհանգիստ արարեալ խնդրէին զտուեալ պարտսն, եւ նորա ոչ գոյր ինչ զի տացէ, այլ եւ ոչ ոք հաւատայր տալ նմա պարտս, եւ ոչ յայլ ուստեքէ գոյր ակնկալութիւն։ Վասն որոյ զսպառսպուռ մնացեալ անօթսն սրբոյ Էջմիածնի, զոր ինչ եւ գտանիւր, նա եւ զԱջն Արիստակէսի հայրապետին որդւոյ սրբոյն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին, նա եւ զԱջն Աղջոց վանաց սրբոյն Ստեփաննոսի, զայսոսիկ զորս ասացի, բերեալ եդ գրաւ առ այլազգի մահմետականս՝ եւ առեալ դրամ ետ պարտատուացն, եւ զնոսա այնու կերպիւ ի բաց արար յինքենէ։
Եւ այնուհետեւ կասկած կրեալ յինքեան Մելքիսէթ կաթուղիկոսն, թէ զի մի գուցէ միւս այլ պարտատուքն եւս եկեալ նեղեսցեն զինքն։ Նա եւ վասն թագաւորական մուղադային գիտեալ ի միտս եւ ծանուցեալ հաւաստեաւ, թէ ոչ կարէ վճարել, եւ այլ եւս նեղութեանցն վասն, որք շրջապատեալ էին զինքեամբ, խորհեցաւ ի կողմն ինչ ճողոպրել թաքնաբար։ Վասն որոյ յաւուր միում ընդ մերձենալ երեկոյին՝ ելեալ յԷջմիածնէ, պատճառ արարեալ, թէ գնամ յԵրեւան, ինքն եւ սպասաւոր ոմն. եւ ի հասանելն իւր ի կէս ճանապարհին, դարձուցեալ զերեսանակ երիվարին դէպ ուղիղ յերկիրն Սահաթայ՝ որ է յայնկոյս գետոյն Երասխայ ի կողմն Կողբայ, եւ անտի գնացեալ ի Կաղզվան, եւ անտի յԱրզրում։ Եւ այսպէս թաքնաբար գաղտագողի գնացութեամբ զերծաւ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն ի մասն բաժնի աշխարհին Օսմանցւոց։ Ես ելեալ ի Կարնոյ քաղաքէն կամկար գնալով եհաս եւ մեծ քաղաքն Կոստանդնուպօլիս։ Եւ անդ եւս ոչ ընկալան զնա ժողովուրդք եւ վարդապետք ժամանակին վասն իրիք ինչ պատճառի։ Ապա ելեալ անտի գնաց ի քաղաքն Իլով, եւ ժողովուրդք քաղաքին Իլովայ ընկալան զնա յոյժ պատուով եւ մեծաւ փառօք, եւ եկաց անդէն սակաւ ժամանակս, եւ պակասեալ աստի, յաւելաւ առ հարս իւր ի մերում թուականիս ՌՀԵ. ամի. անդէն վախճանեցաւ եւ անդէն թաղեցաւ. բայց մինչ կենդանի էր Մելքիսէթն ձեռնադրեաց Իլովացւոցն եպիսկոպոս Նիկօղայոս անուամբ զոմն, որ էր ի նոյն քաղաքէն Իլովայ. եւ Նիկօղայոսս այս յետ սուղ ամաց բազում նեղութիւնս հասոյց ժողովրդեանն, զորոյ զորպիսութիւն ծանիցես ի նոցին պատմութենէ, զոր զկնի առնելոց եմք։
[ԺԹ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՓԱԽՍՏԵԱՆ ՍԱՀԱԿ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍԻՆ
Որպէս կանխաւ պատմեցաք թէ Սահակն ընկալաւ զաստիճան կաթուղիկոսութեան, նաեւ թուղթ աղաչանաց ի Մելքիսէթէն եւ յԱմիրգունայ խանէն առ շահն. եւ միւս եւս թուղթ գրեաց Ամիրգունայ խանն առ որդին իւր Թահմազղուլի խանն, որ հանապազ ի սպասու շահին կայր՝ զի մոհրդար էր շահին։ Այս այն Թահմազղուլին է, որ Էջմիածնի քարինսն հրամանաւ շահին հանեալ առաքեաց ի Սպահան, եւ յայսմ ժամանակիս առ շահն ի սպասու կայր. առ որ գրեաց Ամիրգունայ խանն, թէ զայս Սահակս երեւեցուսցես արքայի, եւ զամենայն խնդրուածս սորա ծանուսցես նմա, եւ խնդրեսցես տալ սմա կաթուղիկոսութիւնն։ Եւ Սահակն առեալ զթուղթս զայսոսիկ եւ գնաց ի Ֆահրապատ, քանզի անդ էր շահն ի ժամանակին յայնմիկ։ Եւ իբրեւ եհաս առ Թահմազղուլի խանն, բազում բանս յուսադրանաց լուաւ ի նմանէ՝ թէ մի ինչ հոգար, զինչ եւ խնդիր ունիս յարքայէ՝ զամենայն կատարեցից։ Եւ յետ աւուրց ինչ յանդիման արքայի կացուցեալ է զՍահակն, եւ շահն հարցմամբ տեղեկացեալ էր վասն նորա. եւ ընթերցեալ էր զթուղթսն զԱմիրգունայ խանին եւ զՄելքիսէթ կաթուղիկոսին. նա եւ իմացաւ շահն թէ Սահակն եղբօրորդի է Մելքիսէթին։ Եւ ինքն եւս Սահակն ընծայ ինչ ըստ կարողութեան իւրոյ մատուցեալ էր առաջի արքայի, ընդ որս էր եւ ձի մի պատուական։ Իբրեւ մատուցին զպատարագն Սահակայ առաջի թագաւորին, եհարց թագաւորն թէ՝ զմնացորդս պարտուցն, զոր ի կողմանէ մուղադային տալոց է Մելքիսէթ կաթուղիկոսն ի դիւան արքունի, յանձն առնո՞ւս տալ՝ թէ ոչ. եւ Սահակն յանձին կալաւ զտալն. վասն որոյ արքայ հաճեալ եւ հաւանեալ էր բանից, խնդրանաց նոցա՝ եւ տուեալ էր Սահակին զկաթուղիկոսական իշխանութիւնն, եւ ասացեալ էր՝ «Շնորհաւոր լիցի քեզ կաթուղիկոսութիւնդե, այլ եւ զՍահակի ընծայ բերեալ ձին՝ նմին պարգեւօք շնորհեալ էր։ Եւ հրաման արար շահն գրել րաղամ, զոր եւ գրեցին, բայց մնաց կնքելոյ եւ սաֆթ առնելոյ, քանզի թագաւորն եւ իւր քարխանէն ելեալ ի Ֆահրապատայ գնաց ի Ղազբին։ Եւ յաւուրսն յայնոսիկ զՖահրապատու նուիրակն սկիզբն էր արարեալ եւ առնոյր Սահակն։ Ասաց Թահմազղուլի խանն Սահակին. «Զրաղամն տուր ցիս, զի ընդ իս տարեալ ես կնքել տամ. եւ դու կաց ի Ֆահրապատ զնուիրակդ արա, յետոյ գաս եւ քեզ տամե։ Այսպէս արարեալ՝ Սահակն մնաց ի Ֆահրապատ, եւ զրաղամն Թահմազղուլին տարաւ ընդ իւր ի Ղազբին, եւ շահն եւ իւր օրդուն անտի եկին ի Սուլթանիայ եւ յԱրտաւիլ եւ դարձեալ ի Սուլթանիայ։ Եւ մինչ Սահակն զՖահրապատայ ժողովսն արար եւ եկն ի Սուլթանիայ՝ Թահմազղուլի խանն յառաջագոյն գնացեալ էր յԵրեւան, քանզի Ամիրգունայ խանն հիւանդ կայր ի վիրէն, զոր առեալ էր ի Վրաց ազգէն ի պատերազմի, վասն այսորիկ առաքեցին զԹահմազղուլին յԵրեւան զի տիրեսցէ երկրին։ Եւ յետ գնալոյ Թահմազղուլի խանին, եկն Սահակն ի Սուլթանիայ, իբրեւ ոչ եգիտ զԹահմազղուլի խանն, հարցեալ զնորին ծառայսն եւ խնդրեաց զրաղամն, եւ նոքա ասացին թէ ոչ գիտեմք։
Եւ իբրեւ անճար մնաց Սահակ Կաթուղիկոսն վասն րաղամին, հարկեալ ի նեղութենէ վերստին արզայ ետ շահին այլ իմն հնարիւ թէ՝ հիւանդացայ հուքմն կորեաւ, եւ շահն ասացեալ էր թէ գնա առ Դիւան բէկին։ Իսկ Դիւան բէկին վասն թամահի խստութեամբ էր պատասխանեալ Սահակին, մինչ որ թամահն իւր լցեալ էր, եւ ապա գրեալ էր նոր րաղամ, բայց ոչ էր կնքեալ. եւ մինչ այսպէս կայր, դարձեալ՝ ելեալ թագաւորն եւ գնաց ի Բաղդատ, գնաց զկնի եւ Սահակն։ Եւ իբրեւ մեծամեծք ոչ կատարէին զխնդիրսն Սահակին, հարկ եղեւ նմա միւսանգամ տալ արզայ շահին, եւ իբրեւ ետես զարզայն թագաւորն, ասաց. «Վաղուրեմն տուեալ եմ քեզ զխալիֆութիւն եւ զրաղամե. ասաց Սահակն՝ «Այո՛, թագաւոր, տուեալ ես, բայց զրաղամն ո՛չ կատարեն, քանզի նոքա յոլովս խնդրեն ինչս՝ եւ ես զի ոչ ունիմ կարողութիւն տալոյ, վասն որոյ եւ նոքա յապաղեն ի մուհրել եւ ի սաֆթ առնելե։ Յայնժամ կոչեաց շահն փայտակալ ծառայ մի առաջի իւր եւ ասաց. «Եթէ այսօր զամենայն գործ եւ որպիսութիւն րաղամի դորին պարտիս կատարել՝ եւ ի վաղիւն յինքն տալե։ Իսկ զինուորն ըստ հրամանաց թագաւորին զամենայն որպիսութիւն գրոյն հոգաց, եւ ետ ի Սահակ կաթուղիկոսին զրաղամն։ Եւ Սահակն առեալ զթուղթն եւ եկն ի Սպահան ի մէջ Ջուղայեցւոց, եւ ոչ ընկալան զնա Ջուղայեցիքն, ոչ միայն զնուիրակ ոչ ետուն, այլ եւ հարեւանցի պատիւ եւս ոչ արարին նմա։
Ի սոյն ժամանակի Դաւիթ կաթուղիկոսն ի Սպահան էր, ասացին նմա Ջուղայեցիքն, թէ մեք ոչ կամիմք, որ սա լինի կաթուղիկոս, այլ զքեզ, դու գնա ի դուռն շահին, եւ առ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան, եւ զոր ինչ եւ խարջ լինի, քեզ՝ ընկեր եմք։ Եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն իբրեւ հաւանեցաւ խորհրդեանս այսմիկ, եւ պատրաստեցաւ գնալ ի Բաղդատ ի դուռն շահին. իմացաւ զայս խորհուրդս Սահակ կաթուղիկոսն, եւ նա եւս ել գնալ ի դուռն շահին, տեսանել զկատարումն գործոյն։ Եւ վասն այսմ խորհրդոյ խօսեցաւ Սահակն ընդ Դաւթին թէ՝ ընդէ՞ր առնես զհակառակութիւն եւ գործես զչարդ, եւ Դաւիթն պատճառս յօդեալ էր, թէ ոչ վասն հակառակութեան ինչ քեզ՝ գնամ, այլ վասն գործոյ իմոյ. քանզի այն չութլուկն զոր շահն պարգեւեալ է ինձ, ոմանք յիշխանաց բռնութեամբ եւ պատճառանօք իմն հարկ առնուն վասն նորա. վասն այն երթամ ի դուռն թագաւորին, որ ազատութեան թուղթ առնում չութլուկին։
Եւ ի հասանելն նոցա ի Բաղդատ, յառաջ Սահակն գնացեալ երեւեալ էր շահին, եւ ի հարցանելն շահին թէ զինչ կամիս. եւ Սահակն ասաց՝ թէ զհրաման թագաւորի ոչ ընկալան. եհարց շահն թէ ո՛վ. եւ Սահակն վասն երկիւղի յանուանէ ոչ յիշեաց՝ այլ միայն ասաց թէ՝ յայտնի է թագաւորին։ Եւ շահն իմացաւ, որ խօջայ Նազարն է, վասն որոյ ասաց՝ «Գիտեմ զի քօռն էե, եւ քօռ անունս շահն խօջայ Նազարին ասէր։ Զկնի աւուրց եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն եւս եկեալ երեւեցաւ շահին, բայց վասն կաթուղիկոսական իշխանութեան ոչինչ խօսեցաւ, քանզի ի հոգւոջ իւրում ծանուցեալ գիտաց՝ թէ ոչ լինի, վասն որոյ եւ ոչինչ խօսեցաւ։ Այլ խօսեցաւ վասն չութլուկին, որ եւ էառ զհրաման տիրելոյ զնա ազատ ի հարկաց արքունի։ Եւ յետ այսոցիկ Սահակ կաթուղիկոսն եւ Դաւիթ կաթուղիկոսն ելեալք ի Բաղդատայ, դարձեալ եկին ի Սպահան, եւ Ջուղայեցիք այլեւս ոչ ընկալան զՍահակ կաթուղիկոսն։ Եւ յորժամ՝ ելին երկոքեան կաթուղիկոսքն ի Բաղդատայ, շահն եւս յետ սակաւ աւուրց ելեալ ի Բաղդատայ գնաց ի Ֆահրապատ։
Եւ ամաւ միով յառաջն շահն առ ինքն էր կոչեալ զՄովսէս վարդապետն ի Բաղդատ. վասն սպիտակացուցեալ մոմին, եւ հարցեալ տեղեկացաւ վասն արուեստին, թէ որպէս սպիտակացուցանեն զմոմն։ Եւ ապա ի թագաւորական ծառայից իւրոց երեք ծառայ տուեալ էր նմա յաշակերտութիւն, եւ հրամայեալ էր, թէ գնա ի Սպահան եւ զարուեստդ զայդ ուսո ծառայիցդ մերոց եւ բեր առ իս ուր եւ իցեմ ես։ Եւ Մովսէս վարդապետն եկեալ ի Սպահան՝ ուսոյց զծառայսն, եւ զբազում մոմս պայծառագոյնս սպիտակացոյց, եւ յորժամ լուաւ, թէ շահն գնաց ի Ֆահրապատ՝ առեալ ընդ իւր զսպիտակացուցեալ մոմսն, եւ զուսուցեալ ծառայսն գնաց ի Ֆահրապատ. եւ մատոյց թագաւորին. իբրեւ ետես թագաւորն զսպիտակացուցեալ մոմսն, կարի պայծառ եւ հրճուալի, այլ եւ վասն յարմարագոյն թափելոյն, յոյժ հաճեալ եւ հաւանեալ էր. նա եւ վասն ուսանելոյ ծառայիցն առաւելապէս ուրախացեալ էր՝ եւ զուարթացեալ խնդայր։
Եւ յետ սուղ ինչ աւուրց հասեալ էր ի վերայ աւուրք մեծի տօնի յայտնութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Եւ յաւուրս յայսոսիկ Ջուղայեցի խօջայ Նազարն եւս ի Ֆահրապատ էր, հրամայեաց շահն խօջայ Նազարին, թէ պատուիրեա՛ վարդապետին, լաւագոյն իմն հոգաբարձութեամբ տեսանել զպատրաստութիւն՝ որ վասն Ջրօրհնէքին, զի հանդիսաւոր լիցի։ Եւ յաւուր տօնին՝ յորժամ եկեալ էր վարդապետն Մովսէս ի վերայ գետոյն յօրհնել զջուրն. ընդ գեղեցիկ յարմարումն զարդուցն, եւ ընդ կարգաւորաբար շարժումն, եւ ի կանգնիլն պաշտօնէիցն յոյժ հաճեալ եւ հաւանեալ էր արքայ, եւ խանդաղատեալ ի վերայ Մովսիսի։ Եւ զայս իմանամք առնել խնամ ամենակալին Աստուծոյ՝ որ զսիրտ ամենայն թագաւորաց ունի ի ձեռին, եւ ոչ թէ հաճոյական արարմունքն Մովսիսի, այլ եւ խօջայ Նազարն եւս բանս բարիս յոլով խօսեցեալ էր ընդ շահին՝ վասն Մովսէս վարդապետին։ Իսկ շահն հարցեալ էր ի խօջայ Նազարէն թէ, զի՞նչ խնդիրք ունի վարդապետն ի սրտի իւրում, զի կատարեսցուք. ոսկի, արծաթ եւ այլ ինչ, զոր կամի. իսկ վարդապետն եւ ոչ միոյ իրաց հաճեալ էր, քանզի ասէր. «Ոչ ունիմ ես կարիս մարմնաւոր իրաց, զի զպէտս իմ Տէրն իմ հոգայ օր ըստ օրէե։
Եւ յետ աւուրց ասաց խօջայ Նազարն առ արքայ. «Զլուսարարութիւն Էջմիածնի եթէ շնորհես սմա, յոյժ բարւոք առնես, քանզի ինքն եւս զայն խնդրէե։ Եւ խնամօքն Աստուծոյ թագաւորն շնորհեալ էր զայն խնդիրն, այլ եւ գրեալ զրաղամ՝ տուեալ էր Մովսէս վարդապետին. եւ Մովսէս վարդապետն ելեալ ի Ֆահրապատայ գնաց յԷջմիածին։
Իսկ Սահակ կաթուղիկոսն մինչ էր ի Սպահան, լուաւ թէ Մովսէս վարդապետն էառ զլուսարարութիւնն Էջմիածնի, ելեալ եկն Սահակ ի Ֆահրապատ ի դուռն թագաւորին վասն այսց իրաց, իբրեւ մատուցեալ առ դիւան բէկին, ծանոյց նմա զվտանգն իւր՝ եւ ասաց թէ զուլմ արարեալ էք ինձ, որ զԷջմիածինն տուեալ էք Մովսիսին. եւ դիւան բէկին արար զպատասխանի. «Թէպէտ տուաք նմա զԷջմիածինն, զնորին լուսարարութիւնն տուաք՝ եւ ոչ զկաթուղիկոսութիւնն. կաթուղիկոսութիւնն քո է, եւ լուսարարութիւնն նորա, դու զքոյն վարեա՝ եւ նա զիւրնե։ Այլ եւ ի դրունս մեծամեծաց բազումս շրջեցաւ Սահակն, սակայն ոչինչ օգտեցաւ։ Իբրեւ ետես թէ ոչինչ օգնէ, ելեալ ի Ֆահրապատայ եւ եկն ի Թարվէզ. եկին ընդ Սահակին եւ շահի ղուլերն, որ զմուղադայ հարիւր թումանն պահանջէին, եւ սոքօք ելեալ ի Թարվիզու եկին յերկիրն Խոյայ։
Եւ Սահակն խորհրդով ներտրամադրեալ մտացն հայեցեալ նկատեաց թէ, ամենայն ազգն Հայոց հեռացեալ ի բաց կացին յինքենէ. այլ եւ Աթոռն Էջմիածին այնու կերպիւ գրաւեցաւ ի ձեռն Մովսէս վարդապետին։ Եւ մուղադայ հարիւր թումանն որ ամ յամէ բաղի մնաց, մնացեալ բաղին մինչեւ յութն հարիւր թումանն եհաս, եւ տակաւին օր աւուր բազմանայ, գիտաց հաւաստեաւ, զի ոչ այլ ինչ իրօք լինի փրկութիւն նմա, եթէ ոչ փախստեամբ։ Վասն որոյ եկեալ է ի Խոյ, զի կամէր ի Խոյայ փախչիլ թաքուն ի ղուլերէն ի քաղաքն Վան յիշխանութիւն եւ յերկիրն Օսմանցւոց։
Մինչ Սահակն ի վերայ այսր խորհրդոյ մտայոյզ լինէր՝ եւ կայր ի վարանման՝ թէ որպէս արասցէ, ոմանք ի հին բարեկամաց նորա, յորոց էին Մանուէլ եպիսկոպոսն Խոր Վիրապայ, եւ Մկրտիչ եպիսկոպոսն Հաւուց Թառայ, սոքա այլօքն հանդերձ, որք կային յերկիրն Երեւանայ, առաքեցին թուղթս յուսադրական բանիւ առ Սահակն ի Խոյ, թէ մի երկնչիր, այլ եկ յԵրեւան քաղաք, քանզի Թահմազղուլի խանն գթով է ընդ քեզ, եւ մեք ամենեքեան համախոհք քո եմք, վասն որոյ եկ առ մեզ աստ, եւ ապա զպատշաճն գործոց խորհեսցուք։ Եւ յայսց յուսադրական բանից քաջալերութիւն ընկալեալ Սահակ կաթուղիկոսն՝ յայնժամ ոչ փախեաւ, այլ եկն յԵրեւան. եւ շահի ղուլերն եւս ընդ նմա։ Իբրեւ շրջեցաւ ընդ երկիրն ամենայն յայս կողմն եւ յայն կողմն, ոչ ոք ընդունէր զնա, եւ հայէր յերեսս նորա՛ մինչ որ զհիւրընկալութիւնն նորա հարեւանցի եւ վեր ի վերոյ առնէին։ Իսկ ղուլերն հանապազ նեղէին զնա, թէ զթագաւորական պարտսն վճարեա՝ եւ զմեր տօնլուղն տուր, եւ նա՝ զի ոչ ունէր ինչս եւ յամենից կողմանց վհատեալ էր եւ անճար մնացեալ. եւ յուսադրող բարեկամքն իւր ոչինչ կարացին օգնել նմա, վասն որոյ հաստատուն եդեալ ի մտի զի հնարիւք իմն զերծեալ փախիցէ։
Եւ յաւուրսն յայնոսիկ եկն եհաս տօն յայտնութեան Տեառն, որ յամենայն ամի Մովսէս վարդապետն զտօնն զայն մեծախումբ հանդիսիւ եւ հրաշալի փառաւորութեամբ կատարէր. եւ էին ամենեքեան յԵրեւան քաղաքի, Մովսէս վարդապետն, եւ Սահակ կաթուղիկոսն, եւ շահի ղուլերն։ Գնացեալ Սահակն ասաց ընդ ղուլերուն՝ թէ խանն հրամայեաց զտօն Ջրօրհնեացն բազմազան եւ մեծահանդէս կատարել, վասն որոյ ասաց ինձ Մովսէս վարդապետն. «Գնա՛ դու յԷջմիածին՝ եւ զամենայն պատուական եւ զվաղեմի անօթսն՝ զոր դուք պահեալ էք ի դարանի՝ բեր աստ, զի զտօնն կատարեսցուքե. եւ զայս ասելով հաւանեցոյց զնոսա՝ զի թոյլ տացեն նմա գնալ. եւ նոքա հաւատացին նմա եւ թողին։
Իսկ Սահակն, քանզի ունէր զպատուական ձին՝ զոր շահն նմա պարգեւ էր տուեալ, հեծեալ ուղղեցաւ ընդ ճանապարհն Էջմիածնի, իբր թէ գնալոց է յԷջմիածին եւ բերելոց է զանօթսն։ Եւ ի հասանելն ի կէս ճանապարհին՝ փոխեալ զձեւ զգեստոյն ի ձեւ եւ ի կերպ զօրականի, եւ դարձուցեալ զերեսանակ երիվարին, եւ դիմեալ դէպ ի Նախչուան քաղաք եւ ի սահմանս նորա։ Իսկ ի մտրակել օդապարիկ եւ քաջազօրեղ եւ բարձրապարանոց երիվարին, ո՛չ թէ զերեսօք երկրի, այլ ընդ երկնիւք եւ ի վերայ թեւոց ամպոց առեալ ածէր զնա շեշտակի ի սահմանս երկրին Նախչուանայ. եւ եկեալ ի նաւատեղն Դարաշամբայ գեղջն՝ եւ նաւով անցեալ զգետն Երասխ, եւ գնացեալ ի Չորս՝ յորմէ ի Խոյ, եւ անտի ի Վան քաղաք։ Եւ այսու կերպիւ ճողոպրեալ փրկեցաւ Սահակ կաթուղիկոսն ի ձեռաց ղուլերուն, եւ գնաց ի մասն բաժնի երկրին Օսմանցւոց։
Յետ այսոցիկ իբրեւ զգացին շահի ղուլերն զփախուստն Սահակայ՝ եկին առ Մովսէս վարդապետն, թէ դու առաքեալ ես զՍահակն յԷջմիածին վասն անօթի. եւ Մովսէս ասաց՝ «Ես զՍահակն ոչ տեսեալ եմ եւ ոչ առաքեալ, այլ նա այդու բանիւդ զձեզ խաբեալ է եւ փախեալե։ Եւ ղուլերն թէպէտ բազմաւ կերպիւ կողմէ ի կողմ անկան, երբեմն առ խանն գնալով, եւ երբեմն առ շեխն, եւ երբեմն առ դատաւորն, եւ երբեմն առ Մովսէս վարդապետն, ոչինչ կարացին պատուաստել ի վերայ Մովսէս վարդապետին. այլ ամենայն կողմանց վհատեալք, դարձան եւ գնացին ի տեղիս իւրեանց ղուլերն ամենեքեան։ Եւ այս եւս այսպէս։
[Ի]
ՎԱՍՆ ՀԱԿԱՌԱԿՈՒԹԵԱՆ ՍԱՀԱԿ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍԻՆ, ԶՈՐ ԱՐԱՐ ԸՆԴ ՍՈՒՐԲ ԷՋՄԻԱԾՆԻ ԵՒ ԸՆԴ ՄՈՎՍԷՍ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍԻՆ
Յետ փախստեան Սահակ կաթուղիկոսին յաշխարհ տէրութեան Օսմանցւոց, մեռաւ թագաւորն Պարսից Շահաբաս՝ որ զհարիւր թուման մուղադայն եդեալ էր ի վերայ կաթուղիկոսացն, եւ փոխանակ Շահաբասին թագաւորեաց թոռն նորին Շահսէֆի։
Իսկ ազգն Հայոց ամենեքեան՝ արեւելեանք եւ արեւմտեանք, հանապազ հեծէին, եւ երկնէին եւ յոգւոց հանէին վասն հարիւր թուման մուղադային, որ ի տարապարտուց եդաւ ի վերայ աթոռոյն, զի սուգ անմխիթար եւ տրտմութիւն անփարատելի կայր ի վերայ ամենեցուն, եւ միահաղոյն տրտմութեամբ զգածեալ ի տարակուսի կային, եւ որքան մտածէին, ո՛չ կարէին գտանել թէ որով հնարիւք բարձցեն զայսպիսի ծանր եւ զստուար լուծս ի պարանոցէ աթոռոյն։ Եւ ի խնամոցն Աստուծոյ գտին ժամանակս զայս, յորժամ թագաւորեաց Շահսէֆին, քանզի նոր թագաւոր էր եւ մանուկ տիօք. եւ ամենայն նախարարքն եւ իշխանքն՝ որք կային ի դուռն նորա, ճանաչէին ի քրիստոնէից զարս երեւելիս, եւ մանաւանդ զխօջայ Նազարն՝ որ նախապատիւ էր քան զամենեսեան. զոր եւ այս խօջայ Նազարս գրէ ի Սպահանայ առ Մովսէս վարդապետն, եւ փայեկաւ հասուցանէ ի նա՝ որ էր ի սուրբ Էջմիածին յայնժամ, գալ փութանակի ի դուռն արքային, զի թերեւս հնարեսցեն բառնալ զհարիւր թուման մուղադայն։
Յայնժամ Մովսէս վարդապետն աճապարեալ եհաս ի Սպահան, եւ միջնորդութեամբ խօջայ Նազարիս բազում գանձս ծախեալ, եւ յոգնակի աշխատութիւնս կրեալ, հազիւ թէ կարացին բառնալ զհարիւր թուման մուղադայն, որ ծանր բեռն անկաւ ի վերայ կաթուղիկոսարանին՝ զի Շահսէֆին հրամայեաց եւ գիր ետ թէ՝ անցայ ի հարիւր թուման մուղադայէն։
Յետ այսորիկ քրիստոնեայքն խնդրեցին ի Շահսէֆի թագաւորէն վասն Մովսէս վարդապետին հրաման կաթուղիկոսութեան, եւ շահն ետ զհրաման եւ թուղթ կաթուղիկոսութեան Մովսէս վարդապետին։ Ապա ամենայն ազգն Հայոց, որք յարեւելս եւ յարեւմուտս կային՝ միաբանեցան թղթով եւ բանիւ, եւ արարին զՄովսէս վարդապետն կաթուղիկոս, եւ հաստատեցին ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին։
Իսկ չարն սատանայ՝ զՄովսէս վարդապետի կաթուղիկոսութիւնն ծանր թուեցոյց ի սիրտ Սահակ կաթուղիկոսին, զի համարէր ի սրտի իւրում, թէ Մովսէսն առանց իրաւանց, հնարիւք իմն եհան զաթոռն եւ զկաթուղիկոսութիւնն ի ձեռանէ իմմէ, եւ յինքն կորզեալ ընկալաւ զերկոսեանն. եւ հանապազօր նախանձ կրեալ ի սրտի իւրում, վասն որոյ սկսաւ նախանձախնդիր լինել։
Եւ Մովսէս վարդապետն, որ եղեւ կաթուղիկոս, ունէր միաբանս եւ աշակերտս բազումս, եւ վասն նորոգութեան սրբոյ Էջմիածնի՝ որ նոր էր սկսեալ, առաքեաց զաշակերտսն իւր ի նուիրակութիւն՝ զի բերցեն ինչս յօժանդակութիւն նորոգման սուրբ Աթոռոյն Էջմիածնի։ Եւ Փիլիպպոս վարդապետն՝ որ էր եւ սա մի յաշակերտացն Մովսիսի, որոյ հրամանաւ գնաց ի նուիրակութիւն յԱրզրում եւ ի Բաղէշ եւ ի Վան, եւ մինչ էր Փիլիպպոս վարդապետն ի Վան քաղաքի, գտաւ անդ եւ Սահակ կաթուղիկոսն՝ որ շրջագայէր այսր եւ անդր, եւ դեռ նոր սկսեալ էր յսկիզբն գործոց հակառակութեան եւ Փիլիպպոս վարդապետն եւ երեւելի արքն՝ որք ի Վան քաղաքին կային, որ էր Խանենց խօջայ Ամիրխանն, եւ խօջայ Թումէն. այլ եւ խօջայ Շիրաքն, եւ խօջայ Միրաքն, եւ խօջայ Փօլատն, եւ խօջայ Սարուխանն, եւ այլք բազումք, խօսեցան ընդ Սահակ կաթուղիկոսին, զի զհակառակութիւն եւ զխռովութիւնն թողցէ, եւ մի՛ ի դրունս այլազգեաց դեգերելով ցրուեսցէ զինչս քրիստոնէից։ Եւ Փիլիպպոս վարդապետն համակամութեամբ դոլվաթաւորացն միաբանեալ յանձն առին՝ որ ի սուրբ Էջմիածնէ տացեն ի տարին զերիս հարիւր ղուռուշս յամենայն ամի անխափան Սահակ կաթուղիկոսին, որքան ինքն կենդանի է՝ ի պէտս ծախուց իւրոց կարեաց. եւ զՂուռուպաշայ վանքն իւրովք մտիւքն ետուն նմա, զի անդէն նստեալ կացցէ ի խաղաղութեան. եւ թէպէտ Փիլիպպոս վարդապետն եւ խօջաներն ի բազում աւուրս բազմակի խօսեցան զխաղաղութիւն, այլ Սահակ կաթուղիկոսն ոչ հաճեցաւ եւ ոչ դարձաւ ի չար դիտաւորութեանց խորհրդոց իւրոց, այլ գնաց ի դուռն վէզիրին՝ առ ի կատարել զխորհուրդս սրտի իւրոյ։
Մինչ շրջէր Սահակն ի մէջ ազգին Հայոց՝ որք կային ընդ իշխանութեամբն Օսմանցւոց, այսր եւ անդր յաշխարհս եւ ի քաղաքս, զարս ոմանս ի վարդապետաց եւ յեպիսկոպոսաց եգիտ իւրոց խորհրդոցն կամակից. յորոց մի էր եւ Պօղոս անուն վարդապետ ոմն, որ էր ի Սսայ կաթուղիկոսարանէն՝ եղբօրորդի Յովհաննէս կաթուղիկոսին Սսայ. թէպէտ յոլովք կային չարի խորհրդեանն համախոհք, այլ կատարիչք չար գործոյն սոքա երկոքեանս էին, Սահակ կաթուղիկոսն եւ Պօղոս վարդապետն։
Եւ Պօղոս վարդապետն գնաց ի մեծ քաղաքն Կոստանդնուպօլիս առ Զաքարիա վարդապետն, եւ էր Զաքարիա վարդապետս յերկրէն Վասպուրականի՝ եւ էր յայսմ ժամանակի առաջնորդ ազգին Հայոց՝ որք կային ի Կոստանդնուպօլիս, զի անուամբ պատրիարգութեան՝ եւ թագաւորական մուղադայիւ եւ հրամանաւ նստեալ էր առաջնորդ ի Կոստանդնուպօլիս։ Եւ էր սա յոյժ ներհակ Մովսէս կաթուղիկոսին, եւ ձեռնտու եւ օգնական Սահակ կաթուղիկոսին, վասն որոյ գրեաց արզայ, եւ մատոյց առաջի թագաւորին Սուլթան Մուրատի, որ ի նմին աւուրսն ի Կոստանդնուպօլիս էր. «Խնդիրք մեր, հայազուն քրիստոնէիցս, այս է ի թագաւորէն, զի շնորհեսցէ հրաման կաթուղիկոսութեան Սահակ կաթուղիկոսին, զի հովուեսցէ մերովք օրինօք զամենայն քրիստոնեայս՝ որք իցեն ազգաւ հայ, որք կան ընդ իշխանութեամբ ինքնակալ թագաւորութեանդ Օսմանցւոցե։ Եւ թագաւորն ետ հրաման եւ թուղթ կաթուղիկոսութեան Սահակին, որպէս եւ խնդրեաց Զաքարիա վարդապետն, եւ զայս թուղթ իշխանութեան՝ Զաքարիա վարդապետն ետ ցՊօղոս վարդապետն, եւ առաքեաց առ Սահակ կաթուղիկոսն, եւ պատուիրեաց ոչ թուլանալ եւ ոչ կասուլ ի չար դիտաւորութեանցն, այլ ջանալ եւ աշխատել մինչեւ ցկատարումն։ Եւ ի ժամանակիս՝ յորում զայս թուղթս եհան Զաքարիա վարդապետն ի թագաւորէն, ոչ էր անդ առ թագաւորն թագաւորի մեծ վէզիրն, որում անունն էր Խոսրով փաշայ, այր բազմահանճար եւ խրոխտ իշխան, եւ բնաւ ոչ էր տեղեակ վէզիրն այսմ գործոյ. եւ որպէս յայտ է ամենեցուն՝ զի կարգ եւ սահմանք է Օսմանցւոց, զի զամենայն գործ եւ զորպիսութիւն ազգաց եւ ազանց, իշխանաց եւ պետաց, կողմնակալաց եւ կուսակալաց վէզիրն հոգայ, տայ եւ առնու, որոյ սակս եւ կարգեալ է, եւ սոքա զանց արարեալ զվէզիրաւն, եւ առ թագաւորն գնացեալ առին հրաման կաթուղիկոսութեան։ Եւ այնու թղթովն Սահակ կաթուղիկոսն եւ Պօղոս վարդապետն եկին ի քաղաքն Տիգրանակերտ՝ որ է Ամիթ՝ առ մեծ վէզիրն Խոսրով փաշայ, զի ի նմանէ եւս առցեն հրաման եւ թուղթ կաթուղիկոսութեան։
Իսկ բարեպաշտ քրիստոնեայքն՝ որք յազգէն Հայոց բնակեալ էին ի քաղաքն Ամիթ, որ էր խօջայ Երեմիայն, եւ խօջայ Մախսուտն, եւ Վանեցի խօջայ Ռօհիջանն, որ էր այս վէզիրիս քուրքչի պաշի եւ հաւատարիմ եւ հաճոյական սպասաւոր առաջի նորա։ Այլ եւ Բարսեղ վարդապետն, որ էր նոյն քաղաքին առաջնորդ, եւ էր սա բարեկամ սուրբ Էջմիածնի եւ Մովսէս կաթուղիկոսին, քանզի եւ սա յաշակերտաց Սրապիոն կաթուղիկոսին էր, վասն որոյ եւ յիշեցաք ի ճառի Սրապիոնին։ Եւ այլ եւս դօլվաթաւորք եւ վարդապետք բազումք ժողովեցան ի Ամիթ քաղաք ի կողմանէ սուրբ Էջմիածնի՝ եւ ջանային խափանել զՍահակ կաթուղիկոսի չար դիտաւորութիւնն։
Վասն զի Սահակ կաթուղիկոսն եւ ամենայն համախոհքն իւր սահմանեալ էին ի մէջ իւրեանց, թէ Սահակ կաթուղիկոսն առցէ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան ի վէզիրէն, եւ գնացեալ ի Մշու սուրբ Կարապետն՝ իւր աթոռ կալեալ անդ նստցի, եւ անդ օրհնեսցէ մեռոն, եւ անտի առաքեալ բաժանեսցէ յազգս Հայոց, որք կան ընդ իշխանութեամբն Օսմանցւոց, եւ զվաղեմի սահմանեալ զթեմն եւ զվիճակն սուրբ Էջմիածնի հատեալ շորթեսցէ յինքն, եւ ընդ իւրով իշխանութեամբ գրաւեսցէ բռնութեամբ թագաւորական իշխանութեան. եւ խափանեսցէ զնուիրակն եւ զիշխանութիւն սուրբ Աթոռոյն Էջմիածնի։
Իսկ քրիստոնեայք ամենեքեան՝ թէ եկեղեցականք եւ թէ աշխարհականք ի բազում աւուրս գնային առ Սահակ կաթուղիկոսն, աղաչէին եւ խնդրէին, մի մատներ զտառապեալ ազգս Հայոց ի բերան այլազգի բռնաւորաց՝ եւ մարդադէմ գազանաց։ Եւ խոստացան Սահակ կաթուղիկոսին, թէ ի քաղաքաց կամ ի վանօրէից որում եւ հաճեսցի՝ ինքեան լիցի թեմօք եւ վիճակօք, որքան ինքն կենդանի իցէ. եւ նուիրակ Էջմիածնի մի մտցէ ի նա, այլ եւ ընդ սմին հանապազ յամենայն ամի ի տարին հինգ հարիւր ղուռուշ Էջմիածնի նստողն տայ Սահակ կաթուղիկոսին վասն իւր օր աւուր խարջին։ Արդ այսպէս եւ ըստ այսմ օրինակի բազմակի եւ յոլովակի՝ գուն գործեալ հնարեցան, եւ մաղթէին գալ ի խաղաղութիւն Սահակ կաթուղիկոսն եւ Պօղոս վարդապետն, եւ նոքա ոչ եկին։
Եւ Մովսէս կաթուղիկոսն՝ որ յԷջմիածինն էր, եւ Փիլիպպոս վարդապետն՝ որ տակաւին ի Վան էր, սոքա եւս յիւրաքանչիւր տեղեաց գրեցին թուղթ մաղթանաց առ Սահակ կաթուղիկոսն, եւ երեւելի արամբք առաքեցին՝ զի դադարումն արասցէ խռովական գործոյն։ Եւ այլ եւս թուղթ առ բարեկամս իւրեանց, որպէս թէ համոզել զՍահակն ի խաղաղութիւն եւ կատարել զհաճոյս կամաց նորա, զինչ եւ խնդրեսցէ։
Իսկ Սահակ կաթուղիկոսն եւ Պօղոս վարդապետն բնաւին ոչ եղեն ունկնդիրք, այլ գրեցին արզայ յիւրեանց կողմանէ եւ միջնորդութեամբ Եաղուբ փաշային հասուցին ի ձեռն վէզիրին, եւ գոյացութիւն բանի արզային էր ըստ այսմ օրինակի. «Յայտ լիցի մեծի եւ անպարտելի տէրութեան հզօրիդ, խնդրեմք զի շնորհեսցես մեզ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան ազգին Հայոց, եթէ լիցի այս բան հաճոյ կամաց վեհիդ՝ եւ արժանացուսցես զմեզ այսմ սպասաւորութեան, մեք յաւելումք ի գանձարանն արքունի ամ յամէ իւրաքանչիւր տարւոջ ԺՌ. ղուռուշ, որ ամ յամէ տամք։ Նաեւ յաղագս այսմ գործոյ ի թագաւորէն եւս խնդրեցաք թուղթ հրամանի եւ նա պարգեւեաց, զոր ահաւասիկ ունիմք առ մեզ. եւ արդ՝ ի քումմէ մեծութենէ եւս խնդրեմք, զի հաստատուն լիցի գործս մեր քոյով հովանաւորութեամբնե։ Զայս թուղթս արզայի Եաղուբ փաշայն մատոյց առաջի վէզիրին. եւ վէզիրն ընթերցաւ եւ մտօքն հաւանեցաւ, բայց բանիւ ինչ ոչ ասաց։
Եւ յայլում աւուր՝ արքն, որք ի կողմանէ Էջմիածնի էին, նոքա եւս գրեցին արզայ եւ մատուցին վէզիրին ի պատշաճ ժամու, եւ գոյացութիւն բանից արզային էր այս. «Խնդրեմք յաշխարհաշէն եւ ի խաղաղարար տէրութենէ հզօրիդ՝ զի մի մատնեսցես զաղքատ եւ զտառապեալ ժողովուրդս ի ձեռս դոցա, զի դոքա վասն փառամոլութեան եւ ագահութեան իւրեանց մատնեն զողորմելի ռիաթն ի ներքոյ ծանր հարկի, որ է ժողովրդեանն մեծ սիթամ եւ գործողացն մեղքե։ Եւ յետ ընթերցման արզայիս՝ պատասխանեալ է վէզիրն արանցն մատուցանողաց արզային. «Անխելք հայեր, զիա՞րդ ոչ տամ նոցա զկաթուղիկոսութիւն, զի նոքա ի տարւոջն զԺՌ. ղուռուշ յաւելուն ի գանձարան թագաւորինե։ Իսկ խօջայ Ռուհիջանն՝ որ վասն հաւատարմութեան իւրոյ համարձակութիւն ունէր առաջի վէզիրին, ասաց առ վէզիրն. «Փառաւոր տէր իմ, եթէ զողորմելի եւ զտառապեալ ազգն Հայոց վասն գանձի վաճառես նոցա, ինձ վաճառեա, եւ ես ոչ թէ ԺՌ ղուռուշ, այլ ԻՌ. ղուռուշ տամե։
Եւ ամենաթագաւորն Աստուած՝ որ ունի ի ձեռին զսիրտ ամենից թագաւորաց եւ իշխանաց՝ ըստ Սողոմօնի [հմմտ. Առակ. ԻԱ 1], ի վերայ բանից Ռուհիջանին եբաց զտեսարան մտաց վէզիրին, որ կրկնակի հարցումն արար. եւ խօջայ Ռուհիջանն զամենայն որ ինչ պատշաճ էր ծանուցանելոյ ասաց անդէն. եւ վասն նախանձ արկանելոյ ի սիրտն վէզիրին՝ զայն եւս յուշ արարեալ է նմա, թէ ամենայն պէտք, եւ իշխանք, կողմնակալք եւ կուսակալք ազգին Օսմանցւոց խոնարհին ընդ տէրութեամբ քով եւ առ քեզ գան խնդրել եւ առնուլ պատիւ եւ իշխանութիւն, իսկ սոքա զանց արարեալ զքեւ առ թագաւորն գնացեալ՝ առեալ են զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան։ Եւ յետ վճարման ամենայն բանիցն արձակեցան խօջայքն ի վէզիրէն՝ եւ ի բաց գնացին։
Եւ յաւուրն յորում նստաւ վէզիրն յատեան բազմախուռն հանդիսիւ, առնէր դիւան՝ Եաղուբ փաշայն, որ էր միջնորդ եւ յարդարիչ գործոց Սահակ կաթուղիկոսին, զՍահակ կաթուղիկոսն եւ զՊօղոս վարդապետն ածեալ ի հանդէսն յանդիման կացոյց առաջի վէզիրին։
Եկին ի նոյն հանդէս եւ արքն՝ որք ի կողմանէ Էջմիածնի, էին արք բազումք. որոց գլխաւորն էր խօջայ Երեմիայն, եւ խօջայ Մախսուտն, եւ խօջայ Ռուհիջանն, եւ Բարսեղ վարդապետն։ Խօսել սկսաւ վէզիրն առ Սահակ կաթուղիկոսն եւ առ Պօղոս վարդապետն՝ եւ ասաց. «Զի՞նչ է յօժարութիւն կամացն ձեր, ո՛վ արք, որք դեգերիք ի դրունս իշխանութեանսե։ Պատասխանեաց Սահակն. «Զոր ինչ արզայ թղթովն մատուցաք առաջի Տեառն մերումե։ Եւ վէզիրն հրամայեաց զարզայն ընթեռնուլ, յորում գրեալն էր՝ թէ ի թագաւորէն ընկալաք հրաման կաթուղիկոսութեան, եւ արդ՝ ի քէն եւս խնդրեմք։ Եհարց վէզիրն ցՍահակն, թէ արդարեւ ընկալեա՞լ էք թուղթ կաթուղիկոսութեան ի թագաւորէն. եւ նա ասաց. «Այո՛, մատեաք առ թագաւորն եւ առաք զհրամաննե։ Ասաց վէզիրն. «Դուք յորո՞ւմ աւուր ծանուցիք մեզ զորպիսութիւն ձեր՝ եւ մեք անփոյթ արարեալ ոչ կատարեցաք զխնդրուածս ձեր, որ զանց արարեալ զմեօք գնացիք առ թագաւորն ձանձրացուցանել զգլուխ նորաե։ Եւ նոյնժամայն հրամայեաց վէզիրն որոց կային առաջի իւր, սպասաւորաց եւ դահճաց դնել զՍահակ կաթուղիկոսն եւ զՊօղոս վարդապետն ի ֆալախայ եւ բրածեծ առնել. եւ այնչափ հարկանել մինչեւ կամ դառնալ ի հաւատոց իւրեանց յանօրէն օրէնս Մահմետի, եւ կամ ի ներքոյ փայտի մեռանիլ։ Իսկ սպասաւորք վէզիրին առժամայն կատարեցին զհրամանն. զի զՍահակ կաթուղիկոսն եւ զՊօղոս վարդապետն եդին ի ֆալախայ եւ յերկուց կողմանց կանգնեալ արանց հաստ բրօք սկսան անողորմ հարկանել, միշտ հարկանէին եւ միշտ ասէին. «Արդ՝ դարձէք ի մոլար հաւատոց ձերոց՝ եւ մտէք ի ճշմարիտ օրէնս մեր՝ եւ զերծջիք ի տանջանաց՝ եւ ի դառն մահուանէ, ապա թէ ոչ՝ ոչ դադարիմք ի հարկանելոյ մինչեւ ցմահն ձերե։
Եւ իբրեւ եղեւ՝ զի մատնեցան ի հարուածս գանից Սահակ կաթուղիկոսն եւ Պօղոս վարդապետն, եւ զինուորքն անողորմ եւ ուժգին հարկանէին, զի թերեւս ի վտանգէ տանջանացն դառնայցեն յիւրեանց հաւատոցն։ Յայնժամ խօջայ Երեմիայն եւ ընկերքն իւր խորհեցան՝ զի մի գուցէ ոչ կարիցեն տեւել տանջանացն՝ եւ դառնայցեն ի հաւատոցն՝ եւ լինիցի նոցա խիղճ մտաց եւ ազգին Հայոց մեծ ամօթ եւ նախատինք, որ եւ առժամայն նոքին խօջայքն այսր եւ անդր ընթացան առ նախապատիւ իշխանս վէզիրին, եւ խոստացան նոցա արծաթս բազումս, զի բանս մաղթանաց խօսեսցին առաջի վէզիրին վասն փրկութեան Սահակ կաթուղիկոսին եւ Պօղոսի վարդապետին։ Եւ իշխանքն ըստ պատշաճին խօսեցան առաջի վէզիրին բարեխօսութիւն, որով ցածեաւ բարկութիւն վէզիրին, եւ հրամայեաց արձակել ի տանջանաց, եւ ի բաց վարել ի դրանէ դիւանին։ Եւ զինուորքն յետ արձակելոյն, հարկանելով եւ ձաղելով զկառափունս նոցա վարեցին արտաքս ի հանդիսէն։
Եւ իբրեւ այսպէս եղեւ կատարումն գործոյ Սահակ կաթուղիկոսին եւ Պօղոսի վարդապետին, այնուհետեւ եկն ի վերայ նոցա ամօթ եւ պատկառանք. եւ անկան երեսք նոցա, եւ ոչ եւս կարէին հայիլ յերեսս քրիստոնէից, եւ ոչ համարձակէին շրջիլ ի մէջ մարդկան վասն ամօթոյ։
Եւ ապա Պօղոս վարդապետն գնաց ի մեծ քաղաքն Կոստանդնուպօլիս, եւ անտի յՈւռումէլի, եւ անտի յաշխարհն Իլախաց, եւ կացեալ ժամանակս ինչ եւ ապա վախճանեցաւ, եւ անդէն թաղեցաւ։ Սոյնպէս եւ Սահակ կաթուղիկոսն, սակաւ սակաւ գնալով եհաս ի գաւառն Կարնոյ, եւ անտի յաշխարհն Վրաց, եւ անտի յԱրարատ գաւառ եւ ի սուրբ Էջմիածին, եւ մնաց անդէն ի սուրբ աթոռն յԷջմիածին։
Եւ ըստ ցաւակիր բնութեանս մարդկան պատահեցաւ ցաւ իմն ոտից Սահակ կաթուղիկոսին, եւ օր աւուր յաւելաւ ցաւն, յորմէ պատճառէ ուռան երկոքին ոտքն նորա, եւ օր աւուր յաւելաւ ուռուցն, եւ եհաս մինչեւ ի փորն եւ բազում աւուրս մնաց այնպէս, եւ ցաւն այն յոյժ ցաւէր, եւ կարի վշտացուցանէր զնա։
Իսկ ի նեղութենէ ցաւոյն՝ յաւուր միում ասաց Սահակ կաթուղիկոսն, բառնալ զինքն եւ տանել ի տաճար սուրբ Էջմիածնի, եւ անկեալ ի վերայ իջման տեղեացն Քրիստոսի, յորում տեղի Քրիստոսն իջեալ է. եւ բազում հառաչանօք եւ փղձկեալ սրտիւ եւ յորդաբուխ արտասուօք եւ ցաւագին անձամբ զերեսս ի գետին փարելով, ի բազում ժամս ելաց դառնապէս, եւ ընդ արտասուացն մաղթողական բանիւ ասաց. «Ո՛վ Տէր իմ եւ Աստուած իմ Յիսուս Քրիստոս, դատապարտեալ ծառայ քո եմ եւ մեղուցեալ հոգւով եւ մարմնով, եթէ կամք քո հաճի կեալ ինձ կենդանի, փութով փրկեա զիս ի ցաւոյս՝ եւ տո՛ւր ինձ առողջութիւն. եւ եթէ կամք քո հաճի մեռանել ինձ, փութով տուր ինձ զմահ, զի հանգեայց ի տառապանաց ցաւոյսե։ Եւ անդէն ի նմին տեղւոջ ի մէջ եկեղեցւոյն կոչեալ առ ինքն զոմն ծեր եպիսկոպոս եւ խոստովանեալ զամենայն յանցանս մեղաց իւրոց, եւ հաւատով եւ յուսով հաղորդեալ ի պատուական մարմնոյ եւ յարենէ Որդւոյն Աստուծոյ։ Եւ ապա բարձեալ տարան ի տունն, յորում կայր հիւանդ, եւ ի գիշերին յայնմիկ հասանէ նմա մահ՝ եւ աւանդէ զհոգին, եւ վճարէ զկեանս իւր, եւ հանգչի ի տառապանաց ցաւոյն ըստ խնդրանաց իւրոց։ Եւ կատարեալ զկարգ թաղմանն ի վերայ նորա՝ տարեալ թաղեցին ի դիրս գերեզմանացն։ Արդ զրաւ կենաց Սահակ կաթուղիկոսին եւ Պօղոս վարդապետին այսպէս եղեւ, որոց ողորմեալ Տէրն Քրիստոս ներումն արասցէ նոցա՝ անբաւ մարդասիրութեամբն իւրով. ամէն։
[ԻԱ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԱՌԱՔԻՆԱԳՈՐԾ ԱՐԱՆՑ ՍԱՐԳԻՍ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ ԵՒ ՏԷՐ ԿԻՐԱԿՈՍԻՆ, ՈՐՔ ԵՂԵՆ ՍԿԻԶԲՆ ՇԻՆԵԼՈՅ ԵՒ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՅ ԱՆԱՊԱՏԱՑ։ ՈՐՈՎՔ ԵՒ ՊԱՏՃԱՌՔ ԱՄԵՆԱՅՆ ԲԱՐԵԿԱՐԳՈՒԹԵԱՆ ՎԱՆՕՐԷԻՑ ԵՒ ԵԿԵՂԵՑԵԱՑ ԵՒ ՆՈՑԻՆ ԲՆԱԿՈՂԱՑ
Այս Սարգիս եպիսկոպոսս էր յաշխարհէն Արարատեան, ի գաւառէն Ամբերդոյ, որ է Արագածոտն, ի գեղջէն, որ ասի Յարենի, որ է մերձ ի գիւղն Կարփի, եւ այժմ է աւերակ եւ անմարդաբնակ. բայց ի ժամանակս հարց մերոց էր շէն գիւղս յայս Յարենի, ուստի էր այս Սարգիս եպիսկոպոսս։ Որոյ եկեալ բնակեցաւ ի մեծափառ ուխտն Սաղմոսավանից, լեալ սպասաւոր բազմահաւաք սրբութեանցն՝ որք կան անդր, որ եւ զկնի ամաց ինչ եղեւ առաջնորդ նոյն վանացն։
Բայց գոյր մերձ այս վանիցս գիւղ մի փոքրիկ, ուստի այր ոմն քրիստոնեայ՝ որսորդ գոլով շրջէր աւուրց յաւուրս ի լերինս որսալ երէ վայրիս։ Եւ եղեւ յաւուր միում գնալ առնս այսմիկ ի մեծ լեառն Արագած վասն որսոյ, եւ ի շրջելն իւրում ի գլուխս լերինն, պատահեցաւ, առն ումեմն ճգնաւորի, որ ի խոռոջս վիմացն նստեալ կայր գճկեալ, ունելով ի գլուխն վեղար եւ զիւրեւ՝ փիլոն. եւ մօտ եկեալ առ ի ստուգիւ գիտել թէ զինչ իցէ այն, ետես զի մարդ էր հաւաստեաւ, եւ մեռեալ էր, եւ այնպիսի նստեալ կայր, եւ մարմինն անապական։ Եւ ի տեսլենէս յայսմիկ անկաւ երկիւղ եւ սոսկումն ի վերայ առնս այս որսորդի, եւ ոչ եւս կարաց ժուժել ի տեղին յայն, այլ դարձ արարեալ անտի եկն ի տուն իւր։ Եւ եկեալ ի Սաղմոսավանք պատմեաց ամենեցուն զննջումն ճգնաւորին, որ պատահեցաւ նմա ի գլուխ լերինն։ Իբրեւ լուաւ զայս Սարգիս եպիսկոպոսն եւ ստուգեալ, վերահասու եղեւ, թէ յորում տեղւոջ իցէ։
Եւ յաւուր միում յանձնեալ զանձն իւր Աստուծոյ Սարգիս եպիսկոպոսն՝ յուսացեալ յառաջնորդութիւնն Աստուծոյ, ելեալ գնաց ի լեառն Արագած, եւ շրջեալ այսր եւ անդր յաւուրս երիս, եգիտ զվախճանեալ ճգնաւորն, եւ բազում փափագանօք եւ ջերմեռանդն սիրով համբուրէր զձեռս եւ զոտս նորա, եւ յետ հեղման բազում արտասուաց՝ ամփոփեալ թաղեաց զնա նորին զգեստիւն. դարձաւ եւ եկն ի վանքն։
Եւ եղեւ այս պատճառ զղջման Սարգիս եպիսկոպոսին եւ հրաժարելոյ յաշխարհէս, քանզի տաղտկալի թուեցաւ յախորժակս սրտի նորա պատիր եւ ընդունայն, խէնէշ եւ խաբուսիկ վայելչութիւն աշխարհիս այսորիկ։ Եւ յայնմ օրէ եւ առ յապա խնդրէր Սարգիս եպիսկոպոս հեռանալ յաշխարհէ, եւ հետեւել լուսաշաւիղ երկնաչու ճանապարհին առաքինական վարուց։ Բայց ոչ գոյր ի ժամանակին յայնմիկ անապատ եւ կամ գիտող կարգաց կրօնաւորական վարուց, վասն բազում հինից թշնամեաց եկելոց ի վերայ եւ վրդովմանց՝ եւ աւերանաց աշխարհիս Հայոց, ամենեւին բնաջինջ եղեալ էր եւ բարձեալ նշոյլ եւ նշմարանք առաքինի գործոց՝ եւ բարի կարգաց յաշխարհէն Հայոց։ Եւ մինչ կայր ի մէջ այսմ վարանմանս Սարգիս եպիսկոպոսն, եդ ի մտի իւրում գնալ ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ յերկրպագութիւն տնօրինականաց Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. եւ ելեալ գնաց յԵրուսաղէմ։
Դարձեալ ի սոյն ժամանակի գտեալ եղեւ միւս եւս այլ ոմն այր, որում անունն էր տէր Կիրակոս, որ կամօք եւ յօժարութեամբ նման գոյր կամաց եւ յօժարութեան Սարգիս եպիսկոպոսին։ Եւ էր տէր Կիրակոս այս ի քաղաքէն Տրապիզոնայ, մտեալ ի կարգ աշխարհի, բայց ոչ վայելեալ, քանզի զկնի սակաւ աւուրց վախճանեալ ամուսնոյ նորա, եւ ինքն մենացեալ իբրեւ զտատրակ ողջախոհ, եւ հանապազօր խոկայր ի պատուիրանս Աստուծոյ, եւ անձանձիր ընթեռնոյր զգիրս աստուածայինս եւ ի միտ առնոյր զպատգամս նոցա, եւ ջանիւք եւ երկօք կրթէր զանձն ըստ հրամանի գրոցն կենցաղավարիլ։
Ի սոյն ժամանակի յայսպիսում խորհրդեան գոլով տէր Կիրակոսիս՝ լուաւ յոմանց վասն Սարգիս եպիսկոպոսի, թէ՝ եւ նա զղջացեալ է յաշխարհէ, եւ կամի հրաժարել՝ եւ հետեւել առաքինի վարուց, վասն որոյ տէր Կիրակոսն ելեալ ի Տրապիզոնայ եւ եկն յերկիրն Արարատու ի Սաղմոսավանք՝ առ ի միաբանիլ ընդ Սարգիս եպիսկոպոսին. եւ ոչ կարաց տեսանել զնա, զի գնացեալ էր յԵրուսաղէմ։ Վասն որոյ եւ սա եդ ի մտի իւրում գնալ յԵրուսաղէմ, եւ դարձեալ ի Սաղմոսավանից եկն ի Տրապիզոն, վաճառեաց զամենայն ինչս իւր. զմասն ինչ ետ աղքատաց. եւ զտունն եւ զանդաստանն իւր աւանդեաց եկեղեցւոյն Տրապիզոնայ, եւ զմասն ինչ էառ ընդ իւր թոշակ ճանապարհին, եւ ելեալ գնաց յԵրուսաղէմ. եւ պատահեցան սոքա երկոքեանս միմեանց, Սարգիս եպիսկոպոս եւ տէր Կիրակոս, եւ յետ աւուրց ինչ առ միմեանս կելոյ, գտին զիրեարս միով դիտաւորութեամբ՝ եւ միով յօժարութեամբ եւ կրիւք ախտացեալս. եւ միակամ եւ միաբան եւ միախորհուրդ եղեալ յայնմ օրէ եւ առ յապա կենցաղավարիլ ի միասին։
Բայց խնդրէին տեղի անքոյթ եւ պատշաճաւոր անապատի, եւ հեռի ի շփոթմանց աշխարհի, եւ լուեալ յոմանց գիտողաց թէ այդպիսի տեղիք բազումք գոն յարեւելեայ մասն աշխարհին Հայոց, եւ մանաւանդ յերկրին Սիւնեաց՝ որ եւ ի հին ժամանակաց անապատ եղեալ է յաշխարհին յայնմիկ, որոց տեղիքն արդէն եւս երեւին։ Եւ իբրեւ ստուգեցին զբանն, ելեալք յԵրուսաղեմէ յօժարութեամբ դիմեցին եւ եկին յաշխարհս արեւելեան՝ յերկիրն Սիւնեաց, եւ հասին ի մեծափառ ուխտն Ստաթէ առաքելոյն՝ որ այժմ ասի Տաթեւու վանք։ Եւ սուղ ժամանակս կացեալ անդ, գնացին ի տեղին, որ անուանի Ձորոյ վանս, որ ասի Ցրուանց. եւ զկնի սուղ ժամանակաց գնացին անտի ի տեղին, որ անուանի Թանահատի վանք. եւ անտի եւս ելեալ որոնէին առաւել եւս անքոյթ եւ անշփոթ եւ յապահով տեղի, մինչեւ գտին զտեղին, յորում այժմ շինեալ կայ Մեծ անապատն։ Եւ անդ շինեցին եկեղեցի եւ զխուցս ըստ պատշաճի անապատի, եւ միայնակեցի, որպէս ցուցանէ գիրք Հարանց վարուց եւ այլ ճգնաւորաց, նսեմ եւ մթին եւ փոքրագոյն. եւ սկսան անդ զետեղիլ։
Իսկ Տէրն տէրանց՝ եւ Աստուածն աստուծոց՝ որ միշտ զբարին կամի եւ յառաջացուցանէ, յաջողէր եւ ուղղէր զգործս նոցա՝ եւ ինքն ձեռնտու եւ օգնական լինէր. վասն զի ի վերայ բարի համբաւոյ նոցա եկին բազումք եւ յարեցան ի նոսա եւ եղեն նոցա միաբանք եւ բնակիչք տեղւոյն. ոչ միայն աշխարհականք եւ աննշանք, այլ եւ եկեղեցականք եւ անուանի արք՝ վարդապետք, եպիսկոպոսք եւ քահանայք։ Որ էր Պօղոս վարդապետն Մոկացին, եւ Մովսէս վարդապետն Սիւնեցին, որ զկնի եղեւ կաթուղիկոս, որ եւ զերկուցս պատմութիւնսն եւ զարդիւնսն յայլում ճառի երկար պատմելոց եմք։ Եւ Ներսէս վարդապետն Մոկացին, որ զկնի գնաց ի կղզին Լմայ եւ անդ շինեաց անապատ։ Եւ Թումայ եպիսկոպոսն Տաթեւու, որ զկնի եղեւ վարդապետ, եւ գնաց յերկիրն Շամախու հովուել եւ առաջնորդել ժողովրդեան աշխարհին։ Եւ Կարապետ եպիսկոպոսն Էջմիածնեցի, որ զկնի գնաց ի Սեւան կղզին, եւ զայն տեղին շինեաց անապատ՝ եւ կայ հաստատ մինչեւ ցայսօր։ Եւ Շամբեցի Արիստակէս վարդապետն, որ զկնի եղեւ առաջնորդ նոյն Մեծ անապատին, եւ անդ եկաց մինչեւ ցվախճան կենաց իւրոց եւ անդէն թաղեցաւ։ Եւ միւս տէր Արիստակէսն, որ էր ի գաւառէն Բարկաշատայ, որ զկնի գնաց ի տեղին զոր անուանեն Տանձափարախ, եւ շինեաց անապատ՝ եւ անդ եկաց մինչ ցվախճան կենաց իւրոց՝ եւ անդէն թաղեցաւ եւ տեղին անապատ կայ հաստատուն մինչեւ ցայսօր։ Եւ Դաւիթ եպիսկոպոսն՝ որ էր ի Շամքոռու ձորէն՝ եւ ի ցեղէ իշխանաց, զոր Ղարամանենց կոչեն, սա եւս եկեալ եկաց ի Մեծ անապատս, եւ ապա ելեալ գնաց ի ձորն Շամքօռու՝ եւ անդ շինեաց անապատ, զոր կոչեն Չարեքագետի անապատ, որ է բազմաժողով եղբարց բնակութիւն, եւ յոյժ հաստատուն ամենայն կարգօք եւ սահմանօք անապատի մինչեւ ցայսօր. եւ ինքն Դաւիթ եպիսկոպոսն անդէն վախճանեցաւ, եւ անդէն թաղեցաւ։ Եւ այլք բազումք եւ յոլովք՝ որք անդէն կացին՝ եւ առ տէր փոխեցան, եւ որք յայլ ուրեք գնացեալ շինեցին անապատս եւ վանօրայս,
Քանզի իբրեւ զմայրն Սիօն՝ զորմէ ասէ մարգարէն Եսայի, թէ ի Սիօնէ ելցեն օրէնք եւ բան Տեառն՝ յԵրուսաղեմէ [Ես. Բ 3]. սոքա երկոքին արքս եղեն սկիզբն անապատիս, եւ անապատս եղեւ մայր եւ ծնող ամենայն անապատաց, եւ առիթ լուսաւորութեան ազգիս Հայոց։
Վասն զի, որպէս ասացի, աստ վարժեալ ուսաւ Մոկացի Ներսէս վարդապետն զվարս կրօնաւորական, եւ ելեալ գնաց ի գաւառն Վասպուրականի, եւ եմուտ ի կղզին Լմայ ի մէջ ծովուն, եւ անդ ժողովեցան առ նա բազմութիւնք եղբարց, եւ եղեւ անապատ հաստատուն ամենայն կարգօք եւ կրօնիւք միակեցութեան վարուց. եւ ինքն Ներսէս վարդապետն անդէն կացել կրօնաւորական ժուժկալութեամբ՝ կատարեաց զընթացս իւր առաքինի վարուք, անդէն վախճանեցաւ եւ անդէն թաղեցաւ, եւ վախճանն նորա եղեւ ի թուին մերում ՌՀԶ. ամի։
Եւ զկնի նորին յաջորդեաց զառաջնորդութիւն տեղւոյն ընկեր նորին Ստեփաննոս վարդապետն։ Եւ յայսմ ժամանակիս եւ եւս աճեցին միաբանք Լմայ անապատիս, վասն որոյ ոմանք ելեալ ի Լմայ՝ գնացին ի տեղին՝ որ անուանի Կտուց՝ որ եւ սա կղզի է ի մէջ նոյն ծովուն, եւ անդ եւս շինեցին անապատ եւ եղբայրանոց եւ է այժմ հաստատ ամենայն կրօնաւորական կարգօք։
Են եւ այլ եւս մանունք անապատք շինեալք այսր եւ անդր, բայց մեք զնշանաւորսն յիշեցաք, որ յայս Մեծ անապատէս ուսեալ եւ վարժեալ գնացին յայլ տեղիս՝ եւ հաստատեցին. որոց ամենեցուն եղեն սկիզբն եւ պատճառ վերոյասացեալ երկոքին արքն. Սարգիս եպիսկոպոսն եւ տէր Կիրակոսն։ Քանզի միանգամայն յամենայն սրտէ լքին ի բաց զաշխարհ, եւ բարեաւ մնալ ասացին ամենայն կենցաղական հոգոց սորա, եւ արարին զինքեանս խաչեալ աշխարհի, եւ զաշխարհ ինքեանց, ըստ խրատու առաքելոյն. որով ինձ աշխարհ ի խաչ ելեալ է, եւ ես աշխարհի [Գաղ. Զ 14]։ Վասն զի զցայգ եւ զցերեկ յինքեանս կրեալ ունէին զՔրիստոս յընդունարանս սենեկի հոգւոց իւրեանց, որ ոչ միայն ի ժամ աղօթից եւ յեկեղեցւոջ, այլ եւ ի խցի ժուժկալեալ արգելուին զինքեանս, պարապելով յաղօթս եւ ի խօսակցութիւնս Աստուծոյ [Ա Կոր. Բ 10], եւ յընթերցումն Սուրբ գրոց, զաղօթս արարեալ կերակուր, եւ զարտասո՛ւս ըմպելի։
Եւ Հոգին Սուրբ՝ որ քննիչ է խորոցն Աստուծոյ՝ եւ վերակացու տեսութեան իմաստից գրոց, բանայր առաջի մաքուր մտաց նոցա զդրունս գիտութեան, եւ խելամուտ առնէր զնոսա շաւղաց գրոց, որովք լուսաւորեցան ինքեանք, եւ լուսաւորեցին զմերձակայս եւ նոքօք՝ զազգս Հայոց։ Քանզի մինչեւ ցայս վայր տգիտութեամբ խոպանացեալ եւ կորդացեալ էր ազգս Հայոց, եւ ոչ միայն ոչ ընթեռնուին, այլ եւ ոչ զգիրս գիտէին, եւ ոչ զզօրութիւնս գրոց. վասն զի անպիտանացեալ էր գիրքն յաչս մարդկան, եւ իբրեւ զկոճեղս փայտից անկեալ յանկեան ուրեք՝ լցեալ հողով եւ մոխրով։ Եւ իբրեւ սոքա մտին ընդ լծով ծառայութեան առաքինի գործոց, յօժարութեամբ ընթեռնուին զգիրս եւ կամակար մտօք կրթէին զինքեանս, գործովք կատարել զընթերցեալն բանիւ. վասն զի աներկբայ մտօք հաւատային գրոց բանիցն՝ թէ Աստուծոյ պատգամք են։ Եւ սոքա երկոքին արքս վերոյասացեալ արամբքն, զորոց անուանս յիշեցաք, վարդապետաց եւ եպիսկոպոսաց, սկսան յընթերցմանէ եւ յուսուցանելոյ գրոց վերստին նորոգել եւ յարդարել զամենայն կարգս բարիս, անապատաց՝ եւ վանօրէից, եւ ժամատեղաց՝ օգնութեամբ եւ օժանդակութեամբ Հոգւոյն Սրբոյ, որ վերակացու է խորոց իմաստից գրոց, բանայր, եւ յայտնէր, եւ ծանուցանէր առաջի տեսութեան մտաց նոցա զիմաստութիւն, եւ զուղիղ կարգս, որում ի խնդիր էին։
Որով սահմանեցին՝ թէ պարտ է անապատաւորաց միայն կալ՝ եւ ժուժել ի խցի. եւ պահել զմիտս եւ զխորհուրդս սուրբս ամենայն անմաքուր մտածութեանց հոգեկանաց եւ մարմնականաց. եւ թողուլ զկամս իւր եւ լինել հնազանդ եւ կատարօղ կամաց առաջնորդին, եւ ոչ լինել ումեք ստացուած առանձին, այլ ամենայն ինչ հասարակաց լինել. եւ առաջնորդն հոգասցէ զամենայն եղբարց պէտսն, եւ բաշխեսցէ ում եւ պիտոյասցի. եւ ինչ ոչ ունել ի խցի՝ եւ կամ ուտել. եւ հանապազօր ի տարին պահօք անցուցանել, բաց ի շաբաթէ եւ ի կիրակէէ եւ ի տէրունական տօնից։ Իսպառ հրաժարեալք ի գինւոյ եւ ի մսոյ. եւ յամենայն աւուր յայգն եւ յերեկոյն խոստովանիլ անխափան զանցուածս եւ զմտածութիւնս աւուրն. եւ յամենայն շաբաթ օր եւ ի կիրակի օր, եւ ի տէրունական աւուրսն զգիշերն պաշտմամբ անցուցանել մինչեւ ցառաւօտն, եւ ի սոյն աւուրս անխափան մատուցանել պատարագ. եւ հասարակ ամենեքեան մեծք եւ փոքերք, ի միասին գալ ի մարմնաւորաց գործոց կոչնակն, եւ ի սեղանն մարմնաւոր, եւ ի տեղի աղօթից, եւ իւրաքանչիւրոց առանձին դնել զմարմնաւոր կերակուրն, եւ ի մեծէ մինչեւ զփոքունս միաչափ սոյնպէս եւ զբաժանելն մրգաց՝ միաչափ։
Այլ եւ զորպիսութիւն եւ զձեւ զգեստուցն գտին ի գրոց, զքուսիթայն, որ է գլխոյ թօփին, եւ զքառակուսին, եւ զսքեմն, եւ զցպսիսն, որ է մազեղէնն, ի ներքոյ զգեստուցն ի վերայ մերկ մարմնոյն, եւ հասարակ ամենեցուն զգեստն բովանդակ ասուեղէն լիցի՝ եւ ոչ բամբկեղէն. եւ զասուեղէն շապիկն երկայն պճղնաւոր առնել մինչ ի յոտն. եւ գօտի մաշկեղէն։ Եւ սահմանեցին ամենեցուն թէ իւրաքանչիւր ոք իւրովք զգեստուքն շրջեսցի, եթէ միայնակեաց իցէ՝ քուսիթայիւն եւ քառակուսովն. եթէ երէց իցէ՝ փիլոնաւն, եթէ աբեղայ իցէ՝ փիլոնաւն եւ վեղարաւն։ Այս կրօնաւորական զգեստ ամենեւին անհետ լեալ էր, եւ այժմ սոքա գտին, իսկ վեղար եւ փիլոն թէպէտ գոյր, այլ միայն ի ժամ աղօթիցն զգենուին, եւ զկնի արձակման ժամուն ի բաց եդեալ յինքեանց, եւ իբրեւ զաշխարհականս շրջէին։
Այլեւ զկարգ ժամատեղացն սահմանեցին, զառաջին ժամ գիշերոյն պաշտամամբք կատարել ի տէրունի աւուրսն, եղանակաւ «Յիշեսցուքե այլովքն. եւ երկու կանոն սաղմոս եւ ի վերջն Կանոնագլուխ ձայնիւ. եւ հանգստեան շարական եւ Աւետարան, պաշտօն վասն ննջեցելոց. եւ օրհնութիւն ըստ խորհրդոյ աւուրն, եւ ի վերայ՝ քաղուածք շարականաց. եւ «Թագաւորքե եւ «Ալէլուքե ձայնիւ. նոցին զկնի ընթեռնուլ զյայսմաւուրք, եւ ի վերայ նորա շարական ըստ պատշաճի ճառին, որ ընթերցաւ. եւ զկնի երկու կանոն եւս սաղմոս. զհետ նորին «Հարցնե իւրովք սարօքն. եւ զԱրեւելից ժամն իւրով կանոնաւ սաղմոսովն. եւ զկնի առաւօտու ժամուն, եւ երեկոյի ժամուն, յետ արձակելոյն՝ գիրս խրատականս ընթեռնուլ յամենայն աւուր։ Եւ զերրորդ ժամ ցերեկին, եւ զվեցերորդ ժամն, եւ զիններորդ ժամն, իւրեանց նշանակեալ սաղմոսովն, զատ եւ որիշ ի միմեանց յիւրաքանչիւր նշանակեալ ժամու ասէին. եւ զկնի զպատարագն սուրբ մատուցանէին. եւ զարարողութիւն պատարագին՝ դպրօք եւ սարկաւագօք, եւ իւրաքանչիւր ոք իւրովք նշանակեալ զգեստուքն. ամենեքեան խոստովանեալ եւ ապա զգեստաւորեալ, ահիւ եւ դողութեամբ կալ առաջի պատարագին, եւ մտաւոր եւ սրտառուչ աղօթել եւ գիտել ի սրտի՝ թէ զինչ աղօթեն. եւ իսկզբանէ պատարագին մինչեւ ի վախճան ցընթերցումն, իբրեւ ճաշեցին Աւետարանին, անդադար եւ անմիջոց հեղուին արտասուս ի մէջ եկեղեցւոյն իբրեւ զբղխումն աղբեր։ Եւ զկնի պատարագին, ոչ վաղվաղակի առնուին կերակուր, այլ յելանելն յեկեղեցւոյն լռելեայն ընթանային իւրաքանչիւր ոք ի խուղսն իւր, զի զընկալեալ շնորհսն եւ զլուսաւորութիւն մտացն՝ զոր ընկալան ի սուրբ պատարագէն, մի գուցէ փարատեսցի ի մտաց նոցա, եւ անդ եւս ի խցին ժամ մի առանձին աղօթիւք անցուցանէին մինչեւ հանդարտէր բորբոքումն սրտից նոցա. եւ յորժամ հարկանէին զկոչնակ սեղանոյն՝ ապա ամենեքեան ժողովէին ի սեղանատունն՝ եւ միահաղոյն նստէին ի սեղան՝ եւ ուտէին լռելեայն, եւ յօրն միանգամ առնուին կերակուր՝ ի բոլոր տարին. եւ յուտելն զկերակուրն սահմանեցին գիրս ընթեռնուլ, զի որպէս քիմք զհամս ճաշակեն, սոյնպէս եւ միտք զբանս Աստուծոյ քննեսցեն։
Արդ այս յայտնի կարգ եւ սահմանք նոցա, զոր վերոյասացեալ վարդապետքն սահմանեցին երկոքին արամբքս, իսկ զծածուկ առաքինութիւնս նոցա՝ զոր ունէին, նա միայն գիտէ, որ քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս որդւոց մարդկան։ Քանզի ամենեքեան զարդարեալք էին զանազան առաքինութեամբք, ոմանք ոտնակացութեամբ, ոմանք պահոց պնդութեամբ, ոմանք արթնակացութեամբ, ոմանք արտասուահեղութեամբ, ոմանք լռակացութեամբ, ոմանք հիւանդաց սպասաւորութեամբ, ոմանք այլ կերպիւ, մինչ զի ամենեքեան արժանացեալք էին շնորհաց Սրբոյ Հոգւոյն, առ որ հաճոյ լինէր սրբանուէր աղօթք նոցա։ Որպէս պատմեն վասն տէր Կիրակոսի զայս ինչ։ Էր ոմն այր եկեալ յաշխարհէ եւ լեալ միայնակեաց, եւ ի սակաւ ժամանակս կացեալ յանապատին, թէպէտ եւ խոստովանեալ էր եւ զհանդերձս աշխարհականի փոխեալ. այլ ոչ էր հաղորդեալ. զի այնպէս էր կարգ անապատին, որ ի կատարել տարւոյն ապա զնորեկս հաղորդէին. եւ այս եկեալ այրս տակաւին ոչ էր լցեալ զտարին, վասն որոյ եւ ոչ էր հաղորդեալ. պատահեցաւ սմա հիւանդանալ եւ անհաղորդ մեռանիլ, եւ սորին անհաղորդ մեռանիլն՝ խղճմտանք մեծ եղեւ ի վերայ անապատաւորացն եւ ոմանք կամեցան յայնմ աւուր թաղել զնա։ Իսկ տէր Կիրակոսն պատճառէր, եւ բարուրս յօդէր. եւ ոչ թողոյր ի թաղել, եւ ասէր թէ՝ այրս այս եկն առ մեզ՝ եւ եկաց յայսքան աւուրս՝ եւ ոչինչ օգտեցաւ ի մէնջ, եւ արդ անհաղորդ եւս մեռաւ։ Եւ արդ՝ առանց պաշտաման եւ պատարագի թաղէ՞ք զսա, արդ՝ ողորմեցարուք սմա, եւ պահեցէք այսօր եւս՝ եւ ի վաղիւն զպաշտօն եւ զպատարագ արարեալ վասն հոգւոյ սորա՝ եւ այնպէս թաղեցէք զդա. եւ միաբանքն հաւանեցան առնել այնպէս, եւ ոչ գիտէին զկիրս մտաց տեառն Կիրակոսի։ Իբրեւ էանց գիշերն, եւ ի վաղիւն տեսին զմեռեալն յարուցեալ եւ նստեալ, որ խօսէր եւ շարժիւր՝ եւ յիւրովի ելեալ մահճացն՝ գնաց յեկեղեցին, եւ հաղորդեցաւ ի սրբոյ մարմնոյ եւ յարենէ Տեառն, եւ գնաց ի տեղի հանգստեան իւրոյ, եւ ի գալ միւսում գիշերին դարձեալ վախճանեցաւ, զոր տարեալ թաղեցին ի դիրս եղբարցն. զայս պատմէին զտեառնէ Կիրակոսէն։ Եւ այլ բազում պատմութիւնս՝ արժանի լսելոյ, պատմեն ի միակեցաց անապատին. վասն զի Հոգին Աստուած վերակացու էր նոցա։
Եւ էր հոգաբարձու ի մարմնաւոր կողմանէ անապատիս Սարգիս եպիսկոպոսն, եւ գրոց ուսուցիչ տէր Կիրակոսն, եւ Պօղոս վարդապետն, եւ Մովսէս վարդապետն, եւ Ներսէս վարդապետն, եւ Թումայ եպիսկոպոսն, որք բազում ժամանակս կացին ի միասին սոքա ամենեքեան. եւ ապա տէր Կիրակոսն եւ Թումայ եպիսկոպոսն գնացին յերկիրն Քշտաղս մերձ ի գիւղն Հօչանց, շինեցին անապատ՝ եւ անդ բնակեցան։ Իսկ Սարգիս եպիսկոպոսն եկաց մնաց ի նոյն Մեծ անապատին, եւ համբերութեամբ տանէր ամենայն նեղութեանց եկելոց ի վերայ, մինչեւ եհաս ի խորին ծերութիւն առաքինական վարուք, զընթացսն կատարեալ՝ եւ զհաւատսն պահեալ փոխեցաւ աստի յերկիրն կենդանեաց ի նոյն Մեծ անապատին, որ եւ անդէն կայ թաղեալ պատուական նշխարք մարմնոյ նորա. որում վախճանն եղեւ ի թուականութեան մերում ՌԿԹ։ Իսկ տէր Կիրակոսն, որ գնաց ի Հօչանց՝ կացեալ անդ կրօնաւորական ժուժկալութեամբ, ի նմին տեղւոջ մերձ ի գիւղն Հօչանց՝ յիւրում անապատին եղեւ վախճան սորա ի թուականութեան մերում ՌՀ. եւ գնաց առ սիրեցեալն իւր Քրիստոս, որում փափագեալ հանապազ կրէր ի հոգին իւր. եւ ի նմին տեղւոջ կայ թաղեալ պատուական նշխարք մարմնոյ նորա, ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյն օրհնելոյն յաւիտեանս ամէն։
[ԻԲ]
ԱՅԼ ԵՒՍ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ՍՈՅՆ ՄԵԾ ԱՆԱՊԱՏԻՍ
Շարադրեսցուք վասն սոյն Մեծ անապատիս միւս եւս պատմութիւն. զի յետ շինութեան անապատիս, իբրեւ անցին ի վերայ ամք քառասուն եւ հինգ կամ աւելի, արեւմտեան կողմն անապատին, գետինն պատառեցաւ ընդ կողմն հիւսիսի, եւ էհաս մինչեւ ի կողմն արեւելից մինչ ի հանդիպոջ լեռնավէմն։ Իսկ յարեւմտից կողմանէ անցեալ զգերեզմանօքն, էհաս մինչ ի լեառն արեւմտեայ կողմանն, եւ այնքան պատառեցաւ լայն եւ ընդարձակ եւ խորագոյն, զի թէ եզն եւ ձի եւ այլ անասուն դէպ լինէր անկանել ի խորափիտ պատառուածին՝ ոչ կարէր ելանել. այլ եւ բաց ի սմանէ այլ եւս պատառուածք այսր եւ անդր յոլովք լինէին օր յաւուր։ Եւ յայսմ պատճառէ երկիւղալից կասկած անկաւ ի սիրտս բնակչաց անապատիս, թէ գետինն յորոյ վերայ շինեալ կայ անապատն՝ սահելոց է ի տեղւոջէ իւրմէ։ Նաեւ ամենայն գաւառականքն, որք անդ պատահէին, ի տեսանելն զպատառուածն զայն, զնոյն վկայէին։
Իբրեւ եհաս թուականն մեր ՌՃԷ. եւ յԱպրիլ ամիսն, եղեւ անձրեւային գարունն այն, եւ այն պատառուածքն սկսաւ օր յաւուր լայնանալ, եւ հաւաստեաւ հաստատեցաւ ի սիրտս ամենեցուն՝ թէ այսօր կամ վաղիւն սահեալ հոսելոց է ստորակայ գետին անապատիս։ Եւ եղեւ յաւուր աշխարհամատրան կիրակէին, որ էր ապրիլ ամսոյ քսան եւ հինգ, ընդ ժամանել ի ժամ երեկոյին՝ մերձ ի մուտս արեւուն՝ սկսաւ պատառիլ գետինն ի հարաւայնոյ կողմանէ անապատին ի բարձուէ ի լեռնէ անտի, եւ իբրեւ զմրրկեալ ամպ դիմեալ գայր ի բարձանց լերին, ահագին դղրդմամբ եւ թնդմամբ, եւ որոտմամբ, եւ ճայթմամբ, իբրեւ զորոտումն կայծակնացայտ ամպոց, եւ այնքան ահագին էր որոտումն եւ թնդումն, մինչ զի ամենայն բնակիչք Շինահայր գեղջն, եւ Հալիձոր գեղջն, լուեալ զձայնն, եւ ելեալք յանդիմանակայ տեղւոջէ գեղն իւրեանց տեսա՛նէին զարհաւիրն զայն։ Զի յաւիտենից հաստակառոյց լեռնական վէմք պատառեալք յինքեանց, ի միմեանց ի բաց տրոհէին, եւ ի սկզբանց կառուցեալ վէմք՝ որք հիմն էին գետնոյն, եռացեալ ի վեր գային յերեսս գետնոյն, եւ յոլով ժամանակաց ծառք եւ տունկք ամենայն, եթէ ընկուզի, եւ թէ կաղնի եւ ընդ նոսին մեծամեծ վէմք՝ զառ ի ստորեւ սուզեալ ի ներքս յանդունդս կլեալք աներեւութանային։ Եւ մեծամեծք վէմք հատեալք ի լեռնէն եւ զկնի միմեանց հոլովեալ գային ի վայր, որոց ի բաղխելն ընդ միմեանս փշրեալ եւ խորտակեալ ի բաց ցնդէին. եւ ուժգնութիւն սոցին բախմանցն թնդումն սաստիկ առնէր ամենայն վայրացն, եւ ձայն գոռալոյ եւ որոտման սոցա խլացուցանէր զլսելիս՝ եւ սրտամեռ առնէր զամենեսեան։
Եւ որովհետեւ երեկոյացեալ էր օրն եւ սակաւ մնացեալ ժամ աւուրն, եւ այն եւս էանց եւ ժամանեաց գիշերն ի վերայ, սկսաւ անձրեւ թորիլ եւ լինել սաստիկ մթնագիշեր, այնքան զի եւ առ ընթերակայ կացեալքն զմիմեանս ոչ տեսանէին։ Եւ ամենայն բնակիչք անապատին ելին յանապատէն. եւ գնացեալ ժողովեցան յարեւելեան կողմն անապատին՝ ի քարեայ լեառն, եւ անդ զետեղեալ վառեցին լապտերս եւ մեծամեծ մոմս, կային ահաբեկ պակուցմամբ, եւ մնային կատարածին, եւ ըղձային լուսոյ առաւօտին։
Բազումք համարեցան թէ անապատն միահաղոյն քանդեցաւ ընդ այլ սահեալ գետնոյն, բայց արարչական խնամք գթածին Աստուծոյ հայեցեալ ի մշտապաղատ մաղթանս ողորմելի եղբարցն՝ ոչ եթող իսպառ աւերիլ, այլ սակաւ. քանզի արեւմտեան կողմն անապատին, պարիսպն եւ հիւրատունն, եւ ախօռք անասնոցն, եւ համբարանոցքն, եւ մասն ինչ ի սենեկէ եղբարցն, եւ արեւմտեան կողմն մեծ եկեղեցւոյն՝ յետուստ կուսէ արեւմտեան սեանցն, սոքա ամենեքեան աւերեցան։
Եւ յոյժ ահագին եւ ահընկէց էր գործեցեալ իրն, քանզի որպէս լեռնացեալ կոհակք ալեաց ծովու՝ որք զհետ միմեանց սահեալ ընթանան, սոյնպէս եւ հաստահիմ վէմք քար եւ հող վայրացն այնմիկ եղեն։ Զի ի սրտէ լեառն, յորոյ վերայ Թանահատի վանքն կայ շինեալ, ի խորոց անդնդոց բնական վէմք լերինն սկսան պատառիլ, եւ հողով եւ խճով եւ մեծամեծ վիմօք՝ իբրեւ զտունս եկեալ զառ ի վայր հոսէր. եւ ի վերուստ եկեալ հոսինն՝ իւրոյ բռնութեամբ եւ ուժգին հոսմամբն զիւր առաջի վայրսն ի բնական տեղւոյն ի բաց ոստուցեալ, առեալ ընդ իւր ի միասին զկնի միմեանց ընթանային իբրեւ զյորձանս ծովուց ել եւ էջս առնելով։ Եւ այսպէս սահելով գնացին եւ հասին ի գետն մեծ Որոտան, որ ի մէջ ձորոյն անցանէ, եւ արգելին զգնացս ջուրցն իբրեւ ժամս ութն. եւ ջուր գետոյն, որ ի վերուստ իջանէր, եկեալ ծովացաւ եւ լցաւ տեղին, եւ ապա ի կողմանէ ինչ եգիտ ինքեան զտեղիս գնալոյ՝ եւ գնաց եւ քարինքն եւ հողքն, որք արգելան յեզր գետոյն, եղեն բլուր մեծ։
Իսկ գերեզմանատունք անապատաւորացն էր յարեւմտեան կողմանէ անապատին, եւ ընդ հոսել վայրացն այս գերեզմանատունքս եւս հասարակ միահաղոյն ամենեքեան ի միասին, խորագոյն եւ անդնդային յատակաւն իւրեանց ոստեալ եւ տեղւոջէ իւրեանց սահեալ գնացին բազում հեռաւորութեամբ՝ ի վայրի ուրեմն զկայ առեալ կայացան։ Այլ եւ ի սոյն տեղւոջ էին թաղեալ սուրբ վարդապետն Պօղոս, զորոյ զպատմութիւնն արարեալ եմք յայլում ճառի եւ Սարգիս պարոնտէրն՝ որոյ սակս յանցեալ ճառիդ պատմեցաք. եւ Արիստակէս վարդապետն, որ զկնի Սարգիս պարոնտէրին նա եղեւ առաջնորդ անապատին. եւ ճգնաւոր եւ ընտիր եւ առաքինագործ աբեղայն տէր Բարսեղ. սոքա չորեքեանս առընթեր միմեանց թաղեալք կային, եւ ի վերայ իւրեանց շինեալ կայր մատուռն. եւ ի ժամ հոսելոյ տեղւոյ գերեզմանատանցն խնամքն Աստուծոյ իբր զգործ ինչ սքանչելեաց արար ի վերայ սրբոցս. զի ամենեւին գերեզմանք սոցա ոչ խախտեցան, որ եւ քարինք տապանացն ոչ թիւրեցան, այլ զդիրս իւրեանց դէպ ուղիղ ընդ արեւելս ընկալեալ կայացան, որպէս եւ նախկի թաղեալք էին. բայց մատուռն՝ որ ի վերայ սոցա կայր, փլուզեալ ցնդեցաւ։
Եւ ի լինելն այսմ ամենայնի գործոցս սոսկալի՝ խնամօքն Աստուծոյ ամենակալի՝ ոչ ումեք եղեւ վնաս մարդոյ կամ անասնոյ, այլ միայն եղբայր ոմն մնաց ի մէջ իւրոյ խղին եւ անդէն մեռաւ ի ներքոյ հողոյն. զի ընդ սկսանել հոսմանն ի ժամ երեկոյին ոմանք յեղբարցն գնացեալ ազդեցին նմա ելանել անտի՝ զի մի մնասցէ ի ներքոյ հողոյ, եւ նա ի վաղ ժամանակաց ցանկանալով սպասէր մահու՝ ոչ եկն արտաքս, այլ մնաց անդէն՝ յուսով ակնկալեալ Տեառն, զի թերեւս վասն անպարտ մահուան իւրոյ ընկալցի այցելութիւն հոգւոյ իւրոյ ի բազմագութ Տեառնէ Աստուծոյ։
Իսկ միւս այլք բնակիչք անապատին ամենեքեան ժողովեալք էին ի լեառն, որ կայ յարեւելից կողմն անապատին, յորդաբուխ արտասուօք եւ մեծաւ հառաչանօք կոծէին զանձինս, եւ աղաչէին զԱստուած, զի թերեւս զերծցին ի սատակմանէ, եւ փրկեսցի շինուածք անապատին ի փլմանէ. քանզի յուսահատեալ էին վասն ահագին արհաւրացն եղելոյ, եւ մինչեւ ցլուսանալ ի լոյս առաւօտու երկուշաբաթին, իբր զպաղատաւոր ոք՝ յերկունս կային։ Իսկ այն՝ որոյ գթութիւնն բռնութեամբ է, աղբիւրն ողորմութեան Տէր Աստուած, ոչ միայն զնոսա փրկեաց ի սատակմանէն, այլ եւ զանապատն եւս ամբողջ պահեաց եւ ոչ եթող աւերիլ. զի ամենազօր Աջովն իւրով անխախտ պահեաց զանապատն, բաց յառաջ ասացեալ աւերելոցն։
Եւ ոմն յեղբարց անապատին պատմեաց այսպիսի տեսիլ երազոյ. ասաց թէ տեսանէի զոմն չքնաղատես, մեծաշուք, պայծառ զգեստուք հեծեալ յըսպիտակ երիվար, եւ կայր ի վերայ տանեաց եկեղեցւոյն, որում առաջի ժողովեալ եղբարցն, պատմէին զանցս ահագին վշտացն. իսկ երեւեալ փառաւոր այրն զնոյն երկրորդեալ խօսէր ընդ եղբարցն։ Որ եւ ի կարգս խօսից իւրոց ասաց այրն փառաւոր. «Եւ ես վասն այդմ իրաց կամ եւ հոգամ, որոյ սակս սակաւ մի ցաւեաց ծունկս իմ, զի զոտս իմ եդեալ դէմ երեսաց քարանձաւիդ զդէմ կալեալ ունէի լերինդ, զի մի փլուզեալ ծածկեսցէ զանապատս եղբայրանոց. եւ դուք մի ծուլանայք ի գործոց առաքինութեան, եւ հանապազ գոհութեամբ փառաւորեցէք զՏէր Աստուած՝ որ փրկեաց զձեզ. եւ առ յապայն եւս փրկեսցէ ողորմութեամբն իւրով. որում փառք յաւիտեանս ամէնե։
[ԻԳ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՎԱՐՈՒՑ ՍՐԲՈՅ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻՆ ՊՕՂՈՍԻ
Սուրբ վարդապետն Պօղոս էր յերկրէն Մոկաց ի գեղջէն՝ զոր անուանեն Բար, եկեալ ի սուրբ եւ ի մեծահռչակ ուխտն Վարագայ յարեցաւ առ Կարապետ վարդապետն, զորոյ զմականունն Ձագ վարդապետ ասէին. որում աշակերտեալ ուսաւ զամենայն գիրս հին եւ նոր Կտակարանաց, եւ իբրեւ կատարեալ եղեւ գիտութեամբ եւ հասակաւ, ետ նմա Ձագ վարդապետն իշխանութիւն վարդապետութեան, եւ նա գնացեալ ի մէջ քրիստոնէից քարոզէր զպատուիրանս Աստուծոյ։ Եւ քարոզելով եկն ի Թարվէզ քաղաք, եւ անդ ի կիր արկեալ զգործ վարդապետութեան իւրոյ, եւ յամենայն աւուր քարոզիւ եւ դասիւ եւ յորդառատ վարդապետութեամբ լուսաւորէր զժողովուրդս քրիստոնէից՝ որք եւ պատահէին անդ։ Քանզի յամենայն կողմանց եկեալ վաճառականքն, որք գային ի Թարվէզ, իբրեւ պատահէին լրոյ քարոզութեան սրբոյ վարդապետին՝ մխիթարեալ զուարճանային հոգւով, եւ օրհնութիւն մատուցանէին Աստուծոյ՝ տուողին այնպիսեաց շնորհաց։
Եւ ինքն Պօղոս վարդապետն էր վարուքն սուրբ եւ առաքինի, հանապազօր սաղմոսերգ, եւ արտասուօք եւ մտաւոր աղօթարար, որ զգիշեր շաբաթ աւուրն՝ յորում լուսանայր միաշաբաթ օրն, յերեկոյէ սկսեալ յոտին կանգնէր, եւ մինչ ի լուսանալն հսկումն առնէր, եւ զամենայն շաբաթու գիշեր այսպէս առնէր. զ«Յիշեսցուքնե, զԿանոնագլուխն, զ«Ալէլունե խազով ասէր՝ հանդերձ ութ կանոնաւ սաղմոսիւն, եւ յառաւօտին զփրկական խորհուրդ պատարագին մատուցանէր։ Այլ եւ հրաժարեալ էր ի գինւոյ եւ ի մսոյ ամենեւին, եւ շաբաթ օր եւ ի կիրակի միայն ճաշակէր ի նաւակատեաց կերակրոց. եւ զայլ ամենայն աւուրս տարւոյն պահօք կայր. այլ եւ ոչինչ առնոյր ինչս եւ զստացուածս յումեքէ, զի անարծաթ քարոզէր։ Եւ թէ տային եւս ժողովուրդքն ինչս, զայն եւս ի պէտս գերեաց եւ կարօտելոց եւ ի շինումն եկեղեցեաց ծախէր. այլ եւ՝ ուր եւ գնայր ի ճանապարհ թէ հեռաւոր եւ թէ մօտաւոր՝ հետիոտս գնայր, քանզի զգիրս քարոզին եւ զայլ գրեանս ինքն եւ աշակերտքն իւր բառնային շալակով՝ եւ գնային։ Եւ ի Թարվէզ քաղաքի թէպէտ գոյր ժամատուն, բայց տեղի պատարագի ոչ գոյր ի նմա, իսկ սա ի նմին ժամատան շինեաց գեղեցիկ խորան պատարագի։
Եւ ժողովուրդքն յոյժ սիրէին զնա վասն ճշմարիտ վարուց նորա. եւ վաճառականքն՝ որք էին յերկրէն Գողթանց աղաչէին զնա գնալ յերկիրն իւրեանց ի քարոզութիւն, յորոց մի էր Ցղնեցի խօջայ Հայրապետն եւ այլք եւս ընդ նմա. եւ զայս բան ի բազում աւուրս թախանձէին։ Իսկ վարդապետն հաճեալ ի բանս նոցա գնաց ի գաւառն Գողթանց, եւ եկեալ ի գիւղն Ագուլիս։
Կայր անդէն եկեղեցի մի առաքելաշէն զորմէ ասէին թէ՝ սրբոյ առաքելոյն Թադէոսի շինեալն է, որ եւ յետ բազում ամաց զկնի բանալոյ դրանն, մեք եւս տեսաք զեկեղեցին զայն։ Եւ էր դուռն եկեղեցւոյն այնմիկ ի բազում ժամանակաց ինքնին փակեալ առանց նգի եւ փակաղակի, եւ թէպէտ բազում անգամ աշխատեալ էին եւ ջանացեալ զի բացցեն, եւ ոչ էր լեալ հնար բանալոյ, վասն որոյ վհատեալ էին եւ ի բաց կացեալ, եւ փակումն դրանս այսմիկ ամենայն որպիսութեամբ պատմեալ եղեւ վարդապետին։
Եւ յորժամ եհաս գիշեր շաբաթուն ի լոյս միաշաբաթին, եկեալ վարդապետին ըստ հանապազորդ սովորութեան իւրոյ եկաց առաջի փակեալ դրան եկեղեցւոյն՝ զի հսկումն արարեալ զցայգապաշտօնն կատարեսցէ։ Եւ կացեալ առաջի փակեալ դրանն սկսաւ ի խորս սրտի իւրոյ ուժգին գոչմամբ եւ յորդահոս արտասուօք աղաչել՝ եւ խնդրել ի հեշտալուր Տեառնէ զբացումն դրան եկեղեցւոյն, զի բեկեալ սրտիւ հեղոյր զանձն առաջի Տեառն յորդահոս արտասուօք, զոր բղխէր յաչացն իբրեւ զաղբիւրս։ Եւ նախ քան զսկսանել հսկմանն՝ արար դռնաբացէք, եւ իբրեւ բաղխեաց զդուռն երիցս անգամ եւ ասաց. «Բա՛ց մեզ Տէր, բա՛ց մեզ Տէր, բաց մեզ Տէր զդուռն ողորմութեան քոյ՝ որ ողբալով կարդամք առ քեզե։ Եւ շնորհօքն Աստուծոյ առանց ուրուք մերձենալոյ առ ժամայն ինքնին բացաւ դուռն։ Իսկ որք մերձն կային ի քահանայից գեղջն եւ յաշխարհականաց հիացեալ զարմացեալ ապուշ կային, եւ ապա եկեալ ի միտս վաղվաղակի ընթացեալ ազդ առնէին ամենայն ժողովրդեանն, որոց ի լսելն՝ թողեալ զտունս եւ զընտանիս՝ ի խոր գիշերին փութանակի անդր ժամանէին մեծամեծք եւ փոքունք, եւ ի տեսանելն՝ օրհնութիւն ի բարձունս վերառաքէին Աստուծոյ։ Եւ իբրեւ բացաւ դուռն եկեղեցւոյն, մտեալ ի ներքս ամենայն ժողովրդեամբ՝ ուրախութեամբ եւ ցնծութեամբ անդէն ի նմին եկեղեցւոջ սկիզբն արարին գիշերային կարգին, եւ յառաւօտին մատուցին զփրկական խորհուրդ պատարագին, եւ ամենեքեան ի մի բերան օրհնէին զհրաշագործն Աստուած, որ արար զնոսա արժանի այնմ պարգեւաց. եւ հնչեաց հռչակ լրոյս այսմիկ ընդ ամենայն կողմանս գաւառին ի մէջ քրիստոնէից՝ եւ այլազգաց, եւ որք լսէին հիանալով օրհնէին զԱստուած։
Արդ՝ ի բանալ փակեալ դրանս այսմիկ, մեծ իմն խորհուրդ յայտնեալ ցուցաւ, քանզի ընդ նմին բացաւ եւ դուռն քարոզութեան Բանին կենաց յաշխարհս արեւելեան, որք ցայն վայր ի խոր խաւարի անգիտութեան նստեալ կային, որպէս թէ ի ժամանակս կռապաշտութեան, եկեղեցականք եւ աշխարհականք, եւ որպէս Տէրն Քրիստոս՝ արեգակն արդարութեան ծագեցաւ յաշխարհ, եւ լուսաւորեաց զամենեսեան հաւատով աստուածգիտութեան, այսպէս եւ սուրբ վարդապետն Պօղոս զկողմանս արեւելեան. վասն զի եբարձ ի միջոյ զամենայն աւելորդ անկարգութիւնն յեկեղեցականաց եւ յաշխարհականաց, եւ կարգազարդեալ շքեղացոյց զամենեսեան ուղիղ քարոզութեամբ։ Վասն զի յետ բանալոյ դրան եկեղեցւոյն, բացաւ դուռն հաւատոյ աշխարհիս արեւելեան, քարոզութեամբ եւ ամբիծ եւ անկեղծ վարդապետութեամբ սորա, զի առաքելաբար շրջէր յամենայն տեղիս, քարոզէր զԲանն կենաց, կարգէր զքահանայս. շինէր զեկեղեցիս. եւ հաստատէր զբարի կարգս յեկեղեցիս եւ ի գիւղս, ժողովէր մանկունսն յուսումն սրբոց գրոց, եւ ի տեղիս տեղիս հաստատէր դպրատունս, եւ յիւրոց աշակերտաց կացուցանէր դպրապետս, եւ զոմանս ի մանկանց զպատշաճաւորս ընդ իւր շրջեցուցանելով ուսուցանէր. որ եւ ամենեքեան հասին աստիճանի՝ աբեղայ եւ երէց, բաւական ինքեանց եւ ժողովրդեան։ Եւ յամենայն տեղիս՝ ուր եւ շրջեցաւ նա, շինեաց զեկեղեցի, քանզի յառաջ քան զնա յամենայն տեղիս ոչ գոյր եկեղեցի, եւ թէ ուրեք գոյր եւս, եւ այն եւս անշուք, եւ անճահ եկեղեցի անուան՝ խրթին եւ նսեմ, խարխալեալ եւ բլբլկեալ, լցեալ հողով եւ մոխրով, որոց ձեւն եւ դիրն թիւր եւ թեք։ Իսկ սա ուր եւ հասանէր, հիմնարկէր եկեղեցիս՝ պատշաճաւոր ձեւով դէպ ուղիղ ընդ արեւելս ունելով զդիրս՝ գեղեցիկ շինուածով խորանքն. եւ լուսամուտքն՝ եւ կաթուղիկէն եւ այլքն ամենայն։
Եւ ըստ այսմ սարասի քարոզելով եւ զեկեղեցի շինելով, եհաս մինչ ի գիւղաքաղաքն Աստապատ, եւ նախ զնոցին վանքն շինեաց՝ որ յանուն սրբոյն Ստեփաննոսի նախավկային է՝ ամուր պարսպով, եւ երկաթապատ դրամբք. եւ յետ աւարտմանց վանիցն՝ սկսաւ զգեղջն եկեղեցին շինել ըստ թախանձանաց ժողովրդեան գեղջն, եւ վասն զի եկեղեցին փոքր էր, եւ ոչ էր բաւական տանել զժողովուրդսն, զի բազում էր ժողովուրդն. ընդ որոյ կամեցան ի խցերոյն, որք շուրջ զեկեղեցեաւն էին, քակել եւ խառնել յեկեղեցին, զի մեծասցի։ Իսկ աբեղայքն՝ որք բնակէին ի գեղջն եւ էին տեարք խցերոյն, խոժոռեալ ըմբոստացան. եւ ոչ թողուին քակել զխցերն, բայց ժողովրդոցն ոչինչ փոյթ արարին զամբոխմանէ նոցա, այլ դիմեալք ի վերայ քակեցին զխցերն։ Առ որ դժուարեալ աբեղայիցն՝ գնացեալ ի վանքն առին զեպիսկոպոսունսն եւ եկին ի գիւղն եւ արարին աղմուկ մեծ, եւ բանս անպատշաճս ասէին վարդապետին։ Իսկ սրբոյն բերեալ յինքեան զնմանութիւն ճշմարիտ հեզոյն Յիսուսի, խորհելով ի մտի, թէ հալածեսցեն զձեզ ի քաղաքէ յայսմանէ՝ փախիջիք ի միւսն [հմմտ. «Եւ յորժամ հալածիցեն զձեզ ի քաղաքիս յայսմիկ՝ փախիջիք յայլ, եւ եթէ յայնմանէ հալածիցեն զձեզ՝ փախիջիք ի միւսն։ Ամէն ասեմ ձեզ, ոչ սպառեսջիք զքաղաքս Իսրայէլի՝ մինչեւ եկեսցէ որդի մարդոյե [Մատթ. Ժ 23]. վասն որոյ զանխուլ յամենայնէ ելեալ ի գիշերի լռելեայն հետեւեցաւ գնալ յայլ գիւղ։ Իսկ ժողովուրդքն իբրեւ զգացին զգնալն վարդապետին, յայնժամ դիմեալ ի վերայ աբեղայիցն, հարկանելով քարիւ եւ փայտիւ արտաքս վարեցին ի գեղջէն, եւ վաղվաղակի ընթացեալ զկնի վարդապետին՝ բազում աղաչանօք դարձուցեալ զնա ածին ի գիւղ անդր. եւ սկսան շինել զեկեղեցին լայն եւ ընդարձակ՝ եւ բարձր շինուածով, եւ կաթուղիկէ ի վերայ յօրինեալ նոյնպէս եւ զայլ յարկս տանցն եւ զպարսպին։ Իսկ աբեղայքն եւ եպիսկոպոսունքն իբրեւ տեսին թէ՝ ինքեանք ոչ կարացին ինչ ստնանել վարդապետին, գնացեալ ի Դարաշամբ եւ զամենայն եպիսկոպոսունս Նախավկայի վանացն միաբանեալ՝ ընդ ինքեանս առեալ՝ եկին ի վերայ վարդապետին, ըստ օրինակի թագաւորացն Ամաղեկայ՝ որք միաբանեալ եկին ի վերայ զօրավարին Աստուծոյ Յեսուայ. բայց որպէս նոքա անդ պարտեալ գտան, սոյնպէս եւ սոքա աստ [Ել. ԺԷ 8-16]. վասն զի թէպէտ բազում անգամ հակառակեցան վարդապետին, այլ նա ամենեւին ոչ լքաւ ի բարւոք յառաջադիմութենէն։
Իսկ միաբանեալ աբեղայքն առաւել եւս դրդեալք ի նախանձուէ՝ գնացին առ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն, որ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան ղաբալաւ առեալ էր ի Պարսից թագաւորէն, եւ այնքան դրդեցին զնա ի բարկութիւն՝ մինչ զի բազում անգամ առաքեաց առ վարդապետն բանս սպառնականս եւ յանդիմանութեան. թէ ելցես յերկրէս մերմէ, եւ գնասցես յերկիր քո՝ ուստի եկեալ ես, զի ոչ է պիտոյ մեզ խաբեբայ եւ նորահանուկ քարոզութիւն քո, եւ ոչ կեղծաւոր վարքն քո, ապա թէ ոչ, առակ նշաւակի, եւ այպն կատականաց լինիցիս ի ձեռն իմ։ Իսկ վարդապետն բնաւ ոչինչ առնէր փոյթ զայնմանէ, վասն զի յոյս նորա հաստատուն էր ի Տէր, այլ հանապազ շրջէր, եւ քարոզէր, եւ շինէր զեկեղեցիս, եւ յարդարէր զամենեսեան ուղիղ կարգօք եւ սահմանադրութեամբք։
Իսկ յետ ամաց ինչ անցելոց՝ կաթուղիկոսն Մելքիսէթ եւ վարդապետն Պօղոս պատահեցան միմեանց ի Նախչուան քաղաքին, եւ կաթուղիկոսն զթոյնս եւ զմաղձս դառնութեան՝ զոր ի բազում ժամանակաց մթերեալ ունէր ի սրտի, յայնժամ ժայթքեաց ի վերայ վարդապետին։ Եւ յետ բազում յանդիմանութեանց եւ կշտամբանաց եւ անպատեհ բանից՝ զորս խօսեցաւ կաթուղիկոսն յերեսս վարդապետին. եւ զայս եւս ասաց թէ՝ զամենայն եկեղեցիսդ, զոր դու շինեցեր, ի վերայ քումդ գլխոյ քակեցից։ Եւ հրամայեաց նմա ելանել յայսմ աշխարհէ, եւ գնալ ի տեղի իւր. եւ թէ այլ եւս յամի, այնուհետեւ մատնի ի ձեռս աշխարհակալ իշխանաց. եւ ոչ ոք գոյր օգնական ի կողմանէ վարդապետին, ոչ եկեղեցական եւ ոչ աշխարհական, վասն զի ամենեքեան երկնչէին ի կաթուղիկոսէն, զի թագաւորական իշխանութեամբ վարէր զկաթուղիկոսութիւնն։ Յաղագս որոյ անճար լեալ վարդապետին, ելեալ ի Նախչուանայ գնաց ի գիւղն Շամբ, զի գնասցէ ի տեղի իւր, եւ ըստ հանապազորդեան սովորութեան իւրոյ, որ ի մէջ գիշերի աղօթէր վարդապետն, եւ յայնմ գիշերին՝ յետ աղօթիցն խթեաց ի կողս աշակերտին՝ եւ զարթոյց զնա, զարթեան եւ այլք ոմանք եւս, սկսաւ հարցանել ցնոսա թէ, զինչ բարւոք թուի ձեզ, արիանալ ընդդէմ փորձութեանս, եւ դիմակայիլ խռովութեանս այսմիկ եւ քարոզել զԲանն կենաց, թէ տեղի տալ եւ հեռանալ ի շփոթէ սոցա։ Իսկ աշակերտացն տուեալ պատասխանի. «Դու ինքնին տեսանես զխաւար անգիտութեան, թէ որպէս սփռեալ է ի վերայ ժողովրդեանս, եւ զայն եւս թէ, որպէս եբաց Տէր զդուռն քարոզութեան. քանզի զոր ինչ եւ քարոզես՝ վաղվաղակի արդիւնանայ։ Արդ՝ մի գուցէ վհատիցիս, զի Տէր Աստուած ձեռնտու է քեզ, պարտ է քեզ արիանալ եւ համբերել փորձութեան վասն օգտի ժողովրդեանն եւ քարոզել զԲանն կենացե։
Իբրեւ ընկալաւ զքաջալերս զայս ի նոցանէ սուրբ վարդապետն՝ յայնժամ ասէ ցաշակերտսն իւր. «Արդ՝ որդեակք իմ, որովհետեւ այդպէս ասացիք, պարտ է մեզ գնալ առ թագաւորն եւ առնուլ ի նմանէ հրաման վասն շինութեան եկեղեցեաց եւ ես ակն ունիմ ի տեառնէ՝ զի տացէ թագաւորն զխնդիրս մեր. արդ՝ եթէ առնումք ի նմանէ զհրամանս զայս՝ քաջութեան անուն է մեզ, եւ թէ սպանցեն զմեզ, վարձս բարեաց ընդունելոց եմք ի Քրիստոսէ ընդ վաստակաւոր ծառայից նորաե. եւ աշակերտացն եւս վկայեալ, թէ յոյժ բարի է այդ խորհուրդ։
Եւ նոյն ժամայն ի նմին գիշերի յարուցեալք ելին ի Շամբայ՝ անցին զգետն Երասխ. եւ հետեւեցան ի գնալ առ թագաւորն, որ էր ինքն առաջին Շահաբասն, վասն առնլոյ ի նմանէ հրաման շինելոյ եկեղեցի։ Եւ յետ աւարտման կանոնի սաղմոսին, որ ասէին, զճանապարհայն՝ մինչ երթային, պատահեցաւ լինել քարոզն այն որ ասէ. «Վասն ուղղելոյ զգնացս մեր ի ճանապարհս խաղաղութեան զտէր աղաչեսցուքե [Սաղմ. Ե 9] եւ միւս տունն որ ասէ. «Վասն խորտակելոյ զհակառակորդն վաղվաղակի ընդ ոտիւք մերովք զտէր աղաչեսցուքե [Սաղմ. Ե 11]։ Յայնժամ՝ ասէ վարդապետն ցայնոսիկ, որք ընդ նմա էին. «Տեսէք որդեակք իմ, զի ուղիղ է ճանապարհս մեր ըստ վկայութեան սաղմոսիսե, որով առաւել հաստատեցան եւ ուրախացան, եւ մեծաւ յուսով երթային։
Եւ եղեւ իբրեւ հասին ի գաւառն, զոր Արազբար ասեն՝ եւ ի տարաժամել աւուրն մտին ի գիւղ մի այլազգեաց առ ի օթել զգիշերն զայն, եւ տեսին՝ զի այր ոմն մահմետական հաւատով՝ եկն ընդ առաջ նոցա՝ աղաչէր եւ ասէր. «Խնդրեմ ի ձէնջ վասն Աստուծոյ՝ մի գարշիլ յայլազգութենէ իմմէ, այլ խոնարհիլ յաղաչանս իմ, եւ գալ ի տուն իմ, զի հիւրընկալ եղեց ձեզ. քանզի ուխտեալ եմ Աստուծոյ, զի յայսմ աւուր առանց հիւրի ոչ ճաշակեցից ինչ. եւ մինչեւ ցարդ սպաս կալեալ կամ ի մէջ շինիս, եւ նայիմ վասն հիւրի, եւ արդ՝ զձեզ առաքեաց Աստուած, վասն որոյ յօժարութեամբ խնդրեմ զգալն ձեր ի տուն իմե։ Իսկ երանելւոյ վարդապետին տուեալ ցնծութեամբ պատասխանի առնն, եւ ասէ. «Այդպէս եղիցի որպէս ասացերդ, երթիցուք ի տուն քոե։ Եւ զգիշերն զայն օթեցան ի տունն առն այնորիկ. եւ այրն յոյժ բարւոք սպասաւորեաց նոցա ամենայն պիտոյիւք եւ հանգուցանելով. եւ յառաւօտին մինչ կամեցան ի գնալ՝ եկեալ այլազգին աղաչէր, խնդրէր եւ ասէր թէ՝ «Ոչ գոյ ինձ զաւակ եւ յիշատակ յերկրի, խնդրեմ ի ձէնջ առնել զաղօթս վասն իմ. որպէս զի լիցի ինձ զաւակ, քանզի կին իմ ամուլ էե։ Իսկ սրբոյ վարդապետին համբարձեալ զմշտատարած ձեռսն ի յերկինս, եւ անդառնալի աղօթիւքն խնդրեաց յԱստուծոյ տալ նմա զզաւակ. իսկ հեշտալուր Տէրն՝ որ խոստացաւ ծառայից իւրոց, թէ զամենայն զոր ինչ խնդրիցէք հաւատով՝ առնուցուք [Մատթ. ԻԱ 21-22], աղօթիւք սրբոյ վարդապետին պարգեւեաց առնն այնմիկ զաւակ, որպէս եւ յայտնեաց նոյն այրն։ Քանզի յետ անցանելոյ ժամանակաց ինչ, այլազգի այրն այն եկեալ պատարագօք մատուցանէր ընծայ առաջի վարդապետին, երկիր պագանէր, գոհանայր եւ շնորհս խոստովանէր զնմանէ, թէ աղօթիւք քո շնորհեաց ինձ Աստուած զաւակ, արդ՝ խնդրեմ զի աղօթեսցես, որպէս զի պահեսցէ զնա Աստուած ընդ երկայն աւուրս, եւ սրբոյ վարդապետին աղօթս արարեալ ի վերայ նորա, եւ մխիթարեաց զնա բազում բանիւք, եւ առաքեաց ի տեղի իւր։
Արդ՝ պատահումն իրագործութեանս այսմիկ հանգոյն գտաւ այնմ, զոր Բանն Աստուած արար ընդ Աբրահամու մեծի նահապետին, զի որպէս նա էջ հիւր Աբրահամու եւ պարգեւեաց նմա զաւակ. սոյնպէս եւ վարդապետն եկն հիւր այլազգոյն, եւ աղօթիւք խնդրեաց յԱստուծոյ պարգեւեալ նմա զաւակ, որով փառաւորի անուն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի՝ ըստ անսուտ բանին իւրոյ, թէ տեսցեն զգործս ձեր բարիս եւ փառաւորեսցեն զՀայր ձեր՝ որ յերկինս է [Մատթ. Ե 16]։
Յետ այսորիկ ել անտի վարդապետն, եւ գնաց յերկիրն Աղուանից ի Ղարաբաղ, ի տեղին որ անուանի Քօթուկլու, քանզի անդ էր բանակեալ թագաւորն Շահաբաս ամենայն սպայիւն իւրով։
Իսկ յորժամ յանդիման եղեւ վարդապետն թագաւորին, երեւեցոյց Տէր՝ շնորհաւոր զծառայն իւր առաջի ահարկու եւ այլազգի թագաւորին. եւ ի հարցանելն արքայի ցվարդապետն, թէ զի՞նչ խնդիր կայ քո ի թագաւորութենէս մերմէ, պատասխանեալ ասաց վարդապետն. «Նախ՝ երկարութիւն կենաց արքայի, եւ հաստատութիւն աթոռոյ նորա, եւ երկրորդ՝ զի խաղաղարար թագաւորութեամբ քով, արքա՛յ, ոչինչ գոյ պակաս յամենայն բարեաց ազգիս Հայոց, բայց միայն աղօթից, զի ոչ գոյ տեղի աղօթից՝ զի աղօթեսցեն առ Աստուած վասն աշխարհի՝ եւ վասն կենաց թագաւորին. զայս խնդրեմ յարքայէ, զի տացէ ինձ զհրաման, եւ հրովարտակ շինելոյ զեկեղեցի, եւ այսմ եթէ իցէ վարձք ինչ, եղիցի թագաւորին. եւ թէ իցէ մեղանք ինչ, եղիցի ինձե։ Եւ ի լսելն զայս արքայի՝ զուարճացաւ յանձն իւր. եւ բարձր բարբառով ասաց նախարարաց իւրոց. «Իշխանք եւ դատաւորք, զինչ արժան եւ ուղիղ թուի ձեզ, հրաման տա՞լ զեկեղեցի շինելոյ՝ թէ արգելուլե։ Դարձեալ ինքն փութանակի արար պատասխանի իւրոց բանիցն՝ եւ ասաց. «Ոչ է պարտ արգելուլ, այլ արժան է տալ հրաման շինելոյ, քանզի եւ այնք եւս Աստուծոյ տունք ենե։ Եւ առժամայն հրամայեաց գրել նոմոս՝ կնքել եւ տալ նմա։ Եւ իբրեւ կատարեցին եւ ետուն ցվարդապետն զթուղթն, եւ նա տարեալ ի բացեայ՝ ետ ընթեռնուլ. եւ ետես զի ոչ էր այնպէս օգտակար, որ բաւական լինէր կարեաց ներկայ ամանակին. վասն որոյ ի պատճառէս հարկեալ՝ կրկին անգամ կացեալ յանդիման արքայի. եւ յուշ առնէ նմա զխնդրելին իւր զհրովարտակն. եւ իբրեւ վերահասու եղեւ թագաւորն ամենայն դիտաւորութեան մտաց վարդապետին, եւ յայնմ ժամու թագաւորն արտաքս ելեալ ի խորանէն երթեւեկս առնելով ճեմէր, եւ նոյնժամայն կոչեաց զմի ոմն ի գրչացն, նստոյց ի գետնի առաջի իւր, եւ արքայ կացեալ յոտին՝ ինքն ասէր, եւ գրագիրն գրէր, մինչեւ կատարեաց զամենայն բանս գրոյն. եւ ապա հրամայեաց նոյն առնն գրչի շրջեցուցանել առ ամենայն իշխանս, զի ձեռնագրեսցեն եւ կնքեսցեն։ Եւ իբրեւ կատարեցաւ ամենայն՝ բերեալ ետուն ցվարդապետն զհրովարտակն, եւ սրբոյ վարդապետին գոհացեալ զՏեառնէ, առեալ զհրովարտակն արքունական՝ եկն յարեւելեայ երկիրս Հայոց, եւ այնուհետեւ աներկիւղ եւ եւս վայելուչ սկսաւ շինել զեկեղեցիս, եւ համարձակ շրջել եւ քարոզել։
Իսկ կաթուղիկոսին Մելքիսէթի առաւել մախացեալ ընդ վարդապետին Պօղոսի, խօսի բանս զրպարտանաց ի կողմանէ վարդապետին ընդ մեծի եւ հզօր իշխանին Ամիրգունայ խանին, որ էր իշխան Երեւանայ, եւ ասէ. « Այր մի ստամբակ եւ անհնազանդ եւ օտար՝ յաշխարհէն Մարաց, քանի ամ է զի շրջագայի յերկրիս Պարսից, եւ մանաւանդ ի քում իշխանութեան գաւառս. եւ սուտ եւ խաբեբայ քարոզութեամբ եւ կեղծաւոր վարուք հաւանեցուցանէ զամենայն մարդ ինքեան. եւ ոչ մնաց ոսկի եւ արծաթ եւ այլ ինչ ստացուած առ ոք՝ այլ զամենայն կողոպտեալ յամենեցունց եւ առեալ, առաքէ յերկիր իւր։ Քանիցս անգամ պատուիրեցաք նմա բանիւ, նաեւ երես եւ երես եւս ասացաք նմա ելանել յաշխարհէ աստի եւ գնալ ի տեղի իւր, եւ նա ոչինչ արար փոյթ ի մերոց բանից, եւ կամ ակն էած թագաւորական հրամանին, որ կայ ի ձեռս մեր, այլ գործէ ըստ հաճոյից կամաց իւրոց, քանզի անհնազանդ է իշխանաց եւ պետացե։
Վասն որոյ եւ խանին կոչեալ զոմն զինուոր առաջի իւր՝ եւ ասէ. «Հրաման է յիշխանութենէս մերմէ գնալ քեզ յերկիր տէրութեանն մերոյ շրջել եւ գտանել զվարդապետն Պօղոս եւ ածել այսրէն առ մեզե։ Իսկ զինուորին գնացեալ որոնելով գտանէ զնա ի գիւղն Ագուլիս, եւ անտի առեալ զնա ածէ յԵրեւան քաղաք։ Եւ ի գալն՝ յորժամ եկեալ հասին ի Դուին, զայն գիշերն անդէն օթեցան, եւ կայր ի գիւղն յայն այր ոմն քրիստոնեայ՝ որոյ որդւոյ ձեռն գօսացեալ էր, զոր ածեալ առաջի վարդապետին խնդրէր աղօթել ի վերայ նորա, որպէս զի բժշկեսցի ձեռն մանկանն։ Իսկ սուրբ վարդապետն կալեալ զձեռանէ մանկանն, եւ աղօթեաց ի վերայ նորա. եւ ասաց՝ զՀայր մեր, որ յերկինս, եւ ետ ցհայրն, որ առեալ գնաց։ Եւ յայգ յառաւօտին առեալ զորդին եւ եկեալ առաջի վարդապետին երկիր պագանէր եւ համբուրէր զոտս նորա, գոհանայր եւ շնորհս խոստովանէր զնմանէ. եւ ցուցանէր զձեռն մանկանն՝ ամենեցուն, թէ աղօթիւք վարդապետին բժշկեցաւ ձեռն մանկան իմոյ։ Քանզի շնորհօքն Քրիստոսի եւ աղօթիւք սրբոյ վարդապետին բնաւին բժշկեալ էր ձեռն մանկանն այնմիկ, որով փառաւորեցաւ անուն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։
Ելեալ անտի եկին ի քաղաքն Երեւան. եւ զինուորն՝ որ էած զվարդապետն, ի նոյնում աւուրն յանդիման կացոյց զնա խանին. իսկ խանն որպէս ընկալեալ էր զնիւթ ի կաթուղիկոսէն, բազում մախանս եւ դառնութիւնս ամբարեալ ունէր ի մտի, զի յոքնակի կիրս չարչարանաց անցուսցէ ընդ վարդապետն. այլ այն, որ թագաւոր է թագաւորաց՝ եւ Տէր տէրանց, որ ի ձեռին ունի զսիրտ ամենայն բռնաւորաց՝ ըստ իմաստնոյն Սողոմօնի [տե՛ս Առակ. ԻԱ 1], առ ժամայն դարձոյց զսիրտ խանին ի քաղցրութիւն, որպէս Արտաշէս արքայի ի վերայ Մուրտքէի, եւ բարկութիւն ի վերայ Համանայ [տե՛ս Եսթ. Ա-Է], վասն զի ընդ ակնարկել խանին յերեսս վարդապետին ոչ թէ զբանս բարկութեան ասաց կամ զայրագնեալ դէմս երեւեցոյց նմա. այլ մեղմ եւ հանդարտ բանիւ ասաց նմա. «Այսօր կացջիր առ մեզ, քանզի մեզ հիւր ես, իսկ ի վաղիւն տարայց զքեզ ընդ իս առ կաթուղիկոսն եւ հաշտեցուցից զնա ընդ քեզե, քանզի Մելքիսէթ կաթուղիկոսն հրաւիրեալ էր զխանն իւրովք բարեկամօքն ի պատիւ յերկրորդումն աւուր՝ սորին վասն ասաց խանն, թէ տարայց զքեզ ընդ իս առ կաթուղիկոսն եւ հաշտեցուցից։
Իսկ ի վաղուեան աւուրն մինչ երթայր խանն ի կոչն կաթուղիկոսին, տարաւ ընդ իւր զվարդապետն, եւ իբրեւ եհաս ժամ խօսելոյ՝ ասաց խանն ընդ կաթուղիկոսին. «Արդ՝ յօժարութիւն սրտի իմոյ զայս կամի ի քէն՝ զի դու հաշտեսցիս ընդ վարդապետին՝ եւ լինիք որպէս զհայր եւ զորդի, զի թէպէտ եւ շրջի ի մէջ ժողովրդեանն, ոչինչ առնէ զգործ կամ զվնաս արժանի դատապարտութեան, ոչ ինձ՝ ոչ քեզ՝ եւ ոչ ժողովրդեանն, եւ ես կամիմ զի ի մէջ ձեր խաղաղութիւն եւ սէր հաստատեսցիե։ Իսկ կաթուղիկոսն իբրեւ ետես, թէ զոր ինչ խորհեալ էր ի մտի, եւ խօսեալ էր ընդ խանին, այնպէս ոչ եղեւ, այլ նորին ներհակն. եւ թէպէտ ոչ կամէր հաշտիլ՝ այլ եւ ընդդիմանալ հրամանաց խանին անմարթ վարկանէր, զի ի շահել զսիրտն նորա կոչեալ էր, եւ մանաւանդ այնքան պատուաւոր արանց միջի, եւ ի վերայ իւրոյ սեղանոյ, եւ յիւրում տան։ Վասն որոյ ակամայ կամօք վերերեւութիւ եւ կեղծաւորեալ սրտիւ առնէ զհաշտութիւն ընդ վարդապետին ըստ հրամանաց խանին։ Եւ յետ խրախութեան՝ յորժամ հանդերձեալ էր ի գնալ խանն, ասէ ցկաթուղիկոսն. «Վարդապետս այս եղիցի քեզ յանձն յայսմ գիշերի, եւ ի վաղիւն ի գալն քո առ իս ընդ մեզ բերցես, զի ունիմ գործ ինչ ընդ դմաե։ Իսկ ի վաղիւն կաթուղիկոսն ինքն ոչ գնաց, այլ զոմն յեպիսկոպոսաց իւրոց եդեալ ընդ վարդապետին՝ առաքեաց առ խանն, իսկ խանն պատուեալ խիլայեաց զվարդապետն, զի էարկ ի վերայ նորա պատուական եւ ոսկեհուռն կապայ։ Եւ դարձեալ կոչեաց զնոյն զինուորն, որ բերեալ էր զվարդապետն, եւ ասաց նմա. «Արդ առեալ զվարդապետս զայս տարեալ հասուսցես ի տեղին, ուստի եւ դարձուցեր զդա, եւ յանձնեսցես արանց տեղւոյն եւ ապա դարձցիս այսրէնե։ Իսկ զինուորն եւ վարդապետն երկրպագեալ իշխանին ելեալք յերեսաց նորա, գնացին դէպ ի գաւառն Գողթան։
Արդ՝ կատարումն գործոյս այսմիկ, հոգոյն գտաւ իրացն որ առ Բաղակ թագաւորն եղեւ՝ զի որպէս նա վարձեաց զԲաղայամ անիծանել զԻսրայէլ, իսկ Բաղայամու եկեալ օրհնեաց զԻսրայէլ [տե՛ս Թիւ. ԻԲ 1-12, ԻԳ 1-12]. սոյն գունակ եւ կաթուղիկոսն Մելքիսէթ դրդեաց զխանն, զի պատժեսցէ զվարդապետն, իսկ նա բերեալ պատուեաց առաջի ամենեցուն, եւ խիլայեալ առաքեաց ի գործ իւր, եւ աստէն եւս կատարեալ տեսանի սաղմոսն Դաւթի. «Հայի մեղաւորն ընդ արդարն եւ խնդրէ սպանանել զնա, այլ Տէր ոչ թողու զնա ի ձեռս նորա եւ ոչ դատապարտէ զնա՝ յորժամ դատի զնաե [տե՛ս Սաղմ. ԼԶ 32-33]։
Յորժամ վարդապետն եւ զինուորն ելեալք յԵրեւանայ գնացին ի գաւառն Գողթան, հասին ի գիւղն Շօռօթ, եւ անտի ելեալք կամէին գնալ ի գիւղն Ցղնայ, եւ մինչ զճանապարհայն գնային՝ իբրեւ մերձ եղեն ի գետն, որ գայ ի Նորակերտու եւ գնայ ի Բըղեւի ի տակաւին ոչ էին հասեալ ի գետն, տեսին ի հովտի անդ զի արածէին վայրի այծեմունք՝ որք էին երկոտասանք. կոչեաց զնոսա վարդապետն առ ինքն եւ այծեմունքն եկին առ նա, եւ ոչ գիտէր զինուորն թէ վարդապետն կոչեալ է զայծեմունսն. քանզի հեռի էր ի վարդապետէն, որ իբրեւ ետես զայծեմունսն կացեալ, վաղվաղակի լցեալ զաղեղն՝ զի նետիւ հարցէ զայծեմունսն, եւ այծեմունքն վաղվաղակի խրտուցեալ ի բաց ոստեան ի տեղւոյն, ուր կանգնեալք էին, եւ սկսան փախչիլ ի կողմն լերին։ Իսկ վարդապետին յետս հայեցեալ ետես, զի զայն գործէր զինուորն, եւ սաստեալ զինուորին դադարեցոյց, ապա կրկին անգամ կոչեաց զայծեմունսն եւ ասէ. «Եկայք, օրհնեալք Տեառն, եկայք, առիս, ոչ թողից ումեք մեղանչել ձեզե, եւ նոքա իբրեւ զմտացի մարդ եւ զբանաւոր, դարձեալ եկին առ վարդապետն եւ կացին առաջի նորա. իսկ վարդապետն մերձեալ նոցա՝ շփէր ձեռամբն ի վերայ նոցա եւ քորքորէր զպարանոցս եւ զքամակս նոցա. ողջագուրէր զսոսա գգուանօք եւ խօսէր ընդ նոսա իբրեւ ընդ բանաւորի։ Եւ ընդ յոլով պահս կային առաջի նորա. եւ յետոյ ասաց նոցա. «Արդ՝ երթա՛յք խաղաղութեամբ յարօտս ձեր եւ Տէր պաշտպանեսցէ ձեզ ըստ կարեաց ձերոցե, եւ նոքա յուղի անկեալ գնային ընդ լեռնակողմն ի գնացս իւրեանց։ Իսկ զինուորն այն կայր հիացեալ եւ ափշեալ ընդ այն. եւ սուրբ վարդապետն սկսաւ պատմել նմա զսրբոյ առաքելոյն Թադէոսի արարեալ զսքանչելիսն՝ որ զվայրի եղինսն եբեր առաջի Ոսկեանցն։ Եւ զինուորն տարեալ զվարդապետն հասոյց ի գիւղաքաղաքն Ագուլիս եւ յանձն արար նոցա, եւ ինքն դարձաւ յԵրեւան ի ծառայութիւն խանին, եւ պատմէր ամենայնի զսքանչելիսն զոր ետես, փառաւորելով զանունն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ առաջի ամենեցուն։
Իսկ արքն, որք էին նախանձաւորք ընդ վարդապետին, իբրեւ տեսին, թէ մատնութեամբն, զոր արարին առ Ամիրգունայ խանն՝ ոչինչ կարացին ստնանել վարդապետին, վասն որոյ սովիմբ օրինակաւ միւս եւս մատնութիւն արարին առ Ղառչղայ խանն, որ էր առաւել խրոխտ եւ մեծագոյն փառօք՝ եւ ամենայն որպիսութեամբ քան զԱմիրգունայ խանն. եւ էր Ղառչղայ խանն իշխող քաղաքին Թարվիզու, առ որ գնացեալ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն ինքն եւ այլք եւս յեկեղեցականաց եւ յաշխարհականաց, եւ արարին ամբաստանութիւն զՊօղոս վարդապետէ, եւ Ղառչղայ խանն առաքեալ զզինուորս՝ տարաւ ի Թարվէզ զՊօղոս վարդապետն։ Իսկ կատարումն գործոյն եղեւ՝ որպէս եւ առ Ամիրգունայ խանիւն կատարեցաւ. եւ այսու եւս յամօթ լեալ պարտեցան նախանձաւորքն։
Այլ եւ գոյ միւս այլ պատմութիւն որպէս եւ գրելոց եմք յառաջիկայդ՝ ի ճառս պատմութեան նահատակութեան տէր Անդրէաս քահանային, թէ մատնեցին զՊօղոս վարդապետն եւ զՄովսէս վարդապետն Շահաբաս թագաւորին. զորս կալեալ էառ երեք հարիւր թուման տուգանք եւ ապա եթող. որոց զկնի արձակմանն ելեալ եւս առաւել համարձակ քարոզէին զԲանն կենաց, զի ինքն նրբահայեացն Շահաբաս իւրովք մտօքն նկատեալ դիտեաց զնոսա, զի ոչ գոյ ի նոսա կեղծաւոր գործ ինչ. այլ են ճշմարիտ ծառայք Աստուծոյ։
Կան այլ եւս պատմութիւնք վարուց եւ սքանչելեաց սրբոյ վարդապետին Պօղոսի, որ զցաւագարս եւ զդիւահարս բժշկեաց, եւ այլ եւս սոյնպիսիս, այլ այսքանս բաւական է ծանուցանել զամենայն որպիսութիւն նորա։
Եւ յետ անցից պատմելոցս ամենայնի եւ եւս գերագունից՝ մինչ շրջէր Պօղոս վարդապետս քարոզութեամբ ի մէջ քրիստոնէից ըստ հանապազորդ սովորութեան իւրոյ, պատահեցան նմա Սահակ կաթուղիկոսն, եղբօրորդի Մելքիսէթի կաթուղիկոսին, եւ այլք եւս ի նոցին համախոհացն, եւ յոլով աւուրս խոշտանգեցին զնա ասելով՝ «Լռեա՛ դու ի քարոզութենէդե. եւ Պօղոս վարդապետն ոչ կամէր լռել, զի կարի յօժար եւ փոյթ էր ի քարոզութիւնն։ Բայց ներհակքն կարի յաւէտ եւ բազմահնար պարաւանդիւք խորամանկութեան եւ զրպարտութեան մեքենայիւք ճմլեալ կորացուցին զնա ասելով. «Դու մի եւս յաւելցիս ի շրջել, առ ժողովուրդս եւ քարոզել, այլ տուր մեզ ձեռնագիր վկայութեամբ մահմետականաց, թէ այսուհետեւ քարոզես՝ լինիցիս թշնամի թագաւորին. եւ մահու եւ սպանման պարտականե։ Եւ ի բազում աւուրս յոքնազան կերպիւ ճնշելոյ ներհակացն զվարդապետն՝ մնաց անճար. զի ինքն միայն էր ընդդիմակայ նոցա առանց օգնականի, թէպէտ ի քրիստոնէից բազումք կային բարեկամք եւ սիրողք վարդապետին, այլ վասն երկիւղի ներհակացն, ոչ ոք իշխէր օգնել վարդապետին, վասն որոյ մնաց անճար, ետ նոցա ձեռնագիր այսպէս. «Ես Պօղոս վարդապետ ետու ձեռնագիր այսուհետեւ ո՛չ շրջել եւ ոչ քարոզել. եւ թէ զայսոսիկ առնեմ, լինիմ ես թշնամի թագաւորինե։ Իբրեւ առին ներհակքն զայս ձեռնագիրս ի Պօղոսէն, ուրախ եղեն անճառելի խնդութեամբ. եւ այնուհետեւ Պօղոս վարդապետն գնաց ի Մեծ անապատն՝ կայր միակեցութեամբ, լռեալ ի խցի, մշտամատոյց աղօթիւք խօսակցելով ընդ Աստուծոյ. եկաց անդէն եւ ոչ ել արտաքս յանապատէն մինչեւ ցվախճան կենաց իւրոց. որ հանգեցաւ ի Քրիստոս, եւ անդէն թաղեցաւ։ Եւ եղեւ վախճան սորա ՌԿԹ. ամի թուականի մերում. որ եւ ի գերեզմանէ նորա բազում գործս սքանչելեաց լսեմք ի հիւանդս եւ ի ցաւագարս, որք յուսով երթան առ նա. եւ առնուն զբժշկութիւնս իւրաքանչիւր ցաւոց՝ շնորհօքն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, զօրացուցանողին զնա. որում փառք յաւիտեանս, ամէն։
[ԻԴ]
ՎԱՍՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍՈՒԹԵԱՆ ՏԵԱՌՆ ՄՈՎՍԻՍԻ. ԸՆԴ ՈՐՈՒՄ ԵՒ ՅԱՂԱԳՍ ՆՈՐՈԳՈՒԹԵԱՆ ԼՈՒՍԱԿԱՌՈՅՑ ՍՐԲՈՅ ԱԹՈՌՈՅՆ ԷՋՄԻԱԾՆԻ
Մեծահաւատ սրբասնունդ եւ բարեփառ հայրս մեր տէր Մովսէս կաթուղիկոս էր յաշխարհէն Սիւնեաց՝ ի գաւառէն Բաղաց, որ այժմ ասի Աճանան, ի գեղջէն՝ որ անուանի Խոտանան։ Եւ մինչ էր նա ամաց հնգեստանից՝ աւելի կամ պակաս, ետուն նմա աստիճան քահանայութեան եւ օրհնեցին կուսակրօն աբեղայ։
Եւ դէպ եղեւ պատահիլ նմա տիեզերալոյս վարդապետին Սրապիոնի, եւ առ նա յարեալ աշակերտացաւ նմա, բայց վախճանն Սրապիոնի փութով ժամանեաց ի վերայ, յորում ժամանակի տհաս էր տէր Մովսէս՝ ուսմամբ եւ հասակաւ։ Բայց Սրապիոն վարդապետն մտօք նկատեալ՝ իմանայր յոգի իւր՝ զի շնորհք Աստուածային երեւի առ տէր Մովսէսն՝ ընդ որոյ ցաւակցաբար հոգաց զնա, վասն զի կոչեաց առ ինքն զաւագ աշակերտն իւր՝ զԿեսարացի Գրիգոր վարդապետն, եւ յանձն արար նմա զտէր Մովսէսն ասելով. «Յանձն առնեմ զսա քեզ, զի փոխանակ իմ հովուեալ պահեսցես զսա՝ եւ հասուցեալ յարբունս հասակի, եւ վարդապետական ուսման, եւ տացես զգաւազան եւ զպատիւ վարդապետական. եւ եղիցի օրհնութիւն իմ ի վերայ քո եւ դորաե։
Եւ յետ վախճանի Սրապիոնին մնաց տէր Մովսէս առ Գրիգոր վարդապետն յաշակերտութիւն նորա, եւ զկնի սուղ ինչ ամաց խնդրեաց տէր Մովսէս զհրաման ի Գրիգոր վարդապետէն, զի գնասցէ յԵրուսաղէմ յուխտ եւ յերկրպագութիւն տնօրինական տեղեացն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, եւ նա ետ զհրաման, որ եւ ելեալ տէր Մովսէս՝ գնացեալ եհաս յԵրուսաղէմ. եւ կատարեաց զուխտ ամենայն տնօրինականաց Տեառն։ Ապա անտի գնաց յաշխարհն Եգիպտոսի՝ եւ շրջեալ յամենայն վանօրայս եւ յանապատս ազգին Ղփթոց, վասն զի վանօրայք եւ անապատք բազումք գոն, յորում բնակեալ են բազմահոյլ միաբանք, կարգօք եւ սահմանօք կրօնաւորական, որք ունին զկարգաւորութիւն ամենայն իրաց. ժամատեղաց եւ սեղանատեղաց, եւ զգեստուց, եւ խցակացութեան, եւ կրօնաւորական ժուժկալութեան, եւ այլ ամենայն գործոց։ Եւ ի մէջ նոցա շրջելով եւ հարցանելով եւ տեսանելով տեղեկանայր ամենայնի. եւ սմին այսմիկ ինքն տէր Մովսէս՝ թէպէտ անհոգ եւ անփոյթ էր, այլ տնօրինիչ Սուրբ Հոգին՝ յածեալ շրջեցուցանէր ի մէջ այսպիսի կրօնաւորական կարգաց առ ի ուսուցանել զնա, վասն ապագայ ժամանակաց՝ որպէս եւ պիտոյացաւ ի ժամանակս կարգադրութեան Մեծ անապատին. եւ տէր Մովսէս յԵգիպտոսէ դարձեալ եկն յԵրուսաղէմ, եւ եղեւ լուսարար սրբոյ Յարութեանն։
Յորում ժամանակի դէպ եղեւ անդ լինիլ Սարգիս պարոնտիրոջն, եւ տեառն Կիրակոսի, որոյ վասն շարագրեցաք, թէ եղեն սկիզբն անապատի, եւ կրօնաւորական կարգաց. որք կային յԵրուսաղէմ, եւ շրջէին յաշխարհին յայնմիկ ի վանօրայսն Յունաց՝ եւ յեզերս Յորդանան գետոյ, եւ ի լեառն Փորձութեան, եւ որոնեալ խնդրէին զտեղի անապատի անքոյթ եւ անշփոթ, եւ ըստ պատշաճի ոչ գտանէին։ Առ որս ասաց տէր Մովսէս. «Զայդպիսի տեղի, զոր խնդրէք՝ յարեւելեան յաշխարհին բազումք գոն, եւ մանաւանդ յերկրին Սիւնեաց, որոց ես ականատես իսկ եմ, եւ յաշխարհին յայնմիկ կարի առաւել պատշաճ է շինել զանապատ, զի բուն Հայաստան է, վանօրայք, եւ գեղօրայք, եւ ժողովուրդք քրիստոնէից բազումք գոն, ուստի ամենայն պիտոյք անապատին լցեալ լինինե։ Այլ եւ ինքն տէր Մովսէս յանձն էառ, զի յորժամ նոքա ժամանեալ յերկիրն յայն, եւ ուրեք անդորրացեալ զետեղեցին, ուր եւ իցէ ինքն տէր Մովսէս՝ թողեալ զամենայն անդր՝ առ նոսա ժամանեսցէ, եւ ընդ նոսին բնակեսցի միաբանութեամբ։ Արդ՝ այսպիսի յորդորականաւ բանիւ զնոսա առաքեաց ի վերին աշխարհն արեւելից, ինքն մնաց յԵրուսաղէմ։ Եւ հրամանաւ Գրիգորի եպիսկոպոսին, որ էր առաջնորդ սուրբ Յակոբայ՝ գնաց ի նուիրակութիւն վասն Երուսաղէմի եւ զբազում արդիւնս ժողովեալ ի քրիստոնէից եբեր յԵրուսաղէմ առաջի Գրիգոր եպիսկոպոսին։
Ապա ելեալ յԵրուսաղէմայ եկն առ վարդապետն իւր Գրիգոր Կեսարացի, որ էր ի Կոստանդնուպօլիս՝ քանզի թագաւորական հրամանաւ նստեալ էր առաջնորդ քաղաքին՝ պատրիարգ անուամբ։ Եւ կացեալ յաշակերտութիւն Գրիգոր վարդապետին յամս ինչ պարկեշտ եւ սրբակրօն վարուք՝ ո՛չ պաճոյճ եւ փափուկ հանդերձիւ որպէս եւ այլքն էին ի ժամանակին, այլ խոշորազգեստ եւ պահացող, որ ի շաբաթ օր եւ ի կիրակի օր լուծանէր ի կերակուրս նաւակատեաց, զատեալ ի մսոյ՝ եւ ի գինւոյ, եւ հանապազ սաղմոսերգ եւ պատարագամատոյց։ Առ որ հաճեալ եւ հաւանեալ ամենայն ժողովուրդքն Կոստանդնուպօլսի, եկեղեցականք եւ աշխարհականք, եւ երեւելի արք՝ որպէս Շահին Չալապին, որ էր այր նշանաւոր ի դրան թագաւորին, եւ այլք եւս յոլովք։ Նաեւ վաճառականք արեւելեան աշխարհին, որք պատահեցան ի Կոստանդնուպօլիս, եւ մանաւանդ Ջուղայեցիք եւ Գողթնացիք. զի գիտէին թէ Մովսէսն յարեւելեան աշխարհէն է. ամենեքեան մատուցեալ առ Գրիգոր վարդապետն, խնդրէին տալ տէր Մովսիսի՝ վարդապետութիւն։
Իսկ Գրիգոր վարդապետն էր այր ահարկու եւ յոյժ խրոխտ եւ դժուարահաւան, բայց տեսնելով զքաղցր եւ զսրբասէր բարս, եւ զպարկեշտ վարս տէր Մովսիսի, նաեւ զվկայութիւն ժողովրդեանն, ոչինչ եղեւ անլուր, այլ ըստ վկայութեան անձին նորա, եւ ամենայն ժողովրդեան ետ նմա գաւազան վարդապետական մեծաւ հանդիսիւ։ Այնուհետեւ տէր Մովսէս վարդապետն անխափան քարոզէր յամենայն եկեղեցիս զաւետարանն Քրիստոսի վճիտ եւ պայծառ քարոզութեամբ։
Եւ յետ ամաց ինչ՝ հրամանաւ Գրիգոր վարդապետին առաքեալ եղեւ Մովսէս վարդապետն գնալ եւ ինքնագլուխ քարոզութեամբ շրջագայիլ. եւ ելեալ ի Կոստանդնուպօլսէ եկեալ հասեալ ի քաղաքն Տիգրանակերտ՝ ուր էր տապանն Սրապիոն վարդապետին, համբուրեալ զնա սրբով տապանաւն. եւ առեալ ի նմանէ զօրհնութիւն։ Ելեալ անտի անցեալ զՎասպուրական քաղաքաւն եկն ի Թարվէզ, եւ անտի ի հայրենի աշխարհն իւր, ի գաւառն Սիւնեաց ի վանքն Տաթեւու. յորոյ գալստենէ եղեւ անպատում ուրախութիւն ամենեցուն եկեղեցականաց եւ աշխարհականաց։ Եւ զառաջինն սիրով ընկալան զնա միաբանք վանացն Տաթեւու՝ եպիսկոպոսք եւ աբեղայք, բայց յետոյ յետս չոգան ի նմանէ, քանզի ոչ ընկալան զքարոզութիւն նորա։ Յաղագս որոյ ելեալ ի Տաթեւու վանացն, եւ գնաց ի Մեծ անապատն առ Սարգիս եպիսկոպոսն, եւ առ տէր Կիրակոսն, ըստ նախկին ուխտադրութեանն իւրեանց՝ զոր պայմանեալք էին յԵրուսաղէմ, եւ անդէն յանապատին կալաւ իւր դադար բնակութեան, եւ ի ժամանակս ժամանակս ելեալ շրջէր ի մէջ քրիստոնէից՝ եւ քարոզէր զպատուիրանս Աստուծոյ, եւ վերստին դառնայր յանապատն. վասն զի որպէս ձուկն ելեալ ի ջրոյ մերձի ի մեռանել եւ անդրէն ի ջուր անկեալ կենդանանայ, սոյնպէս եւ սմա՝ յելանելն յանապատէն, եւ ի մտանելն յանապատն։
Իսկ զքարոզութիւն Մովսէս վարդապետին ամենայն ժողովուրդք խնդութեամբ ընդունէին եւ յօժարութեամբ կատարէին, եւ ուրախութեամբ փառաւորէին զԱստուած՝ զտուիչն այնպիսի շնորհաց մարդկան։ Բայց եպիսկոպոսք գաւառաց եւ աբեղայք վանօրէից ո՛չ հաճէին ի քարոզութիւն Մովսէսի, վասն զի Մովսէս վարդապետն որպէս ինքն մերկ էր յամենայն աշխարհական նիւթոց, եւ պահօք եւ սրբութեամբ եւ կրօնաւորական վարուք կեայր ըստ հրամանաց գրոց. սոյնպէս եւ քարոզէր լինիլ ամենայն վանականացն, եւ նոքա անգոսնեալ զբանս նորա՝ ո՛չ ընկալան։ Վասն զի ամենայն վանօրայք ազգիս Հայոց՝ իւրաքանչիւր սեւագլուխ ունէր իւր զինչս առանձին, այգի եւ բուրաստան, փէթակ եւ տուն, եւ մարան, եւ համբարանոցս, եւ զմուտս ստացուածոց. նաեւ զմուտս հասարակաց վանիցն մասունս արարեալ՝ յինքեանս բաժանէին։ Եւ զայն ամենայն ինքեանց եւ ազգայնոց՝ եւ իւրեանց հաճելեաց արանց ծախէին ի պէտս կարեաց։ Եւ զնուիրեալ տեղիսն Աստուծոյ՝ որք բնակարան են նշխարաց սրբոց եւ սքանչելագործ, եւ շնորհակիր նշանաց Աստուծոյ, լցեալ էին զայնոսիկ կանամբք եւ տանտիկնօք, եւ իւրեանց ազգայնօք։
Եւ բնաւ ո՛չ գիտէին թէ պարտ է կարգաւորի զվեղար եւ զփիլոն ունել զիւրեաւ, կամ հանդերձս խոշորս եւ ասուիս զգենուլ. այլ որպէս զաշխարհական, եւ զմարմնաւոր իշխանս փափուկ եւ ազնիւ զգեստիւ պճնէին. չաշխուր, եւ կապայ, եւ պատուական փակեղ ի գլուխս, եւ բալափուշ զիւրեւ առեալ։ Այլ եւ ո՛չ վարկանէին թէ պարտ է վանականաց պահօք եւ ծոմաջան երկօք կենցաղավարիլ, այլ ի բոլոր տարին ուտիք եւ գինի եւ միս անխտիր։
Սոյնպէս եւ գեղական երիցունք անուամբ միայն քահանայք, այլ ոմանք առեալ զիշխանութիւն մէլիքութեան, եւ ոմանք տանուտէրութեան՝ եւ ոմանք պոռնիկք եւ երկկանայք, ոմանք յարեցեալք իշխանաց այլազգեաց. արբանեակք չարեաց գործոց նոցա՝ եւ մատնիչք քրիստոնէից, ոմանք ի մարմնաւոր արուեստս եւ ի հողագործութիւնս պատաղեալ իբրեւ զաշխարհականս. եւ բնաւին թողեալ զժամ եւ զպատարագ։ Ոչ կանխէին ի ժամ աղօթից յեկեղեցի, եւ ոչ լինէր լսելի ձայն ժամակոչի ի գեղօրայս, եւ բնաւին բարձեալ ի նոցունց շնորհ քահանայութեան, բայց տակաւին զինքեանս քահանայս անուանէին, եւ գործէին զգործ քահանայութեան, ոչ իբրեւ զքահանայ՝ այլ իբր զմարմնաւոր արուեստաւոր՝ վասն մարմնաւոր վարձու իւրոյ։
Եւ ոչ միայն գեղական երիցունք եւ աբեղայք ըստ ասացելումս անուղղայ կարգօք լեալ թափառականք, այլ եւ կաթուղիկոսքն՝ զի ոչ թէ մի էր, այլ երեք եւ չորք կաթուղիկոսք, վասն զի յաղագս փառամոլութեան, եւ ագահութեան իբրեւ զմաքսաւորս ղաբալայիւ եւ հարկիւ ի Պարսից թագաւորէն առնուին զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան՝ եւ զսուրբ Աթոռն Էջմիածին. եւ ի շրջագայութեան իւրեանց ի մէջ ժողովրդեանն, թագաւորական ծառայ եւ այլազգի զօրականս շրջեցուցանէին ընդ ինքեանս, եւ զիրաւունս եւ զհասս՝ որք ի ժողովրդենէն՝ ճշդիւ եւ բռնութեամբ ուժգին առնուին որպէս զորդիսն Հեղեայ [Ա Թագ. Բ 12-13, 22-25]. եւ կաթուղիկոսքն՝ որպէս ինքեանք արծաթով եւ կաշառօք ընկալեալք զաստիճան կաթուղիկոսութեան, սոյնպէս եւ ինքեանց ձեռնադրեալ եպիսկոպոսունքն եւ քահանայքն, տգէտք, խոտանք, եւ անպիտանք, ըստ սաղմոսին, որք էին լեալ պաշտօնեայք որովայնի [Հռոմ. ԺԶ 17-18]՝ հանապազ ի գիներբուս դեգերեալք՝ գուսանօք իբր զմարմնաւոր իշխանս, յառաւօտէ մինչեւ ցերեկոյ հետեւեալ կատակաց եւ լկտի բանից՝ եւ դատարկութեան։
Եւ սոցին ամենեցուն առիթ, ո՛չ այլ ինչ՝ եթէ ոչ հեռացումն ի Սուրբ գրոց եւ յերկիւղէն աստուծոյ, ոչ բնաւ ընթեռնուին գիրս, այլ էին փակեալ եւ լռեալ մատեանք աստուածայինք, վասն զի էր խափանեալ ընթերցումն Սուրբ գրոց, որք էին արհամարհեալ յաչս նոցա, հողով եւ մոխրով լցեալ եւ անկեալ յանկեան ուրեք. վասն զի ոչ զգիրս գիտէին եւ ոչ զզօրութիւնս գրոց՝ ըստ Տեառն բանի։
Արդ՝ եթէ եկեղեցականք այնպէս, զի՞նչ եւս ասացից զաշխարհականաց, որք ոչ բնաւ գիտէին թէ պարտ է քրիստոնէից խոստովանիլ եւ հաղորդիլ. կամ յամենայն աւուր ի տեղի աղօթից կանխիլ, նաեւ զպահս ձիթով եւ գինեաւ ապականէին, ոմանք կնահանք, եւ ոմանք երկկանայք եւ ոչ զզօրութիւնս գրոց՝ ըստ Տեառն բանի [հմմտ. Մատթ. ԻԲ 29]։
Իսկ եկեղեցիք եւ վանօրայք, ամենեքեան անշուք եւ անպատիւք, բնաւին կողոպտեալք ի զարդուց եւ ի սպասուց, մինչ զի եւ սուրբ սեղանն եւս ամենեւին մերկ եւ բաց։ Բազմաժամանակեայ փակեալ դրամբք, խաւար եւ անլոյս, լռեալ ի պաշտամանց եւ ի պատարագաց. աւերեալ եւ խախտեալ շինուածք նոցա, տանիք եւ որմունք, իբրեւ զանտէր եւ այրի զրկեալ ի փեսայէն եւ օտարացեալ յորդւոց՝ նստեալ թախծեալ հոգւով եւ անմխիթար լայր ընդ երեսս մարդոյ։
Արդ՝ բազմապատիկ յոլովութեամբ, քան զորս շարագրեցաք աղաւաղեալ եղծեալ էր բարեկարգութիւն ի վերին աշխարհէս Հայոց, եւ փոխանակ նորա արձանացեալ եւ արմատացեալ անկարգութիւն։ Որոյ վասն վշտանային եւ ցաւէին հոգւով չափ ընդ տգիտաբար մոլորութիւնս յայսոսիկ՝ երկոքին սուրբ վարդապետքն Մովսէսս այս եւ Պօղոսն, զոր յանցելում ճառիդ ծանուցաք զորպէսն։ Եւ Պօղոս վարդապետն փոքր մի ժամանակաւ վաղագոյն եկեալ էր, քան զՄովսէս՝ ի վերին աշխարհս եւ ի սակս մենակութեան իւրոյ, հակառակորդքն հարստահարէին զնա. իսկ ի գալն Մովսիսի վարդապետին, իրերաց զօրավիգն եղեալ համարձակ քարոզէին ընդ ամենայն գաւառս։ Եւ սոքա երկոքին վարդապետքս, եւ Սարգիս պարոնտէրն, եւ տէր Կիրակոսն, այլովք յիշատակեալ արամբքն, զոր ի ճառին Մեծ անապատին յիշեցաք, նախ զամենայն զկարգս եւ զսահմանս անապատի եւ կրօնաւորութեան սահմանեցին, զորս ի գրոց ընթերցմանէ գտին, եւ զորս Մովսէս վարդապետն յանապատս Ղփթոցն տեսեալ էր եւ ուսեալ. եւ ապա նոքա ամենեքեան յանապատին կալով աղօթէին վասն փրկութեան աշխարհի, եւ նովին աղօթիւ նպաստ լինէին վարդապետացն՝ խնդրելով ի Սրբոյ Հոգւոյն օժանդակել նոցա ի քարոզութիւն Բանին կենաց։ Իսկ երկոքին վարդապետքն Մովսէս եւ Պօղոս եղեն իրերաց ընկերք իբրեւ զսուրբ առաքեալսն Պետրոս եւ Պօղոս, լեալք ամոլք հաւատոյ՝ շրջեցան յամենայն գաւառս արեւելեայ աշխարհիս, քարոզէին ամենեցուն զճշմարտութիւն, շինէին զեկեղեցիս, կարգէին քահանայս, հաստատէին դպրոց, ուսուցանէին մանկունս, վասն զի առաքելաբար շրջէին հետիոտս գնալով, ոչինչ առնուին յումեքէ, այլ միայն զկերակուրս, եւ զբոլոր շաբաթն պահէին, միայն ի շաբաթ օր եւ ի կիրակի օր լուծանէին նաւակատեաց կերակրովք ի բոլոր տարին, եւ ի գինւոյ եւ ի մսոյ մեկնեալք ամենեւին։
Իսկ քրիստոնեայք վերին աշխարհիս տեսնելով զճշմարիտ քարոզութիւն նոցա, զի վկայէին բանից եւ քարոզութեան նոցա եւ գործք նոցա, ամենեքեան դարձան ի թիւր ճանապարհաց իւրեանց՝ եւ հնազանդեցան կարգաց եւ սահմանադրութեան նոցա, իշխանք եւ եպիսկոպոսունք, եւ երիցունք, եւ արք նշանաւորք ռամկօք ամենիւք։ Բայց յոլով արք անուանիք՝ եկեղեցականք եւ աշխարհականք, ո՛չ միայն ո՛չ ընկալան զքարոզութիւն նոցա, այլ եւ ներհականային եւս, եւ կեղծաւորս եւ խաբեբայ անուանէին. եւ զսահմանեալ կարգս նոցա խանգարէին ինքեանք եւ արաբանեակք իւրեանց, ուր եւ հասանէին եւ ուր եւ կարէին։
Այլ զայս գործ հակառակութեան առնէին արք թիւրք եւ օրինազանցք, որք ո՛չ հաճէին ընդ ճանապարհս ճշմարտութեան, լինէին չարահամբաւք եւ ամբաստանք զվարդապետացն. եւ մինչեւ եհաս լուր ամբաստանութեան նոցա առ այլազգի իշխանս աշխարհաց՝ ի խան եւ ի սուլթան, եւ մանաւանդ առ կաթուղիկոսն Մելքիսէթ, որ թագաւորական բռնութեամբ վարէր զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան։ Եւ զի ինքն կաթուղիկոսն եւս ոչ էր ի ճանապարհս ուղղութեան, յայն սակս տեղի տայր ամբաստանութեան այնպիսեաց՝ եւ նիւթ առեալ ի նոցունց նեղէր զվարդապետսն։ Բազում անգամ պատահեալ կաթուղիկոսն աստ եւ անդ զսահմանեալ կարգս նոցա խափանէր. եւ զÿի նոցանէ յառաջ կոչեալ զարսն յետս ընկրկէր, եւ նոցին՝ պատգամս սպառնականս խրոխտ բանիւ առաքէր։
Նա եւ պատահեցան վարդապետքն կաթուղիկոսին, զնոյն զսպառնական եւ զեպերական բանս լուան ի նմանէ, զի թագաւորական իշխանութեամբ խրոխտայր ի վերայ վարդապետացն, եւ այնքան վտանգեցին զվարդապետսն, մինյեւ առին զձեռնագիր ի Պօղոսէ վարդապետէն ո՛չ եւս շրջել ի մէջ քրիստոնէից եւ քարոզել որպէս եւ յառաջդ պատմեցաք ի նորին ճառին։
Իբրեւ այն ինչ եղեւ՝ զի զՊօղոս վարդապետն հանին ի կողմն ինչ եւ միայն գտեալ զՄովսէս վարդապետն, սկսան սաստիկ մրցանօք մաքառիլ ընդ նմա, եւ այնքան ի նեղ արկին զնա եւս՝ մինչ որ ինքն Մովսէս վարդապետն զիւր փիլոնն եւ զգաւազանն եւ զխալիչէն առաքեաց առ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն ասելով. «Որովհետեւ ոչ կամիս զքարոզութիւնն մեր, ահաւադիկ ա՛ռ ի քեզ զիշխանութիւնն մեր, եւ մեք լռեալ դադարեմք ի քարոզելոյ, եւ ընդ այդ թէ իցեն մեղք ինչ՝ դու տացես զպատասխանի Աստուծոյե։ Իսկ բարեաց կամեցողն Աստուած, որ զամենայն տնօրինէ, ոչ արար հաճելի զարարս Մովսիսի՝ խորհրդակցացն Մելքիսէթի, վասն որոյ հաւանեցուցին զՄելքիսէթ ոչ առնուլ զիշխանութիւնն Մովսիսի, այլ զգաւազանն իւր առ ինքն դարձուցանել եւ տալ հրաման քարոզութեան. եւ Մելքիսէթն արար այնպէս։ Թէպէտ ետ հրաման քարոզութեան Մելքիսէթն Մովսիսի, այլ ի նենգելոյ ոչ դադարեաց, զի հանապազ հարստահարէր, դատափետեալ պարտաւոր առնէր, եւ զրպարտէր, ինքն եւ համախոհքն իւր անխնայաբար նեղութիւնս ի վերայ նորա ածէին։
Ընդ որոց արարս տաղտկացեալ եւ հոգւով չափ դառնացեալ վարդապետին Մովսիսի, ձանձրացեալ եւ իբր զսրտիւ վհատեալ եւ լքեալ, մտածելով զբանն Տեառն, թէ հալածեսցեն զձեզ ի քաղաքէս յայսմանէ՝ փախիջիք ի միւսն [տե՛ս Մատթ. Ժ 23]. խորհեցաւ հեռանալ յարեւելեան աշխարհէս՝ եւ գնալ յարեւմտեան աշխարհն, եւ անդ եղելոց քրիստոնէից քարոզել։ Որով դիտաւորութեամբ ելեալ եւ եկեալ ի քաղաքն Երեւան՝ զի անցեալ ընդ այն՝ գնասցէ ի Թէոդուպօլիս, որ է Արզրում քաղաք։
Յորում ժամանակի տէր եւ իշխան էր Երեւան քաղաքի եւ Արարատեան աշխարհին մեծ եւ հզօր իշխանն՝ Ամիրգունայ խանն, որում դէպ եղեւ պատահմամբ ինչ տեսանել զվարդապետն Մովսէս, որոյ վասն հարցումն արարեալ խանն իւրոց առաջիկայից քրիստոնէից, որոց պատասխանեալ զուստին եւ զորպէսն։ Եւ եղեւ զի այլ եւս պատահեցաւ խանն վարդապետին, եւ որքան տեսանէր եւ խօսէր՝ ախորժ թուէր վարդապետն առաջի խանին. զի խնամքն Աստուծոյ շնորհալի ցուցանէր զծառայն իւր առաջի բռնաւորին, որ եւ ոչ եթող խանն զՄովսէս գնալ յաշխարհն արեւմտից, այլ անդէն արգել յԵրեւան քաղաքի։ Եւ օր աւուր գայր խանն, եւ տեսանէր զպատարագն, եւ զայլ արարողութիւնս ժամակարգութեանն, եւ խօսէր ընդ նմա երբեմն ի պատճառս իմաստութեան եւ երբեմն ի պատճառս հաւատոյ, եւ լսէր զպատասխանիսն վարդապետին, ախորժ եւ համեղ եւ լի շնորհօքն Աստուծոյ. եւ վասն պարկեշտ վարուց նորա սիրեաց զնա խանն, վասն որոյ պահեաց զնա յԵրեւան քաղաքի՝ ի Կաթուղիկէ եկեղեցւոջն կացուցեալ զնա զամս երիս։
Կայր ի վաղեմի ժամանակաց վայելուչ մատուռ մի շինեալ ի վերայ դամբարանի սրբոյ առաքելոյն Անանիայի, որ էր ի հիւսիսային կողմանէ քաղաքին Երեւանայ ի մէջ այգեստանացն, եւ էր աւերակ եւ անմարդաբնակ, որոյ վասն ասաց խանն առ վարդապետն. «Տեսանես զայս եկեղեցիս, որ ամայի կայ. արդ՝ լուր ինձ, եւ մի՛ գնար յայլ աշխարհ, այլ արա զսա քեզ բնակութիւն՝ եւ դադարեա աստէն, զի իրերաց մերձակայութեամբ եւ տեսութեամբ մխիթարեսցուքե։ Այլ եւ ամենայն ժողովուրդք քաղաքականք եւ վաճառականք աղաչելով զնոյն խնդրէին ի վարդապետէն։ Յորոց բանս հաճեալ սրբոյ վարդապետին՝ ձեռն ի գործ էարկ շինել զտեղին, արդեամք եւ ձեռնատուութեամբ քրիստոնէից տեղականաց եւ վաճառականաց, որք յօժարութեամբ տային տուրս ողորմութեան ի շինումն տեղւոյն, վասն սիրոյ վարդապետին, զի բնակեսցէ ի մէջ իւրեանց. վասն որոյ փութանակի շինեցին, շուրջանակի պարիսպ եւ խցեր եւ ժամատուն, եւ սարաւութ, եւ այլ տներ յոլով. եւ կատարեալ զամենայն շինուածսն, բնակեցաւ անդէն վարդապետն իւրովք միաբանօքն, կարգաւն եւ սահմանաւն այն, զոր կարգեցին ի Մեծ անապատն։ Առ որ ժողովեցան միաբանք բազումք, միայնակեացք եւ գրոց աշակերտք իմաստունք եւ սրբակեացք. կային ի միասին մեծք եւ փոքերք սիրով հանդարտեալք ի խցի, հանապազօր կանխեալ յաղօթս եւ յընթերցումն Սուրբ գրոց։
Որոյ ուղիղ վարդապետութեան եւ բարի քաղաքավարութեան համբաւ հռչակեցաւ ընդ ծագս աշխարհի, ի Հոռոմաստան, ի Քրդաստան, ի Վրաստան, ի Պարսկաստան. զի յամենայն աշխարհաց վաճառականք գային անդր եւ տեսանէին, եւ զհամբաւն տանէին։ Զայս ամենայն յաջողութիւնս, զառաջդիմութիւնս Մովսէս վարդապետին տեսանելով Մելքիսէթ կաթուղիկոսին զչարէր եւ հեղձամղձուկ լինէր ի սրտի, բայց ո՛չ կարէր զչար ինչ առնել Մովսիսի վասն երկիւղի խանին զի նա յոյժ սիրէր զվարդապետն։
Եւ եղեւ զի Մելքիսէթ կաթուղիկոսն իւրովք խորհրդակցովքն արար այսպիսի խորհուրդ, ոչ վասն փառացն Աստուծոյ, եւ ոչ վասն օգտի Մովսէս վարդապետին, այլ վասն շահու եւ օգտի իւրեանց. զի մամոնայ եւ արծաթ բազում գումարեսցի ինքեանց։ Սահմանեցին, թէ, ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին մեռոնօրհնէք առնեմք, եւ այն՝ ձեռամբ Մովսէս վարդապետին, որպէսզի ի նորին համբաւ ի բազում աշխարհաց բազում ժողովուրդք գումարեսցին, յորոց լիցի մեզ շահք յոլովից մամոնայից արծաթոյ։ Վասն որոյ ոմանք յեպիսկոպոսացն Մելքիսէթ կաթուղիկոսին եկին առ Մովսէս վարդապետն, եւ մեծարեցին զնա բանիւ Մելքիսէթի կաթուղիկոսին, գալ յԷջմիածին եւ առնել մեռոնօրհնէք։ Եւ յայնմ ժամանակի տակաւին ոչ ունէր զաստիճան եպիսկոպոսութեան Մովսէս վարդապետն՝ վասն որոյ հրաժարէր ասելով. «Ես ո՛չ ունիմ զաստիճան եպիսկոպոսութեան՝ ոչ է այդ իմ գործ, այլ այնոցիկ՝ որք եպիսկոպոսք ենե։ Յորոյ պատճառէ, ասաց Մելքիսէթ կաթուղիկոսն. «Եթէ զեպիսկոպոսութիւնն պատճառէ, ես օրհնեմ զինքն եպիսկոպոս եւ մի եւս պատճառ յօդեսցէ, այլ եկեալ օրհնեսցէ մեռոնե. իսկ Մովսէս հրաժարէր յեպիսկոպոսական աստիճանէ, զանձն անարժան ասելով. բայց նորին աշակերտքն, եւ ամենայն քահանայք եւ ժողովուրդք՝ թախանձէին յանձն առնուլ զաստիճան եպիսկոպոսութեան, վասն որոյ յանձն էառ վարդապետն Մովսէս լինիլ եպիսկոպոս։
Ապա Մելքիսէթ կաթուղիկոսն եկեալ ի դամբարանս սրբոյ առաքեալոյն Անանիայի, ուր էր բնակութիւն Մովսէս վարդապետին, զոր անուանեցին զտեղին անապատ. եւ անդ օրհնեաց զնա եպիսկոպոս յաւագ երկուշաբաթ աւուրն։ Եւ ապա եկին յԷջմիածին կաթուղիկոսն եւ վարդապետն, եւ ամենայն եկեղեցականք, եւ աշխարհականք. եւ յաւագ հինգշաբաթ աւուրն օրհնեցին մեռոն. յետ օրհնութեան մեռոնին վաղվաղակի արձակեցին զժողովն, քանզի ի բազմաց աշխարհաց եկեալք էին ժողովուրդքն՝ որոց առեալ զօրհնութիւն սրբոյ մեռոնին, եւ զԷջմիածնի, գնացին ի տեղիս իւրեանց։
Իսկ վաճառականացն Ջուղայեցւոց հասեալք ի Սպահան քաղաքն առ հոմացեղս իւրեանց՝ ամենեցուն պատմէին զբարեվայելուչ արարողութիւնսն, զոր տեսեալ էին ի Մովսէս վարդապետէն։ Իսկ Ջուղայեցիք եկեղեցականք եւ աշխարհականք, լսելով զայն, տենչային ի սէր վարդապետին, եւ խանդակաթ սրտիւ փափագէին ի տեսութիւն նորին. որ եւ պատրաստեցին արս նշանաւորս՝ քահանայս եւ աշխարհականս, եւ առաքեցին հրաւիրակ Մովսէս վարդապետին, գալ ի Սպահան ի մէջ իւրեանց։ Նա եւ գլուխն Ջուղայեցւոց, ողորմութեանցն Քրիստոսի արժանին խօջայ Նազարն գրեաց ի վերայ որդւոյ իւրոյ խօջայ Սարֆրազին, որ յաւուրսն յայնոսիկ էր յաշխարհն Ատրպատականի, մեծարել զվարդապետն Մովսէս ի Սպահան. որոց եկեալ եւ առեալ զՄովսէս տարան ի Սպահան։ Եւ նա անդէն ըստ քրիստոսական վարդապետութեանն, եւ աւետարանական քարոզութեանն սփոփեալ արգահատէր զնոսա, եւ հաստատէր ի հաւատս քրիստոսական, ո՛չ միայն զբնակեալսն ի քաղաքին, այլ եւ զամենայն շրջակայս գաւառին. եւ կացեալ անդէն ժամանակս ինչ մեծաւ փառօք փառաւորեալ ի նոցունց, եւ ապա անտի դարձաւ յԵրեւան քաղաք ի տեղի իւր։
Մինչ կայր Մովսէս վարդապետն անհոգ պարզամտութեամբ յԵրեւան քաղաքի յիւրում տան, նիւթեաց նմա նենգութիւն Մելքիսէթ կաթուղիկոսն այսպիսի օրինակաւ, զի երեւեցոյց թուղթ մի որպէս զթամասուկ, յորում գրեալ էր թէ ես Մովսէս վարդապետս տալու եմ Մելքիսէթ կաթուղիկոսին զհարիւր թուման, գնամ ի Սպահան եւ անտի եկեալ տամ։ Զայս թուղթս տարան ի դիւան Ամիրգունայ խանին, եւ ճշդիւ պահանջէին հարիւր թումանն։ Իսկ Մովսէս վարդապետն՝ որպէս եւ էր անպարտ զնոյն պատասխանէր թէ, անպարտ եմ ի դմանէ, վասն զի ո՛չ է իմ տուեալ զգիրդ զայդ, այլ դաւով եւ հնարիւք իմն գործեալ են զգիրդ։ Եւ թէպէտ պատասխանի առնէր Մովսէս վարդապետն բանիւք բազմօք, սակայն ո՛չ լինէր փրկութիւն, զի կողմն զրպարտողացն ճարտասանք էին եւ փորձք ի չարիս։ Իսկ խանն իւրովք իշխանօքն եւ ամենայն քրիստոնեայքն վերահասու եղեն զի թուղթն այն հնարք իմն է եւ Մովսէս անպարտ է, վասն որոյ ամենեքեան ջանային փրկել զՄովսէս՝ եւ ոչ կարէին. զի երկարեցաւ գործոյս այսմիկ դատաստանն յերկուս ամիսս. այլ ազատարարն Աստուած փրկեաց զնա այսպիսի կերպիւ։
Մելքիսէթ կաթուղիկոսն եւ իւր եղբօրորդի Սահակ կաթուղիկոսն, ունէին ոխս նախանձու ընդ Համազասպ եպիսկոպոսին, որ էր Հաւուց թառայ վանացն եւ Երեւան քաղաքին առաջնորդ, եւ էր սա այր խրոխտ եւ ճարտարաբան, որ մեծաբանութեամբ պակուցանէր զկողմն Մելքիսէթեան, եւ թեւածէր ի վերայ նոցա, որ եւ Մելքիսէթեանք վասն այսմ քինու արկին զվնասն ի վերայ Համազասպ եպիսկոպոսին։ Եւ եղեւ զի յաւուր միում մինչ կային ի հանդէս դատաստանին, Սահակ կաթուղիկոսն եկաց առաջի խանին ի մէջ ատենին, եւ ասաց ի լուր հանդիսին. «Թուղթդ այդ բնաւին սուտ է՝ զի ոչ իմ հօրեղբայր Մելքիսէթ կաթուղիկոսն գիտէ՝ եւ ոչ ես. այլ ես գիտեմ, զի Համազասպ եպիսկոպոսն է արարեալ զայդ նենգութիւնդե։
Յայնժամ խանն եւ ամենեքեան՝ որք կային անդ, ի ձայն ցնծութեան օրհնեցին զԱստուած, որ ազատեաց զանպարտն ի ձեռաց զրպարտողացն, եւ ի նմին հանդիսի պատառեցին զթուղթն զայն, եւ գնացին Մելքիսէթեանքն կորագլուխ եւ ամօթով ի տեղիս իւրեանց։
Յետ այսորիկ անցին սակաւ ժամանակք ի վերայ՝ եկեալ եհաս հրովարտակ ի մեծ Շահաբաս արքայէն առ Ամիրգունայ խանն վասն Մովսէս վարդապետին, յորում գրեալ էր թէ, ծանիր Ամիրգունայ խան՝ զՄովսէս անուամբ վարդապետն՝ որ բնակի ի քում քաղաքի առ քեւ, փութանակի առաքեսցես զնա առ իս, եւ ուր եւ իցեմ ես՝ եկեալ գտցէ զիս։
Եւ պատճառ այսմ խնդրանացս սպիտակացուցեալ մոմն էր. վասն զի Մովսէս վարդապետն ի ժամանակին յորում էր ի քաղաքին Երուսաղէմ, անդ ուսաւ զարուեստն մոմ սպիտակացուցանելոյ, եւ արդիս ինքն յամենայն ամի սպիտակացուցանէր, եւ զսպիտակ մոմ վառէր յեկեղեցւոջն ի պատարագն, եւ յամենայն ժամակարգութիւնսն, զի զտօնս տէրունականս եւ զնշանաւոր սրբոց՝ մեծաւ հանդիսիւ կատարէր սպիտակ եւ պայծառ մոմեղինօք՝ եւ մեծաւ ցնծութեամբ. որպէս գրեալ է ի պատմութիւնս սրբոյն Յօհաննու Օձնեցւոյ։
Դարձեալ որպէս սովորութիւն է թագաւորաց՝ որ տղայս եւ աղջկունս ժողովեն յամենայն աշխարհաց, այսու սովորութեամբ եւ այս Շահաբաս թագաւորս ի նախարարաց իւրոց զոմն, որում անունն էր Բայինդուր բէկ, ընդ որում եւ այլ եւս ներքինիս առաքեաց յաշխարհն Ատրպատականի ժողովել զտղայս եւ զաղջկունս վասն թագաւորին. եւ նոքա գալով եկեալ հասին ի քաղաքն յԵրեւան։ Եւ յաւուր միում ի զբօսանս ելեալ շրջէին Բայինդուր բէկն եւ Ամիրգունայ խանն ի միասին, եւ զբօսնելով եկին յանապատն ուր բնակեալ էր Մովսէս վարդապետն. եւ անդէն բերեալ Մովսէս վարդապետին յայն սպիտակ մոմէն աղերսեաց եօթն մոմ Բայինդուր բէկին, եւ եօթն մոմ Ամիրգունայ խանին։ Եւ Բայինդուր բէկին տեսեալ առաւել պայծառ՝ չքնաղ եւ հրճուալի զսպիտակութիւն մոմին, յոյժ սքանչացաւ՝ եւ հաճեալ հաւանեցաւ եւ ասաց. «Պահեմ զսա եւ տարեալ աղերս մատուցանեմ շահինե։ Իբրեւ զայն զուաւ Ամիրգունայ խանն, ասաց. «Որովհետեւ այդպէս ասացեր՝ եւ զիմս բաժին եդից ընդ քումդ, զի ընդ դմին աղերսեալ լիցի առաջի թագաւորինե։
Իսկ Մովսէս վարդապետն իբրեւ ետես զբանս եւ զգործս իշխանացն, ասաց. «Որովհետեւ այդպէս արարիք՝ եօթն եւս մոմ բերեալ յաւելումք ի վերայ դոցա եւ այնպէս մատուսցես առաջի թագաւորինե։ Իսկ ի զրաւ գործոց իւրոց Բայինդուր բէկն գնաց առ թագաւորն՝ եւ ընդ բազում եւ զանազան աղերսիցն, մատոյց եւ զսպիտակ մոմսն առաջի թագաւորին, որոց ի տեսանելն թագաւորն առեալ զմոմն ի ձեռն իւր տեսանէր եւ զննէր, եւ հարցանէր թէ ուստի իցէ, եւ Բայինդուր բէկն ասաց զուստին։ Արդ՝ վասն այսորիկ թագաւորն գրեաց հրովարտակ ի վերայ Ամիրգունայ խանին, զի առաքեսցէ զՄովսէս վարդապետն առ ինքն. զոր եւ առանց իրիք յապաղելոյ առաքեաց Ամիրգունայ խանն զՄովսէս վարդապետն առ շահն։
Վասն որոյ ելեալ վարդապետին Մովսիսի յԵրեւանայ եւ գնաց ի քաղաքն Բաղդատ, զի անդ էր Շահաբաս թագաւորն, զի կամէր զքաղաքն Բաղդատ յետ առնուլ յՕսմանցւոց, զոր եւ էառ յետ սակաւ աւուրց. եւ մինչ տակաւին ոչ էր առեալ զԲաղդատ այլ շուրջ նստեալ պատերազմէր, անդ Մովսէս վարդապետն յանդիման եղեւ թագաւորին. յորում ժամանակի էր թուականն մեր ՌՀԵ, եւ թագաւորն հարցումն արարեալ վասն սպիտակութեան մոմին, իսկ վարդապետն առաջի կացեալ ըստ պատշաճին տայր զպատասխանին։
Ապա գրեաց շահն հրովարտակ եւ ետ ցՄովսէս վարդապետն՝ եւ առաքեաց ի Սպահան քաղաք առ Լալա բէկ իշխանն, որ ի թագաւորէն քաղաքապետ կարգեալ էր Սպահանու, զի տացէ հարիւր լիտր մոմ եւ երեք ծառայ ի ծառայից թագաւորին՝ Մովսէս վարդապետին, եւ զամենայն ծախս նոցա հոգասցէ։ Եւ այգեստանեացն որոց եւ հաւանեսցի Մովսէս վարդապետն, անպատճառ տացեն նմա, զի անդ սպիտակացուսցէ զմոմն, եւ ուսուսցէ զծառայսն՝ եւ տարցէ զնոսա առաջի թագաւորին, ուրեւ իցէ նա։ Առեալ վարդապետին Մովսէսի զարքունի հրովարտակն եւ եկն ի քաղաքն Սպահան, եցոյց Լալա բէկին, եւ նա կատարեաց զամենայն հրամանս թագաւորին, տուեալ ի Մովսէս զմոմն եւ ծառայ երիս, որոց անուանքն էին Ֆառուխ, Ղարչղայ, Բէհզատ, եւ զայն այգին զոր Թիլիմ խանի այգի ասեն։ Եւ Մովսէս յամիսս ութն աշխատեցաւ անդ, սպիտակացոյց զմոմն՝ եւ ուսոյց զծառայսն, եւ ապա առեալ սպիտակացուցեալ մոմն եւ զծառայսն գնաց ի քաղաքն Ֆահրապատ. քանզի անդ էր շահն, զի զԲաղդատ քաղաքն առեալ էր եւ դարձ արարեալ գնացեալ էր ի Ֆահրապատ առ ի ձմերել անդ, վասն որոյ անդ գնաց Մովսէս։
Ի նմին աւուրսն անդ էր մեծ եւ փառաւոր իշխանն Ջուղայեցի խօջայ Նազարն՝ որ յոյժ բարեկամ էր Մովսէսի, եւ յարգոյ առաջի Շահաբաս թագաւորին։ Որոյ ձեռամբն Մովսէս վարդապետն մատոյց զսպիտակ մոմն եւ զուսուցեալ ծառայսն առաջի թագաւորին, որոց ի տեսանելն յոյժ զուարճացաւ արքայ՝ եւ ի ձեռս առեալ զբօսնոյր ի նոսա, եւ բազմաւ յուսադրական բանիւ արձակեաց առ ժամուն զվարդապետն։
Յաւուրսն յայնոսիկ եկեալ եհաս տօն Ծննդեան եւ Յայտնութեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, եւ որպէս սովորութիւն էր Մովսիսի հանապազ մեծաւ հանդիսիւ կատարել զտէրունական տօնսն, եւ եւս առաւել զտօնս զայս բազում պատրաստութեամբ եւ յարմարագոյն կարգաւորութեամբ, քանզի ինքն թագաւորն եւս հանդերձեալ էր ի տեսութիւն եւ ի զբօսանս տօնին գալ, որ եւ եկն։ Եւ վարդապետն Մովսէս թափեաց զերկու սպիտակ մոմս մարդաչափ եւ ի ճրագալուցի գիշերն ի լուսանալ տօնին լուցեալ յերեկորեայ յանուն սրբոյ Աստուածածնին եւ ինքն յոտին կացեալ հսկելով ցառաւօտն ջերմագոյն սիրով եւ հաստատուն հաւատով, յորդաբուխ արտասուօք աղօթելով առ Տէր, բարեխօս արկեալ առ Միածին Որդին զՏիրամայր սուրբ Աստուածածինն, զի շնորհալի ցուցցէ զտօնախմբութիւնն այլահաւատ թագաւորին, եւ արկցէ զգութ եւ զողորմ ի սիրտ նորա ի վերայ քրիստոնեայ ազգին։ Որ եւ ողորմութեամբ Աստուծոյ եղեւ ըստ խնդրոյ վարդապետին, զի յաւուր տօնին մինչ նստէր արքայ ի զբօսանս տօնին՝ եւ վարդապետն զգեստաւորեալ իւրովք պաշտօնէիւքն կատարէր զկարգն ջրօրհնեաց, յոյժ հաճեալ եւ հաւանեալ էր արքայ ընդ տօնախմբութիւնն. եւ գթացեալ ի վերայ Մովսիսի՝ որ եւ հարցումն եւս արարեալ էր թագաւորն յաղագս վարդապետին՝ ընդ խօջայ Նազարին, եւ նա զբանս բարիս յոլովս խօսեցեալ էր վասն Մովսիսի առաջի թագաւորին։
Իսկ զկնի աւուրց ասաց արքայ ընդ խօջայ Նազարին. «Զի՞նչ խնդիրք ունի վարդապետն ձեր զի կատարեսցուք, զգա՞նձ թէ զդաստակերտ, թէ այլ ինչ, զոր ինքն կամիե։ Պատասխանեալ էր խօջայ Նազարն՝ թէ «Սա այնպիսի այր է, որ զաշխարհաւ եւ զընչիւք նորին զանց արարեալ է՝ եւ բնաւ մի ոք ի դոցանէ ոչ է կարիք սորա. այլ թէ շնորհ առնես տալ սմա զպարգեւս, զլուսարարութիւնն Էջմիածնի տուր. զի անդ սպասաւորելով եկեղեցւոյն այնմիկ աղօթեսցէ վասն կենաց թագաւորինե։ Յորոյ խնդիր յոյժ հաճեալ եւ հաւանեալ էր արքայ. եւ տուեալ էր Մովսիսի զլուսարարութիւնն սուրբ Էջմիածնի թագաւորական նոմոսիւ։
Ապա Մովսէս վարդապետն ելեալ ի Ֆահրապատու մեծաւ փառօք եւ անպատում ցնծութեամբ, ոչ միայն իւր՝ այլ եւ ամենայն քրիստոնէից, եկեալ եհաս յԵրեւան քաղաք, որ եւ ի սուրբ Էջմիածինն, եւ առանց յապաղելոյ զձեռն ի գործ էարկ նորոգութեան սրբոյ Աթոռոյն, ի թուականիս մերում ՌՀԶ ի Վարդավառի պահոց երկուշաբաթ աւուրն սկիզբն արարին շինութեան եւ նորոգութեան։
Արդ լսես զնորոգութիւն եւ ոչ գիտես թէ որպէս էր աւերութիւնն. վասն որոյ հարկիմ գրել զաւերութիւնն, զի ծանիցես զթշուառութիւն սրբոյ Աթոռոյն. որով եւ զցաւիլն եւ զկսկծալն զոր ունէին ամենայն ազգն Հայոց եւ վարդապետք ժամանակին վասն սրբոյ Աթոռոյն, ընդ նմին եւ զաշխատանս Մովսէս վարդապետին եւ զիւրոց աշակերտացն, եւ զտուրս եւ զողորմութիւնս քրիստոնէից ի նորոգումն սրբոյ Աթոռոյն։
Որպէս ասէ մարգարէն Դաւիթ թէ, արարին զԵրուսաղէմ որպէս խուղս մրգապահաց [Սաղմ. ՀԸ 1], եւ Եսայի մարգարէն ասէ վասն Սիովնի, իբրեւ զհովանի ի մէջ սեխենեաց [Ես. Ա 8]. ըստ այսմ սարասի գոգցես եւ զաստուածաբնակ սուրբ Աթոռս. զի ամենեւիմբ ունայնացեալ էր ստացուածոց՝ եւ կողոպտեալ ի զարդուց, ոչ գիրք, զի ոչ էր անդ ժամասել եւ կամ ընթերցումն. ոչ զգեստ եւ շուրջառ, զի ոչ էր ժամակարգութիւն եւ պատարագ, մինչ զի Քրիստոսի իջման տեղն եւ սուրբ սեղանն եւս ոչ ունէին ծածկոց. ոչ կանթեղք, զի ոչ գոյր լոյս, այլ հանապազ ի խաւարի, բայց այլազգի մահմետական ոմն վառէր ձիթոյ ճրագ եւ դնէր ի վերայ բեմին, եւ այն եւս երբեմն երբեմն, վասն անցաւոր ճանապարհորդաց. զի տեսանելով զայն՝ զողորմութիւն արասցեն նմա. ոչ խնկարկութիւն. զի ոչ գոյր բուրվառ եւ խունկ, եւ սալարկ յատակ եկեղեցւոյն քանդքանդեալ, եղեալ որջք զեռնոց, եւ սողնոց, եւ մեծամեծ լուսամուտքն՝ զորս ունի, ամենն ի բաց կայր առանց վանդակի, ուստի մտեալ ի ներքս թռչունք՝ լնուին զեկեղեցին ծռտովք եւ ծղովք եւ այլ գռեխովք. զոր յամենայն աւուր հարկիւ սրբէաք. եւ ընդ այգն ընդ առաւօտն ի լուսանալն, ձայնք թռչնոցն խափանէր զձայն ժամասելոյն։
Իսկ յարտաքուստ կուսէ գլուխ կաթուղիկէին, եւ տանիքն ամենայն եւ երեսք որմոցն քանդքանդեալք եւ քարինքն թափեալք, եւ որմոց յատակաց վէմքն փշրեալ եւ ծակոտեալ։ Եւ ի վաղեմի ժամանակաց որ շուրջ զեկեղեցեաւն շինութիւն եղեալ էր, եւ դարձեալ աւերեալ եւ ի վերայ միմեանց փլուզեալ էր, այնքան բարձրացեալ էր հողն եւ մոխիրն, որ յամենայն կողմանց շուրջ զեկեղեցեաւն եօթն կանգուն բարձրացեալ էր աղբիւսն եւ հողն՝ եկեալ եւ ծածկեալ էր զհիմունս եւ զաստիճանս եկեղեցւոյն, որք կան յարտաքուստ կողմանէ։
Իսկ զարդք եւ սպասք, եւ անօթք եկեղեցւոյն, եւ կամ տան բնաւ ոչ գոյր զի զոր ինչ եւ լեալ էր ի հին ժամանակաց, կաթուղիկոսքն՝ զամենայն վաճառելով եւ գրաւ դնելով վատնեալ էին. եւ արդ՝ եւս գրաւ եդեալ անօթքն գոյին առ մահմետական իշխանս. զորս ազատեաց Մովսէս վարդապետն. որ էր Աջն Արիստակէսի Հայրապետին՝ որդւոյ սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ. այլեւ զաջ Աղջոց վանաց սրբոյն Ստէփաննոսի, ընդ որոց եւ խաչ՝ եւ սկիհ եւ բուրավառ՝ եւ շուրջառ՝ եւ այլ եւս ինչք։
Եւ ասացեալ բանքս՝ որք ի մէնջ ցուցանեն զտեղին անբնակ գոլ ի մարդկանէ, եւ ասեմ զիսկն, ոչ էր ամենեւին անբնակ, այլ դու համարեա իբրեւ զանբնակս, վասն զի կաթուղիկոսունքն՝ անդ յԷջմիածին ոչ բնակէին, այլ յԵրեւան քաղաք ի Կաթուղիկէ յեկեղեցւոջն, եւ կամ թէ ի շրջագայութիւնս աշխարհաց. բայց սեւագլուխք ոմանք սինլքորք եւ գռեհիկք, որպէս զգեղական հողագործս, որք վարնորդ մշակօք բնակէին յԷջմիածին, եւ զաւուրս տարւոյն զբազումսն ի գեղօրայսն անցուցանէին, քան թէ յԷջմիածին։
Եւ յորժամ Մովսէս վարդապետն սկիզբն արար նորոգութեան, տարակուսէին վասն հողոյն եւ մոխրոյն, որ բլրացեալ կայր շուրջանակի, թէ զիա՞րդ լինի պեղել. բայց որովհետեւ կամքն աստուածային քաղցրացեալ էր՝ եւ ձեռնարկութիւն գործոյն նորին հաճութեամբ էր՝ դիւրաւ հնարիւ եղեւ բարձումն հողոյն, վասն զի ածին զջուր ի գետոյն յորդ եւ վարար. եւ կապեցին ի կողմն ինչ հողոյն, եւ բազում մշակս արկին ի գործ, եւ սկսան մշակքն փորել զհողն եւ տրոր տալ ջրոյն, եւ այնպէս առնելով՝ ջուրն առեալ զհողն տանէր եւ քարն մնայր. որ ի սակաւ աւուրս փութանակի յամենայն կողմանց բարձաւ հողն, եւ բացաւ վայրն ամենայն. եւ եղեւ հարթայատակ գետին, եւ մնացեալ քարինքն շարեցան ի յորմս տանցն, լեալ ձեռնտու գործոյն. եւ ապա լայն եւ ընդարձակ պարիսպ պատեցին շուրջանակի, յօրինեալ բուրգս ութն ի նմա։
Եւ զպարիսպն զոր շինեցին, այսպէս ձեւեցին։ Որպէս եւ տեսանի յեկեղեցւոջ անդ չորեքին խորանք եկեղեցւոյն, որք կան յօրինեալք ի նմա ընդ չորս կողմս աշխարհիս, յարտաքուստ կուսէ եկեղեցւոյն ի ճակատաց այս չորից խորանացս։ Նախ՝ չափեցին ի ճակատէ արեւելեան խորանին ընդ արեւելս ԽԵ. գազ, որ լինի ԿԳ. հալաբի, եւ ապա արկին զարեւելեան կողման պարիսպն. այսպէս իմասցիս եւ արեւմտեան կողմանն։ Սոյնպէս եւ հիւսիսային կողման խորանի ճակատէն չափեցին ընդ հիւսիս Խ. գազ, որ լինի ԾԶ. հալաբի. եւ ապա արկին պարիսպ. այսպէս իմասցիս եւ զհարաւային կողմանն։ Եւ ապա ի մէջ պարսպին արեւմտեան կողմն շինեցին դարպասք եւ տունք ի պէտս ինքեանց եւ հիւրոց. եւ ի հիւսիսային կողմն եւ յարեւելեան կողմն շինեցին խցեր ի բնակութիւն միաբանից. եւ ի հարաւային կողմն շինեցին սեղանատուն, տնտեսատուն, փռնատուն, համբարանոց ցորենոյ եւ այլ նիւթոց։ Եւ ամենայն շինուածք այսոքիկ, միայն պարիսպն ի հողոյ եղեւ շինեալ, իսկ այլքն ամենեքեան լխտեալ քարիւ եւ թրծեալ աղիւսով եւ կրով եւ բռով շինեցան գեղեցիկ եւ վայելուչ յօրինուածով։
Յետ այսորիկ զեկեղեցւոյ գմբէթի տանիքն նորոգեցին, քանզի սալերն քանդեալ եւ ի տեղւոյն ի բաց ոստեալք էին։ Եւ թէ ոք տենչացեալ գիտել կամիցի զչափ լուսակառոյց Քրիստոսանկար աստուածաբնակ տաճարի սուրբ Էջմիածնի, այսքան է. Ծ. հալաբի գազ երկայնքն է յարեւելից դէպ յարեւմուտս, ԽԸ. հալաբի լայնքն է, հիւսիսոյ դէպ ի հարաւ, ԼԵ. հալաբի բարձրութիւնն է ներսի կողմանէն, կաթուղիկէի պորտէն մինչ ի գետինն. այս չափերս եկեղեցւոյ մէջն է ներսի կողմն՝ թող զպատերն։
Եւ օր յաւուր նորոգեալ հաստատէր սուրբ Աթոռն, որով եւ ամենայն կարգ եւ կրօնք հաւատոյս քրիստոնէութեան. վասն զի համբաւ նորոգման սրբոյ Աթոռոյս հռչակեալ բաւալեցաւ ընդ ամենայն աշխարհ, ի Հոռոմաստան, ի Պարսկաստան, ի Քրդաստան, ի Վրաստան, եւ ամենեքեան զուարճացեալք ցնծային։ Այլ եւ յաշակերտաց իւրոց առաքէր Մովսէս վարդապետ ի քարոզութիւն յամենայն կողմանս, որք գնացեալ հոգեբուխ քարոզութեամբ եւ բարեկրօն վարուք հաստատէին զկարգս եւ զկրօնս քրիստոսական հաւատոյս, եւ եկեղեցական աւանդութեան, վասն զի ուր եւ գնային զճշմարտութեան գործս ցուցանէին ըստ նմանութեան վարդապետին իւրեանց. շինէին զեկեղեցիս, կարգէին քահանայս՝ եւ ընկրկեալ կործանէին զհակառակորդս ճշմարտութեան, որով զօրացեալ յառաջանայր ճշմարտութիւնն։ Այլ եւ հոգելից սուրբ վարդապետս տէր Մովսէս կարգեաց դպրատուն ի մեծափառ սուրբ ուխտն Յոհանավանք, ուր ժողովեաց մանկունս յոլովս, եւ զամենեցուն զծախսն եւ զպէտսն ինքն հոգայր, եւ մանկունքն անզբաղ եւ անխափան ուսանէին զեկեղեցական ուսումն, եւ զգիրս Աստուածաշունչս, եւ զիմաստասիրականս, որք եղեն ամենեքեան արք պիտանիք եւ օգտակարք աշխարհի. վարդապետք, եպիսկոպոսք, եւ աբեղայք, եւ երիցունք, եւ ամենայն վանօրայք, որք ամայացեալք ի խաւարի կային, եղեն լցեալք միաբանօք, աբեղայիւք, եւ կրօնաւորօք, եւ գեղօրայք՝ վարժ երիցամբք։ Վասն որոյ ամենայն ժողովուրդք Հայոց՝ որք յընդհանուր աշխարհս բնակեալք են յառաջին կաթուղիկոսաց անկարգութենէն ձանձրացեալք՝ եւ ի սորին բարեկարգութենէն մխիթարեալք, կամօք եւ յօժարութեամբ կաթոգին սրտիւ կամէին զի ինքն սուրբ հայրս մեր Մովսէս վարդապետս լիցի կաթուղիկոս, որք գրովք եւ աղաչանօք թախանձէին յամենայն տեղեաց, վարդապետք եւ եպիսկոպոսք եւ երեւելի արք, զի յանձն առցէ զաստիճան կաթուղիկոսութեան, բայց նա հրաժարէր զանձն անարժան ասելով առաքելական աստիճանին։
Այլ եւ այրս Աստուծոյ տէր Մովսէս վարդապետ հանապազ ի սրտի իւրում վարանէր եւ տխրէր, եւ ցաւէր, վասն Ճ. թուման մուղադային, որ անտանելի ծանր բեռն եւ անխզելի անուր եդաւ՝ ի վերայ սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի, ո՛չ միայն սա, այլ եւ ամենայն ազգն Հայոց։ Որ եւ վասն փրկութեան Քրիստոսաբնակ սրբոյ Աթոռոյն՝ Մովսէս վարդապետս ոչ դանդաղեալ ծուլացաւ խնայելով յինքն կամ ի ծերութիւն տկարութեան, այլ ելեալ գնաց ի դուռն արքային ի քաղաքն Ղազբին. քանզի անդ էր թագաւորն Շահաբաս ի ՌՀԷ. ամի թուականիս մերում, եւ մատուցեալ այսր եւ անդր առ նախարարս թագաւորին՝ աղաչէր զնոսա ծանուցանել արքայի առ ի բառնալ զՃ. թուման հարկն ի սուրբ Էջմիածնէ, եւ նախարարքն պատեհ ոչ համարեցան, ասելով. «Այս թագաւորս յոյժ արծաթասէր եւ ագահ է, եւ յայդքան շահուց արծաթոյ ո՛չ զանց առնէ, եւ մանաւանդ զի գործդ այդ իւր է հաստատեալ, որով առաւել տեսանի զի ոչ զանց առնէ զդովաւ, վասն որոյ պարտ է քեզ լռել ի ժամս եւ յաւուրս յայս. այլ մեք գտեալ զպատշաճ ժամ, խօսեսցուք առաջի արքայիե։ Վասն որոյ տխրեալ եւ թախծեալ սրտիւ դարձաւ ի Ղազբինու եւ եկն ի սուրբ Էջմիածին։
Իսկ արքայն Շահաբաս ելեալ ի Ղազբինու գնաց ի Ֆահրապատ ի քաղաքն, որ կոչի Աշրաֆ, առ ի ձմերել անդ. եւ ըստ հիւծական բնութեանս մարդկան հիւանդացեալ մեռաւ ի ՌՀԸ. ամի թուականութեանս մերում, եւ Յունվար ամսոյ Է. եւ կտակաւ հաստատեաց տալ զթագաւորութիւնն թոռին իւրոյ. քանզի արատամիտ եւ զբազմախորհուրդ արքայս Շահաբաս զորդիս իւր զոմանս սպան՝ եւ զոմանս կուրացոյց, վասն երկիւղի՝ զի մի գուցէ թագաւորեսցուցեն իշխանքն, եւ մնացեալ էր թոռն մի՝ որդի աւագ որդւոյ իւրոյ, վասն որոյ ետ զթագաւորութիւնն թոռին իւրոյ։ Եւ ժողովեալ ամենայն նախարարք՝ եւ հաւատարիմք տան թագաւորին, թագաւորեցուցին զթոռն, եւ կոչեցին զանուն նորոյ թագաւորին՝ Շահսէֆի, զի վիճակաւ եդին զանուն նորա, որ եւ վիճակն՝ եւ կոչումն անուանն ուղղակի դիպեցաւ, զի եւ անուն նորընծայ թագաւորիս հօրն Սէֆի էր. եւ նստաւ թագաւոր նորընծայ Շահսէֆի ի նոյն թուականին ՌՀԸ. ամին, եւ Յունվար ամսոյ ԺԹ։
Եւ եղեւ ժամանակս այս պատշաճ եւ ըմբոն ժամ, վասն բառնալոյ Ճ. թուման մուղադային. վասն որոյ ժողովուրդքն Ջուղայեցւոց բնակեալքն ի քաղաքն Սպահան, եւ մանաւանդ ողորմութեանցն Աստուծոյ արժանին քրիստոսասէր մեծ իշխանն խօջայ Նազար գրեալ թուղթ՝ սրընթաց փայեկաւ հասուցին յԷջմիածին առ Մովսէս վարդապետն, վաղվաղակի հասանիլ ի դուռն նորընծայ թագաւորին, վասն բառնալոյ Ճ. թումանին. որ եւ անյապաղ ճեպով ելեալ Մովսէս վարդապետն գնաց ի Սպահան քաղաք ի դուռն թագաւորին. եւ կացեալ ի դրան թագաւորին ամիսս ութ. եւ տեսեալ զամենայն նախարարս, զհինս եւ զնորս եւ հաճեալ զմիտս նոցա բազմաընծայ աղերսիւ։
Ապա սուրբ այրն Աստուծոյ պատրաստեաց զընծայ՝ որպէս վայել է թագաւորաց՝ սկուտեղամբ զուտ ոսկի դահեկան, եւ այլ եւս ինչս պատուականս, եւ գրեալ գիրս յօժարութեան՝ որ է արզայ. եւ վարդապետն եւ խօջայ Նազարն միջնորդութեամբ նախարարացն ձօնեցին առաջի թագաւորին, որ ի հարցանելն արքայի վասն վարդապետին, իրազգած արար զնա խօջայ Նազարն, պատմելով նմա զազնուականութենէ վարդապետին։ Այլ եւ թէ նախածանօթ եւ հաճելի ծառայ էր յառաջագոյն մեծի թագաւորին՝ հաւոյն քում. եւ այժմ եւս աղօթող է վասն կենաց թագաւորին. բայց զայս ինչ խնդիրս ունի, զի այց արարեալ գթասցի ի տառապեալ ժողովուրդս իւր արքայ՝ եւ զծանր բեռն, որ ընդ վայր եւ ի տարապարտուց եդաւ ի վերայ մեր, այսինքն հարիւր թուման մուղադայն, հրամայեսցէ արքայ բառնալ զայն։
Եւ արքայ Շահսէֆի անդէն ի հանդիսին յոլով բանս խօսեցաւ ընդ խօջայ Նազարին. այլ եւ՝ եհարց ի Մովսէս վարդապետէն վասն մուղադայ հարիւր թումանին, եւ ողորմութեամբն եւ շնորհօքն աստուածային՝ ամենայն բանք վարդապետին դիւրին եւ ախորժ թուէր առաջի թագաւորին։ Քանզի ամենաթագաւորն Աստուած, որ ունի ի ձեռին զսիրտս թագաւորաց [Առակ. ԻԱ 1], հաճեցոյց եւ քաղցրացոյց զկամս թագաւորին, որ ի լուր ամենայն հանդիսին ասաց, թէ անցայ ի հարիւր թուման մուղադայէդ զոր տայիք ի դիւան թագաւորին, այսուհետեւ կացէք ազատ եւ աղօթեցէք՝ վասն մերոյս կենաց եւ յաջողութեան։ Յայնժամ խօջայ Նազարն՝ եւ Մովսէս վարդապետն՝ եւ ամենայն իշխանքն՝ որք կային առաջի թագաւորին, ամենեքեան խոնարհեալ երկիր պագին թագաւորին. եւ համբարձեալ զձեռս իւրեանց. ի ձայն գոհութեան օրհնեցին զԱստուած եւ զթագաւորն. եւ ուրախութեամբ արձակեալք յերեսաց ատենին գնացին ի տեղիս իւրեանց։ Այնուհետեւ Մովսէս վարդապետն եւ խօջայ Նազարն, հանապազօր շրջելով ի դրունս իշխանաց, եւ առ վերակացուս դիւանական մատենից, եւ առ գծագիրսն, եւ այնքան աշխատեցան, մինչ զի յամենայն մատենից ուր եւ գրեալ կայր բանն այն, յամենայնէ հանեալ արտաքսեցին։
Եւ ապա գրեաց միւս եւս արզայ խօջայ Նազարն եւ մատոյց առաջի թագաւորին խնդրելով՝ զի տացէ նոմոս թագաւորական կնքով վասն բառնալոյ հարիւր թուման մուղադային. այլ եւ ընդ նմին խնդրեաց յարքայէ տալ իշխանութիւն կաթուղիկոսութեան Մովսէս վարդապետին։ Եւ արքայ Շահսէֆի կատարեաց զամենայն խնդիրս նոցա. զի ետ նոմոս թագաւորական կնքով ազդու եւ հատու բանիւ, թէ բարձի զհարիւր թուման մուղադէն, զոր ի մերոց թագաւորաց եդեալ էր ի վերայ Աթոռոյն ձերոյ Էջմիածնի. այլ եւ ետու զհրաման կաթուղիկոսութեան Մովսիսի վարդապետին ըստ հայցուածոյ ամենայն ազգին Հայոց։ Արդ՝ այսպէս բազմաերկ աշխատութեամբ, եւ յոյժ բազում գանձս ծախելով իբր թէ Ռ. թուման, հազիւ թէ կարաց բառնալ զծանր բեռն հարկին ի սրբոյ Աթոռոյն սուրբ վարդապետն Մովսէս առեալ զթագաւորական նոմոս՝ դարձաւ մեծ ուրախութեամբ եւ եկեալ եհաս յաստուածաբնակ յԱթոռն ի սուրբ Էջմիածին. եւ սփռեցաւ համբաւ ազատութեան սրբոյ Աթոռոյն յընդհանուր աշխարհ յազգս Հայոց, եւ ամենեքեան լցեալք անպատում ուրախութեամբ ի ձայն ցնծութեան գոհանային զԱստուծոյ։
Եւ այնուհետեւ յամենայն աշխարհաց արք երեւելիք, եկեղեցականք եւ աշխարհականք, սկսան առաւելաբար առաքել թուղթս աղերսանաց առ Մովսէս վարդապետն՝ խնդրէին եւ աղաչէին զի մի եւս պատճառս յօդեսցէ, այլ վասն հաստատութեան հաւատոյ՝ եւ կարգի եկեղեցւոյ՝ յանձն առցէ զկաթուղիկոսութիւնն, եւ այս թուղթ աղաչանաց առաքեցաւ ի Պարսկաստանայ, ի Վրաստանայ, ի Քրդաստանայ, ի Հոռոմաստանայ։ Եւ սուրբ հայրս մեր՝ ոչ թէ ի փառս անձին, որ փառաւորեալ էր յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ, այլ վասն օգտի ժողովրդեան Աստուծոյ՝ եւ հոգեւոր կրօնից հաստատութեան, լսող եղեալ աղաչանաց ամենեցուն, ընկալաւ զաստիճան կաթուղիկոսութեան, եւ օծմամբ ամենասուրբ Հոգւոյն Աստուծոյ օծաւ հայրապետ ամենայն ազինս Հայոց, պայծառ եւ պանծալի ժառանգորդ բարձրագահ Աթոռոյն սուրբ Էջմիածնի՝ ի մերում թուականութեանս ՌՀԸ ամի Յունվար ամսոյ ԺԳ. յաւուր տնօրէնութեան Տեառն։ Եւ ըստ բանին Տեառն, ճրագ արփիաւորիչ եդաւ ի բարձր աշտանակի ի գերագահ Աթոռս. լինիլ լուսատու տանս Արամեան, եւ աստուածաշնորհ վարդապետութեամբն իւրով մխիթարէր զամենեսեան քաղցր քարոզութեամբ ուղղելով ի ճանապարհս արդարութեան։
Եւ էր սուրբ հայրս մեր մաքրակենցաղ՝ եւ սրբասնունդ, երկայնամիտ եւ ողորմած, որ եւ բազում եւ առաւել գերիք ազատեցան ի գերչաց՝ ձեռամբ սորա, վասն զի յաւուրս սորա անհաշտ խռովութիւն էր ի մէջ Պարսից եւ Օսմանցւոց, որոյ սակս աւար եւ գերութիւն կարի յոլով լինէր յերկուց կողմանց, եւ զորս եւ տեսանէր ի գերեացն, անվրէպ առնոյր գնով եւ ազատէր։ Եւ եկաց սա ի բարձրագահ Աթոռն ի սուրբ Էջմիածին՝ ուղիղ վարդապետութեամբ նորոգեաց զաւերակսն նորոգ շինութեամբ, եւ պայծառացոյց միաբանօք եւ վարդապետօք, եւ յարմար եւ հաստատուն ժամակարգութեամբ, եւ փարթամացոյց եկեղեցական անօթով՝ եւ մարմնական ստացուածով. եւ եկաց սա կաթուղիկոս յերիս ամս եւ ի կէս եւ ի թուականիս ՌՁԱ. ամին ի Մայիս ամսոյ ԺԴ. վախճանեցաւ, պակասեալ աստի մահուամբ եւ յաւելաւ առ Տէր հանգստեամբ. եւ գնաց առ անձկալին իւր Քրիստոս, որ հանապազ մշտապաղատ եւ սրբանուէր աղօթիւք կրէր յոգի իւր։
Եւ պատահեցաւ լինիլ վախճանի սորա յԵրեւան քաղաքի ի վանս դամբարանի սրբոյ առաքելոյն Անանիայի, վասն որոյ եւ տարեալ ի հասարակաց գերեզմանատունս, ի Կոզեռ կոչեցեալ բլուրն. զի վասն գերեզմանի Կոզեռ վարդապետին, որ անդ է, այնպէս կոչեն զբլուրն, եւ յարահուպ գերեզմանի Կոզեռ վարդապետին, եւ Մելքիսէթ վարդապետին, ի մէջ երկուցս այսոցիկ պատրաստեցին դիր հանգստեան սրբոյս այսորիկ, եւ անդէն ի մէջ երկուց կափուցեալ տապանաց եդին զսրբասնեալ նշխարք մարմնոյ նորա, մեծաւ պատուով եւ փառօք, ի փառս Քրիստոսի եւ ի բարեխօսութիւն ամենայն քրիստոնէից։ Եւ որպէս կենդանութեամբ սորա զուարճացեալ ցնծայր ամենայն ոք, սոյնպէս եւ մահուամբ սորա սգազգեաց լեալ տրտմեցաւ ամենայն ոք. ո՛չ միայն քրիստոնեայք, այլ եւ մահմետականք. նա եւ քաղաքապետ ինքն Թահմազղուլի խան որդին Ամիրգունայ խանին, եւ ամենայն իշխանք իւր՝ որք եւ եկին ի թաղումն Մովսիսի կաթուղիկոսին, եւ սգակից լեալ քրիստոնէից՝ ողբային զմեռանելն նորին, զի այնպիսի աստուածահաճոյ եւ աշխարհաշէն այր պակասեցաւ յաշխարհէ, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, եւ աղօթիւք սորա Տէր մեզ ողորմեսցի. ամէն։