Read in the reader, with word lookup
Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք պատմութեանց · 4/7
[ԻԵ]
ՎԱՍՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍՈՒԹԵԱՆ ՏԵԱՌՆ ՓԻԼԻՊՊՈՍԻ։ ՅՈՐՈՒՄ ԵՒ ՎԱՍՆ ՆՈՐՈԳՈՒԹԵԱՆ ԵԿԵՂԵՑԵԱՑ ՍՐԲՈՒՀԻ ԿՈՒՍԱՆԱՑՆ ԳԱՅԻԱՆԵԱՅ ԵՒ ՀՌԻՓՍԻՄԵԱՅ ԵՒ ՅԱՅՏՆԵԼՈՅ ՆՇԽԱՐԱՑ ՆՈՑԻՆ
Տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն էր յերկրէն Բարմայ, որ այժմ ասի Աղբակ, ի գեղջէն՝ որոյ զանունն կոչեն Էրնկան։ Գոլով սորա ի տիս տղայութեան չորեքտասան ամաց աւելի կամ պակաս, լուաւ զճգնողական վարս միայնակեաց Մեծի անապատին. մեծատենչ փափագմամբ ելեալ գնաց ի Մեծ անապատն՝ լինիլ կրօնաւոր, եւ հետեւիլ առաքինական վարուց մաքրակենցաղ սրբութեամբ, որում կարի փափագէր։ Իսկ կրօնաւորք անապատին ո՛չ թողին զնա յանապատն, վասն տղայական հասակին եւ անմօրուք գոլոյն. սակայն նա ոչ դարձաւ յաշխարհ՝ այլ անդէն եկաց արտաքոյ անապատին ի մէջ մայրեացն, որ շուրջ էր զանապատիւն, եւ համբեր այնպէս զամիսս ութն։
Ընդ այն ժամանակս Մովսէս կաթուղիկոսն տակաւին վարդապետ գոլով՝ քարոզութեամբ շրջէր յաշխարհի, եւ լուսաւորէր զամենայն մարդիկ իբրեւ զարեգակն. իսկ հայրն Մեծի անապատին Սարգիս պարոնտէրն ետ զՓիլիպպոսն յաշակերտութիւն Մովսէս վարդապետին։ Առ որ կացեալ Փիլիպպոս եհաս յարբունս հասակի ի տիս երիտասարդութեան, օրհնեցին զնա աբեղայ կուսակրօն քահանայ. եւ նա ի տուէ եւ ի գիշերի հետեւէր ճգնողական վարուց եւ գործոց առաքինութեան, եւ յընթերցումն եւ յուսումն աստուածային գրոց։ Զորոյ յառաջադիմութիւնն տեսանելով վարդապետին Մովսիսի՝ իւրոյ հաւանութեամբն եւ վկայութեամբ ամենայն եղբարց, ետ նմա զիշխանութիւն վարդապետական, եւ յետ ամաց ինչ զգաւազան վարդապետական. եւ ի ՌՀԹ թուին օրհնեաց զնա եպիսկոպոս։
Եւ ի ՌՁԱ թուին՝ յորժամ եհաս վախճան Մովսէս կաթուղիկոսի, ժողովեցան առ նա եպիսկոպոսք եւ վարդապետք՝ եւ երեւելի արք, նա եւ Թահմազղուլի խանն՝ իշխան քաղքին եւ ողբալով ասացին. «Որովհետեւ այդպէս հաճեցաւ վասն քո Տէրն եւ տուողն կենաց, զի մեկնիս եւ գնաս ի մէնջ. այլ արդ՝ խնդրեմք ի հայրախնամ գթոյ քո, զի մի կարի թողուցուս զմեզ որբ՝ այլ յայտնեա մեզ թէ զո՛վ ոք տաս մեզ լինել հայր եւ հովիւ զկնի քոե. եւ նա ասաց՝ «Դուք գիտէք, զո՛ր ոք եւ կամիք ընտրեցէքե։ Իսկ րամք ժողովոյն ասացին. «Մեք, բոլոր աշխարհ զքեզ ընտրեցաք, եւ այժմ դու զով ոք եւ ընտրես՝ ընդունելի է մեզե։ Եւ նա ասաց. «Ես զՓիլիպպոս վարդապետն կամիմ լինել փոխանորդ իմ, եւ յաջորդ սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնիե. եւ նոքա ամենեքեան իբրեւ զայն լուան՝ յօժար կամօք հաճեցան, եւ ընկալան զՓիլիպպոսն լինել կաթուղիկոս։ Իբրեւ ծաւալեցաւ համբաւ մահուանն Մովսիսի յամենայն աշխարհ յարեւելս եւ յարեւմուտս, նա եւ բանն այն թէ՝ վասն Փիլիպպոսի պատուիրեալ է առնել կաթուղիկոս, ամենեքեան կամօք եւ յօժարութեամբ հաճեալ հաւանեցան. վասն որոյ յիւրաքանչիւր տեղեաց առաքեցին զթուղթս վկայականս, զի Փիլիպպոս վարդապետն լիցի կաթուղիկոս. եւ մինչ ի գալ թղթոցն էանց այն ամն, եւ եհաս ի վերայ թուականն ՌՁԲ. յորում ամի օրհնեցին զնա կաթուղիկոս օծմամբ Հոգւոյն Սրբոյ, յամսեանն Յունվարի ԺԳ. ի տօնի տնօրէնութեան Տեառն։ Եւ ազգս Հայկազեան՝ թէպէտ ի վերայ մահուան Մովսիսի վշտալիցք լեալ տրտմեցան, այլ ի յաջորդելն Փիլիպպոսի բերկրեալ զուարճացան, զի փոխանակ հօր եկաց որդի իշխան հանուր ազգի. ըստ վկայելոյ մարգարէին Դաւթի. եւ թէպէտ վախճանեցաւ Մովսէս, յաջորդեաց ընդ նմա Յեսու. եւ թէպէտ վերացաւ Եղիա, եկաց փոխանակ նորա Եղիսէոս նովին հոգւով [Դ Թագ. Բ 4-15]։
Իսկ յորժամ ժամանեալ թուականն մեր եհաս ՌՁԴ. ամն՝ թագաւորն Ստամբօլայ սուլթան Մուրատ կոչեցեալ՝ այր կարի խրոխտ, հզօր, յաղթող եւ իմաստուն, ելեալ ի Ստամբօլայ եօթն հարիւր հազար հեծելազօրօք, եւ եկն յաշխարհս Արարատու. եւ շուրջ նստեալ զբերդիւն Երեւանու՝ պատեալ պաշարեաց զնա. եւ յաւուրս ինն էառ զբերդն, եւ զիշխան բերդին զԹահմազղուլի խանն՝ զորդին Ամիրգունայ խանին, կալեալ առաքեաց ի Կոստանդնուպօլիս, եւ ի նախարարաց իւրոց զոմն բարեբարոյ եւ խելացի իշխան՝ որում անունն էր Մուրթուզայ փաշայ, հաստատեաց իշխան ի մէջ բերդին տասն եւ հինգ հազար սպառազէն եւ ընտրեալ հեծելօք. եւ ինքն անցեալ գնաց ի Թարվէզ քաղաք, եւ անտի դարձաւ ի վերայ Վանայ եւ գնաց ի տեղի իւր։
Իբրեւ էանց այն ամառն, եւ ի գալ ձմրանն՝ յորում էր թուականն մեր ՌՁԵ, ելեալ թագաւորն Պարսից Շահսէֆի հարիւր հազար հեծելօք եկեալ եմուտ յաշխարհս Արարատու, եւ նստաւ ի վերայ բերդին Երեւանայ յաւուրս իննսուն եւ երեք. մեծաւ տաժանմամբ եւ բազում չարչարանօք, եւ բազում արեանց հեղմամբ հազիւ թէ կարաց յետ առնուլ զբերդն ի ձեռաց Օսմանցւոց։ Եւ ի շարժմանէ այս երկուց ինքնակալ թագաւորաց, աւերեալ ապականեցան աշխարհք՝ արեւելք եւ արեւմուտք եւ մանաւանդ աշխարհն Արարատու իւր շրջակայ գաւառօքն. վասն զի երկոքին թագաւորքն իւրեանց հեծելօքն եւ հետեւելովքն անդր գումարեալ կատարեցին զգործս իւրեանց, եւ դարձան։
Իսկ Սուրբ Աթոռն Էջմիածին բաց յեկեղեցւոյն եւ գմբէթաշէն տանցն, ամենեքեան բնաւին աւերեցան, զի որ ինչ եւ փայտակերտ տունք եւ շէնք կային քանդեցան. վասն որոյ տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն բազմաերկ վաստակօք զամենայն շինուածսն վերստին շինեաց բովանդակ. քանզի վասն միայն փայտեղէն շինուածոց Ռ ղուռուշ նաղտ դրամ նորին արհեստաւորացն ետ։ Եւ ի մէջ սեղանատանն հացկերութի սեղանն՝ եւ որ ի նմա այլ կահք էին, յառաջն՝ որ շինեցաւ ի ժամանակս Մովսիսի՝ փայտակերտ շինեցաւ. վասն որոյ դիւրաւ աւերեցաւ, այլ այժմ Փիլիպպոս կաթուղիկոսն քարիւ շինեաց զսեղան հացկերութին. եւ զտեղի նստելոյն եւ զսալարկ յատակս նորին, զի մի¯ դիւրաւ աւերեսցի ի ժամանակս հեծելաշարժութեան։ Եւ արեւելեայ կողման խցերն բովանդակ նոր շինեցաւ, վասն որոյ ոչ ըստ առաջին ձեւոյն է, այլ որիշ ձեւով շինեալ է։ Նա եւ զեկեղեցւոյ տանիքն, զատ ի գմբէթի գդակէն, զբովանդակն նորոգեաց։ Եւ քարակապ ֆարշն, որ շուրջ զեկեղեցաւն է, եւ միւս ֆարշն, որ առաջի խցերոյն եւ այլ տանցն է։ Եւ արտաքոյ պարսպին մերձ առ հարաւային դրանն երկու դեռաշէն, ձիթահանք նոր շինեցան, զի ոչ գոյր բնաւ։ Զատ յայսցանէ եւ զայլ եւս մասնաւոր շինուածս բազումս շինեաց աստ եւ անդ՝ զորս յանուանէ ոչ յիշեմք։
Իսկ Երեւանայ անապատն՝ զորմէ ասացաք դամբարան գոլ Անանիայի առաքելոյ, որ ինչ եւ շինուածք գոյր անդ բովանդակն փայտակերտ էր, զատ ի մատուռէն. եւ սոքա ամենեքեան քանդեալ աւերեցան ի գալ վերոյասացեալ երկուց թագաւորացն. որ եւ զայնս եւս զբովանդակն ամենայն վերստին շինեաց, ոչ թէ փայտիւ, այլ քարիւ եւ բռով գմբէթեայ՝ զժամատունն, զսեղանատունն, զտնտեստունն, զխցերն, եւ զայլ եւս շինուածսն ամենայն։
Յետ կատարման ամենայն շինուածոց՝ որ յԷջմիածին եւ որ յանապատն, ի թուին ՌՁԶ գնաց սուրբ հայրն մեր տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոս ի Սպահան քաղաք՝ ի մէջ քրիստոնէիցն, որ անդ՝ եկաց յամս եւ ի կէս՝ քարոզելով նոցա զօրէնս Աստուծոյ՝ եւ հաստատելով ի հաւատս քրիստոսական, այլ եւ ժողովէր ի նոցունց զնուիրակն սուրբ Էջմիածնի. եւ Ջուղայեցիք եւ ամենայն քրիստոնեայքն ընդունէին զնա մեծաւ եւ բազմազան փառօք իբրեւ զհրեշտակ Աստուծոյ՝ վասն ճգնազգեաց եւ առաքինական վարուց նորա։
Եւ վասն սրբոյ Լուսաւորչի Աջին՝ որ տակաւին ի Սպահան էր, որպէս յառաջագոյն պատմեցաք վասն նորա, թէ հրամանաւ առաջին Շահաբասին տարան զԱջն ի քաղաքն Սպահան։ Այս Փիլիպպոս կաթուղիկոս հանապազ ըղձատոչոր եւ խանդակաթ տենչմամբ փափագէր, թէ որո՞վ արդեօք իցէ հնար զի առեալ զսուրբ Աջն բերցէ ի սուրբ Էջմիածին, որոյ վասն ի բազում աւուրս խնդրանօք խօսեցաւ ընդ քահանայս եւ ընդ ժողովուրդս Ջուղայեցւոց, եւ մանաւանդ ընդ մեծահաւատ եւ քրիստոսասէր իշխանին խօջայ Սարֆրազին՝ որդւոյ խօջայ Նազարին, որ յարդեանս ժամանակի սա էր աւագ Ջուղայեցւոց. խօսէր եւ աղաչէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսս, զի տացեն զԼուսաւորչի Աջն ի նա, որ տարցէ ի սուրբ Էջմիածինն, ի տեղի իւր։
Իսկ Ջուղայեցիք ոչ կամէին տալ զսուրբ Աջն եւ կամ հեռանալ նմին յիւրեանց միջէն, վասն զի ասէին. «Յօտարոտի աշխարհի եւ յայլասեռ ազգաց միջի բնակեալ եմք. եւ մանաւանդ ի մէջ նենգժոտ եւ օձաբարոյ ազգին Պարսից, եւ ոչ ունիմք զնշան ինչ եւ առիթ հաստատութեան հաւատոյս քրիստոնէական, ոչ վանօրայք եւ տեղիք ուխտից, եւ ոչ քրիստոսական սրբոց նշանաց կառուցմունք, ոչ գերեզմանք եւ դամբարանք սրբոց Աստուծոյ, եւ կամ մերոց հարց եւ հաւուց նախնեաց, այլ միայն այս սուրբ Աջս է՝ զորոյ զհրաշագործութիւնս տեսանելով նորաժաման զաւակաց մերոց՝ մնան ի հաւատս քրիստոսական. եւ թէ զայս եւս առեալ տարան, որո՞վ եւս մխիթարիցուք յերկրիս պանդխտութեան, յոր կամքսե։ Արդ՝ այսու պատճառաւ ոչ կամեցան Ջուղայեցիք տալ զԱջն. վասն որոյ պատճառս յօդեալ ասացին առ Փիլիպպոս կաթուղիկոս՝ թէ զԱջս սրբոյ Լուսաւորչիս՝ զոր դու խնդրես ի մէնջ, արքային Պարսից բերեալ եւ յանձնեալ է ի մեզ. եւ մեք զիա՞րդ կարեմք տալ զսա քեզ առանց թագաւորական հրամանի. վասն զի երկնչիմք ի թագաւորական պատժոց, եւ ի նենգութենէ մատնողաց։
Իսկ Տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն, այնուհետեւ երեւելի արամբքն Հայոց՝ որք էին յԵրեւանցւոց ժողովրդենէն, զի սոքա կամէին զգնալն Աջոյն յԷջմիածին, սկսաւ շրջել ի դրունս իշխանաց թագաւորին, եւ առատաձեռն տրօք զսիրտս ամենեցուն հաճեցոյց։ Եւ ապա յետ ամենեցուն լցեալ զուտ ոսկի դահեկան յսկուտեղ՝ եւ ընդ նմին գրեալ թուղթ արզայի՝ մատոյց առաջի Շահսէֆի արքայի, խնդրելով ի նմանէ հրաման տալոյ զԱջն սրբոյ Լուսաւորչին։ Իսկ Տէրն եւ Աստուածն ամենայն յաւիտենից եւ ազգաց՝ որ ի ձեռին ունի զսիրտս ամենայն թագաւորաց՝ եւ յոր կողմն կամի շրջէ զնա [հմմտ. Առակ. ԻԱ 1], ի ժամուս յայսմիկ քաղցրացոյց զսիրտ թագաւորին, որ արար զշնորհս հայրապետին. եւ կատարեաց զխնդրուածս նորին, եւ ետ հրաման գրով եւ թագաւորական կնքով. զի տացեն Ջուղայեցիք զԱջն սրբոյ Լուսաւորչին ի տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն։ Իբրեւ էառ Փիլիպպոս կաթուղիկոսն զնոմոս հրամանաց թագաւորին՝ եբեր առ թոռունսն խօջայ Սաֆարին, զի որդիքն վախճանեալք էին, եւ անուանք թոռանց էր Ջալալ, եւ Միքայէլ, եւ Սինան, եւ Պստիկ աղա եւ սոքա ոչ կամեցան տալ զԱջն, որոց սաստեաց կաթուղիկոսն բարկութեամբ մեծաւ. եւ նոքա երկուցեալք ի սրբութենէ նորա եւ ի հայրապետական անիծիցն՝ թուլացան ի պնդութենէ։ Եւ հայրապետն տէր Փիլիպպոս բազում քահանայիւք ինքնին գնաց ի տուն խօջայ Սաֆարին, էառ անտի զԱջն եւ եբեր ի Խօջենց եկեղեցին, եւ յաւուր կիրակէի, մատոյց պատարագ եւ եբաց զԱջն, յորոյ համբաւ ժողովեցան ամենայն Ջուղայեցիք եւ արարին զուխտ, եւ տակաւին ընդդիմանային Ջուղայեցիք, եւ ոչ թողուին տանել զԱջն, վասն որոյ գաղտաբար հանեալ անտի զԱջն բերին ի վանքն Ջուղայու, եւ անտի եւս թաքուն տարան ի քաղաքն ի մէջ Երեւանցւոց, եւ անտի եւս թաքնաբար հանեալ տարան ի Բրինջլուի քարվանսարէն, եւ եդին ի մէջ բեռանց առն ումեմն քրիստոնեայ վաճառականի, որում անունն էր Մարգարայ, որ էր ի գաւառէն Գողթան, ի գեղջէն Ցղնոյ, որ վասն վաճառականութեան եկեալ էր ի Սպահան. եւ նա առեալ զԱջն բեռամբն հանդերձ՝ ըստ կարգի վաճառականաց յառաջագոյն գնացեալ եհաս ի Թարվէզ. եւ յայսցանէ ոչինչ բնաւ գիտէին Ջուղայեցիք։ Եւ ապա Փիլիպպոս կաթուղիկոսն ելեալ եւ Սպահանայ գնաց ի Թարվէզ՝ էառ զԱջն ի Մարգարէէն եւ բերեալ հասոյց ի սուրբ Էջմիածինն ի նորին սեպհական Աթոռն։ Եւ եղեւ այս անպատում ուրախութիւն ամենայն Հայոց, զի ամենեքեան ի լսելն ի ձայն ցնծութեան մեծաւ գոհութեամբ օրհնէին զԱստուած զայցելուն քրիստոնէից։ Եւ եղեւ գալն սուրբ Լուսաւորչի Աջոյն ի Սպահանայ ի սուրբ Էջմիածինն յաթոռ իւր ՌՁԷ թուականիս մերում, ի սեպտեմբերի ամսոյ քսան։
Եւ եղեւ սրբոյ հայրապետիս Փիլիպպոսի կաթուղիկոսութեանն՝ օր յաւուր զօրանալ հաստատիլ, զի Տէր էր ընդ նմա. քանզի էր վարուք յոյժ ճգնող եւ պահող, եւ մտօքն սրբախորհուրդ, եւ անձանձիր յաղօթս եւ ի խօսակցութիւնս Աստուծոյ, որ զինչ եւ խնդրէր յԱստուծոյ՝ զամենայն անթերի պարգեւէր Աստուած։ Վասն զի մերով աչօք իսկ տեսաք, զի բազում դիւահարք նորին աղօթիւք ազատեցան, եւ հիւանդք. եւ պէս պէս ցաւագարք, եւ անդամալոյծք առողջացան, եւ ամուլ կանայք աղօթիւք նորա ծնան զաւակս։ Յորոյ արարեալ բժշկութեանցն զերկուսն միայն աստանօր յիշեմ. մինչ էաք եղբարք յոլովք միաբանութեամբ բնակեալ ի սուրբ Էջմիածին առ Փիլիպպոս կաթուղիկոսիւս, պատահեցաւ ումեմն եղբօր այսահարիլ. եւ այնքան յաճախեաց չարն, մինչ զի առեալ վարէր զնա արտաքոյ շինութեան ի դաշտավայր եւ յանդսն եւ այսր եւ անդր յածեցուցանէր բացեայ ի մարդկանէ, զոր կալեալ ածէին միշտ ի վանքն, եւ ապա յետոյ եդին երկաթեայ ոտնակապ յոտս նորա, եւ այնպէս պահելով՝ յամենայն աւուր կարդային Աւետարան քահանայքն. եւ երկարեցաւ այսպէս յաւուրս յիսուն։ Ապա յաւուր միում, որ էր կիրակի, յետ մատուցանելոյ փրկական խորհրդոյ սուրբ պատարագին, յորժամ ժողովուրդքն ամենեքեան ելեալք յեկեղեցւոյն գնացին, տէր Փիլիպպոս սուրբ հայրապետն հրամայեաց ածել զայսակիր եղբայրն յեկեղեցին՝ ի մէջ ատենին՝ զի պատարագող քահանայն սրբութեան զգեստիւն աւետարան կարդասցէ ի վերայ նորա, զայս ասաց տէր Փիլիպպոս, եւ ինքն ելեալ գնաց ի տուն. զի ունէր գործ հարկաւոր, քանզի արք ոմանք պատուաւորք եկեալ էին հիւր նմա, գնացեալ առ նոսա էած առաջի նոցա զսեղան, եւ սուղ ինչ յամեալ առ նոսա յաղագս շահելոյ զնոսա, ապա եթող զնոսա ի սեղան հացկերութիւն, եւ ինքն եկն յեկեղեցին, եւ յարեւմտեայ դրանէ եկեղեցւոյն մտեալ հանդարտութեամբ եւ խաղաղիկ եկն մինչեւ մերձ ատենին, եւ անդ անկեալ ի վերայ ծնկացն իւրոց՝ ունելով զդէմս իւր հանդէպ սեղանոյն սրբոյ. եւ ի չափ միոյ Գոբղայի սաղմոսի սրտառուչ պաղատանօք եւ յորդ արտասուօք աղօթեաց. յայնժամ այսակիր այրն կամէր զերծանել եւ փախչել ի ձեռաց ունողացն, եւ իբրեւ ոչ կարաց զերծանել՝ յայնժամ ուժգին եւ բարձրաձայն գոչմամբ աղաղակեաց եւ անկաւ ի գետին, եւ ժայթքեաց եւ եղեւ իբրեւ զմեռեալ. ապա այնուհետեւ դադարեաց տէր Փիլիպպոս յաղօթից, եւ մերձակայիցն հրամայեաց բառնալ զնա եւ տանել ի տուն, եւ մատուցեալ սպասաւորաց եկեղեցւոյն սրբեցին զտեղին ժայթքեալ, եւ յայնմ օրէ եւ առ յապայ շնորհօքն Քրիստոսի, եւ աղօթիւք առնն Աստուծոյ տեառն Փիլիպպոսի ազատեալ եղեւ այն եղբայրն յախտէն յայնմանէ. եւ ազատեալ եղբայրն ինքն պատմէր՝ թէ մինչ կալեալ ունէին զիս եղբարքն ի ներքոյ աւետարանին, զոր կարդայր ժամարարն, տեսանէի զի կայր պատեալ զանձամբ իմով մեծ եւ ահագին վիշապ օձ մի սեաւ ընդ մէջս, եւ ընդ պարանոցս, եւ ամենայն մարմնովս, այլ եւ տեսի զՓիլիպպոս հոգեւոր տէրն, զի ունէր ի ձեռին իւրում մերկ սուսեր յոյժ մեծ, եւ սրընթաց յարձակմամբ եմուտ ընդ դուռն եկեղեցւոյն, եւ եհաս մերձ առ իս, եւ այնու սրովն եհար զօձն, որ զինեւ պատեալ էր՝ եւ կտրատեալ ի վայր թափեաց յինէն, եւ գլուխ եւ կտորք օձին մեծաւ տագնապաւ փախուստ առեալ, ելին յեկեղեցւոյն, եւ կորեան։ Եւ ոչ միայն այս՝ այլ եւ զայսպիսի բազումս բժշկեաց, բայց զայս միայն գրեցի առ յօրինակ այլոցն եւս։
Պատմեցից միւս եւս զսքանչելիս. մինչ քարոզութեամբ շրջէր տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոս յաշխարհին Օսմանցւոց, այսպիսի գործ պատահեցաւ ի քաղաքին Անկիւրիա, յաւուր կիրակէի մեծի տօնի Զատկին, մինչ առանձնացեալ նստէր հայրապետն տէր Փիլիպպոս, եւ յաշակերտաց իւրոց ոմն Յովհաննէս անուամբ վարդապետ՝ այր երեւելի կայր առաջի նորա։ Տեսին զի եկն պատանի մի իբրեւ հնգետասանամեայ եւ բարձեալ ունէր յողն իւր մանուկ փոքրիկ իբրեւ եօթնամեայ, զոր բերեալ եդ առաջի հայրապետին, այլ եւ ունէր նոյն պատանին ի ձեռին իւրում փակեղամբ միով խնձոր եւ ներկեալ, եւ զայն եդ առաջի հայրապետին. եւ աղաչանօք եւ աղերսանօք խօսեցաւ առ նա, եւ ասաց. «Ծառայ քո եմ տէր հոգեւոր, այս փոքրիկ մանուկս զոր եդի առաջի սրբութեան քո՝ եղբայր իմ է, այսքան ամ է, որ ծնեալ է, ոչ կարէ խօսել, քանզի համր է, այլ եւ ոչ կարէ կանգնել քանզի ոտքն թոյլք են. վասն որոյ մեծաւ պաղատանօք խնդրեմք ի քումմէ սրբութենէ՝ զի արասցես զաղօթս ի վերայ սորա. եւ ես հաւատամ ի Տէր՝ զի աղօթիւք քո լիցի առողջութիւն եղբօրս իմոյե։ Իսկ հայրն մեր եւ հայրապետն սուրբ եկն ի վերայ ծնկաց իւրոց եւ համբարձեալ զձեռս ի վեր եւ յինքն ամփոփեալ զխորհուրդս, եւ զտեսութիւն մտաց իւրոց յառեաց առ տեսողն ամենայն սրտից յԱստուած, թորելով արտասուս յաչաց իւրոց արար աղօթս ի ժամս բաւականս. եւ յետ աղօթիցն իբրեւ կատարեաց զ«Հայր մեր յերկինսե էառ ի խնձորէն գլորեաց ի բացեայ, եւ խանդաղատական բանիւ ասաց փոքրիկ մանկանն. «Ել որդեակ, ել եւ գնա զայն խնձորն բերե. յայնժամ շնորհօք եւ ողորմութեամբ բարերարին Աստուծոյ ելեալ մանուկն ի վերայ ոտիցն, եւ գնացեալ ի վեր էառ զխնձորն եւ եբեր առ Հայրապետն։ Միւս անգամ ասաց հայրապետն ընդ մանկանն. «Առե՞ր զխնձորն, որդեակե. յայնժամ շնորհօքն Աստուծոյ ետ պատասխանի համր մանուկն. «Այո՛ առի, եւ ահաւասիկե. ասաց սուրբ հայրապետն. «Արդ՝ տո՛ւր փառս Աստուծոյ. որդեակ, եւ գնացեալ գոհացող լեր զնմանէե. ասաց մանուկն. «Փառք Աստուծոյե։ Եւ ապա ետ զմանուկն ցեղբայրն՝ որ առեալ գնաց փառաւորելով զսքանչելագործն Աստուած՝ որ տայ զշնորհս զօրութեան ծառայից իւրոց։ Կան եւ այլ գործք սքանչելեաց բազում, զոր արար սուրբ կաթուղիկոսն տէր Փիլիպպոս, զոր մերովք իսկ աչօք տեսաք, այլ այսքանս բաւականասցի։
Այլ եւ էր այր կարի խորհրդական եւ հանճարեղ՝ աշխարհաշէն եւ արդիւնարար. եւ ի գիրս աստուածային՝ սրամիտ եւ նրբաքննին, եւ ի խրատս եւ ի քարոզս համեղաբաւն եւ արդիւնաւոր. եւ զայսոսիկ ի շնորհաց աղօթից ստացաւ սակաւ սակաւ յապայն, վասն զի յամենայն տեղիս ուր եւ քարոզէր՝ եւ կանոնադրէր, պտղաբերեալ արդիւնանայր ամենայն։
Այլ եւ էր յոյժ տօնասէր պայծառացուցանող տօնից՝ զարդարող եկեղեցեաց՝ եւ պատուիչ տօնից տէրունականաց, եւ սրբոց Աստուծոյ, որպէս եւ գրեալ է վասն Յոհաննու Օձնեցւոյ։ Վասն որոյ յոյժ հռչակեալ համբաւեցաւ անուն նորա յամենայն աշխարհ, ոչ միայն ի մէջ Հայոց, այլ եւ մահմետականաց եւ Վրաց. եւ ամենեքեան սիրէին եւ պատուէին զնա։ Եւ վասն առաւել ճգնութեանն եւ սրբութեանն եւ հաճոյական ծառայ գոլոյն Աստուծոյ՝ յոյժ երկնչէին ի նմանէ ոչ թէ ռամիկք, այլ եւ աշխարհակալք՝ իշխանք եւ զօրագլուխք. քանզի զբազումս տեսին ի թշնամեաց նորա, որք կործանեալ բարձան ի միջոյ, եւ ի սիրելեաց նորա՝ որք զօրացեալ յառաջադէմ եղեն։
Եւ զդպրատունն զոր ի Յոհանավանք հաստատեցին, սա եւս կարի հաստատեաց, եւ ուսմամբ եւ առաքինութեամբ վարժեալ հասոյց ի կատարելութիւն. եւ յետ ամաց ինչ փոխեաց ի Յոհանավանից եւ եբեր ի սուրբ Էջմիածինն, եւ անդ կարգեաց զդպրոցն, որ եւ ամենեքեան ուսան եւ եղեն արք պիտանիք, վարդապետք, եւ եպիսկոպոսք, եւ քահանայք։ Եւ ի վաղնջուց խափանեալ վանօրայք լցան աբեղայիւք, եւ գիւղք, եւ քաղաքք երիցամբք, եւ դեռ եւս օր յաւուր աճէ նորին սահմանադրութեամբն։ Եւ սովաւ բազում կիսաւեր եւ խախտեալ եկեղեցիք նորոգեցան, եւ գիւղս եւ ի քաղաքս յոլով եկեղեցիք նոր շինեցան հրաշազան յօրինուածովք՝ պայծառ եւ փառաւոր ամենայն որպիսութեամբ։
Եւ յետ ամենայն շինուածոցն Էջմիածնի, զոր սուրբ Հայրապետն Փիլիպպոս արար, այնուհետեւ ձեռն ի գործ էարկ, զի եւ զտաճարս սրբուհի կուսանացն Գայիանեայ եւ Հռիփսիմեայ նորոգեսցէ։ Վասն զի որպէս սակաւ ինչ նշանակեցաք զաւերակս տաճարացն երկոցունց կուսանացն՝ ի ճառին Հռիփսիմէի, յորում վայրի պատմեցաք, թէ Ֆռանկ պատրիք եկին եւ զնորին նշխարն գտին։ Բայց սրբոյն Գայիանեայ կուսի տաճարն առաւել աւերեալ էր, զի տանիքն բովանդակ իջեալ էր, միայն շուրջանակի որմունքն եւ չորեքին սիւնքն կային կանգուն, գլուխն ի բաց, եւ յատակք որմոցն աստ եւ անդ ծակոտեալ եւ խրամատեալ, որոց արար նորոգման սկիզբն կաթուղիկոսն տէր Փիլիպպոս, մեծաիղձ կարօտիւ եւ ջանիւ, եւ բազում գանձս ծախելով նորոգեաց գեղեցկաշէն, ի հիմանց մինչեւ ցգագաթ գմբէթին. յորոյ վերայ կառուցին զնշան տէրունական խաչին։
Եւ ի նորոգել զեկեղեցին սրբուհւոյ կուսին Գայիանեայ՝ գտեալ եղեւ սուրբ նշխարք նորին՝ եւ նորին ընկերացն, եւ եղեւ ուրախութիւն եւ ցնծութիւն անպատում ամենայն հայազուն տոհմի իբրեւ զկանգնումն կործանելոյ թագաւորութեան։ Վասն զի ամենեքեան խոկային եւ խորհէին վասն նշխարաց սրբոց կուսանացն՝ իցէ՞ արդեօք ի տեղին թէ ոչ. քանզի աւագ խորանի ներքոյ շինեալ մատուռն՝ որ է դիր հանգստեան նշխարաց սրբոցս, աւերեալ էր բնաւին, ոչ միայն մատուռն, այլ եւ ի վերայ նորին կառուցեալ աւագ բեմն աւերեալ եւ քանդեալ էր մինչեւ ցյատակն, եւ աղբիւսովք եւ գռեհօք լցեալ մինչեւ ի վեր։
Եւ յաւուրս նորոգմանս այս՝ էր աբեղայ ոմն տէր Յովհաննէս անուամբ, այր արդիւնաւոր եւ գործօնեայ եւ խորհրդական խորհրդով, զոր եւ տէր Փիլիպպոսի կաթուղիկոսի կարգեալ էր զսա վերակացու եւ գործավար ի վերայ գործոյս այսորիկ։ Սա յաւուր միում պատճառանօք իմն յայլուր առաքեալ զամենեսեան գործողս՝ եւ առանձնացուցեալ զտեղին՝ գիշեր եւ ցերեկ մի, եւ ինքն իւրովի միայնակ պեղեաց զտեղին՝ ուր կարծիք մտաց ազդեալ նշանակէր, եւ այնքան պեղեաց զհողն մինչեւ եհաս ցանշարժ հողն, յորոյ վերայ կառուցեալ էր հիմն եկեղեցւոյն, եւ անդէն եգիտ երիս տապանս ի ներքոյ հիման եկեղեցւոյն, որոց մինն էր ի կողմն հարաւոյ, եւ մինն ի կողմն հիւսիսոյ, եւ մինն ի կողմն արեւելից. եւ ընդ բանալ կափարիչ վիմաց տապանացն, իսկոյն բուրեաց հօտ անուշութեան նորասքանչ եւ զարմանալի, զորոյ զանուշութեան որպիսութիւնն անկար է ումեք պատմել, որ եւ ծաւալեալ ելից զվայրն ամենայն. եւ տեսանէ զնշխարս իւրաքանչիւրոցն ի մէջ տապանացն՝ սպիտակ, փայլուն որպէս զձիւն ի բովանդակ նշխարն անպակաս ի մէջ տապանացն. առ որ բերկրական ուրախութեամբ լցեալ տէր Յովհաննէսն անկեալ ի վերայ երեսաց իւրոց երկիր պագանէր Աստուծոյ՝ եւ գոհանայր զնմանէ զի արժանի արար զինքն այնպիսւոյ շնորհաց. եւ ապա առեալ զնշխար մի յոսկերաց սրբոցն առ ի նշան հաւաստութեան, եւ ապա խփեալ զկափարիչ վէմսն ի վերայ տապանացն, եւ խճով եւ կրով ամրացուցեալ փակեաց շուրջանակի զտապանսն, եւ անհետ արարեալ կորոյս զնշանսն, եւ յարանց գործաւորաց ոչ ոք իմացաւ զայն. եւ յետ կատարմանս այս՝ զառեալ նշխարսն բերեալ եցոյց վարդապետաց եւ եղբարց ամենեցուն, եւ պատմեաց զամենայն որպիսութիւնն. որոյ վասն ամենեքեան ի ձայն ցնծութեան գոհանային զԱստուծոյ եւ ուրախանային անպատմելի զուարճութեամբ։ Եւ եղեւ գիւտ նշխարաց սրբուհւոյ կուսին Գայիանեայ եւ ընկերաց նորա, եւ նորոգումն նորին եկեղեցւոյն ՌՃԱ թուին, Հոկտեմբեր ամսոյ ԺԹ յաւուր երեքշաբթի։
Իբրեւ կատարեալ աւարտեցան ամենայն շինուածք տաճարին Գայիանեայ կուսին, ապա գնացին ի տաճար սրբուհի կուսին Հռիփսիմեայ, եւ ձեռն ի գործ արկեալ սկսան եւ զայն եւս նորոգել։ Վասն զի յարտաքուստ կուսէ եկեղեցւոյն գլուխ կաթուղիկէին, եւ տանիքն բովանդակ, եւ երեսք որմոցն եւ յատակք նորին. իսկ ի ներսի կողմանէ բեմն, եւ սալարկ յատակն, եւ չորից խորանաց մէջն, այս ամենայն զոր յիշեցի, աւերեալ եւ քայքայեալ էր. վասն որոյ բազում ջանիւ եւ յոքնակի աշխատութեամբ, գուն գործեալ մինչեւ զամենայն նորոգեալ կատարեցին, եւ ի վերայ գագաթան եկեղեցւոյն կառուցին զնշան տէրունական խաչին։ Եւ շնորհօք եւ ողորմութեամբ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի աստ եւս յայտ եկեալ գտաւ նշխարք սրբուհի կուսին Հռիփսիմեայ՝ ոչ միայն ի միում տեղւոջ, այլ յերիս տեղիս, զոր բաժին բաժին էին արարեալ եւ ամփոփեալ ի զգուշաւոր տեղիս. զերկու տեղաց նշխարքն ի մէջ վիմաց եդեալ էին, եւ զմինն որ եւ բազում էր նշխարքն եդեալ էին ի մէջ փայտեայ արկեղ, որ է սնդուկ, եւ տեղի փոքրիկ իբրեւ զմատուռն շինեալ վասն նշխարացն, եւ անդ եդեալ էին զսնդուկն լի նշխարօքն. եւ ի յորմն մատրանն գրեալ կայր գիր, զորոյ զօրինակն առեալ ահաւասիկ գրեցի աստ, որ է այս։
Ո՛վ հրաշափառ եւ երջանիկ վկայ անբաժանելի ծոցածին Հօր՝ եւ համազոյգ Հոգւոյն կամողին ընդ ստորինս ասեմ, անոխակալ երկնաւոր փեսային հարսն, զբարեգործակ արքայն ունող, գոլով գլուխ, միշտ եւ անընդհատ յաղագս ծանօթ քեզ սպասաւոր սուրբ Հոգւոյն։
Ո՛վ սրբուհի, աղաչեմ յիշատակողացս անուան քոյ բարեխօսութեամբ եւ աննուազ աղօթիւք լեր պահապան եւ անդ իս, որով հանդիսասցիս ստորնոցս լինիլ, սուրբ կոյս արագ օգնական, որ եւ պատսպարան եղիցիս յամենայնի յաղթող բարեբան։
Յիշեա՛ եւ զիս՝ զոր նուիրեցայց իսկապէս ըստ անուանս վերստին աստուածագործողին կամահաճոյ յարկիս. զոհն մասնատիպս՝ որոյ շնորհօքն բաւականացայց, աղաչեմ յանձն եւ յարանուն քեզ Հռիփսիմէ։
Յակովբ քահանայ սուրբ կաթուղիկէ արհի եպիսկոպոսարանին։
Ես Խոսրովիկ ծառայ սուրբ Հռիփսիմէի։
Սուրբ Ոլոգին։
Ստեփաննոս։
Արդ՝ այսքան բանքս՝ յորոց սկիզբն նկարեալ եմ նշան խաչի, ուրոյն ուրոյն գրեալք էին յորմն մատրանն, յորում եդեալ էին զսնդուկն լի նշխարօքն, եւ մեր անտի առեալ զօրինակն գրեցաք աստ ի զուարճութիւն ձեր առ յապայն պատահեալ ընթերցողացդ, եւ յիշատակ եւ առիթ վարձուց բարեաց ի Քրիստոսէ մեզ աշխատողացս, աղօթիւք ձեր եւ բարեխօսութեամբ սրբուհւոյն Հռիփսիմեայ։
Եւ սկիզբն եւ կատարումն երկուց վկայարանացս սրբուհւոյն Գայիանեայ, եւ սրբուհւոյն Հռիփսիմեայ, եղեւ յամս երիս. զի ՌՃ. թուին սկիզբն արարին նորոգութեան, եւ ի ՌՃԲ. թուին զերծան ի գործելոյ. բազում ծախիւք եւ յոլով աշխատութեամբ շինեալ կատարեցին ի փառս Քրիստոսի եւ սրբոց վկայից նորա։
Սրբազան հօրս մերոյ տեառնս Փիլիպպոսի կամեցեալ գնալ յԵրուսաղէմ, որ եւ ելեալ գնաց բազում ամբոխիւ, վարդապետօք, եւ եպիսկոպոսօք, եւ քահանայիւք եւ սպասաւորօք, որք էին իւր միաբանք։ Իսկ ի քաղաքաց եւ ի գաւառաց արք նշանաւորք յոյժ, բազում վարդապետք, եւ եպիսկոպոսք, եւ իշխանք, որոց լուեալ զհամբաւ գնալոյ հայրապետին սրբոյ, փութացան եւ նոքա ի գնալ։ Եւ յորժամ եհաս Փիլիպպոս կաթուղիկոս ի քաղաքն Թէոդուպօլիս, որ է Արզրում, եւ համբաւն գնալոյ եհաս ի մեծ քաղաքն Կոստանդնուպօլիս, իսկ հայկական ժողովրդոցն՝ որք բնակեալ են ի Կոստանդնուպօլիս, յաղագս մեծաշուք փառաց հայրապետին իւրեանց, մատեան առ եպարքոս թագաւորին, որ է վէզիրն, եւ խնդրեցին ի նմանէ թագաւորական ծառայ ի դրանէ թագաւորին, ընդ նմին եւ նոմոս թագաւորական կնքով, որպէս զի ծառայ կոչեցեալ իշխանն եկեալ պաշտպանեալ սպասաւորեսցէ հայրապետին յամենայն շրջագայութիւնս աշխարհաց՝ որք ընդ իշխանութեամբն Օսմանցւոց, զի մի գուցէ ոք յիշխանաց՝ կամ յաշխարհակալաց, զրպարտեալ խուիցէ եւ բռնադատեալ վշտացուսցէ զհայրապետն։ Յորոց խնդիր հաճեալ եպարքոսին ետ նոցա նոմոս թագաւորական, եւ իշխան մի բարեպաշտօն, որ եւ եկեալ իշխանն առ հայրապետն, եւ կատարեաց զգործ իւրոյ պարտականութեան՝ սպասաւորելով հայրապետին յամենայն շրջագայութիւնս նորա։ Քանզի յամենայն քաղաքս՝ որք են ընդ իշխանութեամբն Օսմանցւոցն շրջեցաւ կաթուղիկոսն, եւ իշխանն ընդ նմին շրջագայեալ սպասաւորէր, մինչեւ բերեալ հասոյց զնա յաթոռն նորին ի սուրբ Էջմիածին, եւ յանձնեաց իշխանի աշխարհին, Մահմատղուլի խանին, եւ առեալ ի նմանէ թուղթ նշանի եւ ազատութեան՝ դարձաւ ի դուռն թագաւորին իւրոյ՝ ի Կոստանդնուպօլիս։
Եւ տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոս եկաց յԵրուսաղէմ ամիսս չորս, եւ փաշայն քաղաքին եւ պատրիարգն Հոռոմոց, եւ վանաց պետն Ֆռանկաց, բազում սիրով եւ մեծաշուք փառօք ընդունէին եւ պատուէին զնա՝ որքան եկաց նա անդէն։ Եւ զյատակս եկեղեցւոյ սրբոյն Յակովբայ՝ գեղեցիկ յօրինուածով եւ նկարակերտ յարմարութեամբ երանգ երանգ վիմօք սալարկ արար. զի թէպէտ յառաջն գոյր սալարկ՝ այլ ոչ էր հաւասար եւ դիւր, այլ բարձր եւ ցած, եւ անյարմար, եւ կոպիտ՝ եւ զաւագ խորանի բեմն բարձրացոյց, զի յառաջն կարի ցած էր։
Ի սմին ամի՝ յորում գնացեալ էր յԵրուսաղէմ՝ տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն, եկեալ էր անդ յԵրուսաղէմ եւ կաթուղիկոսն Սսայ տէր Ներսէս, յորում ժամանակի էր առաջնորդ Երուսաղէմի Աստուածատուր վարդապետն։ Իսկ հոգիընկալ հայրապետն տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն, որ նման առաքելոյն Պօղոսի հանապազ ցաւէր եւ հոգայր վասն հիւանդութեանց եւ անկարգութեանց եկեղեցւոյ։ Սա ամենայն ժառանգաւորօք իւրոյ վիճակին միակամ եղեալ կամեցաւ բառնալ ի միջոյ զանկարգութիւնս, վասն որոյ հանապազօր դասիւ եւ քարոզիւ, եւ առտնին խօսելով յորդորէր զամենեսեան գալ ի միաբանութիւն եւ ի սէր, եւ բառնալ զանկարգութիւն եւ զատելութիւն։ Յորոյ քրիստոսածաւալ քարոզութիւնն եւ հոգեբուխ վարդապետութիւնն քաղցրացեալ հանուր ժողովն գումարեալ, եկեղեցականք եւ աշխարհականք, յորս էին գլխաւորք՝ կաթուղիկոսն Սսայ տէր Ներսէս, եւ առաջնորդն Երուսաղէմի Աստուածատուր վարդապետն. միաբանութեամբ խոնարհեցան ի հրամանս հայրապետին Փիլիպպոսի, եւ հաստատեցին կանոնական բանս երեքտասան գլուխ, զորս համառօտիւ նշանակեցից աստէն. որոց Առաջինն է սէր եւ միաբանութիւն երկուց աթոռոց կաթուղիկոսացն Էջմիածնի եւ Սսայ, եւ իւրաքանչիւր կաթուղիկոս զիւրոյ վիճակի նուիրեալն ձեռնադրեսցէ եւ մի զայլոց. եւ թէ դէպ լինիցի զի ձեռնադրեսցէ յայլմէ վիճակէ զոք, յիւրում վիճակին տեղաւորեսցէ զնա. եւ ձեռնադրեալն՝ թէ յայնմ կաթուղիկոսի վիճակէ փոխեսցի յայլ կաթուղիկոսի վիճակ, անընդունելի լիցի։
Երկրորդ՝ զի ինքն նուիրեալն եւս մի համարձակեսցի առ այլ կաթուղիկոս գնալ՝ թողլով զիւրն, այլ առ իւր կաթուղիկոսն։
Երրորդ՝ զի թարց խնդրանաց ժողովրդեան եւ վկայական թղթոյ մի ձեռնադրեսցի ոք յեպիսկոպոսութիւն։
Չորրորդ՝ ամենեւին զինչ եւ իցէ պատճառաւ ոք եպիսկոպոս զայլոյ վիճակ մի յափշտակեսցէ։
Հինգերորդ՝ միոյ վիճակի մի լիցին երկու եպիսկոպոսք, եւ երկու առաջնորդք, բայց թէ կարի մեծ ինչ պատճառ ի մէջ գայցէ։
Վեցերորդ՝ մի համարձակեսցի եպիսկոպոս՝ յայլմէ վիճակէ զոք ձեռնադրել, ապա թէ համարձակեսցի լուծցի ինքն եւ իւր ձեռնադրեալն։
Եօթներորդ՝ զի եպիսկոպոս ոք թէ ոչ հրամանաւ կաթուղիկոսին իւրոյ՝ այլ կաշառօք եւ այլազգեաց բռնութեամբ համարձակեալ իշխեսցէ այլոյ վիճակի, լուծցի ի կարգէն։
Ութերորդ՝ մի համարձակեսցի ոք վարդապետ անխտրաբար տալ իշխանութիւն վարդապետութեան ամենայն ումեք. եթէ ոչ իցէ նուիրեալն կատարեալ ուսմամբ՝ եւ առաքինութեամբ, եւ հասակաւ, եւ աստուածային երկիւղիւ՝ եւ վկայեալ յամենեցունց, զի այսու պատճառաւ բազում անկարգութիւնք եւ գայթակղութիւնք մտին յեկեղեցի, եւ թէ ստունգանեալ քամահիցեն զայս հրաման, տուող իշխանութեանն անկցի ի պատուոյն. եւ առող իշխանութեանն անընդունակ լիցի։
Իններորդ՝ քահանայ եւ այլ ժառանգաւոր յիւրմէ եպիսկոպոսէ ընկալցի ձեռնադրութիւն հաւանութեամբ իւրոյ ժողովրդեանն, եւ թէ ոչ այսպէս, լուծցի ի կարգէն։
Տասներորդ՝ զիրաւունս եւ զհասոյթս՝ որ ի ժողովրդենէն կարգեալ է եպիսկոպոսաց եւ երիցանց, ըստ հրամանի հայրապետական կանոնաց, առցեն եպիսկոպոսք եւ երիցունք, եւ մի զմիմեանս զրկեսցեն, որոց վասն տրտունջ եւ դժգոհութիւնս յոլովս լսեմք հանապազ։
Մետասաներորդ՝ երիցունք մի զրկեսցեն զիրեարս՝ զմիմեանց ծուխն եւ զհասոյթն յափշտակելով. կամ կեղծաւոր բարեձեւութեամբ եւ կամ այլազգեաց բռնութեամբ, այլ իւրաքանչիւր ոք իւրով բաժնաւն բաւականասցի, եւ թէ ոչ այսպէս, վստահողն լուծցի ի կարգէն։
Երկոտասաներորդ՝ յորժամ հանդերձեալ իցեն դնել նշան ումեմն աղջկան յաղագս ումեմն երիտասարդի, մի իշխեսցեն առնել զայն կանայք, կամ ժողովրդականք, կամ երիցունք առանց բազում քննութեան. եւ կամ առանց գիտելոյ առաջնորդին. այլ քահանայքն քարոզեսցեն բազում աւուրս ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ ծանուսցեն առհասարակ ամենեցուն, զի գուցէ ոք տեղեակ իցէ ազգացեղութեան նոցա, որոյ ի լսելն՝ եկեալ յառաջագոյն ծանուսցէ. եւ այսպէս յետ բազում քննութեանց՝ թէ ոչ գտցի ազգացեղութիւն ի մէջ նոցա, ապա յայտ յանդիման ամենայն քահանայից եւ ժողովրդոց՝ քահանայք օրհնեսցեն զնշանն զայն՝ եւ հաստատեսցի գործն։
Երեքտասաներորդ՝ այրի երիցունք, թէ իցեն պարկեշտք եւ ծերք, եւ կամ ունիցին մանկունս սնուցանելոյ՝ կացցեն յեկեղեցին, եւ թէ ոչ այսպէս, գնասցեն ի վնաս եւ յանապատս. եւ թէ ոչ գնասցեն, ի բաց կացցեն ի ժառանգութենէ եւ ի կարգէ։
Զայսքան գլուխ խրատական բանիս իբրեւ զկանոն կարգեալ սահմանեաց. եւ քարոզեաց յամենայն աւուր առաջի ամենեցուն. առ որ հաճեալ եւ հաւանեալ եւ յօժարութեամբ յանձին կալեալ տէր Ներսիսի կաթուղիկոսին Սսայ, եւ Աստուածատուր վարդապետին՝ եւ ամենայն վարդապետաց, եւ եպիսկոպոսաց, եւ իշխանաց. ձեռնագրեցին եւ կնքեցին, եւ կամակար յօժարութեամբ առին զօրինակն եւ տարան յաշխարհն իւրեանց, որ եւ ի բազում տեղիս կայ լիակատար օրինակն այն, եւ տակաւին կան նովին ուխտիւն եւ սիրովն՝ շնորհօքն Քրիստոսի։ Եւ այլ եւս բազում արդիւնս եւ գործս ուղղութեան սահմանեաց անդէն յԵրուսաղէմ։
Ապա ելեալ յԵրուսաղէմէ եմուտ ի նաւ եւ ծովով գնաց ի Կոստանդնուպօլիս եւ եկաց անդ ամ մի բոլոր, եւ անդ եւս արդիւնս եւ գործս ուղղութեան յոլովս հաստատեաց։ Եւ նախ քան զամենայն արար միաբանութիւն անջատեալ երկպառակութեան նոցա, քանզի ի ժողովրդականացն որք բնիկ բնական տեղացիք էին ի քաղաքէն Կոստանդնուպօլսէ, բարձրամիտ, բարձրայօն պանծանօք հարստահարեալ թեւս ածէին ի վերայ եկամուտ ժողովրդոցն, եւ իբրեւ զգռեհիկ ի չմարդի ունէին զնոսա։ Եւ զամենայն իշխանական իրակութիւնս, զգործս եւ զբանս ի ձեռս իւրեանց գրաւեալ ունէին եւ գործէին. եւ զեկամուտսն ի բաց քեցեալ անհաղորդս պահէին։ Վասն որոյ եւ նոքա հոգւով չափ վշտանային ընդ քամահանս իւրեանց, եւ հանապազ խոցոտիչ եւ ատելութեան բանիւ դիմագրաւ լեալ ընդ միմեանս մաքառէին. եւ հաստատեալ արձանացեալ էր խռովութիւն ի մէջ նոցա անհաշտ եւ արեամբ չափ ատելութեամբ։
Իսկ ի գալ կաթուղիկոսին Փիլիպպոսի անդ՝ եւ այնպէս տեսանել զնոսա, կարեւոր քան զամենայն գործոց իւրոց՝ վասն նորին տարաւ հոգս. ի բազում աւուրս բազմազան կերպիւ, երբեմն հասարակ, եւ երբեմն առանձին առանձին խրատելով եւ ուսուցանելով, զամենեցուն զսիրտս եւ զկամս շահեալ էած ի հաւանութիւն բանից իւրոց, եւ հաշտեցուցեալ արար միաբան զնոսա, համապատիւ եղբարս լինիլ, եւ զամենայն զգործս եւ զբանս ի միասին հոգալ եւ կատարել։ Եւ այնուհետեւ ջերմագոյն սիրելիք եւ վշտակից եղբարք լեալ՝ կան ի սահմանադրութիւնս հայրապետին Փիլիպպոսի, գեղեցիկ սիրով եւ միաբանութեամբ, շնորհօքն Քրիստոսի Աստուծոյ օրհնելոյն։
Ապա յայնմ հետէ ձեռն ի գործ էարկ վճարել զպարտս եկեղեցեացն, վասն զի քառասուն հազար ղուռուշ պարտք կայր ի վերայ եկեղեցեացն Հայոց՝ որ ի Կոստանդնուպօլիս։ Եւ պատճառ պարտուցս էին, նախ սոսկ միայն կոչմամբ եւ եթ պատրիարգք անուանեալ առաջնորդքն, որ նստին թագաւորական իշխանութեամբ, եւ արծաթոյ ընտրութեամբ սպրդեալ ի ներքս մտանեն՝ յանձանց, եւ ի սուտակասպասից ընծայեալք, եւ ոչ յԱստուծոյ։ Եւ երկրորդ՝ խազմասէրքն եւ խռովարարքն ի ժողովրդականաց, որք վասն փառասիրութեան, եւ վասն նախանձու, եւ վասն մարմնաւոր շահուց ակնկալութեան, գումարտակ լինէին, ոմանք ի վերայ այսմ առաջնորդի, եւ ոմանք այնմ առաջնորդի, եւ սուտակասպաս արբանեակք, եւ զօրավիգք լինէին նոցա. եւ ապա գնացեալ առ դավթարդար, եւ առ վէզիր, եւ առ թագաւորն, տային կաշառս յոլովս նոցա, եւ վանէին զախոյեանն, եւ առնուին զիշխանութիւն սոսկ անուն պատրիարգութեան եւ առաջնորդութեան։ Եւ այլ եւս բազմապատիկ կաշառս ի դրունս իշխանացն ցրուէին աստ եւ անդ, եւ այսպէս առնելով բազմացաւ բարդեցաւ, եւ դիզացաւ պարտքն եւ եհաս մինչ ի ԽՌ ղուռուշն։ Եւ յայսմ պատճառէ լցաւ խռովութեամբ մեծաւ քաղաքն Կոստանդնուպօլիս, եւ իբրեւ զխռովեալ ծով անդնդապտոյտ յատակաւն, լեռնանման կոհակաւ՝ շարժմամբ՝ շաչմամբ՝ շառաչմամբ՝ եւ բարձրաձայն գոչմամբ. եւ իբրեւ զորոտումն կայծընկէց եւ հրացան ամպոց դողացուցանէր զամենայն մսեղիս։ Եւ համբաւ խռովութեանս այսմիկ ծաւալեալ տարածեցաւ յամենայն քաղաքս, եւ ի գիւղս, ընդ արեւելս եւ ընդ արեւմուտս, եւ ամենայն ոք զայն ի բերան առեալ խօսէր։ Եւ ի պատճառս այսմիկ բազում անգամ արք երեւելիք եւ անուանիք, երիցունք եւ երեսփոխանք եւ այլք ի Կոստանդնուպօլսէ ելեալք երկարաձիգ ճանապարհաւ եկին ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին առ կաթուղիկոսն, առ ի հնարել ինչ վասն բառնալոյ խռովութեանցն եւ վճարելոյ պարտուցն։ Եւ կաթուղիկոսն յամենայն զօրութենէ ջան եդեալ հնարէր, երբեմն թղթով, եւ երբեմն մարդ ուղարկելով, եւ այլ կերպիւ հնարս հնարելով, եւ ոչ եղեւ խաղաղութիւն խռովութեանց ժողովրդեանն։ Եւ յայսմ պատճառէ՝ ժողովրդականաց քաղաքին բազմաց եղեւ վիշտ եւ վտանգ եւ վնաս, զի ոմանք եղեն տնանկք եւ աղքատք, զրկեալք յընչից եւ յապրանաց, ի տանց եւ ի հայրենեաց եւ ոմանք ի բանտս եւ ի կալանս մեռան. եւ ոմանք վտարական լեալ՝ ի հեռաւոր քաղաքս նժդեհութեամբ շրջէին, հեռացեալք յընտանեաց եւ ի ծանօթից, եւ այնպէս զաւուրս կենաց վճարէին։ Եւ յամս ութ եւ տասն երկարեցաւ այս գործ դառնութեան, մինչեւ գնաց անդ ծառայն Աստուծոյ տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն, եւ զի տէր ընդ նմա, որոյ շնորհօք վճարեաց զայնքան պարտքն ի նոյն քաղաքի ժողովրդականացն։ Վասն զի ժողովրդականացն ամենեցուն իւրաքանչիւր ումեք ըստ իւրում կարողութեան հրամայէր օգնական լինել առ ի վճարել զպարտսն. եւ այրն՝ առ որ լինէր հրաման հայրապետին, ոչ բնաւ իշխէր բան ինչ ասել, այլ յօժարութեամբ եւ սիրով կատարէր զհրամանս հայրապետին վասն օրհնութեան նորին։ Եւ կացոյց հոգաբարձուս արս հաւատարիմս գործոյս այսմիկ, որք բազում ջանիւ եւ աշխատութեամբ ժողովեցին զնուէրս ժողովրդեան յամիսս ութ. եւ վճարեցին զամենայն պարտսն, եւ ազատեցին զեկեղեցիսն ի պարտուց, շնորհօքն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, օրհնելոյն յաւիտեանս ամէն։
Եւ հռչակ համբաւոյ արդիւնական գործառնութեան եւ աստուածաբան վարդապետութեան, եւ առաքինական ճգնութեան տեառն Փիլիպպոսի կաթուղիկոսի, որպէս յամենայն երկիր սփռեալ տարածեցաւ, սոյնպէս եւ յԻլով քաղաք եհաս։ Եւ եպիսկոպոսն Իլովայ քաղաքին Նիկօլայոս անուանեալն՝ գիտաց յոգի իւր, զի թարց բնաւին կարծեաց եւ երկբայութեան դեղ եւ սպեղանի վիրաց իւրոց՝ եւ ուղղութիւն իւրոյ ձախորդեալ գործոցն ի սոյն հայրապետէ եւ ի հոգեւոր բժշկէ լինելոց է։ Վասն որոյ առանց դանդաղելոյ ելեալ յԻլովայ եւ եկն ի Կոստանդնուպօլիս առ ոտս հայրապետին, եւ հնազանդութեամբ յանձն էառ զկանոնս եւ զկարգս հրամանաց նորին, որով եւ զարձակումն կապանաց եւ զիշխանութիւն եպիսկոպոսութեան. եւ մեծաւ ուրախութեամբ դարձ արարեալ գնաց յԻլով ի քաղաքն իւր։ Եւ դու զամենայն որպիսութիւն այսմ պատմութեանս, եթէ կամիցիս՝ ի նոցին Իլովացւոց ճառէն ուսցիս, որ յառաջիկայդ կարգեալ եմ. զի անդ լիով շարագրեալ եմ ըստ պատշաճին իւրոյ։
Եւ տեառն Փիլիպպոսի կելով ի քաղաքին Կոստանդնուպօլսի, բազում գործս բարութեան եւ կարգս ուղղութեան հաստատեաց անդէն եկեղեցականաց եւ աշխարհականաց. եւ ապա բազում երեւելի եկեղեցական անօթով, եւ մարմնաւոր կարասիւք, ելեալ ի Կոստանդնուպօլսէ՝ եւ ճանապարհ արարեալ եկն եհաս ի բարձրագահ աթոռն ի սուրբ Էջմիածին. ի տօնի փոխման սրբուհւոյ կուսին Աստուածածնի եմուտ յԷջմիածին։ Եւ եղեւ գնալն եւ գալն Փիլիպպոս կաթուղիկոսի յերիս ամս. զի ՌՃ. թուին գնաց յԵրուսաղէմ եւ ի ՌՃԱ թուին եկաց ի Կոստանդնուպօլիս, եւ ի ԷՃԲ թուին, եկն յԷջմիածին։
Իբրեւ եմուտ թուականն ի ՌՃԳ յաւուրս աւագ պահոցն սկիզբն արար հիմն արկանել զանգակատան սրբոյ Էջմիածնի, զի յառաջմէ ոչ գոյր զանգակատուն Էջմիածնի. բայց տենչումն բաղձանաց յոլովագոյն կայր ի սենեակ սրտի կաթուղիկոսին Փիլիպպոսի վասն զանգակատունն շինելոյ. եւ որ զկամս երկիւղածաց իւրոց կատարէ՝ կատարեաց զկամս սրտի նորա այսու կերպիւ։
Քանզի ի ժամանակին՝ յորում ի Կոստանդնուպօլիս էր տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն, էր եւ անդ Հայ ազգաւ այր ոմն քրիստոնեայ՝ որոյ անունն էր Անտօն Չալապի, եւ էր սա ի քաղաքէն Բուրսայոյ՝ որոյ տուն եւ տեղիք եւ բնակութիւնն անդ ի Բուրսայ էր։ Այլ եւ յԻզմիր քաղաքի եւս ունէր տունս եւ ապարանս, նա եւ ի Կոստանդնուպօլիս ունէր զտունս եւ զապարանս հոյակապս, եւ ոսկեզօծ զարդարեալ երանգ երանգ գունովք։ Եւ էր այրս այս Անտօն Չալապի յոյժ երեւելի եւ հռչակեալ այնքան, մինչ զի յայտնի էր ի դուռն թագաւորին Օսմանցւոց, նա եւ ի հեռաւոր աշխարհս ի Ֆռանկաց, ի Պարսից, զի կարի ընչաւէտ եւ փարթամ էր ստացուածովք։ Եւ էր իւր գործ վաճառականութիւն, որոյ պատճառէ երբեմն ժամանակաւ ի Կոստանդնուպօլիս լինէր, եւ երբեմն ի Զմիւռին լինէր, որ էր Իզմիր։ Եւ յորժամ գային կարաւանք վաճառականաց՝ յաշխարհէն Պարսից ի քաղաքն յԻզմիր, զամենայն բեռինս կարաւանին միանգամայն գնէր, զինչ եւ լինէր, թէ ապրիշում եւ թէ թաֆարիլ. եւ միանգամայն վճարէր զգինն։ Սոյնպէս եւ յաշխարհէն Ֆռանկաց՝ յորժամ գային ծովով նաւքն բարձեալ բեռամբ պատուական ստացուածովք. զնաւին բեռն միանգամայն ինքն միայն դնէր եւ վաղվաղակի զգինն վճարէր։
Եւ յաւուրսն՝ յորում էր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն ի Կոստանդնուպօլիս, պատահեցաւ եւ անդ լինել Անտօն Չալապոյն, որոյ տեսանելով զառաքելաշնորհ վարդապետութիւնն, եւ զմաքրակենցաղ քաղաքավարութիւնն տեառն Փիլիպպոսի կապեալ եղեւ ի սէր նորին Չալապին։ Ըստ որում ասաց տէր Փիլիպպոսն. «Վասն զի յԱստուածպետականէ ամենայն ինչ անպակաս պարգեւեալ է քեզ, եթէ ընչից յոլովութիւն, եթէ ծառայից բազմութիւն, եթէ անուան մեծութիւն. արդ՝ հարկ է քեզ զի ըստ արգոյաւոր անուան քում երեւելի յիշատակ հոգեւոր թողցես քեզ յերկրի, յորոց մինն այս է, որ առաջի կայ քեզ. որ է զանգակատունն Էջմիածնի, որ կարի հարկաւոր է, եւ ոչ գոյ. արդ՝ կամիմ զի զայն պակասութիւն սրբոյ աթոռոյն դու կատարեալ լցուսցեսե։ Իսկ Չալապին մեծաւ յօժարութեամբ եւ կամակար խոնարհութեամբ խոնարհեալ ի հրամանս հայրապետին յանձն էառ կատարել զհայցուածս նորին. զոր եւ ասաց առ հայրապետն. «Որովհետեւ այդպէս է յօժարութիւն քումդ կամաց, նա եւ հարկաւոր է սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի, յիմս կողմանէ դու լիցիս ինձ երեսփոխան եւ հայր։ Օգնութեամբն Աստուծոյ ի ժամանելն քո ի սուրբ Էջմիածինն, որքան բաւ է եւ ախորժ է յօժարութիւն մտաց քոց, լայն եւ ընդարձակ, հաստահեղոյս եւ բարձրաշէն, գեղեցկազան նկարակերտութեամբ ձեռնարկեալ շինեսցես, եւ ամենայն ծախս գանձուց, որ անդ լինի, ես լիով եւ յօժարութեամբ նա եւ աւելեաւ հատուցանեմե։
Արդ՝ այսու պայմանաւ յորժամ եհաս Փիլիպպոս կաթուղիկոսն ի սուրբ Էջմիածին, սկիզբն արար շինութեան զանգակատանն, որոյ սկիզբն եւ հիմնարկութիւնն եղեւ ի թուականիս մերում ՌՃԳ յաւուրս աղուհացից. յարեւմտից կողմն մեծի տաճարին Աստուծոյ սուրբ Էջմիածնի, ի վերայ արեւմտեան դրան նորին հուպ եւ կից որմոյ նորին. եւ յամին յայնմիկ բարձրացաւ շէնքն մինչեւ կապեցան ներքին կամարքն. եւ ժամանեաց ի վերայ ձմեռն, եւ փոխեցաւ թուականն ի ՌՃԴ եւ յորժամ հասին ի մարտի ամիսն՝ ի հինգերորդում կիրակէն աղուհացիցն, եղեւ վախճան մեծի հայրապտին, տէր Փիլիպպոսի կաթուղիկոսին. եւ խանգարեալ խափանեցաւ շինումն զանգակատանն։ Քանզի իշխան քաղաքին Երեւանու՝ որ էր Լալա բէկի որդի Մահմատղուլի խանն. այս այն Լալա բէկն է, որ ոչխարի քօդաւի ճառի մէջն յիշեցաք. սորին որդին Մահմատղուլի խանս էր այր գոռոզ եւ բռնագլուխ, այլ եւ կուռէճ խանս էր այր գոռոզ եւ բռնագլուխ, այլ եւ կուռէճ ընդ քրիստոնէից, թէպէտ կաշառօք եւ բազում խնդրանօք խնդրեաց ի նմանէ կաթուղիկոսն Փիլիպպոս հրաման վասն շինութեան զանգակատանն, սակայն ոչ լուաւ նմա խանն վասն կուռէճութեանն, բայց կաթուղիկոսն՝ որպէս եւ էր յոյս նորա հաստատուն առ Աստուած՝ նովին յուսով էարկ հիմն զանգակատանն, եւ սկսաւ շինել. եւ յորժամ վախճանեցաւ կաթուղիկոսն Փիլիպպոս՝ մնաց կիսաշէն զանգակատունն վասն չարութեան խանին, զի հանապազ ասէր՝ թէ ոչ թողում շէն զզանգակատունն՝ այլ քակելոց եմ զնա։ Եւ յամին յայնմիկ նախախնամողն Աստուած պահեաց զզանգակատունն՝ եւ զխանն քակեաց, քանզի անուաին եւ մեծագոյն իշխանք առաքեցան ի թագաւորէն ի յերկրորդ Շահաբասէն յաշխարհս Արարատեան վասն թագաւորական գործառնութեանց. եւ վասն գոռոզ բարուց իւրոց Մահմատղուլի խանն, ի չմարդի համարեալ անպատիւ ունէր զիշխանսն, եւ զչարէր ընդ նոսա. եւ այնքան արար մինչ զայրացոյց զսիրտս իշխանացն. եւ նոքա յորժամ գնացին առ թագաւորն՝ սկսին ամբաստանութիւն առնել զխանէն, վասն որոյ ցասեցաւ թագաւորն ի վերայ խանին, եւ ընկէց զնա յիշխանութենէն. եւ յափշտակեալ կողոպտեաց զամենայն ստացուածս նորա, եւ կապանօք տարաւ ի Սպահան քաղաք. եւ զայլ ոմն ի թագաւորական ծառայից առաքեաց յԵրեւան իշխող՝ որոյ անունն էր Նաջաֆղուլի խան։ Առ որ մատուցեալ տէր Յակովբ կաթուղիկոսն եւ ի բազում աւուրս երթեւեկութիւն առնելով ի դուռն նորա. եւ բազում ոսկի եւ արծաթ տալով նմա եւ նորին իշխանացն, հազիւ թէ էառ զհրաման շինութեան զանգակատանն։ Արդ՝ մինչեւ այս ամենայն լեալ զրաւեցաւ, փոխեցաւ թուականն. եւ եհաս մինչեւ ի ՌՃԶ եւ ցյուլիս ամիսն, եւ ապա այնուհետեւ սկսան շինել մինչեւ ցկատարումն զարմանալի արուեստիւ, յոքնազան նկարակերտութեամբ քանդակեալ ի վէմսն յամենայն պատշաճաւոր տեղիս տեսակս զանազան կենդանեաց, գազանաց՝ անասնոց, թռչնոց, բուսոց եւ տնկոց. այլ եւ յօրինուած շինուածոցն յոյժ գեղեցկայարմար. խարիսխքն, եւ սիւնքն եւ խոյակքն, եւ կամարքն եւ այլքն ամենայն. եւ յաւուր օրհնութեան նորա անուանեցին սուրբ Հրեշտակապետ, խորհրդով Գաբրիէլեան փողոյն, որ ի բարձանց գոչէ։ Եւ եղեւ կատարումն զանգակատանն. ՌՃԷ թուին եւ ի տօնի Խաչվերացին օրհնեցին զխաչն՝ որ ի գլուխ զանգակատանն եւ քակեցին զիսկալէն։ Արդ՝ ստոյգ պատմութիւն զանգակատանն այս է, թէպէտ ի վերայ նորին գրեալ թուականքն այլապէս են։
Եւ որքան եկաց Փիլիպպոս կաթուղիկոսն ի վերայ երկրի, թէ ի ժամանակս վարդապետութեան իւրոյ, եւ թէ ի ժամանակս կաթուղիկոսութեան, անդադար եւ անխափան արար եւ գործեաց նա արդիւնս ի մէջ աշխարհի, եւ մանաւանդ՝ բարձրագահ աթոռն սուրբ Էջմիածին, սովաւ առաւել հաստատեցաւ եւ փարթամացաւ եկեղեցական անօթով, ոսկւով եւ արծաթով, եւ մեծագին զգեստուք, եւ պատուական գրենօք վարդապետականօք բազմօք. սոյնպէս եւ մարմնաւորօք սպասիւք, եւ կահիւք պղնձեղինօք եւ բրդեղինօք, եւ այլովք այսպիսեօք. այլ եւ հոյլք անբան կենդանեաց, ուղտք, եւ ջորիք, եւ ջոլիրք մատակ ձիոց, եւ ջոկք խաշանց եւ անդէոց, այլ եւ արտս եւ այգիս եւ բուրաստանս։ Այլ եւ բազմազան կերպիւ հոգեւոր եւ մարմնաւոր արդեամբ օգտակար լինէր աշխարհի. զի իբրեւ զբերդ ամուր էր նա շուրջ զազգիւն Հայոց ընդդէմ մահմետականաց, որք ոչ կարէին հարստահարել եւ զզուել զՀայս, վասն զի ամենայն ներհակք ախոյեանք՝ որք իբրեւ զլեառն հզօր ընդդէմ կային, ամենեքեան խորտակեալք ի միջոյ բարձան. եթէ եկեղեցականք, եւ թէ աշխարհականք. եւ թէ այլասեռ եւ այլազգի փառաւոր իշխանք։
Եւ եկաց նա ի վերայ երկրի մինչ ի ժամանակս ծերութեան, լեալ ամաց վաթսուն եւ երից, արգոյաւոր եւ մեծաշուք առաջի ամենայն ազանց՝ Հայոց, Հոռոմոց, Վրաց, Օսմանցւոց, եւ Պարսից մեծամեծ իշխանաց, նա եւ թագաւորաց իսկ։
Եւ յօրէ յորմէ հետէ էառ իշխանութիւն վարդապետական, անխափան ի քարոզութիւն եւ ի խրատել եկաց, ի գիւղս եւ ի քաղաքս, ի վանս եւ յանապատս, եւ յամենայն տեղիս, եւ զոր ինչ քարոզեալ խրատէր ոչ սխալէր, այլ ամենայն արդիւնացեալ պտղաբերէր։
Եւ ի մերձակայ աւուրս վախճանի իւրոյ տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոս էր ի սուրբ Էջմիածինն յաւուրս աղուհացից ի չորրորդում կիրակէին, եւ ըստ հանապազորդ սովորութեան իւրում նստաւ յաթոռ եւ սկսաւ ասել քարոզ այնր կիրակէին, որոյ բնաբանն էր։ «Այր մի էր մեծատուն՝ որոյ էր տնտես. եւ եղեւ զնմանէ ամբաստանութիւն. որպէս թէ վատնիցէ զինչս նորաե։ Եւ մեկնելով եհաս ի բանն յայն, որ ասէ. «Ոչ եւս կարես լինիլ տնտեսե, եւ աստէն վերջ արար բանին. եւ յաւուրն երկրորդի, որ էր երկուշաբաթ օր, տկարացաւ՝ եւ անկաւ ի մահիճս։ Ժողովեցան առ նա ամենայն միաբանք եւ աշակերտք իւր. հարցանէին վասն տկարութեանն, որոց պատասխանեալ ասաց. «Այս է վերջին տկարութիւնն իմ, որ ոչ եւս յառնեմ յառողջութիւն. քանզի մինչ ասէի զքարոզն, իբրեւ հասի ի բանն, որ ասաց. «Ոչ եւս կարես լինել տնտեսե, թուեցաւ ինձ որպէս թէ յայլմէ յումեքէ ազդեցաւ ի սիրտս իմ, թէ ոչ եւս ապրիս մարմնաւոր կենօք՝ եւ այլ եւս տնտեսես ի տան Աստուծոյ, այլ վճարիս մահուամբ. որպէս եւ բանդ վկայեալ ասաց, ոչ եւս կարես լինել տնտեսե։ Եւ ի լսել բանիցս ամենեքեան մորմոքեալ մաղկատէին ի վերայ ասացեալ բանից նորա. եւ նա ըստ աստուածատուր շնորհաց իւրոց մխիթարէր զամենեսեան։ Եւ մնաց տկար մինչեւ եհաս ի հինգերորդ կիրակէն եւ յայնմ գիշերի դէպ ի լոյս առաւօտին սկսաւ հոգեվարիլ, ինքն եւս գիտաց որ հոգեվարի է, վասն որոյ հանապազ զաղօթս եւ զօրհնաբանութիւնս Աստուծոյ ունէր ի բերան իւր ասելով. «Արդ՝ արձակեա՝ զծառայս քո, տէր, ըստ բանի քում ի խաղաղութիւնե աւանդեաց զսրբասնեալ հոգին իւր ի ձեռս Աստուծոյ սուրբ հայրապետն Փիլիպպոս։ Եւ հռչակեալ ծաւալեցաւ համբաւ վախճանի նորա յամենայն շրջակայ գաւառս Արարատեան աշխարհին. եւ ամենայն ոք, որ լսէր, վհատեալ թալկացեալ յերկիր անկանէր. վասն զի ամուր պարիսպն՝ որ շուրջ զՀայոց էր, փլաւ։ Եւ որ ոք լսէր զվախճան նորա ջանայր հասանել նախքան զթաղումն նորա համբուրել զնա եւ ժառանգել զօրհնութիւնս նորա։ Եկին ժողովեցան ժողովուրդք յոյժ բազում ի շրջակայ գաւառաց. վասն զի մնաց անթաղ յաւուրս վեց. քանզի միաբանքն Էջմիածնի եւ ամենայն վարդապետքն կամէին ի դրան սրբոյ Էջմիածնի ի մէջ իւր շինեալ զանգակատանն թաղել։ Բայց իշխանն Մահմատղուլի խան՝ որ ոխս նախանձու յոլովս ունէր ընդ հայրապետին, վասն հզօր գոլոյ հայրապետին ի վերայ խանին, այլ եւ վասն զանգակատան շինելոյն. զի խանն ո՛չ թողոյր ի շինել զզանգակատունն, եւ կաթուղիկոսն առ բռնութեան ուժոյ իւրոյ հիմն էարկ եւ սկսաւ շինել, եւ արդիս ի վախճանել հայրապետին, իբրեւ լուաւ թէ ի մէջ զանգակատանն կամին թաղել, կարի սաստկացեալ չարացաւ՝ եւ ոչ թողոյր թաղել ի մէջ զանգակատանն, այլ եւ մեծաւ խրոխտանօք ասէր թէ՝ զզանգակատունն քակելոց եմ ես։ Եւ մնաց կաթուղիկոսն անթաղ յաւուրս վեց վասն այսմ պատճառի. եւ եդեալ կայր դագաղով ի մէջ տաճարին Էջմիածնի, եւ էր զուարթ երեսօք որպէս կենդանի մարդ ի քուն՝ եւ բուրէր ի նմանէ հոտ անուշութեան. եւ ամենեքեան որք հպէին ի համբուրել զնա՝ հիացեալ զարմանային ընդ յորդաբուխ հօտոյ անուշութեանն, եւ ընդ երեսացն զուարթութիւն. ոչ միայն քրիստոնեայք, այլ եւ այլազգի մահմետականք, եւ հիացեալ փառս վեր առաքէին Աստուծոյ, որ փառաւորէ զսուրբս իւր։ Եւ վասն զի Մահմատղուլի խանն ոչ կասեցաւ ի բիրտ բարուց իւրոց՝ ոչ եթող ի սուրբ Էջմիածին թաղել զկաթուղիկոսն, վասն այսորիկ բարձեալ ի սուրբ Էջմիածնէ զպատուական նշխարս մարմնոյ նորա, խաչիւ եւ աւետարանաւ, խնկօք եւ մոմեղինօք, եւ երգովք հոգեւորօք, տարան ի տաճար սրբուհւոյ կուսին Հռիփսիմեայ, եւ անդ ի մէջ տաճարին ի հիւսիսային կողման խորանին հանգուցին զնա. եւ է բարեխօս առ Քրիստոս վասն ամենայն քրիստոնէից եւ հոգեծնունդ որդեակս իւրոց։ Որեւ այժմ ամենայն բնակիչք աշխարհին՝ ցաւագարք եւ ախտաժէտք գան յուխտ եւ ի համբոյր սրբոյ տապանի նորա, եւ գտանեն զառողջութիւն ցաւոց իւրեանց. եւ փառաւորելով զՔրիստոս գնան ի տեղիս իւրեանց։
Եւ եղեւ վախճան սրբոյ եւ տիեզերալոյս հայրապետին տեառն Փիլիպպոսի ի մերում թուականութեանս ՌՃԴ. ի մարտի ամսոյ քսան եւ հնգին, ի հինգերորդ կիրակէին աղուհացից պահոցն. եւ արար նա կաթուղիկոսութիւն քսան եւ երկու ամ եւ երեք ամիս, եւ ինքն էր վաթսուն եւ երեք ամաց, յորժամ վախճանեցաւ։ Եւ յաջորդեաց զկնի նորա զկաթուղիկոսութիւնն սուրբ Էջմիածնի Ջուղայեցի Յակովբ վարդապետն. վասն զի ժողովեալ վարդապետքն, եւ եպիսկոպոսունքն, որք ի մահն Փիլիպպոսի ժողովեցան, կացին ի սուրբ Էջմիածինն մինչեւ ցտօն Ծաղկազարդին, եւ ի նմին տօնին օրհնեցին զՅակովբ վարդապետն կաթուղիկոս ի նոյն թուին, եւ յապրիլ ամսոյ յութն, եւ ապա գնացին յիւրաքանչիւր տեղիս փառաւորելով զՀայր եւ զՈրդի եւ Սուրբ Հոգին յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։
[ԻԶ]
ՎԱՍՆ ՆՈՐՈԳՈՒԹԵԱՆ ԱՆՈՒԱՆԻ ՎԱՆՕՐԷԻՑ ԵՒ ՇԻՆՈՒԹԵԱՆ ԲԱԶՄԱԾԱԽ ԵՒ ՄԵԾԱՎԱՅԵԼՈՒՉ ԵԿԵՂԵՑԵԱՑ
Որպէս ի գարնայնոյ ժամանակի հարաւայնոյ հողմոյ շնչեալ ծննդագործէ զերկիր եւ բխեցուցանէ յոքնազան ծաղկանց սեռս եւ տեսակս, որովք երփնազարդեալ վայելչանայ երես երկրի. սմին սարասիւ գոգցես եւ զժամանակս այս երկուց կաթուղիկոսացս Մովսիսի եւ Փիլիպպոսի. զի բազում վանօրայք եւ անապատք եւ եկեղեցիք շինեցան. յորոց մի է մեծ եւ անուանի վանքն սրբոյն Ստեփաննոսի նախավկային, որ ի Դարաշամբի ձորին է, որ յառաջագոյն էր անպարիսպ, նա եւ շինուածք տանցն եւ յարկացն խարխալեալ եւ բլբլկեալ, եւ դիրք շինուածոցն յոռի եւ անպիտան։ Իսկ Ջուղայեցի Յակովբ վարդապետն, որ յետ Փիլիպպոսի նա եղեւ կաթուղիկոս, սա ի ժամանակս կաթուղիկոսութեան Փիլիպպոսի սկսաւ նորոգել, եւ միանգամայն զամենայն շինուածսն քակեաց ի հիմանց, զեկեղեցին եւ զտներն, եւ զխցերն, եւ զայլն ամենայն, ապա ինքն զհիմն էարկ եկեղեցւոյն եւ շինեաց խաչանման եկեղեցի սրբատաշ վիմօք, վերամբարձ կաթուղիկէին, գեղեցկաշէն եւ զանազան արուեստակեալ նկարակերտութեամբ զարդարեալ։ Սոյնպէս եւ զպարիսպն շուրջանակի, եւ զտներն եւ զխցերն ամուր եւ հաստահեղոյս վիմօք շինեալ, որոց ձեւն եւ դիրքն եւ յարմարութիւնքն կարի ըմբոն եւ պատշաճաւոր, զոր բազում աշխատութեամբ եւ յոլով ծախիւք յամս տասն ապա կատարեցաւ. զի զքարն եւ զկղմինտրն ի գեղջէն Աստապատայ բերէին տփով զերեսօք ջուրց Երասխ գետոյն. եւ մասն ինչ ի քարանցն յԱրարգ գեղջէն բերին ձիով. սոյնպէս եւ զկիրն եւ զփայտն եւ զհացն ի հեռու վայրաց բերէին մեծաւ աշխատութեամբ եւ յոլով ջանիւ, կատարեալ յաւարտ ածին ի փառս Աստուծոյ եւ սրբոց նորա։
Սոյնպէս եւ Եսայի վարդապետն՝ որ էր ինքն ի Մեղրի անուանեալ գեղջէն, եւ սա եւս յաշակերտաց տեառն Մովսէսի կաթուղիկոսին էր, որ ի Փիլիպպոս կաթուղիկոսէ եպիսկոպոս եւ առաջնորդ կարգեցաւ սուրբ Կարապետի վանացն, որ ի գաւառին Երնջակայ։ Եւ սա եւս յաւուրս Փիլիպպոսի կաթուղիկոսի սկսաւ նորոգել զնոյն ինքն սուրբ Կարապետի վանքն, զի միանգամայն զամենայն յառաջագոյն եղեալ շինուածսն քակեալ եբարձ ի միջոյ, զեկեղեցին, եւ զտներն, եւ զխցերն, եւ զպարիսպն, եւ ապա շուրջանակի լայն եւ ընդարձակ, զհաստ եւ զբարձրագոյն պարիսպ էարկ. եւ ապա ի մէջն տունք եւ ապարանք ի բնակութիւն ինքեանց եւ հիւրոց։ Եւս առաւել զեկեղեցին՝ ի տեղի հին եկեղեցւոյն, լայն եւ ընդարձակ եւ բարձրաբերձ կամարօք եւ կաթուղիկէիւ, ի վերայ չորից սեանց կառուցեալ սրբատաշ վիմօք, կատարեալ զամենայն եկեղեցին ի հիմանց մինչեւ ցծայրս նորին, յոլով աշխատութեամբ եւ բազում ծախիւք կատարեցան ամենեքեան շինուածքն, եւ ի ՌՃԲ. թուին, եւ Հոկտեմբեր ամսոյ ԾԷ. օրհնեցաւ եկեղեցին մեծահանդէս նաւակատեօք ի փառս Աստուծոյ։
Այսպէս եւ Զաքարիա վարդապետն, որ էր ի գեղջէն Էջմիածնի. եւ էր նա առաջնորդ մեծափառ ուխտին Յոհանավանից, եւ սա եւս յաշակերտացն Մովսիսի կաթուղիկոսին էր, այդ երեւելի եւ փառաւոր ի մէջ աշխարհի, յոյժ հանճարեղ եւ ճոռոմախօս, խորհրդով եւ խելօք կորովի, եւ դիմօք ահարկու. եւ սա եւս յաւուրս Փիլիպպոսի ձեռն ի գործ էարկ նորոգել զեկեղեցիսն եւ զտներն Յոհանավանից. զի պարիսպն որ շուրջանակի, նա միայն էր պիտանի, իսկ այլքն ամենեքեան անպիտան եւ յոռի եւ եկեղեցեացն ամենեցուն տանիքն աւերեալ եւ քանդեալ. եւ Զաքարիա վարդապետն ժողովեաց բազում վարպետս՝ քարահատ եւ փայտատաշ, եւ դարբին, եւ զձեռն ի գործ էարկ սկսաւ նորոգել զվանքն. նախ զտներն եւ զխցերն ամենայն շինեալ աւարտեաց, եւ ապա զեկեղեցիսն, բայց փութանակի՝ քանզի յերկուս ամս աւարտեցաւ նորոգումն եկեղեցեացն. քանզի առատագոյն յերկիր եհեղ գանձս՝ որ տայր գործողաց, երեսուն քարտաշ հանապազ նստեալ քար տաշէին, եւ երկու ճարտար մէմար միշտ շարէին, եւ այլ վարպետք եւ գործաւորք յոյժ յոլովք. վասն որոյ փութով աւարտեցաւ. եւ զքարն եւ զկիրն յայնմ կողմանէ ձորոյն ձիով բերէին. եւ ի ՌՃԱ. թուին զերծան ի գործոյ, եւ ի տօնի Խաչվերացին, օրհնեցին զխաչն, որ ի գլուխ կաթուղիկէին եւ գոհացան զԱստուծոյ։ Եւ ինքն Զաքարիա վարդապետն էր այր կատարեալ եւ յոյժ պիտանի աշխարհի, եւ թէպէտ յոյժ ծերացեալ էր այլ տեւեաց նա մինչ ի ՌՃԸ. թիւ թուականին մերում, յորում վախճանեցաւ. եւ նախ քան զվախճանն իւր ինքն փորեաց զիւր գերեզման, եւ պատրաստեաց քար տապանի, եւ ի յուլիս ամսոյ տասն՝ յաւուր տօնի Վարդավառին վճարեաց զայս կեանս մահուամբ, եւ յաւելաւ առ Տէր հանգստեամբ, զոր յիւրում պատրաստեալ գերեզմանին թաղեցին իւրով տապանաւն. եւ պատահեցաւ վախճան նորա լինիլ ի սուրբ Էջմիածինն, զի վասն ընտանեբար եւ ցաւակից հոգալոյ զսպասաւորութիւնն սուրբ Էջմիածնի իւրով քաջագոյն խորհրդովն եւ կորովի խելօքն, որով դիպաւոր եւ պատեհաւոր տրամատեալ ընտրէր զամենայն խորհուրդս եւ զբանս, անդ ի սուրբ Էջմիածինն պահէին հանապազ. վասն որոյ անդ վախճանեցաւ, եւ անդէն թաղեցաւ առաջի զանգակատանն յարեւմտից կուսէ, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի. եւ աղօթիւք նորա մեզ ողորմեսցի։ Ամէն։
Զայսու ժամանակաւ յաւուրս Փիլիպպոսի կաթուղիկոսի, շինեցաւ վերստին եւ վանքն սուրբ առաքելոյն Թադէոսի, որ է յԱրտազ գաւառին ի գիւղն Մակու. զի միանգամայն ամենայն շինուածքն աւերեալք էին, եւ ի սոյն ժամանակի եպիսկոպոս ոմն Մկրտիչ անուն իւրովք միաբանօքն՝ աբեղայիւք եւ սարկաւագօք, որք էին ամենեքեան ի նոյն գեղջէն Մակուայ. զի թէպէտ եւ աղքատք էին եւ յընչից թափուրք, այլ վառեցան ամենեքեան սիրով սրբոյ առաքելոյն Թադէոսի, յուսացան յողորմութիւն ամենազօրին Աստուծոյ եւ ի բարեխօսութիւն սրբոյն Թադէոսի առաքելոյն, ձեռն ի գործ արկին, եւ սկիզբն արարին շինութեան վանացն. եւ նախ զտաճարն սկսան շինել, որոյ արեւելեան եւ հիւսիսային կողման որմոցն մինչեւ ցկէսն միայն շէն էր մնացեալ, եւ այլ ոչինչ բնաւ եւ սոքա զամենայն միանգամայն մինչեւ զգլուխ կաթուղիկէին շինեցին, ներքուստ եւ արտաքուստ սրբատաշ վիմօք, ամուր եւ գեղեցիկ. եւ եղեւ կատարումն գործոյ տաճարին ՌՂԹ թուին։ Յետ կատարման տաճարին նոյն յուսովն, որ առ Աստուած՝ սկսան զժամատունն շինել խրատեալ քարամբք եւ մածուցեալ կրով, եւ սորին կատարումն եղեւ ի ՌՃԲ. թուին։ Զկնի սորին շինեցին զվկայարան սրբուհւոյ կուսին Սանդխտոյ։ Ապա զՆահատակ անուանեալ եկեղեցին, որ է տեղի նահատակութեան սրբոյ առաքելոյն Թադէոսի. եւ կատարեալ զամենայն շինուածս զայսոսիկ շնորհօք ի ողորմութեամբն Աստուծոյ, նոյն եպիսկոպոսն Մկրտիչ եւ միաբանքն իւր կան անդէն եւ պաշտեն զԱստուած եւ զսուրբս նորա՝ ակնկալեալք ողորմութեանն Աստուծոյ՝ որում փառք յաւիտեանս ամէն։
Սոցին նման շինեցաւ յաւուրս տեառն Փիլիպպոսի կաթուղիկոսի, եւ վասն վանքն սրբոյն Գէորգայ զօրավարին, որ է ի գիւղն Մուղնի, որոյ մերձ գոլով գիւղաքաղաքն Կարփու, սպասաւորութեամբ եւ արդեամբք Մարտիրոս եպիսկոպոսին, որ էր ի նոյն Մուղնի գեղջէն եպիսկոպոս նոյն վանացն. որոյ եկեղեցին յոյժ փոքրիկ էր՝ եւ այլ ամենայն շինուածքն անպէտ եւ անդէպ. վասն որոյ այս Մարտիրոս եպիսկոպոս զեղեալ եկեղեցին, եւ զայլ ամենայն շինուածս միահաղոյն ի բաց եբարձ, եւ զնոր պարիսպ պատեաց շուրջանակի չափաւոր, եւ եկեղեցի վայելուչ ի մէջ պարսպին ի վերայ չորից սեանց կառուցեալ. եւ առ պարսպօքն տներ եւ խցեր, զամենայն շինեալ աւարտեաց եւ եթող իւր յիշատակ բարի առաջի Աստուծոյ եւ մարդկան, եւ ինքն եւս անդէն թաղեցաւ, բարեխօս կալեալ զսուրբն Գէորգ վասն իւր եւ վասն ամենայն քրիստոնէից։
Այսպէս եւ վանքն սրբոյն Սարգսի զօրավարին՝ որ է ի գիւղն Ուշի՝ շինեալն ի սրբոյ Մեսրովբայ մեծ վարդապետէն մերոյ որ եւ սա մերձ է ի գիւղն Կարփի, որ ի ստորոտս Արագած լերինն. այս վանքս նորոգեցաւ ձեռամբ Ոսկան վարդապետին, որ էր ինքն յԵրեւան քաղաքէն եւ յաշակերտաց Փիլիպպոսի կաթուղիկոսին։ Զի թէպէտ կայր եկեղեցին վայելուչ եւ սրբաշէն եւ բարձրաբերձ կաթուղիկէիւ, այլ տանիք եկեղեցեացն ամենեցուն քանդեալք եւ աւերեալք էին, եկեղեցիքն միայն կային ի տեղւոջն, եւ շուրջանակի շինութիւն ո՛չ բնաւ. այլ սաստիկ քարուտ։ Իսկ Ոսկան վարդապետս թէպէտ ոչ կարաց նորոգել զտանիք եկեղեցեացն, զի ոչ ունէր այնքան գոյք, այլ մեծաւ տաժանմամբ եւ բազում աշխատութեամբ պեղեաց զչորս կողմն եկեղեցւոյն, եւ պատեաց շուրջանակի պարիսպ յոյժ ամուր, եւ ի մէջ պարսպին շինեաց ըստ պատշաճին խցեր եւ տներ եւ ինքն կայ անդէն բարւոք կարգաւորութեամբ յուսացեալ յողորմութիւն Աստուծոյ բարեխօսութեամբ սրբոյն Սարգսի զօրավարին։
Այլ եւ զհոյակապ եւ զլայնանիստ եւ զբարձրաբերձ տաճար փառացն Աստուծոյ, զհանգստարան մեծի վարդապետին սրբոյն Մեսրովբայ այնորիկ, որ եգիտ զգիրս Հայոց, որպէս եւ բանք պատմութեան նորա ճառեն թէ՝ տարեալ հանգուցին զնա ի գիւղն՝ որ անուանի Օշական. արդ՝ այս տաճար հանգստարանի սրբոյն Մեսրովբայ վարդապետին ի վաղ ժամանակաց բովանդակ տանիքն փլուզեալ իջեալ էր, եւ միայն աւագ խորանն էր մնացեալ ծածուկ, եւ ի ժամանակս կաթուղիկոսութեան իւրոյ սուրբ հայրապետն Փիլիպպոս սկսաւ զայն եւս նորոգել՝ որ եւ կատարեաց բազում ծախիւք եւ աշխատութեամբ, խրատեալ քարիւ եւ մածուցեալ կրով մինչեւ աւարտեաց զբովանդակն ի թուականիս մերոյ ՌՂԴ. ի փառս Աստուծոյ։
Այլ եւ զբարձրաբերձ եւ զլայնանիստ եւ զմեծաշուք տաճարն՝ որ յանուն սրբուհւոյ Աստուածածնին շինեալ կայ ի նախկին եւ ի վաղ ժամանակաց ի գիւղն Բջնի. որոյ տանիքն ամենայն աւերեալ եւ քայքայեալ էր, նորոգեցաւ հրամանաւ տեառն Փիլիպպոսի կաթուղիկոսի, ծախիւք եւ արդեամբք քրիստոսասէր մեծի պատրկի Ջուղայեցի խօջայ Պետրոսին, զոր մականուամբ Բդուզ Պետրոս ասէին, եւ անուն եպիսկոպոսի վանացն էր Փիլիպպոս, յորում ժամանակի էր թուականն մեր ՌՂԲ։ Եւ յետոյ եղեւ առաջնորդ նոյն վանացն Մովսէս վարդապետն, աշակերտ տեառն Փիլիպպոս կաթուղիկոսի, որոյ շուրջանակի պատեալ զվանաց պարիսպն գեղեցիկ յարմարութեամբ եւ ախորժ տեսողացն։
Իսկ կամուրջն որ է ի վերայ Քասախ գետոյն ի մէջ խորագոյն ձորոյն, որ մերձ է ի գիւղն Աշտարակ, որ էր մեծակն եւ բարձրաշէն, կրով եւ գործուն քարիւ շինեալ, սա հնացեալ էր եւ խախտեալ եւ ական կէսն եւս փլուզեալ. բայց կարի հարկաւոր էր. քանզի բազում գաւառաց եւ բազում ճանապարհաց անցուրդ է։ Վասն որոյ բարեպաշտ եւ քրիստոսասէր այրն՝ մահտեսի խօջայ Գրիգորն՝ զոր մականուամբ Մոծակենց Գրիգոր ասէին որ է բուն տեղացի յԵրեւան քաղաքէն։ Սա զհին կամուրջն՝ որ մերձեալ էր ի փլանիլ. քակեաց եւ ապա փոխեաց զտեղն եւ սկսաւ ի հիմանէ նոր շինել, ամուր եւ հաստատուն կրով եւ գործուն քարիւ՝ ըստ պատշաճի եւ բարեվայելուչ, յօրինեալ ի հիմանէ մինչեւ ցկատարումն՝ վասն հոգւոյ իւրոյ փրկութեան եւ վասն առ Աստուած յուսոյն, բազում աշխատանս կրեալ. եւ բազում զանձս ծախեալ մինչեւ ցկատարումն հասուցեալ, ի թուականիս մերում ՌՃԺԳ. ի փառս Աստուծոյ։
Կան եւ այլ եւս բազում վանօրայք նորոգեալ, եւ բազում եկեղեցիք ի հիմանց նոր շինեալք՝ ի քաղաքն Տփխիս, եւ ի գաւառսն Լօռւոյ, եւ յաշխարհն Արարատու, ի գաւառն Սիսակայ, եւ յաշխարհն Ղափանայ, ի քաղաքն Նախչուան, եւ ի գեղօրայս նորա. որպէս չքնաղ եւ մեծաշուք եւ վայելուչ եկեղեցին Աստապատու, եւ քաղաքին Նախչուանու, եւ Ճահկայ գեղին, եւ Շահկերտու գեղին եւ Գաղ գեղին, որք շինեցան յաւուրս տեառն Յակովբայ կաթուղիկոսին. եւ Շօռօթու եկեղեցին, եւ Ագուլեաց վանքն ի գեղի չորս եկեղեցին, եւ Թարվիզու քաղաքի եկեղեցին, եւ Դարաշամբայ եկեղեցին, եւ Ցղնոյ եկեղեցին, սոքա եւ այլք յոլովք՝ զորս ոչ յիշեմ, ոմանք յաւուրս Մովսէս կաթուղիկոսին շինեցան, եւ ոմանք յաւուրս Փիլիպպոսի կաթուղիկոսի, զորս Տէր Աստուած պահեսցէ անսասան մինչեւ յաւիտեան։
[ԻԷ]
ՎԱՍՆ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ՏԷՐ ԱՆԴՐԷԱՍ ՔԱՀԱՆԱՅԻՆ
Եւ եղեւ զի մեծ եւ առաջին Շահաբաս թագաւորն Պարսից ունկնդիր լեալ զրպարտողաց արանց՝ որք խօսեցան բանս չարս վասն բնակչացն Նախչուան քաղաքին, որ եւ բարկութեամբ մեծաւ ցասեաւ ի վերայ նոցա շահն եւ հրամայեաց հանել զամենայն բնակիչս քաղաքին, եւ արտասահման արարեալ վարել եւ տանել ի քաղաքն Ֆահրապատ. եւ զքաղաքն Նախչուան աւերել, զտունսն եւ զամենայն շինուածսն քանդել, եւ զայգեստանսն կոտորել, որ անխափան կատարեցաւ առ նոսա հրաման թագաւորին. զի զամենայն բնակիչսն հանեալ վարեցին ի Ֆահրապատ։ Իսկ ի բնակչացն Նախչուանայ արք աննշանք եւ սինլքորք փախուցեալք ի շրջակայ գեղօրայսն՝ թաքեան աստ եւ անդ, յորոց մի էին եւ ծնօղքն տէր Անդրէասին, որք գնացեալ ի գիւղն Ագուլիս, եւ անդէն զետեղեցան, եւ մինչ էր ի տիս մանկութեան տէր Անդրէասն՝ ետուն զնա յուսումն գրոց, եւ ուսաւ զամենայն եկեղեցական ուսմունս։ Իբրեւ զարգացաւ՝ եւ եհաս ի չափ հասակի, մուծին զնա ի կարգ աշխարհի եւ արարին նմա հարսանիս։ Եւ որպէս գրեալ է թէ ըստ վկայութեան անձին իւրոյ, եւ ամենայն ժողովրդեանն, օրհնեցին զնա քահանայ, եւ նա պաշտէր զքահանայութիւնն որպէս եւ վայել է կարգի քահանայութեան։
Եւ ի սոյն ժամանակս վարդապետն Մովսէս՝ որ յետոյ եղեւ կաթուղիկոս Էջմիածնի, եւ վարդապետն Պօղոս՝ որ ի վերայ պատմեցաք, յայտնեալ եղեն յարեւելեան աշխարհն Հայոց, ամբիծ եւ պարկեշտ վարուք, զի շրջէին յերկրէ յերկիր եւ անխափան քարոզէին, շինէին եկեղեցիս, կարգէին քահանայս ըստ կարգի առաքելոցն։ Եւ վասն հաստատութեան հաւատոյս եւ կրօնիցս մերոյ հաստատեցին դպրատուն ի պատշաճաւոր տեղիս՝ ի գիւղն Աստապատ, եւ ի Շօռօթ. զի ի շրջակայ գեղօրէիցն անդար ժողովեսցին մանկունք առ ի յուսումն։ Սոյնպէս եւ ի գիւղն Ագուլիս հաստատեցին դպրատուն, եւ կարգեցին ի վերայ մանկանցն դպրապետ զտէր Անդրէասն, յորում տեղւոջ ժողովեցան մանկունք որպէս թէ յիսուն կամ վաթսուն, եւ տէր Անդրէասն էր վերակացու, որ հովուէր զմանկունսն եւ ուսուցանէր զուսումն հասարակաց մերս եկեղեցւոյ։
Եւ եղեւ գալ Շահաբաս թագաւորին ի գիւղն Ագուլիս յայսպիսի իմն պատճառէ, զի յազգէն Օսմանցւոց ելեալ ոմն սարդար՝ անուամբ Օքուզ Ահմատ փաշայ, բազում՝ զօրօք եկն ի վերայ բերդին Երեւանայ, զի առեալ՝ ի Պարսից դարձուսցէ ի կողմն Օսմանցւոց. վասն որոյ թագաւորն Պարսից Շահաբաս ժողովեալ զամենայն զօրսն Պարսից՝ եկն յԵրեւան յօգնութիւն բերդին. եւ նստաւ սարդարն ի վերայ բերդին եւ պատերազմեցաւ մինչեւ ցերկու ամիս եւ կէս՝ եւ ոչ կարաց առնուլ։ Ժամանեաց ի վերայ ցուրտ աշունն՝ եւ վշտացեալ ի ցրտէ եւ ի սովէ, դարձ արարեալ ամենայն բանակաւն իւրով՝ եւ չուեալ գնաց ի քաղաքն Կարին, յաշխարհն Օսմանցւոց։ Զկնի դառնալոյ սարդարին, շահն եւս դարձաւ յԵրեւանայ եւ գնաց ի Նախչուան, եւ անտի յԱգուլիս. Արդ՝ այսու պատճառաւ եկն շահն յԱգուլիս։ Եւ սովորութիւն էր շահին, զի ուր եւ մտանէր թէ ի քաղաք թէ յերկիր, ամենայն բնակիչք տեղւոյն միահաղոյն ընդ առաջ ելանէին, իշխանք, եւ ժողովուրդք, արք եւ կանայք եւ աղջկունք, երիտասարդք եւ մանկունք, ամենեքեան զարդարեալք ազնիւ եւ մեծագին զարդուք. քաղցրահամ մրգօք, եւ համադամ ճաշակելեօք եւ անուշահոտ եւ ծաղկեհամ գինեաւ. եւ վայելչահասակ եւ գեղեցկատես մանկունք եւ աղջկունք եւ կանայք ի ձեռս առեալ զգինին ոսկի բաժակաւ մատուցանէին շահին։ Այլ եւ մարմնաւոր գուսանք եւ երգեցողք առաջի ընթանալով, եւ արուեստական երգահանօք քաղցրանուագ երգէին։ Այլ եւ եկեղեցականք քահանայք եւ պաշտօնեայք, զգեցեալ շուրջառ եւ շապիկ, եւ առեալ զխաչ եւ զաւետարան, եւ ամբարձեալ խաչալամ, խնկօք եւ մոմեղինօք, եւ զանգակօք եւ ծնծղայիւք ելանէին ընդ առաջ շահին, եւ երգելով գնային մինչեւ հասուցանէին յիւր իջեւանն։
Արդ՝ յորժամ Ագուլիս գեղջ քահանայքն եկին ընդ առաջ շահին՝ զգեցեալ զգեստուք, կային ընդ նոսա եւ ոմանք ի մանկանց դպրատանն որք զգեցեալ էին շապիկ եւ բարձեալ շամադան եւ մոմ, եւ երթային առ ընթեր խաչալամին. եւ մինչ երթային քահանայքն երգելով առաջի շահին, եւ շահն հայէր այսր եւ անդր. եւ ըստ չարայուշ մտաց եւ բարոյից իւրոց զննէր զամենեսեան, եւ ի զննելն հայեցեալ ի մանկունսն՝ ետես զի ածելեալ էին գուլակք մանկանցն, եւ այն յոյժ ծանր եւ դժուարին թուեցաւ ինքեան. զի համարեցաւ թէ վասն ինքեան արարեալ իցեն զայն. որպէս զի մի՛ վայելչագեղ երեւեսցին մանկունքն յաչս նորա, եւ հաճեալ ի նոսա առցէ ի նոցանէ։ Եւ անդէն շարժեցաւ ի ցասումն բարկութեան շահն ի վերայ առնն՝ որ ածելեալ իցէ զգուլակս մանկանցն։ Այլ եւ արք ոմանք մահմետական հաւատով՝ որք բնիկ բնակիչք են Ագուլեաց գեղջն՝ երեւելի իշխանք, որք ընդ շահին շրջէին, եւ մերձ նմին ի սպասու կային նորա, եւ վասն բնական նախանձուն, զոր ունէին ընդ քրիստոնէից առաւել եւս գրգռեցին եւ զայրացուցին զսրտմտութիւն թագաւորին ի վերայ քրիստոնէիցն, վասն որոյ ստէպ յուզմամբ հրամայեաց շահն զննել եւ գտանել, որ զայն արարեալ իցէ եւ սպանանել. եւ թէ ծնօղք մանկանցն արարեալ իցեն զայն, զնոսին սպանանել՝ եւ զինչսն յափշտակել եւ զմանկունսն գրաւել ի ծառայութիւն թագաւորին։ Իսկ առաջիկայք թագաւորին սկսան զննել եւ հարցանել ի սմանէ, եւ ի նմանէ, թէ ո՞ զայն արարեալ իցէ, եւ ամենեքեան զոչ գիտելն պատասխանէին։ Ապա ի մէջ առեալ զտէր Անդրէասն եւ ստիպելով պահանջէին, թէ ասա՝ մեզ զի դու ես վերակացու մանկանցն, եւ դու ես գիտակ։ Իսկ տէր Անդրէասն խոկայր ի մտի. «Թէ զծնօղսն պատճառեմ, զնոսա սպանանեն, եւ զմանկունսն յափշտակեն. եւ թէ զայլ ոք պատճառեմ, զնա սպանանեն, եւ լինի այն ինձ խիղճ մտաց եւ ստգտանք անփարատելիե. վասն որոյ լաւ համարեցաւ մատնել զանձն եւ փրկել զբազումս, ըստ վկայութեան սրբոյ Աւետարանին թէ՝ լաւ է զի այր մի մեռանիցի եւ մի ամենայն ժողովուրդս կորիցէ [հմմտ. Յովհ. ԺԸ 14] . վասն որոյ ի կարի ստիպելն զինուորացն, տէր Անդրէասն առ ի փրկելոյ զայլս ասաց, թէ ես եմ արարեալ զայն. եւ զինուորքն ծանուցին զբանն նորա շահին, եւ շահն հրամայեաց՝ ունել զնա եւ պահել ի կալանս։ Եւ զկնի աւուրց՝ հրամայեաց շահն ածել զնա առաջի իւր, եւ հարցանէր. թէ՝ զստոյգն ասա՝ ով ոք է արարող այդմ գործոյ. եւ տէր Անդրէասն ասաց. «Ոչ ոք, այլ ես միայնե։ Իբրեւ ետես շահն թէ զայլ ոք ոչ մատնեաց, յոյժ բարկացաւ ի վերայ նորա, եւ հրամայեաց տարածել ի վերայ գետնոյ եւ բրածեծ առնել անխնայաբար. եւ զկնի յոլով հարուածոցն՝ ասաց շահն. «Զայդպիսի վնաս եւ զպարտաւորութիւն արարեալ է քո, եթէ կամիս զկենդանութիւն անձին քո, ուրացի՛ր զհաւատն քրիստոնէութեան ձերոյ, եւ լեր օրինօքն մերովք՝ դաւանութեամբն մոլար առաջնորդին մերոյ, եւ ես տաց քեզ պատիւս եւ մեծութիւնս, եւ թէ ոչ հաւանիս, շանց եւ գազանաց առաջի արկանեմ զքեզե։ Եւ նա ոչ կալաւ յանձն զուրանալն, այլ ետ պատասխանի թէ. «Քրիստոնեայ եմ եւ Քրիստոսի ծառայե. եւ թագաւորն իբրեւ լուաւ զայն, զայրագին բարկութեամբ հրամայեաց դարձեալ ի բանտ արկանել։
Եւ ի վաղիւն վերստին էած առաջի իւր. եւ հարցանէր թէ ուրանա՞ս զհաւատն քո. եւ տէր Անդրէաս ասաց. «Ոչ ուրանամե։ Կրկին անգամ ասաց արքայ. «Տամ քեզ պատիւս եւ մեծութիւնս՝ թէ ուրանաս զհաւատն ձերե. եւ նա ոչ հաւանեցաւ. եւ դարձեալ հրամայեաց ի բանտ արկանել։
Իսկ քրիստոնեայքն մատեան առ նախարարս թագաւորին, եւ խոստացան գանձս բազումս, զի գուցէ ազատեսցեն զնա. եւ թէպէտ նախարարքն խնդրեցին երկիցս եւ երիցս, ոչ լուաւ արքայ։ Այլ եւ Ցղնեցի խօջայ Անձրեւի կինն՝ որում մայր էր ասացեալ շահն, եւ ունէր պատիւ առաջի շահին, սա մեծաւ աղաչանօք անկեալ առաջի շահին, խնդրեաց արձակել զնա. սմա եւս ոչ լուաւ։
Եւ դարձեալ ածին զտէր Անդրէաս առաջի արքայի, յետ բազում անգամ հարց եւ փորձ առնելոյ, խոստմամբ պարգեւաց եւ սպառնալեօք տանջանաց. իբրեւ ետես թագաւորն, թէ ո՛չ հաւանի, հրամայեաց սպանանել։ Իսկ քաջ նահատակն եւ ճշմարիտ քահանայն տէր Անդրէաս հաստատուն հաւատով կայր ի վերայ անշարժ հիման հաւատոյս քրիստոնէութեան։
Իսկ զինուորացն առեալ զտէր Անդրէասն կապանօք տարան ի տեղի կատարման, եւ նա ուրախութեամբ եւ յօժար կամօք գնայր. եւ յորժամ եհաս ի տեղի կատարմանն՝ իւրովի արձակեաց զգօտին իւր. եւ մերկացաւ զհանդերձն իւր, եւ ասէր դահճացն կատարել ի վերայ ինքեան զհրամանս թագաւորին. բայց դահիճքն յամեցուցանէին, զի գուցէ հաւանեսցի հրամանաց արքայի։
Եւ մինչ կայր սուրբն ի տեղի կատարմանն, առաքեաց առ նա թագաւորն ի նախարարաց զոմանս երկիցս՝ թէ մի՛ կորուսանէր զգեղ եւ զմանկութիւն քո, եկեալ հաւանեաց իմոց բանից. եւ ա՛ռ յինէն պարգեւս եւ մեծութիւնս։ Իսկ քաջ նահատակն՝ ամենայն բանից նոցա տայր պատասխանի թէ, ընդունայն խոստմանց ձերոց ոչ հաւանիմ, եւ զճշմարիտ հաւատն իմ ոչ ուրանամ։ Եւ դահճացն հանեալ զսուրն խաղացուցանէին ի վերայ նորա՝ եւ ածէին ի վերայ որովայնին առ ի երկեցուցանել զնա եւ նա ո՛չ երկնչէր։
Եկին ի տեղի նահատակութեան ծնողք սրբոյն եւ կային առ ընթեր եւ աղիողորմ եւ յորդաբուխ արտասուօք լային, եւ աղաչանօք ասէին առ սուրբն. «Քաղցրիկ որդեակ մեր, որ առեր զկարգ քահանայութեան եւ երղեր զինուոր Քրիստոսի, մի՛ երբէք լիցի քեզ ուրանալ զՔրիստոս եւ լինել զինուոր տիրատեաց, մի՛ թողուցուս զլուսապայծառ հաւատս Քրիստոսի, եւ մի՛ վասն առժամանակեայ կենացս զրկեսցիս ի յաւիտենական կենացն. այլ յիշեա՛ զճշմարիտ վկայսն Քրիստոսի, զորոյ զպատմութիւնսն հանապազ ընթերցեալ պատմէիր մեզ. համբեր որպէս եւ նոքայն, զի եւ նոցին պսակացն արժանասցիսե. զայս եւ որ սոցին նման փղձկեալ սրտիւ, եւ յորդաբուղխ արտասուօք աղերսալի ասէին ծնողք սրբոյն առ նա։
Իսկ դահճացն զբազում ժամս յամեցուցին անդէն. զի թերեւս երկմտեալ թուլասցի. եւ սուրբն անդրդուելի կայր ի վերայ ճշմարիտ հաւատոյս. եւ ի խաչակնքելոյ զդէմն ոչ դադարէր։ Իբրեւ տեսին զհաստատութիւն մտաց նորա դահիճքն, թէ ոչ դառնայ, յայնժամ ձգեալ զսուրն պատառեցին զորովայնն նորա, եւ վաթեցաւ աղիքն արտաքս ի փորէն, եւ սուրբն միով ձեռամբն ժողովէր զաղիսն ի փորն, եւ միով ձեռամբն խաչակնքէր զերեսն, եւ յիշէր զանունն Քրիստոսի. եւ ապա ծակեալ զջիլս սրունից ոտիցն, եւ պարանօք բարձրացուցեալ ի բարձունս, եւ կախեցին զսուրբն գլխիվայր. եւ նա կայր կենդանի մինչեւ ի մուտս արեւուն. եւ ընդ երեկոյն աւանդեաց զմաքուր հոգին ի ձեռս Աստուծոյ. որպէս զխունկ անոյշ եւ ճշմարիտ զոհ ընդունելի։ Եւ յետ մահուան սրբոյն հրամայեաց շահն ձգել զմարմին նորա արտաքոյ շինութեան, զի կերակուր լիցի գազանաց եւ թռչնոց։ Իսկ քրիստոնէիցն բարձեալ անտի եւ բերեալ յԱգուլեաց ներքին եկեղեցին, որ այժմ ասի Խցաձորի եկեղեցի, եւ անդ թաղեցին. եւ այժմ անդէն կայ թաղեալ պատուական նշխարք ոսկերաց նորա, ի բարեխօսութիւն ամենայն քրիստոնէից։
Եւ եղեւ կատարումն եւ մարտիրոսական մահ սրբոյ քահանայիս Աստուծոյ տէր Անդրէասիս ի մեծ թուականիս Հայոց ՌԿԶ. տրէ ամսոյ ի տասն. եւ նոյեմբեր ամսոյ ի տասն եւ յութն։ Որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի. եւ աղօթիւք նորա տէր մեզ ողորմեսցի. ամէն։
Եւ յետ կատարման տէր Անդրէասի, իբրեւ անցին ի վերայ ամիսք երեք կամ չորք, ի մէջ խօսից եւ զրուցաց վերստին յիշեալ եղեւ առաջի Շահաբասին որպիսութիւնք եւ իրակութիւնք անցուածոց տէր Անդրէասի։ Եւ անդէն ոմն ի նախկի չարախօսացն ի բնակող մահմետականացն Ագուլեաց՝ զորոց վասն կանխաւ յիշումն արարաք. եւ սորա անունն էր Շահռուղ բէկ. ասաց առաջի շահին, թէ տէր Անդրէասն, որ զգուլակս մանկանցն ածելեալ էր, ոչ թէ յիւրոց մտաց ինչ, այլ խրատով վերակացուին իւրոյ. քանզի ունի ինքեան խրատիչ. եւ անդէն արարին հարցումն վասն խրատողին թէ ով ոք իցէ։ Եւ որպէս ի համեմատութիւնս մարդկան եւ անասուն կենդանեաց, համեմատին Տաճկաց ազգն ի յօձ, վասն նախանձուն եւ նենգութեան, զոր բնական ունին ընդ ազգս եւ ընդ հաւատս քրիստոնէից. յորոց եւ ոմն այս Շահռուղ բէկս նովին կրիւքն ախտացեալ մատնեաց շահին զՄովսէս վարդապետն ասելով. «Է ոմն այր, որոյ է անունն Մովսէս, որ է վարդապետ օրինաց քրիստոնէից, որոյ բնակութիւնն է ի վանքն Տաթեւու, եւ է ինքն յերկրէն Սիւնեաց, եւ նա է օրէնսուսոյց եւ դաստիարակ տէր Անդրէասինե։ Յաղագս որոյ հրաման եղեւ ի թագաւորէն առաքել զզօրականս եւ ունել զՄովսէս՝ եւ կապանօք ածել առ թագաւորն. եւ զօրականացն գնացեալ կալան զՄովսէս վարդապետն, ընդ նմին եւ զՊօղոս վարդապետն՝ եւ եդին զօղամանեակ զուգեալ ի փայտից ի պարանոցս նոցա. եւ երկաթ ոտնակապ յոտս նոցա. յաւուրս ցրտութեան ձմերայնոյ, եւ բերին զերկոսեան վարդապետսն ի բանակն շահին, եւ ծանուցին նմա։ Եւ ի խոհարանս խորհրդոց իւրոց քննեալ էր շահն, թէ սպանանեմ զարս երկուս՝ ասակաւ լինի վնաս քրիստոնէից եւ օգուտ մեզ, այլ առից զյոլով տուգանս արծաթոյ ի նոցանէ, որով լինի աւելի օգուտ մեզ եւ վնաս նոցա։ Եւ այսպէս վասն ագահութեան եւ արծաթսիրութեան, էարկ տուգանս ի վերայ վարդապետացն, թէ հինգ հարիւր թուման տան եւ ապա գնան ազատ. բայց քրիստոնէիցն աղերս մատուցեալ առ նախարարս արքայի, զի խնդրեսցեն յարքայէ թեթեւացուցանել զտուգանսն, եւ վասն միջնորդելոյ նախարարացն իջաւ մինչ յերեք հարիւր թումանն, եւ անդէն վճիռ եհատ թէ անպատճառ տացեն. որ եւ կարգեաց ի վերայ նոցա զզօրականս, զի առցեն։ Իսկ վարդապետքն վասն ոչ ունելոյ ինչս, զի տացեն ի տուգանս, վասն որոյ ելին ի շրջագայութիւնս եւ ի խնդիր ողորմութեան յամենայն ազգս Հայոց։
Իսկ աստուածասէր քրիստոնեայքն, թէպէտ աղքատք եւ չքաւորք էին, այլ ըստ կարողութեան իւրեանց աղքատք եւ հարուստք, արք եւ կանայք, անխնայաբար թափէին զինչս եւ զողորմութիւնս առաջի վարդապետացն։ Եւ նոքա առեալ զողորմութիւնն՝ ուր եւ լինէր, գերի եւ բանտարգել, եւ անզերծանելի պարտատէր, եւ այլ պակասաւոր, նախ նոցա տային եւ ազատէին, եւ յայսմ պատճառէ բազում գերիք, եւ բանտարգելք, եւ պարտատեարք ազատեցան, եւ ապա զմնացեալն տային իւրեանց ունող զօրականացն ի սակս տուգանին իւրեանց։ Եւ այսպիսի շրջագայութեամբ մինչեւ ի չորս եւ ի հինգ ամիսս վճարեցին զերեք հարիւր թումանն. եւ ինքեանք զերծան ի կապանաց ողորմութեամբն Աստուծոյ եւ տրօք քրիստոնէից։ Բայց մինչեւ զերեք հարիւր թումանն վճարեցին ի գանձարանս արքային. չորս հարիւր թուման նա եւս աւելի գնաց, որ այսր եւ անդր խարճ գնաց, եւ ապա զերծան վարդապետքն։
Իսկ Շահռուղ բէկն՝ որ մատնեաց զՄովսէս վարդապետն, յետ սակաւ աւուրց սպանեալ եղեւ սրով ի զօրականաց շահին, ընկալեալ աստէն զհատուցումն վաստակոց իւրոց զսատակումն մարմնոյ, եւ անդէն զկորուստն հոգւոյ եւ զտանջանսն յաւիտենից. յորոց փրկեաց զմեզ Քրիստոս Փրկիչն մեր, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
[ԻԸ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՆԵՂՈՒԹԵԱՆՑ ԵՒ ՎՇՏԱՑ, ԶՈՐ ԿՐԵՑԻՆ ՀԱՅ ԱԶԳԱՒ ՔՐԻՍՏՈՆԵԱՅՔՆ, ՈՐՔ ԲՆԱԿԵԱԼՔ ԵՆ Ի ՔԱՂԱՔՆ ԻԼՈՎ
Ի վեր անդր ի կարգի պատմութեան, զոր գրեցաք վասն Մելքիսէթ կաթուղիկոսին, թէ գնաց նա յաշխարհն Իլախաց։ Արդ՝ յորժամ եհաս նա անդր, եւ եմուտ ի քաղաքն Իլով, յետ անցանելոյ աւուրց ինչ, ի նոյն Իլով քաղաքէ ոմն աբեղայ, որում անունն էր Նիկօլայոս, զարս ոմանս միջնորդս եւ բարեխօսս արարեալ առաքեաց առ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն, զի օրհնեսցէ զինքն եպիսկոպոս ազգին Հայոց, որք կան յԻլով քաղաքին եւ որոց շուրջ զնովաւ, վասն զի ի ժամանակին յայնմիկ ոչ գոյր եպիսկոպոս նոցա։ Եւ միջնորդացն մատուցեալ առ կաթուղիկոսն ընծայեցին ոսկի բազում, եւ խնդրեցին առնել զՆիկօլայոս աբեղայն եպիսկոպոս. եւ կաթուղիկոսն տեսանելով զյոլովութիւն առ ձեռն պատրաստ ոսկւոյն, նա եւ ակնկալութիւն եւս յոլովից ոսկւոյ առ յապայն, հաճեցաւ օրհնել զՆիկօլայոսն եպիսկոպոս Իլովայ։
Իսկ քահանայք եւ ժողովուրդք քաղաքին՝ իշխանք եւ ռամիկք, ի վաղ ժամանակաց գիտելով զորպիսութիւն վարուց Նիկօլ աբեղային, գումարեցան միահաղոյն ամենեքեան, եւ եկեալ առ կաթուղիկոսն ծանուցին զբանս իւրեանց նմա, եւ ասացին. «Մեք գիտեմք զդա, եւ զորպիսութիւն վարուց դորա, վասն որոյ ոչ է դա մեզ ընդունելի, մի զդա՝ այլ զայլ ոք արասցես մեզ եպիսկոպոսե։
Իսկ կաթուղիկոսն քամահեալ անարգեաց զժողովուրդն եւ զբանս նոցա. եւ արտաքսեալ յերեսաց իւրոց յետս դարձոյց զնոսա. բայց ժողովուրդքն՝ ոչ թուլացան ի բանից իւրեանց, այլ ի բազում աւուրս՝ բազում բանիւք խօսեցան ընդ կաթուղիկոսին. եւ ոչ թողին օրհնել զՆիկօլն եպիսկոպոս։
Ապա կաթուղիկոսն ելեալ ի քաղաքէն գնաց ի վանքն, որ անուամբ սրբուհւոյ Աստուածածնին կայ շինեալ արտաքոյ քաղաքին, զոր Իլովացիք Հաճկատար Աստուածածին ասեն, եւ անդէն առանց գիտելոյ ժողովրդոցն՝ մէկուսի յամբոխէ ի մէջ գիշերի սկսաւ օրհնել զՆիկօլ աբեղայն եպիսկոպոս. որում իրազգած լեալ ժողովրդականաց քաղաքին, առ ժամայն նոյնում գիշերոյ իշխանք եւ ռամիկք վաղվաղակի գումարեցան ի միասին եւ ընդ փոքր դուռն քաղաքին ելեալ փութանակի հասին ի տեղին, աղաղակէին առ կաթուղիկոսն. «Մի՝ օրհնէր զդա, եւ մի մատնէր զմեզ, եւ զեկեղեցիս մեր ի ձեռս անիրաւիդ այդմիկ. զի մեք գիտեմք զդա՝ եւ զորպիսութիւն վարուց դորա, վասն որոյ ոչ է մեզ ընդունելիե։ Եւ կաթուղիկոսն նստեալ ի վերայ աթոռոյ օրհնէր զՆիկօլ աբեղայն եպիսկոպոս, եւ խաչիւն՝ որ ի ձեռին էր, սաստէր ժողովրդեանն, եւ բանս տգեղս, զոր ոչ է պարտ յիշել՝ ասէր նոցա. եւ թէպէտ ողորմելի ժողովուրդքն ամբոխեալ եւ աղմկեալ՝ յոգնակի աղաղակեցին, ոչ լուաւ նոցա կաթուղիկոսն, այլ օրհնեաց զՆիկօլն եպիսկոպոս։
Եւ յետ սուղ ինչ աւուրց կամեցաւ Մելքիսէթ կաթուղիկոսն ելանել յԻլովայ եւ գնալ ի քաղաքն Կամենից, եւ ժողովուրդքն հնարէին, զի թերեւս զՆիկօլն ընդ կաթուղիկոսին ուղեւորեսցեն ի գնալ. իբրեւ խօսեցան ժողովուրդքն ընդ Նիկօլին վասն գնալոյ ընդ կաթուղիկոսին, եւ նա խաբեաց զնոսա ցուցանելով զինքն կամայօժար ի գնալն։ Եւ իբրեւ գնացին աւուրց ինչ ճանապարհ, ասաց կաթուղիկոսն ընդ Նիկօլին. «Բաւական է այսքան գալն քո՝ այսուհետեւ խաղաղութեամբ դարձիր ի տեղին քո, եւ ի գործ եպիսկոպոսութեան քոե. ասաց Նիկօլն՝ «Քո իսկ աչօք տեսեր զի այնքան հակառակեցան քեզ՝ եւ ոչ հաճէին յիս, եւ այժմ զիա՞րդ իշխեմ գնալ ի մէջ նոցաե։ Եւ այնքան հնարեաց Նիկօլն, մինչ որ կաթուղիկոսն գիրս բանադրանաց՝ նզովից եւ կապանաց գրեալ ի վերայ ժողովրդեանն ետ ի ձեռս Նիկօլ եպիսկոպոսին, որպէս զի թէ ոք ընդդիմակայեալ հակառակեսցի եւ ոչ ընկալցի զնա ի պատիւ եպիսկոպոսութեան, լիցի ի ներքոյ բանադրանաց։ Եւ Նիկօլին առեալ զայս թուղթս եւ եկն յԻլով, ասաց ժողովրդեանն. «Դուք ամենեքեան ժողովեցարուք յաւուր կիրակէի յեկեղեցին՝ քանզի ունիս խօսք ինչ խորհրդական հասարակապէս ասել ձեզ ամենեցունե։ Եւ յաւուր կիրակէին յորում եւ ժողովուրդք ժողովեալ էին յեկեղեցին՝ հանեալ զթուղթն բանադրանաց ետ ընթեռնուլ ի լուր ամենեցուն, իբրեւ զայն տեսին եւ լուան ամենեքեան ժողովուրդքն՝ տրտմեալ մեծաւ սգով՝ վհատեալ սրտիւ ապուշ մնացին, եւ ափ ի բերան եղեալ լռեցին։ Իսկ կաթուղիկոսն Մելքիսէթ՝ որ գնայր ի Կամենից, իբրեւ եհաս անդր, զկնի սուղ ինչ աւուրց հիւանդացաւ՝ եւ մեռաւ իսկ՝ յաղուհացից պահոցն, ի Ծաղկազարդի շաբաթ օրն, ի տօնի յարութեան Ղազարու, ի մերում թուականին ՌՀԵ. եւ անդէն թաղեցաւ։ Յետ այսոցիկ զկնի անցանելոյ աւուրց եւ ամաց ինչ, դէպ եղեւ Նիկօլ եպիսկոպոսին գալ ի քաղաքն Կամենից, եւ նոյն քաղաքէն զոմն սարկաւագ՝ որոյ անունն էր Խաչկօ, օրհնեաց աբեղայ, փոխեաց զանուն նորա եւ կոչեաց Օնօփրիոս։
Եւ Կեսարացի Գրիգոր վարդապետն, որ տուեալ էր գաւազան վարդապետական Մովսէս կաթուղիկոսին, էր այր երեւելի զի վարուքն կարի պարկեշտ էր եւ չորակաց, եւ իմաստութեամբն փարթամ, բանիբուն եւ յոյժ հանճարեղ, վասն որոյ անուանի էր նա ի մէջ աշխարհի, որ ամենայն աշխարհ կախեալ կային զնմանէ. եւ եղեւ այս Գրիգոր վարդապետիս յաւուրս յայսոսիկ գալ յաշխարհն Իլախաց, եւ նախ եմուտ ի քաղաքն Կամենից, անդ ի Կամենից էր եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն, եւ կամեցան Նիկօլ եպիսկոպոսն եւ այլք ոմանք զնորընծայ աբեղայն զՕնօփրիոս արտաքս բերել ի քառասնից։ Վասն որոյ եւ եկեալ առ Գրիգոր վարդապետն՝ մեծարանօք հրաւիրէին գալ ի միւս եկեղեցին. յորում զպատարագն մատուցանելոց էր նորընծայն, եւ նորընծայն դեռ եւս ոչ էր լիով պահեալ զքառասունքն. քանզի տասն եւ հինգ աւուր օրհնած էր՝ զոր կամէին արտաքս բերել. վասն որոյ ասաց վարդապետն՝ «Որովհետեւ ոչ է լցեալ զթիւ քառասուն աւուրն, ո՛չ է պարտ հանել ի քառասնիցն, այլ պարտ է լիով պահել զքառասունքն ըստ աւանդութեան Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, եւ ըստ կանոնաց հայրապետաց մերոցե. եւ ապա հրաման է նորընծային մատուցանել պատարագ եւ արտաքս ելանել ի քառասնից, վասն որոյ եւ նոքա լռեցին զայն շաբաթն եւ ո՛չ բերին արտաքս զնորընծայն։ Եւ ի գալ միւսում կիւրակէին՝ կամեցան Նիկօլն եւ այլք արտաքս բերել զնորընծայն, վասն որոյ ի շաբաթոջն աւուր միւսանգամ եկին, հրաւիրեցին զվարդապետն, եւ վարդապետն ոչ գնաց, այլ ասաց «Խօսքն մէկ կուլինիե, որքան չէ լցեր զքառասունքն՝ չէ պարտ որ պատարագ մատուցանէ, այլ կացէք մինչ որ կատարի քառասունքն, ապա առնէ պատարագ, եւ դուրս գայ ի քառասնիցն, որպէս որ աւանդութիւն է Հայոց ազգին, եւ կանոնած է ի մեր Հայրապետացն։ Իսկ նոքա ոչ եղեն ունկնդիր բանից վարդապետին, եւ ո՛չ համբերեցին, այլ գնացին ի յայսմ կիրակէին արտաքս բերին զնորընծայն. որ մատոյց զպատարագն, եւ յայսմ կիրակէիս՝ յորում զպատարագն մատոյց նորընծայն, դեռ ԻԲ. օր էր նորա, որ քառասունք էր պահել։
Այլ եւ եպիսկոպոսքն Նիկօլ արար յոյժ յանդուգն եւ անպատշաճ գործ ի կիրակէիս յայսմիկ, յորում զպատարագն մատուցին, քանզի եկեղեցւոյն այնմիկ՝ յորում էր վարդապետն՝ զդուռն փակեաց եպիսկոպոսն եւ զբանալին առ ինքն կալաւ. ո՛չ յիշելով զհրաման Տեառն՝ «Եթէ մատուցանիցես՝ զպատարագն քո եւ անդ յիշեսցես եթէ եղբայր քո ունիցի խէթ ինչ զքէն՝ թո՛ղ զպատարագն քո ի վերայ սեղանոյն, եւ երթ նախ հաշտեաց ընդ եղբօր քում, եւ ապա եկեալ մատուսջիր զպատարագն քոե [Մատթ. Ե 23-24]։ Ի վերայ այսմ գործոյ որ եպիսկոպոսն փակեաց զեկեղեցին՝ յոյժ վշտացաւ վարդապետն, վասն որոյ ասաց. «Այն մարդն անիծած եղնի, որ այսօր գնայ յայն եկեղեցինե. եւ եպիսկոպոսն յետ կատարելոյ պատարագին, եւ արտաքս բերելոյ նորընծային, զայնմ եկեղեցւոյ զդուռն եւս փակեաց, եւ եղեն փակեալք երկուց եւս եկեղեցեաց դրունքն. եւ էին աւուրք աւագ տօներոյն՝ որ զկնի նոյն կիրակէին յետագայ երկուշաբաթոջ աւուրն Դաւթի մարգարէին եւ Յակովբայ Տեառն եղբօրն էր տօն եւ յերեքշաբաթոջն աւուր Ստեփաննոսի նախավկային էր տօն, եւ մնացին յայս աւուրքս եկեղեցիքն փակեալ առանց ժամի եւ պատարագի։
Ի վերայ այսոցիկ յաւել Նիկօլն այլ եւս նենգութիւն գործել առ վարդապետն եւ վշտացուցանել զնա. վասն զի գնաց առ վօյթն Կամենից քաղաքին, որ ի մեծ իշխանէն վերակացու էր կարգեալ Կամենից քաղաքին, որում անունն էր Լուքաշ, խօսեցաւ եպիսկոպոսն ընդ նմա եւ հաւանեցոյց զնա զի արգելցէ զվարդապետն, եւ մի թողցէ գնալ յԻլով եւ կամ յայլ քաղաքս, այլ ի Կամենից քաղաքէն դարձուսցէ զնա, յետ դառնալ ընդ իւր եկեալ ճանապարհն եւ գնալ յայլ աշխարհ։ Վասն որոյ եւ Լուքաշ անուամբ վօյթն առաքեաց պատգամս առ վարդապետն ասելով, թէ մեծ իշխանն մեր թուղթ է ուղարկել մեզ, թէ «Այդ վարդապետդ, որ ի թուրքի աշխարհէն եկեր է, չաշուտ է եղեր, հրաման չկայ որ ի քաղաքէդ ելանէ, մի թողուք որ երթայ, թէ ոչ ձեր գլուխն կերթայե. եւ այսպիսի բանիւք արգելեցին ի գնալոյ զվարդապետն, եւ վարդապետն կայր անդէն իբրեւ զդիպահոջ։ Ապա արք ոմանք բարեպաշտօնք ի ժողովրդոց քաղաքին մատեան առ վօյթն եւ ծանուցին զանմեղութիւն վարդապետին նմա, ապա թէ հրաման եղեւ վասն վարդապետին, զի ելեալ գնասցէ ոչ թէ յԻլով այլ դէպ ի յետ՝ ընդ որ եկեալն էր. եւ վարդապետին ելեալ ի Կամենիցոյ եւ եկն ի Բուղդան եւ ի յՈւռումէլի, եւ ի ճանապարհէն գրեաց գիր բանադրանաց, զնովից եւ կապանաց ի վերայ Նիկօլին՝ եւ առաքեաց յԻլով. եւ Նիկօլն ոչինչ հոգաց ի կողմանէ բանադրանքին, այլ կայր ի կարգի իւրում եւ ի քահանայագործութեան։ Բայց քահանայք եւ ժողովուրդքն այնք՝ որք յառաջմէ ներհակ էին Նիկօլին, ի բերան առեալ խօսէին. նա եւ յերեսաց ընդդէմ նմա, նա եւ ոմանք ներհականային եւս, եւ օր յաւուր զօրանային ներհակքն ի վերայ Նիկօլին։ Այլ եւ Գրիգոր վարդապետն, զամենայն որպիսութիւն անցուածոցս այսմիկ, այլ եւ զանուղղայ վարս Նիկօլին թղթով ծանոյց Մովսէս կաթուղիկոսին սուրբ Էջմիածնի, եւ խնդրեաց ի նմանէ զի եւ նա բարձր հրամանաւ սուրբ Էջմիածնի եւ կաթուղիկոսական իշխանութեամբն բանադրեսցէ զՆիկօլ եպիսկոպոսն, եւ Մովսէս կաթուղիկոսն եւս գրեաց գիր բանադրանաց, եւ առաքեաց ի վերայ Նիկօլ եպիսկոպոսին. եւ այսու պատճառաւ առաւել եւս զօրացան ներհակքն ի վերայ Նիկօլին եւ ի չմարդի ունէին զնա։
Ապա ոմանք ի ժողովրդականացն հարցումն արարին ընդ Նիկօլին թէ ընդէ՞ր ոչ գնաս առ Գրիգոր վարդապետն եւ առնուս զարձակումն ի նորին կապանացն, եւ նա պատճառեաց թէ ոչ ունիմ թոշակ ճանապարհի, եւ ժողովուրդքն ժողովեցին երեք հազար ղուռուշ եւ ետուն նմա թոշակ ճանապարհի։ Այնուհետեւ եպիսկոպոսն՝ եթէ յիւրոց ինչ մտածութեանց, եւ եթէ ի սադրելոյ յիւրոց բարեկամացն, եւ թէ ի հարկելոյ ժողովրդոցն ելեալ յԻլովայ գնաց ի կողմանս Կոստանդնուպօլսի եւ Կեսարիոյ. զի թերեւս ուրեք գտեալ զԳրիգոր վարդապետն՝ տացէ մեղայ եւ առցէ արձակումն ի նորին կապանացն։ Եւ գալով եկեալ եհաս ի քաղաքն Բուրսայ, պատահեցաւ զի յաւուրսն յայնոսիկ անդ էր եւ Խարբերդցի Արիստակէս վարդապետն. արդ՝ այս Արիստակէս վարդապետս եւ այն Կեսարացի Գրիգոր վարդապետն ունէին ընդ միմեանս ոխս նախանձու յոյժ սաստիկ, եւ թէ զինչ էր պատճառ նախանձու եւ ոխակալութեան սոցին, բազում ժամանակաւ որոնեցի եւ զհաւաստին ոչ գտի, եւ զանհաւաստին ոչ գրեցի։ Եւ ի պատճառէ այսմ նախանձու՝ բազում բանիւք եւ պէսպէս կերպիւ խօսեցաւ Արիստակէս վարդապետն ընդ Նիկօլ եպիսկոպոսին, եւ արգել զնա ի գնալոյ առ Գրիգոր վարդապետն. երբեմն ասէր. «Դու եպիսկոպոս ես եւ նա վարդապետ՝ չունի իշխանութիւն ի վերայ քոե. երբեմն ասէր. «Ի զուր եւ ի նախանձու է բանադրելն զքեզե. երբեմն ասէր. «Եւ ես վարդապետ եմ իբրեւ զնա, ես արձակեմ զքեզ ի կապանացե. եւ այլ բազում կերպիւ խօսեցաւ եւ ոչ եթող գնալ ի Կեսարիայ առ Գրիգոր վարդապետն։ Այնուհետեւ Նիկօլն ինքն ոչ գնաց՝ այլ գրեաց թուղթ խնդրանաց եւ աղերսանաց առ Գրիգոր վարդապետն, թէ մինչ ի Բուրսայ եկի, եւ աստէն հիւանդացայ եւ անկեալ կամ ի մահիճս, վասն որոյ ոչ կարեմ գալ, խնդրեմ զի բարձցես յինէն զբանադրանքն եւ արձակեսցես ի կապանաց, եւ առաքեսցես ինձ եւ ժողովրդեանն թուղթ օրհնութեան, զի թերեւս աղօթիւք եւ օրհնութեամբ քով աստի դարձայց եւ ողջութեամբ հասից ի տեղին իմ։ Իսկ վարդապետն ի տեսանելն զգիրն անկեղծ մտօք հաւատաց խօսից եպիսկոպոսին իբրեւ ճշմարիտ խօսից, գրեաց թուղթ արձակման եւ oրհնութեան եպիսկոպոսին, այլ եւ գիր օրհնութեան Իլովայ քաղաքին առաքեաց առ Նիկօլն, որ ի Բուրսայ էր. եւ Նիկօլն առեալ զթուղթսն զայնոսիկ դարձաւ եւ գնացեալ եհաս յԻլով, եւ Իլովացիք իբրեւ տեսին զթուղթսն Գրիգոր վարդապետին, ուրախացան եւ միաբանեցան ընդ եպիսկոպոսին։ Իսկ Գրիգոր վարդապետն ի ձեռն ճանապարհորդաց եւ յարանց գիտողաց, հաւաստեաւ ի վերայ եհաս, թէ Նիկօլ եպիսկոպոսն յորժամ եկեալ է ի Բուրսայ, ոչ հիւանդացեալ է եւ ոչ տկարացեալ, այլ խորհրդակցութեամբ Արիստակէս վարդապետին զկայ առեալ կացեալ է ի Բուրսայ, եւ հնարիւք եւ պատրողական բանիւք արձակման թուղթ առեալ է եւ գնացեալ ի տեղի իւր։ Եւ ի վերայ այսմ խաբէութեանս՝ զոր արարեալ է եպիսկոպոսն ընդ վարդապետին, կարի վշտացեալ է վարդապետն, եւ զամենայն խաբէութիւն գործոց նորա գրով ծանուցեալ է Իլովացւոց. այլ եւ գրեալ է թէ զնոյն առաջին նզովքն եւ բանադրանքն տակաւին կայ ի վերայ այդմ եպիսկոպոսիդ. վասն որոյ եւ Իլովացիք յետս կացին յեպիսկոպոսէն, եւ ոչ ընդունէին զնա, եւ անկաւ հակառակութիւն ի մէջ եպիսկոպոսին եւ ժողովրդոցն յոյժ սաստիկ։
Եւ մնացին այսպիսի հակառակութեամբ մինչեւ հասին ի թուականն մեր ՌՀԹ. յորում ժամանակի առաքեաց Մովսէս կաթուղիկոսն մեծ աշակերտն իւր, զԿեսարացի Խաչատուր վարդապետն վասն նուիրակութեան սուրբ Էջմիածնի յաշխարհն արեւմտական՝ յԱսորեստան եւ ի Հոռոմաստան։ Եւ էր Խաչատուր վարդապետն այր հեզ եւ հանդարտ եւ քաղցրաբարոյ, ոչ անիմաստ եւ անբան. այլ իմաստուն եւ բանիբուն, որ լոկ տեսութեամբ միայն շահէր զառ ինքն պատահեալսն, որոյ վասն զնա կարգեցին նուիրակ. եւ Խաչատուր վարդապետն անցեալ զամենայն տեղեօք՝ եկեալ եհաս ի Կեսարիայ, եւ անդ պատահեցաւ մեծ վարդապետին Գրիգորի. եւ Գրիգոր վարդապետն բազում բանս հրամայականս պատուիրեաց Խաչատուր վարդապետին. թէ ի հասանելն քո յԻլով՝ մի գուցէ թէ ընկալցիս զՆիկօլն ի կարգ եւ ի պատիւ եպիսկոպոսութեան։ Եւ Խաչատուր վարդապետն նուիրակեալ զամենայն տեղիս եկեալ եհաս յԻլով, առ որ մատուցեալ ժողովրդականացն սկսան բազմօրինակ եւ կսկծալի ամբաստանութիւն առնել զՆիկօլէն վասն պէսպէս անցուածոց եւ գործոց, որ ի նմանէ տեսեալ էին եւ կրեալ։ Իսկ վարդապետն ըստ իւրում քաղցր եւ հեզ բնութեանն ոչ առ երեսս յանդիմանէր զՆիկօլն, այլ մեղմ եւ խրատօրէն ինքն եւ նա միայն խօսէր ընդ նմա, ըստ պատուիրանին Տեառն թէ, ասասջիր նմա, յորժամ դու եւ նա միայն իցէք [հմմտ. Մատթ. ԺԸ 15]։ Իսկ Նիկօլն բնաւ ոչինչ հոգայր յամենայնէ, զի ոչ ի վարդապետէն ամաչէր, եւ ոչ ի ժողովրդոց ամբաստանութենէն երկնչէր, այլ իբրեւ զանշարժ լեառն արձանացեալ կայր ի կամս իւր։
Եւ եղեւ երբեմն յաւուր կիրակէի աւետարան կարդալ, եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն հրամայեաց իւրում աբեղային, թէ գնա՛ աւետարան կարդա, իսկ Խաչատուր վարդապետն ասաց. «Թող նա չկարդա՝ այլ այն ոմնե. իսկ Նիկօլն ո՛չ անսաց բանից վարդապետին, այլ իւրում աբեղային ետ կարդալ զաւետարանն. իբրեւ ետես վարդապետն թէ ի մէջ քահանայիցն ի ժողովրդոցն յայտնի եւ համարձակ քամահեաց զբանս իւր, եւ ի չմարդի ունի զինքն, դարձաւ առ ժողովուրդն եւ ասաց. «Այն մարդն անիծած եղնի, որ սորա յետեւն ծունր դնէե զայս ասաց վարդապետն, եւ ելեալ յեկեղեցւոյն գնաց ի տեղի իւր ի վերնատունն. ուր լինէր ի հասարակ աւուրսն։ Իսկ ժողովուրդքն իբրեւ զայն լուան եւ տեսին՝ ինքեանք եւս ամենեքեան միահաղոյն գրոհ տուեալ ելին արտաքս յեկեղեցւոյն, եւ մնացին յեկեղեցին Նիկօլն եւ այլք ոմանք. եւ զկնի արձակելոյ ժամին նոքա եւս գնացին ի տեղիս իւրեանց. իսկ ի ժողովրդոցն Հայոց՝ դատաւորք եւ իշխանք եկին ի նոյն ցերեկին եւ փակեցին զդուռնն եկեղեցւոյն եւ առին յինքեանս զբանալին՝ եւ մնաց եկեղեցին փակեալ աւուրս ինչ։ Այլ եւ դատաւորքն եւ իշխանք Հայոց խօսեցան ընդ վարդապետին Խաչատրոյ, եւ հաւանեցուցին զնա՝ զի նստցի յաթոռ եւ կարգեսցէ ատեան դատաստանի, առ ի դատել զՆիկօլն վասն յանդգնութեանն, եւ այլ եւս անկարգութեանն եւ յանցանացն. իբրեւ իմացաւ եպիսկոպոսն զգործս զայս, եբեր առ ինքն զերկուս ոմանս ի վկայիցն Ֆռանկաց՝ որ ի մէջ ամենայն դատաստանի նոքա գան եւ տան վկայութիւն, եւ ըստ նոցին վկայութեանցն դատաւորքն տան զվճիռ դատաստանին. քանզի այսպէս կարգ ունին աշխարհն Իլախաց ի մէջ իւրեանց։ Խօսեցաւ Նիկօլն ընդ վկայիցն այնոցիկ, եւ հաճեցոյց զկամս նոցա, զի յորժամ կոչեսցէ զնոսա, եւ նոքա անյապաղ եկեսցեն ի կոչ նորա. եւ յաւուր դատաստանին՝ յորում նստաւ վարդապետն ի դատաստան, նստան ընդ նմա եւ իշխանքն եւ դատաւորքն Հայոց, կոչեցին եւ զՆիկօլն առ ի դատել, բայց Նիկօլն յառաջագոյն զվկայսն զայնոսիկ բերեալ էր ի տունն յայն, եւ ի տեղի թաքուն կացուցեալ էր զնոսա առանց գիտելոյ եկեալ հրամայեաց իւրոց սպասաւորացն դնել զաթոռն իւր ի հանապազորդեան տեղին իւր, զի անդ նստցի ինքն. իսկ իշխանքն ասացին առ Նիկօլն՝ «Զի՞նչ առնես, զի՞ նստիս՝ զի ի դատել կոչեալ են զքեզ, կաց ի յոտին այդրե, եւ Նիկօլն ասաց՝ «Եւ ով է դատողն իմե, ասեն իշխանքն. «Եկեալ նուիրակս՝ զոր տեսանես, եւ դատաւորքս, որք ահա կանե։ Յայնժամ բարձր ձայնիւ գոչեաց Նիկօլն առ թաքուցեալ վկայսն, թէ եկա՛յք արտաքս, եւ նոքա առժամայն եկին, եւ կացին ի մէջ հանդիսին, առ որս ասաց Նիկօլն. «Վասն Աստուծոյ՝ ձերովք աչօք տեսէք՝ եւ լերուք ինձ վկայք, զի ես եպիսկոպոս եմ, եւ սոքա աշխարհականք գոլով ժողովեալ են առ ի դատել զիս, եւ վարդապետս այս՝ որ ի Թուրքաց աշխարհէն եկեալ է աստ, ի չաշուտութիւն եկեալ է յայս երկիրս՝ ի գիտել զամենայն որպիսութիւնս մերոյ աշխարհին, եւ սա այժմ սոքօք նստեալ են առ ի դատել զիսե։ Եւ վկայքն ասեն. «Զոր ինչ մերովք աչօք տեսաք, սմին վկայեմք, եւ ուր եւ տանիս զմեզ, տամք վկայութիւնե. յայնժամ ամենայն ժողովեալքն ի Հայոց եթէ քահանայք, եւ եթէ իշխանք եւ դատաւորք, եղեն պակուցեալք, եւ զարհուրեալք յերկիւղէն Ֆռանկաց, եւ սկսան մի մի ելանել եւ փախչիլ, եւ վարդապետս եւս ելեալ գնաց ի տեղի իւր։
Զկնի այսոցիկ Նիկօլ եպիսկոպոսն սկսաւ ստութեամբ եւ կեղծաւորութեամբ առաքել միջնորդս, եւ պատգամաւորս առ վարդապետն, եւ առ քահանայսն, եւ առ իշխանսն վասն հաշտութեան՝ ասելով. «Բաւական է այսքան հակառակութիւնդ ձեր, եւ այլ մի եւս հակառակիք, եւ մի փակէք զեկեղեցին. այլ բացէք զդուռն եկեղեցւոյնե, իսկ Իլովացիք ամենեքեան գիտելով զխարդախութիւն նորա՝ ոչ հաւատային նմա։ Բայց վարդապետն նկատեալ իւրովք մտօքն ետես զի, ցորքան գրգռեն ի խռովութիւնն, եւ վէճ եւ պայքար դնեն ընդ եպիսկոպոսին, առաւել եւ բազում յորդեալ յառաջագայի ի նմանէ գործ չարութեան, վասն որոյ յաղագս վտանգիս այսմիկ ակամայ կամօք կամեցաւ առնել հաշտութիւն ընդ եպիսկոպոսին, զոր եւ խօսեցաւ ընդ քահանայիցն, եւ ընդ իշխանացն, զի արասցեն հաշտութիւն՝ եւ նոքա ոչ կամեցան. ասաց վարդապետն. «Վասն ապագայից չարեացն, որ հանդերձեալ է գալ յեպիսկոպոսէդ, երկնչիմ ես եւ կասկած կրեմ, թէ մի գուցէ ի վերջ յամառութեանս մերոյ մեծագոյն ինչ վնաս կրիցեմք ի դմանէե։ Ետուն պատասխանի. «Ամենեւիմբ մի՛ երկիցես վարդապետ, զի մեք ունիմք բազում նոմոսք յառաջին եւ ի վաղեմի թագաւորաց՝ զի ցորքան պատահիցի դատաստան իրիք ինչ գործոյ, մեր Հայոց ազգի դատաւորքն արասցեն զդատաստանս Հայոց, եւ ոչ թէ դատաւորք ազգին Ֆռանկաց. այլ եւ ունիմք ապրանք ընդ ապրանաց նոցա, եւ խելք ընդ խելաց նոցա, եւ դու զի՞ եւս երկնչիսե։ Եւ վարդապետն ոչ բնաւ հաճեցաւ ի բանսս յայսոսիկ, այլ երբեմն հասարակ, եւ երբեմն առանձին խօսէր ընդ նոսա գալ ի հաշտութիւն, եւ նոքա ո՛չ կամեցան, յայնմ հետէ կալեալ վարդապետին իւրով ձեռամբն զփողպատն իւր, թօթափելով ասաց. «Անպարտ եմ ես ի մեղադրութենէ դորին, դուք գիտասջիքե։
Իսկ Նիկօլ եպիսկոպոսն իբրեւ ետես թէ միջնորդութեամբ իւրոց առաքելոց՝ սուտ եւ կեղծաւոր պատգամաւորացն Իլովացիք ոչ գան ի հաշտութիւն, եւ ոչ բանան զեկեղեցին, այնուհետեւ գնաց առ եկեղեցականս Ֆռանկաց, որք կան ի մէջ քաղաքին Իլովայ, եւ մանաւանդ առ այնոսիկ որք ի կարգէն Եզվայիտայ են, միաբանեցաւ ընդ նոսա՝ եւ ետ ձեռագիր անլուծանելի թէ. «Ես Նիկօլայոս եպիսկոպոս Հայոց, իմովս կամաւ միաբանեցայ ընդ եկեղեցւոյն Հռօմայ, եւ մտի ի հնազանդութիւն փափին ամենայն հետեւելովքն իմովք՝ կատարել զամենայն հրամանս, որ առ ի նմանէ։ Ի վերայ այսորիկ յարեաւ գլխաւորն Եզվայիտայ կարգին, էառ եւ այլ եւս եկեղեցականս յայլ եւս կարգացն. առին ընդ ինքեանս եւ զՆիկօլ եպիսկոպոսն Հայոց, եւ տարան առ արքեպիսկոպոսն իւրեանց, եւ նա սոքօք առաքեաց պատգամս առ իշխան քաղաքին, զի հրամայեսցէ ժողովրդոցն Հայոց, զի կամ հնազանդեսցին եպիսկոպոսին իւրեանց եւ բացցեն զեկեղեցին, եւ կամ եկեալ յատեան դատաստանի՝ միմեանց յանդիման լիցին. եւ ըստ հրամանի արքեպիսկոպոսին արար իշխանն. բայց ժողովուրդն Հայոց ոչ զեկեղեցին բացին, եւ ոչ դատաստան եկին, մինչեւ երեք անգամ այսպէս կրկնեաց իշխանն. եւ Հայք ոչ զեկեղեցին բացին, եւ ոչ դատաստան եկին։
Ապա յաւուր միում ժողովեցան բազում եկեղեցականք յԵզվայիտայ կարգէն, նա եւ յայլոց եւս կարգացն, առին եւ զբազում տղայս ի դպրոցացն, գնացին առ արքեպիսկոպոսն իւրեանց, առին եւ կարգաւորս ի նմանէ, գնացին առ իշխան քաղաքին եւ առ դատաւորս, առին ի նոցանէ զզօրականս եւ զդատաւորս ընդ իւրեանս, սոքա ամենեքեան եկին ի դուռն եկեղեցւոյն Հայոց՝ զոր իշխանք Հայոց փակեալ էին, եւ առաքեցին առ իշխանս Հայոց, զի կամ ինքեանք եկեալ բացցեն զդուռն եկեղեցւոյն, եւ կամ զբանալին առաքեսցեն, եւ նոքա ոչ ինքեանք եկին եւ ոչ զբանալին առաքեցին։ Նոյնժամ նոքա՝ որք կեալք էին, հարեալ խորտակեցին զդուռն եկեղեցւոյն, եւ առեալ զՆիկօլ եպիսկոպոսն մուծին յեկեղեցին, եւ ի նա յանձնեցին զեկեղեցին ամենայն ընչիւք, որ վերաբերի առ եկեղեցի։ Այնուհետեւ ելեալ զօրականացն Ֆռանկաց ի խնդիր երիցանց եւ իշխանաց Հայոց, զի իշխանական բռնութեամբ կալեալ արկանիցեն ի բանտս եւ ի տուգանս, եւ նոքա փախուցեալ թաքեան եւ ոչ բնաւ երեւեցան։ Եւ ի մէջ եկեղեցւոյն կայր գանձատուն, եւ ի նմա գիրք եւ անօթք յոյժ բազում, գրեանք աւելի քան զՌ փերթ. ամենեքեան ընտիրք եւ պատուականք եւ վարդապետականք, յորս էին ոսկէտուփ աստուածաշունչք, եւ աւետարանք, եւ շարակնոցք, եւ այլք գրեանք բազում։ Սոյնպէս եւ անօթք, սկիհք, եւ խաչք, քշոցք եւ բուրվառք, կանթեղք եւ աշտանակք, շուրջառք եւ եմիփորոնք, թագք եւ վակասք, սուրբ նշանք եւ սրբոց նշխարք, եւ որ ի հարց եւ ի հաւուց ի վաղեմի եւ ի նախկին թագաւորաց ունէին մուրհակք եւ նոմոսք, եւ այլ եւս ինչ յոյժ բազում. սոքա ամենեքեան ի մէջ եկեղեցւոյն էին ի նոյն գանձատանն, զորս գրաւեաց ընդ իւրով իշխանութեամբն Նիկօլն։ Ոչ միայն զայս եկեղեցիս՝ այլ եւ զայլ եկեղեցիսն եւ զվանօրայսն, որ ի քաղաքին, եւ որք շուրջ զքաղաքաւն էին. եւ զամենայն աւանդս նոցա, զտունս եւ զանդաստանս, զաղօրիս եւ զխանութս, կալաւ եպիսկոպոսն ընդ իւրով իշխանութեամբն՝ ասելով. «Ես եմ եպիսկոպոս, իմ են եկեղեցիք ամենեքեան եւ աւանդք իւրեանցե։ Իսկ Խաչատուր վարդապետն եւ ամենայն ժողովուրդքն Հայոց որ յԻլով կային՝ մնացին արտաքոյ եկեղեցւոյ, քանզի թէ մտանէին յեկեղեցին, հարկէր նոցա մտանել ընդ իշխանութեամբ փափին, եւ ընդունել զնորին դաւանութիւնն. այլ եւ պարտ էր հնազանդել Նիկօլ եպիսկոպոսին, եւ Իլովացիք ոչ ախորժէին զայսոսիկ. վասն որոյ եղեն վարանեալք եւ տարակուսեալք, եւ ոչ կարէին գտանել ճար ինչ, եւ մնացին ժողովուրդքն Հայոց՝ որք յԻլով քաղաքին էին, առանց եկեղեցւոյ։
Եղեւ զի վարդապետն Խաչատուր ել ի քաղաքէն, եւ գնաց ի Սուրբ Խաչ կոչեցեալ վանքն, իսկ ի ժողովրդոցն ով ոք որ կամէր գնալ առ նա, համարձակութեամբ գնայր եւ գայր. եւ ահա տեսին զի յաւուր միում եկին բազում զինուորք եւ զօրականք զինուք եւ պատրաստութեամբ, եւ շուրջանակի պատեցին զվանքն, եւ ի հարցանելն տեսողացն պատասխանէին զինուորքն, թէ ի Թուրքաց աշխարհէն չաշուտ է եկեր՝ եւ ահա յայս տեղս է, կամիմք ըմբռնել զնա։ Եւ իբրեւ սուղ ինչ ժամս էանց ի վերայ, եւ տեսին զի ահա եկն Նիկօլ եպիսկոպոսն իւրովք սպասաւորօքն եւ փառօք, եւ ի մերձենալն իւր առ զինուորսն՝ հարցանէր ցնոսա, թէ վասն է՞ր ժողովեալ էք աստ, ասեն զինուորքն. «Ի Թուրքաց աշխարհէն չաշուտ եկեալ է աստ, կամիմք ըմբռնել զնաե, առ որս ասաց Նիկօլ. «Ոչ է մարթ եւ պատշաճ ըմբռնելն ձեր զնա, այլ դուք դարձարուք եւ գնացէք ի տեղիս ձեր, եւ ես գնացեալ տեսանեմ եւ խօսիմ ընդ նմաե, եւ զինուորքն ամենեքեան իսկոյն ցրուեցան եւ գնացին։ Իբրեւ այսպէս եղեւ զրաւ գործոյն, որոյ վասն կարծեցեալ եղն ի ժողովրդոցն Հայոց թէ, ի հնարից եպիսկոպոսին եկեալ էին զինուորքն վասն երկեցուցանելոյ զվարդապետն, իսկ եպիսկոպոսն գնաց առ վարդապետն՝ էառ զնա անտի, եւ եբեր զնա ընդ իւր ի քաղաքն։ Եւ մինչ էր վարդապետն ի քաղաքին, հանապազ գային առ նա աբեղայք եւ այլք ոմանք ի Ֆռանկաց, եւ առնէին հակաճառութիւն ընդ վարդապետին ի վերայ երկու բնութեան եւ մէկ բնութեան, եւ իբրեւ զԵւտիքէական հերձուածովն խոտորեալ զՀայս, եւ ի տգիտութենէ եւ յիմարութենէ մոլորեալ։ Իսկ վարդապետին մտածելով զգործս անցելոյն, եւ խորհելով զապառնւոյն, եւ տեսանելով զներկային, գիտաց զի ո՛չ գոյ ինչ օգուտ, այլ զուր աշխատանք եւ ի նանիր վաստակ, վասն որոյ ելեալ յԻլովայ՝ եւ գնաց զճանապարհ իւր մինչեւ եկեալ եհաս յԷջմիածին առ Մովսէս կաթուղիկոսն, եւ առ այլ վարդապետսն, որ ամենեքեան ցաւագին սրտիւ՝ արտասուաթոյր աչօք սգային վասն ազգին Հայոց, որք էին յԻլով քաղաքին՝ թէ զիա՞րդ լինի փրկութիւն նոցա։
Եւ որպէս Տէրն Քրիստոս ասաց՝ «Նախ զհզօրն կապիցէ եւ ապա զտունն նորա աւար հարկանիցէե [հմմտ. Մատթ. ԺԲ 29, Մարկ. Գ 27], այսպէս արար եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն, զի յետ գնալոյ վարդապետին, որպէս զգազանն տեսլեանն Դանիէլի՝ սկսաւ զամենայն ժողովուրդսն եւ զգանձս եւ զամենայն ինչս եկեղեցւոյն ուտել եւ մանրել եւ զմնացորդսն առ ոտս արկանելծ [Դան. Է 19]։ Քանզի որպէս ի ժամանակս կռապաշտ թագաւորացն ունէին քրիստոնեայքն զհալածանս, այսպէս եւ յայսմ ժամանակի եղեւ ի վերայ ազգին Հայոց բնակելոցն յԻլով քաղաքին. քանզի կարի զօրութեամբ զօրացաւ Նիկօլ եպիսկոպոսն եւ բռնացաւ ի վերայ ժողովրդեանն Հայոց։ Կալնոյր զերիցունս առ ով ոք եւ գտանէր սուղ ինչ վնաս, եւ արկանէր ի բանտ, եւ առնոյր ի նոցանէ զտուգանս զերիս հարիւր եւ չորս հարիւր ղուռուշս, սոյնպէս եւ զիշխանս, որք եւ դատաւորք էին կարգեալք՝ կալեալ տուգանէր։ Եւ հասարակ զամենայն ժողովուրդսն վտանգէր, ո՛չ թողոյր ի թաղել զմեռեալսն՝ վասն գանձի, եւ յորժամ առնոյր գանձս ըստ հաճոյից կամաց իւրոց, ապա տայր զհրաման թաղելոյ եւ տեղի գերեզմանի առ ի թաղել։ Եւ յետ թաղելոյն յորժամ զտապանաքարն ի վերայ գերեզմանին կամէին ձգել, յայնմ պատճառէ միւսանգամ առնոյր գանձս, եւ ապա հրաման տայր ձգել զքարն։ Սոյն պատճառի վասն, եւ պսակք եւ մկրտութիւնք խափանեցան, զորս տարեալ յայլ քաղաքս պսակէին եւ մկրտէին, եւ զմեռեալս յայլ քաղաքս տարեալ թաղէին. եւ զայսոսիկ առնէին ի ծածուկ թարց գիտելոյ եպիսկոպոսին. եւ յորժամ իմանայր՝ մեծաւ ցասմամբ զայրանայր, եւ ըմբռնէր զերէցն եւ զարարօղ արսն բազում խոշտանգանօք չարչարէր՝ եւ ծանրագոյն տուգանս առնոյր։
Եղեւ երբեմն զի զոմն երիտասարդ կամեցան պսակել ի ծածուկ թարց գիտելոյ եպիսկոպոսին, որոյ վասն երեք քահանայք բերին, զի ի տան անդր արասցեն զպսակն. եւ ծանուցեալ եղեւ այս եպիսկոպոսին, որոյ առաքեալ զօրականս ունել զերիցունսն եւ զտեարս հարսանեացն եւ արկանել ի բանտ. սմին իրաց իրազգած եղեալ տեարց հարսանեացն եւ երիցանցն, առ երկիւղէն սկսան թաքչիլ, զոմն յերիցանցն եդին ի մէջ սնդուկի եւ կողպայեցին իբր թէ կահք եւ զարդք կանացի գոլ եւ երկուքն յերիցանցն մտին ի մէջ սօբային, որ շինեալ էին ի մէջ տանն վասն հրավառութեան։ Իսկ զօրականացն ի յուզելն եւ ի խնդրելն զերիցունսն գտին ի մէջ սօբային, հանին զնոսա ի սօբայէն եւ կապեցին ձեռս ի յետս գլխիբաց եւ բոկոտամբ սեւացեալ երեսօք եւ մարմնով, զի մուր սօբային սեւացուցեալ էր զնոսա. եւ այնպէս տարան զնոսա առաջի եպիսկոպոսին։ Եւ եպիսկոպոսն յետ բազմաց անարգանաց եւ սպառնալեաց էարկ գերիցունսն եւ զտեարս հարսանեացն ի բանտ. եւ էառ զչորս հարիւր ղուռուշ յերիցանցսն եւ զչորս հարիւր ղուռուշ ի տեարց հարսանեաց, եւ ապա եթող, որք գնացեալ արարին զհարսանիսն։ Եւ բազում տղայք մեռանէին առանց մկրտութեան, եւ բազումք տղայք կային անմկրտեալք հնգետասան եւ վեշտասանամեայ. բազում հիւանդք առանց հաղորդութեան մեռանէին, եւ բազում մեռեալ մնացին անթաղք յամս բազումս, դնէին զմեռեալսն ի մէջ փայտեայ տապանի եւ լնուին զտապանսն կպրով մինչեւ որ ծածկէր զմեռեալն, եւ դնէին ի ցուրտ տեղիս եւ պահէին. սպասելով այցելութեան Տեառն։ Եւ բովանդակ եօթն Խորհուրդ եկեղեցւոյ եւ ամենայն ժամանակագրութիւն խափանեցաւ. եւ մնացին ողորմելի ժողովուրդքն ի մէջ անհնարին նեղութեանց, առաւել քան զոր ի ժամանակս կռապաշտութեանն։
Ապա ժողովուրդքն յաղագս յոգնակի նեղութեանց իւրեանց բողոք բարձին ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին. վասն զի տէր Սիմօն անուամբ զոմն քահանայ եւ երեւելի այր մի աշխարհական առաքեցին առ կաթուղիկոսն տէր Մովսէս, զի հոգասցէ եւ հնարեսցէ նոցա զփրկութիւն, եւ կաթուղիկոսն գրեաց զնամակս խոհեմականս՝ եւ լի իմաստութեամբ, խոնարհ եւ մաղթողական բանիւ առ թագաւորն Լեհաց եւ առ նորին իշխանսն, եւ առ արքեպիսկոպոսն քաղաքին Իլովայ՝ որ յազգէն Ֆռանկաց, նա եւ առ փափն. եւ խնդրեաց թէ ողորմեցարուք տառապեալ ժողովրդեանն. եւ շնորհեցէք զեկեղեցին յինքեանս՝ եւ մի խափանէք զեօթն Խորհուրդ եկեղեցւոյ. զոր ոչ է պատեհ առնել քահանայից Քրիստոսի։ Իբրեւ հասին նոմոսքս այսոքիկ յԻլով քաղաք, եւ ժողովուրդքն Հայոց տարեալ մատուցին իւրաքանչիւր տեարց՝ թագաւորին եւ այլոց. եւ նոքա հրամայեցին թարգմանել ի գիր եւ ի բարբառ Իլախաց, որոց յընթեռնուլն հաճեալ հաւանէին ամենայն բանից եւ որպիսութեանց. որոց բանից վերայ գթացաւ սիրտ թագաւորին, որում անունն էր Վլատիսլաւ, որ եւ հրամայեաց թէ տուք զեկեղեցին Հայոց յինքեանս, բայց Եզվայիտայք ընդդիմացան եւ ոչ թողին՝ ասելով թագաւորին. «Այս եկեղեցական եւ հոգեւորական գործ է, որ վերաբերի առ փափն, եւ առ արքեպիսկոպոսն. եւ նոքա պարտին հոգալ զսա՝ որոց անկ է եւ պատեհ եւ ոչ քեզ, որ մարմնաւոր թագաւոր ես, վասն որոյ ոչ է քեզ պատեհ խառնիլ յայս գործ՝ որ է հոգեւորե։ Եւ թագաւորն վասն գթալոյ ի տառապանս ժողովրդեանն Հայոց, խնդրեաց յարքեպիսկոպոսէն իւրեանց տալ զեկեղեցին Հայոց. սմին եւս ընդդիմացան Եզվայիտայքն, եւ ոչ թողին տալ։ Եւ վասն առաւել գթալոյ թագաւորին ի վերայ Հայոց ինքն թագաւորն յարեաւ եւ գնաց յեկեղեցին Հայոց՝ զի տացէ զեկեղեցին Հայոց՝ յինքեանս ի Հայս. իբրեւ զայն գիտաց Նիկօլ եպիսկոպոսն, իսկոյն զգեցաւ զգեստս պատարագի, եւ բարձեալ զհաղորդ պատարագին ի վերայ գլխոյ իւրոյ՝ եւ ելեալ եկն ընդ առաջ թագաւորին, որում ի տեսանելն թագաւորին զարհուրեցաւ ի տէրունական խորհրդոյն. եւ ոչինչ զօրեաց առնել, այլ թողեալ զամենայն՝ դարձաւ ի տեղի իւր եւ յապարանս։
Ապա հարկ եղեւ Հայոց գնալ ի Հռոմ առ փափն, զոր եւ բազում աղաչանօք առին թուղթս բարեխօսութեան ի թագաւորէն եւ յարքեպիսկոպոսէն առ փափն, եւ գնացին ի Հռօմ. ետուն ի փափն նախ զխնդրանաց թուղթն Մովսէս կաթուղիկոսին, եւ ապա զթագաւորին եւ զարքեպիսկոպոսին։ Իբրեւ ետես Նիկօլ եպիսկոպոսն թէ ժողովուրդն գնացին ի Հռօմ, գնաց ինքն եւս ի Հռօմ, եւ անդ եւս անիրաւ Եզվայիտայքն ներհակացան Հայոց եւ ձախեցին զբանս նոցա՝ որ ոչ եղեւ տուեալ եկեղեցին Հայոց, որ եւ ունայն դարձան ողորմելի ժողովուրդքն, եւ եկին յԻլով։ Դարձաւ եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն ի Հռօմայ եւ եկն յԻլով. եւ կայր ըստ առաջին կարգին՝ վտանգելով զժողովուրդսն եւ եւս անառակութեամբ։
Թող զառաջինն՝ երկիցս եւ երիցս եւս առաքեցին Իլովացիք քահանայս եւ զերեսփոխանս յԷջմիածին առ կաթուղիկոսն Փիլիպպոս, զի Մովսէս կաթուղիկոսն վախճանեալ էր, եւ Փիլիպպոս կաթուղիկոսն բազում անգամ զանազան կերպիւ թուղթս գրեաց յԻլով. եւ յիւրոց աշակերտաց եւ վարդապետաց առաքեաց յԻլով. սակայն այնու եւս ո՛չ. եղեւ օգնութիւն ինչ Հայոց ժողովրդեանն։ Այլ եւ յԻլովայ քաղաքէն եկեղեցական արք բարեպաշտօնք, որք էին աբեղայք եւ երիցունք, գրոց աշակերտք, վասն այս հալածանացս եկին յԷջմիածին՝ եւ անդէն բնակեալ կացին, որք էին որդիք նշանաւոր արանց յորոց զոմանս ձեռնադրեաց Փիլիպպոս կաթուղիկոսն եպիսկոպոս յԻլովայ, եւ առաքեաց անդ առ ի հովուել զժողովուրդսն, սակայն եւ այնու եւս ոչ եղեւ օգտութիւն ինչ ժողովրդեանն Իլովայ։ Այլ եւ ի սոյն ժամանակի՝ ի կարգէն Դօմինիկոսի Պօղոս անուամբ վարդապետ ոմն, այր իմաստուն եւ երեւելի՝ յազգէն Ֆռանկաց, եկն յերկիրն Նախչուանայ ի մէջ ախթարմայիցն, որք անդ կան, եւ Փիլիպպոս կաթուղիկոսն բազում սէր եւ բարեկամութիւն արար ընդ Պօղոսին այն. վասն օգտի ժողովրդեանն մերոյ եւ փրկութեան եկեղեցւոյն Իլովայ. եւ Պօղոսն այն յետ կատարման գործոյ իւրոյ կամեցաւ գնալ ի Հռօմ, եւ գնալով զճանապարհս իւր հանդիպեցաւ յԻլով քաղաք. եւ Իլովացիք եւս բազում աղաչանօք խնդրեցին ի Պօղոսէ եւ բազում մեծարանս արարին նմա, եւ գանձս եւս յոլովս առ ի թոշակ ճանապարհի ետուն նմա. զի թերեւս օգնութիւն ինչ հնարեսցէ նոցա ի դուռն փափին։ Եւ յորժամ եհաս Պօղոս ի Հռօմ, եւ մինչ նա բանս ինչ բարեխօսութեան վասն Հայոց առաջարկեալ էր, եւ խօսէր ի դուռն փափին՝ վաղվաղակի գնաց զկնի նորա եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն ի Հռօմ ի դուռն փափին. եւ խափանեաց զօգնութիւնն Պօղոսի՝ ձեռնտուութեամբ Եզվայիտացն։ Եւ այսպէս յամենայն կողմանց խափանեցաւ փրկութիւն եւ օգնութիւն տառապեալ ժողովրդեան Իլովայ քաղաքին, եւ ընդ Պօղոսին գնացողքն տրտում եւ ունայն դարձան անտի։ Եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն եւս դարձաւ ի Հռօմայ եւ եկն յԻլով քաղաք. եւ կայր ըստ առաջին վարուց իւրոց. եւ եւս առաւել անառակ։ Եւ զվերոյասացեալ գրեանսն, եւ զսրբութեան անօթսն, եւ զամենայն աւանդս եկեղեցւոյն, զորս վաճառեաց, եւ զորս կաշառս բաշխեաց, եւ զորս ձեռամբ հրէից խորտակեալ արար արծաթ եւ վաճառեաց. եւ զայնքան զբազում եւ զանթուելի զինչսն եւ զգանձսն ցիր եւ ցան արարեալ բնաւին վատնեաց՝ որ ոչինչ մնաց, միայն լոկ դատարկ քարեայ եկեղեցին, զի կեայր անառակ եւ զեղխ եւ շուայտ վարուք՝ յայտնի եւ համարձակ յոչ ումեքէ վեհերելով։ Եւ բազում գրեանք եւ անօթք ի նորին վաճառելոցն եկին յերկիրս Հայոց՝ եւ առ մեզ հասին. զորս վաճառականք գնով առեալ բերին, որ սքանչելի էր տեսողացն։
Եւ ողորմելի ժողովուրդքն Իլովայ, վտանգս եւ չարչարանս բազումս կրեցին, վասն զեօթն խորհուրդս եկեղեցւոյ խափանելոյն. եւ բազում որք երկիւղածք, եւ վրէժխնդիրք հայրենի օրինաց՝ մեկնեցան ի տանց եւ ի տեղեաց, եւ ելեալ ի բնիկ աշխարհէն հեռացան, անջատեալք յընտանեաց եւ յազգաց, պանդուխտք, եւ նժդէհք շրջագայեալք յօտար աշխարհի. եւ այնպիսի կենօք հեծելով եւ յոգւոց հանելով վախճանեցան։ Եւ այլ եւս չարչարանս եւ նեղութիւնս յոգնակի կրեցին ժողովուրդքն Հայոց զի հալածումն մեծ էր ի վերայ նոցա, որք եւ զրկեցան յեկեղեցւոյն իւրեանց, եւ յայնքան ստացուածոցն. եւ զիւրեանց եւս զգանձս վատնեցին ի դրունս իշխանաց եւ թագաւորաց, եւ աստ եւ անդ յուղեգնացութիւնս։ Եւ այնքան աշխատեցան երկոքին կողմանքն, այսինքն Նիկօլն եւ ժողովուրդքն, զի լքան ի բազմորակի հնարագործութեանց եւ ի բազմաժամանակեայ ներհակութեանց. քանզի սկիզբն խռովութեանս եղեւ ի ՌՀԹ. թուին. որ զեկեղեցին յափշտակեաց Նիկօլն, եւ մնացին այնպէս մինչեւ որ հասին ի ՌՃԲ. թիւն մեր։
Յորում ժամանակի տէր Փիլիպպոս կաթուղիկոսն սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի գնաց յԵրուսաղէմ, եւ անտի եկն ի մեծահանդէս քաղաքն ի Կոստանդնուպօլիս, որոյ գալստեան համբաւն հռչակեցաւ ընդ ամենայն տեղիս, նա եւ յԻլով քաղաք եւս եհաս։
Ի սոյն ժամանակի հանճարեղ խորհրդական Նիկօլ եպիսկոպոսն, նկատեալ տեսչութեամբ իւրոց մտաց, թէ ժողովուրդքն այսքան չարչարեցան, եւ ո՛չ կասեցան ի բիրտ կամաց իւրեանց, այլ տակաւին ի նոյն կամս յամառեալ կան, վասն որոյ խորհեցաւ գնալ ի Կոստանդնուպօլիս առ կաթուղիկոսն Փիլիպպոս, զի թերեւս բարձցի յինքենէ անուն բանադրեցելոյ, նա եւ ընկալցի ի նմանէ ի վերայ ժողովրդեանն թուղթ օրհնութեան, եւ առ ինքն հնազանդութեան։ Բայց զի էր դատարկ եւ ունայն ի գոյից, ո՛չ ունէր պաշար ճանապարհի, վասն որոյ խորհէր գտանել սմին հնար, զոր եւ եգիտ այսպիսի կերպիւ։ Եւ էր ի Թօթախ քաղաքի յազգէն Հայոց այր ոմն երեւելի եւ անուանի, որում անունն էր Մահտեսի Մարկոս. որ ետ գանձս յոլովս Սիմոն անուամբ որդւոյ իւրոյ՝ եւ առաքեաց յաշխարհն Իլախաց վաճառականութեան աղագաւ։ Եւ Սիմոնս այս եկեալ եհաս յԻլով քաղաք՝ հանապազ ուտէր եւ ըմպէր եւ կեայր ի խրախութեան, նա եւ եղեւ ծանօթ եւ բարեկամ ընդ Նիկօլ եպիսկոպոսին, զոր եւ խոստացաւ եպիսկոպոսին, եւ ասաց. «Թէ ունիս զկամս գնալոյ առ կաթուղիկոսն, մի հոգար վասն պաշարի, զի որքան եւ պիտոյասցի քեզ դրամ վասն ճանապարհի, զամենայն ես տամե զոր եւ ըստ իւրում խոստմանն ետ եպիսկոպոսին զերկու հազար ղուռուշ նաղտ դրամ. իբրեւ զայն էառ եպիսկոպոսն, ապա ելեալ յԻլովայ եկն ի Բուղդան եւ գնայր առ կաթուղիկոսն Փիլիպպոս։
Զայս տեսեալ ժողովրդականացն Հայոց՝ որ յԻլով, թէ գնաց Նիկօլ եպիսկոպոսն առ կաթուղիկոսն, սահմանեցին եւ նոքա զայր ոմն երեւելի յիւրեանց կողմանէ, որ էր մի ի դատաւորացն Հայոց, որում անունն էր Խաչքօ, գնալ առ կաթուղիկոսն Փիլիպպոս, տուեալ նմա գրեալ թուղթս եւ պատուիրեալ բանս բազումս. եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն եւ Խաչօք դատաւորն՝ որիշ ի միմեանց գնացեալ հասին ի Կոստանդնուպօլիս՝ եւ պատահեցան կաթուղիկոսին։
Եւ ի յոլով աւուրս զկնի բազում խօսից եւ գործոց, կատարումն գործոյն այն եղեւ՝ զի կաթուղիկոսն Փիլիպպոս հրամայեաց, որ բանս չորս գլխով յանձն առցէ Նիկօլ եպիսկոպոսն, եւ զայն ձեռնագրով իւրով դրոշմեսցէ, եւ տացէ Փիլիպպոս կաթուղիկոսին։ Նախ՝ զի զդաւանութիւն Լուսաւորչին, եւ զնորին աթոռակալ հայրապետացն դաւանեալ խոստովանեսցի Նիկօլն, եւ իւր հետեւողքն, այսինքն՝ եկեղեցականք եւ աշխարհականք։ Երկրորդ՝ զի զարարողութիւն Հայաստանեայց եկեղեցւոյ արասցէ եւ իւր հետեւողքն։ Երրորդ՝ զի զկնի վախճանի Նիկօլին՝ ի տեղի Նիկօլին եպիսկոպոս նստողն, ի կաթուղիկոսէն Էջմիածնի լինիցի օծեալ եպիսկոպոս, եւ նորին հրամանաւն նստցի ի նոյն վիճակին, եւ նոյն կաթուղիկոսին հնազանդ եւ հետեւող լիցի։ Չորրորդ՝ զի ինքն Նիկօլն միայն յիշեսցէ զանուն փափին, եւ զայն եւս ի պատարագն միայն, եւ ոչ յայլ ինչ բանս եւ յարարողութիւնս։ Նա եւ մի խառնեսցէ ջուր եւ բաժակ սրբոյ պատարագին, իսկ յեկեղեցական ժառանգաւորաց եւ ի կղերիկոսաց՝ ոչ ոք բնաւ յիշեսցէ զանուն փափին։ Սոյնպէս եւ մի՛ յիշեսցէ զկնի Նիկօլին նստող եպիսկոպոսն զանուն փափին ամենեւին. ո՛չ ի բանս եւ ո՛չ ի գործս՝ այլ միայն Նիկօլն, եւ զայն եւս ի պատարագն միայն։
Եւ վասն յիշելոյ զանուն փափին, Նիկօլն ինքն խնդրեաց ի կաթուղիկոսէն, զի այնմ միայն ներումն արասցէ, քանզի Նիկօլն ասաց թէ, ձեռնագրաւն, զոր եւս տուեալ եմ Ֆռանկաց՝ ի կարգէ լուծանեն զիս, գուցէ մահապարտ եւս առնիցեն, վասն այսորիկ ներեաց կաթուղիկոսն։ Եւ զայս չորս բանս գրեալ ի քարտիսի, կնքով կնքեալ եւ ձեռնագրով դրոշմեալ Նիկօլն ետ կաթուղիկոսին Փիլիպպոսի, եւ կաթուղիկոսն ետ Խաչքօ դատաւորին, զի ընդ իւր տարեալ ի քաղաքն Իլով ի պահեստի ունիցին վասն առ յապայն զգուշութեան։ Եւ ապա կաթուղիկոսն արձակեաց զՆիկօլն ի կապանաց բանադրանաց, եւ ետ նմա նոմոս եպիսկոպոսական իշխանութեան՝ իշխել ի վերայ ժողովրդոցն Իլովայ եւ պատուիրեաց նմա, զի զգաստացեալ ի թափառական եւ ի խէնէշ վարուց իւրոց եկեսցէ ի կրօնս եւ ի բարեշաւիղ ճանապարհս արդարութեան, որ վայել է անուան եւ աստիճանի եպիսկոպոսութեան։ Եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն զամենայն հրամանս կաթուղիկոսին հոգւով չափ եւ յօժար կամօք յանձին. կալեալ, եւ արձակեալ ի նմանէ եկեալ եհաս յԻլով քաղաք։
Եւ ժողովուրդքն Իլովայ համարէին թէ զղջացեալ եւ թողեալ իցէ Նիկօլն զթիւր վարս իւր. բայց տեսանէին զի ի նոյն վարս կայ անփոփոխ. այլ եւ յիշէին զանչափ գանձուցն իւրեանց եւ զանօթոցն վատնումն, եւ զբազմապատիկ նեղութիւնսն՝ զոր հասոյց նոցա եպիսկոպոսն Նիկօլ, այրեալ, խորովեալ տոչորէին սիրտք նոցա։ Վասն այնորիկ ո՛չ կամէին միաբանիլ ընդ նմա, նա եւս առաւել փախչէին եւ կամէին նզով լինիլ ի նմանէ։
Եւ մինչ տակաւին ոչ էր գնացեալ Նիկօլ եպիսկոպոսն ի Կոստանդնուպօլիս։ Փիլիպպոս կաթուղիկոսն ի Կոստանդնուպօլսէ զոմն վարդապետ յիւրոց աշակերտաց՝ որում անունն էր Յօհան վարդապետ, որ էր տեղեաւ յԱրղնւոյ, այր փարթամ իմաստութեամբ, եւ հանճարեղ բանիւ, առաքեաց գնալ յԻլով. զի թերեւս գուն գործեալ հնար իմն փրկութեան գտանիցէ եկեղեցեաց նոցա եւ ի գնալն Յօհան վարդապետին յԻլով, եւ գալն եպիսկոպոսին ի Կոստանդնուպօլիս, ի ճանապարհին պատահեցան միմեանց, եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն ի Յօհան վարդապետէն եւս էառ թուղթ առ կաթուղիկոսն, վասն ինքեան յանձնարարութեան. եւ գնաց առ կաթուղիկոսն ի Կոստանդնուպօլիս։ Իսկ Յօհան վարդապետն հասեալ յԻլով, մնաց անդէն մինչ որ Նիկօլ եպիսկոպոսն եւ Խաչքօ դատաւորն ի Կոստանդնուպօլսէ դարձան եւ եկին յԻլով։
Իբրեւ ետես Յօհան վարդապետն թէ ընդդիմանան ժողովուրդքն եպիսկոպոսին, եւ ոչ կամին հնազանդիլ նմա, սկսաւ միջնորդել ի մէջ ժողովրդեանն ի Նիկօլին՝ վասն բառնալոյ զբազմաժամանակեայ զաղմուկն եւ զխռովութիւնն, եւ զբազում աւուրս բազում խրատով, քարոզիւ, եւ դասիւ եւ առանձնակի խօսելով ընդ ժողովրդեանն եւ ընդ եպիսկոպոսին, բազում ջանիւ եւ յոլով աշխատութեամբ հազիւ թէ կարաց հաւանեցուցանել զժողովուրդն հնազանդել եպիսկոպոսին։ Ապա ի միասին առեալ Յօհան վարդապետն զժողովուրդն եւ զեպիսկոպոսն եբեր եմոյծ յեկեղեցին իւրեանց, զոր յափշտակեալ էր եպիսկոպոսն։ Եւ եղեւ ի մտանել ժողովրդեանն յեկեղեցին, որպէս զխառնումն գառանց ի հօտս ոչխարաց մարց իւրեանց, գոռումն, եւ գոչումն, եւ ողբումն, եւ աղիողորմ լաց եւ փղձկեալ սրտիւ յորդառատ արտասուս հեղուլ ժողովրդոցն յաչաց իւրեանց, մեծաւ հառաչմամբ վասն տարփալի կարօտանաց եւ փափաքանաց՝ որ առ եկեղեցին իւրեանց։ Եւ անդէն յեկեղեցւոջն ի նոյնում ժամուն սկսան Յօհան վարդապետն մխիթարել զժողովուրդն յաստուածային գրոց եւ ի վարուց եւ յօրինակաց սրբոց, յորոյ բանից վերայ զովանայր սիրտ ժողովրդոց, եւ ածեալ ի համբոյր հաշտութեան զամենեսեան ընդ եպիսկոպոսին. եւ ժողովուրդքն եւ եպիսկոպոսն մխիթարեալ ուրախացան ընդ արարս վարդապետին եւ գոհութեամբ օրհնէին զԱստուածն ամենայնի։
Եւ եհաս համբաւ հաշտութեանս առ թագաւորն Լեհաց որում անունն էր Եան Գաժիմիր. քանզի ի քաղաքն Իլով էր թագաւորն յաւուրսս յայսոսիկ, որ եւ կոչեաց թագաւորն առ ինքն զՅօհան վարդապետն եւ առանձին ի սենեկի խօսեցաւ ընդ նմա բանս բազումս. եւ լուաւ պատասխանիս հանճարեղ եւ համեղ բանիւ։ Եւ սիրեաց թագաւորն զվարդապետն եւ զշնորհակալութիւն արար նմա վասն միջնորդութեան եւ հաշտեցուցանելոյն զժողովուրդն եւ զեպիսկոպոսն, եւ զբազմաժամանակեայ խռովութիւնն բառնալոյն։ Եւ մնաց անդէն վարդապետն Յօհան ամ մի ողջոյն եւ ապա դարձաւ եւ եկն ի սուրբ Էջմիածին։ Իսկ ժողովուրդքն Իլովայ եւ Նիկօլ եպիսկոպոսն, կան ի վերայ նոյն պայմանագրութեանն, զոր սահմանեցին Փիլիպպոս կաթուղիկոսն, եւ Յօհան վարդապետն մինչեւ ցայսօր՝ յորում զպատմութիւնս շարագրեցաք ի թուականիս մերում ՌՃԹ, ի Մայիս ամսոյ Ժ. եւ խնդրեսցուք ի Քրիստոսէ, զի առ յապայն եւս խաղաղութեամբ եւ սիրով պահեսցէ ի հաճոյս բարեսէր կամաց իւրոց եւ ի գովեստ անուան իւրոյ օրհնելոյն յաւիտեանս. ամէն։
[ԻԹ]
ԹԷ Ո՞ՐՔ ԵՒ ՈՐՊԷ՞Ս ԵՂԵՆ ՊԱՏՃԱՌՔ ԳՏԱՆԵԼՈՅ ԶՈՃՍ ԵՒ ԶԳԻՏՈՒԹԻՒՆՍ ԱՐՏԱՔԻՆ ԳՐՈՑ ԵՒ ԶԱՐՈՒԵՍՏՍ ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՆՈՐՈԳԵԱԼ ՍՓՌԵՑԻՆ Ի ՎԱՐԴԱՊԵՏՍ ՀԱՅՈՑ, ՈՐ ԲՆԱՒԻՆ ԲԱՐՁԵԱԼ ԵՒ ԱՆՀԵՏ ԷՐ ԼԵԱԼ
Արդ՝ ի հին եւ ի վաղեմի ժամանակաց կայր դասատուն վարդապետաց ի քաղաքն Բաղէշ, ի վանքն՝ որում անուն Ամրդօլ ասեն, որ յաջորդելով մի զմի եհաս մինչեւ ի ժամանակս հարց մերոց։ Յորում ժամանակի էր յաջորդ եւ առաջնորդ, պետ եւ գլուխ վարդապետաց տեղւոյն այնմիկ ոմն վարդապետ Բարսեղ անուն, որ էր այր երեւելի եւ մեծանուն, եւ յոլով աշակերտաց տէր. եւ նոյն վանքն Ամրդօլու յառաջագոյն խրթին եւ յոռի շինեալ էր եւ այն եւս խարխալեալ էր ի հնութենէ, սա զամենայն շինուածսն միահաղոյն քակեաց, եւ ինքն վերստին հիմնարկեալ շինեաց եւ կատարեաց զբովանդակն, զեկեղեցին եւ զտներն եւ զայլն, որ ի նոսա։
Այլ եւ էր ինքն Բարսեղ վարդապետն ի գաւազանէն՝ որ ի Տաթեւացւոյն յառաջ եկեալ եւ՛ սերեալ, այսպիսի կարգաւ։ Նախ՝ Գրիգոր Տաթեւացին, նորին աշակերտ Դանիէլ. նորին՝ Յովհաննէս Համշէնցին. նորին՝ Չորթան Գրիգոր Արճիշեցին. նորին՝ Ներսէս, որ Մատաղ ասի. նորին՝ Ներսէս Բաղիշեցին. նորին՝ Ներսէս Ամկեցին. նորին՝ Բրգութ Յովհաննէս Ոստանցին. նորին՝ Բարսեղ Գաւառցին, որ է այս Բարսեղս, որոյ վասն բանս է։ Սորին աշակերտ Մոկացի Ներսէս ի գեղջէն Ասկնջաւսայ, զորոյ մականուն Բեղլու ասեն, զի մեծ էր բեղն։ Սորին աշակերտ Մելքիսէթ Երեւանցի, ի գեղջէն՝ որում անունն էր Վժան։
Արդ՝ այս Բարսեղ վարդապետս յինքենէ իսկ գիտակ էր թէ, գիտութիւն արտաքին իմաստից եւ քերականութեան ո՛չ գոյ ի մէջ վարդապետացն Հայոց, եւ ինքն մեծաւ տարփանօք ըղձայր թերեւս հասանել այնմ գիտութեան, ոչ միայն վասն իւր, այլ մանաւանդ վասն ազգին, զի արծարծեալ սփռեսցի ի մէջ ազգիս Հայոց, որպէս զի ամենեքեան հասցեն այնմ շնորհաց եւ գիտութեան։ Վասն որոյ յարաժամ առեալ ի ձեռս իւր զարտաքին գիրքն, եւ թէպէտ ոչ գիտէր, այլ անյապաղ եւ անձանձիր ընթեռնոյր. էր զի ուրեք ուրեք հասանէր ի վերայ տեսութեան, եւ մտաց բանին, եւ էր զի ոչ. բայց նա ամենայն ջանիւ առանց ձանձրանալոյ միշտ ընթեռնոյր։
Եւ որպէս Տէրն Քրիստոս յառակս երեք նկանակին ասաց, թէ ոչ տացէ վասն բարեկամութեան, սակայն վասն ժտութեան յարուցեալ տացէ նմա զինչ եւ խնդրեսցէ[Ղուկ. ԺԱ, 8], այսպէս եւ սմա ետ. որ անդադար եւ անձանձիր տքնութեամբ յար հանապազ կացեալ ի դուռն իմաստից գիտութեան բաղխէր զցայգ եւ զցերեկ աղօթիւք եւ ընթերցմամբ։ Իսկ աղբիւրն եւ տուողն ամենայն իմաստութեան Սուրբ Հոգին Աստուած, որ բերանով Էակցին իւրոյ խոստացաւ, թէ. «Խնդրեցէք, եւ տացի ձեզ, բաղխեցէք, եւ բացցի ձեզ, հայցեցէք, եւ առնուցուքե [Ղուկ. ԺԱ 9-10, Մատթ. Է 7-8], տեսեալ զանդանդաղելի զկանխելն եւ զբաղխելն սորա, շնորհեաց սմա զխնդրելին. զի ետ տեսութիւն եւ հանճար մտաց սորա՝ խելամուտ լինել բառին եւ ոճոյն, եւ շաւղաց արտաքին գրոց, առանց ուրուք առաջնորդելոյ եւ ցուցանելոյ բնաւ։
Քանզի նախ սկիզբն արար «Սահմանաց գրոցնե, կարդայր մինչեւ ցվերջ պրակին, եւ դարձեալ դառնայր ի սկիզբն պրակին, այնքան կարդայր եւ դառնայր, մինչեւ ամենայն որպիսութեանցն տեղեկացեալ լինէր՝ եւ ապա անցանէր եւ միւս պրակն, այսպէս առնելով մինչեւ ի տասն պրակն «Սահմանացնե կարդաց, եւ վերահասու եղեւ՝ որ այլոց եւս կարէր ուսուցանել։ Եւ ապա թողեալ զ«Սահմանքնե էանց ի Պորփիւրն, տեսանել եւ փորձել զնորին եւս զորպիսութիւն, եւ սկսաւ մեծաւ ջանիւ ընթեռնուլ եւ մտածութեամբ խոկալ. եւ ի բազում աւուրս յոգնակի աշխատութեամբ ընթեռնլով եւ դառնալով ի Պորփիւրէն՝ զսեռն եւ զտեսակն եւս եգիտ շնորհօք սուրբ Հոգւոյն։
Եւ յաւուրս ծերութեան իւրոյ այս Բարսեղ վարդապետս կոչեաց զամենայն աշակերտս իւր առաջի իւր, եւ զոր ինչ եւ գտեալն էր իմաստութիւն յարտաքին գրոց, դաս ասաց նոցա, զոր նոքա ամենեքեան ի միտ առին, եւ ուսան, եւ ապա սկսաւ խօսել ընդ նոսա եւ պատուիրել. «Որդեա՛կք իմ սիրեցեալք, զորս հոգեւոր երկամբք ծնայ ի Տէր, զի նախնի վարդապետաց գրեանց մէջն՝ զորս յիշեն սեռ, տեսակ եւ տարբերութիւն, եւ յատուկ, եւ պատահումն, եւ ստորասութիւն, եւ բացասութիւն, որոց բազմաց եւ յոլովից պատահեալ էք ի մէջ «Պարապմանց գրոցնե եւ «Գանձուց գրոցնե, եւ «Առ որսե գրոցն, եւ այլոց այսպիսեաց, թէպէտ եւ ընթեռնումք, եւ անցանեմք, այլ թէ զի՞նչ են սոքա, եւ սոցին հետեւմունքն, եւ բոլորն եւ մասունքն, եւ այլ որպիսութիւնքն մեք ոչ գիտեմք. եւ հարկ է վարդապետաց՝ որ սոցին ամենեցուն քաջ գիտակ գոլ, զի թարց սոցին գիտութեան, թէպէտ ընթեռնու ոք, զինչ եւ ընթեռնու, եւ կարծէ իմացեալ զնա, այլ ոչ է իմացեալ ըստ պատշաճին եւ պարտին. զի ամենայն իմաստութեանց եւ գրոց, ներածութիւնք սոքա են, եթէ նրբին եւ թէ արտաքնոց։
Վասն որոյ իբրեւ զանդառնալի կտակ մահու պատուիրեմ ձեզ, եւ մանաւանդ ծանր եւ անբառնալի հարկ ի վերայ ձեր դնեմ, զի որպէս զիս տեսիք, զի հանապազ ընթեռնուի զայս գիրս, եւ բազում խոկմամբ մտածէի, եւ երկնէի, այնքան մինչեւ գտանէի զտեսութիւն բանին. եւ զոր ինչ եւ գտի շնորհելովն Տեառն, զայն ամենայն ահաւասիկ դաս ասացի ձեզ։ Եւ այժմ մեծաւ հարկիւ պատուիրեմ ձեզ, զի եւ դուք այսպէս առնիցէք, որքան եւ իցէք կենդանի. եւ զայս՝ զոր եւս դաս ասացի ձեզ, հանապազօր կարդացէք, եւ ի վերայ սորին դուք եւս աճեցուցէք, ընթեռնլով եւ յառաջ գնալով. եւ զոր ինչ եւ տացէ ձեզ Աստուած Սուրբ Հոգին զյինէն ուսեալն եւ զձեր գտեալն, ձեր աշակերտելոցն դաս ասացէք. եւ միշտ վարժեցէք զնոսա ի նոյն՝ մինչեւ ունակասցի ի միտս նոցա, եւ դուք եւս պատուիրեցէք ձերոց աշակերտելոցն՝ զի ըստ այսմ օրինակի արասցեն. եւ այսպէս յորդւոց որդիս առնելով՝ հաւատամ ի Տէր, զի բանայ եւ ցուցանէ զամենայն ճանապարհս եւ զդրունս չքնաղ եւ պանծալի գիտութեանս այսմիկե։ Արդ՝ լուսընկալ հոգի Բարսեղ վարդապետ ըստ ասացելումս պատճառ եղեւ գտանելոյ արտաքին գրոց գիտութեան, եւ այսպէս պատուիրելով յաւելաւ առ հարս իւր եւ հանգեաւ ի Քրիստոս, եւ եդին զնա ի հանգիստ գերեզմանի ի նոյն վանքն Ամրդօլայ, զոր ինքն նորոգեաց, որոյ հանգստեան տեղի ընդ սրբոց եւ երանելեաց եղիցի. ամէն։
Եւ ըստ պատուիրելոյ երջանիկ վարդապետիս Բարսղի՝ երեք ոմանք յաշակերտաց սորին արարին, որք էին ի Մոկաց գաւառէն, միոյն անունն Յովսէփ, ի գեղջէն որում անունն է Ոզմի. եւ միւսոյն՝ Հայրապետ եւ սորին եղբօրորդւոյն՝ Ներսէս, որք էին ի գեղջէն որոյ անունն է Ասկնջաւս։ Եւ այս Ներսէսս, Բեղլու Ներսէսն է, զոր ի կարգ վարդապետացն յիշեցաք ի վեր անդր։ Այս Ներսէսս յոլով աշխատեցաւ՝ եւ առաւելացոյց քան զԲարսեղ վարդապետն եւ քան զընկերս իւր։ Եւ ապա ի միտս իւր եկեալ Ներսէս վարդապետս եւ խոկմամբ ի միտ ածեալ զամենայն ունայնութիւն կենցաղոյս, եւ զպատաղմունս սորա՝ եւ զպատրանս մեծութեան, զղջացաւ յաշխարհէ՝ եւ լքեալ թօթափեաց յինքենէ զաշխարհս, եւ զամենայն վայելչութիւնս սորին. քանզի Մեծ անապատն նոր էր շինեալ եւ հաստատեալ, զորոյ զպատմութիւնն կանխաւ ճառեցաք, եւ ի նմին պատմութեան Ներսէս վարդապետի յիշումն արարաք, եւ այն յիշեալ Ներսէսն այս է. եւ սորա լուեալ զառաքինական ճգնութիւնս միաբանից Մեծ անապատին, ելեալ գնաց անդ։ Եւ ի միաբանից Մեծ անապատին ոմանք աբեղայք սկսան դաս առնուլ զարտաքին գիրքն ի Ներսէս վարդապետէն. եւ վասն զի գործնական առաքինութիւնն յարգոյ, եւ նախապատիւ էր առ նոսա, զի հոգիս զարդարելոյ փոյթ ունէին եւ ոչ զբան, սորին վասն ոմանք ի դաս առնողացն յետս կացին. բայց ոմն աբեղայ տէր Մելքիսէթ անուամբ՝ որ էր յԱրարատեան աշխարհէն, ի գեղջէն զոր Վժան ասեն, սա ոչ թուլացաւ յընթերցմանէ արտաքին գրոց, եւ ոչ մեկնեցաւ ի Ներսէս վարդապետէն, այլ ցորքան ժամանակս եկաց Ներսէս վարդապետն ի Մեծ անապատն, եկաց անդէն եւ տէր Մելքիսէթն. եւ յորժամ ելեալ Ներսէս վարդապետն գնաց յերկիրն Վասպուրականի ի Լիմ կոչեցեալ կղզին, որ է ի մէջ ծովուն, եւ շինեաց անդ անապատ, այս տէր Մելքիսէթս եւս գնաց ընդ Ներսէս վարդապետին ի Լիմ։
Եւ յորժամ ժողովեցան յոլովք՝ եւ բազմացան միաբանք տեղւոյն, հինգ այլ եւս եղբարք միաբանեցան ընդ տէր Մելքիսէթին՝ եւ ամենեքեան ի ձեռս առին գիրս արտաքինս՝ եւ սկսան ջանիւ կարդալ։ Եւ յայտ արարեալ նշանեցին յաւուրն ժամ մի առ ի միասին ժողովելոյ, որպէս զի իւրաքանչիւր ոք ի hոցունց՝ զոր ինչ եւ գտեալ իցէ ի բանից գրոց անդէն ամենեցուն յայտնեսցէ, զի այլքն եւս ուսցին, որով աճեալ եւ արծարծեալ առաւելասցի գիտութիւնն այն, եւ այսպէս արարին զամս երկուս, եւ յայնմ հետէ միաբանեալ եղբարքն ձանձրացեալք յետս կացին յընթերցմանէ արտաքին գրոց, զի աշխատութիւնն յոլով էր, եւ մխիթարութիւնն սկսաւ, զի տակաւին ո՛չ էին թագաւորեալ ի վերայ բանին, եւ զճաշակ քաղցրութեան ոչ էին առեալ. որով ամենայն աշխատութիւնքն նուաստ եւ երկրորդ նմին տեսանի, ըստ վկայելոյն Դաւթի Փիլիսոփային։
Բայց տէր Մելքիսէթ՝ ոչ եթող զարտաքին գիրքն, եւ ոչ թուլացաւ ի նորին ընթերցմանէ, այլ անդադար տքնութեամբ զցայգ եւ զցերեկ ընթեռնոյր եւ մտածէր, եւ բերեալ առ Ներսէս վարդապետն ցուցանէր, եւ հարցանէր թերեւս ուղիղ իցէ գտեալն բան։ Եւ ընդ բազմաջան ընթերցմանն, զոր առնէր ի խոկայր ցանգ. հանապազ ի տեսական իմաստութիւնն, եւ զգործնական առաքինութիւնն եւս ընդ նմին ի միասին բարձեալ տանէր. զի զկարգ անապատին հաւասար ընդ հասարակ եղբարցն անպակաս կատարէր. նա եւ գերագոյն քան զնոսա, ի գիշերի կանխէր յաղօթս եւ ի պաղատանս առ Տէրն եւ տուողն ամենայն իմաստութեան ի Տէր Աստուած, բանալ նմա զդուռն իմաստութեան գրոց՝ եւ խելամուտ առնել նորին հանճարոյ։
Եւ զոր ինչ վասն նախ ասացեալ վարդապետացն պատմեցաք՝ սա բազմապատիկ առաւել քան զնոսա, երկս եւ աշխատութիւնս կրեաց ի վերայ արտաքին գրոց, զի թող զայլ ժամանակսն, զոր ընդ ընկերացն, եւ կամ չափաւոր ճգնութեամբ զտքնութիւն կրեալ էր, այլ յատուկ տասն ամ առանց թուլանալոյ եւ ներելոյ ինչ, զմարմինն իւր ի խաչ բարձեալ՝ կարեօք եւ ցանկութեամբ հանդերձ ըստ Պօղոսի [հմմտ. Գաղ. Ե 24]. եւ քան զայս եւս առաւել յամս երկուս յօրն մէկ հաց ճաշակեալ եւ ո՛չ այլ ինչ։ Եւ յայն երկու ամն ամենեւին լուռ եկաց եւ ընդ ումեք ո՛չ խօսեցաւ, այլ ընդ Աստուած՝ եւ ընդ գրոց իմաստութեան. եւ ամենեւին մերձ հրոյ ո՛չ գնաց, եւ ճրագ եւ կամ լոյս ի խուղն իւր ոչ տարաւ, այլ միշտ ի տուէ գիրս վերծանէր եւ ի գիշերի խոկայր։
Իսկ անքննելին յամենայն էից Սուրբ Հոգին Աստուած՝ որ քննէ զամենայն եւ զխորս Աստուծոյ [Ա Կոր. Բ 10], հայեցեալ յանդառնալի յոյսն եւ յանձանձիր խնդրելն նորա, եհեղ առ նա զշնորհս իմաստութեան եւ գիտութեան, եւ պարգեւեաց զխնդրելն, յաղագս ստէպ ժտելոյ նորա, եւ ըստ առակելոյ իւրոյ Էակցին Տեառն Յիսուսի [Յովհ. ԺԶ 23-41]։
Քանզի գիտութեան ամենայն արտաքին գրոց անտարակոյս ի վերայ հասեալ գիտող եղեւ. «Սահմանացնե, Պորփիւրին, «Ստորոգութեանե, «Պերիարմենիասինե, «Աշխարհացնե, «Առաքինութեանե, «Վերլուծականինե։
Այլ եւ զամենայն ազգաց տօմարն՝ որոց պատճէն գրեալ կայ ի միջի մերում, քաջ եւ անտարակոյս եհաս ամենայնի, գիտելով զսկիզբն եւ զպատճառն եւ զամենայն հետեւմունս նոցա։ Այլ եւ քերականութեան գիտութեան եղեւ տեղեակ եւ գիտող առաւել քան որք էին ի ժամանակին։
Արդ՝ ոչ թէ այս միայն է շնորհք եւ գիտութիւն նորա՝ զոր պատմեմք, քանզի յԱստուածաշունչ գրոց, եւ ի բանից վարդապետաց, կարի յոլով բան ի բերան առեալ էր որ հանապազ քաղէր։ Այլ զայս արտաքին գրեանս յայն սակս յիշեմ եւ շնորհակալ լինիմ նմա, զի զայսպիսի այլաշաւիղ, եւ այլատեսակ, եւ այլանուն, եւ անընտել բանս, առանց վարժողի եւ թարց ուրուք ուսուցանողի՝ իւրովի եգիտ զամենայն ի սկզբանէ մինչեւ զկատարածն։
Եւ ի կատարել մարմնոյ հասակին քան զոր առաւել կատարեալ էր իմաստութեան եւ հոգւոյ հասակն, կամովք իւրովք վարդապետն Ներսէս եւ վկայութեամբ ամենայն եղբարց անապատին, յառաջ կոչեաց զնա ի բարձրագոյն տեղի եւ ի պատիւ ըստ հրամանի Տեառն, թէ. «Բարեկամ ի վեր մատիրե [տե՛ս Ղուկ. ԺԴ 10], եւ շնորհեաց նմա զգաւազան վարդապետութեան, որ յարաժամ քարոզութեամբ աղբերաբար իմաստութեան ջրով մխիթարեալ զովացուցանէր զլսողսն։
Եւ յաւուրս ժամանակին այնմիկ, Մովսէս վարդապետն՝ որ եղեւ կաթուղիկոս Էջմիածնի, այն ինչ նոր սկսեալ էր նորոգութիւն սուրբ Աթոռոյն Էջմիածնի եւ շինութիւն պարսպին, եւ համբաւ նորոգութեան սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի, եւ Մովսէս վարդապետի կաթուղիկոսութեանն հրատարակեալ էր ընդ ամենայն աշխարհ, որ առ ամենեքեան տենչացեալ գային ի տեսութիւն նոցին. այսու աղագաւ Մելքիսէթ վարդապետ ելեալ ի Լմայ անապատէն եւ եկեալ ի բարձրագահ աթոռն ի սուրբ Էջմիածին. եւ երկրպագեաց քրիստոսակոխ սրբոյ տեղւոյն եւ տաճարին, եւ հանդիպեցաւ տեսութեան Մովսէս կաթուղիկոսին, եւ նորին աշակերտացն, յորոյ գալստենէ ուրախութիւն անպատում եղեւ ամենեցուն։
Եւ լինէր յորժամ Մելքիսէթ վարդապետն կանխէր ի դաս եւ ի քարոզ, իբրեւ զյորձանս ուղխից եւ հեղեղաց ընթանայր բանն ի բերանոյ նորա, յորոյ իմաստութիւնն ամենեքեան ապուշ եղեալ՝ հիանային եւ բաղձային։
Եւ յաւուրսն յայնոսիկ Մովսէս կաթուղիկոսն զմեծ աշակերտն իւր զԿեսարացի Խաչատուր վարդապետն՝ եղբարբք ոմամբք առաքեաց ի Լէհաց աշխարհն յաղագս նուիրակութեան սուրբ Էջմիածնի. եւ վասն զի ո՛չ ընդդիմակայ ախոյեանի պատահեալք էին եղբարքն՝ որք ընդ Խաչատուր վարդապետին, վասն որոյ ի միտս իւրեանց կարծէին զինքեանս գիտնականաս եւ կարողս ոմանս գոլ։ Եւ անդ յԻլով քաղաքի՝ յազգէն Ֆռանկաց պատրիք ոմանք եկին առ աշակերտսն Մովսէսի վասն հակաճառութեան, եւ հարցին նոքա ցմերսն նախ ի քերական արհեստէն, եւ ասացին՝ «վարեմե բառս անո՞ւն է թէ բայ, եւ մերքն անհմուտ գոլով զայլ եւ այլ պատասխանիս ասէին. յայնժամ նոքա քամահելով եւ ծիծաղելով այպն արարեալ են զմերովքն եւ ի բազում աւուրս վասն հակաճառութեան այսպէս են արարեալ։ Յայնժամ մերքն ի սիրտ եւ յոգի խոցեալք են. եւ իմացեալ թէ զայն, զոր գիտեն, ո՛չ է գիտութիւն, այլ պարտ է նոցա զարտաքին գիրքն կարդալ եւ անդէն ի մտի եդեալ են հաստատութեամբ, թէ գնամք յԷջմիածին առ Մելքիսէթ վարդապետն, զայլ ամենայն ինչ թողեալ՝ արտաքին գիրքն կարդամք ի նմանէ։ Եւ յորժամ հասին յԷջմիածին առ ժամայն սկսան ի նոյն գործն ձեռն արկանել, եւ ոմանք եւս յեղբարց ի միաբանիցն Էջմիածնի, ընդ նոսին յարեցան ի դաս առնուլ։ Եւ յորժամ միաբանեալ եղբարքն եկին առ Մելքիսէթ վարդապետն, եւ սկսան դաս առնուլ, նախ՝ զքերականութիւնն դաս առին, զկնի նորա զ«Սահմանքնե սկսան, եւ ապա զՊորփիւրն, զ«Ստորոգութիւնե, զ«Պերիարմենիասնե, զ«Աշխարհացնե, զ«Գովելինե զկնի սոցա ամենեցուն զամենայն ազգաց տօմարսն։
Եւ ի զրաւ այսմ ամենայնի, զոր դաս ասաց Սելքիսէթ վարդապետն աշակերտեալ եղբարցն, յայնժամ մեծաւ ցնծութեամբ եւ բերկրեալ հոգւով համբարձեալ զձեռս իւր յերկինս սկսաւ գոհանալ զԱստուծոյ՝ եւ փառաւորէր եւ շնորհս խոստովանէր զՏեառնէ, եւ ասէր աշակերտեալ եղբարցն. «Ոչ այլ ինչ խոկումն կամ մտածութիւն գոյր ի սիրտ իմ, բայց միայն վասն իմաստութեանս այսմիկ, զոր բազում եւ անթուելի չարակրութեամբ հազիւ թէ, գտի, եւ այն եւս շնորհելովն Տեառն, երկնչէի թէ առանց ումեք ուսուցանելոյ մեռանէի, եւ այս պանծալի եւ չքնաղ գիտութիւնս ընդ իս ի հող մտեալ ամփոփիւր. բայց արդ՝ որովհետեւ դաս ասացի ձեզ, եւ զընկալեալն ի Տեառնէ զարծաթ բանին արկի ի սեղանաւորսդ [հմմտ. Մատթ. ԻԵ 27] այսուհետեւ փոխանակ տրտմութեան՝ ունիմ մխիթարութիւն, զի թէպէտ ես մեռանիմ, այլ սերմանեալն առ ձեզ բան Տեառն մնայ յաշխարհի. եւ զոր ինչ ես յամս հնգետասան, եւ այլ աւելի, մեծաւ տաժանմամբ հազիւ թէ կարացի գտանել, արդ՝ հեշտ եւ դիւրին յամիսս ութ ձեզ ընձեռեցի։ Բայց խնդրեմ ի ձէնջ, եղբարք իմ սիրեցեալք ի Տէր, որպէս պատուիրեցին մեզ նախնի վարդապետքն մեր կտակ արարեալ եւ հարկ եդեալ ի վերայ մեր, նոցին նման եւ ես այսօր ձեզ պատուիրեմ, եւ զնոյն հարկ դնեմ ի վերայ ձեր, զի մի՛ թուլանայցէք՝ եւ մի՛ տայցէք հանգիստ աչաց կամ նինջ արտեւանաց, այլ բուռն առեալ զշաւիղս իմաստութեանս այսմիկ, եւ յաւուրս կենաց ձերոց անդուլ եւ անդադար աշխատեցէք ի վերայ սորին մինչեւ ցօր վախճանի ձերոյ։ Եւ ես յուսամ ի Սուրբ Հոգին Աստուած, յաննախանձ պարեւատուն, զի բազմապատիկ առաւելեալ արդիւնաւորեսցէ զձեզ շնորհօք քան զմեզ, եւ զօր ինչ պարգեւեսցէ ձեզ, աննախանձարար ուսուցէք այլոց խնդրողաց՝ ով ոք եւ իցէե։
Յետ այսորիկ անկաւ ի մահիճս հիւանդութեան Մելքիսէթ վարդապետս, քանզի վասն առաջին վշտամբեր ճգնութեանցն, զոր ի Լմայ անապատին դիմակայեալ տեւեալ էր ցրտոյ եւ սառնամանեաց ձմերայնոց. ձուրտ քամի ունակացեալ էր ի մարմնոջ նորա, յորմէ պատճառէ ստէպ ստէպ հիւանդանայր. յայն սակս հաճեցուցեալ եղբարքն զՍելքիսէթ վարդապետն, եւ բերին ի վերայ նորա բժիշկ, զի թերեւս բժշկական դեղօք փարատեսցէ զցուրտն ի նմանէ. իսկ բժշկին անհմուտ գոլով՝ յոլովագոյն ի գործ էարկ զջերմ դեղն ի մարմին նորա, յորմէ պատճառէ չորացեալ խշկեցան ամենայն մասունք ներսին փորոտեաց նորա. քանզի ուժգին ջերմութիւն դեղոյն այրեաց զմասունս ներքին անդամոց նորա, զսիրտ, զլեարդ, եւ զթոք, եւ զայլ մասունս, որով հիւծեալ մաշեցան ամենայն միսք անդամոցն, եւ այնու հիւանդութեամբ վճարեաց զկեանս զայս, եւ գնաց առ վերին իմաստութիւնն՝ ի Տէրն Քրիստոս։
Եւ եղեւ վախճան բազմաշխատ վարդապետիս Մելքիսէթի յԵրեւան քաղաքի, ի վանս դամբարանի սրբոյ առաքելոյն Անանիայի, եւ տարեալ զնա ի հանգիստն հասարակաց՝ ի բլուրն, զոր անուանեն Կոզեռ. զի վասն գերեզմանի Կոզեռ վարդապետին, որ անդ է՝ այնպէս կոչեն զբլուրն, եւ անդ մերձ գերեզմանի Կոզեռ վարդապետին պատրաստեցին հանգիստ, եւ անդ հանգուցին զպատուական եւ զսրբասնունդ նշխարս մարմնոյ նորա, եւ գրեցին զանունն ի վերայ տապանին. եւ եղեւ վախճան սորին ի ՌՁ. թուականիս մերում։ Եւ ի սկիզբն ճառիս զոր ի կարգս վարդապետացն յիշեցաք զԳաւառացի Բարսեղ վարդապետն, եւ սորին աշակերտ Մոկացի Բեղլու Ներսէսն, եւ սորին աշակերտ Երեւանցի Սելքիսէթն ի Վժան գեղջէ. այն Մելքիսէթն այս է՝ զորոյ զպատմութիւնն ճառեցաք. որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, եւ աղօթիւք նորա Տէր մեզ ողորմեսցի. ամէն։
Իսկ այնք եղբարք՝ որք միաբանեցան եւ դաս առին զարտաքինն ի Մելքիսէթ վարդապետէն, թէպէտ եւ ամենայն ոք ջանաց եւ աշխատեցաւ եւ կարդաց ըստ իւրում կարի, բայց մի ոմն ի նոցանէ Սիմէօն անուամբ աբեղայ, նորոգ երիտասարդ, որ էր ազգաւ Ջուղայեցի, որք այժմ բնակեալ են ի Սպահան քաղաքի. այս Սիմէօնս յոյժ առաւելացոյց։ Վասն զի այն զոր կանխաւ պատմեցաք, թէ աշակերտքն Մովսէս կաթուղիկոսի գնացեալ յԻլով քաղաք պատահեցան հակաճառութեան Ֆռանկաց, ընդ որս էր եւ այս տէր Սիմէօնս. որոյ վասն եւ այժմ ի ժամանակս առնլոյ դասին կարի յօժարութեամբ եւ ջերմեռանդ սրտիւ եւ պասքատոչոր կարօտիւ առնոյր զդասն՝ եւ յարաժամ կարդայր։ Իբրեւ վերջ եղեւ դասին՝ ելեալ տէր Սիմէօնս յԷջմիածնէ գնաց ի Սպահան քաղաք. քանզի տէր Սիմէօնիս վարդապետն, որ էր Կեսարացի Խաչատուր վարդապետն, որ յոլով հարանց վարք եւ ժամագիրք տպագրեաց, այս Խաչատուր վարդապետս, ի Մովսէս կաթուղիկոսէն առաջնորդ կարգեալ էր Ջուղայեցւոց ժողովրդեանն, որք ի Սպահան քաղաքին էին։ Յետ աւարտման դասին էառ զտէր Սիմէօնն եւ գնաց ի Սպահան քաղաք ի վանս իւր՝ զոր ի մէջ Ջուղայեցւոցն շինեալ էին՝ եւ Խաչատուր վարդապետս զամենայն աշակերտս իւր ի մարմնական գործոց յապահով պահէր, վասն որոյ եւ աշակերտքն միշտ եւ հանապազ ի կարդալ եւ յընթեռնուլ կային։ Եւ մանաւանդ ի վերայ տէր Սիմէօնիս առաւել գութ եւ խնամ ունէր, որոյ խնամարկութեամբն տէր Սիմէօնս կարի առաւել աճեցոյց զուսումն իւր, զի զարտաքինն՝ զոր դաս էր առեալ՝ յառաջ եբեր եւ սկսաւ կարդալ կարգաւ, եւ մտախոհ լինէր զցայգ եւ զցերեկ անդուլ եւ անդադար տըքնութեամբ, ոչ տալով հանգիստ աչաց, եւ ոչ նինջ արտեւանաց։ Այլ եւ ինքն տէր Սիմէօնս ի բնէ ունէր միտս սուր եւ ծննդական, եւ այս արտաքին իմաստութեանս կարդալն եւս պատահեցաւ նմա ի տիս երիտասարդական հասակին՝ որ առնու եւ պահէ եւ աճեցնէ. եւ ջան, եւ երկն, եւ վաստակն անչափ էր, զոր կրէր յընթեռնուլն, զի բերանն յընթերցմանէ, եւ միտքն ի խոկմանէ ոչ կայր պարապ ամենեւին, ի տան, ի ժամատեղ եւ ի դուրս՝ ուր եւ լինէր։
Եւ զամս երիս ի յընթերցումն եւ ի խոկումն կապեալ ունէր զինքն բազում ջանիւ եւ յօժարութեամբ, այլ եւ մեծաւ պաղատանօք եւ արտասուօք խնդրէր ի հեշտալուր Տեառնէ, զի արժանի արասցէ զինքն այնպիսւոյ չքնաղ եւ պանծալի եւ գերադրական իմաստութեան. զի իբր զմոլի իմն առայն իմաստութիւն բեւեռեալ ունէր զտարփումն ցանկական մասին։
Եւ ի բազմաժամանակեայ եւ ի մշտաջան աշխատութենէն, յաւելաւ տեսական իմաստութիւն ի միտս սորա շնորհօքն սրբոյ Հոգւոյն Աստուծոյ, որ հանապազ զարդարէ զեկեղեցիս Քրիստոսի ըստ բազմազան շնորհաց իւրոց. որպէս ուսուցանէ նորին առաքեալն սուրբն Պօղոս, թէ ումեմն ի Հոգւոյն տուեալ է բան իմաստութեան, այլում՝ բան գիտութեան, եւ այլն[Ա Կոր. ԺԲ 8]։ Արդ նոյն Սուրբ Հոգին պարգեւեաց սմա բան վճիտ եւ գերապանծ եւ շնորհալի ի քարոզութիւնս, ի հակաճառութիւնս, եւ մեկնութիւնս Աստուածաշունչ գրոց, կամ արտաքին գրոց, ի բնական քննութիւնս, եւ ի փիլիսոփայական արուեստս, անհամեմատ եւ գեր ի վերոյ եղեւ քան զամենայն վարդապետս ժամանակիս այսր, որ ամենեքեան խոնարհեալ առ նա ուսանէին ի նմանէ դասիւ եւ այլ կերպիւ։ Եւ վասն զի ի մայրաքաղաքն ի Սպահան գոլով սոցա, որ բուն մայրաքաղաքն է Պարսից, յորմէ ազգէ արք փիլիսոփայք գային եւ հարցաքննութիւն եւ հակաճառութիւն առնէին. եւ տէր Սիմէօնս զամենայն եկողս հիացուցանէր փիլիսոփայական արուեստիւ եւ բնական քննութեամբ՝ տալով նոցա պատասխանի։ Եւ ամենայն նախապատիւ արանց Ջուղայեցւոց տեսանելով զարժանաւորութիւն սորա՝ վկայեցին առաջի Խաչատուր վարդապետին, այլ եւ իւր իսկ Խաչատուր վարդապետին տեսանելով զնա ի շնորհս աստուածայինս, կոչեաց զնա, յեւս գերագոյն պատիւ եւ յաստիճան, եւ ետ սմա գաւազան վարդապետութեան, զոր յորդառատ բանիւ քարոզութեանն բերկրեալ զուարճացուցանէր զմիտս լսողացն, եւ ոչ ունէր կարիս քարոզգրքի կամ հարցնատեսի, այլ առ ձեռն պատրաստ զինչ եւ պատշաճ պիտոյանայր ժամուն, բնաբան ինչ առեալ յԱստուածաշունչ գրոց. գեղեցիկ եւ կարգաւոր եւ պատշաճաւոր շարագրութեամբ յօրինեալ յարդարէր զբանն, ի փառս Աստուծոյ Հոգւոյն տուողին շնորհաց։ Եւ քանզի յար եւ հանապազ զխոկումն մտացն ունէր ի գիտութիւնս եւ յիմաստութիւնս ի խցի եւ յարտաքոյ եւ ի ժամատաղ, եւ ասէր ինքն Սիմէօն վարդապետս, թէ «Յաւուր միում կայի յեկեղեցին կանգուն, եւ բանս ինչ գրոց խոկայի, եւ քուն ծանրացեալ ի վերայ իմ կանգուն կալով ննջէի եւ ոչ գիտէի, տեսի թէ ի վերայ բեմին կայր կին ոմն որպէս թագուհի եւ շքեղ փառօք. եւ ունէր ի ձեռին իւրում գիրք մի, որ թուէր ինձ թէ Աստուածաշունչ իցէ. ձգեաց կինն զգիրքն ի գիրկս իմ եւ ասաց. «Առ զդա ի քեզե, ընդ նմին եւ ազդեցաւ ինձ թէ այն կինն Աստուածածինն է։ Եւ այնուհետեւ յաղագս որոց բանից եւ խոկայի դիւրաւ գտանիւր խնդրելին. եւ համարիմ ես, թէ հրամայեաց ինձ սուրբ Աստուածածինն. այսուհետեւ զԱստուածաշունչ գիրքն առնուլ ի ձեռս եւ ի նա խոկալե. եւ սովաւ հանդերձ ասէր ինքն Սիմէօն վարդապետս, թէ ոչ է այս իմաստութիւնս յինէն, այլ ի սուրբ Աստուածածնէն, որ ետ ինձ զայս։ Եւ մինչեւ էր ի Սպահան քաղաքին, երեք անգամ զարտաքինն եւ զքերականութիւնն դաս ասաց ընկերաց իւրոց աշակերտակցացն։ Եւ յաղագս անկիրթ եւ անհմուտ մանկանց եւ բռնամիտ արանց, արար նոր քերականութիւն դիւրաւ հասկանալի, իբրեւ զներածութիւն հնոյ քերականութեանն, որ ի թարգմանչացն թարգմանեալ է. զի զովաւ դիւրաւ հասցին հնոյն գիտութեան, որոյ օրինակն բազմացաւ, քանզի բազումք գաղափարեցին։
Եւ ապա ելեալ ի Սպահանայ եկն ի գերադրական եւ ի բարձրագահ եւ ի Քրիստոսաբնակ սուրբ Աթոռն Էջմիածին, յորոյ գալստենէ ուրախութիւն անպատում եղեւ անդ եղեալ աշակերտացն, եւ առ ժամայն պատրաստեցան ի դաս առնուլ, ոչ միայն Էջմիածնի միաբանքն, այլ եւ բոլորի վանօրէից գրոց աշակերտեալ աբեղայքն. եւ միահամուռ ժողովեցան անձինք երեսուն, եւ սկսան առնուլ դաս։ Նախ՝ սկիզբն արարին ի քերականութենէն, եւ ապա զարտաքին գրեանքն բովանդակ մինչեւ ցվերջն. զկնի նորին զթուղթն Պօղոսի՝ զԵբրայեցւոց գլուխն. եւ ամենեքեան օգտեալք եւ լուսաւորեալք յիմաստից սորա, որք էին բաւական ինքեանց եւ այլոց։
Եւ Երեւանայ քաղաքի քահանայքն եւ ժողովուրդքն, յոյժ հաճեալ ի բարս եւ ի բնութիւնս սորա, զի յոյժ բարեբարոյ եւ հեզահոգի եւ անընչասէր բարս ունէր, եկին առ Փիլիպպոս կաթուղիկոսն եւ մեծաւ թախանձանօք խնդրէին զնա իւրեանց առաջնորդ կարգել։ Եւ նա ըստ խնդրոյ նոցա արար այնպէս, առաքեաց ի վանս նոցա, որ է ի գաւառին Գառնոյ, անուամբ Ամենափրկչին, որ մականուամբ ասեն Հաւուց թառ։
Եւ յետ ամաց ինչ արար գիրք մի եւ անուանեաց «Տրամաբանութիւնե, եւ է այս գիրքս իբր ներածութիւն արտաքին գրոցն, քանզի շարադրեալ բառքն՝ եւ բանքն՝ եւ միտքն՝ եւ ոճն՝ արտաքին գրոցն դժուարաւ ըմբռնի մտաց մարդկան եւ բազում աշխատութեան պէտք են։ Իսկ այս, որ Սիմէօն վարդապետս արար, իբր ներածութիւն արտաքին գրոցն ամենեցուն, եւ որ ինչ այլ եւս՝ որ առ սոսա վերաբերին։ Զի թէ գայցէ ժամանակ յապագայս, որ գիտութիւն արտաքին գրոց սպառեսցի յազգէս Հայոց, զոր օրինակ յանցեալ ժամանակս եւ ի մերս՝ էր լեալ, որպէս պատմեցաք, այս Սիմէօն վարդապետիս արարեալն՝ զոր անուանեաց «Տրամաբանութիւնե, առանց ուսուցանողի՝ եթէ ոք կարդայ կարէ դիւրաւ հասկանալ եւ ի վերայ հասանիլ, եւ ապա սովաւ յարտաքին գիրքն ձեռնարկել։
Այլ եւ զգիրքն Պրոկղի իմաստասիրի, զոր ի Վրաց լեզուէն թարգմանեալ է ի մեր լեզուս, այլ ոմն նախագոյն եղեալ Սիմէօն անուամբ քահանայ, եւ այս Սիմէօն վարդապետս զայն գիրքն եւս ուղղեաց։ Վասն զի առաջին թարգմանութիւնն աշխատութիւնս բազումս տայր կարդացողին, զի հոլովք անուանցն եւ խոնարհմունք բայիցն, եւ շարադրութիւնք բառիցն, ոչ էր ըստ պատշաճին, եւ ըստ քերական արհեստին, յաղագս որոյ եւ միտք բանին ընդ նմին այլայլիւր. այլ եւ յոլով տեղիս կրկնաբանութիւնք կային միոյ բանի, եւ ընթերցողն բազում աշխատութիւնս կրէր եւ օգուտս սակաւ գտանէր։ Իսկ սա ըստ քերական արհեստին զամենայն ուղղեալ յարդարեաց, որ դիւրաւ իմանի կարդացողին, եւ բազում օգտութիւն շնորհէ մտաց մարդոյ։
Յետ այսոցիկ ձեռն էարկ «Հոգեաց գրքինե, զի եւ զնա եւս ուղղեալ դիւրացուսցէ, եւ մինչդեռ նոր սկսեալ էր զայն՝ քարոզութեան աղագաւ ելեալ գնաց յաշխարհն Յունաց, եւ եհաս ի քաղաքն Եւդոկիայ՝ որ այժմ ասի Թօխաթ. եւ անդէն տկարացաւ ըստ հիւծական բնութեանս մարդկան, եւ այնու հիւանդութեամբն վախճանեցաւ՝ եւ անդէն թաղեցաւ. եւ պակասիլն նորա յազգէս Հայոց՝ եղեւ սուգ անմխիթար եւ տրտմութիւն անփարատելի ամենայն Հայոց, եւ մանաւանդ ընկերաց եւ աշակերտելոց նորա. զոր այժմ հոգւոց հանելով յիշեն եւ խնդրեն եւ ոչ գտանեն։
Եւ եղեւ վախճան սորա ի մերում թուականիս ՌՃԶ ի Փետրվար ամսոյ քսան եւ եօթն, յաղուհացից պահոցն. որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի եւ աղօթիւք նորա Տէր մեզ ողորմեսցի. ամէն։
Զկնի սոցին պատմեսցուք զայլոյ ումեմն զմաքրակենցաղ զառնն զարդիւնաւորութիւնն, որոյ անունն Ստեփաննոս վարդապետ յորջորջիւր։
Որ էր ինքն ի մայրաքաղաքէն Իլովայ եւ յազգէն Հայոց, յազատ եւ ի փարթամ տանէ, բարեպաշտ ծնողաց զաւակ, որ ի տիս տղայութեան իւրոյ վարժեցաւ ի դպրատունս Իլովացւոց՝ գրով եւ լեզուան Լատինացւոց, եւ ուսաւ զարուեստ քերականութեան եւ զարտաքին գիրս փիլիսոփայից։
Եւ ի ժամանակին՝ յորում Նիկօլ եպիսկոպոսն Իլովայ նեղէր եւ վտանգէր զհայազուն ժողովուրդսն՝ որ յԻլով էին, ծնողք Ստեփաննոսիս՝ վասն բարեպաշտութեան եւ վասն ուղղափառութեան, հանեալ զսա յԻլովայ՝ առաքեցին ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին ի ժամանակս Փիլիպպոս կաթուղիկոսին։ Եւ յորժամ եհաս Ստեփաննոս յԷջմիածին, ուսաւ զլեզու եւ զգիր Հայոց, եւ ի բերան էառ զսաղմոս եւ զշարական, եւ զայլ եկեղեցական ուսմունս։
Այնուհետեւ սկսաւ ընթեռնուլ զԱստուածաշունչ գիրս եւ զերկոտասան վարդապետաց, եւ զփիլիսոփայից. եւ վասն զի յառաջմէ գիտէր զլեզու եւ զգիրս Լատինացւոց, յետոյ ուսաւ եւ զմերս, եւ զերկոսեանն առ միմեանս համեմատելով խոկայր ի նոյնն եւ մտավարժէր, վասն որոյ առաւելաւ քան զայլ ընկերս իւր. այլ եւ էր մտօքն սուր եւ ծննդական, առնող եւ պահող եւ միշտ ընթերցող. եւ վարուքն մաքրակենցաղ՝ եւ պարկեշտ։ Զորոյ զուսումն եւ զմաքրութիւն վարուց տեսանելով ամենայն վարդապետաց՝ վկայեցին առաջի Փիլիպպոս կաթուղիկոսին. այլ եւ ինքեան իսկ տեառն Փիլիպպոսի տեսանելով զարժանաւորութիւն նորա, կոչեաց յեւս գերադրական ի փառս, զի յետ օրհնելոյ զնա կուսակրօն քահանայ, ետ նմա իշխանութիւն վարդապետական, ասելով. «Բարեկամ ի վեր մատիրե՝ ըստ տէրունական առակին [Ղուկ. ԺԴ 10]։
Եւ ինքն Ստեփաննոս վարդապետ օր ըստ օրէ վարժէր եւ կրթէր զանձն ուսմամբ, եւ պարկեշտ վարուք. վասն որոյ ընկալաւ զշնորհս ի Հոգւոյն սրբոյ, եւ ի նորին պարգեւացն՝ թարգմանեաց չորս գիրք ի Լատին գրոյ եւ ի լեզուէ՝ ի Հայ գիր եւ ի լեզու։ Որոց մինն է Յօսէպոս պատմագիրքն, բայց ոչ զբովանդակն, այլ զայն միայն, զոր ի վերայ Երուսաղէմ քաղաքին, եւ Հրէից ազգին պատերազմունք յարեան, որ է վեց հատոր։ Եւ երկրորդ՝ Դիոնէսիոսի Արիսպագացւոյ գիրքն. զի թէպէտ առաջին թարգմանեալն Ստեփաննոսի Սիւնեցւոյն գոյր ի մէջ մեր, այն համառօտախօս եւ դժուարահասկանալի էր. իսկ սորայս թարգմանեալն այլուի նոյն ինքն է. բայց դիւրահասկանալի է՝ որ ոչինչ մնայ անհաս յընթերցողէն, զի մեկնութիւն յաճախ է եւ դիւրահաս։ Եւ երրորդ գիրք մի է, որոյ անունն է «Գիրք պատճառացե, այլ եւ կոչեն զնա ի վեր քան զբնականս, որ է ինքն Աստուածաբանութեան գիրք, զի աստուածաբանութիւն է ամենայն բանք նորա, եւ է ինքն պրակք երեսուն եւ վեց։ Չորրորդ գիրք մի է՝ բանք առակաւորք, որ զվարուց եւ զկենցաղավարութենէ մարդկան պատմէ, իբր թէ օրինակ ամենայն մարդկան, որոյ մակագրութիւնն էր Լատին լեզուաւն, «Հայելի վարուցե. եւ յորժամ թարգմանեցին ի Հայոց լեզուս, այլուի զնոյն մակագրութիւնն մակագրեցին «Հայելի վարուցե. եւ յոյժ համեղ եւ ախորժ են բանք այս գրոյս։
Արդ՝ մինչեւ ցարդ, այսքան արդիւնս արար սա յեկեղեցիս Հայոց. խնդրեցուք ի բարեպարգեւ Տեառնէ Աստուծոյ, զի ընդ երկար կենօք պահեսցէ զսա թարց իմիք վտանգի. զի այլ եւս արդիւնս յաւելցէ յազգս եւ զեկեղեցիս Հայոց։
Այլ եւ պարտ վարկանիմ մեզ ականատես եղելոցս ոչ զանց առնել եւ այլովք եւս շնորհալից արամբք. թէպէտ եւ են աշխարհականք, այլ զի են հաւատով քրիստոնեայք եւ յազգէս Հայոց, որք են պարծանք եւ օգուտ մերում ազգի, որոց անուանքն են վարպետ Մինաս եւ վարդապետ Յակոբջան, եւ են սոքա երկոքեանս ի ցեղէն Ջուղայեցւոց։
Այս վարպետ Մինասս ստացաւ իւր արուեստ պատկերահանութեան եւ ծաղկարարութեան. քանզի ի տիս տղայութեան իւրոյ ի պատճառէ իմեքէ եղեւ սմին գնալ ի քաղաքն Բէրիայ, որ է Հալապ. եւ անդ եգիտ զայր ոմն պատկերահան վարդապետ, որ էր ազգաւ Ֆռանկ, աշակերտեցաւ Ֆռանկ վարպետին եւ ուսաւ ի նմանէ. եւ յետ ուսանելոյն ինքնագլուխ եղեւ. եւ եկեալ ի քաղաքն Սպահան բնակեցաւ ի տան իւրում, որ էր ի մէջ Ջուղայեցւոց, եւ գործէր զարուեստն իւր զպատկերահանութեան։ Եւ վասն կարի առաւել վայելչակերտ գեղեցկատիպ չքնաղատես յօրինուածոյ արուեստին, մեծամեծքն Ջուղայեցւոց տանէին ի ծաղկել եւ ի պատկերագրել զյարկս ապարանից եւ տանց իւրեանց. այսպէս եւ խօջայ Նազարի որդի խօջայ Սարֆազն տարեալ ի տուն իւր առ ի զարդարել զապարանս իւր ծաղկօք եւ պատկերօք։ Եւ մինչ տակաւին ոչ էր աւարտեալ զտունսն ի ծաղկելոյն, պատահեցաւ զի թագաւորն Պարսից Շահսէֆի եկն ի տուն խօջայ Սարֆրազին, որոյ նստելով իբրեւ զննեալ հայէր ի ծաղիկս եւ ի պատկերս՝ զոր նկարեալ կայր տեսանէր զի չքնաղ եւ գեղապանծ եւ յոյժ նմանակի կերպագրեալք են ամենեքեան. սկսաւ հարցանել թագաւորն ի խօջայ Սարֆրազէն վասն նկարչի վարպետին, թէ ուստի իցէ, եւ նա ասաց. «Ի մերմէ ժողովրդենէս եւ ի Հայոց ազգէս է, եւ ահաւասիկ այժմ յայն իմն տան ի գործի կայե, զոր եւ հրամայեաց թագաւորն կոչել զնա. եւ իբրեւ եկն՝ հարցեալ թագաւորն տեղեկացաւ ամենայն որպիսութեանցն։ Եւ անդէն ի նմին խրախութեան՝ որ բազմեալ կային, հրամայեաց արքայ՝ Մինաս վարպետին՝ եւ եցոյց ի նախարարաց իւրոց զոմն՝ որոյ անունն էր Չրաղ խան. որոյ կերպարանքն էին յոյժ անգեղ եւ դժպատեհ, եւ ասաց. «Զպատկերս սորա այժմ աստէն նստեալ նկարեաե, վասն իւրեանց զբօսանաց ծաղու եւ խրախութեան։ Իսկ Չրաղ խան իբրեւ ետես թէ առ ի կատակս առնելոյ նկարեն զպատկերն իւր. վասն որոյ սկսաւ թէքմեքել զաչս եւ զբերանն եւ այլայլել զկերպարանն եւ շրջմրջել կողմէ ի կողմն, զի թերեւս նկարեալ պատկերն ոչ իցէ ամենեւին համանման։ Բայց Մինաս վարպետն ըստ հրամանաց թագաւորին առ ժամայն ի նմին տեղւոջ ի մէջ խրախութեանն նկարեաց զասացելոյ զառնն զպատկերն, որ այնքան յար եւ նման էր համեմատութեամբ, որ ընդ թագաւորին ամենեքեան ի հանդիսին եղեալքն մեծաւ հիացմամբ զարմացեալք եղեն վասն առաւել նմանութեանն, եւ փառս վեր առաքէին Աստուծոյ՝ տուողին այնպիսւոյ շնորհաց մարդկան։ Եւ յայնմ օրէ եւ առ յապայ թագաւորն եւ նախարարքն իւր ոչ թողին զնա ի ձեռաց, այլ հանապազ ի տունս իւրեանց պահէին վասն նկարակերտութեան։
Եւ եղեւ զի թագաւորն Ռուսաց սիրոյ աղագաւ հրեշտակ խաղաղութեան առաքեաց առ Շահսէֆի Պարսից թագաւորն, եւ ընդ բազմազան աղերսանացն կայր հաւք մի բազայ, զոր ազգն Պարսից իւրեանց բառիւն շունղար ասեն. այլ եւ այլ ոմն այր, որ եւ նա էր յազգէն եւ աշխարհէն Ռուսաց, որ վասն սպասաւորութեան հաւքին եկեալ էր. այս հաւքս եւ սորին սպասաւոր այրն յոյժ առաւել հաճելի եւ ախորժ թուեցաւ կամաց Շահսէֆի թագաւորին. յաղագս որոյ թագաւորն հրամայեաց Նաղաշ Մահմատ բէկին, թէ զկերպարանս սոցա երկոցունցն նկարեա զբազային եւ զիւր պահող սպասաւորին, որպէս եւ են որ տեսանես։ Եւ այս Նաղաշ Մահմատ բէկս էր ազգաւ Պարսիկ, եւ գլուխ ամենայն պատկերահան եւ նկարիչ արուեստաւորաց, եւ անուանի յամենայն ազգս Պարսից, որ միայն ի տան թագաւորին եւ մեծամեծ իշխանացն ի գործի կայր, եւ այս Մահմատ բէկս ի բազում աւուրս նկարեաց, բայց ոչ ըստ որակին եւ անդամոցն համեմատ եւ նման։ Եւ ապա հրամայեաց արքայ՝ Մինաս վարպետին նկարել զկերպարանս բազային եւ զնորին սպասաւորին. եւ նա ըստ աստուածատուր շնորհացն ի սակաւ աւուրս նկարեաց զկերպարանս նոցա, եւ այնքան համեմատ՝ որ թագաւորն ինքն եւ ամենայն նախարարքն իւր անպատմելի հիացմամբ սքանչացեալք՝ զարմացեալք կային ի վերայ նորա. եւ յաղագս այնմ որ կարի առաւել հաւանեցաւ թագաւորն հրամայեաց պարգեւս տալ վարպետ Մինասին տասն եւ երկու թուման դրամ ինամ եւ յոտից մինչեւ ցգլուխն խլղաթ. այլ եւ գրել ի կարգս զինուորաց թագաւորին, զի ամ յամէ տացեն նմա օլոֆայ յարքունական գանձէ, որպէս եւ այլոց զինուորաց թագաւորին. եւ նա վասն Քրիստոսական հաւատոց՝ հրաժարեալ էր ի զինուորութեան անուանէն եւ ի նորին յարդեանցն եւ ի մերձակալութենէ այլազգեացն, եւ եկեալ ի տան իւրում գործէր զարուեստն իւր։
Եւ վասն առաւել չքնաղ եւ նմանագիր պատկերահանութեանն՝ յոլովք ոմանք աշակերտեալ ուսան ի նմանէ. բայց ոչ ոք հաւասարեաց նմա, զի բնական ունէր շնորհս եւ տեսութիւն մտաց, որ յառաջագոյն զորպէսն եւ զհանգամանս, զորակս, եւ զքանակս կերպարանաց ամենայն իրաց, կերպարացուցեալ ճշգրտապէս ի միտս իւր եւ ապա նկարէր։ Եթէ բուսոց եւ տնկոց, եթէ անասնոց եւ գազանաց, եւ թէ թռչնոց եւ մարդոց։ Եւ թէ մարդոց՝ որոց ազգաց եւ իցէ, թէ Պարսից, թէ Հայոց, թէ Եբրայեցւոց, թէ Հնդկաց, թէ Ֆռանկաց, թէ Ռուսաց, թէ Վրաց, քանզի որում ազգի կերպարան, որ նկարէր, ամենեւին յար եւ նման նկարէր. սոյնպէս եւ ի ներգործութիւնս եւ ի կիրս մարդկան, յոր եւ ներգործութիւնս եւ ի կիրս լինէր մարդն. թէ ի ծիծաղել, թէ ի բարկանալ, թէ ի տրտմութեան, թէ յարբեցութեան, թէ յօրանջել, թէ ի խրախութեան, թէ ի մարտ պատերազմի եւ թէ որ եւ իցէ կրիւք նկարէր զկերպարանս մարդոյ, որում ազգի եւ լինէր, ամենեւին յար եւ նման նկարէր։ Այլ եւ զժամանակն կենաց մարդոյն նկատեալ մտօք իւրովք, ըստ նմին եւ նկարէր զգեղն եւ զգոյնն, եւ զկերպարան հասակի մարդոյ նկարէր, ըստ իւրում տրոհութեան՝ որպէս տրոհեալ զանազանին ի միմեանց, Ժ ամեան, եւ Ի ամեան, եւ Լ ամեան. եւ Խ ամեան. եւ յորում հասակի լինէր նախագաղափարն, այնմ հասակի յարմարեալ նմանեցուցանէր զնկարեալ պատկերն, եթէ ձիթով պատկեր, եւ թէ առանց ձիթոյ, եւ քարտիսի, ի կտաւի, ի տախտակի, ի պղնձի, ի յորմն եւ այլ ինչ կերպիւ յոր եւ պիտոյանայր։ Այլ եւ գրոց էր ծաղկող, զինչ եւ գիրք հանդիպէր՝ ոսկով եւ լանջավարդով ծաղկեալ զարդարէր, քանզի զամենայն մասնաւոր արհեստ, որ այսմ նկարակերտ արուեստիս հետեւի, զամենայնն անթերի գիտէր։
Այլ եւ հմուտ էր բժշկական արուեստի, մարդկայնոց ներհակ կրից եւ հիւանդութեան եւ չորից տարերաց խառնուածոց, եւ դեղօրէից բնութեան եւ կազմելոյն. եւս առաւել սպեղանեաց կազմելոյ եւ զվէրս բժշկելոյ։ Եւ այլ եւս բազում եւ զանազան արուեստից հմուտ գոլով սորա. վասն որոյ յիշատակի արժանի համարեալ գրեցաք, զոր տէր Աստուած պահեսցէ հաստատուն հաւատով քրիստոնէութեան, եւ անփորձ կենօք իւրովք զաւակօքն ընդ երկայն աւուրս. ամէն։