Read in the reader, with word lookup
Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք պատմութեանց · 5/7
[Լ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ՍՐԲՈՅՆ ԳՐԻԳՈՐԻ ՄԵՐՈՅ ԼՈՒՍԱՒՈՐՉԻ ԱՋԻՆ
Որպէս աւանդութեամբ կայ կարգ եւ սահման ի մէջ ազգիս Հայոց, զի հայրապետ ազգին, որ է կաթուղիկոսն յամէն երեք տարին միանգամ հանէ նուիրակ յԱթոռոյն, որ գնայ առ ամենայն ազգս Հայոց նուիրէ զմեռոնն եւ առնու զտուրս ողորմութեան ժողովրդեանն եւ բերէ ի սուրբ Աթոռն։ Այսպէս եւ մեծ հայրապետն տէր Փիլիպպոս, որ էր կաթուղիկոս սուրբ Էջմիածնի՝ առաքեաց զմեր նուաստութիւնս, որ էաք ձեռնասուն աշակերտ նորին, ի գործ նուիրակութեան սուրբ Էջմիածնի յաշխարհն Յունաց, որ է ընդ իշխանութեամբ Օսմանցւոց։ Եւ եղեւ հասանել մեր ի քաղաքն Ամասիայ յորում ամի էր եւ թուականն մեր ՌՂԴ. պատահեցաւ անդ լինել եւ Սեբաստացի Ներսէս վարդապետին, որ յետոյ եղեւ կաթուղիկոս Սսայ։ Եւ որ ի բազում աւուրս ի կարգս զրուցատրութեան, յաւուր միում ասաց Ներսէս վարդապետն առ մեզ. «Յորժամ օրհնէք զմեռոն՝ զո՞ր սրբութիւն բերէք ի վերայե. եւ մեք ասացաք. «զԱջն սրբոյն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին, եւ զԱջն Թադէոսի սրբոյ առաքելոյն. եւ սուրբ նշանն, որ ի կենաց փայտէն, եւ զԳեղարդն, որ մխեցաւ ի կողսն Տեառնե։ Եւ նորա թողեալ զամենայն, ասաց վասն Լուսաւորչի Աջին. «Զայդ, որ Լուսաւորչի Աջ ասես, աջո՞յ աջն է թէ ձախոյե. մեք ասացաք թէ. «Աջոյ Աջն էե։ Ասաց Ներսէս վարդապետն. «Բնակիչք կաթուղիկոսարանին Սսայ ասեն՝ թէ ստուգիւ եւ հաւաստեաւ Աջն սուրբ Լուսաւորչին այն է, որ ի Սիս է, եւ բերին վկայ ստուգութեան նորին զայն բանն՝ որ ի շարադրութիւնս հայրապետաց գրեալ է վասն Ստեփաննոսի հայրապետին եւ վասն Լուսաւորչի Աջին, որ գրեալ պատճէն այս է։ «Տէր Ստեփաննոս ամս չորս՝ ի սորա աւուրս եղեւ անհնարին աղետ, զի անօրէն գոռոզ սուլթանն Եգիպտոսի քանդեալ աւերեաց զաթոռ Լուսաւորչին սրբոյն Գրիգորի զԿլայն Հռօմէական եւ ի սուր սուսերի մաշեաց զամենայն եւ զմնացեալսն խաղացոյց ի գերութիւն, անդ որս եւ զհայրապետն սուրբ, եւ անդ վախճանի։ Եւ զԱջ սուրբ Լուսաւորչին Գրիգորի անդ տարեալ. եւ յորժամ եմուտ ընդ ապարանս նոցա, պատժեաց զնոսա մահուամբ, որպէս ի ձեռն տապանակին զայլագիրսն, մինչ զի անհամար եւ անթիւ էին մեռեալքն, մինչեւ դարձուցին զԱջ ձեռն սուրբ Լուսաւորչին Գրիգորի յերկիրն Կիլիկիոյ առ բարեպաշտ թագաւորն Հեթում, եւ ապա դադարեաց ցասումն ի նոցանէե։ Արդ՝ նոքա այսու վկայութեամբս ասեն, թէ այն Աջն, որ ի Սիս էր, ստուգիւ այն է Աջն սրբոյ Լուսաւորչին, իսկ զայդ Աջդ, զոր արդ ունիք յԷջմիածին. ո՞րպէս գիտէք, թէ այդ Լուսաւորչի Աջն է. եթէ ունիք վկայութիւն ի նախնեաց վասն դորին՝ ցուցէքե։ Իսկ մեր լսելով զայս՝ լռեցաք, զի պարզամտութեամբ ունէաք հաւատ հաստատ առ Աջն այն, եւ ի նոյն հաւատոցն ոչ երկմտեցաք, բայց բազում հոգաբարձութեամբ հետեւեցաք գտանել վկայութիւն ի գրոց, ո՛չ թէ վասն մերոյս հաւատոյ հաստատութեան, այլ վասն յայտնելոյ ճշմարտութեանն, եւ հարցողաց պատասխանատրութեան։
Եւ ի շրջելն մերում յամենայն քաղաքս եւ ի գիւղս, եթէ յարեւելից եւ թէ յարեւմտից, ուր եւ գտանէաք ծերունի վարդապետ, եպիսկոպոս, կամ քահանայ, հարցանէաք վասն սորին խնդրոյ։ Այլ եւ յամենայն եկեղեցիս՝ ուր եւ պատահէաք, զամենայն գրոց անդրէն եղելոց զյիշատակարանսն ընթեռնուաք, յորոց գտաք բազում վկայութիւն, զորոց զառաւել հաւաստին առեալ աստէն շարադրեցաք։ Գնացաք ի Սպահան քաղաք եւ մինչ որոնէաք զյիշատակարանս գրոց, գտաք աւետարան մի՛ որոյ յիշատակարանն էր այսպէս։
«Արդ՝ գրեցաւ սուրբ Աւետարանս ի թուիս Հայոց, ՊՁԸ. ձեռամբ Գրիգորի սուտանուն կրօնաւորի, ի վանս՝ որ կոչի Արգիլան, ընդ հովանեաւ մօրս լուսոյ սուրբ Աստուածածնին, եւ տեառն Յուսկայ որդւոյ սուրբ գերեզմանին, ի հայրապետութեան Լուսաւորչին. քանզի յայսմ ամի վերացեալ եղեւ Աջն ի Սսայ, եւ ո՛չ գիտեմք զինչ եղեւ, ի յառաջնորդութիւն սրբոյ ուխտիս Մկրտիչ վարդապետինե։
Հանդիպեցաք ի Սեբաստիայ ի վանս սրբոյ հրեշտակապետին եւ անդ էր Ճաշու գիրք մի, որոյ յիշատակարանն էր այսպէս գրեալ։ «Եւ արդ՝ գրեցաւ Ճաշու գիրքս ի քաղաքս Արծկէ, հանդէպ սրբարար ծովուս՝ որ մանր ձկունք ելանեն, ընդ հովանեաւ Պատերազմի սուրբ նշանիս, եւ ամենամաքուր սուրբ Աստուածածնի կաթուղիկէիս, ի հայրապետութեան մեծ աթոռոյն՝ որ էր ի Սիս, փախանեցաւ. զի Աջն սուրբ Լուսաւորչին անտի գողացան, եւ երկու ամ ազգս Հայոց անտերունջ մնաց, ի դառն եւ ի չար ժամանակիս՝ յորում շարժեալ էր պիղծ Ջհանշահն, զի թուականս Հայոց, ՊՂ. էր. որ այս ամենայն բանս եղեւե։
Գնացեալ յԱսպահան քաղաք ի մէջ Ջուղայեցւոց, գտաք Յայսմաւուրք մի՝ որոյ յիշատակարանն էր այսպէս գրեալ։ «Եւ արդ՝ գրեցաւ Յայսմաւուրքս ի թուականութեանս Հայոց Մեծաց ՊՂ. ամին, ի յերկիրս Վասպուրական, ի քաղաքն Վան կոչեցեալ, ընդ հովանեաւ սուրբ Աստուածածնի տաճարիս եւ այլ սրբոցս, ի հայրապետութեան մեծի Աթոռոյն Սսայ՝ որ յայսմ մամի զԼուսաւորչի Աջն գողացեալ տարան, եւ Աթոռն ունայն մնաց, ի դառն եւ ի չար ժամանակի, ի պարոնութեան Ջհանշահին, որ չարութեամբ իւրով լցեալ գնաց ի Վրացտուն, եւ Վրացիքն, զինչ քրիստոնեայք, որ կային ի Հայոց ազգէն, զամենեսեան բռնութեամբ ի Շամշուլտայ բերդն արգելեցին, եւ այլ ամենեւին նոցա ո՛չ օգնեցին. եւ չար Ջհանշահն չար զօրօքն իւրովք գնացեալ ի վերայ, եւ էառ զդղեակն Շամշուլտայ, եւ ինն հազար անձինք քրիստոնէից եւ այլ աւելի՝ հանդերձ քահանայիւք ի սուր սուսերի մաշեցին, եւ զկանայքն եւ զտղայքն գերեվարեցին. զորոց աղէտ տարակուսանացն ո՞վ կարէ պատմել կամ գրել, եւ այս ամենայն վասն մեղաց գան ի վերայ աշխարհիսե։
Յետ այսորիկ ելաք ի Սպահանայ, գնացաք ի նորին գաւառն զոր Գանդիման կոչեն, ի գիւղն որ անուանի Վաստիկան, գտաք անդ Յայսմաւուրք մի՛ որոյ յիշատակարանն էր այսպէս. «Աւարտեցաւ սուրբ գիրքս Յայսմաւուրացս յամի ՊՂԱ. թուականութեանս Հայոց, ձեռամբ յոգնամեղ գրչի Կարապետ երիցու, ի խնդրոյ մահտեսի Մխիթարայ։ Եւ գրեցաւ սուրբ գիրքս ի քաղաքս Վան, ընդ հովանեաւ սուրբ առաքելոցս Պետրոսի եւ Պօղոսի, եւ սուրբ Ստեփաննոս նախավկայի, եւ Սահակայ հայրապետի. ի կաթուղիկոսութեան տեառն Կիրակոսի, որ ի յայսմ ամի եղեւ ժողով եպիսկոպոսաց եւ վարդապետաց, ի մայրաքաղաքն ի Վաղարշապատ. որոց էր գլուխ մեծ րաբունապետն Թովմայ, եւ Յովհաննէս վարդապետն, եւ եդին զտէր Կիրակոսն յԷջմիածին կաթուղիկոս ամենայն Հայոց. եւ նոր նորոգեցաւ աթոռ սուրբ Լուսաւորչին Գրիգորի, ըստ տեսլեանն մեծին Ներսիսի հայրապետին եւ Սահակայ Պարթեւին, եւ մերոյս առաջնորդի սուրբ ուխտին Վարագայ Յովհաննէս եպիսկոպոսին. ի թագաւորութեանն Ջհանշահի, որ ի յայսմ ամի էառ զանառիկ բերդն զՋռել եւ զՋուլամերկ. եւ այս այսպէսե։
Այլ եւ գնացաք մեք ի քաղաքն Ուռհայ, եւ ի վանքն Ուռհայոյ, ուր կայ տապանն սրբոյն Եփրեմի Խուրին Ասորւոյ. տեսաք Ճաշոց մի՛ որոյ յիշատակարանն էր ըստ այսմ օրինակի։
«Եւ արդ՝ եղեւ սկիզբն Ճաշոցիս ի սուրբ ուխտս Մատնավանք, եւ աւարտեցաւ ի քաղաքն Արծկէ, յամի ութհարիւրերորդի իննսուներորդի, եւ երկրորդ ամի. ի թագաւորութեան Ջհանշահի որդւոյ Ղարայիւսուֆին. եւ ի հայրապետութեան Աթոռոյն Լուսաւորչին մերոյ տեղապահի տէր Կիրակոս ընդհանուր Հայոց կաթուղիկոսի. զի մինչ ի սոյն ամս Աջն Լուսաւորչին մերոյ Գրիգորի ի Սիս էր. եւ ամենայն ազգս Հայոց հնազանդեալ էաք Աթոռոյն Կիլիկիոյ, եւ այժմ շնորհիւ նորին, եւ օժանդակութեամբ Հոգւոյն սրբոյ, վերստին եկն, ի նոյն Վաղարշապատ Էջմիածին Շողակաթի տաճարին, եւ հաստատեցաւ Աթոռ Հայկազեան սեռի, գերապատիւ եւ հրաշափառ, զոր պահեսցէ հաստատուն Տէր Յիսուս ամէնե։ Եւ այս եւս այսպէս։
Այլ եւ գտաք Աւետարան մի, իբրեւ ընթերցաք զյիշատակարանն, եւ էր գրեալ այսպէս։ «Եւ արդ՝ սկսեալ եղեւ սուրբ աւետարանս յԱրղնի, ի վերադիտողութեան հայկազեան սեռի երկուց կաթուղիկոսաց տէր Գրիգորին եւ տէր Կիրակոսին, զի յորժամ գրեցաւ սուրբ աւետարանս այս Դ. ամ էր, որ Լուսաւորչի Աջն կորեր էր ի Սսայ՝ եւ ել համբաւն ի Վաղարշապատ, վասն որոյ ժողովեցան վարդապետք, եպիսկոպոսք, քահանայք, եօթն հարիւր անձն, եւ հաստատեցին զԱթոռն յԷջմիածին, եւ եդին զոմն Կիրակոս անուն այր առաքինի եւ ճգնաւոր կաթուղիկոս, եւ հաստատեցին զաթոռ սուրբ Լուսաւորչին. արդ աւարտեցաւ սուրբ աւետարանս ի յամուր դղեակս յԱրղնի, ընդ հովանեաւ սուրբ Աստուածածնիս եւ սուրբ նշխարացս, որ աստ կան հաւաքեալ. յառաջնորդութեան սուրբ ուխտիս, յեպիսկոպոսութեան տէր Մկրտիչ արքեպիսկոպոսին, եւ յերեցփոխանութեան Յոհաննէս կրօնաւորին ի դառն եւ ի նեղ ժամանակիս, ձեռամբ յոգնամեղ գրչի Աւետիս աբեղայի անարժանի, ի յաշխարհակալութեան Համզայ սուլթանին. ի թուականութեան Հայոց, ՊՂԳ. ամինե. եւ այս այսպէս։
Եւ յետ գրելոցս այսոցիկ ունիմք այլ եւս հաստատագոյն պատմութիւն վասն գալստեան Լուսաւորչի Աջին ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին, զոր իմ պատահեալ ի քաղաքն Անկիւրիայ, գտի Յայսմաւուրք մի յեկեղեցին, զոր Սուրբ հոգի անուանեն, որ ունէր յիշատակարան կարի երկարաբան, բայց վասն կարեւոր գոլոյ բանին զամենայն բանն նոյն շարադրութեամբն անպակաս գրեցի աստ. եւ վասն երկարութեան ոճոյն մի՛ ինչ լիցիս մեղադիր եւ մի՛ առաջին շինողին, զի ոճ պատմութեան այնպէս պահանջէ. քանզի երկար է պատմութիւն որոյ սկիզբն է այս։ «Արդ՝ գրեցաւ սուրբ գիրքս յամի թուականութեանս Հայոց ՋԺ. ամին, յերկիրս Քաջբերունւոյ, ի քաղաքս Արճէշ, ընդ հովանեաւ ամենօրհնեալ սուրբ Աստուածածնի տաճարիս, ի հայրապետութեան տեառն Զաքարիայ կաթուղիկոսի ամենայն Հայոց, եւ ի բռնակալութեան ազգին նետողաց Ջհանշահ փատշահին, որ ել բազում հենիւք եւ անթիւ զօրօք. եւ գնացեալ եմուտ ի տունն Իրաղայ եւ զամենեսեան գրաւեաց ընդ ձեռամբ իւրով, եւ հասեալ ի մեծ քաղաքն Սպահան, որ է Շօշ քաղաք, յոր մարգարէն Դանիէլ զտեսիլն ետես, որ էր ամուր եւ բազմամարդ, որոց ընդդիմացեալ նմա պատերազմացն, եւ յաղթեալ նոցա էառ զքաղաքն, եւ զամենայն զօրսն սրոյ ճարակ տուեալ եւ ի սուր սուսերի մաշեալ. քանդեալ եւ աւերեալ, եւ զջուր գետոյն կապեալ ի վերայ քաղաքին, զի որք ի նղմունս եւ ի ներքնատունս եւ ի դարանս մտեալ էին եւ թաքուցեալ, ամենեքեան ջրասոյզ եւ հեղձամղձուկ եղեալ սատակեցան, որ եւ քաղաքն ամենայն տապալեցաւ ի վերայ նոցա զի հողաշէն էր։ Եւ անտի գնացեալ եմուտ ի Հրէ եւ ի Խօրասան, եւ զամենայն տունն Թաթարաց նուաճեաց ընդ ձեռամբ իւրով, եւ դարձեալ եկն ի թախտն իւր, ի քաղաքն Շահաստան ի Թարվէզ։ Որոյ ընդ առաջ գնացեալ մեծ հայրապետն տէր Զաքարիայն աթոռակալ սուրբ Խաչին Աղթամարայ, որ էր թագաւորազն ի թոռանց եւ ի շառաւիղէ արքային Գագկայ, բազում ընծայիւք եւ պատարագօք. զոր յոյժ սիրով ընկալաւ զնա արքայն արքայից Ջհանշահ փատշահն եւ դշխոյն Բէկում խաթունն, եւ պատուեալ մեծարեցին զնա, եւ ետուն նմա խլայ եւ պարգեւ զԱջ սուրբ Լուսաւորչին մերոյ սրբոյն Գրիգորի. եւ զպատիւ պատրիարգութեան։ Որոյ առաջնորդութեամբն Աստուծոյ եւ կամաւ սուրբ Լուսաւորչին եւ հրամանաւ փատշահին, եկեալ յաստուածարեալ եւ յաստուածանկար սուրբ Գրիգորաշէն եւ երկնահանգէտ կաթուղիկէ սուրբ Էջմիածինն, յառաքելաշնորհ աթոռ սրբոյն Գրիգորի, եւ նստաւ ինքնակալ պատրիարգ ընդհանուր ամենայն քրիստոնէական ազգի, որք են ընդ ամենայն ոլորտս տիեզերաց, եւ արարեալ զաշխարհ ամենայն լինիլ մի հօտ եւ մի հովիւ [Դան. Ը] ըստ բանին Տեառն. եւ հովուէր զամենեսեան ի հաւատս ուղղափառ Նիկիական սուրբ դաւանութեան։ Ընդ այնմ ժամանակին եղեւ ցասնուլ փատշահին ի վերայ ամիրային Բաղիշու. եւ բարկութեամբ առաքեաց Դ. զօրագլուխս երկոտասան հազար հեծելազօրօք ի վերայ քաղաքին Խլաթայ, եւ գնացեալ աւարեալ քանդեցին զնա՛ եւ բազում աւար ի մի ժողովեալ նստան ի վերայ բերդին եւ նեղէին յառնուլ զնա, եւ զնոյն հանդերձեալ էին առնել ի Բաղէշ՝ եւ ի Մուշ, ի Խութ եւ ի Սասունք եւ յամենայն գաւառսն նոցա։ Զոր տեսեալ նորընծայ պատրիարգն տէր Զաքարիայ զտարակուսանս աշխարհին այնորիկ զգերեվարիլն եւ զմատնիլն ի ձեռն անօրինաց, զաւերիլն եւ զքանդիլն. զխախտումն եկեղեցեացն, եւ զտապալումն սուրբ սեղանացն. զգերեվարիլ սրբութեանցն, եւ զխափանումն փառաբանութեանցն Աստուծոյ, եւ զտարաշխարհիկ լինիլն ամենայն խառնիճաղանճ ժողովրդեանն՝ զգերիլն եւ զտատանիլն։ Զայս ամենայն զմտաւ ածեալ մեծ հայրապետն տէր Զաքարիայն, եւ ի միտս իւր բերեալ զբանն տէրունական. որ ասէ՝ թէ «Ես եմ հովիւն քաջ, հովիւ քաջ զանձն իւր դնէ ի վերայ ոչխարացե [Յովհ. Ժ 11, հմմտ. Եզեկ. ԼԴ 23], եւ կատարեալ գործով զբանն, եդ զանձն իւր ի վերայ բանաւոր հօտին Քրիստոսի ի վերայ ամենայն ժողովրդեանն Բաղիշու, եւ զօրացեալ ի Հոգւոյն սրբոյ, եւ արարեալ զսիրտս իւր իբրեւ զկարծր վէմ, եւ մտեալ առաջի թագաւորին, ետ զանձն իւր փրկանս փոխանակ բազմաց. տուեալ ձեռագիր եւ մտեալ դաման առնուլ հարկս յամիրայէն Բաղիշու եւ տալ կայսերն առ ի մնալ երկրին ի խաղաղութեան՝ եւ առնել աղօթս վասն կենաց թագաւորին եւ որդւոց նորա։ Որոյ հաւանեալ արքայն եւ դշխոյն ետուն նմա նշանագիր եւ հրաման առնել զինչ եւ կամեսցի, եւ նորա ելեալ յերեսաց նոցա վաղվաղակի ձիընթաց արշաւմամբ գնացեալ եհաս ի քաղաքն Բաղէշ։ Որոյ ընդ առաջի ելեալ ամիրայն հանդերձ ամենայն մեծամեծօքն իւրովք, եւ մեծարեալ փառօք տարաւ զնա ի գլուխ բերդին, եւ խոստացան առնել զկամս նորա եւ տալ զինչ եւ խնդրեսցէ. բայց միայն զի յետս դարձուսցէ զամենայն հեծելազօրսն ի բերդէն Խլաթայ։ Եւ նա առեալ զվկայութիւն ի բերանոց նոցա գնաց ի Խլաթ, եւ ետ զօրագլխացն կրկին ձեռագիր, եւ ցուցեալ նոցա զնշանագիր փատշահին, եւ համոզեաց զնոսա՝ որք խաղաղութեամբ գնացին ի տեղիս իւրեանց, եւ ինքն դարձաւ ի Բաղէշ եւ նստաւ ամիսս երիս եւ առեալ զխոստացեալ հարկն կայսերական, եւ տարեալ մատոյց առաջի փատշահին, եւ արար խաղաղութիւն ի մէջ նոցա, ազատեաց զամենայն խառնիճաղանճ ժողովուրդն զՀայ եւ զՏաճիկ ի ձեռաց անօրինաց եւ ի դառն գերութենէ. զոր Տէր Աստուած ազատեսցէ զնա յամենայն փորձութենէ հոգւոյ եւ մարմնոյ. ամէն։ Եւ նորա դարձեալ ի փատշահէն նստաւ յաթոռն իւր ի սուրբ Էջմիածինն, եւ մեծարանօք խիլայեալ եղեւ յերկուց գոռոզաց յայլասեռից, ի Թուրքման փատշահէն եւ ի Քուրդ ամիրայէն, որպէս զԶօրաբաբէլ ի Դարեհէ [Ա Եզր Դ, Ե, Զ]՝ առ ի հովուել զհաւատացեալ ժողովուրդս իւր։ Եւ եղեւ կրկին անգամ գնալ Ջհանշահ փատշահին ի տունն Իրաղայ, ի Շիրազ եւ ի Քրման, եւ էր նորա որդի մի Հասանելի անուն, որ շրջէր թափառական զվերին կողմամբ գաւառին Արարատեան, եւ նա նենգութեամբ չարախօսաց ոմանց կամեցաւ ըմբռնել զմեծ պատրիարգն զտէր Զաքարիայն՝ եւ պահանջել ի նմանէ գանձս եւ ինչս. զոր իմացեալ մեծ հայրապետն զնենգութիւն նորա, եւ առեալ զԱջն սուրբ Լուսաւորչին հանդերձ այլ սպասիւք յաւուրս ձմերայնոյ եւ գնացեալ մինչեւ ի Բագուան եւ անտի եկեալ ի բերդն Բայազիտի, եւ անտի իջեալ ի սուրբ ուխտն Արգիլան, ուր հանգուցեալ կայ պատուական նշխարք սուրբ վարդապետին Ստեփաննոսի տէր Յուսկայ որդւոյն։ Եւ անդ հասեալ յայտնեաց զգանձն աստուածային, զԱջն սուրբ Լուսաւորչին մերոյ զսրբոյն Գրիգորի, հանդերձ խաչալամովն, որ նկարեալ կայր ի մի կողմն պատկերն տէրունական, եւ ի միւս կողմն Լուսաւորչին մերոյ սրբոյն Գրիգորի, եւ թագաւորին Տրդատայ, եւ չքնաղագեղ կուսին սրբոյն Հռիփսիմեայ, այլ եւ ոսկեթել յօրինուածով եւ ազգի ազգի գունով, երանգ երանգ զարդարեալ սուրբ ուրարովն. որ զարմանալի է տեսողացն։ Եւ դէմ եդեալ գալ ի հայրենի աթոռն իւր ի գեղեցկայարմար գմբէթայարկ Սուրբ Խաչն Աղթամարայ, եւ ել համբաւ գալոյ նորա հանդերձ սուրբ Աջովն եւ խաչալամովն, որ բարձրացեալ կայր ի ծայրս ձողոյ, եւ խաչ ոսկի կառուցեալ ի գլուխ նորա, ընդ որ գրոհ տուեալ ամենայն բնակչաց գաւառացն, ընդ որ գայր հայրապետն եւ ամենեքեան ընդ առաջ ընթանային խնկօք եւ մոմեղինօք եւ զենմամբ խոյոց եւ զուարակաց եւ երկրպագութիւն մատուցանէին սուրբ Աջին եւ հայրապետին եւ համբուրէին զնա մեծաւ փափագանօք, մինչեւ եկեալ եհաս ի գաւառն Տոսբոյ, եւ մտեալ ի քաղաքն Վան, բազում եպիսկոպոսօք, եւ վարդապետօք, քահանայիւք եւ բազմամբոխ ժողովրդովք՝ ձիօք եւ ձիաւորօք, եւ խաչալամն առաջի, եւ քահանայքն յառաջ եւ յետոյ երգէին քաղցր եղանակօք. եւ այնպէս պերճ եւ փառաւոր եմուտ ի քաղաքն Վան։ Իսկ պարոնն՝ այն որ նստէր յամուրն Շամիրամայ ի բերդն Վանայ Մահմուտբէկ կոչեցեալ, որ էր կաթնեղբայր Ջհանշահ փատշահին. ետես զպայծառութիւն քրիստոնէիցն եւ ցանկացաւ տեսութիւն սուրբ Աջին, եւ յղեալ տարաւ ի գլուխ բերդին, եւ եղեւ ընդ մտանել մեծ հայրապետին սուրբ Աջովն ընդ դուռն վերին բերդին, ընդ առաջ ել գոռոզն Մահմուտբէկ, ամենայն մեծամեծօքն իւրովք, տամբ եւ Ամիրզայ որդւովքն, եւ ամենայն ընտանեօքն. եւ երկրպագութիւն մատուցանէին սրբոյ Աջին եւ համբուրէին, եւ աղերս պատարագաց նուիրէին, եւ մեծարեալ խիլայեաց զհայրապետն՝ եւ դարձոյց յօթեւանս իւր. զոր տեսեալ բազմութեան քաղաքին եւ գաւառին օր ըստ օրէ գային յերկրպագութիւն սրբոյ Աջին, եւ յողջոյն մեծ հայրապետին բազում ընծայիւք եւ պատարագօք։ Եւ յետ աւուրց ինչ առեալ հրաման ի պարոնէն գնալ ի հայրենի աթոռն իւր ի յԱղթամար. եւ իբրեւ ել ի քաղաքէն՝ ելին ընդ նմա բազմութիւնք եպիսկոպոսաց, վարդապետաց, եւ քահանայից եւ ամենայն ազատագունդ խօջայքն Վանայ, ձիօք եւ ձիաւորօք սպառազինեալք. եւ եկեալ հասին մերձ ծովահայեաց քաղաքին Ոստանայ, որում ընդ առաջ ելին ամենայն բնակիչք քաղաքին քահանայիւք եւ բազմամբոխ ժողովրդօք ի մեծամեծաց մինչեւ ցփոքունս, խնկօք՝ եւ մոմեղինօք, եւ բարձրաձայն եղանակօք, մինչ գրեթէ քան զհազար մարդ աւելի կայր յառաջ եւ յետոյ մեծ հայրապետին. եւ խաչալամն առաջ գնայր ունելով ի գլուխն խոչ ոսկի փայլեալ լուսոյ նման. եւ այնպէս շքեղ փառօք եմուտ ի քաղաքն յՈստան, իբրեւ տեսին այլասեռ բնակիչքն որ յՈստան, զխրախութիւնն՝ զայն՝ ի խոր խոցեցան ընդ պայծառութիւն եւ ընդ համարձակութիւն հայրապետին, որ ի գաւառէն Տարբերունւոյ մինչ ի քաղաքն յՈստան, խաչալամով էր եկեալ, եպիսկոպոսօք, եւ վարդապետօք, եւ բազում կարգաւորօք եւ ժողովրդօք, վասն որոյ ժողովեցան ի միասին առ իշխան քաղաքին, որ էր ազգաւ Քուրդ, ժանտ եւ անագորոյն ամենեւին թշնամի քրիստոնէից, եւ խորհեցան խորհուրդ չար զի գաղտագողի նենգեսցեն հովուապետին. զոր իմացեալ զչարութիւն նոցա քաջ դիտապետն, եւ ընդ լուսանալ առաւօտին առեալ զսուրբ Աջն գնալ ի յեզր ծովուն ուր նաւահանգիստն լինէր։ Զոր իմացեալ ամենայն եկելոցն ընդ նմա. որք ի Վանայ, եւ որք յայլ գաւառացն ելին զհետ նորա եւ եկին հանդէպ աստուածապահ կղզւոյն Աղթամարայ մեծ բերդին Մանաճիհրի, որ է Քարադաշտ։ Եւ անդ զտեղի առեալ օրհնեաց զամենեքեան շնորհաբաշխ սուրբ Աջովն եւ համբուրեալ զամենեսեան ի համբոյր սրբութեան, եւ արձակեաց զնոսա խաղաղութեամբ եւ օրհնութեամբ գնալ ի յարկս իւրեանց։ Եւ ինքն էառ զսուրբ Աջն Լուսաւորչին եւ եմուտ ի նաւն եւ գնաց յԱստուածաբնակ կղզին յԱղթամար ի հայրենի ժառանգութիւն իւր. զոր իբրեւ ելին ի ցամաք ընդ առաջ ելին նմա ամենայն բնակիչք տեղւոյն յեզր ծովուն խնկօք եւ մոմեղինօք՝ եւ քահանայիւք, քաղցրաձայն եղանակօք եւ առեալ տարան զսուրբ Աջն եւ եդին ի գեղեցկայարմար սուրբ խաչն Աղթամարայ, եւ երկրպագութիւն մատուցանէին սուրբ Աջին եւ հայրապետին. եւ օրհնութիւն եւ փառաբանութիւն վերառաքէին հրաշագործողին Աստուծոյ, որ արժանի արար զամենեսեան տեսութեան շնորհաբաշխ սուրբ Աջին Լուսաւորչի, եմուտ ի յամուր կղզին Աղթամար եւ հանգեաւ ի գմբէթայարկ սուրբ Աջն ի բուն տեղիսն իւր. ի թուականութեանս մերում ՋԺԱ ամին. ի սկիզբն տարւոյն, որ էր Նաւասարդի ամսոյ ԺԶ. յաւուր ուրբաթի սուրբ Յակոբայ պահոցն եմուտ Սուրբ Խաչն յԱղթամար, ի պահպանութիւն մեզ ամենայն հաւատացելոց, որոց եղեւ ուրախութիւն ամենեցուն ոչ սակաւ։ Եւ զայս լուեալ ամենայն բնակչաց գաւառացն օր ըստ օրէ գային յերկրպագութիւն սուրբ Աջին եւ յողջոյն մեծ հայրապետին բազում ընծայիւք եւ պատարագօք, եւ օրհնութեամբ, մեծաւ ուրախութեամբ դառնային ի յարկս իւրեանց՝ փառաւորելով զամենասուրբ զԵրրորդութիւնն, զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգին այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէնե։
Արդ՝ այս պատմութիւն մինչեւ ցայս վայր ծանոյց մեզ թէ՝ Լուսաւորչի սուրբ Աջն հաւաստեաւ եւ ստուգիւ դարձեալ է ի Սսայ եւ եկեալ է յԷջմիածին, այլ եւ գնացեալ է յԱղթամար։ Այլ եւ ի կարգս թուականացն եւս գրեալ կայ թէ ՋԺԱ թուին Զաքարիայ կաթուղիկոսն էառ զԼուսաւորչի Աջն ընդ իւր եւ տարաւ յԱղթամար։
Արդ՝ թէպէտ գոն եւ այլ եւս այսպիսի բանք եւ պատմութիւնք, զորս ժողովեցաք ի գրոց՝ վասն սուրբ Լուսաւորչի Աջին, թէ հաւաստեաւ եկեալ է Աջն ի սուրբ Էջմիածին,, սակայն զամենայն ոչ շարագրեցաք աստ, զի մի գուցէ լիցի երկարութիւն բանիցն, ձանձրութիւն ընթերցողացն, այլ զայսքանս բաւական համարեցաք շարակարգել աստ, յայտ առնել անխարդախաբարոյ եւ ճշմարտասէր արանց իմաստնոց զորպիսութիւն անցուածոց ժամանակաց։ Այսուհետեւ ժամ է մեզ պատմել վասն սուրբ Լուսաւորչի Աջին, թէ որպէս դարձաւ յԱղթամարայ եւ եկն ի սուրբ Էջմիածին։
Մերձ մայրաքաղաքին Նախչուանու կայ գաւառ մի, զոր անուանեն Շահբունուց ձոր, եւ յայսմ գաւառի կայ գիւղ մի՝ զոր անուանեն Օծօպի, եւ մերձ այսմ գեղջս կայ շինեալ ի վաղեմի ժամանակաց վանք մի յանուն սուրբ Աստուածածնին՝ զոր անուանեն Օծօպու վանք. եւ ի միաբանից այսմ վանիցս եպիսկոպոս ոմն, որում անունն էր Վրթանէս եպիսկոպոս, այր խորագէտ եւ խելամուտ ի գործս իւր, եւ ճարտարաբան ի խօսս. սա գնացեալ յԱղթամար գողացաւ զԱջն սուրբ Լուսաւորչին եւ եբեր դարձեալ ի սուրբ Էջմիածինն. զայս արար Վրթանէս եպիսկոպոսն խորհրդով եւ կամօք կաթուղիկոսացն Էջմիածնի, որոց անուանքն էին Սարգիս եւ Յօհաննէս։ Եւ նախ գնաց Վրթանէս եպիսկոպոս յանծանօթ աշխարհ եւ անդ այլափոխեաց զանունն եւ զզգեստն, եւ հարթեալ թեթեւացոյց զմօրուքն. եւ եղեւ ի կերպ մահտեսւոյ՝ անգէտ գրոց եւ կարդալոյ. այլ եւ ի վերոյ քան զծունկն կապեաց պարանաւ զբարձն եւ կաղացոյց զջիլն, եւ եղեւ իբրեւ զբնական կաղ, եւ ի գնալն իւր կաղայր։ Եւ ապա գնացեալ ի կղզին Աղթամարայ՝ եւ անդ բնակեցաւ, եւ առնէր սպասաւորութիւն վանացն. եւ օր աւուր ընտելացաւ նոցա վասն բարւոք սպասաւորութեան, մինչ որ կարգեցին զնա լուսարար եկեղեցւոյն եւ պահող անօթոցն եւ սրբութեան վանիցն, եւ մնաց նա ի լուսարարութիւն եկեղեցւոյն յամս եօթն։ Եւ ի ժամանակին յայնմիկ պատահեցաւ ի միում աւուր, զի եկին յոլովք արք վաճառականք՝ զոր Հայոց բառիւ փօրէզիկ ասեն, եւ այլազգեաց բառիւ չարչի ասեն, այս չարչիքս գրաստուք եւ իշովք շրջելով գիւղէ ի գիւղ՝ եկին եւ հասին մինչ ի նաւահանգիստն Աղթամարայ. եւ այնպէս իշովքն եւ գրաստովքն իւրեանց մտին ի կղզին Աղթամար, վաճառել կտաւ եւ աստառ, չիթ եւ ալաջայ՝ եւ այլ ինչ։ Եւ էին այս չարչի արքս ի գիւղաքաղաքէն Ջուղայոյ, քանզի ի ժամանակին յայնմիկ տակաւին շէն էր Ջուղայ, եւ մնացին երկու եւ երեք օր անդէն ի կղզին։ Իսկ Վրթանէս եպիսկոպոսն հերձեաց զիշոյ միոյ կուրդինն, որ է պաղանն, եւ բերեալ զԼուսաւորչի Աջն ընդ նմին եւ զվառն, որ է խաչալամն, եւ զուրարն, զոր եւ ի մէջ անցեալ պատմութեանդ յիշեաց, եւ զայս երեքեանս եդ ի մէջ իշոյ կուրդնին եւ դարձեալ կարեաց, որպէս եւ էր յառաջագոյն. եւ զայս արար թաքուն եւ անգիտելի յամենայն մարդկանէ, բայց միայն իշոյ տիրոջն յայտնեաց. որում եւ պատուիրեաց բարւոք պաշտապանեսցէ, զի մի՛ վնաս ինչ պատահիցի Աջին. այլ եւ մի՛ եւս ուրեք յամեսցի, այլ փութանակի առեալ հասցէ ի Ջուղայ։ Եւ զկնի գնալոյ չարչոցն՝ յետ աւուրց ինչ եւ ինքն Վրթանէս եպիսկոպոսն պատճառանօք ինչ ելեալ ի կղզւոյն եւ գնաց ուրեք. եւ իբրեւ հեռացաւ ի վայրացն յանծանօթ տեղիս, ապա արձակեալ զկապ ոտիցն՝ զոր յառաջագոյն կապեալ էր, եւ յուղի անկեալ գնայր բազում ճեպով։ Իսկ բնակիչք Աղթամար կղզւոյն իբրեւ տեսին թէ անցին պայմանեալ աւուրքն, եւ ոչ եկն լուսարարն իւրեանց, գնացեալ աստ եւ անդ հարցին եւ ոչ գտին. եւ իբրեւ ծանեան թէ ոչ է Աջն ի տեղւոջն իւրում, յայնժամ սկսան յամենայն ճանապարհս եւ յուղիս կարի ստիպով հետամուտ լինել, զի թերեւս հասցեն. իսկ գնացող խնդրակքն իբրեւ պատահէին եկող ճանապարհորդաց եւ հարցանէին, թէ զկաղ այր մի տեսի՞ք. եւ եկողքն պատասխանէին, թէ չիք մեր տեսեալ զայր կաղ, եւ այսու կերպիւ զերծաւ Վրթանէս եպիսկոպոսն, եւ եկեալ եհաս ի գիւղաքաղաքն Ջուղայ, եւ որոնմամբ եկեալ եգիտ զտուն առնն՝ որ էր տէր իշոյն։ Եւ բազում տագնապաւ հոգայր վասն Աջին, թերեւս ամբողջ հասեալ իցէ Աջն ի Ջուղայ։ Իբրեւ լուաւ յառնէն, եւ ետես զպաղանն, յորում ինքն եդեալ էր զԱջն, զի ամբողջ կայր Աջն, յայնժամ մեծաւ ցնծութեամբ ուրախ եղեւ եւ փառս ետ Աստուծոյ։ Ապա գնացեալ Վրթանէս եպիսկոպոսն առ առաջնորդսն եւ առ քահանայսն Ջուղայոյ, եւ ծանոյց նոցա զարարն իւր, եւ նոքա զարմացան ընդ արարեալ գործն նորա, եւ լցան երկնային խնդութեամբ, եւ գնացեալ հանին զԱջն, եւ զխաչալամն եւ զուրարն, եւ բերին յեկեղեցին. եւ վաղվաղակի առաքեցին աւետաւորս ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին առ կաթուղիկոսքն Սարգիս եւ Յօհաննէս, որոց կամօք եւ խորհրդակցութեամբն գնացեալ էր Վրթանէս եպիսկոպոսն յայս գործ։ Իբրեւ լուան նոքա եւս առաւել ցնծացեալ զուարճացան եւ լցան երկնային խնդութեամբ, եւ վաղվաղակի եկեղեցականօք եւ աշխարհականօք եւ ամենայն երեւելի արամբք աշխարհին Արարատու յուղի անկեալ գնացին ընդ առաջ սրբոյ Աջին. եւ գտին զԱջն ի Նախչուան քաղաքի զի մինչ ի գալ կաթուղիկոսացն, Ջուղայեցիք եւ Վրթանէս եպիսկոպոսն զԱջն բերեալ էին ի Նախչուան քաղաք։ Եւ անդ ի Նախչուան քաղաքին պատուեալ փառաւորեցին զսուրբ Աջն լուցմամբ պայծառ մոմեղինաց՝ եւ բուրմամբ անուշահոտ խնկոց, եւ զենմամբ խոյոց եւ զուարակաց. եւ կատարեցին անդէն ուխտս եւ համբուրեցին մեծատենչ փափագանօք զսուրբ Աջն, եւ ապա աշխարհախումբ բազմութեամբ առին զսուրբ Աջն եւ բերին ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին. եւ հանգուցին եւ սեպհական եւ ի բնական Աթոռն իւր։ Իսկ կաթուղիկոսունքն եւ ամենայն արք աշխարհին՝ եկեղեցականք եւ աշխարհականք բազում եւ անթուելի պարգեւս բաշխացին Վրթանէս եպիսկոպոսին. այլ եւ որքան նուէրք եւ աջահամբոյր՝ զոր նուիրեցին ժողովուրդքն սրբոյ Աջին, զայն եւս զբովանդակն շնորհեցին Վրթանէս եպիսկոպոսին. այլ եւ կարգեցին կաթուղիկոսունքն եւ ամենայն ժողովն՝ զի Վրթանէս եպիսկոպոսն լիցի աթոռակալ կաթուղիկոսացն, որ ոք եւ իցէ կաթուղիկոս ի մէջ սուրբ Աթոռոյն՝ որքան եւ իցէ Վրթանէս եպիսկոպոսն կենդանի. որ եւ արար աթոռակալութիւն մինչ ի ժամանակս ծերութեան իւրոյ. եւ ապա վասն անկարութեան մարմնոյն գնաց ի վանքն Օծօպու մերձ իւրոց ազգականացն վասն պաշտպանելոյ իւրոյ ծերութեանն, եւ անդէն վախճանեցաւ եւ թաղեցաւ ի թուին ԺԽԲ. որպէս եւ գրեալ է ի վերայ տապանին իւրոյ։ Իսկ կաթուղիկոսունքն Էջմիածնի իբրեւ զհայրենապատուէր կտակ, աւանդութիւն ունէին ի մէջ իւրեանց, զի յամենայն ամի ի տարւոջն միանգամ գնային ի վանքն Օծօպու մատուցանէին պատարագ, եւ պաշտման դրամ բաժանէին վանականացն, եւ կերակրէին զաղքատս վասն հոգւոյ Վրթանէս եպիսկոպոսին. եւ մինչ ի ժամանակս Դաւիթ կաթուղիկոսին, եւ Մելքիսէթ կաթուղիկոսին կայր այս աւանդութիւն՝ որ գային կաթուղիկոսունքն եւ կատարէին։ Իսկ վերոյ ճառեալ պատմութիւնս՝ որ վասն գալստեան սրբոյ Աջին է, որ յԱղթամարայ դարձաւ եւ եկն ի սուրբ Էջմիածին, ոչ թէ հարեւանցի բանք եւ զրուցք են, այլ հաստատուն եւ հայրենատուր աւանդութեամբ պատմի յամենայն գաւառս՝ որք են շուրջ զՆախչուան քաղաքաւն, եւ մանաւանդ ի գաւառին Շահբունուց ձորոյ, եւ որք մերձ նմա վանօրայք են, զի ամենեքեան եկեղեցականք եւ աշխարհականք միաբանութեամբ պատմեն զայս պատմութիւնս, թէ ձեռամբ Վրթանէս եպիսկոպոսին եկն Լուսաւորչի Աջն յԷջմիածին, յորոց առեալ մեր զհաւաստին գրեցաք աստ։ Եւ կայր սուրբ Լուսաւորչի սուրբ Աջն անդ ի սուրբ Էջմիածինն մինչեւ ի ժամանակս առաջին Շահաբասին, որ տարաւ ի քաղաքն Սպահան, եւ ի ժամանակս Շահսէֆի թագաւորին գնացեալ Փիլիպպոս կաթուղիկոսն ի Սպահան քաղաք խնդրեաց ի Շահսէֆի թագաւորէն, եւ առեալ եբեր դարձեալ ի սուրբ Էջմիածինն ի սեպհական Աթոռն իւր, որպէս եւ գրեալ կայ ի պատմութեան Փիլիպպոս կաթուղիկոսին։ Եւ կայ նոյն սուրբ Աջն աստէն ի սուրբ Էջմիածինն մինչեւ ցայսօր՝ եւ պատուի ըստ արժանւոյն իւրոյ փառաւորութեամբ բազմաւ, ի փառս իւր եւ զօրացուցանողին զնա Քրիստոսի։ Եւ այն զոր ի մէջ անցեալ պատմութեանդ չիշեաց զխաչալամն եւ զուրարն, ահաւասիկ սոքա երկոքին ընդ սրբոյ Աջին կան ի սուրբ Էջմիածինն պահեալք, հաստատուն վկայ սրբոյ Աջին, եւ մանաւանդ սքանչելագործութիւնքն՝ որք լինին ի սրբոյ Աջէն եւս առաւել վկայ։
Եւ յարդարեալ շարակարգեցաք զպատմութիւնս զայս ի թուականիս մերում ՌՃԺԱ. ամին, Յուլիս ամսեանն ի մէկն, ի սուրբ Աթոռն յԷջմիածին, ի ժամանակս կաթուղիկոսութեան տեառն Յակոբայ Ջուղայեցւոյ, եւ ի թագաւորութեան Պարսից երկրորդ Շահաբասին, եւ Օսմանցւոց թագաւորին սուլթան Մահմատին՝ որդւոյ սուլթան Իբրահիմին, բարեխօսութեամբ եւ աղօթիւք նոյն սրբոյ Աջին երջանիկ Հօր մերոյ սրբոյ Լուսաւորչին ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ օրհնելոյն յաւիտեանս. ամէն։
[ԼԱ]
ՇԱՐԱԴՐՈՒԹԻՒՆ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍԱՑՆ ՄԵՐՈՅ, ԱՌԵԱԼ ԵՒ ՍԿՍԵԱԼ Ի ՍՐԲՈՅՆ ՆԵՐՍԻՍԷ ԿԼԱՅԵՑՒՈՅ ԵՒ ԿԱՐԳԱՒ ԱԾԵԱԼ ԵՒ ՀԱՍՈՒՑԵԱԼ ՄԻՆՉԵՒ ՑԺԱՄԱՆԱԿՍ ՄԵՐ
Զկարգս կաթուղիկոսացս վասն այն ի սրբոյն Գրիգորէ Լուսաւորչէն ոչ առեալ գրեցաք, զի ի բազմաց սրբոց եւ իմաստնոց, եւ հաւատարիմ արանց գրեալ է այն՝ որպէս եւ յայտ է ամենեցուն. իսկ որ յետ սրբոյն Ներսիսի Կլայեցւոյն է, ոչ կայ բովանդակն ի մի վայր գրեալ, այլ մասն մի աստ՝ եւ մասն մի անդ. իսկ մեք զբովանդակն հաւաքեցաք աստ ի մի վայր։
Եւ զանուանքս կաթուղիկոսացս ամենեցուն՝ զորոց հաւաքեցաք, եթէ զՍսայ կաթուղիկոսացն, եւ թէ զԷջմիածնի կաթուղիկոսացն, յերից տեղեաց հաւաքեցաք, մասն մի թուականաց՝ որք նախ քան զմեզ գրեալ էին, որոց ինքն Քրիստոս լիցի վարձահատոյց. եւ մասն մի ի կոնդակաց վանօրէից՝ զոր շնորհեալ էին կաթուղիկոսունքն իւրաքանչիւր վանօրէից. եւ մասն մի ի յիշատակարանաց գրոց, որ յիւրաքանչիւր կաթուղիկոսաց ժամանակս գրեալք էին. եւ մեր ժողովեալ զամենայն կաթուղիկոսաց անուանսն, սկսաք շարադրել զնոսա ըստ կարգի թուականին, զի որ ի նախկի թուոջն էր նախադաս կարգեցաք, եւ որ յերկրորդում թուոջն էր՝ երկրորդ դաս կարգեցաք. եւ որ յերրորդում թուոջն էր՝ երրորդ դաս կարգեցաք, եւ որ ի չորրորդում թուոջն էր՝ չորրորդ դաս կարգեցաք եւ այսպէս առնելով հասուցաք մինչեւ ի մեր ժամանակս։ Եւ զայսպէս առնելով սկիզբն ՈՒ. թուէն սկսաք, եւ մինչ ի Պ թիւն ուղիղ էր. եւ յետ այնորիկ խառնակ եւ շփոթեալ եւ մանաւանդ զի բազումն եւ յոլովն ոչ կայր, զորս բազում աշխատութեամբ շարակարգեալ հասուցաք ի մեր ժամանակս։
Իսկ այն թուականն՝ որ իւրաքանչիւր կաթուղիկոսացն սկիզբն գրեալ կայ, ոչ թէ զնոցին կաթուղիկոսացն նստելոյ զառաջին ամն նշանակէ, այլ միայն նշանի վասն կարգեցաք, զի այն թուովն դիւրաւ ճանաչեմք զայն կաթուղիկոսն. այլ եւ թէ իցեն երկու Կարապետ կամ երկու Պօղոս՝ ժամանակաւ մերձակայ միմեանց, այնու թուովն դիւրաւ բաժանեմք յիրերաց, եւ ոչ եւս տարակուսիմք արդեօք մի՞ են սոքա թէ երկու։
Իսկ այն թիւքն որ զկնի կաթուղիկոսացն գրեալ կայ՝ որ ցուցանէ թէ այս անուն կաթուղիկոս, այսքան ամ յաջորդեաց. յայս թուոցս զբազումն ոչ գրեցաք, միայն զոմանս, քանզի երկու եւ երեք օրինակ ի միասին բերեալ՝ տեսաք՝ զի ոչ զուգաբան ասէին, վասն որոյ եւ ոչ գրեցաք. եւ որոց վասն զուգաբան ասացին զնոցին թիւսն գրեցաք եւ այս ասացեալ երկոքին թիւքս ի վերայ Սսայ կաթուղիկոսացն կալ գրեալ. իսկ ի վերայ Էջմիածնի կաթուղիկոսացն ոչ ի սկիզբն գտաք թիւ գրեալ՝ եւ ոչ ի վերջն. քանզի զԷջմիածնի կաթուղիկոսաց անուանսն զամենեցուն, ի յիշատակարանաց գրոց հաւաքեցաք, որ զկաթուղիկոսաց ոչ զսկիզբն եւ ոչ զվախճանն ցուցին։ Նա եւ՝ Էջմիածնի կաթուղիկոսունքն՝ որ ի մէջ միոյ թուի, երկու եւ երեք եւ չորք կաթուղիկոսք կան գրեալ, այս է՝ զի յիշատակարանք գրոցն եւ կարգ թուականին այնպէս ցուցին. այլ եւ ի կարծիս մեր թուեցաւ թէ այնքան կաթուղիկոսք լեալ են ի միում ժամանակի, եւ ի միում թուականի. այլ եւ ոչ եղաք հասու, թէ ո՞ր ոք ի նոցանէ իցէ առաջին ամանակաւ՝ եւ ո՞ր ոք վերջին, այլ եւ այնմ, թէ ո՞ր ոք իցէ ի նոցանէ ինքնակալ, եւ ո՞ր ոք ընդ ձեռամբ, եւ կամ լռեալ. այլ զայն միայն ցուցին մեզ յիշատակարանք գրոց, վասն որոյ եւ մեք այնպէս կարգեցաք։
Այլ արդ՝ օժանդակութեամբ Հոգւոյն սրբոյ ըստ խոստման մերում, անդէն այժմիկ սկսցուք զկարգ կաթուղիկոսացն ի սրբոյն Ներսիսէ Կլայեցւոյ կարգաւ, եւ հասուսցուք մինչեւ ի ժամանակս մեր։
ՌԺԴ. թ. մեռաւ Գրիգորիս կաթուղիկոսն, եւ նստաւ եղբայր նորին Ներսէս ամս Է։
ՈԻԱ. թ. մեռաւ տէր Ներսէս, եւ նստաւ տէր Գրիգոր եղբօրորդի նորա, յՕգոստոսի ԺԳ. յաւուր հինգշաբաթի։ Տէր Գրիգոր Քարավէժն. Տէր Գրիգոր Ապիրատն. Տէր Յովհան Մեծաբարոյն. զսա ընկեցին եւ փոխանակ սորա եդին կաթուղիկոս զտէր Դաւիթ Արքակաղնեցին ամս Բ. մեռաւ տէր Դաւիթս եւ դարձեալ նստաւ կաթուղիկոս նոյն տէր Յովհան, յառաջ եւ յետոյ ամս ԺԵ։
ՈԿԹ. թ. Տէր Կոստանդին Բարձրաբերդցին ամս ԽԷ։
ՉԺԷ. թ. Տէր Յակոբ Գիտնականն ամս ԺԸ։
ՉԼԶ. թ. Տէր Կոստանդին Պրօնագործն Կեսարացի, Ախթարմայ ամս Գ։
ՉԼԸ. թ. աքսորեցին զԿոստանդին Պրօնագործն, եւ եդին կաթուղիկոս զտէր Ստեփաննոս Հռոմկլայեցին ամս Դ. զսա եւ զԼուսաւորչի Աջն գերի տարան ի քաղաքն Մսըր։
ՉԽԲ. թ. Տէր Գրիգոր Անաւարզեցին ամս ԺԳ։
ՉԾԶ. թ. Տէր Կոստանդին Կեսարացին, Հերձուածող, ամս ԺԵ։
ՉՀ. թ. Տէր Կոստանդին Լամբրոնացին ամս Դ։
ՉՀԶ. թ. Տէր Յակովբ Սսեցին ամս ԺԴ. զսա ընկեցին եւ եդին զտէր Մխիթար ի թուին ՉՂԶ. ամս ԺԴ. մեռաւ այս Մխիթարս, նստաւ դարձեալ աքսորեալս Տէր Յակովբ Սսեցին ամս Դ։
ՊԺԳ. թ. Տէր Մեսրովբ ամս ԺԳ։
ՊԻԳ. թ. Տէր Կոստանդին։
ՊԻԵ. թ. Տէր Պօղոս։
ՊԻԹ. թ. Տէր Թէոդորոս ամս Ը։
ՊԽԳ. թ. Տէր Կարապետ։
ՊԽԶ. թ. Տէր Դաւիթ։
ՊԾԲ. թ. միւս տէր Կարապետ։
ՊԿԷ. թ. Տէր Գրիգոր. զայս տէր Գրիգորս, որ մականուն Խանձողատ կոչի, աքսորեցին, եւ ի նոյն թուին եդին զտէր Պօղոսն, վասն որոյ զնոյն թիւն ի վերայ նոյն տէր Պօղոսին կրկին անգամ գրեմք։
ՊԿԷ. թ. Տէր Պօղոս։
ՊՀԹ. թ. Տէր Կոստանդին։
ՊՁԶ. թ. Տէր Յովսէփ։
ՊՁԹ. թ. Տէր Գրիգոր, որ մականուն Մուսաբէկենց կոչի։
Մինչեւ ցայս վայր՝ զոր գրեցաք կաթուղիկոսունք Սսայ էին, որ ի Սսի նստէին եւ վարէին զկաթուղիկոսութիւնն. զի տակաւին ոչ էր նորոգեալ սուրբ Աթոռն Էջմիածին, եւ յայսմ ժամանակի նորոգեցաւ, քանզի Աջն սրբոյն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին ի սուրբ Էջմիածինն յայտնեցաւ, վասն որոյ ժողովեցան ի բազում աշխարհաց արք իշխանք եւ նշանաւորք եկեղեցականք եւ աշխարհականք. եւ օրհնեցին զտէր Կիրակոսն կաթուղիկոս, եւ հաստատեցին զկաթուղիկոսութիւնն ի սուրբ Էջմիածինն, որպէս եւ պատմէ Թովմայ վարդապետն։ Վասն որոյ յայսմ հետէ զայն կաթուղիկոսունսն շարադրեմք, որք ի սուրբ Էջմիածինն նստան, որոց առաջինն է տէր Կիրակոս։ Եւ եղեւ նորոգումն սուրբ Էջմիածնի, ՊՂ. թուին. վասն որոյ գրեմք թուական ՊՂ։
ՊՂ. թ. կաթուղիկոս տէր Կիրակոս։
ՊՂԲ. թ. զտէր Կիրակոսն հանին ի կաթուղիկոսութենէ, եւ նստաւ Մակուեցի Գրիգորն ղաբալով. այս Գրիգորս նորոգումն արարեալ է սուրբ Էջմիածնի մասամբ ինչ։
ՋԴ. թ. նոյն տէր Գրիգոր այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Արիստակէս։
ՋԺ. թ. նոյն տէր Գրիգոր եւ նոյն տէր Արիստակէս, այլ եւս եղեւ կաթուղիկոս տէր Զաքարիայ։
Այս տէր Զաքարիայս նախ կաթուղիկոս էր Աղթամարայ, եւ ի ՋԺ. թուականին յորժամ եկն Ջհանշահ փատշահն ի Թարվէզ, սա բազում ընծայիւք գնաց ընդ առաջ փատշահին ի Թարվէզ. եւ փատշահն ետ սմա պարգեւս կաթուղիկոսութիւնն սուրբ Էջմիածնի եւ զԱջ սրբոյն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին, այլ եւ ընդ նմին զխաչալամն, եւ զուրարն. վասն որոյ Զաքարիայ կաթուղիկոսն ընդ իւր ունելով զԱջն՝ եկեալ ի սուրբ Էջմիածին նստաւ կաթուղիկոս Էջմիածնի. եւ նոյն խաչալամն եւ ուրարն ահաւասիկ պահեալ կան ի սուրբ Էջմիածինն. վկայ սուրբ Աջին՝ թէ անդ է։
ՋԺԱ. թ. տէր Զաքարիայ կաթուղիկոսն առեալ ընդ իւր զԱջն սուրբ Լուսաւորչին գնաց յԱղթամար. Նաւասարդի ԺԶ, յաւուր ուրբաթի սուրբ Յակոբայ պահոցն։
ՋԺԵ. թ. նոյն տէր Գրիգոր եւ նոյն տէր Արիստակէս. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Սարգիս։
ՋԻԳ. թ. նոյն տէր Սարգիս. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Յօհաննէս։
ՋԻԵ. թ. նոյն տէր Յօհաննէս. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս միւս այլ տէր Սարգիս։ Այս Յօհաննէս եւ Սարգիս կաթուղիկոսաց ժամանակին Լուսաւորչի Աջն դարձեալ է յԱղթամարայ՝ եւ եկեալ է ի սուրբ Էջմիածինն ձեռամբ Վրթանէս եպիսկոպոսին։
ՋԽԲ. թ. նոյն տէր Սարգիս. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Արիստակէս։
ՋԽԸ. թ. նոյն տէր Սարգիս. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Թադէոս։
ՋԾԳ. թ. նոյն տէր Սարգիս՝ այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Եղիշէ։
ՋԾԵ. թ. նոյն տէր Սարգիս՝ եւ նոյն տէր Եղիշէ. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Ներսէս։
ՋԿԴ. թ. կաթուղիկոս տէր Զաքարիայ։
ՋԿԹ. թ. կաթուղիկոս տէր Սարգիս։
ՋՀԲ. թ. կաթուղիկոս նոյն տէր Սարգիս։
ՋՁԵ. թ. կաթուղիկոս տէր Գրիգոր։
ՋՂ. թ. նոյն տէր Գրիգոր. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Ստեփաննոս Սալմաստեցի։
ՋՂԴ. թ. նոյն տէր Ստեփաննոս. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Միքայէլ։
ՌԶ. թ. նոյն տէր Ստեփաննոս՝ եւ նոյն տէր Միքայէլ. այլ եւ եղեն կաթուղիկոսք տէր Բարսեղ եւ տէր Գրիգոր։
ՌԺԶ. թ. նոյն տէր Միքայէլ եւ նոյն տէր Բարսեղ եւ նոյն տէր Գրիգոր. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Ստեփաննոս Առընջեցի։
ՌԻԵ. թ. նոյն տէր Գրիգոր այլ եւ եղեն կաթուղիկոսք տէր Թադէոս՝ եւ տէր Առաքեալ։
ՌԼԵ. թ. նոյն տէր Գրիգոր, եւ նոյն տէր Առաքեալ. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Դաւիթ։
ՌԽԲ. թ. նոյն տէր Դաւիթ. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Մելքիսէթ։
ՌԾԲ. թ. նոյն տէր Դաւիթ եւ նոյն տէր Մելքիսէթ. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Սրապիոն։
ՌՀԳ. թ. նոյն տէր Դաւիթ, եւ նոյն տէր Մելքիսէթ. այլ եւ եղեւ կաթուղիկոս տէր Սահակ։
ՌՀԸ. թ. կաթուղիկոս տէր Մովսէս ամս Գ. եւ կէս։
ՌՁԲ. թ. կաթուղիկոս տէր Փիլիպպոս ամս ԻԲ. եւ կէս։
ՌՃԴ. թ. կաթուղիկոս տէր Յակովբ Ջուղայեցի, որ կայ այժմ յաւուրս մեր, եւ վարէ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան։
Արդ՝ ի ՌԽԲ. թուին եղեալ կաթուղիկոսունքն, որք են Դաւիթ եւ Մելքիսէթ, այս Դաւիթ եւ Մելքիսէթ կաթուղիկոսունքն են, զորս ի պատմագիրս սկիզբն գրեալ եմք, թէ առաքեցին առ Սրապիոն վարդապետն գալ եւ լինիլ կաթուղիկոս. որ եկեալ եղեւ կաթուղիկոս սուրբ Էջմիածնի ի ՌԾԲ. թուականին մերում եւ ի ՌԾԳ թուին Սրապիոնս դարձաւ եւ գնաց ի յԱմիթ. եւ ի ՌԾԵ թուին. եւ յապրիլի ԻԳ վախճանեցաւ։ Եւ յետ գնալոյ Սրապիոնիս՝ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան նոյն Դաւիթն եւ նոյն Մելքիսէթն ունէին եւ վարէին։ Բայց նախանձ եւ գրգռութիւն եւ հակառակութիւն ոչ սակաւ անկաւ ի մէջ Դաւթի եւ Մելքիսէթի վասն կաթուղիկոսական իշխանութեան. վասն որոյ Մելքիսէթն եմուտ ի ներքոյ ծանր ղաբալի, եւ ի բաց եհան զԴաւիթն՝ եւ ինքն միայն վարէր զկաթուղիկոսութիւն. եւ յաղագս ծանրութեան ղաբալին՝ որ ոչ կարաց վճարել, ետ զկաթուղիկոսութիւնն Մելքիսէթն իւր եղբօրորդի Սահակայ, եւ ինքն փախեաւ յաշխարհն Օսմանցւոց. եւ գնաց յԻլով՝ եւ անդ վախճանեցաւ. եւ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան վարէր Սահակ կաթուղիկոսն, եւ վասն ծանրութեան ղաբալին, որ ոչ կարաց վճարել, նա եւս փախեաւ յաշխարհն Օսմանցւոց։ Յետ փախստեան սորին ամենայն ազգն Հայոց արեւելականք եւ արեւմտականք միաբանեցան եւ արարին զՄովսէս վարդապետն կաթուղիկոս սուրբ Էջմիածնի ի մերում թուականիս ՌՀԸ Յունվարի ԺԳ եւ ի ՌՁԱ թուին ի մայիս ամսոյ ԺԴ վախճանեցաւ։ Եւ ի ՌՁԲ թուին եւ յունվարի ԺԳ զՓիլիպպոս վարդապետն օրհնեցին կաթուղիկոս սուրբ Էջմիածնի. որ վարեաց սա զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան ի ժամանակս իւր ճոխ եւ փառաւոր, մինչ ի ժամանել թուականին մերոյ ի ՌՃԴ ամն. եւ ի նմին ամի, ի մարտի ԻԵ վախճանեցաւ սա։ Եւ զկնի սորա յաջորդեաց զաթոռ կաթուղիկոսութեան Ջուղայեցի Յակովբ վարդապետն. քանզի ի ՌՃԴ թուականին եւ յապրիլ ամսոյ ութն օրհնեցին զՅակովբ վարդապետն կաթուղիկոս սուրբ Էջմիածնի. եւ այժմ սա վարէ զիշխանութիւն կաթուղիկոսութեան, մինչեւ ցայսօր, որ է թուականն մեր ՌԺՃԱ յուլիսի ամսոյ Դ. որ եւ հայցեմք ի Տեառնէ, զի երկար ամօք պահեսցէ զսա յուրախութիւն սրտից մերոց եւ ի փառս անուան իւրոյ. ամէն։
[ԼԲ]
ԿԱՐԳ ՎԱՐԴԱՊԵՏԱՑ, ՍԿՍԵԱԼ Ի ԳՕՇ ՄԽԻԹԱՐԱՅ ԳԱՒԱԶԱՆԱՒՆ, ՈՐ ԻՋԱՆԷ ՅԷՋՄԻԱԾՆԻ ԴԱՍԱՏՈՒՆՆ
Նախ եռամեծ վարդապետն Մխիթար՝ որ մականուն Գօշ կոչի. նորին աշակերտ Յովհաննէս՝ որ է Վանական, նորին աշակերտ Վարդան. նորին աշակերտ Ներսէս. նորին աշակերտ Եսայի, որ ի Նիչ գաւառէ. նորին աշակերտ Յօհան Որոտնեցին. նորին աշակերտ Գրիգոր Տաթեւացին. նորին աշակերտ Դանիէլ Ճգնաւոր. նորին աշակերտ Յովհաննէս Համշէնցին. նորին աշակերտ Թորոս. նորին աշակերտ Գրիգոր Տարօնացի. նորին աշակերտ Յովհաննէս, որ մականուն Շիրակ ասի. նորին աշակերտ Ղուկաս Կեղեցի. նորին աշակերտ Սրապիոն Ուռհայեցի, որ եղեւ կաթուղիկոս սուրբ Էջմիածնի. նորին աշակերտ Գրիգոր Կեսարացի. նորին աշակերտ Մովսէս Սիւնեցին, որ եղեւ կաթուղիկոս սուրբ Էջմիածնի եւ նորոգող նմին. նորին աշակերտ Փիլիպպոս կաթուղիկոս սուրբ Էջմիածնի. նորին աշակերտ անարժան եւ մեղապարտ գրիչս Առաքեալ. եւ իմ աշակերտ Մակուեցի Վարդան։
ԱՅԼ ԵՒՍ ԿԱՐԳ ՎԱՐԴԱՊԵՏԱՑ
Այսոքիկ են կարգ վարդապետաց մերոց՝ ոչ առաջնոցն այլ վերջնոցն։ Նա՛խ Գրիգոր Տաթեւացին. եւ նորին՝ աշակերտ Դանիէլ. նորին՝ Յովհաննէս Համշէնցին. նորին՝ Գրիգոր յԱրճիշոյ, որ մականուն Չորթան ասի. եւ միւս աշակերտն՝ Թորոս վարդապետն. իսկ Չորթանի աշակերտն Ներսէս՝ որ Մատաղն ասի. նորին՝ Ներսէս Բաղիշեցին. նորին՝ Ներսէս Ամկեցին. նորին աշակերտքն երկու՝ Յովհաննէս Ոստանցին ի գեղջէն Վառնուշատայ, եւ Ազարիա ի Հայոց Մեծաց ի գեղջէն Շահկերտայ, որ է մերձ քաղաքին Նախչուանու։ Իսկ աշակերտքն Յովհաննէս Ոստանցուն՝ Սիմէօն Ապարանցին, եւ Բարսեղ Գաւառցին. Սիմէօնի աշակերտն Կարապետ Կալոն. եւ նորին միւս փոքր Սիմէօն Ճգնազգեացն. եւ Բարսեղի աշակերտքն Բուժիկ Յովհաննէս Բաղիշեցին, եւ այլք բազումք. եւ Յովհաննիսիս աշակերտ Խաչատուր Բաղիշեցին, եւ այլ արեւելեանքս ամէն ի Չորթանէն սերեցան։
Դարձեալ նոր սկսայց ի Յովհաննէս Համշէնցւոյն. նորին միւս աշակերտն Թորոս, որ ի վերոյ ասացաւ։ Թորոսի աշակերտն Գրիգոր Տարօնեցին. նորին՝ Յովհաննէս Շիրակն. նորին՝ Ղուկաս, որ էր ի Խորձունեաց գաւառէն, որ է Կեղի. նորին Պետրոս Կարկռցին, եւ Սրապիոն Ուռհայեցին, որ եղեւ կաթուղիկոս սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի տարի մի եւ վեց ամիս. եւ փոխեցաւ առ Քրիստոս։ Այլ եւ նորին աշակերտքն Բարսեղ, որ է ի Սասնոյ ի Նիճ գաւառէն ի գեղջէն որ ասի Մարման. եւ Յովսէփ Հզուեցին. եւ ես նուաստ Կարապետ բանի սպասաւոր Բաղիշեցի ի գեղջէն Փարխնդոյ. զոր լուայ ի պատմագրացս, եւ զոր աչօք մերովք տեսաք. զի չէին ինչ պակաս յառաջնոց վարդապետացն՝ ուսմամբ՝ եւ գործովք, այլ եւս գերագոյն։ Այլ եւ երկու անուանի վարդապետ այլ գրեցից, Յովհաննէս Այնթափեցին, որ է կաթուղիկոս Կիլիկեցւոց, եւ Գրիգոր Ղայսարցին յԱռաջին Հայոց, բանիբուն եւ սիրող իմաստասիրական հանճարոյ, Յովհաննէս ի մերոյ Ներսէսեանցն է եւ Գրիգոր ի Թորոսի աշակերտացն։
[ԼԳ]
ԹԷ ՎԱՍՆ ՈՐՈՅ ՊԱՏՃԱՌԻ ԶՀԱՅԱԶՈՒՆ ՔՐԻՍՏՈՆԵԱՅՍ ՀԱՆԻՆ Ի ՔԱՂԱՔԱՄԻՋԷՆ ՍՊԱՀԱՆՈՒ ԵՒ ՏԱՐԵԱԼ ՅԵԶՐ ՔԱՂԱՔԻՆ ՅԱՅՆԿՈՅՍ ԳԵՏՈՅՆ ԲՆԱԿԵՑՈՒՑԻՆ
Ի ժամանակս թագաւորութեան երկրորդ Շահաբասին, որ ունէր զգահոյս թագաւորութեան իւրոյ ի մեծահանդէս քաղաքն Սպահան։
Եւ եղեւ այս Շահաբաս թագաւորիս ելանել ի քաղաքէն Սպահանու ամենայն զօրօքն իւրովք եւ գնալ ի քաղաքն Ղազբին. եւ կարգեաց վերակացուս եւ իշխանս զոմանս յերեւելի արանց ի վերայ քաղաքին Սպահանու, զի հովուեսցեն զքաղաքն ըստ պայմանի քաղաքական կարգաց, Եւ ընդ բազում պատուիրանացն, առաւել եւ կարեւոր քան զամենեսին զայս պատուիրեալ հրամայեաց նոցա, զի արգելումն եւ խափանումն արասցեն գինւոյ, զի բնաւ մի՛ երեւեսցի ի քաղաքին գինի, մի՛ բնաւ ոք ճմլեսցէ խաղող՝ եւ արասցէ գինի, եւ մի՛ ոք վաճառեսցէ գինի, եւ մի՛ արբցէ գինի. եւ բնաւ մի՛ երեւեսցի նշան կամ հոտ գինւոյ. ոչ առ ռամիկս եւ ոչ առ վաճախանս, կամ սպայազօրս հեծելոց. եւ թէ առ ոք գտցի՝ թէ առ վաճառողս, եւ թէ առ գնողս, խրատեսցեն զայնպիսիսն տուգանաւ. եւ հատցեն զունչս եւ զականջս, եւ թէ յեւս յանզգամութիւնս գտցեն յաճախեալ, զայնպիսիսն գլխովին սպանցեն, զորովայնն պատառելով եւ գլուխն կտրելով. եւ այլ եւս ազգի ազգի տեսակս տանջանաց ի վերայ ածելով. քան զամենայն բան զայս առաւել կարեւոր պատուիրեալ շահին իւրոց կարգեալ քաղաքապետացն, եւ ինքն ելեալ ի Սպահանայ գնաց ի Ղազբին։
Եւ յետ ամսոց ինչ անցանելոյ՝ եպարքոս թագաւորին, զոր ինքեանք Էհտիմալ-Դօլվաթ ասեն, որում անունն էր Մահմատ բէկ, էր ի Ղազբին քաղաքին ի սպասու թագաւորին, հարցանէր յեկողացն ի Սպահանայ վասն որպիսութեան քաղաքին, եւ վասն պէսպէս ինչ իրաց, եւ մանաւանդ վասն գինւոյ. եւ քանիցս որ եհարց ի սմանէ եւ ի նմանէ, ամենեքեան միապէս ասացին թէ, ոչ հաստատեցաւ արգելումն գինւոց զի հանապազ շրջին արբեալ արք գինւով ի հրապարակս, եւ փողոցս եւ յամենայն տեղիս։ Իսկ Էհտիմալ-Դօլվաթն յոյժ հոգալով հարցանէր ի սմանէ եւ ի նմանէ, թէ ընդէ՞ր ոչ հաստատի արգելումն գինւոյ ի Սպահան քաղաքի. եւ ամենայն ոք ըստ իւրում կարծեացն առնէր պատասխանի։ Բայց ոմանք՝ որք ոխս ունէին ընդ Սպահանայ քաղաքի տարուղին՝ զվնասն ի վերայ նորա բարդելով ասացին, թէ գուցէ տարուղէն թոյլ կուտայ վասն շահու իւրոյ, որպէս զի ինքն կալեալ զվաճառողսն եւ զգնողսն տուգանեսցէ եւ կաշառս առցէ, եւ յոլով գանձս շահեսցի ի նոցանէ։
Իսկ Էհտիմալ-Դօլվաթն՝ զայս բանս ընդ այլոց եւս բանից, զոր լուեալ էր ի պատմողաց՝ ծանոյց թագաւորին. եւ ի մէջ զրուցաց թագաւորն եւ Էհտիմալ-Դօլվաթն, որ ընդ միմեանս, ասաց Էհտիմալ-Դօլվաթն ընդ թագաւորին. «Եթէ հրամայեսցէ արքայ, զոմն հաւատարիմ ի ծառայից թագաւորին առաքեսցուք ի քաղաքն Սպահան, զի վերստին մունետիկ բարձր աղաղակաւ շրջեցուսցէ ի մէջ քաղաքին՝ եւ արասցէ արգելումն գինւոյ, եւ ինքն անդէն կացեալ ծածկապէս զննեալ դիտեսցէ, թէ ստո՞յգ են բանքն, որք վասն տարուղին ստացանե. եւ առ այս բան հաւանեալ թագաւորին հրամայեաց Էհտիմալ-Դօլվաթին՝ թէ արասցես ըստ ասացելումդ։ Իսկ Էհտիմալ-Դօլվաթն ընտրեաց ի թագաւորական ծառայից զոմն յառաջիկայ սպասաւորաց թագաւորին՝ այր զգաստ եւ փոյթ ի գործս իւր՝ ի տիս երիտասարդութեան՝ որում անունն էր Նաջաֆղուլի բէկ. եւ պատուիրեաց նմա գնալ ի քաղաքն Սպահան, զի վերստին արգելումն արասցէ գինւոյ, որպէս զի բնաւ մի՛ երեւեսցի գինի ի քաղաքն Սպահան. այլ եւ ծածկաբար քննեալ տեղեկասցի ամենայն բանից, որ վասն տարուղին ասացան։
Իսկ Նաջաֆղուլի բէկ՝ պատուիրանաւ Էհտիմալ-Դօլվաթին փքացեալ մտօք եւ գոռոզացեալ սրտիւ ելեալ ի Ղազբինու եւ եկեալ եմուտ ի Սպահան քաղաք. եւ սաստիկ տագնապաւ եւ բազում սպառնալեօք՝ եւ ահարկու բանիւք զարհուրեցուցանելով զամենայն, արգելումն արար գինւոյն. եւ եհան յամենայն հրապարակս մունետիկ, որ է ջառչի, որ ելեալ քարոզեցին բարձր աղաղակաւ թէ, հրամանաւ թագաւորին արգելեալ է գինի, եւ առ ով եւ գտցի՝ թշնամի է թագաւորին եւ մահապարտ, որ անպատճառ զայնպիսին սպանանեն։ Այլ եւ ինքն Նաջաֆղուլի բէկն պատրաստեաց արս բազումս. պատուիրեալ եւ հնարաւոր գործս ցուցեալ նոցա առաքեաց յամենայն տեղիս քաղաքին. եւ ուր եւ կարծիս ունէին լինիլ գինւոյ, զի արքն այնոքիկ անդ յակճիռս կացեալ զցայգ եւ զցերեկ զննեալ գիտեսցեն զամենայն երթեւեկս, եւ այսպէս առնելով յոլով արբեցելոց արանց արար խրատու տուգանել, եւ զունչս եւ զականջս՝ եւ զձեռս եւ զոտս հատանելով. սակայն եւ այնու եւս ոչ կարաց խափանումն առնել գինւոյ։ Եւ վասն բազում եւ զանազան հնարագործութեանց ի վարանս խորհրդոց մտանէր, նաեւ հարցանէր ի սմանէ եւ ի նմանէ թէ, որպէս պարտի լինել կատարումն գործոցն։
Յայսմ վայրի ոմանք երեւելի արք ի թագաւորի ծառայիցն՝ որք նախածանօթք էին այս Նաջաֆղուլի բէկիս, յաւուր միում հրաւիրեցին զնա ի տունս իւրեանց ի պատիւ սիրոյ աղագաւ, այլ եւ երեւելի արք բազումք կային յայնմ խրախութեան։ Ընդ որս էր եւ իշխան ոմն՝ որ էր գրապան թագաւորական գրեանց, զի ամենայն գրեանք տան թագաւորին նմա յանձնեալ է, զի պահեսցէ, եւ ում եւ պիտոյասցի, տացէ եւ առցէ. եւ ի մէջ հանդիսին այնմիկ ընդ բազում խօսիցն եկեալ խառնեցաւ եւ զրոյց գինւոյն, որոյ վասն բանս հարցողականս առաջարկեալ Նաջաֆղուլի բէկս, թէ զարմանամ զի ընդէ՞ր ոչ հաստատի արգելումն գինւոյ, զոր այսքան հրամայէ թագաւորն, եւ մեք եւս այսքան չարչարանս եւ զպատիժս ի վերայ ածեմք, եւ տակաւին ոչ կարեմք խափանումն առնել գինւոյ, եւ նստեալ արքն՝ ամենայն ոք ըստ իւրում կարծեացն խօսէր եւ առնէր պատասխանի։
Իսկ գրապան իշխանն արար պատասխանի Նաջաֆղուլի բէկին թէ, ի զուր է աշխատանք ձեր, եւ ոչ հաստատի արգելումն գինւոյդ, զի պատճառք բազումք գոն, եւ մանաւանդ այս, զի ամենայն ազգք ի միասին խառն ի խուռն ընդ միմեանս բնակեալ են. մահմետականք, որք ոչ ըմպեն գինի եւ այլ եւս ազգքն՝ որք ըմպեն գինի, այսինքն Ֆռանկք, Հայք, եւ Ջհուտք։ Արդ՝ դուք եթէ ըմբռնէք զոմն, որ ունի ընդ ինքեան գինի, եւ ի հարցանելն ձեր, թէ ուստի՞ բերես, եւ ո՞ւր տանիս, նա պատճառէ յայս ոմն Հայոց տանէ յայն ոմն Հայոց տուն տանիմ, յայնժամ խափանի հրամանն ձեր՝ եւ արգելումն գինւոյ։ Այլ եւ ամենայն արք մահմետականք՝ որոց եւ յօժարի կամքն գինի ըմպելոյ, մտանէ ի տունս նոցա եւ ըմպէ գինի. նաեւ ի նոցունց գնէ յոլով գնով՝ եւ տանի յայլուր եւ ըմպէ, եւ այս ամենայն պատճառ է խառնիխուռն բնակիլն ազգացդ։ Արդ՝ եթէ հաւաստեաւ կամիցի թագաւորն. զի վերասցի գինըմպութիւն ի քաղաքէս, բաժանեալ տրոհեսցէ զազգս զայսոսիկ ի միմեանց, զմահմետականսն անխառն յայլոց ազգաց բնակեցուսցէ ի քաղաքամիջի աստ. եւ զայլ միւս ազգսն, զՀայք եւ զՋհուտ հանեալ ի քաղաքէն տարեալ յգզր քաղաքին ի պատշաճաւոր տեղիս բնակեցուսցէ, իւրաքանչիւր ազգաց ըստ իւրում պատշաճին կարգս եւ սահմանս կարգեսցէ եւ նոցին վերակացուս կարգեսցէ. ապա յայնժամ զոր ինչ հրամայեսցէ թագաւորն եւ իշխանքն իւր՝ անխափան կատարի ամենայն։
Եւ բանս այս՝ զոր խօսեցաւ գրապան իշխանն, հաճոյ թուեցաւ բազմականացն ամենեցուն եւս եւ Նաջաֆղուլի բէկին. զոր եւ ամփոփեալ պարուրեաց ի պահարանս մտաց իւրոց, եւ խորհէր թէ ի պատշաճ ժամու ծանուցից Էհտիմալ-Դօլվաթին. բայց ինքն բազում հոգաբարձութեամբ փոյթ յանձին կալեալ ջանայր կատարել զհրաման թագաւորին եւ արգելել զգինին։
Իսկ յաղագս բանին, զոր խօսեցաւ գրապան իշխանն ի հանդիսին յայն. ասացին ոմանք՝ ոչ յիւրոց մտաց յառաջարկեալ, այլ յայլոց յառաջարկութենէ, որ է այսպէս։
Վասն զի որպէս սովորութիւն է թագաւորաց ունել ներքինիս ի տան իւրեանց ի սպասաւորութիւն ինքեանց եւ կանանց իւրեանց, զայս կարգս այս երկրորդ Շահաբաս թագաւորս յոյժ առաւել բազմացոյց. քանզի բազում կանայս ժողովեաց յամենայն ազգաց. ըստ այսմ եւ բազում ներքինիս ստացաւ իւր. եւ ի բազմութենէ ներքինեացն, զոմանս ի նոցանէ վասն ծերութեան, եւ զոմանս վասն անհաճելութեան, եւ զոմանս յայլ ինչ պատճառէ հանեալ ի տանէ թագաւորին ի բաց արձակէին, գնալ յայլ ուրեք ինքեան զատ առանձին կեալ։
Եւ այս ներքինիքս, որք հանեալք լինէին ի տանէ թագաւորին, եկեալ բնակէին ի մէջ քաղաքին, ի Շամշապատ անուանեալ թաղն, վասն այսց պատճառաց։ Նախ զի այս թաղս մերձ է տան թագաւորին, զի եթէ ինքեանք կամեսցին գնալ ի տուն թագաւորին, եւ թէ յընկերաց իւրեանց ի տանէ թագաւորին կամեսցին գալ առ սոսա, դիւրին լինի եւ փոյթ վասն մօտակայութեան։ Երկրորդ՝ սոյնպէս եւ շուկային եւ վաճառանոցին մօտակայ է թաղն այն։ Երրորդ՝ եւ մանաւանդ վասն ջրոյն, որ ի բոլոր տարին անպակաս է ջուր տեղւոյն այնմիկ. քանզի մեծ առու մի ջուր, սակաւ ինչ փոքր քան զգետ. գայ յայն թաղն եւ գնայ ի Չարբաղն, որ է թագաւորական այգի. եւ անտի գնայ ի տուն թագաւորին՝ որ ամենայն գործ եւ կարիք նոցա այսու ջրովս կատարի, մարդոց եւ անասնոց, այգեստանաց եւ ծաղկոցաց, եւ այլ գործոց։ Արդ՝ այսոքիկ այսպէս։
Այլ եւ զայլ եւս պարտ է գիտել. զի մեծ եւ առաջին Շահաբասն, աւերողն Հայաստան աշխարհին եւ կործանողն Հայոց ազգին, ի ժամանակին յորում ազգն Հայոց քշէր եւ տանէր ի Պարսկաստան, յայնմ ի Հայոց ազգէն բաժին մի քրիստոնեայք, զոր Դաշտեցիք անուանեն, վասն լինելոյ նոցին ի Դաշտ անուանեալ գեղջէն՝ որ է ի գաւառին Գողթան՝ բերեալ բնակեցոյց յայսմ տեղւոջ ի Շամշապատ կոչեցեալ թաղս ի մէջ մահմետականաց։ Եւ վասն լաւութեան տեղւոյն յայլ տեղեաց քաղաքին մահմետականք բազում եկեալ ի թաղս այս բնակեցան. սոյնպէս եւ ի թագաւորի տանէն ելեալ ներքինիքն, եկեալ աստէն բնակեցան։ Եւ յամենայն տեղեաց աստի եւ անտի անդր ժողովելոյ մարդկանց, ոչ բաւէր տեղին տանել զամենեսին. այլ նեղութիւնս յոլովս կրէին վասն տեղւոյ. վասն որոյ միաբանեալ միւս մահմետականացն ընդ ներքինեաց թագաւորին, սկսան հարստահարել զԴաշտեցի քրիստոնեայսն, զի արտաքսեսցեն զնոսա ի տեղւոջէն, որպէս զի ինքեանց ընդարձակութիւն լիցի։ Եւ յայսմանէ պատճառէ բազում բանս ամբաստանութեան ասէին նոքա զԴաշտեցի Հայերուն՝ զորս ի զուր՝ եւ զորս իրաւ։
Եւ քանզի հրաման թագաւորին վասն արգելման գինւոյ էր, եւ այժմ եւս Պարսիկք յայնմանէ կողմանէ սկսան ամբաստանութիւն առնել զքրիստոնէից, եթէ նոքա գինարբու ազգք են եւ հանապազ գինեաւ պղծեն զջուրն, զի յորժամ զխաղողն ճմլեն զքաղցուն գինի առնեն եւ զկնճիռն վաթեն ի ջուրն՝ որով պղծի ջուրն. եւ յորժամ քաշեն զարաղ, զմնացեալ մրուրն վաթեն ի ջուրն՝ որով պղծի ջուրն, եւ յորժամ կամին լուանալ զկարաս գինւոյն, բերեալ դնեն ի մէջ առուին մէկ եւ երկու օր ի թրջոց, եւ ապա լուանան, եւ լուացունք ջուրն դարձեալ թափի յառուն ի մէջ ջրոյն՝ որով պղծի ջուրն։
Արդ զայսպիսի ամբաստանութեան բանս եւ զայն բանն եւս՝ զոր գրապան իշխանն ասաց Նաջաֆղուլի բէկին, եւ այլ բազում բանս զորս ի զուր ի զորս իրաւ, աստ ի Շամշապատ թաղն եկող եւ աստէն բնակող ներքինիքն ասացեալ էին գրապան իշխանին. զոր յայնմ ժամու գրապանն ասաց Նաջաֆղուլի բէկին։
Եւ յորժամ շահն եւ Էհտիմալ-Դօլվաթն դարձան ի Ղազբինու եւ եկին ի Սպահան. հարցումն արարին վասն գինւոյ արգելմանն՝ կատարեցաւ թէ ոչ, յայնժամ Նաջաֆղուլի բէկն վշտագնեալ սրտիւ ասաց, թէ որքան ունէաք կար՝ ջանացաք, եւ ոչ եղեւ խափանումն գինըմպութեան։ Եւ ի բազում վարանս խորհրդոց մտայոյզ լինէր Էհտիմալ-Դօլվաթն սակս արգելման գինւոյ. քանզի ըստ անօրէն օրինաց իւրեանց եւ ըստ առասպելաբան գրեանց իւրեանց անսուրբ համարին զգինին, եւ ինքեանց մեղք զըմպելն նորին։
Իսկ Նաջաֆղուլի բէկն ի դիպող ժամու զգրապան իշխանի բանն խօսեցաւ առաջի Էհտիմալ-Դօլվաթին, եւ բանն հաճոյ թուեցաւ նմա, եւ այլոց եւս բազմականաց. եւ Էհտիմալ-Դօլվաթն ի պատշաճի ժամու զխօսեցեալ բանն գրապան իշխանին խօսեցաւ առաջի թագաւորին։ Ո՛չ միայն ի միում աւուր, այլ յամենայն դիպող ժամու Էհտիմալ-Դօլվաթն եւ այլ նախարարքն՝ որք խօսողք էին առաջի շահին, հանապազ այնու կերպիւ խօսէին առաջի թագաւորին. վասն զի էհտիմալ-Դօլվաթն եւ այլք նախարարքն բազում փոյթ ունէին հանելոյ զքրիստոնեայսն ի քաղաքամիջէն։ Եւ այնքան խօսեցան մինչեւ հաւանեցուցին զկամս թագաւորին, որ գրով հրաման արար, թէ ով ոք գինարբու անդք են, ելեալ բաժանեսցին ի մահմետականաց, եւ գնացեալ յեզր քաղաքին որիշ բնակեսցին։
Յետ ընդունելոյ զայս հրամանս ի թագաւորէն Էհտիմալ-Դօլվաթին, կոչեաց զԴաշտեցիսն առաջի իւր, եւ ծանոյց նոցա զհրամանս թագաւորին, եւ հրամայեաց նոցա ելանել ի քաղաքամիջէն եւ գնալ յեզր քաղաքին. եւ թէպէտ նոցա դժուարին էր ելանել ի բնակութեանց իւրեանց, յաղագս որոյ գնացին ի դրունս մեծամեծաց եւ յոլովս աղաչեցին՝ զի գուցէ մնայցեն ի տեղիս իւրեանց եւ ոչ ոք լուաւ բանից նոցա. զի իշխանքն՝ որք էին մահմետականք, ամենեցուն կամք եւ դիտաւորութիւնք միաբան էին առ ի հանել զնոսա։ Արդ՝ այսպիսի կերպիւ, եթէ ի հրամանէ թագաւորին, եթէ ի բռնութենէ իշխանացն, եթէ ի հարստահարութենէ իւրեանց մերձակայ մահմետականացն, անճար մնացին Դաշտեցի Հայքն, եկին ի տանց եւ ի բնակութեանց իւրեանց. եւ գնացեալ ոմանք ի Ջուղայ, եւ ոմանք ի Գաւրապատ՝ տուն վարձեցին եւ անդէն հովանաւորեցան ընչիւք եւ ընտանեօք իւրեանց։
Իբրեւ եղեւ որ զԴաշտեցի ժողովուրդսն ի բաց հանին մահմետականքն, այնուհետեւ սկսան զմիւս այլ ժողովուրդսն Հայոց հանել ի քաղաքէն։ Եւ էին սոքա յազգէն Հայոց ժողովածու ժողովուրդք, որք յիւրաքանչիւր աշխարհաց վտարանդի եղեալ էին եւ եկեալք յԱտրպատականի աշխարհի բնակեալք. որք էին ի յԱմթայ, ի Գազկու, ի Բաղիշոյ, ի Մշոյ, եւ ի Բերկրոյ, յԱրճիշոյ, ի Վանայ, յԱրծկոյ, յԵզնկոյ, ի Դերջանայ, ի Բաբերդոյ, յԱրզրումայ. ի Սպերոյ, ի Բասենոյ, ի Կաղզուանայ, ի Շիրակուանայ, յԱրարատեան մասնաւոր գաւառացն յամենեցունց, յԱլաշկերտոյ, ի Մակուայ, ի Խոյայ, ի Սալմաստայ, յՈրմեայ, եւ այլ եւս իւրաքանչիւր աշխարհաց։ Որոց վասն հրամայեաց առաջին Շահաբասն, զամենեսեան ժողովել եւ վարել յաշխարհն Պարսից. զոր եւ բերեալ յԱսպահան քաղաք. եւ ի մէջ քաղաքին բնակեցուցին ի թաղսն որոց՝ Թորոսկան, եւ Շխշաբանայ ասեն զանուանսն։ Նման սոցին հրամայեաց նոյն մեծ Շահաբասն, որ զԵրեւանայ քաղաքի բնական տեղացի հայերը հանին յԵրեւանայ եւ վարեալ տարան ի Սպահան քաղաք, եւ բնակեցուցին ի մէջ քաղաքին խառնիխուռն ընդ մահմետականացն ի թաղսն, զոր Թաղթիղարաջայ եւ Բաղաթ կոչեն։
Եւ ի ժամանակիս յայսմիկ ի թագաւորութեան այս երկրորդ Շահաբասիս, յետ հանելոյ զԴաշտեցւոց ժողովուրդսն, սկսան զԵրեւանցւոց եւ զՇխշաբանցւոց ժողովուրդսն եւս հանել. քանզի կոչեաց Էհտիմալ-Դօլվաթն առաջի իւր զաւագն Երեւանցւոց՝ որում անունն էր խօջայ Յակոբջան, ընդ այլ եւս արանց, եւ ծանոյց նոցա զհրաման թագաւորին, թէ պարտիք ելանել ի քաղաքամիջէ աստի եւ գնալ յեզր քաղաքին բնակիլ։ Եւ բազում բարութիւնս խոստացաւ առնել նոցա. քանզի կարի քաղցրութեամբ խօսեցաւ ընդ Երեւանցւոց։ Իսկ ժողովուրդքն Հայոց թէպէտ ոմանք հաւանեցան, այլ ոմանք ոչ հաւանեցան, սոպռ եւ բիրտ ազգս Հայոց. եւ սկսան դժկամակ եւ դիմադարձ լինիլ, եւ աղաղակ եւ շփոթս եւ զխռովութիւնս յարուցանել՝ որոյ կատարումն եղեւ վնաս ինքեանց։ Քանզի ամենեքեան ի միասին եկեալ ժողովեցան յանցս գնացից թագաւորին՝ եւ ի մերձիլ առ նոսա թագաւորին՝ սկսան ամենեքեան բողոք բառնալ առ թագաւորն, որոց այնպէս առնելն յոյժ դժուարին եւ ծանր թուեցաւ թագաւորին. վասն որոյ ցասեաւ զայրացմամբ թագաւորն ի վերայ ժողովրդեանն Հայոց. եւ ի պատճառէս յայսմանէ՝ որ ցասեաւ թագաւորն ի վերայ Հայոց, քաջալերութիւն ընկալեալ եւ զօրացեալ առիւծացան այլազգիքն ի վերայ եւ սկսան բռնութեամբ վարել զնոսա։ Քանզի կարգեաց Էհտիմալ-Դօլվաթն զիշխանս հանդերձ զօրականօք ի վերայ ժողովրդեանն Հայոց, զի մի եւս տացեն նոցա զներումն ժամանակի՝ որ օր յաւուր կամկար ելանիցեն, այլ փութանակի առանց ներելոյ ժամանակի՝ ուժգին բռնութեամբ հանցեն ի քաղաքամիջէն։
Եւ յայսմ վայրի անճար մնացին ժողովուրդքն Հայոց, զի յամենայն կողմանց հատաւ տեղի յուսոյ եւ ապաստանի նոցա թէ ի թագաւորէն եւ թէ յիշխանացն. զի զամենեսեան ցասուցին ի վերայ ինքեան, եւ նոցին ի վերայ կարգեալ իշխանքն եւ զօրականքն յոյժ նեղութեամբ ստիպէին զնոսա ելանել ի քաղաքէն։ Արդ յորժամ յաճախեաց բիրն ի վերայ գլխոցն Հայոց, ապա թողին զբնական գոռոզութիւնն իւրեանց՝ զոր ի բնէ բնաւորեալ ունին յինքեանս. եւ զխելս եւ զգօնութիւնս յինքեանս բերեալ սկսան յողոք անկանիլ առ իշխանս. քանզի գրեցին արզայ եւ հասուցին ի ձեռն Էհտիմալ-Դօլվաթին, որպէս զի մի եւս նեղեսցեն զինքեանս, այլ ներումն եւ ժամանակ տացեն, զի կամկար ելանիցեն։ Եւ այսմ բանի հաւանեցաւ Էհտիմալ-Դօլվաթն եւ հրամայեաց այնպէս լինել, եւ ապա ի բաց կացին ի նոցանէ հանող զօրականքն։
Զկնի այսոցիկ շահն, Էհտիմալ-Դօլվաթն, եւ այլ նախարարքն, խորհուրդ արարեալ հաճեցան տալ նոցա տեղի բնակութեան յայնկոյս գետոյն մերձ առ Ջուղայեցւոց։ Քանզի նստուածք քաղաքին Սպահանու այնպէս է. զի մեծ գետն՝ որ գայ եւ մտանէ ի քաղաքն Սպահանու՝ յարեւմտից գայ, եւ գնայ ի կողմն յարեւմտից. իսկ քաղաքն, եւ ամենայն մահմետականքն՝ եւ տուն թագաւորին, եւ վաճառանոցքն, եւ այլ ամենայն ինչ եւ իցէ, որ առ քաղաքն վերաբերի՝ սոքա ամենեքեան ի հիւսիսային կողմն գետոյն են։ Իսկ Ջուղայեցիք ի հարաւային կողմն յայնկոյս գետոյն են տեղաւորեալ, զատ եւ ուրոյն յայլոց ազգաց, եւ այժմ զտեղին՝ զոր կամեցան տալ այսմ ի քաղաքէ հանեալ ժողովրդեանս, այլուի մերձ Ջուղայեցւոց հաճեցան տալ. մերձ եւ հուպ եւ կից Ջուղայեցւոց առ եզերբ գետոյն, եւ այսմ խորհրդոյ ամենեքեան հաւանեցան, թագաւորն, եւ իշխանքն, եւ Հայոց ժողովուրդքն, եւ այլք ամենեքեան՝ որք լուան։ Եւ ապա հրամանաւ թագաւորին, Էհտիմալ-Դօլվաթն առաքեաց արս երկրաչափս՝ որ զնշանակեալ տեղին չափեցին եւ տուին ժողովրդեանն. եւ ժողովուրդքն բաժանեցին յինքեանս իւրաքանչիւրոց ըստ իւրում սակի։ Եւ սկսան շինել տունս եւ տեղիս բնակութեան ինքեանց՝ եթէ Երեւանցիք, եթէ Դաշտեցիք, եթէ միւս այլ խառնիճաղանճ ժողովեալ ժողովուրդքն, ամենեքեան ի միասին յայսմ տեղւոջ զետեղեալ բնակեցան։ Արդ՝ պատճառ հանելոյ քրիստոնէիցն ի քաղաքամիջէն Սպահանայ արբումն գինւոյ եղեւ. ըստ այսմ օրինակի որպէս եւ պատմեցաք։
Բայց ժողովուրդքն քրիստոնէից՝ զառաջինն ի հանելն զինքեանս ի քաղաքէն դժուարէին, զի ծանր թուէր ինքեանց ելանելն ի բնակութեանց իւրեանց. բայց այժմ յոյժ դիւրասիրտք են եւ գոհանան զԱստուծոյ, զի խնամարկութեամբն Աստուծոյ եղեալ կատարեցաւ այս գործս ի վերայ քրիստոնէից. եւ է գոհանալն քրիստոնէից վասն բազում պատճառի։ Նախ՝ զի անդէն ի մէջ քաղաքին քրիստոնեայքն եւ մահմետականքն խառնիխուռն ընդ միմեանս բնակեալ էին, եւ ոմանք ի թերահաւատ արանց քրիստոնէից հանապազօր տեսանելով զդիւր եւ զվայրասահ եւ զմարմնապաշտ օրէնս մահմետականաց, եւ միշտ զքարոզս եւ զպատմութիւնս օրինաց նոցա լսելով, թերանային ի քրիստոնէական հաւատոցս, մինչեւ իսպառ վերջացեալ դառնային ի քրիստոնէութենէ ի կրօնս մահմետականս, եւ լինէին մահմետականք։ Երկրորդ՝ եթէ ուստերք քրիստոնէից հաճէին դստերաց մահմետականաց, կամ թէ ուստերք մահմետականաց հաճէին դստերաց քրիստոնէից, այնքան ի ծածուկ եւ ի գաղտնի հնարէին եւ խօսէին մահմետականքն ընդ քրիստոնէից ուստերացն եւ դստերացն, մինչ զի զամենայն կամս նոցա եւ զյօժարութիւն ինքեանց հաւանեցուցեալ դարձուցանէին ի կրօնս Մահմետի։ Եւ զայսպիսիս բազումս տեսաք մերովք աչօք, որք գնացեալ անկան ի տունս մահմետականաց. եւ թէպէտ բազումս ջանային քրիստոնեայք հանել զնոսա անտի, ոչ լինէր՝ այլ ուրանային։ Երրորդ՝ զիանդէն ի քաղաքամիջին տեղիք քրիստոնէիցն նեղ էր եւ անձուկ, եւ սակաւաջուր, որ վասն ջրոյ սղութիւնս յոլովս կրէին. եւ աստէն ի նորումս տեղւոջ ընկալան տեղի լայն եւ ընդարձակ, յորում շինեցին տունս մեծածախս եւ վայելուչս. լայն եւ ընդարձակ զանազան յօրինուածովք. վերամբարձ վերնայարկօք եւ ամարասուն հովանոցօք, որոց առաջի տեղիք զբօսանաց, պարտէզք, եւ ծաղիկք, եւ ծառք մրգաբերք։ Չորրորդ զի անջատեալ տրոհեցան յօձաբարոյ ազգէն մահմետականաց, որ հանապազօր խածատեալ նենգէին եւ զզուէին զքրիստոնեայսն, եւ այժմ ամենայն քրիստոնեայքն ի միում տեղւոջ գումարեալ կան եւ ուրախութեամբ գոհանան զՏեառնէ Աստուծոյ. որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
Գիտելի է՝ զի յորժամ սկիզբն արարին ի հանել զքրիստոնեայսն ի քաղաքէն, թուականն մեր Հայոցս էր ՌՃԴ, յորժամ հանին զԴաշտեցիսն. եւ ՌՃԵ. թուին հանին զԵրեւանցիսն. եւ այժմ, որ զպատմութիւնս գրեցաք, է թուականն մեր ՌՃԸ, որք ելին ի քաղաքամիջէն եւ ժողովեցան ի նոր տեղին, ուր շինեցին յարկ բնակութեան, եւ ոչ մնաց ի քաղաքին ի ժողովրդենէն քրիստոնէից, այլ ամենեքեան ժողովեցան ի նոր տուեալ տեղին։
ԱՅԼ ԵՒՍ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԸՍՏ ՅԵՂԱՆԱԿԻ ԱՆՑԵԼՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆՑԴ
Զի որպէս յոլով տեղիս պատմեալ եմք, եթէ մեծ եւ առաջին Շահաբասն, ոչ թէ երկիցս եւ երիցս վարեաց զազգս Հայոց յԱտրպատական աշխարհէ՝ ի Պարսկաստան, այլ յոլով անգամ. որպէս եւ այժմ։ Զի յորժամ էր թուականն մեր ՌԿԷ. միւսանգամ հրամայեաց վերոյասացեալ թագաւորն առաջին Շահաբասն, վասն ազգին Հայոց արտասահման առնել զամենեսեան յԱտրպատական աշխարհէն, եւ վարել յաշխարհն Պարսից։
Յորոյ հրամանէ ելեալ գնացին նորին իշխանքն բազում զօրօք ի քաղաքն Երեւան եւ ի գաւառս նորա, ի Գանջայ եւ ի գաւառս նորա ի Թարվէզ եւ ի գաւառս նորա, յԱրտաւիլ եւ ի գաւառս նորա, եւ սկսան քննութիւն եւ որոնումն առնել ի մէջ ազգին Հայոց, թէ որ ոք իցէ բնիկ բնական ի հարց եւ ի հաւուց տեղական, եւ որ ոք ոչ է, այլ յայլմէ աշխարհէ եկամուտ եւ ժողովածու. զբնիկսն թողին, եւ զեկամտացն զամենեցուն զանուանսն գրեցին ի քարտիսի, եւ կացուցին ի վերայ նոցա յազգէն Հայոց պետս եւ վերակացուս եւ անուանեցին զնոսա Մելիք, եւ նոցա յանձնեալ աւանդեցին զամենայն ժողովուրդսն, զի թէ ոք պակասեսցի ի գրեալ ժողովրդոցն փախստեամբ կամ այլով կերպիւ, նոքա գտեալ ածցեն ի գումարս ժողովրդոցն, եւ թէ ոչ գտցեն, ինքեանք լիցին պարտաւորք թագաւորին եւ արժանիս սպանանելոյ։ Արդ՝ այսպիսի օրինակաւ զամենեսեան հանին ի բնակեալ տեղեացն, եւ վարեալ տարան ի Պարսկաստան։
Եւ բաժանեալ, տրոհեցին ի նոցունց զքարագործ արուեստաւորսն զամենայն, եւ տարան ի քաղաքն Սպահան վասն արուեստին, որ պիտոյանայր անդ ի գործս շինութեանց տան թագաւորին եւ համօրէն ազգին Պարսից. եւ անդ ի Սպահան բնակեցուցին։
Եւ զայլսն զամենայն վարեցին եւ տարան ի քաղաքն Ֆահրապատ, եւ անդէն զոմանս ի քաղաքին, եւ զոմանս ի գեղօրայսն բնակեցուցին, որք ոչ մնացին եւ ոչ աճեցին, այլ օր յաւուր պակասեալ եւ վատնեալ սպառեցան, վասն դաժան եւ մգռահոտ եւ վնասակար օդոյն, որում ո՛չ էին ընտել. եւ թէպէտ բազումք կամեցան փախչիլ՝ ոչ կարացին, քանզի պատուէր ունէին ի թագաւորէն ճանապարհի պահողքն, զորս ռահդար կոչեն, թէ որք գան եւ մտանեն յաշխարհն Ֆահրապատու՝ թողուլ, եւ որք ելանել եւ գնալ կամին յաշխարհէն՝ ոչ թողուլ. եւ թէ գտանիցեն զոք թաքուն գնացեալք՝ ըմբռնեալ սպանցեն. վասն որոյ ոչ ոք կարաց փախչիլ, եւ անդէն մնացեալ վատնեցան մահուամբ եւ կոտորմամբ, զի առաւել քան զԺՌ տուն հայք գնացեալք էին. եւ այժմ ԴՃ. տուն հազիւ թէ մնացեալք են։ Եւ այժմու ժամանակիս եթէ պատահի ումեք քրիստոնէի գործ ինչ կարեւոր ճանապարհորդութեան կամ այլ ինչ իրաց, պարտի գնալ առ քաղաքապետն եւ խնդրել թուղթ հրամանի եւ նշանի առ ռահդարն, զի մի՛ արգելցեն, եւ մի՛ դարձուսցեն զնա, զի թէ ոչ լինի թուղթ, ոչ թողուն գնալ, եւ քաղաքապետն նախ առնու ի գնացողէն փոխանակ անձին նորա զայլ ոք յերաշխի, եւ ապա տայ նմա թուղթ, եւ ապա ճանապարհորդն գնայ զճանապարհս իւր։
Իսկ զքարահատ արուեստաւորսն, զոր բերին ի քաղաքն Սպահան, ի հարաւային կողմն քաղաքային յայնկոյս գետոյն բնակեցուցին, ի տեղին ուր զԳաւրի ազգն էին բնակեցուցեալ, հուպ նաեւ խառն ընդ նոսին բնակեցուցին զքարահատ Հայս։
Եւ այժմ ի թուականիս Հայոց ՌՃԸ յամսեանն մայիսի տասնեւվեցին հրամայեցաւ ի թագաւորէն յերկրորդ Շահաբասէն, զի այս Հայոց ժողովուրդքս, եւ ընդ սոցին եւս ազգն Գաւրի ելանիցեն յայսմ տեղւոջէ եւ գնասցեն ի տեղին ուր Երեւանցիք՝ եւ Շխշաբանցիք, եւ Դաշտեցիք բնակեցան. սոքա եւս անդ բնակեսցեն, զի ամենայն այլասեռ եւ այլահաւատ ազգ որոշեսցին ի մահմետականաց, զի մահմետականք անխառն ի նոցունց բնակելով սուրբ գտանիցին. վասն որոյ եւ ազգն Հայոց եւ ազգն Գաւրաց ելեալ գնացին եւ մերձ վերոյասացեալ քրիստոնէիցն բնակեցան։
Իսկ թէ ոք հարցումն արասցէ վասն ազգին Գաւրի այս է։ Զի մեծ եւ առաջին Շահաբասն անվթար կամարարն սատանայի որպէս զազգն Հայոց յԱտրպատական աշխարհէն վարեալ էած ի Պարսկաստան, սոյնպէս եւ զազգն Գաւրաց արտասահման արարեալ յիւրեանց բնիկ աշխարհէն, ի Քիրմանայ, եւ յԵզդայ, եւ ի Շիրազայ, եւ յայլոց տեղեաց իւրեանց եւ բերեալ էած ի հիմնաւերն ի Սպահան, եւ նոքօք լցուցեալ շինեաց եւ մարդաշատ արար զՍպահան։ Եւ այս Գաւրերս այսպէս եկեալ էին ի Սպահան եւ անդ բնակեալ, եւ այժմ զնոսա եւս հանեալ յայնմ տեղւոջէ, եւ տարան մերձ Հայոց ազգին ի կողմն ինչ, եւ անդ բնակեցուցին։ Այս եւս այսպէս։
[ԼԴ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ԱԶԳԻՆ ԵԲՐԱՅԵՑՒՈՑ, ԲՆԱԿԵԼՈՑՆ Ի ՍՊԱՀԱՆ ՔԱՂԱՔԻ. ԵՒ ԱՅԼՈՑ ԵՒՍ ԵԲՐԱՅԵՑԻ ԱԶԳԻՆ ՈՐՔ ԵՆ ԲՆԱԿԵԱԼ ԸՆԴ ԻՇԽԱՆՈՒԹԵԱՄԲ ԹԱԳԱՒՈՐՈՒԹԵԱՆՆ ՊԱՐՍԻՑ, ԹԷ ՎԱՍՆ ՈՐՈ՞Յ ՊԱՏՃԱՌԻ ԴԱՐՁՈՒՑԻՆ ՅԻՒՐԵԱՆՑ ՕՐԻՆԱՑՆ Ի ԿՐՕՆՍ ՄԱՀՄԵՏԻ
Յետ հանելոյ ազգին Հայոց ի քաղաքամիջէն Սպահանու, սկիզբն արարին եւ զազգն Եբրայեցւոց հանել։ Վասն զի ի ժամանակս թագաւորութեան այս երկրորդ Շահաբասին, եւ ի թուականութեանս Հայոց ՌՃԶ յաւուր միում որ էր ուրբաթ օրն այն ընդ մերձենալ երեկոյին, որ լուսանայր ի վաղուեան օրն շաբաթ, նոյն Էհտիմալ-Դօլվաթն՝ որում անունն էր Մահմատ բէկ, որ եւ զազգն Հայոց եհան ի քաղաքամիջէն Սպահանու, եւ այժմ կամի զի եւ զազգն Եբրայեցւոց հանել. վասն որոյ պատրաստեաց զօրականս եւ առաքեաց ի վերայ ազգին Եբրայեցւոց, որք են Ջհուտ ազգն, թէ դուք ամենայն ազգդ Եբրայեցւոց պարտիք ելանել ի քաղաքամիջէ աստի եւ գնալ արտաքոյ քաղաքին ի միում յեզերաց քաղաքիս բնակիլ զի որովհետեւ ոչ էք հաւատովն Մահմետի. անսուրբ ազգ էք, ելէք ի քաղաքէս, եւ արտաքոյ քաղաքիս բնակեսջիք, քանզի այսպէս հրամայեցաւ վասն ձեր ի թագաւորէն։
Առ որս աղերս արկեալ Եբրայեցւոց ասելով. «Որովհետեւ այսպէս հրամայեցաւ վասն մեր ի թագաւորէն, հրաման թագաւորին ի վերայ գլխոց մերոց՝ կատարեմք անպակաս զհրաման թագաւորին, բայց խնդրեմք ի ձէնջ ներումն յաւուրս երիս, զի ուստերօք եւ դստերօք, եւ ամենայն ընչիւք եւ ստացուածովք մերովք ելեալ գնասցուք։ Եւ մանաւանդ տեսանէք իսկ, զի օրս տարաժամեալ է, այլ եւ հիւանդք եւ ցաւագարք, ծերք եւ մատաղ մանկտիք յոլովք գոն, որք ոչ կարեն այժմ զգիշերայն գնալ, վասն որոյ խնդրեմք ի ձէնջ ներումն զերիս աւուրսե։
Իսկ եկեալ զօրականքն ոչ տային թոյլ եւ ներումն կելոյ մինչ ի վաղուեան օրն, այլ ստիպէին տագնապաւ եւ փութով ելանել յայնմ երեկոյին, քանզի այնպէս էր հրամայեալ նոցա Էհտիմալ-Դօլվաթն, ոչ ներել եւ ոչ թողացուցանել մինչեւ ցառաւօտն, այլ ի նոյնում երեկոյին եւ ի նոյնում գիշերին հանել զնոսա զամենեսին ամենայն ընտանեօք իւրեանց. եւ թէ ոք մնասցէ ի վաղուեան օրն, գանս, եւ բանտս, եւ տանջանս ածիցեն ի վերայ այնպիսւոյ առնն, զի ոչ հնազանդեցաւ հրամանաց Էհտիմալ-Դօլվաթին՝ եւ ոչ գնաց։
Զայս արար Էհտիմալ-Դօլվաթն առ Եբրայեցիսն, որպէս զի նովաւ Եբրայեցիք լուծողք եւ անցաւորք գտանիցին շաբաթուն իւրեանց՝ զոր դատարկացեալք պահեն։
Եւ զօրականքն Էհտիմալ-Դօլվաթին, որք եկեալ էին ի հանել զԵբրայեցիսն, տանջելով եւ հարկանելով, եւ սրօք եւ բրօք վիրաւորեալ բռնութեամբ արտաքս վարեցին զամենայն Եբրայեցիսն յիւրաքանչիւր բնակութեանց, զկահ եւ զկարասիս նոցա ցրուեցին, եւ զդրունսն խորտակեցին։ Եւ Եբրայեցիքն ճիչ եւ կական բարձեալ աղաղակաւ լալով եւ ողբալով, իւրաքանչիւր ոք կալեալ զձեռանէ ուստերաց եւ դստերաց իւրեանց, եւ զանկողինս եւ զձորձս բարձեալ յողն իւրեանց ելին ի տանց իւրեանց ի գիշերի ի տարադէպ ժամու. եւ շրջէին ի դրունս մահմետականաց, ի փողոցս եւ ի պողոտայս՝ եւ ոչ ոք էր՝ որ գթայր ի նոսա։
Ապա ելեալ Եբրայեցւոցն ի քաղաքէն եւ գնացեալ ի մէջ Ջուղայու եւ Գաւրապատու, եւ անդէն եւս ոչ գտին տեղի կելոյ, քանզի եկին զօրականք ոմանք որպէս թէ յԷհտիմալ-Դօլվաթէն առաքեալ, եւ պատուիրեցին Ջուղայեցւոց եւ Գաւրապատցւոց մի՛ տալ նոցա տեղի, վասն որոյ եւ ոչ ետուն, եւ մնացին արտաքոյ յարկաց ամենայն ազգն Եբրայեցւոց։
Եւ եկն ի վերայ նոցա վտանգ եւ վիշտ մեծ, քանզի ժամանակն էր ցուրտ աշունն եւ սկիզբն ձմրան, եւ ցուրտն կարի վշտացուցեալ վտանգէր զնոսա, զի արտաքոյ յարկաց բացօթեայք կային։ Եւ բազումք կային ի մէջ նոցա արք եւ կանայք ողորմելիք. վասն զի ոմանք էին ծերք եւ բազմօրեայք, հիւծեալք եւ պակասեալք զօրութեանց. եւ ոմանք հիւանդք եւ ցաւագարք եւ վտիտք մարմնով որք ոչ զօրէին ի շրջել։ Եւ յոլով կանայք մանկամարք ունելով մանկունս դիեցիկս ի ոտինս իւրեանց, եւ ոմանք կանայք յղիք եւ ծանր ոտք. եւ ոմանք աղջկունք երիտասարդուհիք, եւ տղայք վայելչատեսք, առ որս տարփացեալ պիղծ եւ վավաշոտ եւ շնաբարոյ արք յազգէն Պարսից, խօսէին առ նոսա բանս տգեղս, աղտեղիս եւ ախտակիրս եւ ամօթս մեծամեծս ածէին ի վերայ նոցա։ Նա եւ այլք մահմետականք որք հանդիպէին՝ հայհոյէին, անարգէին, զզուէին, հարկանէին, եւ բազում նեղութիւնս հասուցանէին ողորմելեացն այնոցիկ։
Զկնի այսորիկ իբրեւ ետես Էհտիմալ-Դօլվաթն թէ՛ անհնար է նոցա կամաւ գալ ի տաճկութիւն, խորհեցաւ բռնութեամբ ածել ի տաճկութիւն. քանզի հրամայեաց ազգին մահմետականաց, եւ մանաւանդ արանց զինուորաց, զի ուր եւ գտցեն զայր Եբրայեցի, կալեալ բերցեն ի դուռն Էհտիմալ-Դօլվաթին։ Վասն որոյ ամենայն արք մահմետականաց ուր եւ գտանէին զայր. Եբրայեցի՝ կալեալ կապեալ ածէին առաջի Էհտիմալ-Դօլվաթին. եւ նա զառաջինն մեղմով խօսէր ընդ նոսա եւ ասէր. «Եկայք դուք, մարդիկք, դարձարուք յունայն օրինաց ձերոց, եւ ծաներուք չարարիչն եւ զՏէր Աստուածն երկնի եւ երկրի՝ եւ լերուք մեզ եղբարքե։
Իսկ Եբրայեցիք պատասխանեալ ասէին. «ԶՏէրն եւ զԱստուածն երկնի եւ երկրի ճանաչեմք եւ պաշտեմք, բայց ձեզ եղբայր լինիլ ոչ կամիմք, եւ յօրինաց մերոց ոչ դառնամք, զի օրէնքն մեր ճշմարիտ է՝ եւ աստուածատուր, զի ձեռամբ Մովսիսի մարգարէին ետ Աստուած, որում դու իսկ գիտակ եսե։
Ասաց Էհտիմալ-Դօլվաթն. «Եթէ գայցէք ի հաւատս մեր՝ լինիք մեզ եղբարք սիրելիք, այլ եւ բազում գանձս եւ պարգեւս եւ մեծութիւնս տամք ձեզե։
Առ այս բան՝ ոմն այր Եբրայեցի, որում անունն էր Յովսէփ պատասխանեալ ասաց. «Յորժամ աշխարհիս հողագործ արանցն ոք գայ առ մեզ ի գնել զաղբ մարդոյ վասն պարտիզաց, մեք նախ զգինն աղբին առնումք եւ ապա տամք զաղբն նոցա, իսկ դուք գանձս եւ պարգեւս եդեալ ի վերայ ձերդ հաւատոյ ձգէք ի վերայ մերե. զայս ասաց այրն Յովսէփ՝ զի թերեւս առ այն բան զայրասցի Էհտիմալ-Դօլվաթն ի վերայ նորա եւ սպանցէ զնա։ Սոյնպէս եւ ամենայն հրէայքն ասէին. «Սպան զմեզ զամենեսեան. զի լաւ է մեզ ամենեցուն մեռանիլ, քան թէ յօրէնս ձեր մտանելե։
Եւ Էհտիմալ-Դօլվաթն ասաց՝ «Գիտեմ զի այդպիսի զայրացուցիչ բանսդ այնր աղագաւ ասէք՝ զի ես զայրացեալ ի վերայ ձեր սպանից զձեզ, բայց այնպէս գիտակ լերուք՝ զի բնաւ ոչ զոք ձէնջ սպանանեմ, այլ մեղմագոյն եւ երկար չարչարանօք այնքան տանջեմ զձեզ՝ մինչ զի յամենայն կողմանց վհատեալք դառնայք յօրէնս մերե։
Իսկ արքն Եբրայեցիք համախորհուրդ եղեալ, բանս աղաչանաց մատուցին առ Էհտիմալ-Դօլվաթն խնդրելոյ տեղի բնակութեան՝ եւ ասացին. «Որպէս զազգն Հայոց հանեալ ի քաղաքամիջէ աստի, եւ յայլուր ետուր նոցա տեղի բնակութեան, սոյնպէս եւ մեզ տուր տեղի բնակութեան կելոյ ի վայրի ուրեք յեզերս քաղաքիս, զի առ սակաւ սակաւ շինեսցուք մեք իւրաքանչիւր ոք մեզ տուն բնակութեան, եւ ելեալ ի քաղաքէս անդ գումարեալ բնակեսցուքե։
Իսկ Էհտիմալ-Դօլվաթն համախորհուրդ եղեալ ընդ այլ եւս իշխանացն Պարսից՝ ցուցին նոցա տեղի ուրեք հեռի ի քաղաքէն. եւ զանուն տեղւոյն Գօզալդաբայ կոչեն, որ է մերձ Մուսալաս իմամին եւ տեղիս այս էր անպատեհ եւ անձեռնտու. նախ՝ զի կարի հեռի էր ի քաղաքէն. եւ երկրորդ՝ առանց ջրոյ էր, եւ թէ ի հեռուստ ջուր բերէին ոչ գայր, եւ ոչ հասանէր, վասն վայրացն հեռաւորութեան, եւ թէ ի տեղին ջրհոր փորէին, ոչ բղխէր ջուր զի լեռնական եւ վիմային էր տեղին։ Զայս անպատշաճ տեղիս յայն սակս ցուցին, զի այսու եւս յանճար եւ ի տարակուսի մնայցեն Եբրայեցիքն, վասն որոյ Եբրայեցիքն ոչ կարացին գնալ ի տեղին յայն, այլ մնացին արտաքոյ եւ բացօթեայ։
Յայսմ հետէ մտախոհ եղեալ Էհտիմալ-Դօլվաթին առ սակաւ սակաւ ի տանջանս մատնել զԵբրայեցիսն։ Եւ ի վաղ եւ ի հին ժամանակաց ի միում տեղւոջ յեզերս քաղաքին արտաքոյ շինութեանց եւ բնակութեանց ի վայրի ուրեք, կայր տեղի ինչ բարձր պարսպեալ եւ դուռն ի վերայ, բայց ի ներքս ի պարսպին տուն կամ բնակութիւն բնաւին ոչ գոյր, այլ լոկ միայն պարիսպ շուրջանակի բոլորեալ։
Հրամայեաց Էհտիմալ-Դօլվաթն պարսիկ զօրականացն, զի երկու Եբրայեցի առն՝ մէկ զօրական կացցէ ի վերայ չարչարիչ, եւ զամենայն ըմբռնեալ եւ առ ձեռն գտեալ Եբրայեցիսն կապանօք տանիլ եւ լնուլ ի մէջ պարսպին այն, եւ ջուր ցանել յատակս նորա ի վերայ երեսաց երկրի. եւ զամենեցուն ձեռս ի յետս կապել եւ հանել զվարտիս նոցա, եւ ի վեր հաւաքել զդրօշակս զգեստուցն եւ մերկ մարմնով նստուցանել ի վերայ երկրի։ Եւ էր ժամանակն ցուրտ աշունն, որ ի ցանել ջրոյն զերեսօք երկրի տամկանայր երեսք երկրի եւ մանաւանդ թէ սառնոյր. եւ ողորմելի Եբրայեցիքն մերկ մարմնով նստէին ի վերայ երեսաց երկրի սառուցելոյ, եւ Պարսիկ զինուորքն ի վերայ կացեալ հարկանէին. եւ զերիս տիւս եւ զերիս գիշերս այնպէս մնացին Եբրայեցիքն անօթի եւ անսուաղ, զի ոչ ոք տայր նոցա կերակուր, եւ ազգականք Եբրայեցւոցն եկեալ արտաքոյ կացեալ յետուստ կուսէ պարսպին բերեալ հաց ձգէին ի մէջ պարսպին առ ի լինիլ կերակուր Եբրայեցւոցն. եւ զայն եւս զինուորացն յափշտակեալ ուտէին՝ եւ ոչ տային Եբրայեցւոցն. վասն որոյ անսուաղ մնացին զաւուրս երիս մինչեւ հրամայեաց Էհտիմալ-Դօլվաթն՝ որ հանեալ անտի բերին ի քաղաքն եւ արկին ի բանտ։
Յաղագս Եբրայեցւոց հարցումն արար Էհտիմալ-Դօլվաթն ընդ առաջնորդն եւ գլուխն օրինաց իւրեանց, որում Սադր ասեն ինքեանք, թէ սոքա կամաւ ոչ գան ի հաւատս մեր՝ զինչ արասցուք. մա՞րթ է բռնութեամբ դարձուցանել թէ ոչ. պատասխանի արար Սադրն. «Ոչ գոյ հրաման յօրինաց մերոց զոք բռնութեամբ դարձուցանելե։ Կրկին եհարց Էհտիմալ-Դօլվաթն. «Ապա զի՞նչ արասցուքե. ասաց Սադրն. «Ինձ ոչ է փոյթ, դու գիտեսե։
Դարձեալ կոչեաց Էհտիմալ-Դօլվաթն զԵբրայեցիսն առաջի իւր եւ ասաց գալ ի հնազանդութիւն՝ եւ մտանել յօրէնս Մահմետի. զի ով ոք որ գայ յօրէնս մեր տամք նմա զպարգեւս երկու թուման՝ եւ նա ազատի ի տանջանաց եւ նստի հանդարտութեամբ ի տան իւրում. եւ ով ոք յառաջագոյն գայցէ ի հաւատս, տամք նմա պետութիւն եւ իշխանութիւն։
Եւ էին յազգէս Եբրայեցւոց արք ոմանք՝ որք էին թերահաւատ առ օրէնս իւրեանց, եւ խոտորեալք ի գործս թիւրս գողութեան եւ բոզութեան եւ այլ սոյնպիսի չարեաց, եւ ի ներտրամադրեալ խորհուրդս իւրեանց հաճեալք էին օրինաց Մահմետի։ Իբրեւ տեսին զայս ամենայն անցս որ առ Եբրայեցիս. այլ եւ լուան զյորդորական բանս Էհտիմալ-Դօլվաթին, ոմն յայսց թերահաւատ արանցս, որ կարի անհաւատ եւ պիղծ էր, որում անունն էր Աւատիայ. նախ քան զամենեսեան սա եկեալ եկաց առաջի Էհտիմալ-Դօլվաթին, եւ յօժարութեամբ յանձն էառ ուրանալ զհրէութիւն եւ դաւանել զտաճկութեան հաւատն։ Յորոյ բանից վերայ յոյժ ուրախացեալ բերկրեցաւ Էհտիմալ-Դօլվաթն, եւ սնոտի գթով յարգեալ գովեաց եւ սիրեաց զնա. եւ կոչեաց զնա իւր եղբայրագիր, եւ զամենայն զգեստ անձին իւրոյ՝ զոր զգեցեալ էր, հանեալ զգեցոյց նմա, եւ մինչեւ ցմատանիս մատանցն հանեալ եդ ի մատունս նորա, եւ այլ եւս ինչս յոլովս պարգեւեաց նմա եւ յինքն հանգոյց զմիտս նորա։
Եւ այս ուրացող այրս Աւատիայ, եղեւ հնարացոյց իշխանացն Պարսից, քանզի ասաց. «Զարս Եբրայեցիս բազումս ի միասին մի պահէք, եւ կամ թէ զչորս եւ զհինգս ի միասին յատեան մի բերէք. զի քաջալերեալ հաստատեն զսիրտս իրերաց, այլ երկու եւ երեք միայն բերէք. եւ բռնութեամբ դարձուցէք, զի նոքա կամաւ ոչ դառնան։ Այլ եւ նախ կալարուք զքահանայն նոցա՝ զոր խախամ ասեն, եւ ի վերայ նորա բազում ջանիւ ջանացէք, խոստմամբ պարգեւաց եւ սպառնալեօք տանջանաց, թերեւս դարձուցանիցէք զնա, զի թէ նա դարձաւ, ամենեքեան դառնանե։ Ըստ այսմ օրինակի յոլով հնարս եցոյց Պարսից պիղծն եւ ուրացողն այն Աւատիայն։ Որոյ խրատովն ստէպ յուզմամբ որոնեալ Պարսիցն գտին զխախամն, որում անունն էր Սայիտ՝ եւ բերեալ կացուցին առաի Էհտիմալ-Դօլվաթին, առ որ ասաց. «Հաւանեա բանից իմոց եւ կատարեա զհրամանս թագաւորին, եկ դարձիր յօրէնս մեր մահմետականս, եւ առ յինէն պարգեւս եւ բարութիւնս յոլովսե. իսկ խախամն ոչ էր յանձին կալեալ, այլ հրաժարեալ էր. եւ այլ եւս բանս բազումս խօսեցան իշխանքն ընդ խախամին, եւ նա ոչ հաւանեցաւ. այլ խնդրեաց հրաման գնալոյ ի տունն իւր, եւ իշխանքն ետուն նմա հրաման գնալոյ. եւ անդէն առժամայն ուրացողն Աւատիայ, ազդեալ իշխանացն ոչ թողուլ զնա գնալ ի տուն իւր, այլ առ ինքեանս պահել եւ այնպէս արարին իշխանքն։ Եւ ի վաղիւն դարձեալ կացուցին յատենի եւ ի նոյն բան հրամայեցին դառնալ յօրէնս Մահմետի. եւ յայնմ եւս նուազի ոչ հաւանեցաւ խախամն։ Եւ յերրորդումն աւուր եւս այսպէս կատարեցաւ գործն։ Իսկ յաւուր չորրորդի յետ բազում բանից, զոր խօսեցան ընդ խախամին, հատին ի վերայ նորա վճիռ, զի թէ ոչ դառնայ յօրէնս Մահմետի պատառեսցեն զորովայնն եւ կախեսցեն յուղտէ եւ շրջեցուսցեն ի մէջ քաղաքին, եւ զինչսն եւ զընտանիսն առցեն յաւարի։ Զայս վճիռ հատին, եւ զուղտն բերեալ առ ժամայն նստուցին անդէն, եւ եկեալ դահճացն բացին զորովայնն, եւ հանեալ զսուրն իւրեանց հարկէին զխախամն կամ ուրանալ կամ զորովայնն պատառել։ Եւ խախամն յահէ սպանմանն, այլ եւ առ ի գութս ընտանեացն թուլացաւ. վասն որոյ դաւանեցուցին նմա զդաւանութիւն հաւատոյն իւրեանց՝ եւ դարձուցին յօրէնս Մահմետի, եւ ուրախացան ի վերայ նորա անպատում ուրախութեամբ։
Յետ այսորիկ՝ որ խախամն դարձուցին ի հաւատս իւրեանց, յարանցն Եբրայեցւոց ածէին յատեան մի եւ երկու եւ ասէին ցնոսա. «Զի՞նչ եւս ունիք ասել, զի ահա խախամն եւս եկն ի հաւատս, եւ դուք զի՞ եւս յամառեալ դիմադարձիքե. եւ Եբրայեցիքն ոչ հաւանէին։ Վասն որոյ հրամայէին իշխանքն զօրականացն տանիլ զԵբրայեցիսն ի բանտն. եւ նոյնժամայն միւսանգամ բերել եւ այնպէս բազում անգամ տանէին եւ բերէին. եւ ի տանիլն եւ ի բերելն՝ զօրականք եւ ծառայք եւ սպասաւորք իշխանացն, որք կային ի տեղիսն, թքանէին, հայհոյէին, հարկանէին, ապտակէին, զարկուցանէին զգետնի, եւ ընդ քարշս տանէին, եւ բերեալ կացուցանէին առաջի իշխանացն եւ Էհտիմալ-Դօլվաթին, եւ բռնութեամբ դաւանեցուցանէին զդաւանութիւն հաւատոյն Մահմետի, եւ Եբրայեցիքն առ վտանգի տանջանացն ակամայ կամօք դաւանէին։ Եւ յետ դաւանելոյն բերէին Պարսիկքն ագուցանէին դաւանողաց նոր կապայ, եւ տային նոցա պարգեւ յարքունական գանձէ իւրաքանչիւր առնն երկու թուման դրամ. եւ թողուին գնալ ի տունս իւրեանց. եւ որք ոչ ուրանային դարձուցեալ ի բանտն պահէին. եւ ապա կրկին եւ երեքկին եւ բազմակի բերեալ յառաջ կացուցանէին եւ հարկէին ուրանալ։ Եւ այնպէս առնելով զամենայն կալեալ արսն դարձուցին ի կրօնս մոլար առաջնորդին Մահմետի, եւ ամսաչափ միոյ աւուրս երեք հարիւր եւ յիսուն այր դարձուցին յօրէնս Մահմետի։
Այսուհետեւ Եբրայեցիքն տկարացան առաջի Պարսից, զի կէս մասն ի նոցունց դարձան յօրէնս Պարսից, եւ Պարսիկքն զօրացան ի վերայ Եբրայեցւոց, եւ այլ ոչ եւս անսացին նոցա կալ, այլ բռնութեամբ կալեալ զԵբրայեցիսն օր յաւուր ածէին առաջի Էհտիմալ-Դօլվաթին, եւ բռնութեամբ դարձուցանէին ի կրօնս Մահմետի։
Եւ այնքան հետեւեցան Պարսիկք եւ բռնացան ի վերայ Եբրայեցւոց առ ի դարձուցանել զնոսա եւ ո՛չ արարին ներումն եւ ո՛չ սակաւ մի, մինչեւ զամենայն ազգն Հրէից զբնակեալսն ի մէջ քաղաքին Սպահանու դարձուցին ի կրօնս Մահմետի, վասն զի սակաւք էին ազգն Հրէից բնակեալք ի Սպահան քաղաքի, իբրեւ երեք հարիւր տուն, պակաս եւ ոչ աւելի։
Եւ ի զրաւել ամենեցուն կարգեցին ի վերայ նոցա Մահմետական մօլլայ, որ ուսուսցէ նոցա զօրէնսն Մահմետի, եւ հանապազ տարցի յաղօթանոցն Պարսից. զի պարսկօրէն աղօթեսցեն. եւ մանկանց նոցա ուսուսցէ զգիրս եւ զաւանդութիւնս մահմետականս. այլ եւ օրինադրեցին Հրէից զի զդստերս իւրեանց տացեն մահմետականաց, եւ ի դստերաց նոցա ինքեանք առցեն. այլ եւ մի՛ արասցեն զենումն կենդանեաց, որպէս յառաջն առնէին, այլ ի շուկայէն ի մահմետական զենողաց առցեն միս. եւ այլ եւս այսպիսի օրինադրութիւնս բազումս կարգեցին Պարսիկք ի վերայ Եբրայեցւոց։
Այնուհետեւ նոցա վերակացու մօլլայն հանապազ ժողովէր զնոսա եւ ի միասին գնային ի մաչիթ, եւ աղօթէին Հրէայք առ հաճուկս լինելով Պարսից ի սուղ ինչ աւուրս, եւ վասն զի ո՛չ էին կատարեալ կամօք մտեալ ընդ աւանդութեամբն Մահմետի, ի սակաւ աւուրս գնացին եւ այնուհետեւ թուլացաւ սակաւ սակաւ յետնեալք եղեն։ Եւ յորժամ վերակացու մօլլայն հարցանէր Հրէից, թէ ընդէ՞ր ո՛չ գայք յաղօթանոցն, Եբրայեցիք զայս եւ զայն պատճառեալ անցուցանէին. եւ մօլլայն խրատէր զնոսա. եւ նոքա այնմ եւս ո՛չ անսացին. եւ ապա բարկացաւ մօլլայն ի վերայ նոցա, եւ այնմ եւս ոչ անսացին. եւ յայնմհետէ մօլլայն մատեաւ առ իշխանս մահմետականս եւ եղեւ ամբաստան զՀրէից, թէ ո՛չ մտանեն ընդ օրինօք մերովք։ Եւ Եբրայեցիք եւս ամբաստան եղեն զմօլլայէն, թէ կաշառաց ակն ունի առ ի մէնջ, եւ յայն սակս ընդ վայր չարչարէ զմեզ եւ մեք զի ո՛չ տամք, վասն այն ամբաստան լինի զմէնջ։ Եւ այնքան կերպակերպ կեղծիւք եւ հնարիւք վարեցան Եբրայեցիքն ընդ Պարսից՝ մինչ զի ձանձրացան Պարսիկ իշխանքն եւ մօլլայն եւ ի բաց կացին ի նոցունց. այլ եւ Պարսից ամենեցուն յայտնի եղեւ, որ Հրէայք ոչ կամին մտանել յօրէնս Մահմետի։
Իսկ որք Հրէայքն էին՝ ոչ գնային ի մաչիթն Պարսից, նա եւ ոչ բնաւ մօտենային նոցա. եւ ոչ գնէին միս ի շուկայէն, այլ ծածուկ ի տունս իւրեանց զենուին ոչխարս, եւ կամ թէ առանց մսոյ անցուցանէին աւուրս բազումս։ Եւ լինէր զի երբեմն երբեմն վասն ահի եւ երկիւղի մատնողացն եւ Պարսիցն՝ գնային Եբրայեցիքն ի շուկայն եւ գնէին զենեալ միս ի Պարսիկ զենողաց, եւ ակներեւ բաց եւ համարձակ առաջի ամենեցուն բերէին ի տունս իւրեանց՝ որպէս թէ իւրեանց ուտելոյ վասն. եւ ոչ ուտէին. այլ ի ծածուկ ձգէին առաջի շանց՝ եւ շունքն ուտէին։ Եւ այլ բազում այսպիսի գործս ունէին ազգն Եբրայեցւոց, որովք յայտնեալ ստուգեաւ թէ ոչ կամին թողուլ զօրէնս հրէութեան։
Բայց անօրէն եւ ուրացողն այն Աւատիայ եւ իւր գործակից չար ընկերքն՝ որք ընդ նմա ուրացան, սոքա յոյժ ուրախ եւ հաստատ էին ի վերայ իւրեանց նորագիւտ հաւատոյն՝ կրօնիցն Մահմետի, վասն որոյ շրջագայեալ ի մէջ Եբրայեցւոց յուզէին, զննէին, տեղեկանային, թէ ո՞ր ոք կամակար մտօք իցէ հաւանեալ օրինացն Մահմետի, եւ ո՛ր ոք ոչ. այլ տակաւին ունի ի ծածուկ զօրէնս Հրէութեան։ Եւ յայսմ պատճառէ բազում նեղութիւնս հասուցանէին ազգին Հրէից, զորս իրաւ եւ զորս անիրաւ. քանզի կալեալ զոմանս ի Հրէից հարստահարեալ եւ բանավէճ լեալ դատափետ առնէին, եւ ասէին. «Ընդէ՞ր դու ոչ գնաս ի մաչիթն յաղօթել այլ գնաս ի ժողովարանն Հրէիցե։ Եւ ոմանց, թէ զորդին քո առ խախամն առաքես յուսանիլ՝ եւ ոչ առ մօլլայն. եւ ոմանց, թէ միս ոչ առնուս ի շուկայէն, այլ ի տան քում զենումն առնես. եւ այլ այսպիսի գործս բազումս առնէին ընդ Հրէից՝ ուրացողքն ի նոցունց. եւ Եբրայեցիքն՝ վասն երկիւղին Պարսից բազում աղաչանս արարեալ նոցա եւ կաշառս տուեալ, հազիւ ուրեմն կարէին զերծանիլ ի ձեռաց նոցա։
Այլ եւ այս ուրացողքս պատճառք եղեն զի զերից Եբրայեցի արանց զդստերսն առին Պարսիկք իւրեանց ի կնութիւն. քանզի յանուանէ յիշեցին զաղջկունսն առաջի Պարսից եւ յոլովս գովեցին, եւ գրգռեցին զՊարսիկսն առնուլ զաղջկունսն ի կանայս, այլ եւ ինքեանք վրէժխնդիր լեալ հարկէին զտեարս աղջկանցն տալ Պարսիցն ի կնութիւն, իսկ Եբրայեցիքն ոչ կամէին տալ եւ տեարք աղջկանցն բազում կերպիւ հնարս գործեցին եւ կաշառս ետուն, զի գոնեա ազատեսցեն զաղջկունսն, եւ ոչ կարացին, այլ առին Պարսիկք զերեսին աղջկունս։ Եւ ազգն Հրէից յոյժ վշտացեալ ի սիրտ եւ յոգի՝ խոցեցան ի վերայ արարմանց ուրացողացն. եւ զայրագին սրտմտութեամբ եւ նախանձու լցեալք եղեն, եւ եդին հաստատութեամբ ի միտս իւրեանց սպանանել զուրացողսն, եւ նախ զԱւատիայ, զի նա կարի չարագոյն էր։
Եւ էր այր ոմն յազգէն Հրէից յոյժ վրէժխնդիր օրինացն հրէութեան, որում անունն էր Փինհաս, սա նախանձախնդիր գոլով օրինացն հայրենի, եռայր ի սիրտ եւ յոգի սպանանել զԱւատիայ. եւ հանճարեալ հնարիւք եգիտ այլ եւս արս երիս յազգէն Հրէից խորհրդակից եւ ընկեր ինքեան, վասն սպանման պղծոյն Աւատիայի, անուն միոյն Իսահակ՝ եւ երկրորդին՝ Մասիհ, եւ երրորդին՝ Յուդայ. սոքա չորեքեան միաբանեալ եւ հաստատութեամբ պայմանեցին ի միջի իւրեանց ի դէպ ժամու սպանանել զԱւատիայ։
Իսկ խնամոցն Աստուծոյ պատահեցաւ յաւուր միում գործ այսպիսի, զի Աւատիայն ըստ հանապազորդ սովորութեան իւրում շրջէր ի տունս Հրէից յաղագս զննելոյ եւ դիտելոյ զնոսա, եւ հանդիպեցաւ քահանային Հրէից, զոր խախամ կոչեն. եւ ասաց նմա ահացուցանելով զնա։ «Դու ո՞չ թողուս զՀրէայսն դառնալ ի տաճկութիւն, վասն զի շրջիս ի տունս նոցա խրատեալ՝ քաջալերես հաստատուն կալ ի հրէութեան. այլ եւ զենումն կենդանեաց առնես ի տունս նոցաե. եւ խախամն թէպէտ յուրաստ կայր եւ բազում բանիւք դնէր վկայութիւն եւ երդնոյր, զի գոնեա զերծցի ի ձեռաց նորա եւ ոչ կարաց։ Ասաց Աւատիայ։ «Եթէ իրաւ է ասացեալն ի քէն, որ ոչ առնես զենումն կենդանեաց, եւ ընդէ՞ր պահես առ քեզ զսուրն զենման. արդ՝ բե՛ր եւ տուր ցիսե։ Եւ սուրն զենման՝ զոր խնդրեաց Աւատիայ, այս է. զի ոչ է սուրն այն որպէս զայս հասարակ սուրքս, որ ամենայն ոք կրէ առ ինքն, այլ այն սուրն այլ իմն սուր է, մեծ եւ երկայն եւ կարի առաւել սուր, որ յառաջնում նուագին ի քարշելն ի պարանոցս ոչխարին հատցէ զգլուխն, եւ թէ եւս յաւելցի երկիցս՝ եւ ոչ եւս, իսկ թէ երիցս կրկնեսցէ, անընդունելի է զենեալն, եւ զայս սուր յատուկ վասն զենման շինեն եւ քահանայն ունի առ ինքն վասն զենլիս առնելոյ եւ ոչ այլ ոք. վասն այնորիկ ասաց Աւատիայ քահանային, թէ տուր ցիս զսուրն զենման։ Եւ խախամն՝ զի ոչ կարաց զերծանիլ ի նմանէ, վասն որոյ ետ ի նա զսուրն զենման. եւ առեալ զայն Աւատիայ եհար ի միջաց գօտին իւր, եւ թողեալ զխախամն սկսաւ գնալ ընդ պողոտայն՝ յորում պողոտայի էր եւ տուն Փինհասին. եւ գալով եկեալ եհաս մինչ ի դուռն տան Փինհասին, եւ ի նմին ժամու պատահեցաւ, զի Փինհաս եւս դուրս գայր ի տանէ իւրմէ, եւ առժամայն պատահեցաւ Աւատիային, եւ երկոքին սկսան բարեւել ընդ միմեանս եւ հարցանել գողջունէ իրերաց, եւ Փինհաս խորամանկ նենգութեամբ սկսաւ կեղծիւք եւ առ աչս բարեկամ եւ սիրելի ձեւանալ՝ եւ լրջամիտ յօժարութեամբ եւ բազում թախանձանօք մեծարել զնա ի տուն իւր ի պատճառս պատուոյ, յորոյ պատճառէ Աւատիայ գնաց ի տունն Փինհասին։ Եկին անդ եւ երեքին ընկերքն եւ ուխտագիրքն Փինհասին, Իսահակ եւ Մասիհ եւ Յուդայ, բերին յառաջ սեղան, կերակուր եւ գինի, եւ զի էր ժամանակն գարնանային. վասնորոյ կայր ի մէջ սեղանին վարունգն, որ է խիար. եւ Փինհաս խնդրեաց ի մօրէն դանակ վասն կեղեւելոյ զվարունգն. եւ մայրն քանզի գիտէր թէ վասն սպանանելոյ զԱւատիայ՝ պատճառանօք խնդրէ զդանակն, վասն որոյ ոչ ետ, այլ ասաց թէ ոչ գոյ ի տան աստ դանակ. եւ Փինհաս երկիցս եւ երիցս կրկնեալ խնդրեաց ի մօրէն դանակ եւ նա ոչ ետ։
Յայնժամ Աւատիայ զսուրն զայն զոր առեալ էր ի քահանայէն եւ ընդ իւր ունէր, հանեալ ետ ի Փինհաս, ասելով. «Ահա դանակ, առ եւ դովաւ կեղեւեաե. եւ Փինհաս իբրեւ էառ զսուրն ի ձեռն իւր նոյնժամայն յարուցեալ ի վերայ Աւատիային, կալաւ ձախու ձեռամբն զմօրուացն նորա եւ ասէ. «Դո՞ւ ես որ ուրանաս զաստուածատուր օրէնս Մովսիսական. նաեւ բռնադատես զորդիս Իսրայէլի զնոյն գործելե։ Եւ Աւատիայ թէպէտ զբազումս աղաղակեաց, սակայն ոչ լուաւ նմա Փինհաս, այլ նոյնժամայն սրովն այնմիկ եհատ զգլուխն Աւատիայի եւ ի բաց ընկէց ձեռնտուութեամբ երից ընկերաց իւրոց։
Զկնի սատակման պղծոյն Աւատիայի խորհեցան չորեքին արքն կորուսանել զպիղծ գէշ նորա. եւ թէպէտ բազում կերպիւ խօսեցան, ոչ կայացաւ խորհուրդն նոցա, այլ հաւանութեամբ չորիցն այսպէս արարին, զի իբրեւ եհաս գիշերն, եւ ի մէջ գիշերին բարձեալ զդին պղծոյն Աւատիային եւ տարեալ հեռացուցին ի տանց իւրեանց եւ ի մէջ պողոտային ի կողմն ինչ ընկեցին զնա եւ ինքեանք աներեւութացան։
Եւ վասն այսպէս առնելոյն ի բազմաց Հրէից հարցաք, թէ ընդէ՞ր այդպէս անմիտ եւ անպատշաճ գործս գործեցիք, որ յետ սպանանելոյն ի վայրի ուրեք ծածկաբար ընդէ՞ր ոչ կորուսիք, այլ տարեալ ի մէջ պողոտային յայտնի ընկեցիք։ Եւ ամենեքեան զայս ասէին պատճառ. «Օրէնք է ի մէջ ազգին Հրէից, թէ դէպ լինիցի առն ումեմն մեռանիլ, պարտ է զի կին նորա ինքն ականատես իցէ մահուան առն իւրոյ։ Իսկ թէ ի տար աշխարհի իցէ մեռեալ այր կնոջն, հարկէ զի ականատես այր ոք եկեալ վկայեսցէ վասն մահուան առն նորա, եւ կամ հաւաստի համբաւ, եւ կամ վկայական թուղթ եկեալ ծանուսցէ զմահ առնն, եւ ապա հրաման տայ օրէնքն՝ կնոջն այնմիկ այլոյ ումեմն առն զուգաւորիլ, եւ թէ ոչ այսպէս իցէ, ոչ ունի հրաման կինն այն զուգաւորելոյ, այլ նստի այրի եւ անտէր, վշտօք եւ տառապանօք, մինչեւ ցօր մահուան իւրոյ։ Եւ չորեքին արքո այսոքիկ ողորմելով կնոջն Աւատիայի, ընկեցին զգէշ նորա ի պողոտայն, զի տեսանելով կնոջն նորա, հրաման լիցի նմա զուգաւորիլ ընդ առն այլումե։
Եւ ի գիշերին յորում զդին պղծոյն Աւատիայի արկին ի մէջ պողոտային, ընդ լուսանալ առաւօտին տեսեալ զդին՝ ի վերայ ժողովեցան բազումք, եւ ծանուցեալ եղեւ թէ ով ոք է. ազդ եղեւ Եբրայեցւոցն եւ ազգականաց սպանելոյն, որք ժողովեցան ի վերայ նորա եւ մեծաւ աղաղակաւ եւ խռովութեամբ յուզէին եւ խնդրէին զարարող նորին։ Իսկ մայր եւ կին Աւատիային վաղվաղակի ընթացան ի դուռն Էհտիմալ-Դօլվաթին լալով եւ հառաչանօք կական բարձեալ ծանուցին նմա ասելով, «Զեղբայրն քո զԱւատիայ սպանեցինե։ Սոյնպէս եւ գնացին առ Դիւան-բէկին թագաւորին, եւ նմա եւս ծանուցին։ Եւ նոյնժամայն Էհտիմալ-Դօլվաթն եւ դիւան-բէկին հրամայեցին զօրականաց բազմաց զի վաղվաղակի հասցեն ի թաղն Եբրայեցւոց, եւ ի տունս, եւ ի պողոտայս, եւ ի շուկայս, եւ յորում եւ իցէ վայրի, զամենայն Եբրայեցի արս գտեալս, կալեալ կապեալ ածցեն առաջի դիւան-բէկոյն. զոր եւ առժամայն կատարեցին զօրականքն. եւ զգէշն Աւատիայի հրամանաւ իշխանացն բարձեալ անտի եւ բերեալ արկին ի քաղաքի մեծ մէյդանի մէջն։
Եւ ապա սկսան յառաջ բերել յատեան յարանցն Եբրայեցւոց զերիսն եւ զչորսն եւ հարցանէին թէ ո՞վ ոք իցէ սպանողն, եւ Հրէայք ամենեքեան միապէս ասէին, թէ ոչ գիտեմք, եւ թէպէտ զբազումս հարցին, սակայն ոչ կարացին գտանել. բայց գտին այսպիսի կերպիւ։
Եւ զի էր այր մի յԵբրայեցւոց ժողովրդենէն, որում անունն էր Սասուն, որում գոյր ինչս եւ ստացուածս յոլովս, եւ էր սա քեռի ուրացողին եւ սպանելոյն Աւատիային. բայց ինքն Սասուն ոչ էր ուրացեալ. եւ մինչ կենդանի էր Աւատիայ եւ ուրացեալ, հանապազ մեծաբանէր ի վերայ քեռոյն իւրոյ Սասունի. թէ որովհետեւ ես տաճկացեալ եմ, ամենայն ինչք եւ ստացուածք քո ինձ հասանի, զոր առնելոց եմ ի քէն օրինօքն եւ դատաստանօքն Պարսից։ Եւ Սասուն ի լսելն զայսպիսի բանս ի նմանէ յոյժ երկնչէր, եւ հանապազ սպասաւորեալ պաշտէր զնա ուտելեօք եւ ըմպելեօք, եւ պատուական ինչս եւ արծաթս իբր թէ պարգեւս կաշառս տալով նմա հաճեցուցանէր զկամս նորա, զի մի գուցէ գործով կատարեսցէ, զոր բանիւ ասէ. եւ այսպէս անցուցանէր զաւուրս իւր. եւ յաւուրս եւ ի ժամս յայս՝ յորում խնդրէին զսպանողսն Աւատիայի, եւ ոչ գտանէին, յայսմ պատճառէ կարծիս տարեալ կալան զՍասուն եւ ժողովեցան ի վերայ նորա բազմութիւնք արանց ասելով. «Դու ես սպանեալ զԱւատիայ, վասն ընչիցն քոց զի մի՛ առցէե. եւ Սասուն թէպէտ զբազումս խօսէր եւ վկայութիւնս դնէր եւ երդնոյր, սակայն ոչ կարէր հաւանեցուցանել։ Յայսմ պատճառէ յանհնարս անկեալ Սասուն՝ սկսաւ ինքն եւ բարեկամքն իւր ստէպ յուզմամբ որոնել ի մէջ Հրէից եւ հարցանել ի սմանէ եւ ի նմանէ, եւ այսպիսի յուզմամբ պատահեցաւ ումեմն յընկերաց Փինհասին եւ ցաւագին պաղատանօք հարցանէր ի նմանէ ինքն Սասուն. եւ մեծամեծ երդմամբ եւ բազում դաշամբ հաստատէր, թէ ոչ ումեք յայտնեմ. արդ՝ հնարեա գործ ինչ առ ի փրկել զիս. զի թէ զիս կալնուն, տուգանս եւ ինչս բազումս առնուն յինէն վասն հարուստ համբաւելոյ իմոյ անուան, իսկ ի քէն չափաւորս առնուն տուգանս. եւ զայն եւս զոր ի քէն տուգանք առցեն, զամենայն ես ինձէն վճարեմ քեզ, միայն զայս խնդրեմ ի քէն, յայտնեա ինձ զորպէսն գործոյն։ Եւ ի բազում թախանձանաց եւ աղաչանաց Սասունի, մեղկեալ թուլացաւ այրն եւ յայտնեաց Սասունայ զսպանումն պղծոյն Աւատիայի. եւ Սասուն վասն ինքեան փրկութեան ծանոյց Պարսիցն. եւ Պարսիկք վաղվաղակի կալան զերեսին ընկերսն Փինհասին, որք ընդ Փինհասին սպանեցին զԱւատիայ, եւ զՓինհաս ոչ կարացին գտանել, թէպէտ բազում ջանիւ որոնեցին, վասն զի ի գիշերին՝ յորում զդին Աւատիային արտաքս ընկեցին ի պողոտայն, ընդ լուսանալ առաւօտին անդառնալի փախստեամբ ելեալ Փինհաս ի քաղաքէն եւ գնաց ի տար աշխարհ, վասն որոյ ոչ գտին։
Յետ այսոցիկ դիւան-բէկին նստաւ յատեան դատաստանի, եւ ածին առաջի նորա զերիս սպանողսն Աւատիայի. եհարց ի նոցանէ վասն սպանութեանն. եւ նոքա յանձին կալան զարարսն իւրեանց. որոյ սակս վճիռ եհատ դիւան-բէկին եւ հրամայեաց վասն երիցս այս սպանող արանց, զի տարեալ ի մէջ մեծ մէյդանին առընթեր գիշոյ Աւատիայի սպանանել զերեսին եւ արկանել մերձ առ նմա, զոր եւ արարին այնպէս։
Եւ ի ժամուն յորում եկեալ դիւան-բէկին նստաւ ի դատել զսպանողսն ընդ որոց եւ ամենայն արք ազգին Հրէից, որք ըմբռնեալք էին ի ձեռս Պարսից, զամենեցուն նոցա ձեռս ի յետս կապեալ էին եւ պահէին զօրականքն Պարսից։ Նաեւ անդէն ժողովեալ էին ամենայն դահիճք եւ զինուորք եւ զօրականք եւ զօրագլուխք Պարսից. նաեւ գրեթէ միահաղոյն ամենայն ազգն Պարսից, ոչ թէ իբրեւ զերամս հաւուց տարմից, այլ իբրեւ զշիթս անձրեւաց եւ զբազմութիւն աւազոց որ ոչ թուին, ժողովեալ էին անդէն ի դուռն դատարանին, որ ոչ բաւէր վայրն տանել զբազմութիւնն։ Եւ յորժամ դիւան-բէկին հրաման արար տանել զերեսին արսն եւ սպանանել, յայնժամ բազմութիւնք ազգին Պարսից մահմետականաց, դահիճք եւ զօրականք, ազատք եւ ռամիկք սկսան ձեռս արկանել ի Հրէայս, հարկանել եւ կառափնատել եւ սրօք եւ բրօք եւ թրի քամակով եւ թֆանքի ղոնդաղով, եւ ընդ երկիր ի քարշս տանել եւ ի ճիճս ջրոց հեղձուցանել եւ դարձեալ հանել եւ հարկանել. եւ այնքան չարչարանս ածին ի վերայ ողորմելի Հրէիցն, զորս ո՛չ բաւեմ թուել. եւ զերեսին արսն զսպանողսն Աւատիայի տարան ի մեծ մէյդանն մերձ գիշոյ պղծոյ Աւատիային սպանին. եւ յետ սպանանելոյ երից արանցն ինքեանք Պարսիկքն ի բազում առնելեաց իւրեանց ձանձրացան, զմնացեալ Հրէայսն լքին եւ ի բաց գնացին։ Եւ գէշք սպանելոցն յաւուրս երիս մնացին անդէն ի մէջ մէյդանին, եւ յետ երից աւուրց հրամանաւ իշխանացն Պարսից բարձեալ անտի տարեալ թաղեցին։
Եւ այնուհետեւ ազգն Պարսից, ոչինչ խօսեցան եւ կամ արարին ընդ ազգին Հրէից, ոչ պահանջէին ի նոցունց հարկս արքունի, եւ ոչ այլ ինչ ծառայութիւնս իշխանականս, այլ իբրեւ զազգն Պարսից համարեալ ունէին զնոսա եւ մտեալ յօրէնս Մահմետի, քանզի թողին զնոսա ի կամս իւրեանց կեալ. թէպէտ եւ գիտէին Պարսիկք զի ոչ են մտեալ Հրէայք յօրէնս Մահմետի, այլ առ ժամանակաւն այնպէս թողին։
Այլ եւ Հրէայք ի ժողովս եւ յազգս իւրեանց զօրէնս եւ զաւանդութիւնս Հրէականս կատարէին եւ ոչ զմահմետականս։ Նա եւ ասէին, թէ մեք զամենայն ամի հարկն՝ զոր տալոց եմք արքունի, ամ յամէ որոշեալ զատեմք եւ արկանեմք ի գանձանակ եւ պահեմք զի յորժամ խնդրեսցեն, վաղվաղակի տամք եւ զերծանիմք։ Այլ եւ ասէին. «Զայն երկու թումանն՝ որ յաւուրն ուրացութեան ետուն մեզ պարգեւս, զայն եւս պահեալ եմք, եւ հանապազ իւրաքանչիւր տարուայ շահն լնումք ի վերայ, զի յորժամ խնդրեսցեն՝ տուեալ զերծանիմք ի նոցանէե։ Եւ մինչեւ ցամս այս՝ յորում զպատմութիւնս շարագրեցաք, որ է թուականն մեր ՌՃԹ. եւ մարտի ամսոյ Ժ. այսպէս ըստ ասացելումս կան Պարսիկք եւ Հրէայք, եւ ապագայն Աստուծոյ է գիտելի։
* * *
Այլ եւ այս եւս գիտելի է, զի յաւուրս՝ յորում զՀրէայսն, որք էին ի Սպահան քաղաքի, զամենեսեան թէ կամաւ թէ յակամայ դարձուցին յօրէնս Մահմետի, այնուհետեւ Էհտիմալ-Դօլվաթն հրովարտակ հանեալ ի թագաւորէն առաքեաց ընդ ամենայն աշխարհս տէրութեանն Պարսից, առ իշխանս աշխարհաց, զի ուր եւ իցեն ազգք եւ ժողովուրդք Հրէից թէ ի գիւղս եւ թէ ի քաղաքս ամենեքեան թողցեն զօրէնս հրէութեան եւ ասասցին զօրէնս Մահմետի. որք կամաւ հնազանդեսցին բարւոք է, եւ որք ընդդիմասցին՝ բռնութեամբ եւ տանջանօք ածցեն իշխանքն զայնպիսիսն ի հաւատն պղծոյն անապատի։ Եւ իբրեւ հասանէր հրամանն արքունի ի տեղիսն՝ առժամայն որպէս հուր բորբոքեալ ընդ եղէգն՝ գումարէին զամենայն Հրէայսն. եւ հարկէին կատարել հրամանս թագաւորին. եւ ամենայն ազգն Հրէից՝ ուր եւ կային, ոչ կամէին մտանել յօրէնս Մահմետի. այլ ոմանք կաշառօք, եւ ոմանք փախստեամբ, եւ ոմանք՝ այլ ինչ հնարիւք զերծանէին։ Իսկ որք յանհնարս մնային՝ ակամայ կամօք եւ առ երեսս կեղծաւորութեամբ մտանէին յօրէնս Մահմետի, եւ թէպէտ առ յաչս Պարսից ձեւանային մահմետական գոլ, այլ ոչ էին, այլ հրէութեան օրինօքն կային ամենեքեան ի ծածուկ։
Եւ ի ժողովրդականացն Հրէից՝ որ յիւրաքանչիւր քաղաքս Պարսից բնակեալք էին, որք անհնար լեալք ակամայ կամօք եւ առ երեսօք մտին յօրէնս Պարսից, այսոքիկ են. որք ի Քաշան, ի Ղում, ի Թարվէզ, յԱրտաւել, ի Ղազբին, ի Լառ, ի Շիրազ, ի Բանդարիքում. եւ որք կաշառօք, եւ փախստեամբ, եւ կամ յայտնի ընդդիմակայելով ոչ մտին յօրէնս Պարսից՝ այսոքիկ են, որք ի Գուլփէքեան, ի Խունսար, ի Բանդար, ի Շուշտար, եւ ի Համադան, յԵզդ, ի Քրման, ի Խորասան, ի Դումաւանդ, յԱստարապատ յերկիրն Գիլանու, ի գեղօրայսն Ֆահրապատու։
Իսկ ի Ֆահրապատ քաղաքի բնակեալ Հրէայքն յայտ յանդիման կացեալ ընդդիմացան հրամանաց արքունի՝ եւ ոչ մտին յօրէնս Մահմետի, եւ նոցա վերակացու իշխանն՝ որում անունն էր Միրզա Սադղ, իբրեւ լուաւ թէ զՀրէայսն՝ որք ի Սպահան քաղաքին էին ածին յօրէնս Մահմետի, այն իշխանն եւս սկսաւ ձեռն արկանել ի Ֆահրապատ քաղաքի բնակեալ Հրէայսն եւ բռնութեամբ ածել ի տաճկութիւն. եւ զայս արար իշխանն նախ քան զգալն թագաւորական հրովարտակին, եւ Հրէիցն վշտացեալ ի նորին բռնութենէն՝ խօսեցան առ երեսս իշխանին, թէ ո՛չ է հրամայեալ քեզ ի թագաւորէն վասն այդպիսի իրաց, եւ զիա՞րդ ընդ վայր տանջես զմեզ. եւ յայսմ բանէ սակաւ ինչ թուլացոյց իշխանն զբռնութիւնն, բայց յոյժ ոխընկալ եղեւ ի սրտի իւրում եւ համբեր ցորժամ եկն հրովարտակն արքունի. այնուհետեւ կոչեաց իշխանն զՀրէայսն եւ ասաց. «Զինչ եւս ունիք ասել, զի ահաւասիկ հրովարտակ հրամանաց թագաւորին. արդ եկեալ կատարեցէք զհրամանս թագաւորին, եւ կալարուք յանձին զօրէնս Մահմետիե։
Եւ Հրէայքն յայտնի եւ համարձակ կացին ընդդէմ ասելով. «Ոչ ընդունիմք զօրէնս Մահմետի, եւ ոչ թողումք զհայրենի օրէնս մեր, եւ դու զոր ինչ կամիս, արա ընդ մեզե։
Իսկ իշխանն բազում չարչարանս էած ի վերայ նոցա. բազում անգամ ի կախաղանի կախեալ բրածեծ՝ առնէր զնոսա այնքան՝ մինչեւ անշնչանալ նոցա. եւ բազում անգամ ի ջուր լճին հեղձամղձուկ առնելով, եւ հանեալ դարձեալ բրածեծ առնէր. այլ եւ զօրականս ի տունս նոցա առաքէր առ ի զինչս նոցա յաւարել եւ զկանայս նոցա խայտառակել, զոր եւ կարի առաւել եւ անպատկառաբար արարին զայս գործ ընդ Հրէից կանանցն, ուստերաց եւ դստերաց։ Եւ Հրէայքս այսոքիկ հարուստք եւ ընչեղք էին, որք յոլովք ի սոցանէ ունէին ի մէջ շուկային խանութս՝ որ է դուքան, յորում վաճառէին պատուական կումաշս եւ արծաթեղէն անօթս, որոց վասն հրամայեաց իշխանն ազգին մահմետականի, զի ամենայն ինչս խանութացն Հրէից յաւար հարցեն, զոր եւ առ ժամայն կողոպտեցին. եւ ոչ թէ չափաւոր էր ինչք խանութացն, այլ յոլովք։
Եւ ի Հրէից արանցն կալանաւորք էին ըմբռնեալք քան զհարիւր արս աւելի, որոց ամենեցուն պարանոցն արկեալ շղթայս երկաթեայ, ծանր եւ երկայն, եւ զամենեսեան այնու շղթայիւն կապեալ զկնի միմեանց շար ի շար. քանզի մի էր շղթայն, եւ հանապազօր բերէին ի դուռն իշխանին ի դատել, եւ տանէին ի բանտն ի պահել։
Եւ երկարեցաւ գործս այս մինչեւ յերիս եւ ի չորս ամիսս. եւ ի բազում չարչարանացն, զոր էած ի վերայ նոցա իշխանն՝ ինքն եւս ձանձրացաւ, ապա հրամայեաց նոցա, թէ որովհետեւ ոչ կամիք մեկնիլ ի Հրէութենէն, առէք ի վերայ ձեր զնշան ինչ յայտնի, որով ամենայն տեսողք ծանիցեն ձեզ, թէ Հրէայ էք. եւ զայս հրաման յանձին կալան Հրէայք մեծաւ յօժարութեամբ։ Իսկ իշխանն առ ի այպանել զնոսա, հրամայեաց շարանօք կապել ի միում լարանի բօժոժս պղնձի, կտորս երկաթից եւ պղնձեայ, եւ ունկունս ջրխմիկ փարչից եւ պուտուկաց, եւ կախել ի պարանոցէ ամենայն արանց Հրէից եւ այնպիսի նշանաւ շրջիլ Հրէից ի փողոցս եւ ի հրապարակս եւ ի շուկայս եւ յամենայն տեղիս։ Եւ Հրէայ՝ որ ոչ ունիցի զնշանն զայն, պարտաւոր լիցի գանից եւ բանտից եւ տուգանաց. Հրէայքն յանձին կալեալ զայս հրաման, կախեցին ամենեքեան ի պարանոցս իւրեանց զասացեալն իշխանին, եւ այնպէս շրջէին յամենայն տեղիս։
Եւ այլ եւս նեղութիւնս եւ տանջանս բազումս կրեցին Հրէայք, այնքան մինչ զի նեղիչք նոցա Պարսիկք ձանձրացան ի նեղելն զնոսա եւ յետս կացին, եւ ի բաց լքին զՀրէայսն ի չարչարելոյ։ Եւ նոքա այսպէս ազատեալք եղեն ի ձեռացն Պարսից, եւ տակաւին կան ի հայրենի հաւատս իւրեանց Հրէաստան, իսկ յապագայն Աստուծոյ է գիտելի. որում փառք յաւիտեանս ամէն։
[ԼԵ]
ՎԱՍՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՄԵԾԻ ՔԱՂԱՔԻՆ ԹԱՐՎԻԶՈՒ
Ի Թուականութեանս Հայոց ՌՂ. փետրվար ամսոյ ի հինգն՝ յաւուր ուրբաթու ի քաղաքն Թարվէզ, եւ ի շրջակայ գաւառսն իւր, եղեւ յանկարծակի եւ յեղակարծում ժամու ահագին գետնաշարժ ուժգնակի բախմամբ, զի հաստակառոյց թանձրութիւն երկրի դողայր որպէս զտերեւ ինչ, զոր ունելով ոք ի ձեռին խաղացուսցէ, կամ զջուր ինչ յամանի այսր եւ անդր տարաբերիցէ. քանզի ահագին որոտմամբ թնդաց երկիր գոռալով ի սանդարամետէ անդնդոց, եւ զկնի եղեւ շարժն եւ արար կործանումն եւ տապալումն եւ քայքայումն ամենայն շինուածոց քաղաքին։ Զի մեծամեծ եւ լայնանիստ եւ բարձրաբերձ եւ զարմանատես շինուածք՝ որ կային ի մէջ քաղաքին, որ ի հին ժամանակաց եւ ի թագաւորաց մնացեալ էին որպէս եւ տեսողացն յայտ է, զբազումս ի նոցանէ ի վայրկեան ժամու փլուզեալ հողաբլուր առնէր։
Որպէս եւ անուանի շինուածսն՝ զոր Ուստաշագրտ ասէին, այսու շարժմամբս փլաւ, եւ զբազում ուղտս եւ այլ անասուն ի ներքոյ իւր էառ, որք ի ցրտոյ եւ ի ձնոյ ձմերանն հովանաւորեալք էին ի մէջ նորա։
Այլ եւ բարձրաբերձ յօրինեալ եղջիւրք եւ մինարայք մաչիթաց ի բարձրադիտակ եւ յերկնաբերձ բարձուէ բարձանցն խորտակեալ, բեկեալ, տրամատեալ զառ ի ստորեւ սորեալ ի վայր դիմեալ, եւ զարկուցեալ յերկիր ի բաց ցնդէին։
Նաեւ անուանի եւ լայնանիստ եւ բարձրաբերձ եւ հոյակապ եւ հռչակաւոր շինուածն, որում Շամղազան ասեն, որ է ի քաղաքէն սակաւ ինչ հեռի ի կողմն Շօր գետոյն, սորա առաստաղն ամենայն փլաւ, եւ մնաց շուրջանակի որմունքն, եւ այն եւս ի հիմանցն խախտեցաւ. եւ ի չորից կողմանց պատառեցաւ. եւ բաժանեցաւ ի չորս մասունս, որ կայ այնպէս կանգուն մինչեւ ցայսօր։
Իսկ վասն տանց եւ ապարանից, բաղանեաց եւ փութկայից, որ է քարվանսարայ, ո՞վ կարէ թուել, որք հիմն ի վեր տապալեցան, եւ բազում կենդանիք, մարդ եւ անասուն, կահք եւ կարասիք, գանձք եւ ստացուածք մնացին ի ներքոյ հողոյ, որոց խոյզ արարեալ աւուրս քսան, կամ երեսուն, պեղեալ զհող եւ զքար հազիւ կարէին գտանել զմեռեալս եւ զինչս։
Թէպէտ եղեւ վնաս բազում քաղաքին Թարվիզու շարժմամբս այսու, այլ առաւելապատիկ վնաս շրջակայ գաւառին եղեւ, որպէս Խոսրովշայ, եւ Ուսկու կոչեցեալ գաւառացն, եւ Դուխուրկան գեղջն քանդումն եւ տապալումն, եւ մարդոց եւ անասնոց կորնչումն։
Եւ ի սաստիկ եւ յուժգնակի շարժմանէ պատառեցաւ հաստակառոյց թանձրութիւն երկրի, եւ ելին սեաւ ջուրք բղխեալ իբրեւ աղբիւր, եւ գնայր ջուրն զգնացս իւր։ Եւ յետ երից աւուրց դարձեալ եղեւ շարժ ուժգնակի, եւ կորեան այն եղբիւրքն. եւ յայլ տեղիս երեւեցան այլք աղբիւրք մանունք, եւ ժողովք ջրոց որպէս զառաջին սեաւ ջուրն, եւ որքան ժամանակս կայր շարժն՝ կային եւ աղբիւրք սեաւ ջուրցն եւ յետ դադարման շարժին կորեան եւ նոքա։
Այլ եւ ասացին ոմանք թէ խաշնարած ոմն հովիւ, որոյ առաջի հօտք ոչխարաց արածէին ի վայրի ուրեմն, եւ յաւուր միում ընդ լինիլ շարժին՝ իսկոյն պատառեցաւ թանձրութիւն երկրի, եւ բացաւ խորութիւն անդնդոց, յորում սուզեալ ընկղմեցաւ հովիւն եւ մասն ինչ յոչխարացն, եւ կենդանոյն կլեալք յերկրէ, եւ ոչ եւս երեւեցան։
Նա եւ գիւղ մի ողջոյն՝ որ շինեալ կայր ի ներքոյ քարանձաւ լերան միոյ, եւ յորժամ եղեւ շարժն՝ պատառեալ բաժանեաց զկարծրութիւն վիմաց լերանն, եւ խորտակեալ քայքայեաց զնա, եւ իբրեւ զհողաբլուր սորեալ խճով, քարով եւ հողով ի վերայ գեղջն եւ ծածկեալ զգեղն ողջոյն, կորուսեալ անյայտ արար բնաւին։
Եւ ժամանակ շարժմանս այս էր ժամանակ ձմերան եւ սաստիկ ցուրտ. քանզի ձիւնամեծ եղեւ ձմեռն այն եւ ոչ թէ միանգամ կամ երկիցս եւ երիցս շարժեցաւ եւ դադարեցաւ, այլ երկարեցաւ շարժումն մինչեւ ի վեց ամիս։ Բայց մինչ ի յերկուս ամիս ստէպ ստէպ լինէր շարժն. քանզի լինէր որ ի միում աւուր ընդ տիւ եւ ընդ գիշեր, հինգ անգամ եւ վեց անգամ շարժ լինէր, եւ էր որ աւելի եւ պակաս լինէր. եւ մինչեւ յերկուս ամիս այսպէս լինէր յամենայն աւուր, եւ զկնի երկու ամսոյն, ի տասն աւուրն մի անգամ, եւ ի քսան աւուրսն, եւ յերեսուն աւուրն մի անգամ գայր շարժն։
Եւ յայսմ պատճառէ ահաբէկ եւ սրտամեռ եւ խելաթափ էին լեալ ամենեքեան յահէ շարժին, որ յանկարծակի գայր, եւ թէպէտ բազում փախստեամբ ճողոպրեալք ելանէին ի տանց, նոքա զերծանէին ի փլմանէն եւ ի մեռանելոյն, այլ յոլովք մնացին ի ներքոյ փլուզեալ յարկացն եւ հեղձամղձուկ լեալք սատակէին։ Վասն որոյ ոչ կարէին հանդուրժել եւ ընդ յարկաւ բնակիլ, այլ ելեալք իւրաքանչիւր ոք ի բացեաց արտաքոյ յարկաց, ոմանք առ դուրս տանց, եւ ոմանք յայգիս, եւ ի բուրաստանս, եւ ոմանք յայլ պատշաճաւոր տեղիս վրանօք եւ տաղաւարօք կացին զձմեռն զայն, մինչեւ ցանցանել բարկութեան Տեառն. քանզի յայտնի եղեւ բնակչաց աշխարհին, նա եւ ամենայն տիեզերաց, թէ ոչ էր այն ըստ կարգի սովորական շարժման, այլ յայտնի պատիժ պատուհասի բարկութեան Տեառն հասեալ էր ի վերայ նոցա ըստ նմանութեանն Նինուէացւոց [Յոհ. Ա]։
Իսկ բնակիչք քաղաքին եւ գաւառացն, իբրեւ տեսանէին զինքեանս պատժապարտս առաջի Տեառն, զի հանապազօր խրատէր զնոսա գաւազանաւ բարկութեան, եւ նոքա եկեալ ի միտս մշտապաղատ աղօթիւք եւ խնդրուածովք, ուխտիւք եւ պատարագօք, դիմեալ կարդային առ այն, որ կարողն էր ապրեցուցանել զնոսա ի վտանգէն, զի թէպէտ վասն պարտեաց մեղաց՝ բարկութեամբ խրատէ եւ սրտմտութեամբ յանդիմանէ, այլ արարչական գթութեամբն եւ նախախնամական ողորմութեամբն ողորմեցաւ նոցա. որոյ բնութեամբ իսկ է ողորմելին արարածոց իւրոց, ըստ մարգարէին բանի. «Գթած ողորմած է Տէր, երկայնամիտ եւ բազումողորմե [Յովհ. Դ 2]։ Որ եւ ոչ իսպառ մնաց ի բարկութեան եւ ոչ յաւիտեան պահեաց ոխս. այլ հեռի արար ի սոցանէ զմեղս նոցա՝ ըստ բացատրութեան երկնի եւ երկրի, եւ գթացաւ ի ստեղծուածս իւր որպէս զհայր եւ զմայր ի վերայ զաւակաց՝ վասն զի յիշեաց թէ մարդիկք են եւ բաղկացեալք ի հողոյ։ Սփռեալ տարածեաց ի վերայ նոցա զգութ եւ զողորմութիւն իւր, եւ եբարձ ի նոցանէ զպատուական եւ ետ հաստատութիւն երկրի եւ հանդարտութիւն աշխարհին, եւ խաղաղութիւն մարդկան, որք կեան՝ գոհանալով զնմանէ յամենայն ժամ, զի թէպէտ խրատելով խրատեաց, այլ ի մահ ոչ մատնեաց։ Որովք յայտնեալ ցուցաւ ամենակարող զօրութիւնն անմահ թագաւորութեան նորա, եւ գութ եւ ողորմութիւն մարդասէր կամաց նորա. վասն որոյ ամենեքեան առհասարակ ի ձայն գոհութեան փառաւորեն զքաղցր տէրութիւն Աստուծոյն մերոյ, օրհնելոյն ի բարձունս յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
[ԼԶ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ԳԵՐԵԶՄԱՆԻՆ ԵՒ ՈՍԿԵՐԱՑՆ ՎԱՐԴ ՊԱՏՐԿԱՅ
Որպէս գրեալ է ի պատմութիւնս Վարդ պատրկայ, որ նենգութեամբ եւ հնարիւք ետ կոտորել զազգն Հոռոմոց՝ Պարսից ազգին. եւ զայս նախանձս եւ ոխս տակաւին ունին ի մտի ազգն Հոռոմոց, եւ մինչեւ ցայսօր հնարեն վրէժխնդիր լինիլ նախանձուն այնմիկ։ Եւ ամաց յամս գան մարդիկք ի Հոռոմոց ազգէն առ ի գողանալ զնշխարս ոսկերաց Վարդ պատրկայ, զի տարեալ ի մէջ իւրեանց կատարեսցեն ի վերայ նորա զչար կամս իւրեանց որպէս եւ յօժարի սիրտք իւրեանց։
Եւ եղեւ զի յամս եւ ի ժամանակս յետինս՝ ի թուականիս Հայոց ՌԺԳ. դարձեալ եկին յազգէն Հոռոմոց արք երկու գողանալ զոսկերս Վարդ պատրկայ, որ թաղեալ կայ ի մէջ եկեղեցւոյն ի գիւղն Խորգոմ ի Հայու ձոր կոչեցեալ գաւառին՝ ի Վասպուրական աշխարհին։ Արդ՝ զոսկերսն Վարդ պատրկայ թաղեալ են ի մէջ եկեղեցւոյն որ նախկի շինեալ է ի վերայ երեսաց երկրի ի վերայ բնական գետնոյն. եւ ապա հողով ծածկեալ են զայն եկեղեցին եւ կուտեալ են բազում հող ի վերայ նորա, որ եղեալ է մեծ բլուր, որ կարծի ի տեսողացն թէ ի սկզբանէ յաւիտենից աստուածաստեղծ բլուր է եւ ոչ շինովի. եւ հողն ծածկեալ է զեկեղեցին եւ առաւել եւս բարձրացեալ, եւ ապա յետոյ ի գլուխ բլրին միւսանգամ նոր եկեղեցի են շինեալ ի վերայ գագաթան ներքին եկեղեցւոյն. եւ յայսմ եկեղեցւոջ կատարեն քահանայքն զժամակարգութիւնն եւ զեօթն խորհուրդս եկեղեցւոյ. նաեւ գեղականքն անդ գան եւ աղօթեն։ Եւ գիւղն ոչ է շուրջ բոլոր զեկեղեցեաւն՝ այլ յարեւելից կողմն եկեղեցւոյն ի սիրտ բլրին եւ յարեւմտից կուսէ եկեղեցւոյն եւ բլրին ծովն է՝ զոր Վանայ ծով կոչեն, իբրեւ քսան կանգուն հեռի յեկեղեցւոյն։ Այլ եւ գետ ջրոյ ի յարեւելից կողմանէ գեղջն եւ եկեղեցւոյն գայ, եւ ի հարաւային կողմանէ նոցին անցանէ եւ խառնի ի ծովն։ Եւ կեալ երկոքին Հոռոմքն նախ՝ ձեւացուցեալ են զինքեանս իբր զայր առաքինի եւ հաւատարիմ եւ հրաժարեալք յաշխարհական իրաց. այնքան մինչ որ քահանայք եւ ժողովուրդք հաւատացեալ են նոցա եւ զբանալին եկեղեցւոյն ի նոսա տուեալ եւ զնոսա լուսարար եկեղեցւոյն եւ ժամկոչ են կարգեալ։ Եւ նոքա թէ յետ յոլովից եւ թէ յետ սակաւուց ժամանակաց, ի դիպող ժամանակի յարեւմտից կուսէ յեկեղեցւոյն իբրեւ տասն եւ հինգ կանգնաւ հեռի յեկեղեցւոյն ծակեալ են զգետինն, փորեալ են նաղմ, եւ այնպէս նաղմն փորելով յառաջ գնացեալ են զի թերեւս մտցեն ի ներքին եկեղեցին, յորում ոսկերքն Վարդ պատրկայ թաղեալ կան. եւ զփորեալ հողն նաղմին բերեալ են ի ծովն թափեալ ի գլխոյ փլին. քանզի եզր ծովուն փուլ է՝ զոր ալիք ծովուն արարեալ է։ Եւ որովհետեւ գիւղն ի յարեւելից կողմն բլրին էր՝ եւ յարեւմտից կողմն անբնակ էր, յայսմ պատճառէ անքոյթ էր ի մարդկանէ տեղին. վասն այսորիկ արքն վստահացեալ զայս գործէին։ Արդ՝ ի թափեալ հողոյն եւ ի հարելոյ ալեաց ծովուն՝ պղտորեալ են ջուրքն եւ պղտորութիւն ջուրցն խառնեալ է ընդ ջուրց գետոյն եւ զառ ի վեր ընդ գետն գնացեալ, քանզի ջուրք գետոյն ուռկան տուեալ կանգնեալ կան յեզր ծովուն։ Իսկ գեղականքն տեսանէին զի ջուրն, որ հանապազօր պարզ եւ յստակ էր, այժմ պղտոր է, ասէին. «Անձրեւ ոչ է եկեալ եւ հեղեղ ոչ է իջեալ՝ եւ վասն է՞ր են ջուրքս պղտորե, ասէին ընդ միմեանս եւ հիանային եւ խնդրէին զպատճառն, եւ շրջելով եւ որոնելով պատահեալ են թափած հողին, եւ ապա գտեալ են զծակն եւ զնաղմն. ապա կալեալ են զարսն զայնոսիկ եւ ի ծածուկ եւ ի ներսագոյն տան արգելեալ եւ այնքան հնարեալ են գեղականքն մինչ արքն այնոքիկ զստոյգն ասացեալ են, թէ եկեալ եմք զի զոսկերսն Վարդ պատրկայ հանցուք՝ եւ տարցուք։ Ապա ի գեղականացն, որք խորհրդականքն են լեալ թաքուն ի խառնիճաղանճ արանց ի գիշերի միում զերկոսին զարսն զայնոսիկ եդեալ են ի վերայ ափի եւ հանեալ ի վերայ ծովուն եւ յառաջ խաղացուցեալ տարեալ ի մէջ ծովուն եւ կապեալ են քար ի պարանոցս նոցա, եւ այնպիսի թողեալ են ի խորս ջուրց ծովուն։ Արդ՝ կատարումն գործոյս այսպէս եղեալ է, զոր ծերք եւ վաղեմի մարդիկք պատմեցին, իսկ գեղականքն այնուհետեւ առաւել զգուշութեամբ պահեն զեկեղեցին զայն ի հանապազորդեան ժամանակի. իբր զաւանդութիւն ստացեալ յորդիս ի հարց, ի փառս Աստուծոյ։ Եւ այս եւս այսպէս։
[ԼԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ՇԱՐԺԻՆ, ՈՐ ԵՂԵՒ Ի ՎԱՆ ՔԱՂԱՔԻՆ, ԵՒ ԻՒՐՈՒՄ ՇՐՋԱԿԱՅ ԵՐԿՐԻՆ
Արդ ի թուականութեանս Հայոց ՌՂԷ. յապրիլ ամսոյ յերկոսն, յաւագ ուրբաթու գիշերն՝ որ լուսանայր ի լոյս աւագ շաբաթ աւուրն. անցեալ հասարակ գիշերոյն եւ ժամանեալ ժամ առաւօտին որ եւ զառաւօտի աղօթսն կատարէին։ Եղեւ յանկարծակի թնդիւն եւ գոռումն՝ որոյ զկնի շարժ ահագին, որ ի բնակչաց այնքան գաւառացն ոչ ոք էր տեսեալ այնպէս ահագին շարժ։
Յորմէ շարժմանէ փլաւ ներքին բերդի պարիսպն Վանայ քաղաքին ի Թարվիզու դարգահէն մինչ ի Ղարի բուրջն, եւ այլ եւս այսր եւ անդր բազում տեղիք ի պարսպէն փլուզան եւ փլան, եւ որք ոչ փլան՝ խախտեցան, զորս յետոյ քակեցին զամենայն եւ նոր շինեցին։
Եւ եկեղեցիքն Վանայ քաղաքին ոմանք խախտեցան, եւ ոմանք աւերեցան, Սուրբ Սահակ անուամբ եկեղեցին բնաւին աւերեցաւ, զոր յետոյ խօջայ Ախիջանն շինեաց։ Եւ Էջմիածին անուամբ եկեղեցին խախտեցաւ, զոր սոյն խօջայ Ախիջանն զայն եւս նորոգեաց առաւել քան զառաջինն։ Եւ սուրբ Առաքելոց եկեղեցին ներսի կողմանէն առաստաղն փլաւ, զոր խօջայ Ատոմեանք նորոգեցին։ Եւ սուրբ Պօղոս եկեղեցւոյ կաթուղիկէն բլաւ, զոր Գերաքենց Զիրաքն շինեաց։
Եւ ի մաչիթներացն, միայն Մուստաֆայ փաշայի մաչիթն մնաց եւ սորա մինարէն, իսկ այլ մաչիթներն եւ իւրեանց մինարէքն ամէն փլան։ Եւ վերին բերդի մաչիթի մինարայն եւս փլաւ։
Եւ բազում տունք եւ ապարանք եւ շինուածք փլան, եւ ի ներքոյ իւրեանց առին բազում մարդ եւ անասուն, եւ այնքան բազումք էին մեռեալքն՝ որ սայլիւ բարձեալ տանէին արտաքս ի քաղաքէն. եւ ի թաղելն ոչ բաւէին հատանել գերեզման, այլ պատառեալ զերկիր վիհ մեծ առնէին եւ ի մեռելոցն զութն եւ զտասն պատեալ կտաւով դնէին ի վիհն եւ հողով ծածկէին։
Եւ յաւուրս ութն անդադար ի շարժման եկաց երկիրն, որ ոչ կարէին ի տունս բնակիլ, այլ ի բացեայ վայրի վրանով կային. զի յայն ութն օրն անդադար ի շարժման եկաց երկիրն, որպէս զնաւ ի վերայ երեսաց ջրոյ. եւ զկնի այնորիկ սակաւ հանդարտեցաւ որ ի չորս օրն, եւ ի հինգ օրն, եւ ի տասն օրն միանգամ շարժէր, եւ այնպէս մնաց մինչ որ յունիս ամիսն լմնցաւ, եւ ապա հաստատեցաւ երկիր ողորմութեամբն Աստուծոյ։
Եւ զկնի առաջին շարժին իւրաքանչիւր ոք, որք զերծան ի մեռանելոյ, եկին ի տունս իւրեանց սկսան պեղել զհողն, եւ ի ներքոյ հողոյն հանէին զինչս եւ զմարդս՝ որք ի ներքոյ հողոյն մնացեալք էին. թէպէտ մեռեալքն անթիւք էին, այլ եւ բազումք եւս կային՝ որք խնամօքն Աստուծոյ կային կենդանի, զորս հանին ի ներքոյ հողոյն. վասն զի յետ տասն հինգ աւուր կենդանի մարդ հանին ի հողոյ։
Այլ եւ յաւուրս այսմ շարժմանս եղեւ գործ ինչ, յորոյ վերայ բազումք զարմանային. այր ոմն աղքատ եւ չքաւոր, ազգաւ Հայ եւ հաւատով քրիստոնեայ՝ ի նոյն քաղաքէն Վանայ. այսր այս նախ քան զշարժն ելեալ ի քաղաքէն գնաց ի Քարափոս անուանեալ գիւղն վասն մուրանալոյ։ Եւ կային այսմ առն երկու որդիք, փոքր իբրեւ տասն ամաց աւելի կամ պակաս. եւ այս երկու տղայքս մնացին ի տունս իւրեանց եւ հասեալք ի յերեկոյն ըստ հանապազորդեան սովորութեան ննջեցին, եւ ի գիշերին յորում շարժն եղեւ՝ սոցա տունն եւս փլաւ, եւ ի ներքոյ մնացին մանկունքն։ Եւ սոցա հայրն՝ որ գնացեալ էր ի Քարափոս գիւղն, ննջեալ էր ի տան ուրումն, եւ ի լինիլն շարժին անկեալ էր գերան տանն եւ խորտակեալ զոտս առնն, եւ յայսմ պատճառէ մնաց այրս այս ի գիւղն Քարափոս մինչ ի Համբարձումն, որ ողջացան բեկեալ ոտք նորա. ապա ելեալ եկն ի քաղաքն եւ ետես փլուզեալ զտունն իւր, եւ համարէր ինքն եւ այլք ամենեքեան թէ մանկունքն ի ներքոյ տանն մնացեալ մեռան։ Եւ ապա ժողովեալ զարս ոմանս եբեր անդր՝ որք պեղեցին զհողն ամենայն, տեսին զմանկունսն կենդանի ի ներքոյ հողոյն, եւ հիացեալ փառս մատուցին Աստուծոյ. վասն զի էր անցեալ աւուրք քառասուն եւ չորս զկնի շարժին՝ որք մնացին մանկունքն ի ներքոյ հողոյ. եւ շնորհօք եւ ողորմութեամբն Աստուծոյ կենդանի արտաքս եկին մանկունքն. եւ որք լուան եւ տեսին հիացեալ զարմանային, որոյ լուրն եհաս մինչեւ ի փաշայն քաղաքին, զոր տարեալ փաշային զմանկունսն առաջի իւր եւ հարցեալ ստուգեաց զամենայն, եւ գրեալ ի քարտիսի զայս գործ՝ որ կատարեցաւ ի վերայ մանկանցն. եւ պահեաց առ իւր ի յիշատակ սքանչելեացն Աստուծոյ։ Այլ եւ հարցին ցմանկունսն վասն կերակրոց, թէ զի՞նչ ուտէիք, եւ նոքա ցուցին սակաւ փշրանս հացի, թէ զայս տուէաք երբեմն երբեմն, եւ վասն ջրոյ ցուցին աման ինչ, յորում կայր բազկի թթու, որ ի ծարաւիլն զայն ուտէաք եւ զովանայաք. բայց զտիւ եւ զգիշեր ոչ գիտէաք։ Եւ մանկունքն այնոքիկ կան ցարդ եւս կենդանի շնորհօքն ամենակարողին Աստուծոյ։
Այլ եւ ամենայն վանօրայք երկրին Վանայ փլուզեալք աւերեցան. վերին Վարագ՝ եւ նեքին Վարագ՝ եւ եկեղեցի սրբոյ հօրն Թոդկայ, եւ մեծ եկեղեցին Սալնապատայ վանից, Շուշանից վանքն, Ղուռուպաշայ վանքն, խէքուց վանքն, Էրէմերայ վանքն, Սրխու վանքն, Բերդակու վանքն, կենդանանից վանքն, Կռնկու վանքն, Անգուսներու վանքն, Ալերու վանքն, Արջակու վանքն։ Եւ յայս ասացեալ վանօրէիցս երկու Վարագ՝ եւ Կռնկու վանքն, եւ Խէքուց վանքն միայն շինեցան, իսկ այլքն մնացին աւերակ։ Եւ գեղօրայք որք ի Վանայ բոլորն կային ամենեցուն շինուածքն փլան, եւ նոցին եկեղեցիքն եւս ընդ նոսին աւերեցան։ Իսկ Նորագեղի եկեղեցին մէկ արտաչափ յիւր տեղւոյն ի բաց ոստեալ հեռացաւ եւ ապա փլաւ։
Եւ յայս շարժմանէս բազում եղբիւրք՝ որք յաւիտենից ժամանակաց բղխէին, ցամաքեցան, որպէս եւ Եղնաբերդի աղբիւրքն, որք վեց ջաղաց կուբանեցնէին, ամենեքեան ցամաքեցան, որ զբերդն անտի փոխեցին վասն չգոլոյ ջուրց՝ եւ տարեալ ի Ղասրիկ շինեցին։ Սոյնպէս եւ զներքին Փագախ անուանեալ գիւղն՝ որոյ աղբիւրքն ցամաքեցան եւ առ ի չգոյէ ջուրց, տարան զայս եւս ի Ղասրիկ շինեցին։ Եւ աղբիւրք Աւանայ գեղջն՝ որք էին աղբիւրք երկոտասանք, ամենեքեան ցամաքեցան, որ ոչ երեւին այժմ։
Եւ ի ձորն մեծափառ ուխտին Հոգւոց վանից կայր լեառն մի մերձ վանիցն, որեւ զանուն լերինն Աբեղներ կոչէին. ի գիշերին՝ յորում շարժն եղեւ, հաստակառոյց, արարչակերտ, կարծրագոյն վիմական լեառնն այն յահագին շարժմանէն խախտեալ բեկբեկեալ քայքայեալ զառ ի ստորեւ սորեալ ի ձոր անդր փլուզեալ զձորն ամենայն լնոյր. եւ երիս արս ի ներքոյ իւր առեալ սպան. եւ զճանապարհն խափանեաց, որ յայլ կողմանէ արարին ճանապարհ, եւ զջրաղացն խափանեաց որ յայլ տեղի շինեցին. եւ զձորն լցեալ զբազում աւուրս արգել զգնացս ջուրց գետոյն, որ յետոյ զկնի բազում աւուրց առ սակաւ սակաւ ապա արար ջուրն ինքեան գնալոյ ճանապարհ՝ եւ գնա զգնացս իւր։ Եւ ի գաւառն Խաւու ձորոյ մերձ ի վանքն Էրէմերու արտաչափ տեղ մի գետինն սուզեալ յերկիր կլաւ. եւ եղեւ խոր եւ ահագին փոս մինչեւ յանդունդս, եւ ի միջոյ փոսոյն ի յանդնդոց ելեալ սեաւ ջուր եւ ծովացաւ անդէն ի մէջ փոսին, եւ կայ այնպէս մինչեւ ցայսօր։
Եւ Վանայ քաղաքի փաշայն եւ այլ իշխանքն, զամենայն եղեալ գործս զայսոսիկ գրով շարագրեալ առաքեցին ի քաղաքն Կոստանդնուպօլիս, եւ ծանուցին թագաւորին Սուլթան Իբրահիմ խոնդքարին, թէ այսքան շինուածոց քաղաքաց եւ գեղօրէից, մաչիթաց եւ եկեղեցեաց աւերումն եղեւ։ Այլ եւ Վանայ քաղաքի խօջէքն առաքեցին առ խօջայ Ռոհիջանն որ յաւուրսն յայնոսիկ ի Կոստանդնուպօլիս էր, հրաման առնուլ ի թագաւորէն վասն վերստին շինութեան աւերեալ վանօրէիցն եւ եկեղեցեացն, զոր եւ խօջայ Ռոհիջանն առեալ հրաման ի թագաւորէն եւ առաքեաց ի Վան առ խօջայսն, եւ նոքա սկսան շինել զեկեղեցիսն քաղաքին, որպէս նախ պատմեցաք եւ զՎարագայ վանից։ Եւ նախ՝ Կիրակոս վարդապետն, որ էր առաջնորդ Վարագայ վանիցն՝ յանձն էառ շինել զժամատունն՝ զոր եւ շինեալ կատարեաց. եւ խօջայ Ամիրխանն՝ զՍուրբ խաչի եկեղեցին. եւ Մարխաս Չալապին՝ զԱստուածածնի եկեղեցին. եւ խօջայ Դիլանչին՝ զսուրբ Սիօնի եկեղեցին. եւ խօջայ Յովհաննէսն՝ զՍուրբ Նշանի եկեղեցին։ Զայս եկեղեցիսն շինեցին՝ եւ մնաց Բերդով եկեղեցին, եւ Քառասուն աբեղայից եկեղեցին, եւ զվանից պարիսպն եւս շինեցին շուրջանակի բովանդակ։ Եւ կատարեցաւ շինումն ներքին Վարագայ վանացն՝ եւ այլ վանօրէից եւ եկեղեցեաց. եւ կան իւրաքանչիւրք ի տեղիս իւրեանց ողորմութեամբն Աստուծոյ. որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
[ԼԸ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՊԱՏՃԱՌՔ ԿՈՂՈՊՏԵԼՈՅ ԶԱՆՈՒԱՆԻ ՎԱՆՔՆ ՎԱՐԱԳ ԿՈՉԵՑԵԱԼ. ԵՒ ՏԱՆԵԼՈՅ ԶԱՒԱԳ ՍՈՒՐԲ ՆՇԱՆՆ Ի ԲԵՐԴՆ ԽՕՇԱԲԱՅ ԵՒ ԴԱՐՁՈՒՑԱՆԵԼՈՅ ԱՆՏԻ Ի ՎԱՆ ՔԱՂԱՔ
Տէր Խօշաբայ բերդին որում Սուլէյման բէկ ասէին, եղեւ երբեմն զի զճանապարհորդ կարաւանսն որ ի Վանայ գնային ի Թարվէզ եւ ի Թարվիզու ի Վան, սա զկարաւանաց բեռինսն բռնութեամբ բանայր եւ ոչ ինչ իրաց եւ հաւանէր, սուղ ինչ գին ձգէր ի վերայ տիրոջն եւ կորզեալ ի տիրոջէն յինքն առնոյր զինչսն, եւ պատճառէր թէ գնով գնեցի։
Այլ եւ ի սոյն ժամանակի էր իշխան եւ հրամանատու Վանայ քաղաքին ոմն մեծագոյն իշխան, զոր Հուսէյն աղայ ասէին. որ էր ի նոյն քաղաքէն Վանայ, առ որ մատուցեալ արանցն, որոց ինչքն եւ ապրանքն յափշտակեալ էր Սուլէյման բէկն, եւ արարին բազում ամբաստանութիւն զՍուլէյման բէկէն. իսկ Հուսէյն աղայն զարարեալն Սուլէյման բէկին՝ ծանոյց ի դուռն թագաւորին յՍտամբօլ. վասն որոյ հրաման եղեւ ի թագաւորէն առ Հուսէյն աղայն վասն Սուլէյման բէկին, թէ զառեալ ինչսն դարձուսցէ առ տեառսն՝ եւ Սուլէյման բէկն ոչ դարձոյց։ Վասնորոյ եւ Հուսէյն աղայն առեալ զամենայն զօրս Վանայ, այլ եւ ժողովեալ զամենայն շրջակայ իշխանսն ազգին Մարաց, ընդ որս էր եւ մեծ իշխանն Մարաց Եզդիշէր, որ էր տէր Ջուլամերկայ, եւ Շատախայ, եւ այլ բազում գաւառաց եւ բերդօրէից, եւ նոքօք գնացեալ նստաւ ի վերայ Խօշաբայ բերդին՝ յորում ամրացեալ նստէր Սուլէյման բէկն, եւ յերիս ամիս նստեալ մնացին՝ եւ զերկիրն ամենայն աւերեցին։ Վասն որոյ Սուլէյման բէկն անճար եւ ի տարակուսի լեալ անհնար մնաց, բազում կաշառս ոսկւոյ եւ արծաթոյ տուեալ Եզդիշէր մեծ պարոնին, զի թերեւս զՀուսէյն աղայն եւ զայլսն զամենեսեան առեալ ի բաց գնասցէ. որ եւ կատարումն գործոյն եղեւ այնպէս, զի առին ինչս բազումս ի Սուլէյման բէկէն եւ ի բաց գնացեալ ցրուեցան յիւրաքանչիւր տեղիս։
Զկնի գնալոյ նոցա իբրեւ սակաւ ինչ աւուրք ի վերայ անցին, յայնժամ եկն առ Սուլէյման բէկն այր ոմն գոռոզ արիւնարբու եւ արիւնահեղ, յաղթող պատերազմող եւ անպարտելի ախոյեան՝ զորոյ անունն Չօմար ասէին։ Որում պարգեւեալ էր խոնդքար թագաւորն Օսմանցւոց պատիւ եւ իշխանութիւն փաշայութեան, եւ առաքեալ էր երկիցս եւ երիցս ի քաղաքս եւ յաշխարհս իշխել նոցա ըստ կարգի օրինացն Օսմանցւոց, բայց սա ի գնացեալ տեղիսն կարի բռնութեամբ եւ անիրաւութեամբ վարեալ էր զիշխանութիւնն կեղեքելով, կողոպտելով յափշտակելով, եւ ընդ ամենեսեան անիրաւութեամբ վարելով, եթէ ընդ սպայից եթէ ընդ ռամկաց։ Եւ ուր եւ գնացեալ էր յամենայն տեղեաց համբաւ անիրաւութեան եւ ամբաստանութեան եկեալ էր առ թագաւորն եւ առ վէզիրն։ Վասն որոյ յորժամ լուծեալ ի փաշայութենէ քաղաքաց՝ եւ եկն ի դուռն թագաւորին ոչ եւս յաւելին տալ նմա իշխանութիւն եւ փաշայութիւն. եւ այս գործս յոյժ ծանր եւ վշտագին երեւեցաւ Չէմարին. վասն որոյ ապստամբեալ ի կողմանէ թագաւորին ել ի Կոստանդնուպօլսէ. եւ եկեալ ի կողմանս Բուրսայու եւ Անկիւրիոյ։ Առ որս յարեցան արք սրիկայք եւ ելուզակք. որք էին ամենեքեան գողք եւ աւազակք, եւ աշխարհաւերք եւ նմանողք նմին չարագործութեամբն. եւ նոքօք բնակէր ի լերինս եւ յանապատս՝ եւ այնպէս անցուցանէր զկեանս իւր։ Եւ յորժամ յօժարէր կամք իւր նոքումբք իջանէր ի լեռնէն՝ եւ դարանամուտ լինէր ի վերայ ճանապարհաց եւ երթեւեկ կարաւանաց եւ ի վերայ բախեալ զորս կոտորէր, եւ զորս փախստական առնէր, եւ զոսկի եւ զարծաթ եւ այլ զոր ինչ եւ կամէր առեալ գնայր։ Եւ ոչ թէ ի սակաւ աւուրս եւ ի ծածուկ զայս առնէր, այլ յայտնի եւ համարձակ եւ ի բազում աւուրս, այնքան մինչ զի երթեւեկութիւն ճանապարհաց խափանեցաւ, որոյ համբաւն գնաց ի Կոստանդնուպօլիս եւ եհաս առ թագաւորն։ Վասն որոյ հրաման ել ի թագաւորէն կանգնել զօրագլուխ բազում զօրօք եւ գնալ պատերազմիլ ընդ նմա եւ սպանանել. եւ կարգեալ զօրագլուխն յոլով զօրօք եկեալ պատերազմեցաւ ընդ նմա, ոչ կարացին սպանանել՝ սակայն փախուցին ի տեղւոջէն։ Եւ Չօմարն ուր եւ գնայր գնոյն գործն գործէր. վասն որոյ հրաման եղեւ ի թագաւորէն առ իշխանս եւ զօրագլուխս ամենայն աշխարհաց, զի ուր եւ գնասցէ Չօմարն, այնմ աշխարհի իշխանքն եւ զօրքն մարտուցեալ պատերազմեսցին ընդ Չօմարին եւ սպանցեն եւ թէ իցէ ոք որ բերցէ զգլուխն եւ զնշանն Չօմարին, բազում պարգեւս եւ մեծութիւնս առնելոց է ի թագաւորէն. քանզի աջոյ ձեռաց ծկիկ մատն ի մէջ ձեռաց ափին մածեալ կպած էր անմեկնելի, սորին վասն ասացին զնշանն բերցէ։ Եւ յաղագս այսպիսի հրամանաց թագաւորին ուր եւ գնաց Չօմարն, ամենայն զօրք եւ իշխանք աշխարհացն հալածական արարին զՉօմարն. եւ յոչ գտանելն տեղի դադարման ի հալածիլն իւրում Չօմար, եւ գալով եկն եւ եհաս մինչ ի Սուլէյման բէկն։ Եւ յաղագս առիւծասիրտ արիութեան նորա եւ յաղթական պատերազմին ընկալաւ զնա Սուլէյման բէկն, եւ ասաց. «Եղիցուք երկոքեանս եղբարք, եւ պահեսցուք զհայրենի իշխանութիւնս մեր, եւ ի միասին վայելեսցուքե։
Դարձեալ այլ եւս պատմութիւն որ պիտոյ է ի մէջ այսմ պատմութեանս։ Այն վերոյասացեալ Հուսէյն աղայն ի պատճառէ իմեքէ արար սէր եւ միաբանութիւն ընդ մեծ իշխանին Մարաց Եզդիշերին՝ զի զդուստր եղբօր իւրոչ ետ ի կնութիւն եղբօր Եզդիշերին, որում անունն էր Խոսրով փաշայ. եւ սոքա երկոքեանս Եզդիշերս եւ Հուսէյն աղայս կարի սիրով միաբանեցան, եւ եղեն խնամիք եւ բարեկամք։
Դարձեալ այլ եւս պատմութիւն։ Այս Հուսէյն աղայս, յոյժ զօրացաւ եւ մեծացաւ ի մէջ քաղաքին Վանայ. այնքան որ սորին հրամանաւն էին փաշայն եւ ղադին, եւ ենկիչար աղասին, եւ ղուլլար աղասին եւ այլքն ամենեքեան. եւ սպան յիշխանաց քաղաքին տասն իշխան, ընդ որս էր եւ ղուլար աղասին. իսկ այլ իշխանքն փախստականք եղեն յահէ սորա։
Այլ եւ պատահեցաւ գործ ինչ այսպիսի։ Որպէս սովորութիւն է Օսմանցւոց ազգին, որ զհին փաշայն մազուլ առնեն եւ ի տեղի նորա ի դրանէ թագաւորին նոր փաշայ առաքեն. այսպէս եւ զՎանայ քաղաքի հին փաշէն մազուլ արարին, եւ նոր փաշայի Մուսալիմ ուղարկեցին ի Վան ի դրանէ թագաւորին։ Իսկ Հուսէյն աղայն եւ հին փաշայն միաբանեալ ոչ ընկալան զեկեալ Մուսալիմն նոր փաշային, այլ յետս դարձուցին ի Ստամբօլ։ Իսկ Վանայ քաղաքի պարոնայքն, որք վշտացեալք էին ի Հուսէյն աղայն, գաղտ ի նմանէ եւ ի ծածուկ յոլով բանս ամբաստանութեան գրեցին զնմանէ, եւ ընդ դարձուցեալ Մուսալիմին ուղարկեցին ի դուռն թագաւորին։
Եւ յետ սուղ ինչ աւուրց՝ ի դրանէ թագաւորին եկն Սինան անուամբ իշխան ոմն ենկիչարի աղասի ի քաղաքն Վան , եմուտ ի բերդն եւ տիրեաց վերին բերդին, եւ ամենայն ենկիչարացն։ Եւ յետ սուղ աւուրց՝ այս նոր եկեալ Սինան աղայս՝ որ ենկիչար աղասի էր, ի վերին բերդէն սկսաւ թօփ ձգել ի վերայ ապարանից փաշային՝ ասելով թէ, հրաման է թագաւորին ի վերայ քո՝ գնալ վասն որոյ ելեալ գնասցես ի քաղաքէս. այլ եւ ձգէր թօփ ի վերայ տան Հուսէյն աղային եւ առաքէր պատգամս առ նա, թէ մի պահեր զփաշայն, այլ ուղեւորեա։ Իսկ Հուսէյն աղայն եւ փաշայն երկուցեալք ի թօփէն, ելեալ գնացին ի ներքի բերդի հիւսիսային կողմն մերձ Թարվիզու դրանն, եւ մտին ի տեղին, զոր ասեն Պալթի տներ եւ անդ ամրացան, զի թօփն՝ որ գայ ի վերին բերդէն, ոչ պատահի այնմ տեղւոջ, զի քարափ լեառնն ի վերուստ հովանի է ի վերայ նորա, իսկ Վանայ ղուլն թէպէտ եւ թշնամիք էին Հուսէյն աղային եւ ատէին զնա, այլ զի կարի երկնչէին ի նմանէ, վասն որոյ ժողովեցան եւ նոքա անդ առ Հուսէյն աղայն։
Իսկ ենկիչար աղասին առաքեաց արս ի բերդն Խօշաբայ եւ զեկոյց Սուլէյման բէկին զեկեալ հրաման թագաւորին, եւ զղօղելն զՀուսէյն աղային եւ զփաշային. իսկ Սուլէյման բէկն վասն անցելոյ քինուն՝ եւ նախանձուն վրէժխնդրութեան, բազում ցանկութեամբ ցանկայր այնպիսւոյ լրոյ, ոչինչ դանդաղեալ, այլ շեշտակի յարուցեալ ինքն յոլով զօրօք, առեալ ընդ իւր եւ զՉօմարն՝ զոր յառաջդ յիշեցաք. եւ գնացեալ հասին ի Վան քաղաք. եւ ի շրջակայ գեղօրայս քաղաքին այսր եւ անդր շրջէին հանապազ, զի գուցէ ի ձեռս ածցեն զՀուսէյն աղայն, որ եւ շրջելով գնացին ի գիւղն Արջակ, եւ անտի ի գիւղն Խառակունիս. եւ գիւղս այս Հուսէյն աղային էր, եւ առ ի վրէժխնդրութիւն քինու Հուսէյն աղային՝ զգեղի տանուտէրն ի ձող բարձրացուցեալ սպան Սուլէյման բէկն։
Եւ անտի ելին Սուլէյման բէկն եւ Չօմարն զօրօքն իւրեանց գնացին ի Վարագայ վանքն, եւ զոր ինչ համբաւ յառաջմէ լուեալ էին զմեծահանդէս ուխտէն Վարագայ, այժմ աչօք տեսեալ եւ մտօք նկատեալ զննէին զամենայն, եւ մտախոհ եղեալ խոկային, թէ այսպիսի հոյակապ եւ հռչակաւոր մեծաշէն վանից գոն բազմաժամանակեայ մթերեալ ինչք եւ ստացուածք, կահք եւ կարասիք պղնձեղինաց, արծաթեղինաց եւ ոսկեղինաց, եւ արդ՝ ժամ է մեզ, զի ի ձեռս մեր գրաւեսցուք զամենայն։ Եւ յայսմ պատճառէ յանկարծակի կալան զամենայն բնակիչս վանացն, կապեցին եւ պահէին ի կալանս, եւ մի մի բերեալ առաջի իւրեանց հարցանէին վասն ստացուածոց վանացն՝ եւ խնդրէին ի նոցանէ. եւ նոքա զոր ինչ յայտ էր ցուցանէին, եւ վասն այլոցն ասէին, թէ ի քաղաքն են տարեալ զամենայն եւ անդ պահեն, զի վասն ահի գողոց եւ աւազակաց աստէն ինչ ոչ թողուն։
Իսկ ի բնակչաց վանիցն, թէպէտ չարչարեցին զոմանս առաւել՝ եւ զոմանս սակաւ, այլ զնոսա զամենեսեան թողին, եւ ի նոցանէ ով ոք եգիտ հնար փախչելոյ՝ փախեաւ անդառնալի։ Բայց երեք աբեղայք ծերք ի միաբանից վանացն, որոց անուանքն էին տէր Յովհաննէս եւ Տէր Սահակ եւ տէր Մովսէս, զսոսա կալան եւ պահէին կապանօք եւ բազում զգուշութեամբ, եւ ասէին. «Այլ բնակիչքն մանկագոյնք են՝ ոչ են տեղեակք պահարանաց վանիցս, սոքա հին աւուրբք եւ ծերք են, սոքա գիտակք են ամենեցունցե։ Եւ բերեալ առաջի՝ նախ հաւանական բանիւք, եւ ապա սպառնալեօք խնդրէին ցուցանել նոցա զպահարանս վանացն, եւ աբեղայքն ասէին. «Մեք բնաւ ոչ եմք գիտակք, յորոց դուքդ ասէքե. քանզի կամօք եւ յօժարութեամբ սրտի յանձին կալան զմահ եւ մեռանիլ եւ ոչ ցուցանել։
Եւ յետ բազում հարցման եւ պատասխանւոյ՝ սկսան չարչարել զնոսա. եւ նախ կախեցին զնոսա յոտից նոցա եւ խստագոյն հարին բրօք կարի անողորմ եւ անչափ։
Եւ ապա իւրաքանչիւր աբեղայից զերկոսին ձեռսն տարան յետս կոյս, եւ զերկու բոյթս ձեռացն կապեցին ի վերայ իրերացն, եւ երկին պարանս ի մէջ երկուց ձեռաց նոցա, եւ ի բարձր տեղւոջէ կախեցին զնոսա, եւ բերեալ ծանր վէմս եդին ի վերայ թիկանց նոցա։ Եւ թողին այնպէս ի կախաղանին, որ մնացին մինչեւ ցերեկոյ, որով քակտեցան յօդուածք երկոցունց ձեռաց նոցա, եւ աբեղայքն ողբալով աղաղակէին, թէ ոչ գիտեմք զխնդրելին ձեր՝ եւ անօրէնքն ոչ անսային։
Յետ այսորիկ արկին գալարան չուան ի գլուխս աբեղայիցն, որ է այսպէս. զի զպարանս կանթեղին, որ բարակ է եւ պինդ, կապեցին եւ արկին ի գլուխս աբեղայիցն բոլոր իբրեւ զօղ, եւ անցուցին փայտ ի մէջ պարանին, եւ սկսան կանել զփայտն, եւ ի կանել փայտին՝ պարանն եւս ոլորեալ եւ մանեալ եղեւ սաստիկ պնդութեամբ, եւ թաղեցաւ ի մէջ մսոյ եւ մորթոյ գլխոց աբեղայիցն, եւ իբրեւ ի մամուլս պնդեալ սեղմեալ եղեն գլուխք նոցա, եւ ամենայն միսք եւ մորթք եւ երակք գլխոցն եւ պարանոցացն, այտուցեալ արիւնըռուշտ եղեն, եւ երկոցունց աչաց նոցա համարէին ի բաց ոստել ի տեղեացն, եւ աբեղայիցն անշնչացեալ եւ ուշագնաց եղեալ իբրեւ զմեռեալ անկանէին ի գետնի։
Եւ ապա բերին զպարանս բարակ եւ պինդ եւ կապեցին յերանս աբեղայիցն, եւ քարշեալ ի վեր՝ կախեցին ի բարձր տեղեաց զիւրաքանչիւրսն եւ շուրջ զնոքօք բոլորեալ անօրէնքն եւ զօրքն իւրեանց հայհոյէին, թքանէին, այպանէին ասելով. «Զայդքան չարչարանսդ կրէք եւ ընդէ՞ր ոչ ցուցանէք զդարանսն վանացնե. եւ աբեղայքն ոչ ցուցանէին, վասն զի զմահ յանձն առեալ էին։
Զկնի սորա եկեալ Չօմարն ինքն եբաց զծածուկ մարմինս աբեղայիցն, եւ էարկ դաստառակ ի վերայ առնացի անդամոց նոցա. եւ ինքն ի բերան իւր առեալ՝ ատամամբն ծամէր զայն, յորմէ յոյժ վշտացան աբեղայքն եւ անշնչացեալ անկան իբրեւ զմեռեալս։
Արդ՝ զայսքան սարսռելի տանջանս կրեցին ողորմելի աբեղայքն, եւ գրեթէ յիւրաքանչիւր չարչարանս յատուկ մեռանէին եւ կենդանանային, եւ մանաւանդ ի վերջին չարչարանս յայս, որ կարի սարսռելի տանջանք էր եւ ի բազում տանջանացն ճնշեալ մաշեալ եւ վտտեալք եղեն մարմնով. որք ոչ զօրէին ի վերայ ոտից կանգնիլ։ Զայսքան չարչարանս, զորս յանուանէ յիշեցաք երեւելիք եւ յայտնիք էին, զորս ի շարադրութիւնս բանի բերեալ գրեցաք. իսկ որք փոքրագոյնք էին, զորս մեք թողաք, դու զայն մտովք քովք իմասցիս, եւ զայս ամենայն հնարեալ ներգործէր անիծեալ եւ անողորմ, անաստուած եւ մարդադէմ գազանն այն Չօմարն։
Եւ յետ այսքան վշտաց եւ նեղութեանց, իբրեւ գիտաց Չօմարն, թէ աբեղայքն ոչ ցուցանեն զդարանսն, ինքնին իսկ յարուցեալ ի խնդիր. որոնել եւ յուզել զդարանս վանիցն. քանզի էառ ի ձեռն իւր մուրճ, որ է քլունկ եւ սկսաւ շրջագայիլ ի մէջ վանիցն յեկեղեցիսն եւ ի տներն եւ յամենայն տեղիս. կանգնէր եւ հայէր, եւ դիտեալ նկատէր զամենայն տեղիս, ապա ուր եւ համարէր գոլ կարծիք եւ նմանութիւն դարանի, մրճովն այնմիկ՝ զոր ի ձեռին ունէր, բաղխէր զտեղիսն։ Եւ այսպէս շրջագայելով եկին եւ մտին ի մի յեկեղեցեացն, եւ յորժամ եհար զկարծեցեալ տեղին, նոյնժամայն ել ձայն թնդման։ Վասնորոյ վաղվաղակի քակեցին զտեղին եւ գտին խոր մի լի պղնձեղինօք. վասն զի զամենայն պղնձեղէն անօթս վանիցն անդ լցեալ թագուցեալ էին, զորս զամենայն արտաքս բերեալ ժողովեցին ի մի վայր։ Եւ ի գտանելն այսմիկ առաւել յորդորեցան եւ բազմաց այսպիսեաց գոլ կարծիս տարան, եւ կարի որոնմամբ սկսան հարկանել զամենայն տեղիսն, Եւ անտի գնացին յայլ եկեղեցի, եւ ի բաղխելն թնդաց տեղին, եւ վաղվաղակի քակեցին, եւ գտին դարան մի դատարկ, զի ոչինչ գոյր ի նմա։
Եւ թողեալ զայն՝ գնացին ի միւս այլ եկեղեցին, եւ ի բաղխելն՝ պատահեցաւ տեղին, ուր էր մեծ դարանն, յորում պահեալ էին զաւագ սուրբ Նշանն եւ զամենայն անօթս եկեղեցեացն. եւ վաղվաղակի քակեցին եւ գտին զդուռն դարանին, եւ մտեալ ի ներքս տեսին լի գանձիւ, եւ զԱւագ սուրբ Նշանն բազում դաստառակօք պատեալ եւ ի մէջ գեղեցկաշէն արկեղ եդեալ. եւ ի վերոյ քան զամենեսեան անօթսն բազմեցուցանել, զոր Սուլէյման բէկն ինքնին ի գիրկն իւր առեալ զսուրբ Նշանն եւ եբեր արտաքս։ Եւ ապա արտաքս բերին զայլ եւս անօթս, որ էին բազում արծաթեղէնք, սկիհք, եւ խաչք, եւ խաչ մի մարդաչափ. որոյ կշիռն էր մերկ խոնդքարի լիտր, եւ ի վերայ իւր գրեալ ունէր. «Դաւիթ խաչե. եւ բազում ոսկետուփ եւ արծաթապատ աւետարանք, եւ այլ գրեանք եւ արծաթեղէնք, քշոցք եւ բուրվառք եւ կանթեղք, եւ պատուական եւ մեծագին շուրջառք, եւ վարագոյրք, եւ բեմի ծածկոցք, եւ այլ եւս կահք եւ կարասիք բազումք, զորս անդէն պահեալ էին. զամենայն հանեալ բերին արտաքս։ Զոր ինչ արծաթեղէնք իրք էին, եդին ի մէջ սնդկի եւ զոր ինչ պղնձեղէն էր խորտակեցին, եւ այլ զոր ինչ եւ գտին բարձին ձիոց, նա եւ զսուրբ Նշանն իւրով զարդուքն. եւ կալեալ երէց մի բերին եւ կարգեցին գնալ ընդ սրբոյ Նշանին վասն սպասաւորելոյ նմա. եւ Սուլէյման բէկն եւ Չօմարն զօրօքն իւրեանց առեալ զայն ամենայն եւ գնացեալ հասին ի Խօշաբ։
Արդ՝ ամենայն անօթք եւ ինչք Վարագայ այսպիսի կերպիւ գնաց ի Խօշաբ, յորում ժամանակի էր թուականն մեր ՌՃ։
Իսկ երեքին աբեղայքն՝ որք այնքան տանջեցան, թէպէտ եւ տեւեալ ապրեցան զամ մի, այլ իբրեւ զմեռեալ զեռուն, զի ճլլամահ կենօք կային եւ ըղձային մահու, որ եւ զկնի ամի միոյ հասեալ ի վերայ նոցա մահ՝ հանգոյց զնոսա ի տառապանաց իւրեանց։
[ԼԹ]
ՎԱՍՆ ԳՆԱԼՈՅ ՀՈՒՍԷՅՆ ԱՂԱՅԻՆ Ի ՋՈՒԼԱՄԵՐԿ
Իսկ Հուսէյն աղայն եւ փաշայն՝ որք ի Պալթի տներն մտեալ էին եւ ղօղեալ, մնացին անդէն այնպիսի մինչեւ յերկուս ամիս, եւ թօփն ի վերին բերդէն հանապազ զներքին բերդն ի զքաղաքն ծեծէր եւ աւերէր։ Ապա Հուսէյն աղայն նկատեալ խորհրդով գիտաց զի, ոչ ուստեքէ գոյ նմա փրկութիւն, եթէ ոչ ի խնամոյն իւրոյ յԵզդիշէր մեծ պարոնէն. վասն որոյ յիւրոց հաւատարմաց զոմանս թարց բնաւին ումեք գիտելոյ առաքեաց առ Եզդիշէր ասելով. «Յայտ է քեզ, զի իշխանքն Վանայ եւ Սուլէյման բէկն իմ թշնամիքն են, արդ ոչ ուստեքէ գոյ ինձ հնար փրկութեան, եթէ ոչ ի քէն. վասն որոյ վաղվաղակի պարտիս հասանել ինձ յօգնութիւնե։ Իսկ մեծ իշխանն Եզդիշէր հրաման արար իւրոյ իշխանի ումեմն՝ որոյ անունն էր Միրաբէկ, առնուլ զզօրս եւ գնալ. եւ նա առեալ ընդ իւր զզօրս հազար եւ հինգ հարիւր, պատրաստութեամբ յոլով զինուց եւ մանաւանդ թֆանքով. որոց փութանակի հասին յերկիրն Վանայ եւ ի պատեհաւոր տեղիս եւ ի մերձակայս քաղաքին շրջէին, զի թերեւս զՀուսէյն աղայն ի ձեռս ածեալ, առեալ գնասցեն։
Իբրեւ զայս ետես փաշայն, թէ զօրքն Եզդիշերին եկին ի տանել զՀուսէյն աղայն, խորհեալ ի միտս իւր գիտաց, զի յետ գնալոյ նորա ինքն միայն մնայ. վասն որոյ փութացաւ ինքն եւ յառաջ քան զՀուսէյն աղայն ելեալ ի Վանայ քաղաքէն իւրովք պաշտօնէիւք, եւ գնաց՝ յո եւ կամեցաւ։
Բայց թօփն հանապազ ի վերին բերդէն ծեծէր զներքին քաղաքն եւ աւերէր, զի յառաջին շաբաթու աղուհացիցն սկիզբն թօփ ձգելոյ՝ եւ մինչեւ ի Հոգւոյ գալուստն ձգեցին, որոյ վասն ձանձրացան ամենայն քաղաքացիքն՝ իշխանք եւ սպայք եւ ռամիկք. խորհուրդ արարին մեծամեծքն եւ ղուլլար աղասիքն, թէ վասն առն միոյ ընդէ՞ր է այսքան չարչարանս կրել մեզ, կալցուք զՀուսէյն աղայն եւ տացուք ի ձեռս իւրոյ խնդրողացն. եւ ոմանք զայս խորհուրդ ծանուցին Հուսէյն աղային, եւ նա կամեցաւ զի, զգլխաւորս այնմ խորհրդեանն, որք էին ղուլլար աղասիքն հնարիւք իմն սպանանել. եւ այս խորհուրդ եւս յայտնեցաւ ղուլլար աղասոցն եւ այլ գլխաւորացն։ Վասն որոյ ընդ լուսանալ առաւօտին, ղուլլար աղասիքն եւ այլ գլխաւորքն իւրաքանչիւր ոք առեալ զդրօշն նշանաց իւրեանց եւ գնացին ի ներքին բերդի յայն դուռն, զոր Իսկալի դուռն ասեն, տնկեցին զդրօշն ի վերայ պարսպին եւ աղաղակեցին թէ ղուլն դարձաւ, ղուլն դարձաւ։ Իբրեւ զայն լուան սպայազօրքն, ամենեքեան առեալ զզէնս իւրեանց ընթացան ի ներքոյ դրօշին իւրեանց, եւ մնաց Հուսէյն աղայն ինքն միայն եւ որդիք եւ ծառայք իւր, որ եւ երկուցեալ Հուսէյն աղայն զի մի գուցէ ըմբռնեսցեն զինքն, յայնժամ ծառայքն Հուսէյն աղային պարանաւ կախեցին զնա ի ներքի բերդի պարիսպէն, որ իջեալ՝ գնացեալ խառնեցաւ ի զօրս Եզդիշէրին եւ զօրքն Եզդիշէրին առեալ զՀուսէյն աղայն գնացին ի Շադախ եւ անտի ի Ջուլամերկ առ Եզդիշէր. եւ այս եւս այսպէս։
[Խ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ՍԱՏԱԿՄԱՆ ՊԻՂԾ ՉՕՄԱՐԻՆ
Յորժամ Սուլէյման բէկն եւ Չօմարն աւարեալ կողոպտեցին զվանքն Վարագայ եւ առեալ գնացին ի Խօշաբ, անդէն մնացին մինչեւ Յայտնութեան յիսնակն, ապա եկեալ լրտեսացն պատմեցին նոցա, թէ ահաւասիկ Հուսէյն աղայն յայս նիշ աւուր ելանէ ի Ջուլամերկայ եւ գնայ առ խոնդքար թագաւորն. յայնժամ կամօք եւ խորհրդակցութեամբ Սուլէյման բէկին, առեալ Չօմարն հարիւր այր եւ ի վերայ Բերկրու եւ Արճիշու գնաց ի պահել զճանապարհն Հուսէյն աղային, զի թերեւս սպանցէ զնա։
Իսկ այն հրաման թագաւորին՝ որ ի վաղ ժամանակաց եկեալ էր վասն Չօմարին, թէ ուր եւ երեւեսցի Չօմարն այնմ աշխարհի զօրապետքն զօրօքն իւրեանց մարտիցեն ընդ նմա եւ սպանցեն, որոյ սակս եւ փաշայն Արզրումայ ի լսելն իւր զգալն Չօմարին, զոմն իշխան չորս հարիւր արամբք առաքեաց զկնի Չօմարին. որոց եկեալ հանդիպեցան Չօմարին ի գաւառին Կեղոյ, ուր եւ մարտուցեալ կռուեցան ընդ Չօմարին եւ յաղթեցին նմա. քանզի զօրքն Չօմարին հարիւր էր եւ նոքա չորս հարիւր։ Վասն որոյ զզօրսն Չօմարին զոմանս սպանին եւ զոմանս փախուցին, եւ ինքն Չօմարն ութն միայն արամբք ելեալ ի կողմն ինչ եւ զերծաւ ի նոցունց, եւ կամեցաւ դառնալ գնալ ի Խօշաբ առ Սուլէյման բէկն, եւ յուղի անկեալ եկեալ մինչեւ եհաս ի կապն Ոստանայ։
Իսկ բաջ առնողն Ոստանայ որ զճանապարհն պահէ եւ զբաջն առնու ի ճանապարհորդաց, ետես զՉօմարն ի հեռաստանէ եւ իմացաւ որ Չօմարն է, եւ վաղվաղակի ինքն զխանջալն իւր ի բաց ձգեաց յինքենէ, եւ սկսաւ այսր եւ անդր որոնելով շրջագայիլ. զայս արար պատճառանօք, զի մի գիտասցեն զնա Ոստանցի գոլ եւ սպանցեն։ Այլ եւ Չօմարն եւս ետես զայրն ի հեռաստանէ եւ ասաց իւրոց արանցն. «Մեզ թէ վնաս ինչ հասանէ՝ յառնէս յայսմանէ հասանէ, վասն որոյ ի հասանելն ձեր առ նա, սպանջիք զնա եւ մի թողուքե. իբրեւ եկեալ հասին առ այրն Չօմարն եւ արքն իւր, հարցին ցայրն, թէ վասն է՞ր շրջիս, եւ նա խաբեաց զնոսա եւ ասաց. «Ճանապարհորդ եմ եւ աստ եկեալ կորուսի զխանջալն իմ եւ շրջելով որոնեմ, զի գուցէ գտայց զնաե։ Եւ ի լսելն զայս յառնէն սկսան ինքեանք եւս շրջագայիլ առ ի իմանալ զստոյգն, եւ փոքր ինչ շրջեալ այսր եւ անդր գտին զխանջալն, եւ այնու համարեցան իրաւացի ճանապարհորդ գոլ զայրն, վասն որոյ ոչ սպանին, այլ թողին ի գնալ. եւ այրն քանզի հմուտ էր վայրացն, ընդ թաքնագնայ ձորակ ինչ, նախ քան զանցանելն Չօմարին զկապն, փութանակի եհաս ի գիւղն, զեկոյց զօրականացն, թէ ահաւասիկ Չօմարն եկեալ է ի կապն, եւ այս համբաւ վաղվաղակի հռչակեցաւ առ ամենայն զօրականս, որոց ամենեցուն շեշտակի ձիարշաւ ընթացմամբ գնացին ոմանք դէպ ի կապն, եւ ոմանք դէպ ի վերին ճանապարհ. եւ զերկոսին ճանապարհսն կալան։ Իսկ Չօմարն ոչ գնաց ընդ վերին ճանապարհն այլ ընդ ճանապարհս կապին եմուտ ի կապն, եւ ընդ այն կամէր անցանել։
Եւ է կապս այս այսպիսի իմն, զի է քարանձաւ բարձրագոյն, եւ ի ներքոյ քարանձաւին ծովն է ծովացեալ անհուն խորութեամբ, որ Աստուծոյ միայն է գիտելի որքանութիւն խորութեանս նորա. բայց ի հին եւ ի վաղեմի ժամանակաց զսիրտ քարանձաւին իմաստութեամբ եւ բազում աշխատութեամբ քարահատ արուեստաւորօք հատեալ են զքարն եւ արարեալ են ճանապարհ ընդ որ ուղեւորք գնան, բայց ոչ թէ լայն, այլ այնքան՝ որ միայն մի բեռնատար գնայ եւ ոչ երկու։
Իսկ Չօմարն՝ որ ճանապարհաւ կապին մտեալ էր եւ գնայր, ոչ գիտէր թէ ժողովեալ են անդ մարդիկք վասն ինքեան՝ եւ պահեն զբերան կապին, վասն որոյ եւ անհոգ գայր։ Եւ յորժամ եհաս յայսկոյս յեզր կապին, իմացաւ զայն եւ յանհնարին վտանգս աղետից եւ տարակուսանաց ըմբռնեալ եղեւ, զի յառաջ ընդդէմ նոցա գնալ երկնչէր՝ թէ մի գուցէ թֆանքով հարեալ սպանցեն, եւ յետս դառնալ ընդ որ եկեալ էր ոչ կարէր, զի յոյժ նեղ էր տեղին, վասն որոյ յամենայն կողմանց անճար լեալ մնաց յանհնարինս։ Եւ հայեցեալ Չօմարն տեսանէ մերձ ինքեան փոքր ինչ զառ ի վայր տեղի, եւ սորք վիմաց իբր զսուղ ինչ ձորակ իջեալ յեզր ծովուն, եւ թէպէտ դժուարին էր այլ ի տագնապէ սպանմանն՝ Չօմար իջեալ ի վայր ի ձիոյն, կալաւ զպախուցն եւ ընդ այն ինքն եւ ձին իջին յեզր ծովուն։ Ապա հեծաւ ի վերայ ձիոյն եւ կալեալ զպախուց երիվարին, քաջագոյն պատրաստութեամբ զսպեաց զինքն՝ եւ ուղղեալ վարեաց զերիվարն ի մէջ ծովուն. եւ յորժամ վարեաց զերիվարն ի մէջ ծովուն, զառաջինն խորասուզեալ ընկղմեցաւ, եւ գրեթէ եհաս մինչ ի յատակս ծովուն. քանզի բազում ժամս անյայտ լեալ ոչ երեւեցաւ։ Եւ իբրեւ անցին ի վերայ պահք ինչ, տեսին արքն, որք զբերան կապին պահէին, զի ի հեռու վայրի ելին յերեսս ջրոյն երիվարն եւ Չօմարն, եւ յայնքան հեռու վայրի ելին եւ երեւեցան մինչ զի թֆանք ոչ հասանէր, քանզի կամեցան ձգել թֆանք եւ սպանանել զնա, եւ զի ոչ հասանէր, վասն որոյ եւ ոչ ձգեցին։ Եւ բազում գովութեանց արժանին այն երիվար բարձեալ զվերելեակն իւր եւ տանէր՝ ոչ թէ իբրեւ զցամաքային կենդանի, այլ իբրեւ զջրային կենդանի գնայր լողալով, շնչէր, փնչէր, փռնգայր, զամբաւ խորութիւն ջուրց ծովուն յուզմամբ հատանէր, եւ գնայր լողալով եւ եկեալ եհաս յեզր ծովուն եւ ել ի ցամաք ի կողմանս Ոստանայ։
Եւ յորժամ ել Չօմարն ի ցամաք, ոչ գիտէր զսահմանս եւ զճանապարհս, կամ զցամաքային եւ զտղմային տեղիս վայրացն, եւ առ տագնապէ երկիւղին վարեաց զերիվարն հանդէպ երեսացն եւ գնայր, ոչ թէ ի վերայ երկրի այլ ի վերայ օդոյ. որ եւ ի գնալն հանդիպեցաւ յոյժ սաստիկ տղմային տեղւոջ, որում լայնութիւնն եւ խորութիւնն բազում էր։ Այլ եւ գիտէր ինքն Չօմար նաեւ տեսանէր իսկ, զի բազմութիւնք զօրաց գաւառին գրոհ տուեալ ընթանալով միտեն զկնի ինքեան, եթէ դառնայ գնայ ընդ ցամաքային վայրս երկնչի անկանիլ ի ձեռս նոցա. վասն որոյ անդէն եւս մտրակեալ զերիվարն վարեաց ի մէջ տղմոյն, եւ թէպէտ ի սակաւ ինչ տեղի գնաց, այլ յոլովութիւն տղմոյն արգել զնա ի մէջ իւր զբազում ժամս, եւ բազում ջանիւ եւ աշխատութեամբ այսր եւ անդր տարաբերելով հազիւ ուրեմն ել ի տղմոյն երիվարն եւ ընդ իւր եհան զՉօմարն։ Եւ յորժամ ել ի տղմոյն Չօմարն, միւսանգամ վարեաց զերիվարն հանդէպ երեսաց առ ի փախչիլ, եւ որպէս ասացաք անհմուտ էր որպիսութեան վայրացն, ոչ գնաց ի կողմն ճանապարհին եւ կամրջին, որ եւ մօտ իսկ էր նաեւ զերծանէր իսկ, թէ գնացեալ էր, այլ գնաց հանդէպ երեսաց իւրոց։ Եւ ի գնալն իւրում պատահեցաւ Շամիրամայ առուին. որում ոչ գոյ հնար անցանելոյ բաց ի կամրջէն, զի յոյժ լայն է եւ խոր եւ երկուց կողմանց թմբերն բարձր՝ ընդ որ մարդ եւ ձի ոչ կարէ իջանել եւ ելանել, եւ առ եզերբ այս առուիս գնաց Չօմարն սակաւ ինչ զառ ի վեր եւ դարձաւ՝ եւ եկն ի գիւղն Կեմ կոչեցեալ։
Մինչ այս ամենայն անցք անցին ընդ Չօմարին՝ զօրք երկրին, որ գրոհ տուեալ շեշտակի ընթանային զկնի Չօմարին, եկեալ հասին յառուն Շամիրամայ, եւ փութացեալ կալան զանցս կամրջին, քանզի հմուտ էին վայրացն։ Եւ ոմանք ի նոցանէ եկին ի գիւղն Կեմ եւ գտին անդ զՉօմարն՝ որ իջեալ էր ի ձիոյն ի յանդաստանի ուրեք ղօղեալ, որք եւ շուրջանակի պատեալ պաշարեցին զնա. եւ Չօմարն ունէր ընդ ինքեան չորս տապանչայ թֆանք, զորս ուղղեաց ի ձգել եւ ոչ էառ հուր, քանզի բարութն թրջեալ էր ի մէջ ջուրց ծովուն եւ տղմոյն, եւ կայր ի տարակուսի, զի քաղէին ոգիք նորա. եւ զօրք երկրին՝ որք շուրջ զնովաւ պատեալ կային, ոմն ի նոցանէ, որում անունն էր Շեխուբէկ՝ քաջութեամբ աճապարեալ ուղղեաց զթֆանքն հանդէպ Չօմարին եւ ձգեալ եհար զգլուխն եւ անդէն սատակեաց զչարն եւ զանիծեալն զայն Չօմար։ Եւ նոյն ժամայն կտրեցին զգլուխն եւ զաջոյ ձեռն, առին եւ զձին եւ տարան առ Եզդիշէր պարոնն իւրեանց։ Եւ Եզդիշէր զձին պահեաց առ ինքն, եւ զգլուխն Չօմարին եւ զաջոյ ձեռն նշան ընդ նմին առաքեաց ի Կոստանդնուպօլիս առ թագաւորն։ Եւ թագաւորն տեսեալ զգլուխն եւ լուեալ զորպիսութիւն սպանմանն, եւ ուրախացեալ ընդ այն՝ պարգեւեաց բազում պարգեւս պատուականս Եզդիշէրին. այլ եւ զերկիրն Սղերտու նմա ինամ ետ. որ եւ արդէն իսկ Եզդիշէրն տիրէ երկրին Սղերտու, եւ որքան ինքն կենդանի է՝ տիրէ։
Բայց պատմողքն ասացին թէ տիկ մի գինի կապեալ ունէր Չօմարն ի փոր երիվարին, յորժամ վարեաց ի մէջ ծովուն եւ տղմոյն։ Այլ եւ ջուլ ձիոյն հանապազ ի վերայ ձիոյն պահէր Չօմարն, ուր եւ գնայր, եւ յորժամ վարեաց զձին ի մէջ ծովուն եւ տղմոյն, ի վերայ ձիոյն էր ջուլն, եւ բամբակն՝ որ ի մէջ ջլին եդեալ էին եւ կարեալ, ասացին թէ երեք լիտր էր։ Եւ է ձին հսկայաձեւ, բարձրահասակ, հաստաբազուկ, լայնալանջ, երկայնավիզ, կապուտագոյն, գեղեցկատես, սիգաճեմ, իբրեւ զբանաւոր ընտրող ժամանակին, եւ դիպուածոյն, եւ ճանաչող տեառն իւրոյ. եւ կայ նա այժմ առ Եզդիշէր պարոնն. եւ ստացեալ են ի նմանէ հինգ քուռակ։
Արդ՝ սատակումն պղծոյն Չօմարին այսպէս եղեւ, որպէս պատմեցաք. ժամ է մեզ այսուհետեւ զսատակումն Սուլէյման բէկին, եւ զդարձումն սրբոյ Նշանին պատմել ի Վանայ քաղաքն. քանզի եւ պատմութիւնս մեր վասն սրբոյ նշանին է, եւ ոչ վասն ամբարիշտ արանց։
[ԽԱ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ՍԱՏԱԿՄԱՆ ՍՈՒԼԷՅՄԱՆ ԲԷԿԻՆ
Որպէս պատմեցաք յառաջդ՝ թէ Սուլէյման բէկն կողպտեաց զվանքն Վարագայ, առեալ զամենայն անօթսն եւ զաւագ սուրբ Նշանն եւ տարաւ ի բերդն Խօշաբայ՝ եւ անդ պահէր։
Եւ զի Հոգւոց վանքն՝ որ յիշի ի մէջ պատմութեան վերափոխման սրբուհւոյ Աստուածածնին, որ ի սրբոյ առաքելոյն Բարդուղիմէոսէ շինեալ է, եւ անդ ամփոփեալ զկենդանագիր պատկեր սրբուհւոյ Աստուածածնին, այս վանքն յերկիրն Խօշաբայ է ընդ իշխանութեամբն Սուլէյման բէկին։ Սորին վասն յորժամ եկն Սուլէյման բէկն ի Խօշաբ, կոչեաց առ ինքն զառաջնորդն Հոգւոց վանից զտէր Պետրոս եպիսկոպոս, եւ իբրեւ երախտաւոր ձեւանալով նմա ուրախութեամբ ասէր. «Բերի ի Վարագայ զձեր մեծ սուրբ Նշանն, արդ՝ տամ զնա քեզ, զի տարեալ դիցես ի վանքն մեր՝ զի անդ կացցէե։ Իսկ եպիսկոպոսին նկատեալ մտօք եւ խորհեալ թէ ոչ է մնալոյ այն իւրեանց, վասն որոյ պատասխանեալ էր. «Ոչ գոյ հնար այդմ սրբոյ Նշանիդ առ մեզ մնալոյ, զի ի բնէ, ի հարց եւ ի հաւուց նոցա է այդ ստացուած՝ եւ ոչ մերե։ Եւ ոչ էր տարեալ Պետրոս եպիսկոպոսն՝ զսուրբ նշանն ի Հոգւոց վանքն, թէպէտ Սուլէյման բէկն բազում անգամ ասացեալ էր։ Այլ եւ ասացեալ էր Սուլէյման բէկն, թէ դու ոչ տանիս, եւս այլոց քահանայից տամ եւ առաքեմ ի վանքն. պատասխանեալ էր եպիսկոպոսն. «Յորժամ դու զսուրբ Նշանն առաքես ի վանքն, ես զմիաբանս իմ առեալ ելանեմ անտի եւ գնամ, դու գիտես եւ քո վանքնե. ապա Սուլէյման բէկն թոյլ էր տուեալ եւ ոչ էր առաքեալ։
Իսկ Հայազունք քրիստոնեայքն՝ որք ի Վան քաղաքի եւ ի գաւառս նորա էին, միահաղոյն սրտաբէկ եւ միջակոտոր, տրտմաթախիծ անմխիթար լեալ զյաւիտենից սուգ զգեցան. վասն կողոպտելոյն Վարագայ, եւ մանաւանդ վասն սրբոյ Նշանին, եւ հանապազօր հաշէին, մաշէին, հեծէին, եւ հառաչէին, թէ զիարդ արդեօք իցէ հնար փրկութեան սրբոյ Նշանին։ Յորոց այր ոմն երեւելի եւ բարեպաշտօն քրիստոնեայ ի խօջայից քաղաքին Վանայ, որ է սա ինքն Խանենց խօջայ Թումայի որդին, որոյ անունն էր Մարխաս Չալապի, այս Մարխաս Չալապիս առեալ բազում աղերս եւ եկեալ ի Խօշաբ առ Սուլէյման բէկն, մատոյց զաղերսն, եւ զբազում աւուրս կացեալ անդէն. նա եւ բազում արս միջնորդս արկեալ աղաչէր զՍուլէյման բէկն վասն փրկութեան սրբոյ Նշանին. եւ նա ոչ հաւանեցաւ զի տացէ։ Եւ ի հազար ղուռուշէն սկիզբն արար Մարխաս Չալապին տալով, եւ եհաս մինչ յեօթն հազար ղուռուշն, զի տացէ զսուրբ Նշանն, եւ Սուլէյման բէկն ոչ ետ. եւ յետ յոլով աւուրց անդէն կելոյ Մարխաս Չալապուն, իբրեւ ոչ ետուն զսուրբ Նշանն, ելեալ ի Խօշաբայ տրտմեալ եւ թախծեալ սրտիւ գնաց ի Վան քաղաք։
Եւ որպէս ասէ մարգարէն թէ, զայր մեղաւոր՝ չարիք իւր որսան ի կորուստ [հմմտ. Սաղմ. ՃԼԹ 12], սոյնպէս եւ չարիք Սուլէյման բէկիս որսացին զինքն ի կորուստ, այսպիսի կերպիւ. քանզի իշխանքն Սուլէյման բէկին՝ արք տասն կամ եւս աւելի, խորհեցան ի միասին սպանանել զՍուլէյման բէկն, զի ասէին թէ, որքան Սուլէյման բէկն պարոն եղեալ է՝ երկիր եւ աշխարհ մեր բնաւին աւերեցան, զի ոչ երբէք դադարեցաւ հեծել շարժութիւն՝ եւ հինահարութիւն, եւ աւար, եւ կռիւ, եւ վրդովութիւն, եւ որքան սա կենդանի է, գիտեմք զի ոչ լինի խաղաղութիւն, վասն որոյ սպանցուք զսա՝ զի խաղաղասցի խռովութիւն աշխարհիս մերոյ։
Զայս խորհուրդս արք ոմանք իմացեալ զգացուցին Սուլէյման բէկին, թէ երեքին փառաւոր իշխանքն քո՝ որ է Մալաղասում, եւ Մուստաֆայ բէկ, եւ Իբրահիմ բէկ, գլուխ եղեալ են եւ այլովք իշխանովք խորհեալ են առ ի սպանանել զքեզ, եւ Սուլէյման բէկն կալեալ զերեսին զզշխանսն զայնոսիկ էարկ ի բանտ՝ կապեալ երկաթի շղթայիւք, եւ ըմբռնումն երից իշխանացս եղեւ յառաջին շաբաթին աղուհացից, իսկ կապեալ իշխանքս թղթով եւ միջնորդով, բազում կերպիւ աղաչանս եւ խնդրուածս արարին առ Սուլէյման բէկն զի արձակեսցէ զինքեանս, եւ նա ոչ արձակեաց։
Իբրեւ գիտացին իշխանքն թէ ոչ արձակէ, այլ սպանանէ, խորհեցան այլ եւս հնարս, զի բերին առ ինքեանս զաներն Սուլէյման բէկին. որում անունն եւս Մուստաֆայ բէկ էր. եւ ի բազում աւուրս յոլով կերպիւ խօսեցան ընդ նմա, զի թերեւս կարասցէ զհնար ինչ գտանել վասն փրկութեան նոցա։ Եւ ի խորհիլն եւ ի խօսիլն ասացին իշխանքն ընդ աներոջ Սուլէյման բէկին. «Թէ կարէիր դու փրկել զմեզ, մեք զքեզ իշխան եւ պարոն կարգէաք մեզ ի տեղի Սուլէյման բէկին. քանզի եւ որդի իշխանի ես դու (եւ արդարեւ որդի իշխանի էր այս Մուստաֆայ բէկս). արդ՝ եթէ դու սպանցես զՍուլէյման բէկն, անպատճառ զքեզ կացուցանեմք իշխան ի տեղի Սուլէյման բէկինե. եւ յոչ հաւատալն աներոջն բազում երդմամբ եւ պէսպէս բանիւ ուխտ հաստատեցին, այնքան մինչ որ հաւանեցաւ բանից իշխանացն. քանզի ոչ էր այր խորագէտ այլ պարզամիտ, վասն որոյ հաւանեցաւ։
Զկնի սորին հնարեցին գործ այսպիսի. զի երից իշխանացս այսոցիկ կապելոցս՝ ումեմն որդին եւ երկոցունցն երկու ծառայք, թաքուցին զսուրս ի ներքոյ հանդերձից իւրեանց, եւ յարտաքուստ զգեցան զգեստ կանացի՝ եւ ածին սաւանս ի վերայ իւրեանց, եւ ձեւացան որպէս հաւաստեաւ կին։
Այս երեքին արքս՝ որք եւ կերպացան կանայք, եւ Սուլէյման բէկի աներ Մուստաֆայ բէկն, յաւուր միում ընդ ծագել լուսոյ աւուրն ելին եւ ուղղեցան՝ եւ գնացին ի բերդն. եկին եւ հասին յառաջին դուռն բերդին, եւ դռնապանքն բերդին եւ այլ արքն տեսանէին զի Սուլէյման բէկի աներն գնայ՝ եւ ունի առաջի իւր զփոքրիկ մատաղ մանուկ որդին իւր, եւ երեք կանայք զկնի նորա։ Իբրեւ եկեալ հասին ի դուռն բերդին, յայնժամ դռնապանքն հարցումն արարին ի Մուստաֆայ բէկէն վասն կանանցն, եւ նա ասաց թէ կանայք կապելոց իշխանացն են, եւ երթան առ կինն Սուլէյման բէկին աղաչել զնա, զի եւ նա բարեխօս լիցի առ Սուլէյման բէկն վասն արանց սոցա։ Զայս բան իբրեւ լուան դռնապանքն թոյլ ետուն ի գնալ, եւ նոքա անցանելով ընդ ամենայն դրունս բերդին հասին մինչեւ ի վերին դուռն, եւ անդ եւս հարցումն արարին դռնապանքն, եւ Մուստաֆայ բէկն սոցին եւս արար զպատասխանի ըստ առաջին կերպին, վասն որոյ դռնապանքն թոյլ ետուն. քանզի ով ոք եւ տեսանէր զՄուստաֆայ բէկն՝ եւ առաջի նորա զտղայն, եւ լսէին զպատասխանին, աներկբայ հաւատացին, զի համարէին թէ որպէս յերեկն եւ յեռանդն գնալ եւ գայ Մուստաֆայ բէկն առ Սուլէյման բէկն, սոյնպէս եւ այժմ, վասն որոյ թողուին ի գնալ։
Եւ նոքա անցանելով զամենայն դրունս եկեալ հասին յապարանս Սուլէյման բէկին, եւ եկեալ կացին ի դուռն տանն՝ յորում Սուլէյման բէկն ննջէր ի գիշերի, որ եւ յայնմ ժամու տակաւին ի մէջ անկողնոյն կայր՝ բայց էր արթուն, եւ կինն Սուլէյման բէկին եւ երկու աղախինքն եւս ի տան անդր։ Եւ նախ եմուտ ի ներքս ի տունն Մուստաֆայ բէկն, եբաց Սուլէյման բէկն զերեսն եւ ետես զաներն իւր ի տանն՝ եւ երեք կանայք արտաքոյ դրան տանն, եւ դարձեալ ծածկեաց զերեսն անկողնաւն. զի համարեցաւ զկերպացեալ կանայսն ստուգիւ կին գոլ, եւ կարծեաց թէ վասն կապելոց իշխանացն բարեխօսելոյ գան, վասն որոյ ծածկեաց զերեսն իւր։ Եւ առ ժամայն շեշտակի ընթացեալ կերպացեալ կանանցն, եւ անկան ի վերայ Սուլէյման բէկին. եւ սրովն իւրեանց ծակոտեալ խողխողեցին եւ սպանին. եւ սատակումն Սուլէյման բէկին եղեւ յաղուհացից հինգերորդում շաբաթու յուրբաթ օրն. վասն զի յորում աւուր Սուլէյման բէկն զՎարագ կողոպտեաց, ի բոլորել տարւոյն ի նոյնում աւուր եւ ինքն սպանաւ։
Յետ սպանման Սուլէյման բէկին, եկին երեքին արքն սպանողք Սուլէյման բէկին, փութանակի բացին զդուռն բանտին, եւ հանին ի կապանաց եւ ի բանտէ զերեսին կապեալ իշխանսն. որոց ելեալ ի բանտէն եկին ի դուռն բերդին, եկին եւ ժողովեցան առ նոսա եւ այլ եւս ուխտադիրք ընկերքն իւրեանց, եւ այլ եւս արք յոլովք, եւ աղմկեալ խօսէին։ Իսկ երեքին սպանող արքն դարձեալ մտին ի բերդն, եւ գնացին ի տունն, յորում սպանին զՍուլէյման բէկն, եւ առին զդի մարմնոյ նորա՝ պատեցին ձորձով ինչ. եւ բերին արտաքս ի դուռն բերդին ի մէջ ամբոխեալ արանցն, թէ տեսէք ձերովք աչօք եւ հաւատացէք, զի անկարծիք եւ ստուգիւ սպանաւ Սուլէյման բէկն։ Իբրեւ արկին զգէշն ի մէջ նոցա, նոյնժամայն նոքա երեքին սպանողքն եւ աներն Սուլէյման բէկին, փութանակի դարձան եւ մտին ի բերդն՝ եւ փակեցին զդուռն բերդին, եւ յինքեանս կալան զբերդն. այնու մտօք թէ մեք սպանաք զՍուլէյման բէկն, վասն որոյ մեք լինելոց եմք իշխան ի տեղի նորա։
Իսկ կինն Սուլէյման բէկին ելեալ ի գլուխ պարսպի բերդին բազում աղաղակեաց դէպ ի քաղաքն, եւ յաղագս բարձրութեան ոչ ոք լուաւ. իբրեւ ետես կինն թէ ոչ եղեւ լուեալ ձայն նորա ի քաղաքին, էառ զգլխոյ ղաւուխն Սուլէյման բէկին եւ զքիշմիրի շալն նորա, զի յորժամ սպանին զնա, ի գլուխն էր՝ եւ էր արիւնաթաթախ, պատեաց զղաւուխն շալովն եւ ձգեաց ի մէջ քաղաքին, եւ ղաւուխն գնացեալ անկաւ առաջի տան ումեմն հայոյ քրիստոնէի, որոյ անունն էր խօջայ Վասօյ, որ ի տեսանելն ծանեաւ, զի պարոնի չաւուխն էր, բայց վասն անրիւնաթաթախ գոլոյն երկիւղակարծ եղեւ թէ մի գուցէ սպանեալ իցեն զպարոնն. զոր եւ առժամայն փութացեալ հասին ի դուռն բերդին, եւ տեսին զի հաւաստեաւ սպանեալ էր Սուլէյման բէկն։
Այս խօջայ Վասօյ ասացեալս, վասն զի բարեկամ էր Սուլէյման բէկին, զի զսիրալի խնամս եւ զայցելութիւնս բազումս տեսանէր ի նմանէ, սա ծածկաբար առաքեաց զարս՝ եւ զեկոյց երկուց եղբարց Սուլէյման բէկին, որոց անուանքն էին, աւագին Իբրահիմ բէկ, եւ կրտսերոյն Էվլիայ բէկ. քանզի նոքա իւրաքանչիւր ոք յիւրեանց բերդոջն կային, որք եւ ոչ կարի հեռի էին ի Խօշաբայ, որոց ի լսելն փութանակի զօրականօք հասին ի Խօշաբ։ Իբրեւ եկին ի դուռն բերդին, ոչ բացին նոցա զդուռն սպանող արքն՝ որք մտեալ էին ի մէջ բերդին, եւ ի սակաւ աւուրս մնացին այսպիսի աղմկաւ ամենեքեան արք. եւ յաւուր միում աղմկեալ ժամու եղբայրն Սուլէյման բէկին Էվլիայ բէկ, եհար սուսերբ զՄալաղասումն եւ սպան զնա, քինախնդիր լեալ արեան Սուլէյման բէկին։
Ապա զկնի անցելոցս այսոցիկ՝ կինն Սուլէյման բէկին, որ տակաւին ի մէջ բերդին էր, ի միում գիշերի թարց բնաւին ումեք գիտելոյ ինքն միայն կախեալ պարան ի բերդէն եւ ի վեր քարշեաց այր մի յարանցն Իբրահիմ բէկին ի վեր ի բերդ անդր, եւ նոքա քարշեցին ի վեր այլ եւս տասն այր, ընդ որս եւ զԻբրահիմ բէկն։ Ապա այս Իբրահիմ բէկս եւ արքն իւր հետամուտ եղեն սպանող արանցն Սուլէյման բէկին՝ որք անդ ի բերդին էին, եւ նոքա փախուցեալ մտին ի ջաբախանէն, եւ Իբրահիմ բէկն հուր էարկ ի ջաբախանէն, յորմէ հրոյ հրդեհեալ բարութն ի վեր էառ զտունն՝ ընդ նմին եւ զարսն, եւ ընդ յօդս ցնդեաց՝ որք եւ փերթ փերթ եղեալ հոսեալ ի վայր իջանէին։
Այնուհետեւ Իբրահիմ բէկն տիրացաւ բերդին եւ ամենայն երկրին, եւ սորին եղբայր Էվլիայ բէկն գնաց ի տեղի իւր յառաջին բերդն, ուր եւ նախ բնակէր, զորոյ անունն Ապաղայ ասէին։ Արդ՝ զսատակումն Սուլեյման բէկին պատմեցաք, այսուհետեւ պատմեսցուք զպարոնութիւն Իբրահիմ բէկին եւ դարձն սրբոյ Նշանին ի Վան քաղաք։
[ԽԲ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ՊԱՐՈՆՈՒԹԵԱՆ ԻԲՐԱՀԻՄ ԲԷԿԻՆ ԵՒ ԴԱՐՁԻ ՍՐԲՈՅ ՆՇԱՆԻՆ Ի ՎԱՆ ՔԱՂԱՔ
Արդ ի զրաւ այսմ ամենայնի, որ Էվլիայ բէկն դարձաւ եւ գնաց յառաջին բերդն իւր՝ յԱպաղայ կոչեցեալն. եւ Իբրահիմ բէկն եմուտ ի բերդն Խօշաբայ, եւ ընդ իւրով իշխանութեամբ նուաճեաց զբերդն եւ զամենայն գաւառս նորա, եւ յաւուրց յաւուրս առ սակաւ հարցեալ տեղեկացաւ ամենայն թշնամեաց իւրեանց. նաեւ այնոցիկ՝ որ ի սպանումն Սուլէյման բէկին համախոհք էին։ Եւ օր յաւուր սակաւ սակաւ զամենեսեան զնոսա կոտորեաց, եւ ոչ ումեք խնայեաց, ո՛չ ծերոց եւ ո՛չ տղայոց, ո՛չ արանց եւ ո՛չ կանանց, այլ զամենեսեան իսպառ ջնջեաց։ Այլ եւ կալաւ զկինն եւ զքոյրն Սուլէյման բէկին եւ եդ ի բանտի, եւ բազմակերպ չարչարանօք չարչարեաց զնոսա, զի ցուցանիցեն զմնացուածս գանձուց, Սուլէյման բէկին. իբրեւ էառ զոր ինչ եգիտ՝ եւ յետոյ զնոսին եւս սպան։
Սոյն այս Իբրահիմ բէկս վերստին կոչեաց առ ինքն զառաջնորդն Հոգւոց վանից զՊետրոս եպիսկոպոսն եւ ասաց. «Տամ ի քեզ զսուրբ Նշանն, տար ի վանքն մեր, եւ անդ պահեա զնա, զի անդ կացցէե. եւ Պետրոս եպիսկոպոսն սմին եւս արար պատասխանի որպէս եւ արար Սուլէյման բէկին. եւ ոչ տարաւ զսուրբ Նշանն ի վանքն, այլ մնաց ի բերդն Խօշաբայ։
Եւ յօրէ յորմէ հետէ Սուլէյման բէկն զսուրբ Նշանն հանեալ ի Վարագայ եբեր ի Խօշաբ, գրեթէ ցասումն եւ պատուհաս տեղացեալ լցաւ յերկիրն Խօշաբայ, զի երկիրն ոչ տայր պտուղ, եւ թէ լինէր՝ հազիւ զսերմն առնուին, եւ հեծել շարժութեամբ եւ խռովութեամբ լցաւ գաւառն, այլ եւ կենդանիքն ոչ աճէին, այլ տակաւին պակասէին. այլ եւ յաւուրս ամռան ի սուրբ Գրիգորի պահոցն սաստիկ եւ անչափ ձիւն եկն՝ որ բազումք ասէին թէ, երկու կանգուն նստաւ, եւ անասունք ամենեքեան առանց արօտի մնացին վասն ձեանն յոլովութեան եւ այնու պատճառաւ անասունք յոլովք սովամահք եղեն։ Զկնի այսոցիկ անկաւ մահ անասնոց յերկիրն նոցա, եւ որում գոյր հազար գլուխ ոչխար, հարիւր գլուխ ուրեմն մնաց. վասն որոյ բնակիչք երկրին Խօշաբայ ժողովեցան առ Իբրահիմ բէկն՝ եւ ծանուցին զաւերումն աշխարհին, եւ աղաչէին դարձուցանել զսուրբ Նշանն ի տեղի իւր, զի վերասցի պատուհասն ի նոցանէ։ Այլ եւ ինքն Իբրահիմ բէկն գոդեցաւ, զի ցաւ գոդութեան յայտնեցաւ ի մարմինն. այլ եւ ցաւ իմն որպէս թէ քամի գոյացաւ ի նա, որ կալաւ զմէջքն եւ զբարձսն եւ զսրունսն եւ հանապազ տանջէր զնա. այլ եւ կինն Իբրահիմ բէկին հանապազ թախանձէր զնա. եւ պէս պէս բանիւք խօսէր ընդ նմա, զի դարձուսցէ զսուրբ Նշանն ի տեղի իւր, եւ վասն վերոյասացեալ պատճառացդ հաճեցաւ Իբրահիմ բէկն, զի դարձուսցէ զսուրբ Նշանն ի տեղի իւր։
Որ եւ ազդեցաւ այս՝ Վանայ քաղաքի ժողովրդոցն, եւ նոքա լցան երկնային խնդութեամբ, եւ նոյնժամայն վերոյասացեալ Մարխաս Չալապին առեալ ընդ իւր զոմանս ի ժողովրդականացն, եւ փութանակի հասին ի բերդն Խօշաբայ, մատեան առաջի Իբրահիմ բէկին, խօսեցան առ նա բանիւք աղաչանաց, եւ եդին առաջի նորա դրամ երկու հազար ղուռուշ նաղտ, եւ առին զսուրբ Նշանն եւ զմնացորդս անօթոցն, եթէ խաչ եւ եթէ այլ ինչ, եկին ի Վան քաղաք։ Վասն որոյ գրոհ տուեալ ամենայն բնակչաց գաւառին քրիստոնէից գային յերկրպագութիւն սրբոյ Նշանին, եւ արտասուօք գոհանային զԱստուծոյ, որ եբեր զսուրբ Նշանն միւսանգամ առ նոսա։ Իսկ ի շուրջառանցն զերկուսն առեալ էր Չօմարն, եւ վասն իւր կարեալ էր չընթիան եւ զգեցեալ։ Իսկ զսուրբ Նշանն ոչ եւս տարան ի վանքն Վարագայ, կասկած եւ երկիւղ կրեալ, մտաւ ածելով զանցեալ արհաւիրքն, այլ պահեցին ի Վան քաղաքին ի Տիրամայր անուանեալ եկեղեցին։ Եւ եղեւ դարձ սրբոյ Նշանին ի Վան քաղաք ՌՃԴ. թուականիս մերում, շնորհօք եւ մարդասիրութեամբ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի՝ որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
[ԽԳ]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ՆՇԽԱՐԱՑ ՍՐԲՈՅՆ ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ԿԱՐԱՊԵՏԻՆ, ՈՐ ՅԱՅՏՆԵՑԱՒ Ի ԺԱՄԱՆԱԿՍ ՅԵՏԻՆՍ ՈՐ Ի ՀԻՆ ՋՈՒՂԱՅ ՊԱՀԵԱԼ ԿԱՅՐ Ի ՎԱՂՈՒՑ ԺԱՄԱՆԱԿԱՑ
Արդ՝ ի ժամանակին յորում թագաւորն Պարսից Շահաբաս կոչեցեալն, մեծն եւ առաջինն՝ եհան զժողովուրդսն Ջուղայեցւոց ի հին Ջուղայոյ, եւ վարեալ տարաւ զնոսա յերկիրն Պարսից ի քաղաքն Սպահան։ Իսկ ժողովուրդքն Ջուղայեցւոց ոչ կարացին զինչս եւ զստացուածս իւրեանց զամենայն բառնալ եւ տանել ընդ ինքեանս. քանզի հրաման թագաւորին սաստիկ էր ի վերայ իշխանացն, որք սրով փութացուցանէին զնոսա ճեպով ելանել ի տեղւոյն եւ գնալ. վասն որոյ ոչ կարացին առնուլ ընդ ինքեանս զինչս իւրեանց, այլ իւրաքանչիւր ոք պահելով թաքուստ եւ գաղուստ արարեալ ի յարկս, եւ ի խորս, եւ ի վիհս եւ ի պատշաճաւոր տեղիս, եւ այնպիսի թողեալ գնացին։ Իսկ շրջակայ գեղօրէից բնակիչքն եւ գաւառականքն՝ որք մերձ էին հին Ջուղայոյ, գիտէին զպահուստն, զոր Ջուղայեցիքն արարին. վասն որոյ գային նոքա յարաժամ եւ յուզէին, որոնէին, եւ պեղէին զհող եւ զքար յաղագս գիւտի ընչից, եւ բազումք բազում ինչս գտանէին։
Եւ եղեւ՝ զի այր ոմն այլազգի եւ կրօնինքն մահմետական, ի գեղջէն՝ որում անուն ասեն Մեհրամ, եկեալ ի հին Ջուղայ, ի յորոնումն եւ ի յուզումն ընչից. եւ եկեալ յեկեղեցին՝ զոր Վերին Կաթան ասեն, անդ ի յորոնելն իւրում ի յարեւելեան որմն աւագ խորանին եգիտ աման ինչ խեցեղէն՝ եդեալ եւ ի մէջ ամանոյն զփայտեղէն արկղ մի փոքրիկ, որ է ղութի. իբրեւ եհան զարկղն փայտեայ ի միջոյ խեցեղէն ամանոյն՝ եւ եբաց զփայտեայ արկղն, իսկոյն բուրեաց ի նմանէ յորդագոյն անուշահոտութիւն, եւ այնու զգաց ի յոգի իւր այրն այլազգի թէ՝ նշխարք սրբոց է այն, եւ էր ի մէջ արկեղն մասունք ոսկերաց մանր եւ մեծ, եւ ընդ նոսա կտոր մի մագաղաթ, եւ ի վերայ գիր ինչ գրեալ։ Եւ առեալ այրն զարկղն զայն ոսկերբն եւ մագաղաթիւն եւ տարաւ ի տուն իւր, տեսանել թէ զինչ պարտ է խորհել վասն նորա, եւ մնաց նշխարհն ի տան նորա աւուրս բազումս, եւ սկսաւ ինչք եւ ստացուածք նորա օր յաւուր նուազիլ, եւ կենդանիքն եւ անասունքն մեռանիլ եւ ամենայն ինչք նորա ջնջեցան մինչեւ որդիքն եւս մեռան։ Եւ եկեալ այրն ի միտս իւր գիտաց թէ՝ ի նշխարացն է պատահումն այն, որ դիպեցան նմա. վասն որոյ հանեալ զնշխարսն ի տանէ իւրմէ այնուհետեւ տարեալ ի վայրի եւ ի բացեայ տեղիս ի մէջ քարակուտաց ինչ պահեաց զնա, զի թերեւս վերասցի ցասումն Տեառն ի տանէ նորա, եւ ոչ եղեւ վերացեալ։
Յետ այսորիկ եկեալ այլազգի այրս այս, ի հռչակաւոր ուխտն ի վանքն սրբոյ Նախավկային, որ ի Դարաշամբ կոչեցեալ գեղջն է, եւ անդ յայտնեաց զամենայն որպիսութիւնն եպիսկոպոսի ումեմն, որում անունն էր Շմաւօն, որ էր նախածանօթ այլազգւոյն այնորիկ ի վաղ ժամանակաց, իսկ եպիսկոպոսն պատուիրեաց բերել զայն առ ինքն. եւ իբրեւ եբեր այլազգին զարկղն եւ ետ ցեպիսկոպոսն, եւ ի բանալն առժամայն բուրեաց հոտ անոյշ եւ ելից զտունն, եւ ետես զմասունս նշխարացն եւ առեալ զկտոր մագաղաթն եւ ընթերցաւ՝ եւ էր գրեալ ի վերայ նորա այս ինչ։
«Այս է մասն նշխարաց սրբոյն Յովհաննու Կարապետին, զոր Գրիգոր Լուսավորիչն եբեր ի Հայս, եւ եդ ի քաղաքն Խրամ, իսկ ի յաւերման Խրամ քաղաքին, ի ՆԻԱ թուին Հայոց բերին ի Ջուղայե։ Այսքան բանքս գրեալ էին ի վերայ մագաղաթին, եւ եպիսկոպոսն Շմաւօն գոհացեալ զԱստուծոյ ընդ գիւտ նշխարաց սրբոյն Յովհաննու, եւ լցեալ ուրախութեամբ մեծաւ, եւ հաճեալ զմիտս այլազգւոյն՝ տուեալ նմա ինչս, եւ առեալ զնշխարսն ի նմանէ, եւ այրն գնաց ի տեղի իւր։
Եւ յետ աւուրց ինչ յայտնի եղեւ այս ժողովրդականացն Ջուղայեցւոց գնացելոցն ի Սպահան, որոց պետ եւ գլուխ էր խօջայ Նազարն, ոչ միայն Ջուղայեցւոց, այլ եւ ամենայն հայազուն քրիստոնէից բնակելոցն ընդ թագաւորութեամբ Պարսից, քանզի յոյժ հզօր եւ երեւելի էր խօջայ Նազարս, նաեւ սիրելի թագաւորին Պարսից Շահաբասին։ Եւ այս խօջայ Նազարս առաքեաց զարս ոմանս ի Ջուղայեցւոց առ եպիսկոպոսն Շմաւօն՝ եւ խնդրեաց ի նմանէ զմասն նշխարացն. այլ եւ բանս սպառնականս եւ երկիւղալիս. եւ առաքեալն ի խօջայ Նազարէն եկեալ պահանջէին յեպիսկոպոսէն զմասն նշխարացն, յորոյ երկիւղէ զանգիտեալ եպիսկոպոսին, ոչ կարաց թաքուցանել կամ զերծանել ի Ջուղայեցւոց, խորհեցաւ տալ ի նոսա զնշխարսն։ Բայց ի մասանց զմեծ կտորն պահեաց առ ինքն թաքնաբար, որ էր գլուխ թիակին՝ որ է տեղի բոլոր ոսկերն, որ է ի վերայ ուսին, իսկ զայլ եւս մասունսն եւ զմագաղաթն գրեալ՝ եդին ի նոյն յարկեղն, եւ ետուն Ջուղայեցւոց, որք տարան ի Սպահան քաղաք առ խօջայ Նազարն։
Իսկ եպիսկոպոսն Շմաւօն պահեաց զնշխարն զայն առ ինքն մինչ ի ժամանակս յայս, յորում է թուականն մեր Հայոցս ՌՃԳ եւ ի սոյն ժամանակի մեծ վարդապետին Յակոբ, որ էր եւ սա Ջուղայեցի, նորոգէր զնոյն վանքն սրբոյն Ստեփաննոսի նախավկային, բազում եւ անթիւ ծախիւք եւ մեծաւ աշխատութեամբ. սկիզբն արար եկեղեցւոյն ի հիմանէ մինչեւ ցկատարումն կոփածու վիմօք, այլ եւ զպարիսպն ամենայն եւ զամենայն շինուածսն որք ի նմա, զամենեսեան ի հիմանէ ձեռնարկեալ վերստին նորոգեաց։ Եւ եպիսկոպոսն Շմաւօն եկեալ առ մեծ վարդապետն Յակոբ ծանոյց նմա վասն նշխարացն, եւ ասաց թէ կամիմ խաչ շինել յաղագս իմոյ յիշատակի, եւ անդ հանգուցանել զնշխարն զայն, իսկ վարդապետն ծանոյց եպիսկոպոսին թէ ոչ գոյ հրաման ի կանոնաց՝ դնել զնշխարս սրբոց ի մէջ խաչին, այլ յայլ արկեղ. վասն որոյ կազմեցին վասն նշխարացն զայլ իմն արկղ արծաթեայ աղիւսաձեւ, եւ արարեալ ոսկեզօծ եւ ընդելուզեալ ակամբք պատուականէք, եւ անդ հանգուցին զնշխար սրբոյն Յովհաննու Կարապետին։ Եւ գրեցին ի վերայ պահարանի համառօտ բանիւ զամենեսեան անցուածք պատահմանցս այսոցիկ, եւ եդին ի նոյն վանս սրբոյ Նախավկային ընդ այլ բազմահաւաք սրբութեանցն՝ որք կան անդէն, որք են բարեխօս վասն ամենայն քրիստոնէից, մանաւանդ պահապանք եւ պարծանք աշխարհիս Հայոց, որք կատարեն զամենայն բժշկութիւնս առ ամենայն նեղեալս, որք դիմեն առ նոսա. որովք փառաւորի անուն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի օրհնելոյն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։