Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք պատմութեանց · 6/7

[ԽԴ]

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ԱՆՄԵՂ ՄԱՆԿԱՆՆ ՆԻԿՕՂԱՅՈՍԻ

Այս երանելի նահատակս Նիկօղայոս էր ի քաղաքէն Տիգրանակերտու, որ այժմ ասի Ամիթ, ծնեալ եւ սնեալ ի նոյն քաղաքին, եւ էր մանուկ տիօք իբրեւ տասն եւ հնգից ամաց, տեսլեամբն գեղեցիկ՝ եւ հասակաւն վայելուչ, զաւակ քրիստոնէից, եւ ազգաւ ի Հայոց։

Եւ յաւուր միում մինչդեռ շրջէր Նիկօղայոս ի մէջ շուկային ըստ հանապազորդ սովորութեան իւրոյ, յայնժամ այր ոմն հաւատովն մահմետական, որոյ այլւի անունն Մահմետ էր, մերձեալ առ Նիկօղայոս ձեռն ածէր զերեսօքն՝ եւ փարէր ախտաւոր ցանկութեամբ՝ որպէս հանապազ տեսանի ունակացեալ առ մահմետականս. իսկ Նիկօղայոս սաստիկ բարկութեամբ դժուարացեալ ընդ այն ի բաց վարէր յինքենէ. եւ էր այլ ոմն այր, որ նա եւս անուամբն Մահմետ էր եւ հաւատովն մահմետական, այս Մահմետ, որ այժմ խաղայր ընդ Նիկօղայոսին, ասաց նմա վասն այնմ Մահմետի, թէ զիա՞րդ է զի ընդ այն Մահմետն առնես զսէր եւ յարակցութիւն, եւ ընդ իս ոչ առնես, եւ Նիկօղայոս ասաց. «Զքո մայրն եւ զնորա մայրն այսպէս առնեմե։ Եւ նոյն ժամայն այս Մահմետս ասաց մերձակայ արանցն, եւ խանութապանացն. «Վասն Աստուծոյ վկայք լերուք՝ զի դուք ձեզէն լուայք, որ հայհոյեաց զօրէնսդիրն մեր զմարգարէն Մահմետե. եւ ժողովեցան բազում մահմետականք իբրեւ զշուն կատաղիք անդր ի վերայ նորա, եւ յափշտակեցին զՆիկօղայոս եւ տարան ի դատարանն առ դատաւորն, եւ ի նոցանէ լինէին ոմանք դատախազք, եւ ոմանք վկայք, եւ ոմանք վրէժխնդիրք, եւ դատապարտէին ի մահ զՆիկօղայոս։

Եհարց դատաւորն ի Նիկօղայոսէ՝ թէ արդարեւ հայհոյեցե՞ր զպատգամաբերն զՄահմետ, ետ զպատասխանի Նիկօղայոս. «Ես ոչ հայհոյեցի, եւ ոչ բան ինչ ասացի պատգամաբերին Մահմետի, այլ այրս այս ախտաւոր ցանկութեամբ խարէր զինեւ ի մէջ մարդկան՝ եւ ամօթով առնէր, զիս, վասն որոյ եւ ես զմայր սորա քֆրեցիե։ Իսկ այս Մահմետս որ խաղայր ընդ Նիկօղայոսի, դատախազ լինէր թէ, զՄահմետ զպատգամաբերն քֆրեաց։ Այլ եւ ասաց. «Ունիմ ահաւասիկ երկու այր վկայե, զոր եւ ածեալ կացոյց զարսն առաջի դատաւորին, միոյն անուն ասէին Պաղալ Ալլահվերտի եւ միւսոյն Հալվաչի Սէիդ, որոց եկեալ առաջի դատաւորին վկայեցին, թէ ՝ մեք լուաք ի դմանէ, որ քֆրեաց Մահմետին։ Ասաց դատաւորն Նիկօղայոսին՝ «Որովհետեւ այդքան մահմետականք ժողովեալ են ի վերայ քո եւ այդու կերպիւ դատապարտեն զքեզ, գիտեմ զի ոչ թողուն զքեզ կենդանի՛ այլ սպանանեն, վասն որոյ լուր բանից իմոց եւ լեր մուսուրման՝ զի զերծցիս ի մահուանէե. եւ Նիկօղայոս ոչ կալաւ յանձին լինել հաւատովն Մահմետի։ Բազում անգամ ասաց դատաւորն. «Տամ քեզ բազում գանձս եւ ստացուածս պատուականս, եւ կին գեղեցիկ, եթէ գաս ի հաւատս Մահմետիե. եւ Նիկօղայոս ասաց. «Ես զլոյս հաւատս իմ ոչ թողում, եւ զուղիղ օրէնս Քրիստոսի Աստուծոյ իմոյ ոչ փոխանակեմ ընդ ձերդ օրինաց, եւ դուք թէ անպարտ սպանանէք զիս՝ դուք գիտէքե։ Իսկ որք վրէժխնդիր մահմետականքն էին հարկէին զդատաւորն առնել սիջիլ մահուան ի վերայ Նիկօղայոսի՝ զի սպանցեն զնա, եւ դատաւորն արար սիջիլ։

Իսկ մահմետականքն, որք իբրեւ զչար գազան ծարաւի են արեանց քրիստոնէից, առին զսիջիլն եւ զՆիկօղայոսն տարան առաջի փաշային, որում անունն էր Մուստաֆայ փաշայ, եւ ծանուցին նմա զամենայն՝ յոլով ամբաստանութեամբ. եւ փաշայն ասաց առ Նիկօղայոս. «Լո՛ւր բանից իմոց եւ դարձիր ի պայծառ հաւատս Մահմետի, որով պայծառացեալ է ամենայն աշխարհ, որպէս եւ տեսանես, եւ ես կարգեմ զքեզ ինձ հանապազորդ առաջակայ սպասաւոր, եւ իբրեւ զորդի ընդունիմ զքեզ, եւ տամ քեզ բազում գանձս եւ պատուական ստացուածս, եւ կին գեղեցիկ զդուստր իշխանաց՝ զորոյ եւ կամիս, եւ պետական իշխանութիւնս, եւ այլ բարութիւնս բազումե։ Եվ պատասխանի Նիկօղայոս. «Ի բարութեանցդ այտի ոչինչ պիտոյ է ինձ ամենեւին, այլ թէ առնես ինձ բարութիւնս, թող ինձ կեալ իմովս հաւատով, եւ թէ ի զուր դատապարտէք զիս եւ սպանանէք՝ դուք գիտէքե։ Բազում անգամ ասաց փաշայն. «Տամ քեզ մեծութիւն, եւ փառս՝ եթէ դառնաս ի քոյդ հաւատոց ի հաւատս Մահմետիե. եւ Նիկօղայոս ոչ դարձաւ։ Իսկ մահմետականքն բազում բանիւ թախանձէին զփաշայն տալ հրաման եւ վճիռ սպանանել զՆիկօղայոս, իբրեւ գիտաց փաշայն թէ ոչ դառնայ Նիկօղայոս, ապա ետ վճիռ եւ հրաման սպանանել զնա։

Յայնժամ ժողովեցան գունդք դահճացն ի վերայ նորա, եւ մերկացուցին զնա ի հանդերձից՝ եւ գլուխ ի բաց եւ բոկոտն, եւ ձեռս ի յետս կապեալ, եւ առեալ տարան զնա ի շրջեցուցանել յամենայն տեղիս քաղաքին, եւ մունետիկն առաջի նորա հրատարակելով գնայր. եւ բերին զնա ի մէջ մեծ մէյդանին, ի տեղին ուր զմահապարտաց զոտս եւ զձեռս խորտակեն ի վերայ վիմին՝ որ կայ հաստատեալ անդ, եւ անդ եւս բազում անգամ ասացին դահիճքն. «Դարձիր ի քոյդ հաւատոց ի հաւատս Մահմետի՝ եւ մի եւս յամառիր, զի ահաւասիկ այժմ խորտակեմք զձեռս քո եւ զոտսդե. սոյնպէս եւ այլ մահմետականքն ասէին, եւ Նիկօղայոս ոչ ումեք հաւանեցաւ բնաւ։ Եւ յայնմ պահու յերիցանց քաղաքին Մարտիրոս անուամբ ոմն քահանայ եդեալ հաղորդ ի մէջ արմաւոյ եւ բերեալ ետ ցՆիկօղայոս, զոր առեալ ճաշակեաց, եւ ի տեսանելն զայն դահճացն, աղմկեցան, եւ սկսան հարցումն առնել. թէ զինչ էր այն, զոր երէցն ետ ցՆիկօղայոս, եւ երէցն փութով խոյս տուեալ փախեաւ ի տեղւոջէն՝ եւ փրկեցաւ։ Իսկ դահճացն ի բազում անգամ ասելն ցՆիկօղայոս թէ ե՛կ, դարձիր յօրէնս Մահմետի, եւ փրկիր ի մահուանէ. իբրեւ ոչ դարձաւ, ապա ասացին դահիճքն ցՆիկօղայոս. «Որովհետեւ ոչ լսես մեզ՝ եւ ոչ հաւանիս մտանել յօրէնս Մահմետի, արդ՝ տարածեա՛ զձեռս քո ի վերայ վիմիդ զի խորտակեսցուքե։ Եւ երանելին Նիկօղայոս ինքն իւրովի տարածեաց զերկոսին ձեռսն ի վերայ վիմին, եւ դահիճքն հարին կացնաւ եւ խորտակեցին զբազուկս երկոցունց ձեռացն, եւ ապա խնդրեցին զոտսն, եւ նա տարածեաց, եւ դահիճքն խորտակեցին զոլոքս երկոցունց ոտիցն։ Եկաց Նիկօղայոս այնպէս խորտակեալ անդամօք յայնմ աւուր անդէն ի մէջ թէատրոնին անկեալ, եւ յերկրորդումն աւուր մատուցեալ քրիստոնէիցն առ փաշայն եւ առ դատաւորն, եւ խնդրեցին տալ հրաման բառնալոյ զնա անտի եւ տանել ի տունն իւրեանց, եւ նոքա ետուն հրաման, եւ եկեալ քրիստոնէից բարձեալ զնա տարան ի տունն իւրեանց, եւ մնաց կենդանի Նիկօղայոս յետ խորտակելոյ զձեռսն եւ զոտսն աւուրս երիս, եւ ապա աւանդեաց զսուրբ հոգին իւր իբրեւ զխունկ անոյշ ի ձեռս Աստուծոյ։

Եւ ի գիշերին այնմիկ Տէրն Քրիստոս փառաւորեաց զնա երկնային լուսովն, որ էջ ի վերայ նորա, զոր քրիստոնեայքն ամենեքեան, որք անդր էին ժողովեալք, ակներեւ տեսին ամենեքեան եւ ուրախացան մեծաւ խնդութեամբ եւ ցնծութեամբ փառաւորէին զԱստուած, այլ եւ ինքն սուրբն Նիկօղայոս մինչ կենդանի էր պատմեաց թէ՝ ի ժամուն յորում խորտակեցին զձեռս իմ եւ զոտս, տեսի զի լոյս պայծառ շողացեալ յերկնից իջեալ եմուտ ի բերանս իմ։ Եւ յետ մահուան սրբոյն, ի վաղիւ անդր ժողովեցան բազմութիւնք քրիստոնէից բարձեալ զնահատակն Քրիստոսի սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ եւ տարան ի դիրս գերեզմանացն Հայոց, եւ անդ ի կարգս սուրբ նահատակացն հանգուցին ի գերեզմանի. եւ այժմ ցաւագարք եւ հիւանդք գնան ի սուրբ գերեզման նորա, եւ գտանեն զառողջութիւն իւրաքանչիւր ցաւոց՝ աղօթիւք սուրբ նահատակին Նիկօղայոսի եւ շնորհօքն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ որում փառք յաւիտեանս. ամէն։ Եւ եղեւ կատարումն նահատակութեան սրբոյն Նիկօղայոսի ի թուականութեան Հայոց ՌՂԱ. յապրիլ ամսոյ տասն հինգ, ի թագաւորութեան ազգին Օսմանցւոց սուլթան Իբրահիմին, որ նստէր ի մեծ քաղաքն Ստամբօլ, եւ ի կաթուղիկոսութեան բարձրագահ աթոռոյն սրբոյ Էջմիածնի տէր Փիլիպպոսի պատուական հայրապետի։

Այլեւ մինչ կենդանի էր սուրբն Նիկօղայոս, պատահեցաւ անդ ի Յամիթ քաղաքի վարդապետ ոմն, զորոյ զանունն ոչ գտաք. որոյ եկեալ առ սուրբն Նիկօղայոս, եւ կալեալ զջախջախեալ աջն նորա համբուրեաց, եւ խնդրեաց ի նմանէ թէ սուրբ աջ քո զայս շնորհեա ինձ, զի ես հանդերձեալ եմ եկեղեցի շինել, եւ դնեմ ի հիմն եկեղեցւոյն այնմիկ զսուրբ աջս, եւ սուրբն Նիկօղայոս յօժարութեամբ ետ. քանզի ասաց. «Արդէն իսկ կտրեա եւ ա՛ռ ի քեզե, եւ մինչ կենդանի էր ոչ կտրեցին՝ այլ յետ մահուանն կտրեցին, եւ վարդապետն յինքն էառ զսուրբ աջն Նիկօղայոսի մեծաւ փափագանօք եւ տարեալ եդ ի հիմն եկեղեցւոյն, զոր շինեաց։ Այլ եւ զվէմն զայն եւս յորոյ վերայ խորտակեցին զձեռս եւ զոտս սրբոյն Նիկօղայոսի, զայն եւս գողացաւ վարդապետն եւ տարեալ եդ ի հիմն եկեղեցւոյն՝ զոր շինեաց, որով փառաւորի անուն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։

[ԽԵ]

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՂ ՎԿԱՅԻՆ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ՍՐԲՈՅՆ ԽԱՉԱՏՐՈՅ

Այս երանելի նահատակս Խաչատուր էր ի քաղաքէն Տիգրանակերտու՝ որ այժմ ասի Ամիթ, ծնեալ եւ սնեալ ի նմին քաղաքի, եւ էր ինքն յազգէն Հայոց, եւ կային սմա ծնողք եւ եղբարք եւ այլ ընտանիք բազումք. եւ էր ինքն իբրեւ ամաց քսանից՝ աւելի կամ պակաս, գեղեցկատես եւ վայելչահասակ. այլ եւ էր յոյժ աղօթասէր եւ ունկնդիր գրոց ընթերցման, զոր ինչ եւ կարդան քահանայքն յեկեղեցիս՝ Աւետարան եւ Ճաշու գիրք, եւ մանաւանդ թէ Յայսմաւուրք եւ պատմութիւնք վկայից, եւ յամենայն աւուր անպակաս էր նա յեկեղեցւոյն եւ յաղօթից իւրաքանչիւր կարգեալ ժամս. եւ մերձ ատենին՝ ուր ընթեռնուն զամենայն գիրս, կալեալ էր իւր ի տեղի աղօթից, եւ յորժամ ընթեռնուին զպատմութիւն նահատակութեան վկայից, իբրեւ զյորդառատ աղբիւր բղխէին արտասուքն յաչացն, եւ ցանկայր ինքն մեծաւ յօժարութեամբ նահատակակից լինիլ սրբոց վկայիցն. եւ հանապազ ի տան իւրեանց իւրոց ընտանեաց, եւ արտաքոյ ընդ իւրոց յարակից ընկերացն ասէր թէ, ես ոչ կամիմ իմով բնական մահուամբ մեռանիլ, այլ կամիմ նահատակիլ, եւ ի վերայ իմոյս ճշմարիտ հաւատոյս մեռանիլ։ Եւ էր սա աշակերտեալ առն ումեմն քրիստոնէի որ ունէր արուեստս չլնկարութեան, որ շինէ կոպղայք եւ այլ այսպիսի մանր իրք, եւ հանապազ ընդ իւրում վարպետին նստեալ ի խանութն ի մէջ շուկային գործէին զարուեստն իւրեանց, եւ էր խանութ սոցա մերձ մեծ մզկիթն՝ զոր Ջումայ մաչիթ ասեն։

Եւ յաւուր միում ի մէջ խանութին ասաց Խաչատուրն ընդ իւրում վարպետին թէ, աւասիկ իջեալ ի խանութէս գնամ, բայց կարծեմ թէ այլ ոչ եւս գամ ի խանութս. եւ ոմանք ասացին թէ ասաց Խաչատուրն. «Յայսմ գիշերի տեսիլ երազոյ երեւեցաւ ինձ, եւ հրամայեցաւ ինձ նահատակութիւն, եւ երթամ ես ի նահատակիլ, վասն այն ասեմ, թէ ոչ եւս դառնամ ի խանութսե։ Ապա յետ այսց բանից իջեալ ի խանութէն գնաց ի Մեծ մաչիթի բակն, եւ կացեալ առ ընթեր ջրոյն լուանայր զձեռն ջրովն՝ որ հեղանէր ի բարձր տեղւոջէն. եւ յայնմ ժամու եկեալ այր ոմն մահմետական, որ էր ինքն ամիր եւ կանաչագլուխ, հայհոյեաց զԽաչատուրն եւ ասաց. «Ի բաց գնա ի տեղւոջէդ, զի եւ ես լուացայցե, եւ Խաչատուրն հայհոյեաց զնա եւ զկանաչն նորա. եւ ի խօսիլ սոցա երկոցունց ընդ միմեանս, ժողովեցան բազում մահմետականք ի վերայ նոցա, եւ յափշտակեցին զԽաչատուրն եւ տարան առ դատաւորն, եւ սկսան ոմանք դատախազ լինել՝ եւ ոմանք վկայք, եւ ոմանք վրէժխնդիրք, եւ դատապարտէին ի մահ զԽաչատուր։ Եւ ի մէջ դատարանին խօսեցաւ դատաւորն ընդ Խաչատրոյն եւ ասաց. «Որդեակ, դու մանուկ ես, եւ նորոգ երիտասարդ, խնայեա ի մանկութիւն քո, եւ փրկեա զանձն քո. քանզի այսքան մահմետականք՝ որ ժողովեալ են ի վերայ քո, ոչ թողուն զքեզ մնալ կենդանի, այլ հաւանեա բանից իմոց, դարձիր ի ձեր մոլար օրինացն, եւ եմուտ ի հաւատս Մահմետի, որ բարի է եւ երանելի, որպէս եւ տեսանես, զամենայն մահմետականս, որք բարգաւաճեալք են բարեկեցիկ կենդանութեամբ՝ եւ հզօրացեալք են թագաւորութեամբ, եւ ժառանգողք են աստի կենցաս եւ հանդերձելոյնե։ Իսկ երանելի Խաչատուր ետ պատասխանի եւ ասաց՝ «Մոլար օրէն ձեր օրէնքն է, որպէս եւ է մարգարէն եւ պատգամաբերն ձեր սուտ մարգարէ, իսկ մեր օրէնս ճշմարիտ է եւ քրիստոսադիր, որպէս եւ ինքն Քրիստոս ճշմարիտ է՝ որում դուք եւս վկայէք, եւ ես զՔրիստոս Աստուածն իմ ոչ ուրանամ, եւ զլոյս հաւատս իմ ոչ թողում, եւ սուտ օրինաց ձերոց ոչ հաւանիմ, եթէ թողուք զիս եւ եթէ սպանանէք, եւ թէ իբրեւ զՆասիմի քերթէք զիս՝ ես ի հաւատոյս իմոյ ոչ դառնամե. եւ դատաւորն բազում բանս խօսեցաւ ընդ նմա, եւ բազում բարութիւնս խոստացաւ տալ նմա՝ գանձս եւ ստացուածս, եւ կին, եւ պետական իշխանութիւնս, եւ Խաչատուրն բնաւ ոչ հաւանեցաւ։ Եւ ոմանք ի մահմետականացն գնացեալ առ մուֆթին ծանուցին, թէ այր, որ զպատգամաբերն զՄահմետ եւ զնորին հաւատն հայհոյէ՝ զի՞նչ պարտ է նմա առնել, եւ մուֆթին ետ ֆաթվայ. «Որովհետեւ զպատգամաբերն զՄահմետ, եւ զնորին հաւատն հայհոյեաց, եւ ինքն ասաց, թէ իբրեւ զՆասիմի քերթէք զիս, յիմոյս հաւատոյս ոչ դառնամ, պարտ է զնա քերթելե։ Եւ զայս ֆաթվայս առեալ մահմետականացն բերին առ ղադին, եւ սիջիլ արարին. եւ ապա առեալ զԽաչատուրն տարան առ փաշայն եւ ծանուցին նմա զամենայն։ Իսկ փաշայն իբրեւ ետես զվայելուչ մանկութիւն Խաչատրոյ, բազում խանդաղատական բանիւք խօսեցաւ ընդ նմա եւ ասաց. «Տամ քեզ բազում գանձս, եւ զպատուական ստացուածս՝ եւ պետական իշխանութիւնս. եւ կին գեղեցիկ դուստր իշխանաց, որում եւ դու հաւանիցիս. եթէ դառնաս ի քոյդ հաւատոյ եւ ընդունիս զհաւատս Մահմետի, լինիս այսքան բարեաց տէր՝ նաեւ զանձն քո փրկես ի մահուանէե։ Իսկ երանելին Խաչատուր ետ պատասխանի. «Զայդ ամենայն բարիքդ, զոր խոստացար տալ ինձ՝ սուտ է եւ ընդունայն. քանզի անցաւոր է. նա եւ հաւատն ձեր սուտ է՝ զի սուտ մարգարէի է կարգեալ, իսկ իմս հաւատ ճշմարիտ է՝ եւ սուրբ, զի ի Քրիստոսէ է կարգեալ, որոյ ճշմարտութեան դուք իսկ վկայ էք. ոչ թէ հարեւանցի սպանանէք զիս, այլ թէ կենդանւոյն քերթէք զիս, ես զՔրիստոս Աստուածն իմ եւ զնորին ճշմարիտ հաւատն ոչ ուրանամե։ Ասաց փաշայն «Գուցէ բանդագուշակեալ եւ ի խելաց թափեալ իցէ. տարեալ պահեցէք, զի թերեւս ի խելս եւ զգօնութիւնս գայցէե. եւ տարեալ պահեցին ժամս երկու. եւ մահմետականքն ամենեքեան առ նա եկեալ աւաղէին, եւ խնայէին, եւ ասէին. «Մի կորուսաներ զվայելուչ մանկութիւն քոե. եւ նա ոչ հաւանեցաւ բանից նոցա։ Դարձեալ կոչեաց փաշայն զԽաչատուրն առաջի իւր, եւ քան զառաջին բարութիւնս աւելի խոստացաւ տալ նմա, միայն թէ ուրանայ զքրիստոսական հաւատն, եւ դաւանի զմահմետական հաւատն, եւ Խաչատուր ոչ ուրացաւ. ապա այնուհետեւ փաշայն ետ հրաման եւ վճիռ սպանանել զնա։

Յայնժամ եկեալ դահճացն իբրեւ զգազան արիւնախանձ պատեցան շուրջ զնովաւ, եւ մերկացուցին զնա ի զգեստուցն եւ կապեցին ձեռս ի յետս. եւ առեալ տանէին ի տեղի սպանման, եւ մունետիկն՝ որ է ջառչի, հրատարակելով գնայր առաջի նորա։ Եւ ժողովեցան ի վերայ նորա բազմութիւնք մահմետականաց իբրեւ զաւազ ծովու անթուելի, որ ոչ բաւէր վայրն տանիլ զնոսա. եւ իբրեւ զգազան կատաղի կրճտէին զատամունս իւրեանց ի վերայ նորա. հարկանէին, կռփահարէին, եւ ընդ քարշս տանէին, եւ այնպիսի հանին զնա ի միջին բերդէն, եւ իբրեւ ելին ի դրանէ բերդին, անդէն առաջի դրան միջին բերդին, որում Նոր դուռն ասեն, ասաց սուրբն Խաչատուր դահճացն թէ, քերթեցէք զիս վասն հաւատոյ իմոյ եւ սիրոյ զոր ունիմ առ Քրիստոս Աստուածն իմ։ Յայնժամ անօրէն եւ մարդադէմ գազան դահիճքն պատառեցին զմորթ մարմնոյ նորա յաջոյ ուսէն մինչեւ ցձախոյ ուսն. եւ քերթեցին զկաշին թիկանցն եւ իջուցին մինչեւ ցքամակն, եւ շրջեցին զկաշին ի վերայ միջացն, այլ եւ յառաջուստ կողմանէ քերթեցին զմորթ լանջացն մինչ ի ներքոյ ստեանցն, եւ շրջեցին զմորթն ի վերայ փորին, եւ ապա տարեալ շրջեցուցանէին ի մէջ քաղաքին ի շուկայս եւ ի պողոտայս, եւ ի փողոցս եւ ի հրապարակս, եւ ի տեսիլ զարմանալի գործոյն ամենայն ոք ճեպով ընթանայր, այր եւ կին՝ ծեր եւ տղայ, միանգամայն եւ տնարգել աղջկունք, եւ ամենայն տեսողաց մարմինքն սոսկացեալ սարսռէին։ Իսկ տեսիլ կերպարանաց սրբոյն Խաչատրոյ զուարթ էր եւ պայծառ, իբրեւ զհրեշտակի Աստուծոյ, եւ ոչինչ կասիւր յայնքան տանջանացն։ Այլ եւ ինքն Խաչատուր յառաջագոյն ուսեալ էր բազում Նասիմի խաղեր, զոր Նասիմին ինքն ասացեալ է ի վերայ իւրում նահատակութեանն եւ ի վերայ անօրէնութեան Քրիստոսի աստուածաբանութիւն, զայն խաղերն արդէն այժմ այս Խաչատուրս ի վերայ իւրում քերթուելոյն բարձրաձայն եղանակաւ երէր եւ շրջէր ի մէջ քաղաքին յամենայն տեղիս, ուր եւ տարան զնա դահիճքն։ Իբրեւ աւարտեցաւ շրջեցուցանելն, ապա ածին զնա դահիճքն ի մէջ մեծ մէյդանին, ի տեղին՝ յորում զմահապարտաց զձեռս եւ զոտսն խորտակեն. եւ մահմետականքն պահէ ի պահ առաւել եւս ժողովէին եւ բազմանային. այլ եւ քրիստոնեայք եւս բազումք եկին, եւ ժողովեցան ի տեղին՝ եւ տեսանէին զայն։ Խօսեցան դահիճքն ընդ Խաչատրոյն թէ մի՛ եւս յամառիր եւ դիմանար հրամանաց իշխանաց՝ դարձիր յօրէնս մեր, եւ փրկեա զանձն քո ի մահուանէ, զի տակաւին գոյ քեզ հնար կելոյ եւ դեղօք բժշկելոյ. սոյնպէս եւ այլ մահմետականքն, եւ իշխանք ասէին, թէ գոնեա բան մի միայն ասա ի դաւանութենէ մերոյս հաւատոյ, եւ այն բաւական է մեզ առնել զպատճառ՝ եւ այնու ապրեցուցանել զքեզ. այլ եւ ոմանք ի մոլլաներացն ասէին ցԽաչատուր. «Թէպէտ եւ մեռանիս, եւ կորուսանես զմանկութիւն քո եւ զրկիս յայսմ կենացս, այլ զի մի՛ եւ զհոգի քո մեռուսցես, եւ յայնմ կենաց եւս զրկիցիս. արդ՝ ի զրաւ քոյոյ կենացդ տուր դաւանութիւն հաւատոյն Մահմետի. զի կեցցէ հոգի քո, եւ ժառանգեսցէ զանանց կեանսնե։ Եւ սուրբն Խաչատուր բնաւ ոչ ումեք հաւանեցաւ, այլ իւրաքանչիւրոց ըստ պատշաճին տայր պատասխանի, եւ անշարժ կայր ի վերայ հաւատոյս քրիստոնէութեան, եւ համարձակ եւ անխափան զՔրիստոս Աստուած դաւանէր։

Եւ յառաջ ժամանակաւ հաստատեալ էին ի մէջ մէյդանին վէմ մի՝ յորոյ վերայ խորտակէին զձեռս եւ զոտս մահապարտաց, ասացին դահիճքն ցԽաչատուր. «Որովհետեւ յամառիս՝ եւ ոչ լսես մեզ, արդ՝ տարածեա զձեռսդ քո ի վերայ վեմիդ զի խորտակեսցուքե. եւ նա յօժար կամօք իւրովք տարածեաց զձեռսն ի վերայ վիմին, եւ դահիճքն հարին կացնաւ եւ խորտակեցին զբազուկսն երկոցունց ձեռացն. ապա խնդրեցին զոտսն, եւ նա տարածեաց զերկոսին ոտսն, եւ դահիճքն խորտակեցին զոլոքս երկոցունց ոտացն. եւ սուրբ արիւն նորա՝ որ յորդառատ հեղանէր յանձնէն, թաթաւեալ էր զամենայն մարմինն, եւ թացեալ էր զվայրն ամենայն, այնուհետեւ ոչ եւս կարաց նստիլ, այլ անկեալ պարզեցաւ ընդ երեսս գետնոյն։ Իսկ քրիստոնեայք, որք շրջապատեալ հայէին աղիողորմ ողբօք եւ արեան արտասուօք լային, սոյնպէս եւ մահմետականք բազում լային արտասուօք՝ եւ հայհոյէին զօրէնս եւ զառաջնորդս եւ զիշխանս եւ զդատաւորս իւրեանց եւ ամենեքեան սոսկացեալք զարմացեալք ապուշ մնային. եւ հարցանէին ցմիմեանս թէ արդեօք իցէ՞ ումեք ի ձէնջ տեսեալ այսպիսի գործ. քանզի յոյժ սարսռելի էր տեսիլ գործոյն։ Եւ այնուհետեւ սուրբն Խաչատուր յոյժ նուաղեցաւ ի սաստիկ եւ ի կարծրագոյն տանջանացն. եւ տապէր, եւ պապակէր ի ծարաւոյ. վասն որոյ աղաչեաց զարսն, որ շուրջն կային, եւ խնդրեաց ի նոցանէ ջուր, եւ գթացեալ առ նա ոմանց գնացեալ բերին նմա ջուր խեցեաւ ամանոյ ինչ՝ եւ այնու խեցեաւն էարբ զջուրն. այլ եւ աղաչեաց սուրբն Խաչատուր զմերձ կացեալ քրիստոնեայսն գնալ առ քահանայս եւ բերել ինքեան հաղորդ, եւ քահանայքն վասն երկիւղի մահմետականաց ինքեանք ոչ եկին, այլ զհաղորդն եդին ի մէջ հացի, եւ ետուն ցքրիստոնեայսն՝ եւ նոքա բերեալ ետուն ցԽաչատուր, եւ նա առեալ ճաշակեաց զհացն հաղորդաւն եւ գոհացաւ զԱստուծոյ, եւ այնպիսի խողխողեալ անդամօք անկեալ կայր ի մէջ թէատրոնին մինչ ի նսեմանալ երեկոյին։ Իսկ Բաղիշեցի Խաչատուր վարդապետն, եւ Բալուեցի Սամուէլ աբեղայն ի նսեմանալ երեկոյին եկին առ սուրբն Խաչատուր, եւ ի վերայ սրբոյ մարմնոյն անկեալ կսկծագին այրմամբ լային եւ համբուրէին զսուրբ գլուխն նորա, եւ արգահատեալ մխիթարէին զնա յուսադրական բանիւք՝ եւ հաստատէին ի հաւատս։ Ասաց սուրբն Խաչատուր ցԽաչատուր վարդապետն. «Գիտես իսկ, զի ոչ ունիմ ձեռն որով կալեալ զսուրբ աջն քո համբուրեմ. վասն որոյ խնդրեմ ի քէն մատո՛ զսուրբ աջդ քո ի շրթունս իմ, զի համբուրեցիցե, եւ վարդապետն մատոյց զաջն իւր ի սուրբ շրթունս Խաչատրոյ. որ համբուրեաց փափագանօք, այլ եւ ասաց սուրբն Խաչատուր առ վարդապետն. «Խնդրեմ ի քէն աղօթել վասն իմե. պատասխանեաց վարդապետն. «Որդեակ, մեք թէպէտ ունիմք զկարգ եւ զաստիճան քահանայութեան, այլ մեղաւոր եմք եւ պարտական առաջի Աստուծոյ. իսկ դու շնորհօքն Քրիստոսի եւ քոյով նահատակութեամբդ գտեր ողորմութիւն ի Տեառնէ եւ բացեր քեզ զճանապարհ արքայութեան Աստուծոյ, եւ ունիս համարձակութիւն առաջի Քրիստոսի, վասն որոյ դու բարեխօսեա վասն մերե. եւ վասն երկիւղի մահմետականացն ոչ կարացին յոլով ժամս կալ առ նա, այլ առին զաղօթս սրբոյն եւ փութանակի դարձան ի տեղիս իւրեանց։

Եւ մնաց սուրբն Խաչատուր այնպէս խողխողեալ մարմնով կենդանի, մինչ որ էանց մէջ գիշերոյն, եւ ապա աւանդեաց զսուրբ հոգին իւր առ Աստուած որպէս խունկ անոյշ։ Եւ յետ աւանդելոյ հոգւոյն սրբոյ, փառաւորեաց զնա Տէրն Քրիստոս, զի լոյս պայծառ էջ յերկնից ի վերայ նորա, եւ եկաց յօգուտ ժամս. զոր եւ տեսին զօրականքն, որ մերձն կային եւ պահէին զնա. այլ եւ խանութպանք յոլովք, որք մերձ էին եւ արթունք. այլ եւ արքն՝ որք ի մէջ մէյդանին ի վերայ տախտակացն ննջեալք էին, զի ամառնային էր ժամանակն, ամենեքեան տեսանէին զլոյսն, եւ փառաւորէին զԱստուած, եւ երանի տային սրբոյն Խաչատրոյ, եւ եկայէին վասն հաւատոյս քրիստոնէութեան ճշմարիտ գոլ, որոյ վասն այսպիսի նշան յերկնից երեւեցաւ. եւ ի ծագել լուսոյ առաւօտուն ընդ ամենայն տեղիս հռչակեցաւ համբաւս այս եւ որք լսէին, փառաւորէին զԱստուած։ Իսկ ի լուսանալ աւուրն քրիստոնեայքն մատեան առ ղադին՝ եւ առ փաշայն, եւ խնդրեցին հրաման տալ թաղել զսուրբն. եւ նոքա ետուն հրաման, այլեւ տասն եւ հինգ ղուռուշ էառ սուպաշին, եւ ապա քահանայ մի եւ ութն աշխարհական եկին եւ բարձին զմարմին սրբոյ նահատակին ի վերայ դագաղի եւ տարան ի գերեզմանատունս Հայոց. ուր ժողովեցան անբաւ բազմութիւնք քրիստոնէից, ոչ միայն Հայք՝ այլ եւ Հոռոմք, եւ Ասորիք եւ Եաղուբիք, այլ եւ յոլովք մահմետականք ոմանք ի զբօսնուլ, եւ ոմանք ի զննել. եւ քրիստոնեայք ամենեքեան ջերմեռանդ փափագանօք համբուրէին զսուրբն, որ եւ պահեցին զնա մինչեւ ցվերջին աւուրն վասն համբուրելոյ ժողովրդոցն, զի գրեթէ ոչ էր մնացեալ ժողովուրդ ի քաղաքին, որ ոչ էր եկեալ ի թաղումն սրբոյն, որք ողբային զինքեանս եւ երանէին զսուրբն, եւ մխիթարէին զծնողս նորա, եւ մեծաւ փառօք թաղեցին զսուրբն ի կարգս նահատակացն։ Իսկ ի գիշերին յայնմիկ միւսանգամ Տէրն Քրիստոս փառաւորեաց զնահատակն իւր, զի միւսանգամ լոյս պայծառ էջ յերկնից ի վերայ սրբոյ գերեզմանի, նորա, զոր տեսին պահնորդ քրիստոնեայքն, որք վասն խորամանկելոյ մահմետականացն զգուշացան գերեզմանին զի մի նենգեսցեն. այլ եւ բազում արք քրիստոնէից որք վասն սիրոյ սրբոյն մնացին զգիշերն զայն անդէն ի գերեզմանատունսն, տեսին զլոյսն, եւ յառաւօտին եկեալ պատմէին ամենեցուն։ Եւ արդէն իսկ բժշկութիւնք բազում կատարին ի սրբոյ գերեզմանէ նորա ի վերայ ցաւագարաց՝ եւ հիւանդաց, որք հաւատով դիմեն առ նա. այլ եւ խեցին այն, որով ջուր էարբ սուրբն Խաչատուր՝ բժշկութիւն կատարէ, զի հիւանդաց որոց վերայ հեղուն ջուր խեցեաւն այնմիկ, գտանեն առողջութիւն աղօթիւք սրբոյ Խաչատրոյն, եւ շնորհօքն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. որում փառք յաւիտեանս ամէն։

Այլ եւ շնորհքն աստուածային վասն պատուոյ եւ սիրոյ նահատակին իւրոյ սրբոյն Խաչատրոյ՝ արար այսպիսի խնամս ի վերայ ժողովրդեան իւրոյ քրիստոնէից, զի յաւուր թաղման սրբոյն՝ մահմետականք՝ որք եկեալ էին անդ ի գերեզմանատունսն, ոմանք ի նոցանէ. չարացան եւ նախանձաբեկք եղեն ընդ փառաւոր թաղումն սրբոյն Խաչատրոյ, եւ գնացին առ փաշայն եւ չարախօսք եղեն զքրիստոնէիցս, թէ ժողովեցան քրիստոնեայքն ամենեքեան ի վերայ սպանելոյն այնորիկ, եւ իբրեւ զվկայ եւ զնահատակ բազմախումբ հանդիսիւ եւ մեծաւ փառօք թաղեցին զնա, եւ այնու ցուցանեն զիւրեանց հաւատն ճշմարիտ գոլ, եւ զմեր հաւատս սուտ։ Վասն որոյ հրամայեաց փաշայն, թէ զգոյշ կացցեն զօրականք յանցս ճանապարհաց, զի ի վաղուեան աւուրն՝ յորժամ գնասցեն քրիստոնեայք ի գերեզման սպանելոյն վասն այգահող կատարելոյ, յայնժամ զամենեսեան կալեալ եւ բերեալ արասցեն ի կալանս, զի ես դատապարտեալ զնոսա տուգանեցից. եւ զայս չարախօսութիւնս եւ զխորամանկութեան խորհուրդս ոչ գիտէին բնաւ քրիստոնեայքն, այլ Աստուած փրկեաց զժողովուրդն իւր սուղ ինչ պատճառաւ։ Զի յայնմ աւուր այր մի փաշալու, եւ այր մի քաղաքացի սպահի պատուաւոր կռուեցան ընդ իրեարս, եւ որք քաղաքացի սպահիք եւ երկիչարիք էին զինուորական դասք, քամահանս ինքեանց համարեալ զայն՝ վրէժխնդիրք եղեն, եւ կանգնեցան ի կռիւ ընդ փաշային, եւ արգելեալ փակեցին զփաշայն զօրօքն իւրովք ի մէջ միջին բերդին շաբաթ մի. եւ փաշայն եւ քաղաքացիքն այնու խռովութեամբն պատաղեալք եղեն, եւ քրիստոնեայքն ազատեցան բարեխօսութեամբ սրբոյն Խաչատրոյ եւ ողորմութեամբն Աստուծոյ բարերարին։ Եւ եղեւ նահատակութիւն սրբոյն Խաչատրոյ ի թուականութեանս Հայոց ՌՃԱ. յՕգոստոս ամսոյ Ի. ի կաթուղիկոսութեան տեառն Փիլիպպոսի որ ի բարձրագահ աթոռն ի սուրբ Էջմիածին, եւ ի թագաւորութեան Օսմանցւոց սուլթան Մահմետին, որ նստէր ի Կոստանդնուպօլիս մեծ քաղաքին։ Եւ արդ խնդրեսցուք մեք հաւատացեալքս, զի զամենայն քրիստոնեայս ազատեսցէ ի մարդադէմ գազանաց եւ յանիրաւաց, բարեխօսութեամբ սրբոց իւրոց Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս. որում փառք յաւիտեանս. ամէն։

[ԽԶ]

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ՍԻՐՈՒՆ ԱՆՈՒԱՄԲ ՔՐԻՍՏՈՆԷԻՆ

Այր ոմն՝ որում անունն էր Սիրուն, եւ էր սա յաշխարհէն Վասպուրականի ի գաւառէն Գնունեաց՝ որ այժմ ասի Ամուկ, ի գեղջէն՝ որ կոչի Ալիւր. եւ էր ինքն ազգաւ Հայ եւ հաւատով քրիստոնեայ. եւ քրիստոնէից զաւակ, ունէր մայր եւ եղբայր, որք մուծին զնա ի կարգ աշխարհի, եւ ածին նմա կին. եւ վասն մարմնաւոր կարեաց իւրոց այրս այս Սիրուն յարեցաւ առ այլազգի մահմետական ոմն, առնոյր ի նմանէ վարձս, եւ ծառայէր նմա պաշտականութեամբ վասն վարձուն։ Եւ եղեւ յաւուրս գարնայնոյ, զի տէրն Սիրունին առաքեաց զնա ի քաղաքն Խլաթ, զի բերցէ միրգ վասն ընտանեաց իւրոց առ ի ուտել. եւ նա գնացեալ էառ կեռաս եբարձ ձիոյն, եւ եբեր ի Վան քաղաք, եւ մինչդեռ ի մէջ քաղաքին Վանայ քարշէր զձին բեռամբն ի մէջ պողոտային, եկին ժողովեցան ի վերայ նորա մանկունք մահմետականաց, եւ իւրաքանչիւր ոք ընթացեալ յափշտակէր կեռաս ի բեռանէ անտի, իսկ Սիրուն ոչ թողոյր յափշտակեալ, այլ հալածէր զմանկունսն. եւ ոմն ի մահմետականաց մանկանցն առեալ բռնաքար եւ եհար զՍիրուն քարիւն. իսկ Սիրուն առեալ զքարն ձգեաց առ ձգողն, եւ դիպեցաւ քարն ի գլուխ աղային եւ վիրաւորեաց, եւ այնու պատճառաւ անկաւ մանուկն ի մահիճս եւ հիւանդացաւ յամիսս երկու, եւ յետոյ սատակեցաւ տղայն ի պատճառէ վիրացն։ Իսկ տէրն Սիրունին փախոյց զՍիրունն, զի թերեւս փրկեսցի ի ձեռաց մահմետականաց, իսկ Սիրունն գնաց ի գիւղն իւր յԱլիւր ի տուն իւր։

Իսկ Ալիւր գեղջ շահնէքն՝ որք էին մահմետականք, ըմբռնեցին զՍիրուն եւ արարին ի կալանս. իսկ քրիստոնեայք գեղջն յոլով կաշառս ետուն շահնոցն, զի թողցեն զՍիրուն, եւ նոքա ոչ թողին, այլ զգացուցին ընտանեաց սատակեալ մանկանն, եւ նոքա լեալ վրէժխնդիր արեան մեռելոյն՝ գնացին առ փաշայն, առին զօրականս եւ առաքեցին զկնի Սիրունին, որոց գնացեալ ածին զՍիրունն ի քաղաքն Վան առ փաշայն։ Իսկ փաշայն առաքեաց առ դատաւորն եւ առ մուֆթին, եւ եհարց թէ զի՞նչ հրամայեն օրէնքն Մահմետի վասն առնս այսորիկ, մահապա՞րտ գոլ եւ մեռանիլ, թէ անպարտ գոլ եւ ազատիլ. եւ նոքա ոչ համարեցան զՍիրունն մահապարտ, այլ անպարտ եւ ազատ, վասն որոյ եւ փաշայն ոչ սպան զՍիրունն։

Բայց սուխտէք քաղաքին, որք ծարաւիք են արեան քրիստոնէից, ոչ անսացին փաշային եւ ղադուն եւ մուֆթոյն, այլ գումարեալք ի միասին երկու եւ երեք հարիւր սուխտայք եւ գրոհ տուեալ ժողովեցան ի վերայ անպարտ երիտասարդ Սիրունին, ամենեքեան մերկացուցեալ զսուրս իւրեանց ի վերայ Սիրունին թուր եւ խանջալ, մեծաբան խրոխտանօք ահացուցանէին զնա թէ դարձիր ի հաւատս Մահմետի եւ տաճկացիր, ապա թէ ոչ սրախողխող եւ քարկոծ լեալ մեռանիս ի ձեռաց մերոց։ Այլ եւ բերին բարակ պարան, եւ նովաւ ամրագոյն պատեցին զերկոսին բազուկսն ուսոցն մինչեւ ցթաթք ձեռացն սաստիկ պնդութեամբ, եւ ի սաստիկ պնդութենէն պայթեալ հերձան բերան եղնգացն, յորոց հոսեալ արիւնն հեղանէր ի ձեռացն. այլ եւ զբազմագոյն տեսակս տանջանաց ածին ի վերայ նորա, հարկանել եւ կառափնատել եւ ընդ քարշս տանել եւ անսուաղ պահել ի կալանս, եւ ամենեքեան իբր զկատաղի գազան զատամունս ի վերայ կրճտել, եւ իւրաքանչիւր ոք զսուր իւր ի վերայ նոցա շողացուցանել, եւ ասել թէ տաճկացիր, ոչ միայն փրկիս ի մահուանէ, այլ եւ բազում արդիւնս եւ բարութիւնս հատուցանեմք քեզ։ Իսկ Սիրունն ոչ հաւանէր ասելով. «Զլոյս հաւատս իմ ոչ թողում, եւ խաւար օրինաց ձերոց ոչ հաւանիմե։ Այլ եւ մայրն եւ եղբայրն եւ այլք բարեկամք նորա հանապազ ասէին նմա լալով, թէ այժմ վասն փրկելոյ զանձն քո առ երեսս դաւանեա զնոցա դաւանութիւնն, եւ յետոյ գնասցես յայլ յաշխարհս եւ յիշխանութիւնս քրիստոնէից, եւ անդ պաշտեսցես համարձակ զքրիստոնէական հաւատն քո։ Եւ թէպէտ բազում աղաչեցին, սակայն նա ոչ էառ յանձն ասելով, թէ առօրեայ մահս՝ որ արդ հասեալ ի վերայ իմ, նաեւ անդէն ուր եւ լինիմ պատահելոց է ինձ, եւ վասն սուղ ինչ ամաց կենացս զիա՞րդ կորուսից զհաւատս իմ, եւ եղէց դատապարտեալ յԱստուծոյ։ Եւ ինքն Սիրուն ուրախ էր եւ բերկրեալ սրտիւ վասն իւրոյ խոստովանութեանն եւ նահատակութեան, եւ վկայ էր գոյն երեսացն, որ օր յաւուր առաւել պայծառանայր տեսիլ երեսացն եւ դիմացն։

Իսկ մարդադէմ գազանք սուխտայքն յաւուրս քսան կապեալ զձեռս ի յետս գլուխ ի բաց շրջեցուցանէին ի մէջ քաղաքին Վանայ, զի փաշայն եւ ղադին եւ մուֆթին ոչ տային հրաման սպանանելոյ. եւ վասն քինու նոցին միակամ եղեալ սուխտայիցն ամենեցուն՝ յաւուրս երիս արգելեալ խափանեցին զկանչելն, զոր ի գլխոյ մինարային կանչեն ի ժամ աղօթիցն իւրեանց, ասելով թէ, խանգարեալ խափանեցաւ, եւ յերկիր սուզաւ հաւատս մահմետական, զի անհաւատ Հայ զմուսուրման սպանեալ է։ Եւ ըստ հանապազորդ սովորութեան, զոր կապեալ շրջեցուցանէին զՍիրուն, բերեալ հասուցին ի նալբանդնոցի շուկայն, եւ անդէն ի սուխտայիցն ոմն չարագոյն, որ ի ձեռին իւրում ունէր մերկ զխանջալն, ուժգին բախմամբ եհար ի թուլակուշտն Սիրունին, եւ նա անկաւ ի վերայ երեսացն. եւ այլ ոմն սուխտայ առեալ ծանր վէմ մի եզարկ ի վերայ գլխոյ Սիրունին եւ ջարդեաց զգլուխն, եւ ի բաց ցնդեցաւ ուղեղ գլխոյն, եւ այնու էառ Սիրուն զվախճան կենաց, եւ մեռաւ։ Ապա եդին պարան յոտսն, եւ քարշեցին տարան արտաքոյ քաղաքին ի տեղին ուր զմահապարտսն սպանանեն, եւ անդէն զմեռեալ մարմինն քարկոծեցին, այնքան՝ մինչ որ ծածկեցաւ ի քարանցն, եւ ապա թողեալ ի բաց գնացին արեանարբու գազան սուխտէքն։

Եւ ի նմին գիշերի Տէրն Քրիստոս փառաւորեաց զնա լուսովն երկնային, որ էջ ի վերայ նորա, զոր ոչ միայն քրիստոնեայք, այլ եւ յոլով մահմետականք տեսին՝ եւ առ ամենեսին պատմէին. մինչեւ եհաս համբաւն առ նորին սպանող սուխտայսն, յորոց ոմանք եկեալ հաւաստեաւ տեսին՝ եւ գնացեալ պատմեցին այլոցն. եւ նոքա առաքեցին ի սպասաւորաց իւրեանց արս, որոց եկեալ գտին զմարմինն շանց մեռելոց, եւ բերեալ արկին ի վերայ սրբոյ մարմնոյ Սիրունին, զի թերեւս ամփոփեսցի լոյսն, այլ լոյսն ոչ ամփոփեցաւ մինչեւ ցլուսանալ տունջեան՝ շնորհօքն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Իսկ ի վաղուեան աւուրն մատուցեալ քրիստոնէիցն առ փաշայն եւ առ ղադին խնդրեցին հրաման թաղելոյ, որոց հրամանաւ եկին քրիստոնեայքն եւ բարձեալ տարան ի դիրս հասարակաց քրիստոնէից, եւ անդ թաղեցին զՍիրուն անուն խոստովանողն հաւատոյս քրիստոնէութեան։ Եւ եղեւ նահատակութիւն Սիրունիս ի ՌՃԴ. թուականիս մերոյ, յամսեանն օգոստոսի, որ օր հինգն էր ամսոյն, ի կաթուղիկոսութեան տեառն Յակոբայ, որ ի գերագահ աթոռն ի սուրբ Էջմիածին, եւ ի թագաւորութեան Օսմանցւոց սուլթան Մահմատին, որ նստէր ի Կոստանդնուպօլիս մեծ քաղաքին։ Իսկ վէմն այն՝ որով ջարդեցին զգլուխ սրբոյ Սիրունին, այժմ լուանան եւ ի վերայ հիւանդաց հեղուն զջուրն, եւ հիւանդն առողջանայ շնորհօքն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։

[ԽԷ]

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ՄԽԻԹԱՐ ԱՆՈՒԱՄԲ ՔՐԻՍՏՈՆԷԻՆ

Այր ոմն Մխիթար անուամբ քրիստոնեայ՝ որ էր ի քաղաքէն Վանայ եւ յազգէն Հայոց, քրիստոնեայ ծնողաց զաւակ, եւ էր այրս այս Մխիթար երեւելի ի մէջ քաղաքին Վանայ առաջի փաշային, եւ ղադոյն եւ Ենկիչար աղասոյն եւ այլոց իշխանացն ամենեցուն, վասն զի կարի ձիավարէր եւ զինախաղաց եւ ուժնդակ, այլ եւ խելօք կորովի, եւ խօսիւք քաջաբան, վասն որոյ ամենայն ենկիչարիքն եւ սպահիքն եւ յոլովք յիշխանացն նմա բարեկամք էին։

Եւ եղեւ զի ասացեալ Մխիթարս յաւուրս միում ընդ իւրոց յարակից արանց նստեալ ի տան իւրում քնարիւք եւ երաժշտական նուագարանօք գինի ըմպեալ ուրախանային, եւ ի լուր երաժշտական եղանակին ժողովեալ յոլով տղայք մահմետականաց ի դուրս եւ յերդիս եւ ի վերայ որմոց զբօսնուին։ Իսկ հայրն Միխթարայ եկեալ առ տղայսն ի բաց վարէր ի տեղւոջէն, եւ ոմանք ի տղայոցն հակառակեալ հարին զնա, եւ նա գնացեալ ի տուն պատմեաց՝ թէ տղայքն հարին զիս. յայնժամ Մխիթար ըստ արիական քաջութեան իւրոյ շարժեալ ի ցասումն բարկութեան՝ ելեալ ի տանէն մերկ ունելով զխանջալն ի ձեռին իւրում, եւ սկսաւ հետամուտ լինել զկնի մանկանցն, եւ հալածելով հայհոյութեամբ անարգէր զհաւատս եւ զօրէնս մահմետականաց։ Եւ ի նմին ժամու այր ոմն մահմետական անունն Հաջի Էիբ, որ էր մերձակայ դրացի Մխիթարին, տեսանէր, եւ լսէր զհայհոյանս եւ զանարգանս, զոր տայր Մխիթար մահմետական մանկանցն, ասաց մեղադրանօք առ Մխիթար. «Լռեա՛ ի հայհոյանացդ, զի անպատեհ է զայդքան հայհոյանս ասել մարդկանց, որք են մահմետականք հաւատովե։ Իսկ Մխիթար թողեալ զմանկունսն, եւ սկսաւ հետամուտ լինել զկնի Հաջի Էիբին եւ հալածելով հայհոյէր, եւ ի հալածելն պատահեցաւ անդէն եղբայր Ղուլլար աղասոյն, եւ նա եւս մեղադրանօք ասաց Մխիթարին. «Մի՛ առներ զայդպիսի անպատեհ գործդե. իսկ Մխիթար դարձեալ ի նա, եւ սկսաւ բարկութեամբ զնա եւս հայհոյել։

Իսկ որ Հաջի Էիբն էր գնացեալ առ սուխտայսն եւ ամբաստան լինելով զՄխիթարէն, սկսաւ վշտագին սրտիւ պատմել նոցա զբանս եւ զգործս Մխիթարի, յայնժամ ժողովեալ բազում սուխտայք ի միասին եղեն վրէժխնդիրք անարգանացն հաւատոյ Մահմետի, գնացեալ ծանուցին փաշային, եւ առին ի նմանէ զզօրականս եւ եկեալ կալեալ կապեցին զՄխիթարն եւ տարան ի բանտն փաշային, եւ արարին բանտարգել։ Իսկ Վանայ վերին բերդի ենիչարիքն՝ որք էին բարեկամք Մխիթարին, անտեղեակք էին այսոցիկ, եւ յորժամ լուան թէ կալան զՄխիթար եւ արկին ի բանտ, յայնժամ յիսուն ենկիչարի եւ երկու շօրվաջի եկեալ ի դուրս հանին ի բանտէն զՄխիթար եւ առեալ տարան ի վերին բերդն ի մէջ իւրեանց, եւ անդ պահեցին աւուրս երկուս, իբրեւ տեսին թէ հանդարտեցան սուխտայքն՝ եւ այլ մահմետականքն, եւ ոչինչ ասեն զՄխիթարէն, թողին զնա, որ գնաց ի տուն իւր։

Իսկ անօրէն սուխտայքն վերստին ժողովեցան՝ եւ գնացեալ կալան զՄխիթար, կապեցին եւ տարան առ փաշայն, եւ փաշայն առաքեաց առ մուֆթին եւ առ ղադին էհարց, թէ զինչ հրամայեն օրէնքն Մահմետի վասն առնս այսմիկ սպանանիլ թէ ոչ, եւ նոքա ոչ ետուն զհրաման սպանման. վասն որոյ եւ փաշայն ոչ սպան, այլ հրամայեաց թողուլ ազատ։ Իսկ որ սուխտէքն էին ոչ թողին, այլ կապեալ զձեռսն ի յետս եւ գլուխ ի բաց եւ բոկոտն, այսր եւ անդր շրջեցուցանէին ի դրունս իշխանաց, հարկանէին, կառափնատէին, թքանէին, եւ պէսպէս կերպիւ տանջէին, եւ ասէին. «Ուրացի՛ր զհաւատն քո՝ եւ պաշտեա զմեր հաւատս, ապա թէ ոչ սրախողխողեալ եւ քարակոծ լեալ մեռանիս ի ձեռաց մերոցե։ Զայսպիսի բանս ասելով մերկացուցանելով զսուր իւրեանց, զոր ի ձեռսն ունէին, խաղացուցանէին ի վերայ նորա։ Իսկ որ Մխիթարն էր յամենայն տեղիս ուր եւ շրջեցուցին զնա բարձրաձայն եւ համարձակ առաջի ամենեցուն հայհոյէր զՄահմետ՝ եւ զնորին հաւատն, եւ զօրէնսն. եւ բազում բանիւք անարգէր, ոչ թէ զմի օր՝ այլ յամենայն աւուր, եւ արիութեամբ սրտի իւրոյ ասէր. «Վասն սնոտի եւ դուզնաքեայ մահուան միթէ երկուցեալ ի ձէնջ ուրանա՞մ զհաւատն իմ ճշմարիտ, եւ զՏէր Աստուածն իմ զՔրիստոս։ Այլ եւ ամենայն բարեկամք Մխիթարին եւ ծնողքն եւ յարակիցք երիտասարդքն եկեալ առ նա մաղթելով ասէին թէ, առ ի հաճել զկամս սուխտայիցն առ երեսս եւ առ ժամուս ասա՛ բան ինչ, եւ յետոյ գնացեալ յայլ աշխարհ պաշտեսցես զհաւատն քոե։ Իսկ Մխիթար ամենեւին ոչ հաւանեցաւ բանից նոցա, այլ արիական սրտիւ, եւ պայծառ դիմօք եւ համարձակ դաւանէր զՔրիստոս Աստուած առաջի սուխտայիցն՝ եւ անարգէր զօրէնս Մահմետի։ Այլ եւ փաշայն եւ Ենկիչար աղասին առաքեցին առ Մխիթար եւ խոստացան տալ նմա բազում գանձս եւ ստացուածս. եւ պատուական ձիս եւ զէնս, եւ պետական իշխանութիւնս. զի թերեւս ասասցէ զբան ինչ ի հաճուկս սուխտայիցն, եւ զերծուսցէ զանձն իւր ի մահուանէ. քանզի կարի յօժար կամօք խնայէին ի նա վասն արիագոյն եւ զարմանալի քաջութեան նորա, եւ Մխիթար ոչ հաճեցաւ ի բանս նոցա վասն քրիստոսական հաւատոցն։ Իսկ սուխտէքն հանապազօր այսր եւ անդր ի դրունս իշխանացն շրջեցուցանէին, քանզի փաշայն, եւ ղադին, եւ մուֆթին ոչ ետուն հրաման սպանանելոյ, որոյ վասն զայրացան սուխտէքն, եւ զամենայն մաչիթաց կանչելն արգելին, զոր ի ժամ աղօթից իւրեանց ելեալ ի գլուխ մինարային կանչեն. զայս կանչելս յաւուրս երիս խափանէին ասելով. «Հաւատն Մահմետի խանգարեալ խափանեցաւ՝ եւ յերկիր սուզաւ, զի այր անհաւատ զհաւատն մարգարէին Մահմետի յայտնի եւ համարձակ հայհոյէրե։

Եւ յաւուր միում մինչդեռ շրջեցուցանէին ի պողոտայս քաղաքին, ոմն չարագոյն ի սուխտոցն, որ եւ մերկ ի ձեռին ունէր զխանջալն, ուժգին բախմամբ եզարկ ի թիկնամէջն Մխիթարին, եւ թռուցեալ ցայթեցաւ արիւնն ընդ երեսս որմոյն՝ որ մերձ էր, յորմէ բախմանէ անկաւ Մխիթար ի վերայ երեսացն, եւ միւս եւս սուխտայիցն դիմեալ ի վերայ՝ սրախողխող արարեալ ծակոտեցին զնա՝ եւ անդէն մեռաւ։ Եւ ապա եդին զպարան յոտս նորա եւ քարշեալ տարան արտաքս ի քաղաքէն ի տեղին, յորում զամենայն մահապարտսն սպանանեն, եւ անդէն ժողովեալ բազում մահմետականաց քարկոծեցին զմեռեալ մարմինն, այնքան, զի ի ներքոյ քարանցն ծածկեալ անյայտ եղեւ մարմինն եւ ապա թողեալ ի բաց գնացին արիւնարբու եւ մարդադէմ գազան սուխտէքն։

Իսկ ի նմին գիշերի գիշերապահ ենիչարիքն, որ ի վերին բերդին էին, տեսանէին զի լոյս մեծ փայլատակեալ եւ ճառագայթեալ կայր ի վերայ նորա, որոց ընդ լուսանալ առաւօտուն եկեալ ի մէջ քաղաքին ամենեցուն պատմէին զտեսիլն զայն, եւ յերկրորդումն աւուր մատուցեալ քրիստոնեայքն առ փաշայն, եւ առ ղադին խնդրեցին հրաման թաղելոյ զսուրբն, եւ նոքա ետուն հրաման. վասն որոյ գումարեալ ամենայն եկեղեցւոյ քահանայք եւ ժողովուրդք բազմախուռն հանդիսիւ, բարձին զպատուական մարմին նորա, եւ տարեալ ի դիրս Հայոց, ի կարգս քրիստոնէից թաղեցին զնա սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ ի փառս Քրիստոսի պսակողին զնա։ Եւ եղեւ նահատակութիւն սորա ի թուականիս մերում ՌՃԵ. ի Նոյեմբեր ամսոյ ԺԲ. ի կաթուղիկոսութեան մեծափառ Աթոռոյն սրբոյ Էջմիածնի տեառն Յակովբայ, եւ ի թագաւորութեան Օսմանցւոց սուլթան Մահմետին, որ նստի ի Կոստանդնուպօլիս մեծ քաղաքին։ Արդ՝ խնդրեսցուք ի Քրիստոսէ, զի բարեխօսութեամբ սրբոց իւրոց ողորմեսցի ամենայն քրիստոնէից եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

[ԽԸ]

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՎԱՍՆ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ԱՒԵՏԻՍ ԱՆՈՒԱՄԲ ՔՐԻՍՏՈՆԷԻՆ

Այր ոմն ազգաւ Հայ եւ հաւատովն քրիստոնեայ, որում անունն էր Աւետիս, եւ էր յերկրէն Ոստանայ, եւ վասն կարեաց աղքատութեան իւրեանց ամենայն ընտանեօք իւրեանց, ելեալ գնացին յերկիրն Բարմայ, որ այժմ ասի Ախբակ. եւ բնակեցան ի գիւղն Բաբլասան։ Եւ այրս այս Աւետիս վասն մարմնաւոր կարեաց իւրոց յարեցաւ առ քուրդ իշխան ոմն, որում անունն էր Բաքդար աղայ, որ էր իշխան բերդին, որ Լօռիքան կոչեն, եւ եկաց Աւետիս ի սպասաւորութիւն Բաքդար աղայ իշխանին ամս երկուս։

Եւ եղեւ զի ոմանք ի ծառայից Բաքդար աղային, որք էին հաւատով մահմետականք եւ ազգաւ քուրդ, եւ ծառայակիցք Աւետսի, նախանձեալ ընդ նմա, յաւուր միում կացին առաջի Բաքդար աղային ասելով զԱւետսէ, թէ մեք բազում անգամ լուաք ի դմանէ, զի ասէր. «Դառնամ ի քրիստոնէական հաւատոցս՝ եւ լինիմ մահմետական հաւատովե, կարի ճշդիւ լինէին վրէժխնդիրք. եւ ստիպէին զպարոնն դարձուցանել զԱւետիսն ի քրիստոսական հաւատոցն։ Իսկ իշխանն Բաքդար աղայ եհարց յԱւետսէն վասն ճշմարտութեան իրացն, եւ լուաւ պատասխանի, թէ ոչ ուրանամ զքրիստոսական հաւատս իմ, այլ դոքա զուր ասեն ի վերայ իմ զբանդ զայդ։ Վասն որոյ ոչ լուաւ Բաքդար աղայն վկայութեանց իւրոց ծառայիցն, այլ սաստեաց իւրոց ծառայիցն լսել, եւ ներեաց Աւետիսն ասելով. «Թոյլ տուք դմա կեալ ի հաւատս իւրե։ Եւ թէպէտ Բաքդար աղայն սաստեաց չարախօսացն, զի խանգարեսցի բանն, սակայն ոչ խանգարեցաւ, այլ օր յաւուր առաւել ճարակեցաւ բանն մինչեւ եհաս առ մեծ իշխանն Խոսրով փաշայ։

Եւ էր Խոսրով փաշայ եղբայր Եզդիշէր մեծ պարոնին՝ եւ տէր աշխարհին, եւ իշխան ի վերայ Բաքդար աղային, զոր եւ վկայքն չար կալեալ զԱւետիսն տարան առաջի Խոսրով փաշային, որ բնակէր ի բերդին՝ որ կոչի Փիզան, եւ զնոյն վկայութիւն վկայեցին առաջի նորա։ Եհարց Խոսրով փաշայ զԱւետիսն վասն իրացն ճշմարտութեան, եւ նա դաւանեաց զքրիստոսական հաւատն, եւ Խոսրով փաշայ հրամայեաց ունիլ զնա ի կալանս. եւ զկնի աւուրց բերեալ առաջի իւր եհարց զնա, եւ եգիտ հաստատուն ի հաւատս Քրիստոսի, դաւանելով զինքն քրիստոնեայ։ Եւ ասէր ի պատասխանիսն իւր թէ, զիա՞րդ մարթ է ինձ թողուլ զլոյս եւ գնալ զհետ խաւարի, զի Քրիստոս ինքն լոյս է, սոյնպէս եւ հաւատն՝ որ առ ի նա. իսկ առաջնորդն ձեր՝ զոր մարգարէ ասէք, ինքն պատրիչ է եւ խաբեբայ, եւ ամենայն բանք իւր սուտ են։ Այնուհետեւ կամեցան նախ ողոքական բանիւք եւ հնարիւք՝ որսալ զնա. զի ասաց Խոսրով փաշայ. «Տամ քեզ զպարոնութիւն եւ զգիւղ, եւ զդուստր իշխանի, որում եւ դու հաւանիսե, եւ բերեալ զպատուական երիվարն իւր ամենայն ոսկիակազմ սարուքն եւ կացոյց առաջի նորա, եւ ասաց. «Ընդ իս հանապազ պահելով փառաւոր, եւ մեծապատիւ իշխան ունիմ զքեզ եթէ հաւանեսցիս իմոց բանիցե, եւ Աւետիս ոչ հաւանեցաւ։

Ապա կոչեաց Խոսրով փաշայն զառաջնորդս ընդունայն օրինաց իւրեանց, հարցանէր ցնոսա թէ, զիա՞րդ հրամայեն օրէնքն գրոց ձերոց վասն առնս այսորիկ, որոց պատասխանի արարեալ՝ թէ ասացեալ բանքն, որ զդմանէ իրաւասցի, եւ հաստատեսցի վկայիւք, անհնարին է կեալ դմա, եթէ ոչ հաւատովն Մահմետի, եւ կամ թէ անպատճառ մեռանիլ։ Եւ առ այս բան նախկին սուտ վկայքն եկեալ անդէն առաջի նոցա եւս վկայեցին զառաջին սուտ վկայութիւնն իւրեանց, եւ Խոսրով փաշայն բազում անգամ առաջի իւր բերեալ զԱւետիսն եւ զնոյն բանն հրամայեաց նմա, թէ ուրացի՛ր զքրիստոնէական հաւատն քո, եւ ընկալ զմահմետական հաւատն, եւ ես զոր բարիս եւ խոստացեալ եմ առաւելաբար տամ քեզ. եւ Աւետիս ոչ ուրացաւ զքրիստոսական հաւատն իւր։ Իսկ Խոսրով փաշայն իբրեւ ետես թէ Աւետիս պինդ կայ ի հաւատն քրիստոսական, եւ ոչ կամի դառնալ ի նմանէ, վասն որոյ հրամայեաց արձակել ի կապանաց եւ թողուլ ի կամս իւր՝ կեալ հաւատովն Քրիստոսի։ Իսկ կարդացողք օրինացն Մահմետի մօլլայք եւ մուդառիսք ժողովեցան առ Խոսրով փաշայն, եւ ի բանից գրոց իւրեանց խօսէին ընդ նմա թէ, պարտական ես դու բռնութեամբ ածել զնա ի ճշմարիտ հաւատս մեր, եւ թէ ոչ հաւանեսցի սպանանել, եւ Խոսրով փաշայն թօթափելով զօձիսն իւր ասաց. «Անպարտ եմ ես յարենէ առնդ այնմիկ, եւ անմասն յայդմ դատաստանաց, եթէ լսէք բանից իմոց, թողէ՛ք զդա, զի անպարտ է. եւ թէ ոչ թողուք դուք գիտէքե։

Իսկ մօլլայք եւ մուդառիսք ամենեքեան գումարեալք ի վերայ Աւետսին, յափշտակեցին եւ տարան զնա ի մէջ իւրեանց, եւ սկսան զարդարել զնա ազնիւ եւ պատուական հանդերձիւ եւ անուշահամ կերակրօք եւ ըմպելեօք, եւ ախորժ բանիւք զուարճացուցանել զնա, եւ զամենայն խոստացեալն Խոսրով փաշային եւ կրկնակի տալ նմա խոստացան, եւ Աւետիս ոչ դարձաւ ի քրիստոսական հաւատոյն, այնուհետեւ իբրեւ տեսին թէ ոչ դարձաւ Աւետիս, սկսան չարչարել զնա պէս պէս օրինակաւ. եւ մանաւանդ զի ի պարանոցէն մինչեւ ցոտսն զամենայն փափուկ տեղիս մարմնոյն ծակոտեցին ծայրիւ սրոյ, յորոյ մարմինն ոչ մնաց ձեռնաչափ տեղի մի անծակ, յորոյ յարենէն ներկեցաւ ամենայն մարմինն եւ զգեստ անձինն, որ զտեսողաց մարմինսն սոսկացուցանէր։ Իսկ Խոսրով փաշայն միւսանգամ խնդրեաց զԱւետիսն, իբրեւ ածին զնա առաջի նորա, տեսեալ զնա այնպիսի արիւնաթաթաւ մարմնով, սոսկացեալ զարմացաւ, եւ սաստիկ բարկութեամբ մեղադիր եղեւ մօլլայիցն. եւ յայնժամ եւս հրամայեաց թողուլ զԱւետիսն կեալ ի հաւատս իւր, իսկ արիւնարբու մօլլայքն ոչ թողին։ Այլ առեալ տարան ի մէջ մէյդանին արտաքոյ բերդին, եւ անդ եւս բազում անգամ ստիպեցին զնա ասելով. «Ուրացիր զքո հաւատն եւ ընկալ զմեր հաւատն, ապա թէ ոչ հատանեմք զգլուխ քոե. եւ Աւետիս ոչ հաւանեցաւ եւ ոչ ուրացաւ. վասն որոյ սրով հատին զգլուխ երանեալ առն Աւետսի. եւ ի ժամ նահատակութեան իւրոյ Աւետիս զերեսն իւր դէմ ընդ արեւելս ունէր. եւ չարեաց արբանեակ մօլլայքն բռնութեամբ դարձուցանէին զդէմս նորա ի կողմն հարաւոյ, եւ սուրբն ոչ անսաց նոցա, այլ ուղղեաց զդէմս իւր ընդ արեւելս, եւ այնպէս կատարեցաւ ի վերայ քրիստոսական հաւատոյ՝ դաւանելով զՔրիստոս Աստուած ճշմարիտ։

Եւ ի գիշերին յայնմիկ Տէր Քրիստոս փառաւորեաց զվկայսն իւր նշանաւ երկնային լուսոյ, որ էջ ի վերայ նորա, որում եղեն ականատեսք ամենեքեան բնակիչք Փիզանայ բերդին, եւ որք շուրջ զնովաւ էին, այլ եւ ինքն Խոսրով փաշայ՝ որ ի բարձրաւանդակէ տան իւրոյ հայեցեալ տեսանէր զսիւնաձեւ ճառագայթեալ լոյսն ի վերայ նորա. այլ եւ սպանող մօլլայքն. վասն որոյ սպանող մօլլայք փութացեալ բարձին անտի զմարմինն Աւետսին, եւ տարան յայլ իմն տեղի ի տան ուրումն պահեցին մինչեւ լուսացաւ օրն, եւ ապա կոչեցին զեղբայր Աւետսին, որում անունն էր Թաբառուկ, հրամայեցին նմա բառնալ զմարմին Աւետսին եւ տանել թաղել։ Որոյ ժողովեալ արս քրիստոնեայս, քահանայս եւ աշխարհականս՝ բարձեալ զնահատակն տարան ի գիւղն, զոր անուանեն Առակ, եւ անդ հանգուցին զնա ի դիրս տապանին սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ եւ երգօք հոգեւորօք։ Եւ եղեւ կատարումն նահատակութեան երանելի առնս Աւետիս ի թուականութեանս մերում ՌՃԵ. յամսեանն մարտի Ի. ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ օրհնելոյն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

[ԽԹ]

ՅԱՂԱԳՍ ՍՔԱՆՉԵԼԵԱՑՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ, ՈՐ ԵՂԵՒ Ի ՎԵՐԱՅ ԱՌՆ ՈՒՄԵՄՆ, ՈՐ Ի ԺԱՄ ՄԱՀՈՒԱՆ ԻՒՐՈՅ ՈՒՐԱՑԱՒ

Ի ժամանակս յետինս՝ յամս թագաւորութեան Պարսից արքային մեծ եւ առաջին Շահաբասին, ի Նախչուան քաղաքի, որում քաղաքի իշխան էր Մախսուտ սուլթանն. եղեւ սքանչելիքն Աստուծոյ ի վերայ առն ումեմն քրիստոնէի, որոյ զանունն ասէին Ղարաչօրակ։ Եւ էր այրս այս հաւատովն քրիստոնեայ, եւ քրիստոնեայ ծնողաց զաւակ, բայց էր ինքն ծոյլ եւ պղերգ յօրինացն Աստուծոյ, եւ հեռացեալ յամենայն կարգաց եւ կրօնից քրիստոնէութեան, ոչ երթայր ի ժամատեղ եւ յաղօթս, ոչ խոստովանէր՝ եւ ոչ հաղորդէր, ոչ խոկայր թէ մահկանացու է եւ մեռանելոց, ոչ յիշէր զհատուցումն ըստ գործոց, որպէս եւ պատմեն աստուածային գիրք. այլ էր հեռացեալ յամենայն պատուիրանացն Աստուծոյ, եւ զամենայն աւուրս կենաց իւրոց շրջէր ի կրպակս եւ ի շուկայս, ի փողոցս, եւ ի հրապարակս, ի դրունս այլազգեաց եւ իշխանաց վաճառել ինչս. քանզի արուեստ իւր ստացեալ էր դալալութիւն, որ այլոց ինչս առեալ վաճառէ այլոց, եւ այսպէս մնաց նա զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց. քանզի ասեն պատմողքն՝ որք ականատեսք են գործոյս թէ, մինչ ի վաթսուն ամն եհաս նա, աւելի եւ կամ պակաս։

Եւ եղեւ զի հիւանդացաւ այրս այս Ղարաչօրակ զհիւանդութիւն մահու, եւ կոչեցին առ նա քահանայ՝ որ խոստովանեցոյց զնա, բայց վասն զի գիտէր քահանայն զանուղղայ վարս նորա եւ զմոլար կենցաղավարութիւն նորա. եւ յաղագս փրկութեան հոգւոյ նորա ասէ ցնա քահանայն. «Եղբայր, դու ինքնին գիտես զկեանս քո՝ զի ծոյլ եւ պղերգ անցուցեր, եւ ոչ երբէք յիշեցեր զօրս զայս, թէ մահ կամ դատաստան կայ քո առաջի. արդ՝ եկեալ այսօր եհաս քեզ, խնդրեմ ի քէն լուիցես ինձ, եւ սակաւ ինչ ապաշխարանք յանձն առցես, որպէս պահս եւ աղօթս, եւ եթէ մեռցիս այսու հիւանդութեամբս, Աստուած ինքն թողութիւն շնորհելոց է քեզ, զի խոնարհեցար կամօք քովք, եւ զապաշխարութիւն յանձն առեր, նաեւ վարձս բարեաց ընդունիս դու յԱստուծոյ, ապա եթէ ողջասցիս, եւ ելցես ի հիւանդութենէ անտի, յայնժամ կատարեսցես զուխտեալ ապաշխարանս քո, եւ ես հաւատամ յԱստուած, որ վասն այս սակաւ ապաշխարանացս՝ զոր յանձն առնուս, տացէ քեզ Աստուած առողջութիւն կատարեալ, զի ելցես ի հիւանդութենէդե։ Զայս ամենայն խօսեցաւ ընդ նմա քահանայն զի թերեւս զղջասցի։

Իսկ նա ոչ միայն ոչ զղջացաւ, այլ եւ մեծագոյն մեղս եւ չարիս գործեաց, քանզի դժուարեալ եւ խոժոռեալ ընդ բանս քահանային. վաղվաղակի կոչեաց առ ինքն զոմանս ի մահմետականաց, եւ ասաց նոցա բերել առ ինքն մօլլայ եւ մուղրի. եւ իբրեւ բերին, յայնժամ ձեռամբ նոցա ուրացաւ զՔրիստոս եւ զհաւատս նորա, եւ եղեւ մահմետական հաւատով եւ դաւանութեամբ, եւ իբրեւ զայս գործեաց ողորմելի եւ թշուառական այրն այն Ղարաչօրակ, ամենեքեան քրիստոնեայք՝ որք էին ի քաղաքին, սուգ անմխիթար զգեցան, ոչ միայն վասն կորստեան նորա, այլ եւ վասն քրիստոսական հաւատոցս, զոր ծաղր եւ այպն արարեալ քամահանօք հայհոյէին մահմետականքն. այլ եւ մահմետականքն ուրախացեալք ի ձայն ցնծութեան հրճուէին, եւ խայտային վասն ուրանալոյ առնն այնմիկ, վասն զի երեւելի ոք էր ուրացողն։ Եւ յետ ուրանալոյ նորա անցին ի վերայ աւուրք չորք՝ մեռաւ ուրացող հիւանդն, եւ ժողովեալ ամենայն բազմութիւն մահմետականաց քաղաքին, ոչ միայն կարդացողք եւ հասարակ մարդիկք, այլ եւ երեւելի եւ անուանի արք եւ իշխանք, եւ զարդարեցին զինքեանս ի զէնս եւ ի զարդս երեւելիս եւ պայծառ հանդերձից, եւ զդագաղ նորա առաւել պճնազարդեալ պաճուճեցին, եւ ի պատիւ նորա արտաքս բերին ալամ եւ բարձրացուցին թուղ աւելի քան զքսան, եւ բազմաշուք եւ երեւելի փառօք տարան ի դիրս մեռելոց իւրեանց, թաղեցին զնա եւ դարձան ի տունս իւրեանց։

Իսկ արդարադատն Աստուած՝ ոչ իսպառ անտես արար զժողովուրդս իւր, եւ զհաւատս քրիստոնէութեան, այլ իսկոյն շարժեալ ի նախանձ արար դատաստան եւ վրէժխնդրութիւն, զի որպէս յետ չորից աւուրց ուրանալոյ իւրոյ. ապա սատակեցաւ Ղարաչօրակ, սոյնպէս եւ յետ չորից աւուրց թաղման իւրոյ, յաւուր միում ընդ մերձենալ երեկոյին տեսին զՂարաչօրակ ուրացողն, զոր թաղեցին մահմետականքն, զի ելեալ էր ի վհէն՝ յորում թաղեալն էր, մերկ եւ խայտառակ, եւ գարշադէմ, եւ այլագունակ, իբրեւ զշուն կատաղի, եւ զպատանն իւր արկեալ ի վերայ ուսոց իւրոց եւ գայր ընդ մէջ քաղաքին, ի շուկայն եւ ի կրպակն շրջէր, եւ որք տեսանէին զահի հարեալ ահաբեկ լինէին, քանզի ամենեքեան ճանաչէին զնա, եւ ի զարհուրելի տեսլենէ նորա ամենայն ոք թողեալ զգործս եւ զխանութս իւրեանց հապճեպ տագնապաւ հազիւ ճողոպրեալք փախչէին ի տեղւոջէն անդառնալի գնացիւք։

Եւ ոմանք յայլազգեացն բանս ինչ արկին ի մէջ հրապարակին, թէ ոչ է սա Ղարաչօրակն, այլ այլ իմն նոր երեւեալ ինչ. յայսմ պատճառէ եւ վասն ստուգելոյ զիրն, միաբանեցան արք տասն եւս աւելի, եւ դիտեալ նկատեցին զժամն՝ յորում Ղարաչօրակն եկն ի շուկայն, յայնժամ միաբանեալ արքն գնացին ի վիհն՝ յորում եդեալ էր Ղարաչօրակն, տեսին զի ոչ էր անդ, եւ այսպէս արարին ոչ միանգամայն, այլ չորս անգամ, որով առաւել ստուգեցաւ թէ, նա է։ Եւ յամենայն աւուր ելանէր ընդ մերձենալ երեկոյին, նոյնպէս զպատանն ի յուսն արկեալ եւ զայր ի շուկայն, եւ մինչ ի լուսանալ առաւօտին շրջէր եւ ընդ լուսանալ առաւօտին դարձեալ գնայր ի դիրն իւր մտանէր. եւ յաւուրս եօթն այսպէս առնէր, յորոյ զարհուրելի տեսլենէն սարսեալ սասանեցաւ քաղաքն ամենայն, եւ ընդ մերձենալ յերեկոյին յորում պահու ժամանէր ժամ գալստեան նորա, թողին ամենեքեան զխանութս եւ զգործս իւրեանց, եւ փախչէին ի տունս իւրեանց. այլ եւ դասք գիշերապահ զինուորացն, որոց հասաս ասեն, նոքա եւս լռեցին ի գիշերի շրջելոյ, քանզի երկնչէին։

Իսկ մահմետականացն զամօթի հարեալք շառագունեալ, կորագլխեալք, կարկեալք, ապշեալք, յերկիր նայէին. ապա խորհրդականքն ի նոցանէ զկնի եօթն աւուրց եկեալք ի միասին խորհուրդ արարին. քանզի ընտրեցին արս արիասիրտս, եւ քաջազօրս, եւ կորովիս աւելի քան զերեսուն եւ վառեցին զնոսա զրահիւք եւ պատերազմական զինուք նետիւք, եւ աշթէիւք, սուսերօք եւ այլ զինուք, եւ պատուիրեցին նոցա սպանանել զՂարաչօրակն եւ կորուսանել եւ պատրաստեալ արքն դէտ ակնկալեալք կային զգուշութեամբ եւ երկիւղիւ տագնապեալք սպասէին գալստեան ուրացող մեռելոյն։ Եւ յերեկոյեան պահուն ի մերձենալ հանապազորդեան ժամուն տեսին զի գայր, եւ պատրաստեալ արքն ընթացան առաջի նորա զի սպանցեն, իսկ նորա ընդ կրունկն դարձեալ, փախուստ առեալ եւ գնացեալ եմուտ ի յորջն, յորմէ ելեալն էր, յորում թաղեցին զնա։ Իսկ զինակիր արանցն հասեալ ի տեղին անդէն խողխողեցին զնա սրով, եւ կտրեցին զգլուխն, տարան յայլ հեռաւոր տեղի եւ կորուսին. եւ այսպիսի օրինակաւ բարձաւ չարն ի միջոյ, եւ ամենայն այլազգիքն սկսան հայհոյել զուրացողն Ղարաչօրակ, եւ վկայէին վասն հաւատոյս քրիստոնէութեան ճշմարիտ գոլոյն։ Եւ զայս ամենայն գործեաց սատանայ, զի խախտեսցէ զհաւատս քրիստոնէութեան. բայց սովաւ առաւել յաստատեցաւ ճշմարիտ հաւատս քրիստոնէութեան, եւ բարձրացաւ անուն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի եւ ամենայն քրիստոնեայք առաւել հաստատեցան ի վերայ հաւատոյս Քրիստոսի, եւ մեծաւ գոհութեամբ փառաւորէին զԱստուած վասն յայտնելոյն զճշմարիտն, որով փառաւորի Աստուած յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

[Ծ]

ՅԱՂԱԳՍ ՄԱՍՆԱԿԱՆ ՀՐԿԻԶՈՒԹԵԱՆ, ՈՐ ԵՂԵՒ Ի ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՕԼԻՍ ՄԵԾ ՔԱՂԱՔԻՆ

Այսմ հրկիզութեան ոչ էաք մեք ականատեսք, քանզի մեք ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին էաք յայնս աւուրսն. այլ յեղբարց մերոց վարդապետաց պատահեցաւ ոմն անդ ի Կոստանդնուպօլիս լինիլ, որոյ անունն յորջորջիւր Ստեփաննոս վարդապետ, տեղեաւ գոլով ի գեղջէն Մեղրւոյ, որ իւրոց կենցաղավարութեանց զիրակութիւն գրեաց առ եղբարս, որք էին յԷջմիածին, յորում քարտիսի եւ Կոստանդնուպօլսի մեծ քաղաքի հրկիզութիւնն էր գրեալ, որում ինքն արդէն էր լեալ ականատես։ Զորոյ զքարտէսն առեալ զնոյն գրեալն նովին շարագրութեամբ անդէն աստ գծագրեցի այսմ պատճառաց վասն՝ նախ՝ զի զառ ձեռն պատրաստ գրեալն ոչ ի դէպ համարեցայ երկրորդել. եւ երկրորդ՝ վասն իմոյս բազմակի աշխատանացս, որով ձանձրացեալ եմ, զի արդէն ի մետասան ամն մտի, որ աշխատիմ ի վերայ այսմ պատմագիրս, վասն զի ի հարիւր թուին սկիզբն արարի գրել, եւ արդ ի հարիւր եւ ի տասն եւ մէկ թիւն մտի, եւ տակաւին աշխատիմ ի վերայ սորա. եւ երրորդ՝ զի ծերացեալ եմ եւ կարի պակասեալ ի զօրութեանց, եւ մահն եկեալ հանապազօր յանդիման իմոյս աչաց կանգնեալ է, եւ գիտեմ թէ ես մեռանիմ եւ այս գիրքս մնայ կիսակատար, կրեալ աշխատանքն իմ ամենայն ընդ վայր կորնչին, զի ոչ ումեք փոյթ է մտանել յաշխատութիւն եւ ի զրաւ հանեալ կատարել, վասն որոյ փութամ, ճեպիմ, զի թերեւս հանից յաւարտ՝ զի մի անկատար մնասցէ, եւ աշխատանքն իմ կորիցէ։ Եւ գրեցելոյն Ստեփաննոս վարդապետին, զոր ի Կոստանդնուպօլսէ առաքեալ էր, այս է սկիզբն, որ զնոյն շարագրութիւն գրեմ։

«Բայց սակայն յաղագս Բիւզանդիոյ իրագործութեանց եւ վշտաբերականաց եղելութեանց, անբերելի տառապանաց, եւ վսերական դիպուածոց, ո՞վ կարէ արտայայտել վիպասանութեամբ ի ձեռն ներտառական քարտիսի ըստ նոյն տեսակի. վասն զի աստուածասաստ էր այն բարկութիւն, եւ ստգտանք մեղանաց ամենայն անձանց ներհակ շարժութեանց։ Վասն որոյ ըստ նախախնամութեան էին հասարակական վճիռ առ ի ենթակային, իբր առ ի զգաստութիւն բոլորին, ապա թէ ոչ եւ զընդհանրականացն շահեսցին պատիժ յերկու կեանս, ըստ տէրունական հրամանի եւ պայմանին, ըստ աւուրց Նոյին գալ. եւ ըստ ապագային առ վախճանականաւ յաւիտենին. ուստի իրք զարհուրականք եւ տեսութիւնք երկիւղալիք, ձայնք սաստկաբեղունք, եւ ճայթմունք յոգնորակք, աղաղակք բազմազանք՝ եւ տարակոյսք անսպառականք։ Այսպէս եւ ըստ այսմ եղանակի արդիս նշանագործեցաւ, որոյ վասն տկարանամ առ այս վիպասանութիւն։ Քանզի յամսեանն Յուլիսի ի քսաներորդի եւ նախկնորդի ըստ Յունական տումարի. եւ ի թուականութեանս Արամազեան վիճակի, հազարերորդի եւ հարիւրերորդի եւ յիններորդի կալուածի՝ յաւուր շաբաթու, յիններորդում պահու պատահի իրս չարաբաստութեան, եւ գործ կսկծալիրս յայսմիկ քաղաքի մեծի։ Զի ի հիւսիսական կողմանէ քաղաքին՝ մերձ առ ծովու նորին լինի հրաձգութեան դիպուած յոյժ յոյժ անընդհատ երեւակայութեամբ ըստ վախճանի նշանի, քանզի սկսեալ ի նորակերտ պալատէն արքայի զառ ի վեր, լայնատարած եւ բազում միջոցաւ եւ սահմանաւ առնու զբորբոքումն վառման հրայրեցութեան, մինչ ի կամարն ջրաբերական, եւ անտի ապա դարձեալ լայնանայ եւ երկարանայ զառ ի վայր մինչ ի նոյն տեղին ուստի սկսաւն, սաստիկ վօռէասական հողմոյն նպաստութեամբ։ Եւ այսպէս յառաջս երկուս բաժանեալ ճարակմամբ եւ սպառմամբ հասանէր մինչեւ ի գագաթ բլրին, ուրանօր ժողովարանք մեծամեծք այլազգեաց կառուցեալք երեւէին, առ արտաքին տեսութիւնս պատշաճագործեալք արժանի գոլ հիացման ըստ նոյն դիտաւորութեան։ Եւ անդուստ հապա իսկոյն եւ կանխագոյն յառաջս երիս բաժանէր, եւ ըստ իւրաքանչիւրոց ծայրից բաժանելոյ փութացեալք լինէին առաջի եղեալս ինքեանց յիրին կատարագործութիւն, ըստ ստիպման եւ բախման յաջողակ հողմոյն. իբր պայմանաւ սահմանաւ եւ տարազու իմն՝ ըստ բանականացն որակութեան։ Քանզի եւ որպէս գրեցաւն ճախր առեալ երկուց եզերաց հանդերձ առ միջոցաւն համանգամայն ի մի վայր կողոպտէին լրապէս տապալմամբ եւ ապականութեամբ ամենայն շինուածոց զկառուցմունս. այսինքն բարձրաբերձ աշտարակաց, եւ ոսկեզօծ պալատաց, գեղեցկադիր սարավանդակաց, եւ յոգնածախակերտ ապարանից եւ տանց։ Եւ զի երկուց ծայրից, որպէս ասացաւն, միոյն իջանելովն ի գագաթէ անտի առ արեւելս կոյս՝ պարառեալ ընդ ծովեզերօքն, եւ անցանելովն ընդ դրունս Մաքսապետականին, եւ Աւաղակոչականին վախճան առեալ առ տունն վանից։ Իսկ ծայրն երկրորդի առ արեւմուտս ճեմեալ սաստիկ ըստ իւրոյն զօրութեան, շառաչմամբ եւ պարփակմամբ ըստ նոյն եղանակի դիմեալ առ աշտարակօքն եօթնակերտեան եւ դոյզն ինչ բացակայութեամբ միջոցին, առ ծովու ստորակայեալ եւ անցեալ ընդ դուռն Նորակոչիկ, հանդերձ միջոցական եզերբն զետեղանան առ ծայրն առաջին։ Այսպէս եւ ըստ այսմ օրինակի վեցից տասանց եւ երից ժամու յամենայն զարդուց իւրոց ունայնացեալ գտաւ մայրաքաղաքն երեւելի ըստ հողմոց այլայլականաց պատահմանց, վօռէասականաց եւ նոտոսաց, փոթորկաց եւ այլոց բազմաց. մինչ զի զքարինս այրեալ բնաւին յաճիւն կացոյց։ Եւ արդ՝ անդ էր տեսանել զտագնապ հասարակաց, զվիշտ բոլորից եւ զկականումն ընդհանրից, անդ էր տեսանել զբախումն կրծից, զաղաղակ բարբառից եւ զարտօսր աչաց։ Անդ էր տեսանել զգալարումն աղեաց, զմորմոք սրտից, եւ զճիչ ձայնից։ Անդ էր տեսանել զանուրաձեւութիւն անձանց, զբեկումն միջաց՝ եւ զթափումն մտաց, զի հուրն ստիպէր, յաւէտ բորբոքէր եւ զարհուրեցուցանէր, ապարանք փլանէին, որոտմունք լինէին, եւ ցոլմունք երեւէին։ Ուստի փարթամք տարակուսէին, ռամիկք յուսահատէին եւ աղքատք վարանէին. վիրաւորք գոչէին, ծնողք սգային, եւ որդիք դառնապէս լային, վասն զի բարձաւ յոյս նոցա, վերացաւ օգնութիւն յինքեանց, եւ մերկացան յամենայն ընչից իւրեանց։ Տի՛ միանգամայն մեկուսացան, ի միմեանց հեռացան՝ եւ անյայտ եղեն. զի քայքայեցան, փեռեկտեցան եւ բաժանեցան, հարք յորդւոց, եւ որդիք ի հարց, մարք ի դստերաց եւ դստերք ի մարց, բարեկամք ի բարեկամաց, եւ սիրելիք ի սիրելեաց իւրեանց. անգիւտ լեալ տակաւին ի միմեանց ըստ տէրունական հրամանի։ Նա եւ ճանաչել ոչ կարէին զմեռեալս իւրեանց ի թաղումն դիականց, զի ըստ երից հազարաց ասացին գոլ արանց մեռելոց, ըստ յայտնի տեսութեանց, ըստ զննողաց հոգաբարձութեանց կարգեցելոց։ Ուստի տրտմութիւնք, ուստի հեծութիւնք, ուստի խռովութիւնք առաւելապէս ներ տարածեցաւ ընդհանուրս. ըստ գրոյն թէ՝ տարեկանք ձեր ի սուգ դարձցին [Տովբ Բ 6, Ամովս Ը 10, Ա Մակ. Ա 39]։ Ահա կատարեցաւ այս ամենայն վասն մեղաց մերոց, ի խրատ եւ ի զգուշութիւն անձանց հաւատացելոց, ի կորուստ եւ ի կործանումն հակակային ծայրից։ Եւ արդ՝ սիրելիք, ոչ անկ. վարկանիմ արկանել ընդ. ոտիւք զայսպիսի իրագործութիւն, այլ մանաւանդ արժանի առնել պատմութեան՝ ապա թէ ոչ, դուք ողջ լերուք ի տէրն ամենի ամէնե։

[ԾԱ]

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՕՍՄԱՆՑՒՈՑ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ. ՕՍՄԱՆ ՕՂԼՈՒ ԿԱՐԳՆ ԱՅՍ Է, ՈՐ ԿՈՉԻ ԽՈՆԴՔԱՐ

Օսման օղլու կարգն եւ սկիզբն, որ ելեալ են եւ բազմացեալ, բազում քաղաքաց եւ գաւառաց տիրեալ եւ թագաւորեալ։ Հայոց թուին ՌՁԱ, ի յՕսմանճուկ գիւղաքաղաքէն, ոմն Օսման անուն մեծատուն ժողովեալ զիւր նմանիսն եւ ելեալ պատերազմեցաւ ընդ իւր բոլորի պարոնայսն, եւ էառ զնոսա. եւ փոքր փոքր մեծացաւ, եւ եղեւ թագաւոր բազում քաղաքաց եւ գաւառաց։ Յետ վախճանելոյ սուլթան Օսմանին, նստաւ յաթոռն որդի նորա երկրորդն սուլթան Օրխանն։ Երրորդն՝ սուլթան Մահմատն։ Չորրորդն՝ սուլթան Մուրատն։ Հինգերորդն՝ Իլտրում Պայազիտն։ Վեցերորդ՝ սուլթան Մուրատն։ Եօթներորդ՝ սուլթան Մահմատն։ Ութերորդ՝ սուլթան Բայազիտն։ Իններորդ՝ սուլթան Սէլիմն։ Տասներորդ՝ սուլթան Սուլէյմանն։ Մետասաներորդ՝ սուլթան Սէլիմն։ Երկոտասաներորդ՝ սուլթան Մուրատն։ Երեքտասաներորդ՝ սուլթան Մահմատն։ Չորեքտասաներորդ՝ սուլթան Ահմատ-ի Ջհանգիրն, տղայ հասակաւ։ Մանրամասն ոչ կարեմ պատմել զհանգամանս սոցա. այլ կարճ ի կարճոյ ասացից։ Յորժամ որ Լանկթամուրն եկեալ է, նա Իլտրում Պայազիտն ի Բուրսայ եդեալ է աթոռն, որ է թախտն։ Յետոյ որդի նորա սուլթան Մուրատն առեալ է զԱտրանայ։ Յետոյ սուլթան Մահմատն առեալ Ստամբօլ ի թուին Հայոց ՋԲ. էառ զՔաֆան եւ զԱղքրման, եւ զՏրապիզօն։ Եւ բազում քաղաքս եւ գաւառս անցեալ սուլթան Մահմատն։ Եւ սուլթան Պայազիտն հասեալ ի սուլթան Սէլիմն ի թուին ՋԿԳ։ Սուլթան Սէլիմն յորժամ թագաւորեաց՝ ել բազում զօրօք գնաց ի վերայ Շահիսմայիլին եւ պատերազմեցաւ ի Չալտրան, եւ ոչ կարաց առնուլ զնա։ Դարձաւ յետ եւ էառ զԿամախ ՋԿԴ. թուին։ ՋԿԵ թուին էառ զԱմիթ։ Եւ յետոյ ՋԿԶ թուին էառ զՄսր բազում բանիւ։ ՋԿԷ թուին առին այլազգիքն ի յԱմիթ զմեծ կաթուղիկէն զսուրբն Թէոդորոս ի Հայոց եւ արարին իւրեանց աղօթանոց։ ՋՀ թուին մեռաւ սուլթան Սէլիմն, նստաւ սուլթան Սուլէյմանն։ ՋՁԴ թուին սուլթան Սուլէյմանն բազում զօրօք ել եւ գնաց ի վերայ Շահթահմազին ի Թարվէզ, եւ ոչ կարաց յաղթել զնա. դարձաւ եւ էառ զԲաբիլոն, որ է Բաղդատ։ Բայց ի ճանապարհին բազում նեղութիւնս կրեաց, քանզի հանդիպեալ եղեն ահագին մեծ գետի մի, որ թուրքի բառիւ Տօղուզօլում ասի, որ է ինն ճիւղ, եւ տարեալ է բազում մարդ եւ շատ խազինայ գետն այն։ ՌԵ թուին բացին զՆոր դուռն Ամթայ, որ հայի ընդ արեւելս, զի առաջին շինողն չորս դուռն էր բացեալ, եւ անցեալ էր բազում ժամանակ ի վերայ, յետ ժամանակաց էառ թուրքի թագաւորն զԱմիթ, ետես, որ մէկ դուռն ի մէջ բերդին էր, ել եւ մուտն խցեալ զնա, որ անուանի Ջրդուռն՝ հրամանաւ թագաւորին։ Ռ թուին նորոգեցաւ յԱմիթ սուրբ Կիրակոս։ ՋՂԹ թուին սուլթան Սուլէյմանն կրկին ել բազում զօրօք եւ գնաց ի վերայ Շահթահմազին ի Թարվէզ եւ ոչ կարաց առնուլ, դարձեալ ի վերայ Շամիրամակերտին, որ է Վան եւ էառ զնա։ Յետոյ մեռաւ սուլթան Սուլէյմանն, նստաւ որդի նորա սուլթան Սէլիմն. Ի ՌԺԹ թուին սուլթան Սէլիմն բազում զօրս առաքեաց ի վերայ Կիպրոս կղզոյն, երկու ամ պաշարեաց զնա եւ էառ, բազում քրիստոնեայս կոտորեաց։ Այս թագաւորս ութն ամ թագաւորեաց։ Յետոյ որդին սորա թագաւորեաց՝ սուլթան Մուրատն։ Ի ՌԻԹ թուին նեղացաւ թագաւորն ի Հրէից համարձակութենէն եւ վերացոյց զփակեղն ի գլխոց Հրէիցն եւ քրիստոնէիցն ամենայն. ապա ի տեղիս տեղիս կաշառ ետուն եւ առին հրաման, փակեղ եդին յետ ԺԸ ամաց. ապա ի Կոստանդնուպօլիս եւ յայլ բազում քաղաքս մնացին գդակով։ Եւ այս թագաւորս սուլթան Մուրատս առաքեաց բազում զօրս ի վերայ Պարսից աշխարհին եւ էառ զԹարվէզ եւ զԵրեւան, զԳանջայ, եւ զԱրշար, եւ զՇամախի մինչեւ ի դուռն Ալանաց, զոր եդեալ է Աղեքսանդր Մակեդոնացին, Լ աւուր ճանապարհ զլայնութիւնն եւ զերկայնութիւն։ Տիրեաց աշխարհացն ԺԵ ամ, հեծելակոխ եղեալ, ի սովու եւ ի սրոյ բազումք մեռան, եւ բազումք երկիր աւերեցան, յետոյ սակաւ մի խաղաղութիւն եղեւ։ Յետ մեռանելոյ սուլթան Մուրատին, նստաւ որդի նորա սուլթան Մահմատն, ի թուին Հայոց ՌԽԴ եւ ոչ արար խաղաղութիւն։ Ի սորա ժամանակն բազում քաղաք եւ երկիր աւերեցաւ, զի ոչ կարէր վարել թագաւորութիւն, ծառայքն եւ պարոնայքն ամենեքեան ապստամբեցան եւ երես դարձուցին ի նմանէ։ Քանզի ինքն միայն ոչ էր իշխանաւոր, յորժամ որ տայր քաղաք մի փաշայի մի, կամ պարոնի մի, յետ Ժ. աւուր կամ Ի. աւուր մայրն կամ քոյրն, կամ իւր կինն, կամ վէզիրն տային այլ փաշայի եւ առնէին բազում կարմիր դահեկան։ ԶՏիգրանակերտն Ամիթ ի վեց ամիսն՝ ինն փաշայի ետուն, կայր որ փաշայն կուգայր, կայր որ փաշայի վաքիլն կուգայր, նոքա որ կուգային, գիտէին որ բանի յետքն փուչ էր, նոքա այլ կու սկսանէին ի կողոպտել եւ ի թալանել զքաղաքն եւ զերկիրն։ Զինչ երկարեմ որ գրով ոչ կարեմ պատմել, ի յԱմիթ աստի եւ անտի շինութիւն կայր. ապա ի յԱմթայ կէս աւուր հողէն որ ի դուրս ելանես, մինչ ի մեծ քաղաքն Ստամբօլ աւերութիւն է, ուր ուրեք գտանի շինութիւն։ Ի յայս սուլթան Մահմատի ժամանակն ի Չօռում գիւղաքաղաքին յայտնեցաւ Եազիչի անուն, եւ ունէր եղբայր մի Հասան անուն, ոչ ի թագաւորական տոհմէ էր եւ ոչ ի մեծ ազգէ, այլ գռեհիկ եւ ոչինչ քան զամենայն մարդիկ. բազում աւերութիւն արար. եւ հարկապահանջութիւն ձգեաց ի գիւղ եւ ի քաղաք մինչ ի դուռն Բիւզանդիոյ քաղաքին։ Ժողովեցան գանգատաւորք եւ գնացին առ սուլթան Մահմատն թէ երկիր եւ քաղաք ամենեքեան աւերեցան ի յոչինչ ումեքէ։ Թագաւորն հրաման արար ժողովեցան ի յԱմիթ քաղաքի ԾՌ. մարդ աւելի ոչ պակաս, զօրագլխաւն իւրեանց գնացին ի վերայ նորա եւ ոչ կարացին յաղթել. այլ ինքեանք յաղթեցան։ Ի յՈւրհայ էր խըսար լեալ եւ զՈւրհայոյ բերդի մեծաւորն ի բերդէն ձգեաց, եւ տիրեաց բերդին եւ քաղաքին, եւ գլուխ քահանայ մի եւ տանուտէր մի նահատակեաց վասն գանձ ժողովելոյ, եւ մեծամեծք ի Տաճկաց շատ սպան եւ շատ վնաս արար Ուրհայ քաղաքին ի պատմել չի գայ, երեք ամ ի վերայ գնացին եւ յաղթեցան զօրագլխաւն իւրեանց եւ ոչնչացան։ Յետոյ նեղացաւ թագաւորն եւ հնարք իմացաւ, առաքեաց բազում գանձս եւ խիլայս եւ կոչեաց զնա եւ անցոյց զմեծ ծովն, եւ արար զօրագլուխ զօրացն իւր ընդդէմ Ֆռանկին եւ Մաճառին. այնքան տկարացաւ այս թագաւորս, որ ոչ կարաց յաղթել, այլ հնարք իմացաւ եւ արար զայս, ինն տարի թագաւորութիւն արար սա. ի սորա ժամանակն խանգարեցաւ Օսման օղլու թագաւորութիւնն։ Ի ՌԾԳ. թուին մեռաւ սուլթան Մահմատն, նստաւ որդին սուլթան Ահմատն Ջհանգիրն տղայ հասակաւ։ Թուին ՌԿԷ. մեռաւ սուլթան Ահմատն եւ թագաւորեաց եղբայր նորին սուլթան Մուստաֆայն. արարին բեզամայ, կեցեալ չորս ամիս թագաւոր, եւ հարկիւ նստուցին ի վայր եւ թագաւորեցուցին զեղբօրորդի նորա զսուլթան Օսման տղայ հասակաւ ԺԴ. ամեայ, եւ յայսմ ամի թուին ՌՀ գնաց ի վերայ Լեհաց ի պատերազմ սուլթան Օսմանն հանդերձ Թաթար խանիւն, եւ դարձան բազում գերեօք, եւ բեզամայ արարին ամենայն երկիր նորա, ի յայսմ ամի Աստուած էառ զվրէժ գերեացն ի սուլթան Օսմանէն, յարեան զօրքն ի վերայ իւր եւ սպանին եւ թագաւորեցուցին զսուլթան Մուստաֆայն, զհօրեղբայր նորին հանեալ ի յարգելանոցէն։ Աւարտ եղեւ այսմ պատմութեանս։

ԿԱՐԳ ՕՍՄԱՆՑՒՈՑ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑՆ

Ա. Օսման. Բ. Օրհան. Գ. Մուհամատ. Դ. Մուրատ. Ե. Բայազիտ. Զ. Մուրատ. Է. Մուհամատ. Ը. Բայազիտ։ Թ. Սէլիմ. Ժ. Սուլէյման. ԺԱ. Սէլիմ Հրէի որդի. ԺԲ. Մուրատ. ԺԳ. Մահմատ. ԺԴ. Ահմատ. ԺԵ. Մուստաֆայ. ԺԶ. Օսման. ԺԷ. այլուի, նոյն Մուստաֆայ. ԺԸ. Մուրատ. ԺԹ. Իբրահիմ. Ի. Մահմատ։

ՎԱՍՆ ՕՍՄԱՆՑՒՈՑ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ ԹԷ Ո՞ՅՔ ԵՆ ՄԻ ԶԿՆԻ ՄԻՈՅ

Այսոքիկ են թագաւորք Օսմանցւոց, զոր գիրք աստուածայինք օձ կոչեցին զնոսա, որք յոլով ժամանակաւ յառաջ տիրեցին աշխարհի, եւ այս է նոցա զարմն մէկն ի մէկէն մինչեւ ցայսօր ժամանակիս։ Այս է Օսմանցւոց Տաճկաց թագաւորաց սկիզբն եւ պատճառն որ Օսմանցի կոչեցան։ Առաջին անունն Օսման որ էր ի Ճոխ գեղջէն այր մի շինական հողագործ տաճիկ, որ թողեալ զհողագործութիւնն, եւ ժամանակ մի գող եղեւ. եւ սակաւ սակաւ զօրացաւ, եւ գնացեալ յարեցաւ ի սուլթեան Ալադինն, եւ առեալ զօրս ի նմանէ գնաց էառ զԲուրսայ քաղաքն։ Բ. Եւ յետ նորա թագաւորեաց որդի նորա սուլթան Օրհան, եւ սա էառ Զենկիշէհէրն եւ եբաց։ Գ. Եւ յետ նորա թագաւորեաց որդի նորա սուլթան Մուհամատ։ Դ. Եւ յետ նորա որդին իւր Մուրատ թագաւորեաց։ Եւ յետ Մուրատին որդի նորա Պայազիտ, որ Իլտրում կոչիւր, զսա Լանկթամուրն յերկաթի ղաֆասն եդ։ Զ. Եւ յետ նորա միւս այլ Մուրատ։ Է. Եւ յետ նորա միւս այլ Մուհամատ, որ էառ զՍտամբօլ քաղաք ի թուականիս մերոյ. ՋԲ։ Ը. Եւ յետ նորա թագաւորեաց սուլթան Բայազիտ. ի սորա ժամանակն էր Մատթէոս վարդապետն ի Սեւաստու վանքն։ Թ. Եւ յետ սորա որդին իւր Սէլիմ, որ սահմանեաց զտղայ ժողովելն։ Ժ Եւ յետ նորա թագաւորեաց որդին իւր Սուլէյման խոնդքարն, որ քան զամենն շատ թագաւորեաց եւ շուրջ եկն զերկրաւ։ ԺԱ. Եւ յետ սորա թագաւորեաց որդի իւր միւս այլ Սէլիմ։ Զսա ասեն թէ Հրէի որդի էր. քանզի սորա հայրն անզաւակ էր եւ մայրն ծնաւ աղջիկ մի, եւ ջհուտ կին մի ծնաւ տղայ եւ գանձիւք թագուհին հաւանեցոյց զջհուտն եւ փոխեաց զաղջիկն ընդ տղային եւ անուանեցին Սէլիմ, այս է սորա պատճառն։ ԺԲ. Եւ յետ սորա որդին իւր Մուրատ, որ զսեւ գդակներն հագոյց քրիստոնէից ազգին։ ԺԳ. Եւ յետ սորա որդին իւր միւս այլ Մուհամատ։ ԺԴ. Եւ յետ սորա որդին իւր Ահմատ։ ԺԵ. Եւ յետ սորա թագաւորեցուցին զիւր եղբայրն զՄուստաֆայն երեք ամիս։ Եւ յետ երեք ամսոցն մազուլ արարին իշխանքն զՄուստաֆայն եւ թագաւորեցուցին զԱհմատին որդին զՕսմանն։ ԺԶ. Եւ յետ չորս տարւոյ ենկիչարիքն սպանեցին զՕսմանն եւ թագաւորեցուցին միւս անգամ զՄուստաֆայն, որ ասէին թէ, պակասախելք էր, ի թուականիս մերում ՌՀԱ. թագաւորեաց մէկ տարի եւ վեց ամիս. եւ վերացուցին եւ թագաւորեցուցին զՕսմանին որդին զՄուրատն. ի թուին ՌՀԲ։ ԺԷ. Ի սորա ժամանակն եւ ի սոյն ամին կարմիր գդակներն, որք են Ղզըլպաշներն, առին զԲաղդատ։ Այս սուլթան Մուրատիս հայրն սուլթան Օսմանն հանապազ թադբիր սուրաթ եղեալ շրջէր ի մէջ քաղաքին Ստամբօլայ, ի ղահվախանէքն եւ ի մէյխանէքն, եւ յայլ տեղիս, լսէր եւ տեսանէր զանկարգութիւնս, եւ զանիարւութիւնս ենկիչարացն եւ սպայոցն եւ անխնայ կոտորէր զնոսա, զմեծս եւ զփոքրս։ Վասն որոյ միաբանեցան դասք ենկիչարոցն եւ սպանին զսուլթան Օսման թագաւորն։ Եւ ի նմին ժամանակի էր ի յԱրզրում քաղաքին Ապազա փաշայն, յոյժ արի եւ քաջ պատերազմող եւ բազմահեծել, սա վասն թագաւորի արեան վրէժխնդրութեան սկսաւ կոտորել զենկիչարիսն, եւ յԱրզրումայ սկսեալ յամենայն քաղաքս եւ ի գաւառս կոտորելով գնաց մինչ ի յԱնկիւրիայ, եւ յոյժ անխնայ եւ սաստիկ չարչարանօք սպանանէր մինչեւ սպառել ամենայն ենկիչարաց, եւ յԱնկիւրիոյ դարձաւ եւ եկն դարձեալ յԱրզրում, զբերդն ամրացոյց եւ նստաւ ի մէջն։ Այլ եւ զկարաւանսն՝ որ յարեւելից եւ յարեւմտից գային յԱրզրում եւ գնային, արգել զամենեսեան հնարիւք եւ խաբէութեամբ՝ մինչ որ բազում կարաւանք ժողովեցան, ապա յաւուր միում զամենեցուն զստացուածսն յափշտակեաց, եթէ նաղտ եւ եթէ վէճ. եւ յետոյ ապստամբեցաւ ի թագաւորէն եւ եղեւ ջալալի. այլ եւ կամեցաւ միաբանել ընդ Պարսից, զի զքուէր որդին իւր բազում զօրօք առաքեաց առ Շահաբաս թագաւորն Պարսից։ Իսկ սուլթան Մուրատ թագաւորն առաքեաց ի վերայ այս Ապազա փաշայիս զիւր վէզիր Խոսրով փաշայն. որ եկեալ էառ զբերդն Արզրումայ եւ զԱպազայ փաշայն կալեալ տարաւ ի Ստամբօլ ի ՌՀԷ. թուին մերոյ. եւ թագաւորն եդ զԱպազայ փաշայն ի բանտի եւ յետոյ սպան ի ՌՁԳ. թուին յՕգոստոս ամսոյ։ Այս սուլթան Մուրատս առաքեաց զիւր վէզիրն զԽոսրով փաշայն թէ, գնայ ի վերայ Բաղդատայ յառնուլ զնա, եւ Խոսրով փաշայն գնացեալ եմուտ յերկիրն Պարսից ի կողմն Համադանայ, եւ եհաս մինչ ի քաղաքն Դարգազին, ձմեռն եւ ցուրտն եհաս ի վերայ, դարձաւ եւ եկն ի Թօխաթ։ Վասն որոյ թագաւորն սուլթան Մուրատ առաքեաց զՄուրթուզայ փաշայն՝ սպանանել զԽոսրով փաշայն, եւ նա եկեալ ի Թօխաթ՝ սպան զԽոսրով փաշայն ի ՌՀԹ. թուին։ Այս այն սուլթան Մուրատն է եւ վէզիր Խոսրով փաշայն է, զոր ի Սահակ կաթուղիկոսի ներհակութեան ճառին յիշեալ եմք։ Թուին ՌՁԲ յՕգոստոս ամսոյ սուլթան Մուրատն սաստիկ եասախ արար թութունին ընդ ամենայն աշխարհս տէրութեան իւրոյ, զամենայն ղահվախանէք, որ յամենայն քաղաքս կային, քակեալ աւերեաց եւ խափանեաց. վասն զի ի ժամանակին՝ յորում ենկիչարիքն զսուլթան Օսմանն սպանին՝ ի ղահվախանէքն նստեալ զսպանման խօսքն խօսէին խմելով զղահվայն եւ քաշելով զթութունն։ Թուին ՌՁԳ. սուլթան Մուրատն գնաց ի վերայ Լեհաց ի պատերազմ. եւ Լեհացիք հնազանդեալ նմա դարձուցին յինքեանց։ Թուին ՌՁԳ ի ժամանակս այս սուլթան Մուրատիս ծռազատիկ արարին ազգն Յունաց, յորում ժամանակի էր վէզիր Բայրամ փաշայն, որ էր ինքն յազգէն Յունաց։ Վասն որոյ արար երեսպաշտութիւն ազգին Յունաց, եւ զազգն Հայոց՝ թիւր ծանոյց թագաւորին, որոյ վասն բարկացաւ թագաւորն եւ սպան ի Հայոց մէկ քահանայ եւ երկու աշխարհական։ Թուին ՌՁԴ յամսեանն Մարտի ել սուլթան Մուրատն ի Ստամբօլայ, եւ գնաց ի վերայ Երեւանայ ի պատերազմ, յամսեանն Օգոստոսի եհաս անդ, եւ ունէր ընդ իւր եօթն հարիւր հազար պատերազմող հեծեալ, թող զծառայականս եւ զբեռնակիրս, եւ մեծաւ զօրութեամբ ծեծեաց զբերդն, որ ի մէկ օրն ընդ տիւ եւ ընդ գիշեր վեց հարիւր եւ այլ աւելի թօփ զարնուին բերդին. վասն որոյ յինն օրն էառ զբերդն եւ զիշխան բերդին՝ զորդին Ամիրգունայ խանին զԹահմազղուլի խանն իւրովք իշխանօքն առաքեաց ի Ստամբօլ, այնքան պահեաց, որ անդէն մեռան։ Այս այն Թահմազղուլին է՝ որ զԷջմիածնի քարերն առաքեաց ի Սպահան. ապա սուլթան Մուրատ զՄուրթուզայ փաշայն ԺԵՌ. քաջ պատերազմող զօրօք եդ ի մէջ բերդին Երեւանայ, եւ ինքն էանց գնաց մինչ ի Թարվէզ, ձմեռն եւ ցուրտն եհաս ի վերայ, այլ եւ համբաւ եկն ի Ստամբօլայ, վասն որոյ անտի դարձաւ ի վերայ Վանայ եւ գնաց ի Ստամբօլ։ Թուին ՌՁԵ. յամսեանն Դեկտեմբերի, ի ժամանակս այս սուլթան Մուրատիս, թագաւորն Պարսից Շահսէֆի եկեալ պատեաց զբերդն Երեւանայ, եւ ունէր ընդ իւր զօրս պատերազմողս հարիւր հազար, թող զբեռնակիրս եւ զայլս. երեք ամիս նստաւ ի վերայ բերդին, եւ բազում ջանիւ եւ չարչարանօք հազիւ կարաց առնուլ զբերդն, եւ ի զօրաց Օսմանցւոց կարի բազում կոտորեաց, եւ յինքն կալաւ զաշխարհն ամենայն. եւ յՕսմանցւոցն երեք փաշայ եւ այլ նշանաւոր իշխանս ընդ իւր տարաւ յԱսպահան, որք եւ անդէն մեռան։ Թուին ՌՁԷ Ապրիլի ԻԸ նոյն սուլթան Մուրատն գնաց ի վերայ Բաղդատայ, եւ ի Նոյեմբերի Զ եհաս ի Բաղդատ, եւ ծեծեաց զբերդն հզօր զօրութեամբ ԼԸ օր, եւ ի Դեկտեմբերի Դ էառ զբերդն. եւ զզօրսն Պարսից, որ անդ էին, իսպառ կոտորեաց քինախնդրութիւն արարեալ վասն իւրոց զօրացն, զորս կոտորեցին Պարսիկք յԵրեւան, եւ զփառաւոր իշխանն Պարսից, որ էր ի մէջ բերդին, որում անունն էր Խալաֆ բէկ, բազում իշխանօք առաքեաց ի Ստամբօլ, եւ անդ մեռան. եւ յիւրոց իշխանացն կարգեաց իշխան ի Բաղդատ, եւ զամենայն աշխարհն յանձն արար նմա. ապա դարձաւ ի Բաղդատայ եւ գնացեալ եմուտ ի Ստամբօլ մեծաւ փառօք ի թուին ՌՁԸ Յունիս ամսոյ յերկուսն։ Թուին ՌՁԹ եղեւ բարիշութիւն ի մէջ երկուց ազգացն, եւ թագաւորացն Օսմանցւոց եւ Պարսից. զի թագաւորն Պարսից Շահսէֆի զԵրեւան էառ, եւ թագաւորն Օսմանցւոց սուլթան Մուրատն զԲաղդատ էառ, յետ առնլոյ զքաղաքս զայսոսիկ միաբանեցան երկոքին թագաւորքն եւ արարին բարիշութիւն, պայման եդեալ մինչեւ ցերեսուն տարի պահել զբարիշութիւնն։ Վասն որոյ ամենայն աշխարհք արեւելեայք եւ արեւմտեայք օրհնեն եւ ողորմի տան երկուց թագաւորացն, զի կեան ի խաղաղութեան. զի նախ քան զբարիշութիւնն ի փախստեան եւ ի թաքստեան կային, ի յափշտակութեան եւ յաւարառութեան, ի գերութեան եւ ի սպանութեան, ի սով եւ ի սուր, եւ մանաւանդ ողորմելի ազգս Հայոց։ Այս սուլթան Մուրատ թագաւորս կարի առաւելաւ արիութեամբ եւ քաջութեամբ, եւ սրտեղութեամբ եւ խելօք եւ յոյժ հնազանդեցոյց զՕսմանցիսն, որ ի յիշել զանունն սարսէին, զի թադբիր սուրաթ եղեալ հանապազ շրջէր ի մէջ քաղաքաց եւ ի մէջ բանակի զօրացն եւ ի մէջ ենկիչարոցն եւ սպայոցն, եւ տեսանէր եւ լսէր զչարութիւնս եւ զանիրաւութիւնս նոցա. այլ եւ ի մէջ գռեհիկ շինականաց շրջեալ հարցանէր եւ տեղեկանայր ի նոցանէ զանիրաւութիւնս եւ զյափշտակութիւնս փաշաներաց եւ իշխանաց. եւ ի վաղուեան աւուրն առժամայն չարամահ արարեալ սատակէր, եւ բազում զօրեղ եւ նշանաւոր փաշայք եւ իշխանք, եւ շեխ եւ ղադի եւ մուֆթի կոտորեաց, եւ անխնայ կոտորէր իբրեւ զոչխար, վասն որոյ ամենեքեանքն սարսեալ դողային ի նմանէ։ Այլ եւ որ զիւրեւ շրջակայ ազգք եւ թագաւորք կային, սարսեալ դողային ի նմանէ. զի որպէս զառիւծ յաղթող եւ զօրեղ էր ի վերայ ամենեցունց. եւ այսպէս մեծաւ փառօք եւ յաղթող զօրութեամբ վարեաց սա զթագաւորութիւնն ի կեանս իւր. իսկ ի թուին ՌՁԹ ի սուրբ Սարգսի շաբաթու հինգշաբաթոջ աւուրն մեռաւ այս սուլթան Մուրատ թագաւորս եւ ամենայն աշխարհ կսկծաց ընդ մեռանելն նորա. եւ մինչ տակաւին յոգւոջ կայր սուլթան Մուրատս՝ էած առաջի իւր զեղբայրն իւր, որում անուն էր սուլթան Իբրահիմ. եւ կացոյց զնա թագաւոր ի տեղի իւր՝ եւ ինքն մեռաւ ի նոյնում աւուր։ ԺԸ. Թուին ՌՁԹ. նստաւ թագաւոր սուլթան Իբրահիմն. եւ ոչ արար գործ ինչ արժանի յիշատակի, ո՛չ արիութիւն եւ ոչ ուղղութիւն։ Բայց ի սորա ժամանակն ազգն Օսմանցւոց կազմեցին բազում նաւս եւ լցին պատերազմող արամբք, եւ համբաւեցին թէ գնամք ի վերայ Մալթայու կղզւոյն. եւ խաբ տուեալ գնացին ի վերայ Կրիտէ կղզւոյն, որ էր ի ձեռն Վենէտիկցւոց, եւ դիւրաւ առին զնա, զի բնակիչք կղզւոյն յօժարէին յառնուլն Օսմանցւոց, եւ առին Օսմանցիք զԿրիտէ կղզին ի Վենետիկցւոց ի թուին ՌՂԵ։ Այս սուլթան Իբրահիմս հետեւեցաւ զորովայնս եւ զախտս բուծանել, քանզի խոտորեցաւ յախտս իգամոլութեան կարի առաւել. զի թող զկանայս եւ զհարճս իւր՝ բոզս եւս պահէր առ ինքն, այլ եւ զկանայս եւ զդստերս իշխանաց բռնութեամբ ածեալ կատարէր զկամս իւր յայտնի եւ համարձակ, վասն որոյ վշտացան ազգ եւ իշխանքն իւր, եւ միաբանեալ՝ զորդին նորա, որում անունն էր Սուլթան Մահմատ, եդին ի տեղի նորա թագաւոր. եւ ապա զսուլթան Իբրահիմն սպանին ի թուին ՌՂԷ։ ԺԹ. Թուին ՌՂԷ Յուլիս ամսոյ ԻԷ նստաւ սուլթան Մահմատ թագաւոր եւ ոչ արար գործ ինչ յիշելոյ արժանի, զի տկար է զօրութեամբ այլ եւ մարմնով, նաեւ հասակաւ՝ տղայ եւ հազիւ թէ զաշխարհ տէրութեան իւրոյ նուաճեալ պահէ, եւ այնպէս կայ մինչեւ ցայսօր, յորում է թուականն մեր ՌՃԺԱ եւ ապագայն Տեառն Աստուծոյ է գիտելի. որում փառք յաւիտեանս ամէն։

ԱՅԼ ԵՒՍ ԲԱՆ ՎԱՍՆ ՕՍՄԱՆՑՒՈՑ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

Տաճկաց թագաւորութիւնն։ Օսմանն որ առաջին եղեւ թագաւոր մեր թուականին ՈՂԱ. նստաւ, ԾԸ ամ թագաւորութիւն արար, եւ յիւրեանց թուականին ՈԼԹ. նստաւ, Կ. ամ թագաւորութիւն արար։

Օրխանն՝ մեր թուականին ՉԽԹ. նստաւ, ԻԹ ամ թագաւորութիւն արար եւ յիւրեանց թուականին ՈՂԹ նստաւ. Լ. ամ թագաւորութիւն արար։

Մուրատն՝ մեր թուականին ՉՀԸ. նստաւ, ԾԸ. ամ թագաւորութիւն արար եւ յիւրեանց թուականին ՉԻԹ. նստաւ, Կ. ամ թագաւորութիւն արար։

Պայազիտն՝ մեր թուականին ՊԼԶ. նստաւ, ԺԴ. ամ թագաւորութիւն արար, եւ յիւրեանց թուականին ՉՁԹ. նստաւ, ԺԴ. ամ թագաւորութիւն արար։

Մահմետ՝ մեր թուականին ՊԾ. նստաւ, ԺԹ. ամ թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՊԳ. նստաւ Ի. ամ թագաւորութիւն արար։

Մուրատն՝ մեր թուականին ՊԿԹ. նստաւ, ԻԹ ամ թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՊԻԳ, նստաւ. Լ. ամ թագաւորութիւն արար։

Մահմետն՝ մեր թուականին ՊՂԸ. նստաւ, ԼԱ. ամ թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՊԾԳ. նստաւ, ԼԲ. ամ թագաւորութիւն արար։

Պայազիտն՝ մեր թուականին ՋԻԹ. նստաւ, ԼԱ. ամ թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՊՁԵ. նստաւ, ԼԲ. ամ թագաւորութիւն արար։

Սէլիմն՝ մեր թուականին ՋԿ. նստաւ Թ. ամ թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՋԺԷ. նստաւ, Թ. ամ թագաւորութիւն արար։

Սուլէյմանն մեր թուականին ՋԿԹ. նստաւ, ԽԶ. ամ թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՋԻԶ. նստաւ, ԽԷ. ամ թագաւորութիւն արար։

Սէլիմն՝ մեր թուականին ՌԺԵ. նստաւ, Թ. ամ թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՋՀԳ. նստաւ, Թ. ամ թագաւորութիւն արար։

Մուրատն՝ մեր թուականին ՌԻԴ. նստաւ, Ի. ամ թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՋՁԲ. նստաւ, ԻԱ. ամ թագաւորութիւն արար։

Մահմետն՝ մեր թուականին ՌԽԴ. նստաւ, Ժ. ամ թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՌԳ. նստաւ, Ժ. ամ թագաւորութիւն արար։

Ահմատն՝ մեր թուականին ՌԾԴ. նստաւ, ԺԳ. ամ թագաւորութիւն արար, եւ յիւրեանց թուականին ՌԺԳ. նստաւ, ԺԳ. ամ թագաւորութիւն արար։

Մուստաֆայն՝ մեր թուականին ՌԿԷ. նստաւ Գ. ամիս թագաւորութիւն արար. եւ յիւրեանց թուականին ՌԻԷ. նստաւ, Գ. ամիս թագաւորութիւն արար։

Օսմանն՝ ի նոյն թուին նստաւ, մեր եւ նոցա հաշուովն. Դ. ամ թագաւորութիւն արար։

Դարձեալ նոյն Մուստաֆայն մեր թուականին ՌՀԱ. նստաւ. եւ յիւրեանց թուականին ՌԼԱ։

Եւ դարձեալ այս ստոյգ։ ՈՂԲ. թուականին մերում Օսմանն նստաւ. եւ ԾԸ. ամ թագաւորեաց։

ՉԾ. թուին Օրխանն նստաւ. ԻԹ. ամ թագաւորեաց։

ՉՀԹ. թուին Մուրատն նստաւ. եւ ԾԸ. ամ թագաւորեաց։

ՊԼԷ. Թուին Պայազիտն նստաւ. ԺԴ. ամ թագաւորեաց։

ՊԾԱ. թուին Մահմետ նստաւ. ԺԹ. ամ թագաւորեաց։

ՊՀ. թուին Մուրատն նստաւ. ԻԹ. ամ թագաւորեաց։

ՊՂԹ. թուին Մահմետ նստաւ. ԼԱ. ամ թագաւորեաց։

ՋԼ. թուին Պայազիտն նստաւ. ԼԱ. ամ թագաւորեաց։

ՋԿԱ. թուին Սէլիմ նստաւ. Թ. ամ թագաւորեաց։

ՋՀ. թուին Սուլէյման նստաւ. ԽԵ. ամ թագաւորեաց։

ՌԺԵ. թուին Սէլիմ նստաւ Թ. ամ թագաւորեաց։

ՌԻԴ. թուին Մուրատ նստաւ. Ի. ամ թագաւորեաց։

ՌԽԴ. թուին Մահմետ նստաւ. Ժ. ամ թագաւորեաց։

ՌԾԴ. թուին Ահմատ նստաւ. ԺԴ. ամ թագաւորեաց։

ՌԿԷ. թուին Մուստաֆայ նստաւ. Գ. ամիս թագաւորեաց։

ՌԿԷ. թուին Օսման նստաւ Դ. ամ թագաւորեաց։

ՌՀԱ. թուին դարձեալ նոյն Մուստաֆայ նստաւ։

ԱՅԼ ԵՒՍ ԲԱՆ ԵՒ ԿԱՐԳ ՕՍՄԱՆՑՒՈՑ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑՆ

ՈՂԲ. թագաւորեաց Օսման յազգէ Տաճկաց, ամս ԾԸ, որոյ անուամբն Օսմանլու կոչեցան։

ՉԾ. մեռաւ սուլթան Օսմանն եւ թագաւորեաց Օրխանն որդի նորա ամս ԻԹ։ ՉԿԱ. էառ սուլթան Օրխանն զԱտրանայ։ ՉՀԹ. թագաւորեաց Մուրատ ամս ԾԹ։

ՊԼԷ. թագաւորեաց Պայազիտ ամս ԺԴ։

ՊԾԱ. մեռաւ Պայազիտն եւ թագաւորեաց Մահմետ որդի նորա ամս ԺԹ։

ՊԾԱ. թագաւորեաց Մահմետ ամս ԺԹ։

ՊՀ. թագաւորեաց Մուրատ ամս ԻԹ։

ՊԾԱ. թագաւորեաց Մահմետ ամս ԺԹ։

ՊՂԹ. թագաւորեաց Մահմետ ամս ԼԱ։

ՋԲ. էառ սուլթան Մահմետն զԲիւզանդիայ։

ՋԼ. մեռաւ սուլթան Մահմետն, եւ թագաւորեաց Պայազիտ որդի նորա։

ՋԼ. թագաւորեաց Պայազիտ ամս ԼԱ։

ՋԿԱ. թագաւորեաց Սէլիմ ամս Թ։

ՋԿԱ. Սէլիմն սպան զհայրն իւր զսուլթան Պայազիտն եւ ինքն թագաւորեաց ամս Թ։ Եւ եղեւ խռովութիւն ի մէջ երկու եղբարցն սուլթան Սէլիմին եւ Ահմատին, եւ եղեւ սուլթան Ահմատի որդին Մուրատն Սօֆի։

ՋԿԱ. եղեւ խռովութիւն ի մէջ որդւոցն սուլթան Պայազիտին. եւ թագաւորեաց Սէլիմ փոքր որդի նորա։

ՋԿԲ. Սէլիմ սպան զհայրն իւր զսուլթան Պայազիտ եւ ինքն թագաւորեաց։

ՋԿԲ. առուաւ սուլթան Ահմատն որդւովք եւ դստերօք իւրովք եւ փախստական եղեն զօրք նորա։

ՋԿԲ. սուլթան Սէլիմն կոտորեաց զզօրս Շահիսմայիլին։

ՋԿԳ. կամ ՋԿԴ. սուլթան Սէլիմն գնաց ի վերայ Շահիսմայիլին. եւ պատերազմեցան ի Չալդրան, եւ ոչ կարաց առնուլ զնա։

ՋԿԴ. էառ սուլթան Սէլիմն զԿամախ։

ՋԿԵ. էառ զԱմիթ։ ՋԿԶ. էառ զՇամ եւ զՄսըր։

ՋԿԸ. չարացաւ Սէլիմն եւ արար զառաջին տղայ ժողովումն ի քրիստոնէից։

ՋՀ. մեռաւ Սէլիմն, եւ թագաւորեաց Սուլէյման որդի նորա ամս ԽԵ։

ՋՀ. մեռաւ սուլթան Սէլիմն եւ թագաւորեաց Սուլէյման որդի նորա։

ՋՀԵ. գնաց սուլթան Սուլէյման ի Պուտուն ի թախտն Ընկռուզաց եւ էառ զնա։

ՋՁԴ. էառ սուլթան Սուլէյման զԲաղդատ։

ՋՂԲ. Մաղաքիայ վարդապետն Դերջանցի գնաց առ սուլթան Սուլէյմանն, եւ վերացոյց զտղայ ժողովելն, հրամանաւ նորին ի Դերջանայ եւ ի Բաբերդու։

ՌԺԵ. գնաց սուլթան Սուլէյմանն ի վերայ Փէջայ եւ անդ մեռաւ ի Սէյիթվար։ Եւ թագաւորեաց Սէլիմ որդի նորա ամս Թ։

ՌԺԶ. թագաւորեաց սուլթան Սէլիմն։

ՌԻԴ. մեռաւ սուլթան Սէլիմն եւ թագաւորեաց Մուրատ որդի նորա ամս Ի։

ՌԽԴ. Յունվարի Զ. մեռաւ սուլթան Մուրատն. եւ թագաւորեաց Մահմետ որդի նորա, Յունվարի ԻԲ. ամս ԺԲ. սա էառ երկու բերդ ի Մաճարէն։

ՌԽԴ. Դեկտեմբերի ԼԱ. մեռաւ սուլթան Մուրատ եւ թագաւորեաց Մահմետ որդի նորա Յունվարի ԺԷ։

ՌԽԴ. մեռաւ սուլթան Մուրատն եւ թագաւորեաց որդի նորա ամս Թ։

ՌԾԴ. մեռաւ Մահմետ, եւ թագաւորեաց Ահմատ որդի նորա ամս ԺԴ։

ՌԿԷ. առաքեաց սուլթան Ահմատն զԹաթար խանն եւ զԽալիլ փաշայն ի վերայ Շահաբասին, եւ ոչ կարացին առնուլ զնա, այլ աւերեալ զԹարվէզ եւ զշրջակայս նորա՝ դարձան յետս։ Եւ յայսմ ամի մեռաւ սուլթան Ահմատն եւ թագաւորեաց Մուստաֆայ եղբայր նորա Նոյեմբերի ԺԹ. օրն Չորեքշաբաթի. յամիսս երեք։ Եւ ի սոյն ամի ընկեցին իշխանքն զսուլթան Մուստաֆայն, եւ թագաւորեցուցին զՕսման զորդի սուլթան Ահմատին, Փետրվարի ԺԶ. օրն երկուշաբաթի, որ թագաւորեաց ամս Դ։

ՌԿԷ. թագաւորեաց Մուստաֆայ ամիսս երեք. եւ ի սոյն ամի թագաւորեաց Օսման ամս Դ. տասներեք ամաց, Փետրվարի ԺԶ. օրն երկուշաբաթի։

ՌՀԱ. սպանաւ սուլթան Օսմանն ի զօրաց իւրոց, եւ հանեալ ի բանտէն զսուլթան Մուստաֆայն զեղբայր սուլթան Ահմատին, վերստին թագաւորեցուցին Մայիսի ԺԲ։

ՌՀԲ. ընկեցին զսուլթան Մուստաֆայն եւ թագաւորեցուցին զսուլթան Մուրատն յՕգոստոս ԼԱ յաւուր կիրակէի։

[ԾԲ]

ԱԶԳԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ ՊԱՐՍԻՑ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑՆ

Սկիզբն Շխսաֆին է, որ է իշխան Արտաւիլու, որոյ որդի է Շըխ-Հայդար. այս Հայդարս էառ իւր կին զքոյր Եաղուբ թագաւորին Թարվիզոյ, որ էր թոռն Ջհանշահ թագաւորին. եւ ի Շըխ-Հայդարէն եւ ի քուերէն Եաղուբ թագաւորին ծնանի որդի եւ անուանի Իսմայիլ։ Այս Հայդարս եւ իւր կինն խորհին սպանանել դեղով զԵաղուբ թագաւորն, զի ինքեանք առցեն զթագաւորութիւն, եւ սիրոյ պատճառանօք կոչեն զԵաղուբ թագաւորն ի ճաշ, եւ տան ուտել նմա զդեղեալ կերակուրն. եւ յետ ուտելոյն զգաց թէ դեղեալ է կերակուրն, եւ բռնութեամբ նոցունց եւս տայ ուտել ի կերակրէն։ Եւ սոքա երեքեանքն մեռանին ի միասին՝ Եաղուբ թագաւորն եւ քոյրն իւր եւ Շըխ-Հայդարն, եւ ապա անտէրանայ աշխարհն եւ լինին խռովութիւնք եւ պատերազմունք. եւ զմանուկն Իսմայիլ փախուցանեն ի կղզին Աղթամար եւ անդ սնանի եւ հասանէ յարբունս հասակի. յայնժամ առեալ զնա ազգականաց իւրոց բերեալ յայտնեն ամենեցունց, թէ սա է երկուց կողմանց ժառանգն, քանզի որդի է Շըխ-Հայդարին, եւ քուէր որդի Եաղուբ թագաւորին։ Վասն որոյ ամենեքեան հաւանեալ կացուցանեն զնա թագաւոր ի տեղի Եաղուբ թագաւորին. եւ այս Իսմայիլս ծնանի զՇահթահմազն, եւ նա՝ զերկրորդ Շահիսմայիլն, եւ զՇահխուդաբանդէն, զկնի Շահթահմազին թագաւորէ երկրորդ Շահիսմայէլն, եւ զկնի այս Իսմայիլիս՝ Շահխուդաբանդէն։ Զկնի սորա թագաւորէ որդի սորա առաջին Շահաբասն. զկնի սորա թագաւորէ թոռն սորա Շահսէֆի. զկնի սորա թագաւորէ որդի սորա երկրորդ Շահաբասն։ Եւ ի ՌՃԺԵ. թուին մերոյ յամսեանն Սեպտեմբերի Ժ. մեռաւ այս երկրորդ Շահաբասն, եւ ի նոյն թուին եւ ի նոյնում ամսեանն, եդին ի տեղի նորա թագաւոր զնորին որդին զՇահսէֆին, ըստ անուան իւրոյ պապոյն, վասն որոյ զսա անուանեմք երկրորդ Շահսէֆի։ Եւ յետ նստելոյ Շահսէֆոյս թագաւոր ինքս հանապազ ցաւագար կայր, այլ եւ շրջակայ թշնամիք ասպատակեցին յերկիր սորա, վասն որոյ հմայողք ասացեալ են, օրն եւ ժամն, յորում նստեալ էր թագաւոր՝ ոչ է լեալ օր բախտաւոր. վասն որոյ հմայելով ընտրեցին օր բախտաւոր եւ վերստին եդին յաթոռ, եւ փոխեցին զանունն եւ անուանեցին Շահ-Սուլէյման, եւ այժմ Շահ-Սուլէյման ասեն սմա։

ԱՆՈՒԱՆՔ ԱԿԱՆՑ

Հայերէն. Արապերէն. Թուրքերէն. Փարսերէն Ֆռանգերէն Եբրայեցերէն

Կայծ Եաղութ ԺԶ. գոյն ուն, կարմիրն Գ. գոյն. լուրջն Գ. գոյն. դեղին Գ. գոյն. սպիտակն Գ. գոյն. բայց կայծագոյնն լաւ է կարկեհան ասեն։ Եաղութ քարբուկ Եաղութ Րուբինի Ռուբէն

Սարդիոն դեղին լինի եւ սեւագոյն կարմիր Դեղին սէլեան Պիճայի Տպազիօ

Տպազիոն բացագոյն կարմիր Րավազ սէյլան, բաց կարմրագոյն Պիճաաի եւ տպազիօ

Շափիւղայ ծիրանգոյն Ճապալաղում՝ Ամեթովս Կրկէհան

Յասպիս դեղնագոյն կանաչ Զապարճատ Յիասպ Յիասպիսէ

Լիգրիոն ԺԲ. գոյն, սպիտակն լաւ է Ալմաս Տիոմանթօ

Ակատ բազում գոյն է սեւն լաւ է Յայնըլհըր

Ամէթիուստոս ալ գոյնն լաւ է Լալ Պալաշխ

Ոսկէքար խոր ու դեղին եւ սաֆն լաւ է Թիլիա եւ կամ դեղին եաղութ Սաֆիր

Բիւրեղ սպիտակ եւ սաֆն լաւ է Պըլօր Նաճաֆ

Գոճազմ. Լազուարտ որ է լաճուարտ

Սէյլան ասելն ի Հնդուստան մէկ քաղաքի անուն է.

[ԾԲ]

[ԾԳ]

ՎԱՍՆ ԱՆՈՒԱՆՑ ԵՒ ՈՐՊԻՍՈՒԹԵԱՆՑ ՊԱՏՈՒԱԿԱՆ ԱԿԱՆՑ

Կայծ, որ է եաղութն, խասիաթն այն է, որ թէ մարդ ի բերանն առնու զծարաւն կտրէ, եւ թէ զոսկին հալես եւ զեաղութն ի մէջ հալած ոսկւոյն ձգես, նա չի այրիր եւ գոյնն չի աւերիր եւ ոչ պայծառութիւնն, այլ եւ ասացեալ են. թէ ով որ ի հետն պահէ՝ նա մօտ ի մարդիկ ընդունելի լինի, եւ զարկուածի լաւ է։

Սարդիոնն, որ է սէյլանն, արիւն որ երթայ յինքենէ, ի քթէն կամ յայլ տեղեաց, որ երկաթի կամ քարի եարայ չլինի. նա զսէյլանն ի յետն պահելն զարիւնն կտրէ, եւ ի կրակ չի այրիր որպէս զեաղութն՝ որպէս որ ի կրակն մտանէ՝ նոյնպէս ելանէ, եւ ոչ գոյնն աւերի եւ ոչ ճիլան։ Նոյնպէս եւ դեղին սէյլանն, որ է թիլայ եւ պիճատի եւ տպազիոն ասեն։

Զմրուխտին ըզսյիտին, թէ որ օձին դէմ բռնես, նա տեսանելուն պէս օձին աչացն ջուր կու իջանէ՝ եւ կուրանայ օձն, եւ բազումք են վկայած այս բանիս փորձելով բազում անգամ, եւ թէ զահվարանաւ ի վերայ սմաղի քարի լաւ լոսես եւ յաչքն քաշես՝ զաչաց լոյսն աւելցնէ. եւ թէ զմրուխթն ի մատն լինի կամ ի հետն, նա վնասակար թունաւորք չմերձենան ի նա. այլ եւ սեաւ խազ ասեն, որ այլ ի յայն խազալուն մարդ չի ազատիլ՝ եւ արիւն ձգելոյ, փորցաւութեան լաւ է, փորձած է։

Յասպիս, որ է զապարճատ կանաչ դեղնագոյն է սակաւ մի, խասիաթն այն է, որ ի յինքն շատ հայիլն զաչաց լոյսն աւելցնէ, եւ կամ թէ սղկեն ի յաչքն քաշեն զաչաց բորն տանի՝ եւ ճուտամ զահմաթին լաւ է։

Լիգրոն որ է ալմաստ, որ հին եւ նոր լինի, հինն լաւ է՝ եւ զամենայն քար ուտէ՝ եւ կտրէ եւ ոչ մաշի. եւ եաղութի եւ սէյլանի պէս ոչ կրանայ ի կրակն, որպէս մտանէ՝ նոյնպէս ելանէ ի կրակէն. եւ թէ կտրտեն զինքն, թէ մեծ կտրի եւ թէ փոքր, նա եռանկիւնի կտոր լինի, կամ քառանկիւնի, կամ վեցանկիւնի. եւ սէրթիզ փէրթիզ. այսինքն գլուխն սուր եւ թեւն սուր եւ արճճով կտրի, զի նօսրացնեն զարճիճն եւ դնեն զալմաստն ի մէջ արճճին, եւ բլլեն եւ դնեն ի վերայ երկաթի օսրին եւ երկաթի կռանով հարեն ի վերայ արճճին որ ալմաստն ի մէջն է, կոտորի ալմաստն եւ մնայ ի մէջ արճճին, եւ չի սփռիլ այսինքն տաղըլմիշ լինիլ. այսինքն արճճի գիջութիւնն զինքն ժողով կու պահէ. յետոյ բանան զարճիճն եւ հանեն զկոտորեալ ալմաստն եւ բան տանին. եւ թէ արճիճ չի գտանի, նա դնեն ի մէջ մեղրէ մոմի, եւ տասն երկու տակ թղթով բլլեն եւ հարեն կռանով ի բլած թղթին վերայ, ուր է ալմաստն. ի մէջն կտրտի ալմաստն, ձգեն զթուղթն մոմովն ի մէջ եռացեալ ջրոյն, հալի մոմն եւ թուղթն յերեսն ելանէ. եւ մնայ կտրած ալմաստն ի ջրոյ տակն, յետոյ հանեն եւ ծեծեն ի պողպատ ալմաստի հաւանն եւ ի բան տանին զի այս լոսած ալմաստովն զմեծագին ալմաստն թրաշ կու անեն հագագներն. եւ ի հետ պահելն ուրախութիւն բերէ։ Այլ եւ ասացեալ են ի «Խասիաթի գիրքնե թէ, երկու պատերազմողի՝ որ կողմն որ աւելակշիռ ալմաստ լինի, այն կողմն յաղթող լինի, եւ զստոյգն Աստուած գիտէ. եւ թէ կինն՝ որ ի ծնունդն յամենայ, զալմաստ քարն ի բազուկն կապեն արձակի Աստուծով։ Եւ զայս գործս ունի անդամանդեայ քարն, որ ի ձախ ձեռն բռնէ ծնող կինն. եւ բազում անգամ փորձեալ են զայս։

Ակատն՝ որ է յայնըլհըր, խասիաթն զինչ որ ի յեաղութն խասիաթ կայ ամենն յակատն կայ. զի ի հետ վերցնողն նակբէթ գոդութիւն եւ քոր եւ այլ այսպիսիք չի լինիր. մալն եւ շնորհքն չի պակասիր. եւ մօտ ի մարդիկ ինքն եւ խօսքն ընդունելի լինի՝ եւ խելաց շահ ունի. եւ թէ որչափ զկնի խմէ նա խելքն զինքն ոչ թողուր, ասեր են. եւ ես չեմ հաւատար. զի գինին առիւծի կաթն է, ով որ ըմպէ ագահութեամբ, ի փառաց, ի խելաց, եւ յապրանաց թափի։

Ամէթիօստոս՝ որ է լալն. խասիաթն այն է, որ թէ ի բերանդ առնուս նա զծարաւն տանի, որպէս եաղութն ունի զայս. եւ ի յուրախ արար մաջունն թէ ծեծեն եւ խառնեն նա սրտին ուրախութիւն, եւ զհոգն եւ զցնորքն տանի ի սրտէն, եւ թէ յաչաց դեղերն խառնեն, նա աչաց լուսոյն լաւ է՝ սրատես առնէ։

Ոսկէ քարն՝ որ է թիլայ. խասիաթն այն է, որ թէ բարակ շորով փաթաթիս եւ կայծ դնեն ի վերայ՝ չի այրիր շորն. եւ ով ոք որ ի հետն վերցնէ գիշերավախ եւ յերազոյ անհոգ կենայ եւ ի չար պատահմանէ ազատի Աստուծով։

Բիւրեղն՝ որ է պիլօրն, խասիաթն այն է՝ որ ծեծեն եւ հին խոց լինի ցանեն ի վերայ՝ ողջանայ, եւ թէ զակռան սրբեն ակռին զժանկն տանի. եւ ի հետ պահելն վատերազ եւ գիշերախաբ չի լինի. եւ ներկուի կարմիր, եւ կանաչ, եւ դեղին եւ զամենայն գոյն ընդունի. եւ ի կրակն կրանայ՝ եւ չի դալարիր, եւ կրացեալն յաչաց դեղերն մտանէ։

Գոճազմն՝ որ է լազուարտ երկնից գունովն է կապոյտ, եւ լաւն այն է՝ որ տամարոտ եւ սպիտակ չի լինի, եւ ի կրակն զգոյնն չփոխէ՝ եւ ոսկի նօղտաներ ունենայ, եւ թէ ի թէզապի ջուրն ձգես զլազուարտն նա նոյն ժամն սպիտակի եւ լինի որպէս զձիւն. եւ ի ֆռնակն մաղպուլ է. եւ մեծ մեծ կտոր լինի. եւ հազար դրամ կտոր տեսի. եւ վեց հարիւր դրամն ի ՌՃ. թուին ծախուեցաւ ի Հալապ՝ տասն եւ հինգ ռիալ. եւ յառաջմէ քառասուն ռիալ էր ծախուեր. յՕզբեկէն կուգայ։

Մարգարիտն յայտնի է եւ երկու ցեղ է. մէկ ցեղն փուրթղալ, եւ մէկ ցեղն հարմուզի. եւ հարմուզի մարգարիտին շիրին ասեն. բոլոր լինի եւ դիւր եւ փայլուն եւ ծակն փոքր, այդ է մարգարիտին լաւն. հարմուզին, այսինքն շիրին. եւ փուրթղալն դուր չի լինիր եւ փայլուն չէ՝ որպէս զշիրինին. եւ փուրթղալն զշիրին մարգարտին ռուպ գինն արժէ, այրի ի կրակն եւ կրանայ։

Մարջան՝ որ հայերէն բուստ ասեն, լաւն խոր եւ կարմիրն է. եւ լինի բաց կարմիր, եւ լինի սպիտակ, եւ ծառի պէս ի ծովն բուսանի. եւ փայտի պէս ցեցկերուի, եւ որդնոտի, եւ ծածկի. եւ թէ ի թթուն ձգեն՝ սպիտակի. եւ ի կրակն կրանայ եւ սպիտակի։

Յեամանի՝ լաւն սեալին է, այսինքն որ թափանցնի, խոր ու կարմիր է՝ եւ միջակ կարմիր, եւ բաց կարմիր լինի, եւ քառասուն դրամէն աւել մարդ չէ տեսեալ, եւ ասեն թէ տուն փլելոյ կամ պատ անկանելոյ լաւ է, որ չէ տեսեալ յեամանի հագնողն ի տան ներքեւն կամ պատի ներքեւ մնացեալ. եւ մօտ Օսմանցիք եւ Պարսիկք եւ յամենայն Ռումիք մախպուլ է այս քարս, զի զանունն գրեն ի վերայ եւ ի մատնին դնեն. բայց լինի սպիտակ գոյն՝ եւ դեղին, եւ մաւի այլ լինի. բայց խոր եւ կարմիրն՝ որ միագոյն լինի եւ առանց տամարի՝ այն լաւ է. ի մատնու քարն՝ որ լաւ լինի երկու ռիալ կամ երեք արժէ։

Աղեղն կարմիր լինի՝ բաց կարմիր, եւ ալ լինի. լաւն մէկ գոյն լինի եւ առանց տամարի, գինն յեամենուն ռուպ գինն արժէ։

Օձի քարն չորս ցեղ է՝ սեւ եւ դեղին եւ կարմրագոյն է եւ այլ գոյներ. լինի որ բոլոր բոլոր վարդ լինի, եւ լինի որ նօղտայ լինի, եւ լինի որ երկայն երկայն եւ նաղաշ լինի, եւ ամենայն ցեղն ի յօձու խորխ կու նմանի, եւ ամենայն ցեղ օձու քար թէ որ ի դուր քարի վերայ քացախ կամ լէյմոնի ջուր դնես, եւ զայս քարն ի վերայ քացխին դնես եւ երկու քար լինին օձու քարն, նա զէտ կենդանի շարժին՝ եւ գան ողջունեն զմիմեանս եւ հեռանան ի միմեանց. եւ խասիաթն այն է, որ թէ օձ որ թունէ զմարդ, նա ի վերայ լեռանին սրբեն, պուտ մի խմցնեն եւ սրբեն ի վերայ թոյնին, նա ի նոյն օրն ազատի Աստուծով. եւ Հնդիկքն խիստ խիստ կու խնդրեն զայս քարս, եւ գնով կու առնուն, եւ իւրեանց թագաւորն ի թագն եւ ի մատն զայս քարս կու դնէ, եւ մէկ մսխալն երկու ոսկի արժէ։

Եւ է քար մի, որ օձի քար ասեն, եւ թուրքերէն խտրելիազ աղչասի ասեն, բոլոր եւ սպիտակ լինի, եւ սատաֆի ջընսէն է, մէկ երեսն ղուբայ է եւ մէկէլ երեսն դուր. եւ ի դուր երեսն ունի մարղուրայ բարակ սեւ թել, եւ է այսպէս։ Խասիաթն նորա այն է, որ թէ ռուպ, որ է պէգմազով ի վերայ օձիկ ցաւոյն կարմիր տեղին դնես, նա կպի ի վերայ կարմիր տեղին, եւ ութն օր չի փրթիր ի վերայէն մինչեւ որ ողջանայ Աստուծով։

Եասբ որ է գոյնն կանաչ փէրփէրի գոյն, եւ կայ ի յինքն կարմիր կետեր շատ, եւ մօտ ֆռանկն մախպուլ է, եւ պինդ է ի բանելն, եւ շատ է, ամեն տեղ կայ։

Խամահի՝ որ է երկաթ չինի. որ է սանկհատիտ՝ եւ հայերէն սղուն քար ասեն, եւ ծիրանի գոյն է ամենն. եւ երբ որ ի լեսանն սրբես նա կարմիր ելնէ, եւ կայ որ ալ ելնէ սրբածն, եւ կայ որ մաւի լինի, որ է ծիրանին, եւ դեղին ելնէ, եւ սպիտակ ելնէ, բայց կարմիրն՝ որ ի սրբածէն ելնէ, ուռուցի լաւ է, թէ վարդի ջրով ի լեսանն սրբես եւ զսրբածն ի վերայ ամենայն ցեղ ուռուցին սրբես, նա օգտէ Աստուծով։

Ճզահ՝ որ թուրք պապաղօրի ասէ յամեն գուներուն շաղկապեալ է յինքն եւ յԵամանու երկրէն ելանէ. եւ ի ֆռանկն մախպուլ է եւ մեծ մեծ լինի՝ եւ չոր է եւ պինդ։

Մղնադիս՝ թուրքերէն մղլատուզ՝ հայերէն անդամանդ՝ սեւագոյն է, յայտնի է, թէ որ ի հետն պահեն նա ջղացաւին լաւ է. եւ այլ զբեւեռն ցուցիչին զխաղիչն այսով առնեն. եւ թուրք ղպլայ նումայի ասէ՝ որ է հարաւացոյց. եւ զերկաթն յինքն քաշէ եւ անշարժ հոգի են ասացեալ այսոր, եւ թէ որ մէկ գիշեր դնես զայս քարս եւ զթուրն կամ զդանակն ի մէկ տեղ, նա վաղիւն այն թուրն եւ դանակն զերկաթն ի յինքն կու քաշէ, եւ աժան է ամէն տեղ։

Յեաշմ, ամեն լեզուաւ յեաշմ ասեն՝ լաւն սպիտակ թղթի գոյն է, եւ այլ ցածն պաղլամին՝ եւ ախմարաց փերփերի գոյնն եւ ձիթապտղի գոյն՝ եւ այլ ցածն սեւն՝ եւ տամարոտն ամեն գոյն լաւ չէ, եւ լինի, որ երեք հազար դրամ եւ այլ աւելի լինի մէկ կտորն. եւ մօտ թուրքն մախպուլ է՝ եւ սպիտակն ի Պարսիկն մախպուլ է, եւ սպիտակին խաթայի ասեն, ի յաշխարհու Հնդկաց երկրէն գայ. եւ ասեն թէ կայծակի լաւ է որ տեղ որ լինի կայծակ չի ընկներ. սպիտակին սաֆն որ հարիւր դրամ լինի, չորս ռիալ արժէ. եւ այլքն ցած գին արժեն։

Նիլում. յարապի՝ ֆըհամ ասեն. լաւն սաֆի է՝ լուրջ գոյն ունի՝ եւ ի թափանձի՝ եւ ի լուրջ եաղութ նմանի. բայց ջուրն չի խաղալ զերդ եաղութ, եւ մեծ երկու եւ երեք մսխալ այլ կուլինի՝ եւ աժան է։

Սլէյմանի՝ որ է տակտակ, մէկ տակն սպիտակ եւ մէկ տակն սեւ. եւ մաւին եւ սպիտակն լաւ է. եւ խիստ պինդ է ի բանիլն, եւ մօտ ի ֆռանկ պատուական է այս քարս։

Սեպաճ. է սեւ քար եւ թեթեւ եւ խիստ խորու, սեւ է գոյնն, եւ թէ ի ջուրն ձգես նա ի ջրին երեսն ելնէ. եւ իւր խասիաթն այն է՝ որ ի փոքր տղեկան աչաց դէմն կախեն ի օրանն, նա զփոքր տղեկան լուրջ աչքն սեւացնէ. փորձած է՝ եւ հայիլն ի յայս քարս զաչաց լոյսն աւելցնէ։

Տէհնէ ի ֆռանկի, որ արապի տըհնէճ ասեն, թէ քացխով կամ լէյմոնի ջրով ի վերայ ջօհարդար դանկին սրբես՝ նա ոսկեգոյն կամ արծաթի գոյն ելնէ ի դանակն, ինքն քար է կանաչ եւ ֆսթուղի գոյն է. նօղդա մի ֆսթուղի գոյն, նօղդա մի կանաչ, եւ ոսկեգոյն որ ելանէ սրբածն՝ լաւ այն է, եւ ի յաչաց դեղերն կումտանէ, մէկ մսխալն երեք ռիալ, եւ չորս ռիալ արժէ՝ եւ ի կրակն չեմ փորձեր։

Փիրուզայ, երեք ցեղ է՝ իսհաղի, նշապուրի, եւ շպապէքի, լաւն սաֆն է՝ որ առանց տամարի լինի, եւ գունով իսհաղին է, եւ այլ բացագոյն նշապուրին է, եւ շպապէքին սպիտակագոյն է, շուտ ծերանայ եւ կանաչի. ասացեր են վասն փիրուզային՝ թէ ով որ ի մատն հագնի՝ ի դրամէ պակասութիւն չքաշէ. եւ խօսքն ընդունելի լինի, եւ չէ պարտ հագնողին որ անպատեհ խօսք խօսի, եւ մտածէ, թէ փիրուզայ եմ հագել, խօսքս ընդունելի է, եւ կու այրի ի կրակն. եւ իսհաղին՝ որ թէ միջակ բակլայի չափ լինի, յիսուն ռիալ արժէ, եւ նշապուրին կէս գին արժէ, եւ շպապէքին երկու դրամ արծաթ արժէ։

Մղնադիս ֆզայ՝ որ է արծաթի քաշօղ, որ զարծաթն ի յինքն քաշէ, թէ հանց որ ոսկւոյ եւ երկաթի եւ պղնձի եւ այլ խարդուք որ ի մէ տեղ լինի, նա այս քարս զարծաթն կմբռնէ՝ որպէս մղլադուզն զերկաթն. եւ ժանկահարի գոյն է այս քարս. եւ թափանցնի, եւ սուղ է, եւ Հապաշու երկրէն կուգայ. ապա Հնդիկքն խիստ կուզեն զայս, եւ ասեն մղնադիս ֆզայ, որ է արծաթի անդամանդ, եւ զարծաթն քաշէ յինքն որպէս զագահ մարդ, որ միշտ արծաթասէր եւ արծաթ քարշող է։

Զայս բանքս, որք վասն ականց են՝ զոր ահաւասիկ գրեցաք, այժմու ժամանակին ժամանեալ ոմն քահանայ Սարգիս անուամբ ի մերս ազգէ, հմուտ եւ տեղեակ բանից գրոց, որ բնակեալ էր ի քաղաքն Բերիայ՝ որ այժմ ասի Հալապ։ Եւ էր կարի վարժ ի լեզուն Արապի, եւ Օսմանցւոյ եւ Ֆռանկին. այլ եւ ծանօթ Հոռոմի լեզուին եւ Ջհտի լեզուին. եւ էր ինքն արուեստիւ ակնագործ՝ որ զպատուական ակունս հարթէ եւ շինէ. այլ եւ գնող եւ վաճառող սոցին. եւ եղեւ ի գնալն մեր յԵրուսաղէմ յորժամ հասաք ի Հալապ՝ պատահեցաք այս Սարգիս քահանային, որ ի կարգս զրուցաց հանապազ խօսէր ընդ մեզ զորպիսութենէ ականց՝ եւ բանք նորա իբր զհաւաստի թուելով ի միտս մեր աղաչեցաք զնա թէ զայդոսիկ՝ զոր բանիւ ասես, գրով շարադրեալ տո՛ւր մեզ վասն օրինակի, եւ նա վասն մերոյ խնդրոյ գրեալ ետ, եւ մեք վասն հասարակաց օգտի ի մէջ այս պատմագրիս շարակարգեալ գրեցաք։ Նախ զի մեր է խնդրեալ. եւ երկրորդ՝ զի նորագիւտ է բանս. եւ ի ձէնջ պատահողացդ խնդրեմք, նախ՝ մի առնել մեզ քամահանս, եւ երկրորդ՝ ասել «Աստուած ողորմի Տէր Սարգսին այնմե, եւ մեզ. ասեմք եւ մեք՝ եւ ձեզ ամէն։

Իսկ որք զկնի գրեալ բանքս են՝ որ վասն ականց, յառաջ ժամանակաց կայր օրինակն, զայն եւս ի սոյն կարգ դասեալ գրեցաք վասն օգտի ընթերցողաց, ի փառս Աստուծոյ։

[ԾԴ]

ԱՅՍ Է ԳԻՐՔ ՋՕՀԱՐՆԵՐՈՒՆ, ՈՐ ԿԱՆ Ի ՎԵՐԱՅ ԱՇԽԱՐՀԻ՝ ԹԷ ՅՈՐ ՏԵՂԱՑ ՀԱՍԼ ԿՈՒ ԼԻՆԻՆ՝ ՆԱԽ ԵՒ ԱՌԱՋԻՆ ԱԼՄԱՍՏՆ

Ալմաստն տասն եւ երկու ազգք են. յերկուց տեղաց կու ելանէ, ղատիմին ի Զուլումաթէն է։ Ասացին թէ Աղէքսանդր գնաց ի Զուլումաթն ի լեռան մի տակ հասաւ, յանկարծ ձիոյն նալն զլղաւ, հարցաւ թէ զի՞նչ լինի այս. նա իմաստունքն, որք կային ի հետն՝ ասացին թէ ալմաստ է, յերկնից ցօղէն հասլ լինի։ Աճամն խուդայի կասէ դորա. ասացին Աղէքսանդրի՝ թէ այս լեռան յետեւն աւազուտ դաշտ է, ամէնն ալմաստ է եւ անմարդաբնակ է, եւ թռչնոց ի զատ այլ իրք չկայ ի հոն։ Աղէքսանդր ուզեց ի յայն ալմաստէն. նա ասացին թէ հեծեալքն թող ի լեռան գլուխն ելնեն՝ եւ ի լեռան գլուխն անասնոց լաշ ձգեն. նա ի հոն մեծ թռչունք կան, ալմաստն կու կպնայ ի լաշերն, կառնուն թռչունքն ու կելնեն գլուխն նստեն ուտեն, նա հեծեալքն երթան թռուցանեն՝ ինչ որ կպէր է ի լաշերն, ամէն ի հոն կու մնայ, եւ այնպէս արարին որչափ կարացին։ Այն ալմաստն խիստ ղիմաթով է, եւ այլ մարդ ի հոն չէ գնացեր. եւ այժմուս ժամանակիս ինչ որ հին ալմաստ կայ, յայն ալմաստէն է։ Ի Հնդկաց երկիրն կասեն թէ խիստ ղիմաթ ունի. ապա ի ամէն աշխարհ ղիմաթ չունի մօտ ի ջօհարիք. կրակէն կու ելնայ, քան զնորն աղէկ է, ու վեց թարկ է, յոր կողմն շրջես երեք թարկ կու երեւնայ, ջօհարիքն ասացին, թէ քան զտասն եւ մէկ ղիրաթն ի վեր չի լիներ, շատ սուտ է, քսան եւ երեսուն էլ կու լինի՝ չեն տեսեր ջօհարիքն հին ալմաստ։ Ապա նոր ալմաստն ի Կուճրաթ, ի Տաքան, ի Քալբարկայ, ի մէջ Մահուռոյ Տելեպեճանայ, Կարուճանի, Փօռայ կելնայ, երեսուն ու քառասուն ղիրաթ կելնայ, կու փորէն քանց խոր, ու տամար ունի, ի մէջ տամարին կու լինի՝ կու հանեն լուանան, ի հողի միջեն կու ելնայ, եօթ ըռանկ կու լինի՝ հինգ ցորենն մէկ մանճալի կասեն, կու ելնայ նաբաթի, զէյթի, ֆստղի, պիլօրի, դեղին, կարմիր, սեւ, քանց ամեն աղեկ նաբաթին է, ու պիլօրին է, յետեւ նորա՝ զէյթին, ֆսթուղին, այլ պաղիքն քան զեսոնք չեն, ալմաստին ղիրաթն հինգ ցորեն է՝ ջօհարներուն թագաւորն ալմաստն է, երկու ղիրաթ նաբաթի կամ պիլօրի աղեկ ջրով որ լաքա չի լինի, ի Քալբարկայ. երկու ֆլօրի առնուլ կու լինի. ու ֆռանկի քառասուն ֆլօրի ծախել կու լինի. թէ մուշտարի լինայ այլ աւելի. թրաշ էնելն ու ծակելն զատ ի ֆռանկն էլ մարդ չի գիտնար։ Թրաշ եղածն՝ չորս ղիրաթն տասն հազար օթմանի ծախել կու պիտի։ Ֆռանկն ի Հալապ կարչի ջօհարներու թագաւորն է ալմաստն, ամա առանց թրաշի իրք մի չէ, էնոր համար որ ի քարերն խառնակ շատ կելնայ. հազի թրաշ չեղնայ մալում չի լինար, թէ խասիաթն հարցանես՝ նա մարդ որ ըռանկն մաստանայ լինի, նա ալմաստն տանի, ու թագաւորաց քաղցր երեւնայ, ու խօսքն ղապուլ լինի, ի չարէ չվախենայ, փորցաւութիւն չքաշէ կամ քեր չի ժաժի. մոռացկոտ չլինի, տայիմ ֆառահ կենայ, թէ ուզեն որ մանրեն ի վերայ սալի ու տան մարդոյ, մահադեղ է։

Եաղութի ղիրաթն չորս ցորեան է, եաղութն յերկու իրաց հասլ կու լինի. ղադիմի ի Սէյլան հասլ կու լինի, կղզի մի է Դ. ֆարսանք լայնքն է, ԴՃ ֆարսանք երկայնքն է, այն լեռանն Սալանդիր տաղի կասեն։ Ադամ ի յայն լեռանն՝ կասեն, ի դրախտէն իջաւ, ասեն այն շնորհիւն եաղութն ելաւ, յայն լառնէն ի զատ այլ տեղ չի լինիր. հանց իմացիր որ չորս գոյն ունի, կարմիր ու լուրջ, դեղին ու սպիտակ։ Կարմիրն եօթն գոյն է. ծովագոյն, նռնագոյն, արղաւանի, տուրտի, խըմրի, քացխի գոյն, պալխի։ Ու լուրջն հինգ գոյն է. երկնից գոյն է, լեղկի կանաչ կուզարկէ, նախ դեղինն չորս գոյն է՝ մոմի, թուրնճի, յերդի, պլօրի, այսոնք շատ հասլ կու լինի, ապա ղիմաթ չունին, էնոր որ դեռ խամ է. ծովագոյն կարմիրն թամամ այարն ջրով որ Ի. ղիրաթ լինի, ԲՌ. ֆլօրի արժէ. զատ ի Սէյլանայ մադանէն այլ տեղ չկայ, եւ ոչ ի Խորասան, եաղութ լուրջ գոյն թաւուսի ունի ու Օսմանի ի Հնդստան ղիմաթ ունի. զէրայ Հնդիկքն թագպանտի գլուխն կապեն. ու դեղինն ի Շրվան գին ունի, ուշտկի խիստ աղեկ է, ու դեղնի ճանաչելն դժար է. զէրայ ֆռանկն զպլորն կու ներկէ, որ եաղութէն չի ճանչուէր, աղէկ մարդ պիտի որ ճանչնայ, հանց իմացիր յայնըլհըր իւր ջընս եաղութեն է հասլ կու լինի, ու թիրմիլ կանաչ կարմիր հասլ կու լինի, կասեն թէ զապրաճաթն այլ յիւրմէն հասլ կու լինի. այն տեղն՝ որ եաղութն հասլ կու լինի, ջրոտ տեղ մի է, մարդիկ քանց խոր կու փորեն, աւազուտ տեղ մի է, կու լուանան, կահ կահ քար կու ելնայ՝ որ կանաչ ու սպիտակ թէլերես, տամար կու լինի փայլուն իմացիր այն հուր։ Ա. մարդ ղունար կանաչ ջրով, որ ամէն դեհ շրջեն հանց կասես որ ամէն դեհաց ջուր կու կաթէ, նորա գինն ԳՃ. ֆլորի է, միլի ու սէյլանի մադանեն հասլ կու լինի, ղիմաթ չունի, Ժ. ֆլօրին ի յԱրապստան գին ունի։ Ապա եաղութի նոր մադանն մօտ ի Պանտարն Պանկալայի ծովեզերն հասլ կու լինի։ Պանկաւ կու ասեն ճզիրայ մի է, եաղութն որ աղէկ ջրովն կանաչ գոյն, ու նռան գոյն, ի յայն ճզիրայն հասլ կու լինի, մանլուր է ըրքնակի որ քարպիկ կակուղ է, ի կրակէ ի դուրս չի ելնար, սէյլանն քանց այն այլ աղեկ է, մօտ ի ֆռանկն պինդն ու կակուղն մէկ է, համան լաւ ռանկ թող լինի ղիմաթ ունի, զեաղութն ջրով ու նռան գոյն կուզեն, ի կակուղն չեն հայիր։

Լալն՝ իմացիր որ յառաջ ժամանակն լալ չկար։ Թագաւոր մի Ջէմշէտ անուն՝ ի նորա ժամանակն ժաժք եղաւ, որ շատ մարդիկ մեռան, մօտ ի Պալաշխանէ բարձր լեառն մի կայր, ի ժաժքէն պատառեցաւ այն լեառն՝ Աստուծոյ սքանչելեօքն լալն ի հօն երեւեցաւ, այս աղէկ լալերս, որք կան ի մարդիկ ի մօտ, ի յայն լեռնէն այլ տեղ չկայ այնոր պէս, օր ամեն ԳՃ. տարի ապա մէկ անգամ ի դուրս կուգայ. ապա լալն եօթն գոյն ունի, ասֆուռի, ռամանի, աթաշի, յունանի, խմրի, աղրապի, պասալի, գիտացիր, որ ԺԱ. ղիրաթ թամամ այար լինի, նա Խ. ֆլօրի արժէ, ապա թէ Գ. կամ Դ. ղիրաթ թամամ այար այս վառան լինի, փաք ղիրաթն Ե. ֆլօրի արժէ, ռամանին ու աթաշին ի դորա կէս գին արժէ, ու պասալին էլ։ Գիտացիր, որ լալի խասիաթն տաք եւ չոր է, ասացած են իմաստունքն՝ թէ ով որ ի հետն լալ պահէ, ամեն մարախլի աղէկ է, միջացաւի լաւ է. մարդկանց աչքին աղէկ երեւնայ, վատ երազ չտեսնու, տղայոց հետ պահելն չի լայ, դիւաց այլ աղէկ է, ի մաջուն խառնեն ուրախ առնէ, երեսի գոյնն կարմիր լինի, մատայ բանայ։

Զմրուխտն, երեք ցորենն մէկ ըռիթլ է, ըռթլոյ կու ծախուի, իմացիր որ յառաջ քանց ՌՇ. տարի յերկու բանէ հասլ լինէր, եւ իւր մադանն Մսրա մօտն է, էն զմրուխտի գինն ՇԺԶ. ըռիթլ լինի՛ ֆլօրի է, ապա այս զմրուխտս, որ ի մարդկանց ձեռն է, ի Ֆռանգստան հասլ կու լինի այլ տեղ չկայ։ Գ. գոյն է, ըռզիանի, ռեհանի, բանջարի. ռեհանին ու բանջարին աւելի գին չունին. ապա ըռզիանին մէկ մթղալ ի Հնդստան ԲՃ. ֆլօրի գին ունի, ռամանին այլւի այն գինն է։ Հանց ասացին թէ զմրուխտի խասիաթն պաղ է եւ չոր, եւ այլք ասացին թէ աղէկ է, ով ոք ի հետն պահէ աչաց ցաւ չտեսնէ, լոյսն աւելնայ, երկարաժամանակ լինի, հաւկուր չլինի։ Ասացին թէ զմրուխտն փանզահրն քանց ամեն զահրէ, մարդոյ որ զահր տուած լինի, Բ. ղիրաթ ռամանի ուղտի կաթնով տան, նա ազատուի Աստուծով, քրտունքն ի դուրս ձգէ՝ եւ թէ վիշապ օձ տեսնու, ի դիմաց բռնէ, աչքերն պատառի, կարիճ կամ օձ խայթէ, վարդեջրով հմսնեն ի վերայ քսեն՝ ողջանայ, ցնորք չքաշէ կամ հոգայ։

Իմացիր որ մարգարիտն Գ. բանէ ի դուրս չէ, ի Պահրի Ղատիֆ հասլ եղաւ. ճզիրայ մէկ կայ Ղեսիմալաքան մօտ, ի Ղատիֆ լաւ մարգարիտն ի յայն ճզիրայն է։ Մէկ այլ Դահթեռեհ մօտ ի Պանկալայ Քապուլ, մանշուր է ի հոն շատ հասլ կու լինի, ապա մէկ մթղալ կամ կէս մթղալ պակաս կու գտնուի, ապա մանր շատ կու գտնուի, մէկ այլ ի Մսրայ մօտն Կայշաման ծով կայ, բոլորն բանտարներ ունի, շատ կու բերեն. իմացիր որ դորա ջանավարն քանց հաւ է, ու սերմն քանց ձկան կու ձգէ ի ծովն, սադաֆն ի նորա սերմանէն հասլ կու լինի. երբ անձրեւ գայ, ի Մայիս ամիսն լինի, ելնան ի ծովու երես տաքնան ու գոյանան, եւ գիշերն երթան ի ծով, մինչ ի Խ. օրն հանց առնեն, ապա գոյանան, խացակն ու դեղինն ի տարէն եղանակէն է, գիտացիր, որ Ը. ղիրաթ ղումաշ լինի, արժե Ձ. ֆլօրի. թէ մէրկ մթղալ լինի սպիտակ քաֆուրի, ՌՇ. ֆլօրի արժէ, չորս ղիրաթն Կ. արժէ, Բ. ղիրաթ սպիտակ քաֆուրին Խ. արժէ, դեղին գոյնն մոմի գոյնն՝ գին չունի, թէ հարցանեն այս ծանրութեան մարգարիտն ինչ արժէ, հարի չտեսնուս գին չդնես, խասիաթն սուր է ու թաց է, շաւքօռին աղէկ է, աչից եռալուն, թէ ալաջայ լինի մարդ, սղկեն ու քացախով քսեն՝ ողջանայ Աստուծով։

Իմացիր՝ որ փիրուզան, ի Դ. իրաց դուրս չէ, իւր մադանն ի Նշաւուր է, աղէկն ու ղիմաթովն ի հոն կու լինի։ Բ. մադանն ի Խոճանտ է, այն էլ հանց որ Ե. ֆլօրին պակաս չի լինիր։ Գ. քանն ի Քիրման ի գեղն Շահպւաքէ քանց առաջինքն չեն արմուխ ամեն Դ. քանն իսպիրէ ղիմաթ չունի։ Քանց Նշաւուր այլ աղէկ չկայ. աղէկն սաֆին՝ Ի. ղիրաթն ԴՃ. ֆլօրի արժէ. ու սաֆի աղէկն մէկ ղիրաթն մէկ ֆլօրի արժէ, ապա զաւալն ի մշկէն է, ի թացէն, ի կրակէն, ի քաւուրէն թէ պահեն, իւր գոյն չի երթայր. ջօհարիք ասացին թէ քանց ամեն քարերը աղէկ է, շատ խասիաթ ունի, ով որ հետ պահէ խշմ թագաւորաց չտեսնու, վաղվնէքն ի նա հայի, հոգ չի քաշէ, աչաց ցաւի աղէկ է, ժամանակ երկայն՝ պարաքաթի, մալի վատ երազ չի տեսնու։

Փանզահր ի հետ պահելն շնորհաւոր է, մաթօլի հայաթ կասեն, որ շաբաթն վեց ղիրաթ հարնէ ի վերայ քարին ուտէ՝ իւր ժամանակն ՃԻ. տարի լինի, ցաւ չտեսնու. ով ուտէ կամ ի հետ պահէ սրտով լինի, վատ աչք չբանի, օձ կամ իժ չխայթէ, ուտողն վարդի ջրով հարնէ ուտէ, էլմով ուտէ, որ յակռան չի հասնի, զարար է, թէ ասես ուստի՞ հալս կու լինի. նա լեռն մի կայ Շիրազայ մօտն՝ Շապան քար կասեն այն լեռանն. որձ եղան կու լինի, մեծ կոտոշներ ունի, այլ խոտ չի ուտէր՝ Շապան քար կասեն այն խոտէն ի զատ այլ խոտ չի ուտէր, այն ունի զփանզահրն ի փորն։ Խաս մոմիայն այլ յայն լեռն կու լինի, խորու ձոր մի կայ յայն քարերուն կու կաթէ, տարին Ռ. մսխալ անճախ հասլ կու լինի, խասիաթն այն է՝ որ բարձր տեղաց անկեալ լինի ու խորտ, նա կէս մսխալ խմցնեն՝ ողջ լինի։ Այն տեղն թագաւորական է. Ճ. ղօչէն ապա մէկ ղօչ հասլ կու լինի, այն որ ունի, լաղար է ու մեծ կօտօշներ ունի, եւ ի մէջ ճրորվին կու լինի ու կակուղ է, երբ ի բերան դնեն քար կու դառնայ, թէ Ժ. մսխալ լինի ԲՃ. ֆլօրի արժէ, եւ թէ երկու կամ երեք մսխալ լինի ԺԵ. ֆլօրի արժէ։ Շատ կան որ ամալի կանեն, կամիս որ գիտնաս՝ նա հարէ ի վերայ քարի, թէ սպիտակ ելնայ՝ ամալի է. թէ այլ գոյն ելնայ նա հաւան է։ Փանզահրի տեղն առ նա վէտաճրիպան կրով քսէ ի ձեռնդ, դեղինն աղէկ է, կրակն թէ ծուխ եղաւ, եւ տեղն իրք չմնաց, աղէկ է, թէ հող մնաց վատ է։

ԱՅԼ ԵՒՍ ԲԱՆ ՎԱՍՆ ՓԱՆԶԱՀՐԻՆ

Հաջար ըլթէս՝ որ է Փանզահրն եւ հայք թունադեղ ասեն, եւ ասոր բնութիւնն զաւագ թրիաքի բնութիւնն ունի, եւ կերպն նման է կաղնւոյ պտղի, եւ երկայնուկ եւ բոլոր լինի մէկ մէկի ներքեւ տակվի տակ է, մէնջ որպէս կուտ է եւ գոյնն այս քարիս հողի գոյն է, եւ ի սեւութիւն զարնէ եւ քիչ ի կարմրութիւն, լաւն այն է յորժամ կաթնով ի վերայ քարին քսեն կարմրագոյն լինի, եւ այն որ լաւ չէ երբ որ տրորեն գոյնն կանաչ կու լինի, եւ զինքն ի վայրի քոշի փորն կու գտնուն, ի Շիրվանու դեհն կու լինի. եւ բժշկապետերն խօսք շատ են ասեր, եւ հաքիմարանիս շինողն ասեր է թէ այն եղին կերակուրն քան զօձ քան զմուղալ ասեն՝ այլ կերակուր չունի. եւ այս պատճառաւս այս քարս կու կապվի յեղին փորն, եւ այնոր համար թրիաք ֆառուխ կասեն, եւ այս քարիս հարելոյ գոյն շատ կու լինի չէ լաւ. ապա լաւն այն է, որ հարեն կարմրախառն սեւագոյն զարնէ, եւ ի Շամ զերդ զայդ փանզահրդ կու զուգեն հանց որ մէկմէկից բռանց կու ճանչվի, եւ իւր փորձելն այն է՝ որ զայսեղն ի կրակն դնեն որ կարմրի, ապա կոխեն ի վերայ այն քարին, թէ շինուածու է, սեաւ ծուխ կու ելանէ, թէ ստոյգ փանզահրն է նա, դեղին ծուխ կու ելանէ։ Թէ զինքն ըռաղիանի ջրով տրորեն եւ օծեն՝ օձահարի օգտէ, եւ յայն պահն զցաւն խաղաղցնէ, եւ օգտէ ամենայն գազանահարի եւ զչարութիւնն խափանէ, եւ թէ ԺԲ. գարէ քաշ տան օգտէ սրտին վատուժութեան եւ անձինն ուժ տայ լաւ, եւ իւր առնելուն չափն կէս դանկ է. ով ամեն օր ասկից կէս դանկ ուտէ, խլսի յամենայն չար վտանգէ՝ եւ յամենայն մահացու դեղոց եւ տաք բնութեան էլ օգտէ. այն պատճառովն որ այս խասիաթն կու գործէ զբանն ոչ բնութիւնովն եւ այս դեղիս բնութիւնն խիստ տաք է՝ գիտացիր։

Հանց իմացիր որ ամպարն ի ջօհարի կարգ չէ, ապա ի ջօհարի կարգէ բանած ի յԵամանի ծովերեսն կու լինի։ Զուլումաթն քանի մի կղզի ի հոն ծառեր կան, յայն ծառերուն քանց տըփս քանց մեղր իջնու. խիստ շատ ճանճ կիջնու ի վրան, կու իջնու ի ծառերուն շատ որ քանց առու ելնայ, երթայ ի ծովն, ի ծովու երեսն քան զմոմ բռնէ, յեզր զարկէ, մարդիկ ի շուռ գան ի ծովեզրն, եւ ժողովեն Ե. լիտր ու Ժ։ Անգամ մի պազրկաներն քանց քար մի գտան, որ մարդ չէր հանդիպէր ի վրան քանց զքար է դարձեր։ Գիտացիր՝ որ ամպարն Դ. ազգ է, շամամի, խաշխաշի, ու թափաղի, եւ ֆստղի։ Շամամին բոլոր կու լինի, երբ կոտրեն ի վերայ նա քանց խաշխաշ կու լինի. եւ խաշխաշին էլ այնպէս. թափաղին էլ սպիտակ է մէջն ու ամուր է։ Ֆստղին կակուղ է. շամամին իմանամք Ժ. մսխալ Ե. ֆլօրի առնուլ կու պիտի, եւ յայլ տեղ ծախես նա ԺԵ. եւ այլ աւելի կու բերէ։ Խաշխաշին չորս ֆլօրի առնուս ԺԲ. կու ծախուի. թափաղին ու ֆստղին Բ. ֆլօրի գնես վեց արժէ յայլ տեղ. ամպարն անոյշ հոտ ունի, զմարդոյ դամաղն անուշ պահէ, սաւդան տանի, աչաց աղէկ է, քերի, գլխացաւի աղէկ է։

Լաջվարդի քանն ի Պալաշխանն է. ի Քաշ էլ կու լինի, ամայ ամալի է, ինչ որ ի տներն կու բանին Քաշի է. ի Շամիշայդ սեւագոյն քար մի կայ, սղկեն ու բերեն ծախեն, կրակէն ի դուրս չելնայ։

Պալաշխին Ժ. օր ի կրակն կենայ, չի աւերիր՝ զէրայ ջօհար է. հանց իմացիր՝ որ աղէկն քանց հաւկիթ կեղեւ ունի սպիտակ եւ կակուղ. Ճ. մսխալն ԻԵ. ֆլօրի արժէ. խամն էլ վասլայ վասլայ կու լինի. Ճ. մսխալ լուանան ԻԵ. մսխալ կելնայ. ով գիտէ՝ լուանայ, շատ շահ ունի, անլուայն քանց Քաշի է. ամալին ու պալաշխին կրակն գիտէ. աչաց աղէկ է քանց ծարիր քաշելն յիստակ պահէ. ճինար ցաւի աղէկ է. միջացաւի ի թարքիպ ձգէ։

Մարջանն Գ. տեղ կու լինի՝ ի քաղաքն Թուսէ ի Մղրիպայ դեհն է. այլւի ի ծովէն կու հանեն քանց մարգարիտ, քանի որ ի ծովն է՝ կակուղ է, երբ հանեն ի դուրս ամրանայ. քաղաք մի էլ կայ ի Ֆռանկստան Քիսայ կասեն, ի հոն էլ կու լինի։ Ի Հրմզայ պանտարներն էլ կու ելնայ, սեւ կու ելնայ, ուսր կասեն. նորա սպիտակն իրք մի չէ. կարմիրն նա թրաշն ի Կուճրաթ գին ունի. թրաշ եղածն ի յարեւելք արծաթի հետ բարեբար առնուն. խասիաթն մոռացկոտին աղէկ է. գլուխն չժաժի. սրտի ուժ տայ, թութիայն խառնեն աչաց աղէկ է։

Աղեղն յերեք տեղ կու լինի, յԵաման Բ. ի Կուճրաթ, Պարվաճ շատ հասլ կու լինի, Գ. ի Քալպարկայ. քանց յԵամանին չեն։ Եամանի խասիաթն յինքն հայիլն չար կամին աղէկ է, դղացկանի հետն աղէկ է։

Յեաշմն ի մէջ Խաթայու Չինայ գետ մի կայ, իւր քարերն յեաշմ է։ Ե. գոյն ունի. սպիտակ, զէյթի, կանաչ, սեւ, ըռզիանի. զէյթին քանց ամեն աղէկ է, ջօհար է։ Յայն տեղն ով որ ի հետ չի պահէ նորա էհտիպար չեն էներ. տարին ԵՌ. ֆլօրի հասիլ կու լինի, ով հետ պահէ ժաժք յի լինի, մարդոյ սիրտ չի թռնայ, կայծակի աղէկ է։

[ԾԵ]

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԱՂՈՒԱՆԻՑ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ԱՐԱՐԵԱԼ ԾԱՐԵՑԻ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻՆ

Իսկ արդ յետ երկոտասան ամի կենաց իմոց նուաստս Յովհաննիսի՝ որ ծանեայ զիս. բայց վա¯յ ինձ զի զպատուիրանաւն Աստուծոյ ոչ գնացի։ Եւ ի մերս Հայոց թուականի ՌԻԱ. էր ոմն թագաւոր Ատրպատականի ի յայլազգաց Թահմազ անուն շահ կոչեցեալ ի կարմիր գլխաց. յոյժ խաղաղասէր եւ անագահ մինչ ասիւր ի ծերագունից թէ զհնգետասան ամի հարկն ոչ է առեալ յերկրէ իւրմէ, այլ եւ զբաջ վաճառականց, եւ զմաքս, զոր վասն իւր ի գանձի իւրում ժողովեալ լինէր. եբարձ յաշխարհէ տէրութեան իւրոյ։ Այլ եւ կանայք լկտիք՝ որք ի քաղաքին նստէին եւ հրապարակայայտ զբազումս խոտորեցուցանէին, եւ հարկս տային յարքունիս, եւ զանասելի ոճրագործութիւն սոդոմական ախտիցն բնաւորեալ ի պարսիկս, զայն ամենայն վճիռ հրամանաւ խափանեաց եւ ուր ուրեք թէ երեւէր՝ չարաչար տանջանօք սպանանել հրամայէր, եւ ի մերում թուիս ՌԻԴ մեռաւ ասացեալ շահն, թագաւորեալ ամս ԾԱ։

Եւ ոմն ի յորդւոց նորա Իսմայիլ անուն, զոր յառաջագոյն ի հօրէ, իւրմէ արգելեալ կայր ի Կլայ վասն իրաց ինչ յանդգնութեան, եւ այժմ ելեալ թագաւորեաց ի տեղի հօր իւրոյ. եւ սուր ի գործ արկեալ սպան զեղբայր իւր հարազատ՝ թուով եօթն. եւ սկսեալ զնախարարս զօրաց իւրոց սպանանել, զոմն յայտնի եւ զոմն գաղտնի. մինչ գրեթէ սպառել ջանայր զամենայն ազգն Պարսից. եւ զայս ծանուցեալ տիրատեաց Պարսիցն թէ հասեալ է կորուստ անձանց իւրեանց։ Ոմն Ամիրխան անուն իշխան Թարվիզու, եւ Մահմետ ոմն իշխան Արարատեան գաւառին, մականուամբ Թոխմախ կոչեցեալ. եւ այլք ոմանք՝ զորոց ոչ գիտեմ հաւաստեաւ զանուանս նոցա, միաբանեալ ընդ արբանեկաց Իսմայիլի սպանին զնա ի գաղտնի. ոչ գիտելով զօրաց նորա զմահ նորին Իսմայիլի. եւ ի դիւան դատաստանի յոչ նստիլն ասացեալ լինէր յոմանց, թէ ի լրտեսութիւն գնացեալ է յայլոց թագաւորաց վիճակ եւ դառնալոց է մինչեւ ի յամ մի, զայս կարծեցեալ լինէր. եւ յետոյ ստուգիւ իմացեալ ամենեցուն զկորուստ նորին։

Եւ դարձեալ ամենեքեան միաբանեալ գնացին ի Խորասան, եւ բերին զոմն Խուդաբանդայ կոչեցեալ շեխ գոլով, եղբայր Իսմայիլին, եւ որդի նոյն Թահմազ շահին կարգեալ ի հօրէն իւրմէ տէր աշխարհին Խորասանայ, զնա թագաւորեցուցին ի տեղի Իսմայիլին. բայց անարի եւ վատթար ի գործ թագաւորութեան եւ պակասեալ ի լուսոյ եւս։

Ի սորա յերկու ամի իշխանութեան թագաւորն Բիւզանդիոյ ազգաւ Օթմանի Մուրատ անուն, որ եւ խոնդքար ասի, հրաման եհան զօրաց իւրոց գալ ի վերայ աշխարհիս կարմրագլխոյն. եւ ելեալ ոմն զօրագլուխ Լալայ կոչեցեալ բազում զօրօք եկն եւ եհաս յերկիրն Արարատեան, եւ գերեաց ընդ Հայ եւ ընդ Տաճիկ՝ թուով ԿՌ. եւ տարեալ խաղացոյց յերկիրն Հոռոմոց. եւ ի միւս ամին դարձեալ շարժեալ խաղաց ի վերայ Վրաց եւ հասեալ ի Փայտակարան քաղաք, որ է Տփխիս, եւ շինեաց բերդս ի նմա եւ ամրացոյց, եւ եդ անդ արս բազումս պատերազմողաց։ Եւ զոմն Բագրատունի, թագաւոր Վրաց Սիմօն կոչեցեալ, որ երբեմն վասն անհնազանդութեան ըմբռնեալ էր ի յառաջ ասացեալ Թահմազ շահէն՝ եւ տկարացեալ ի հաւատոցն, եւ կայր առ նա ընդ ձեռամբ։ Իսկ ի թագաւորելն Իսմայիլին շնորհեաց զհայրենի իշխանութիւնն եւ զտեղիքն Սիմօնին գնալ իշխել իւրոցն, եւ մնալ օրինօքն Մահմետի. եւ նա գնացեալ ի տեղի իւր ի Տփխիս յանդիմանեալ եղեւ յառաջնորդաց եւ ի քահանայից իւրոց, մանաւանդ ի կնոջէն եւ ի յընտանեաց իւրոց, ուրացող եւ ապերախտ կոչելով զնա, եւ ոչ հաղորդելով ընդ նմա։ Ի յայսմանէ ստրջացեալ նորա զղջացաւ ի տաճկութենէ եւ դաւանեաց վերստին զխաչն Քրիստոսի երկրպագելի, եւ զխաչեալն Քրիստոս Աստուած ամենայնի, եւ լուր եղեւ համբաւս այս առ Պարսիկքն. եւ զի մեռեալ էր Իսմայիլն եւ այլքն ոչինչ կարելով առնել նմա, շնորհուկս եղեն կալ ի քրիստոնէութեան, գոնեայ միայն հաւատարմութիւն եւ մտերմութիւն արասցէ ընդ տանն շահին։ Եւ այժմ Լալայն փախոյց զՍիմօնն զայն. եւ շինեաց յերկիր նորա բազում բերդս, զոր ոչ գիտեմ զոճն գրել վասն անտես լինելոյն մեր ի տեղեացն. սակայն լուաք թէ ի Տփխիս, ի Դումանիս, ի Գօրի, ի Լօռի, եւ յայլ տեղիս շինեաց բերդս, եւ եթող ի նմա զօրս, եւ ինքն անցեալ ի յԱլանս՝ գնաց ի դուռն երկաթի, եւ շինեաց ընդ եւս բերդս, եւ ասի Դամուրղափու եւ եդ զզօրս ի նմա բազումս։ Եւ զօրագլուխ ոմն Օսման անուն, յոյժ հնարաւոր եւ անողորմ, եւ ինքն դարձաւ առ թագաւոր իւր, եւ սատակեցաւ ի նմանէ ի խոսս քսուաց, բայց վրէժխնդրութիւն Աստուծոյ ոչ ետ նմա կեալ վասն արեանց անմեղաց։

Իսկ ի թուին ՌԻԸ. եղեւ սաստիկ եւ մեծ տարաժամ մահ ի յԱտրպատական եւ յամենայն Աղուանս, եւ կոտորէր զբազումս յամենայն ազգաց. մինչ բազում տունք անտերունչք, եւ բազում հարք եւ մարք անզաւակք մնացին. եւ երկիրս Աղուանից ի մէջ այսպիսի վտանգի գոլով զմեռեալսն սգալով, եւ զկենդանի զանկեալսն եւ զինքեանս եւս հոգալով մտածմամբ ասէին. «Ո¯հ, թէ զերծանիմք ի տարաժամ մահուանէս՝ թէ ոչե։ Ի յայս յեղակարծ ժամուս յանկարծակի եկն եւ եհաս վիրագն եւ զօր մահուն մոռացեալ Օսմանն այն, զոր յառաջագոյն ձեռնարկեալ առ թաթարսն՝ որ Ղայթաղ ասի, եւ զամենայն Կովկասային լեռնական Լակզիքն ժողովեալ առ ինքն ի Դամուր-ղափու. բազում եւ անթիւ արիւնարբու հեծելովք. եւ նոքօք ել եւ եկն յայսկոյս Կուր գետոյն, եւ զիշխանսն Գանջայոյ եւ Պարտաւոյ փախստական արարին, եւ ինքեանք սփռեալ ընդ դաշտս եւ ընդ լերինս, զԳանջայ եւ զՊարտաւ, զՃարաբերդ, եւ զԽաչէն, զՎարանդայ, եւ զԴիզակ, ի Չարեքի կոչեցեալ գետոյն մինչեւ ի գետն Երասխ, ի միում աւուր յաւարի հարեալ գերեցին, զանհաճոյսն սրով սպանին. եւ զկնի չորս եւ հինգ աւուրց դարձան ի տեղիս իւրեանց։

Դարձեալ ի սոյն ամի ընդ երկուց պատժողս մահուն եւ սրոյն, եղեւ ահագին եւ անասելի սով սաստիկ. այնքան՝ մինչ զի մարդիկ գազանապէս անկան ի հմակերութիւն, վասն որբ մնալոյն ի մահուն, եւ վասն անինչք եւ անյարկք շրջելոյն ի գերչացն. քանզի ամենայն գաւառք Հայոց, որք ընդ իշխանութեամբ կարմրագլխոյն կային, քակեալք աւերեցան. եւ թէ ուրեք յանկեան մնացեալ լինէր շինութիւն, զետեղէին տնանկք, եւ մերկք, արք եւ կանայք, ծերք եւ երիտասարդք, տղայք եւ աղջկունք, եւ առանց օթեւանի արտասուալից դիմօք շրջէին ի դրունս օտարաց, եւ յերդս այլոց առ ի խնդրել զկերակուր անձանց իւրեանց։ Եւ ի յոչ բաւելն կերակրոց, ուժեղքն ի նոցանէ մտանէին գաղտ ի փարախս խաշանց եւ ի գոմս արջառոց, եւ յոչ կարելն զենուլ զմեծամեծսն յանասնոց առ ի ոչ ունելոյ զսուր ինքեանց. եւ յուժ անձանց ըմբռնէին որթս դիեցիկս եւ գառինս մատաղս եւ ուլունս. եւ պատառէին զկողս նոցա եւ հանեալ զսիրտ եւ զփորոտի նոցա ուտէին հում, եւ ելեալք գաղտ գնային, եւ ոչ ոք կարծիս ունելով զայս ի նոցանէ լինել. մինչ տեսեալ ոմանց զնոսա յայնպիսիս գործս, եւ հաւաստեալ գիտացին զայս։ Իսկ անզօրքն ի նոցանէ ի կոյտս աղբից անասնոց եւ ձիոց, որոնեալ գտանէին հատս գարւոյ եւ ուտէին։ Այլ եւ ոչ գիտելով զսրբոյ եւ զանսրբոյ ի հերուն հետէ եւ ի վաղ ժամանակէ ի փողոցի անկեալ ոսկերք, վեր առեալ ի քարի եդեալ եւ քարիւ փոշի առնէին ի բերանս իւրեանց արկանէին եւ յոգւոց հանեալ մռնչէին։ Այլ եւ զհնացեալ փոկ կաշէ եւ զմաշեալ տրեխ ի բեկոր ինչ խեցւոյ ի յեփոցի եդեալ եւ առեալ ուտէին։ Վա¯յ տեսողութեանս, եղբարք։ Եւ իբրեւ եղեւ գարունն, սփռեցան աղքատքն յերեսս դաշտաց, սեւացեալ մարմնով որպէս զերամակս այծեաց, եւ իբրեւ զջօլիրս հօտից ուտելով զբանջարս վայրի եւ զխոտս կանաչս՝ եւ ոչ յագենային. քանզի կոչեալ էր յերկիր սով, եւ զօրութիւն հացի բեկեալ [Սաղմ. ՃԴ 16] ըստ մարգարէին, մանաւանդ ուռուցեալ ի գլխոցն մեռանէին. ոմանք ի տեղի արօտիցն՝ որք ոչ կարէին դառնալ. եւ ոմանք եկեալ ի գեղամիջի ի տակս որմոց, եւ ի յանկիւնս տանց աւերածոց մեռանէին։ Եւ թէ լինէր ոք երկիւղած Աստուծոյ՝ առեալ ի դիականցն ինն եւ տասն եւ այլ աւելի ի վիհ ինչ, եւ կամ խոր արկեալ զհողն ի վերայ փլուցեալ ծածկէր, եւ թէ ոչ՝ մնայր անթաղ։ Եւ լուր լինէր բազմաց, թէ այս անուն տանուտէր, կամ մեծատան որդի մեռեալ է, եւ դի նորա ահաւասիկ յայս նիշ տեղի է. եւ լուեալ բազումք ի սիրելեաց եւ ի ծանօթից նորա, եղուկ եւ վայ կարդային անձանց իւրեանց, եւս եւ զթաղելն ի վաղն ձգէին, եւ ի վաղուէն ի միւս վաղն՝ վասն բազում ձանձրութեանցն. եւ դարձեալ լսէին յոմանց թէ դին այն պատառեալ ի գազանաց ցրուեցան ոսկերք նորա. եւ զայս լուեալ անհոգ լինէին, եւ այսպէս մնայր անթաղ։

Եղո՛ւկ թշուառականիս եւ պատմութեանս, եղբարք, քանզի բազումք ի պիղծ մսէ զազիր շանց եւ կատուաց կամաւ յուզեալք եղեն, եւ մարմնոց մարդկան եւս։ Քանզի ի սահմանս Ամարասայ յերկիրն Վարանդայ եւ Դիզակայ ի գեղջ միում, ումեմն մեծատան միամօր որդի մի գոլով եօթնամեայ, եւ կանայք այրիք ի մերձակայ գեղօրէիցն ժողովեալ բնակելով մերձ մեծատանն, կերակրելով ըստ պատահմանն ի մեծատանէն, յաւուր միում պատրանօք զտղայն ի տունս իւրեանց կոչելով կանանցն եւ սպանեալ՝ զմի ոտն հանդերձ անդամօքն կերեալ,, եւ յերեկոյին ծնօղք տղային որոնեալ զտղայն եւ ի տուն այրի կանանցն գտեալ զկիսակտուր դիակ տղային իւրեանց։ Այլ եւ լուաք եւս թէ ծեր ոմն զմարմին դստերն իւրոյ կերեալ է ի նոյն երկրին. եւ այլ յամենայն տեղիս այսպէս եղեւ վիշտ սովուն, ի ՌԻԸ. եւ ի ՌԻԹ. թուականիս։

Վա¯յ ինձ պատժապարտիս, զի մահուամբ եւ սրով եւ սովու կոտորեալ մարդկան մարմնոց գազանք այնքան կերեալ, մինչ զի տնասուն շունք վայրենացեալ արտաքոյ շինի զկենդանի մարդիկս որսային։ Եւ գայլք ի ճանապարհի, եւս եւ ի շինամիջի ի տունս մտեալ զմարդիկք ի ննջման արտաքոյ քարշէին եւ ուտէին. եւ ի մէջ խաշանց մտեալ զխաշնարածն ուտէին եւ խաշանցն ինչ ոչ մեղանչէին։ Եւ զթիւ մահուամբ եւ սովու եւ սրով մեռելոցն եւ գերելոցն բնաւ ոչ կարեմ ընդ թիւ բերել՝ եւ գրով արկանել, բայց թէ իմ զքարտէզս եւ զմելանս առաջի ձեր արկից, ըստ դպրացն Դաւթի որ առ Երուսաղէմիւ։

Իսկ ի ՌԼԲ. թուին, դարձեալ հրաման եղեւ ի Մուրատ խոնդքարէն, զօրապետացն եւ զօրաց իւրոց ելանել ի վերայ Երեւանայ եւ առնուլ զնա. եւ եկին իսկ եւ աւերեցին, եւ բազում եկեղեցիս քակեալ զքարինս ի շինումն բերդին տանէին. որ եւ կամեցան զմեծ եկեղեցին եւս, որ Երկու երեսի ասի, քակել, իսկ ոմն վարդապետ Առաքել անուն, որ եւ յետոյ կաթուղիկոս եղեւ, յիշատակ նորին օրհնութեամբ եղիցի, եմուտ առաջի Ֆահրատին զօրապետի զօրուն, եւ ոչ ետ թոյլ քակելոյ զեկեղեցին։ Բայց վա՛յ լսելեացս եւ պատմութեանս, զի յաւուրս երեսուն ջորիք եւ երիվարք եւ բազում Տաճիկք յինքեանց անծանօթք բնակեցան յեկեղեցին։ Եւ եղեւ ասացեալն ի մարգարէին, զի մտին հեթանոսք ի ժառանգութիւն Աստուծոյ, եւ պղծեցին զտաճար նորա սուրբ [հմմտ. Սաղմ. ՀԸ 1]։

Ի սոյն թուին եղեւ վախճան մեծ եւ երանաշնորհ վարդապետին մերոյ Յովհաննիսի, եւ զի էր նա յերկրէն Ծարայ փոքր Սիւնիս կոչեցելոյ, ի վանիցն Թաղէու սրբոյ առաքելոյն. որդի ումեմն ազատի եւ բարեբարոյի Ջհանշահ կոչեցելոյ, յազգէ Դօփեայ եւ Հասանայ, եւ էր նա աշակերտ մեծ վարդապետին Ղուկասու Հախբատեցւոյ, յոյժ սրբասէր եւ աստուածասէր, հեզ եւ աղօթող, քարոզող ուղղափառաց, եւ յանդիմանող ստահակաց, սիրող ուղղութեանց եւ պատուող տօնախմբութեանց, յոյժ ընթերցասէր եւ գրասէր, մինչ զի բազում գրեանս ետ գրել յիւրն յիշատակ, եւ այլ սպասք եւ զարդք եկեղեցւոյ յոլովք, եւ ալեւորեալ եւ լի աւուրբք հանգեաւ ի Քրիստոս ՌԼԲ. թուականիս մերոյ. որոյ պատուական մարմինն եդեալ կայ ի յերկիրն Գեղամայ ի գիւղն Վասակաշէն, հուպ դամբարանի վարդապետին Սարգսի. յիշատակ նոցա օրհնութեամբ եղիցի եւ աղօթք նոցա ի վերայ ձեր եւ մեր եղիցի եւ Տէրն տէրանց ի վերայ ամենայն աշխարհիս գթասցի ամէն։

Իսկ ի ՌԼԴ. թուին ի խրոխտէն Մուրատայ հրաման եղեւ ի Դամուր-ղափու առ Օսմանն գնալ առ ինքն ի Կոստանդնուպօլիս, որ եւ գնաց իսկ, եւ պատուեցաւ ի նմանէ՝ զօրապետ եւ իշխանաց իշխան կարգելով զնա բոլոր արեւելեանս ի Բիւզանդիոյ մինչ ի յԱլանս. եւ ետ ի ձեռս նորա զօրս բազումս թուով վեց հարիւր հազարաց՝ եւ առաքեաց ի վերայ շահասան քաղաքին Թաւրիզու, որ եւ եկն իսկ յոյժ խրոխտանօք եւ առ զնա. եւ աւերեաց աւար առնելով զամենայն ինչ որ ի նմա. եւ շինեաց բերդ, այլ ոչ ժամանեաց աւարտման բերդին, անդէն սատակեցաւ, ոչ եղեալ արժանի լսել աստէն ի թագաւորէն իւրմէ զգովութիւն իւրոյ յաղթութեան, եւ հատուցմունք ի հանդերձելումն նմա՝ դատողին ամենեցունց է յայտնի։ Իսկ ի յայլ իշխանացն եւ գլխաւորացն բազում պատերազմաւ ընդդէմ կացեալ կարմրագլխացն եւ աւարտեցին զբերդն, եւ կարգեցին ի նմա զօրս Ծառայ անուամբ, եւ կացուցին զօրապետ նոցա զոմն ներքինի Ջաֆար անուն, եւ ինքեանք դարձան ի տեղի իւրեանց տանելով ընդ ինքեանս զանմաքուր շաղիղ նորա։

Այսուհետեւ դարձցուք ի կարգ պատմութեան կարմրագլխացն, քանզի էր զայսու ժամանակաւ թագաւոր նոցա՝ յառաջ ասացեալ Խուդաբանդայն, եւ սորա գուն գործեալ ընդ զօրաց Օսմանին յոյժ ջանիւ՝ յաճախ վշտօք, բազում աշխատութեամբ, յոլով աւուրց պատերազմաւ, եւ յերկոցունց կողմանց անչափ արեանց հեղմամբ, եւ ոչ կարաց խափանել զնոսա ի գործոյ շինութեան բերդին Թաւրիզու։ Եւ յայնժամ դեռեւս ունէր ընդ ձեռամբ զՍեաւ այգի կոչեցեալն, եւ զԳանձակ, որ է Գանջայ։ Եւ շահն գնացեալ անդ հանդերձ պատանի որդւովն իւրով Ամիրհամզայ կոչեցելով, եւ զօրաժողով եղեն անդ ամենայն կարմրագլուխքն խորհել ինչ վասն Թաւրիզո եւ Օթմանի զօրացն. եւ տիրատեաց կարմրագլուխն յաւելին վէրս ի վերայ վիրաց Խուդաբանդային. մանաւանդ ինքեանց իսկ կրկին եւ երեքկին. վասն զի այն եղեւ բեկումն նոցա վերստին, զի սրախոց ի գաղտնի սպանին զորդի շահին. քանզի շուք թագաւորի ի տղայն երեւէին. եւ ի նմանէ կարմրագլուխն պարսիկքն յոյժ երկնչէին, եւ իբրեւ այս այսպէս եղեւ, ցրուեցան պարսիկքն, իւրաքանչիւր ոք ոչ գիտելով զտեղի իւր, իբրեւ գիշատեալ հօտ՝ որոց ոչ իցէ հովիւ։ Եւս եւ զի խրոխտ հրաման թագաւորին Մուրատի Օթմանցւոյ պատեալ էր զնոսա որպէս զկղզի նման ծովու։ Եւ շահն Խուդաբանդայ յոյժ հեծեծանօք թախիծ սրտիւ եւ լի տրտմութեամբ գնացեալ ի Խորասան առ միւս որդին իւր Աբաս, անդէն թողեալն ի գալն իւր յԱտրպատականս տիրել Խորասանայ, առ նա հասեալ Խուդաբանդային, եւ յետ սակաւ ամաց ինքն մեռաւ, ոչինչ քաջութիւն ցուցեալ յազգին իւրում անարին այն։

Եւ թագաւորեաց Աբաս որդի նորա ընդ նմա յոյժ քաջ եւ յաղթօղ ի պատերազմի, վասն զի զԳիլան՝ որ եւ է Ջօրջանէթ ապստամբեալ ի հօրէն սորա, Աբասն քաջութեամբ նուաճեաց զնոսա ընդ ձեռամբ։ Այլ եւ Օզբէկն կոչեցեալ՝ ի Բալխայ եւ ի Բուխարայէ ելեալ էառ զՀերի քաղաքն՝ եւ այլք ի տեղեաց շահին ընդ ձեռամբ արար, մինչդեռ նա ի յԱրտաւիլ էր գնացեալ վասն նուիրանաց եւ ընծայից բաշխելոյ առ շիրմի հարցն իւրոց եւ հաւուց։ Եւ լուեալ դարձաւ անտի, եւ գնացեալ զՕզբէկն զոմն կոտորեաց եւ զոմն փախոյց՝ եւ զտեղիքն իւր՝ դարձեալ հաստատեաց, այլ եւ երկիցս եւ երիցս անգամ զօրս արձակեաց ի վերայ նոցա. եւ յետոյ ինքն գնացեալ զբազումս ի նոցանէ սպան յոյժ պատերազմաւ, եւ զորդի թագաւորի նոցա ըմբռնեալ դարձաւ ի տեղի իւր ի Ղազուին, եւ այսպէս նուաճեաց զնոսա։ Եւ այժմ է իշխանութիւն նորա ի Խորասանայ մինչեւ ի յԱրտաւիլ եւ ի յԵրասխ գետ։

Իսկ ի ՌԼԷ. թուականին դարձեալ հրաման ել Մուրատ խոնդքարէն ումեմն Ֆահրատ կոչեցելոյ առողի, եւ շինողի՝ Երեւանայ, զոր յառաջ քան զՕսմանն նա ունէր զզօրապետութիւն կողմանս արեւելից յետ Լալային. եւ այժմ վերստին զիւր առաջին իշխանութիւնն շնորհեաց նմա, եւ առաքեաց ի վերայ Գանջայոյ հեռացուցանել զսակաւ մնացեալ կարմրագլուխքն՝ որք անդ, եւ շինել ի նմա բերդ եւ դառնալ. որ եւ եկն իսկ ծանր զօրու եւ արար ըստ հրամանի խոնդքարին, հերքեաց, մերժեաց, հեռացոյց, տարակացոյց, ուրոյն կացոյց, զատոյց, ի բաց կացոյց, հալածեաց, փախստական արար, վտարեաց, մեկուսացոյց, եւ ինքն զհետ մտեալ մինչ ի գետն Երասխ եւ զբազումս գերեաց, եւ զորս ետ ճարակ սրոյ. այլ եւ գետահեղձ արար զյոլովս՝ եւ ինքն դարձաւ եւ շինեաց բերդ ի Գանջայ եւ կարգեաց ի նմա զօրս ըստ օրինի իւրեանց ծառայ կոչմամբ, եւ ինքն դարձաւ առ կայսրն իւր։

Իսկ Շահաբասն յորժամ ետես զեղեալքս ամենեքեան առ աշխարհն իւր, երկեաւ եւս վասն տեղւոյ շիրմի հարցն իւրոց եւ հաւուցն զԱրտաւիլ, գուցէ առցեն, եւ եւս յառաջ ի ներս եւ Պարսիկս ճեպեսցեն. դեսպանս արձակեաց. հրեշտակութիւնս առաքեաց առ Մուրատ խոնդքարն. առ ի խաղաղութիւն համոզել՝ եւ սէր ընդ միմեանս առնել, եւ ընդ այս ոչ եղեւ լսելի գոռոզին՝ պատանդս խնդրելով ի նմանէ։ Եւ Շահաբասն յաւել եւս առաքել զեղբօր իւրոյ զորդին. հանդերձ մեծ իշխան դայեկաւ եւ երկերիւր զինակիր սպասաւորով առ խոնդքարն մնալ պատանդս անդէն ի Ստամբօլ վասն խաղաղութեան ի միջի իւրեանց. որ եւ խաղաղութիւն եղեւ իսկ։

Եւ ի ՌԽԴ. թուին մեռաւ Մուրատ խոնդքարն եւ թագաւորեաց սուլթան Մահմետ որդի նորա ընդ նմա։ Եւ յաւուրս այս Մահմետի, յարեան ֆռանկք՝ որք Մաճարք կոչին՝ ի վերայ ծովու բազում նաւուք, եւ են ի պատերազմ ընդ սոցա ամս հինգ եւ յամենայն ամի յառնեն ընդ միմեանս ահագին եւ սաստիկ պատերազմաւ եւ կոտորմամբ իրերաց որպէս տապարաւորս եւ կացնաւորս մայրահատաց հատանեն սպառելով զմիմեանս հրով եւ սրով. եւ ի միւսում ամի երկաքանչիւր կողմանց յարքայէ իւրեանց դարձեալ զօրս հասեալ լինի ի թիկունս՝ եւ լինի նոր նորոգեալ պատերազմն՝ յետինս ամին կրկին եւս քան զառաջին ամն։ Եւ ի թուականիս ՌԽԹ. յորում եմք, է այսպէս. եւ ապագայն Տեառն Աստուծոյ է յայտնի, թէ զինչ լինելոց է յայնմ, որում շնորհելոց է կողման ինչ պարտութիւն, եւ կողման ինչ յաղթութիւն, զի գրեալ է՝ ոչ թէ իւրով զօրութեամբ զօրանայ հզօրն՝ այլ Տէր տկար առնէ զհակառակորդս իւր, Տէր սուրբ է, եւ նա կարողացուսցէ զհաւատացեալս խաչին իւրոյ [հմմտ. Ա Թագ. Բ 9-10]։

Այժմ դարձեալ երկրորդեսցուք վասն Սիմօնի թագաւորին Վրաց, թէ զինչ եղեւն. քանզի Սիմօնն յորժամ փախեաւ ի Լալայէն, գնացեալ ի յանկեան ուրեք ինչ իւրոյ աշխարհին բնակէր ի մացառս եւ ի կապանատեղիս, եւ ի սիրտ իւր խոցեալ լինէր վասն առման իւրոյ երկրին՝ եւ հնար իրացն ինչ ոչ գտանել կարէր, վասն յոյժ խրոխտ լինելոյ համբակին իւրոյ՝ սպասէր խնամոցն Աստուծոյ. պատգամս յղէր՝ եւ հարկս խոստանայր Մուրատին, երբեմն տալով եւ երբեմն ոչ տալով. ապստամբէր ի նմանէ եւ զաւազակս ի վերայ բերդիցն արձակէր՝ պատճառն զզօրօք բերդիցն արկանէր՝ առ Մուրատ թագաւորն համբաւէր, եւ ի նմանէ զվնասն նմա շնորհեալ լինէր։

Եւ յորժամ թագաւորեաց սուլթան Մահմետն՝ Սիմօնն զխորհուրդ ապստամբութեան իւրոյ յայտնեաց այսպէս, զհարկսն ոչ տալով՝ եւ զաւազակսն յոյժ բազմացուցանելով. յաւել եւս, եւ ինքն զօրաժողով եղեւ եւ յարեաւ ի վերայ բերդին Գօրւոյ, եւ յամիսս ութն նեղեաց զնոսա եւ առ զնա. եւ քակեալ զքարինսն բերդին ողամբ այլազգեացն տանել հրամայեաց ի Կուր գետն արկանել՝ եւ ապա զարսն կոտորեաց սրով, եւ զկանայս եւ զորդիսն նոցա աւար բաշխեաց զօրաց իւրոց Վրաց։ Ի յայսմանէ ամենայն ազգն Հագարու ի սիրտ խոր խոցեցան, եւ յոյժ սրտմտեալ եւ ի բարկութիւն ցասման հարեալ Մահմետ խոնդքարին՝ եւ յոյժ տագնապաւ հրաման եհան, եւ զտեղի Ֆահրատին եւ զիշխանութիւն նորին տալով ներքինւոյն Ջաֆարի՝ որ ի Թարվէզ, եւ առաքեաց ի վերայ Սիմօնին առնուլ զվրէժ անարգանաց եւ զարեան Օթմանական եւ Իսմայէլական գնդին։ Եւ յորժամ ի թագաւորէն էառ զհամարձակութիւնս այս երկրորդ վիրագ չէզոքն այն Ջաֆար, յոյժ խրոխտացաւ եւ արձակեաց հրաւիրակս ընդ կողմանս իշխանութեան իւրոյ, եւ ինքն ել ի Թաւրիզոյ եկն յԱրարատ. եւ ժողովեցան անդ ամենայն հրաւիրեալք առ նա զօրք բազումք, եւ սուրհանդակս արձակեալ, ի հեռաւոր տեղիս գիւղից եւ քաղաքաց տանել զկերակուր ինքեանց եւ ձիոց, պատրաստել յանցս ճանապարհաց իւրեանց։ Այլ եւ թիւս քսան հազարաց արանց արկեալ ռամկաց Հայոց եւ տաճկաց ամենայն աշխարհաց ունելով ի ձեռս իւրեանց որթուց եւ թիաց, տապարաց, եւ կացնաց, բահաց, եւ փայտատաց, բրիչ տանց հիմանց, այլ եւ խիստ էառ հարկս ի ժողովրդենէ արտաքոյ նոմոսաց իւրեանց։ Եւ ապա ելեալ գնաց յոյժ երկիւղիւ, զի վաղուց հետէ զփորձ առեալ էին բազում անգամ ի քաջութենէ Սիմօնի եւ ի հնարիմաց պատերազմաց նորա, եւ ի նմանէ պարտեալ ամօթալի դիմօք յետս էին դարձեալ. եւ այժմ իբրեւ հասին յերկիրն Վրաց զնոյն կարծելով երկնչէին, եւ զտեղի առին աւուրս երեք՝ եւ չեւ եւս էր եղեալ զմարտ ճակատուն եւ ոչ պատգամս եւ դեսպանս առ իրեարս գնացեալ։

Եւ վրացեացն խորհեալ ընդ միմեանս ասեն ընդ Սիմօնին. «Թոյլ տուր՝ զի տարցուք այսօր զտունս եւ զընտանիս մեր առ լերամբք, եւ մեք դարձցուք յամենայն սրտէ ի յամենայն զօրութենէ մերմէ արեան չափ եւ մահու՝ պատերազմեսցուք ընդ թուրքացն եւ յաղթեսցուք նոցա զօրութեամբ Աստուծոյե։ Բայց վասն բնաւին բառնալոյ զսահման աղօթից ի յազգէս քրիստոնէից՝ մինչ զի ի բոլոր տարին ամենեւին ի դուռն եկեղեցւոյ ոչ ընթանան ի փոքունց մինչեւ ի մեծամեծս, վասն այսր իրաւունքն Աստուծոյ ոչ ետ թոյլ կատարիլ խորհրդոցն Վրաց, զի ասէ Աստուած մարգարէիւն. «Ապա թէ ոչ դառնայք առ նա, զսուր իւր սրեալ է՝ եւ զաղեղն լարեալե [տե՛ս Սաղմ. Է 13] եւ կամ թէ ասէ. «Միթէ վերանա՞յցէ փայտատ առանց փայտահարի, եւ սղոց առանց ուրուք ձգելոյե [Ես. Ժ 15]։ Եւ դարձեալ ասէ. «Ես սպանանեմ եւ ես կեցուցանեմ, հարկանեմ եւ ես բժշկեմե [Բ Օր. ԼԲ 39]. եւ կամ ասէ՝ «Զի զոր կամի Տէր կորուսանել, նախ յիմարեցուցանէե։ Վասն որոյ յիմարեալ Սիմօնին՝ այժմ նստի ի գինի սակաւ արամբք։

Եւ յայնմ կողման՝ յորում էր Սիմօնն՝ թուրքացն ամենեւին ոչ ունելով կարծիս զՍիմօնին անդ լինիլն, բայց աւարի պատճառաւ թուրքացն գունդ ինչ բաժանեալ եւ ի կողմն այն գնացեալ, եւ տեսեալ զՎրացի ոմն ըմբռնեն՝ եւ յառաջ ինչ գնացեալ սակաւ՝ զՍիմօնին գունդն տեսանեն, եւ ի յըմբռնելոյն հարցեալ զովն լինիլ այնմ եւ լուեալ ի նմանէ թէ նա ինքն իսկ է Սիմօնն. եւ Տաճկացն յոյժ երկուցեալ յետս կանգնին, եւ վաղվաղակի արս զօրաւորս արագընթաց երիվարօք առ բանակն հասուցանեն եւ Ջաֆար զօրապետին յայտնեն, եւ նորա յոյժ զուարճացեալ եւ բազում քաջ արանց խրախոյս տուեալ առաքէ, եւ գնացեալ ըմբռնեն զՍիմօնն՝ եւ բերին առ նա. եւ ի գալն՝ ելեալ Ջաֆարն ընդ յառաջ յողջունել զՍիմօն, եւ ապա ի լեզուս իւրեանց մեծաձայն հնչմամբ օրհնեցին զԱստուած՝ ի լուր բանակին, եւ Սիմօնին զնոյն երկրորդեալ ասէ՝ «Օրհնեալ է Աստուած եւ անփոփոխ Տէրութիւն նորա, զի Տէր մեռուցանէ, եւ Տէր կեցուցանէ, իջուցանէ ի դժոխս եւ հանէե [տե՛ս Ա Թագ. Բ 6]։

Եւ Ջաֆարն անդէն սուրհանդակ արձակեալ առ խոնդքարն աւետել նմա, եւ ինքն առեալ զՍիմօնն ժամանէ ի Թաւրէզ. եւ հրաման ել ի խոնդքարէն յամենայն տեղիս տէրութեան իւրոյ զարդարել զփողոցս քաղաքաց, եւ ամենայն ոք յաւուրս երիս նստեալ ի խրախութեան ընդ տիւ եւ ընդ գիշեր, եւ եղեւ այնպէս, եւ զՍիմօնն առ խոնդքարն տանել. եւ Ջաֆարին պահեալ զՍիմօնն ի Թաւրէզ յաւուրս ձմերան եւ գարնան, եւ յամարան ժամու առաքեաց առ կայսրն՝ որ ի Բիւզանդիայ։ Եւ ի գնալն հասեալ ի Կարնոյ քաղաք՝ զտեղի առին, վասն ումեմն իշխանի հրովարտակաց դպրի, որ ի լեզուս իւրեանց Եազիչի ասեն, ընդ իւր ունելով արանց՝ աւելի քան քսան հազարաց, ապստամբեալ ի յաւագէն իւրմէ՝ եւ ի թագաւորէն եւս, եւ այս երկու ամ է՝ որ զգլխահարկ ժողովրդեանն՝ որ վասն թագաւորաց է, յինքն կորզեալ ժողովէ։ Սա վասն Սիմօնին զգուշութեամբ պատուէր տուեալ է զօրաց իւրոց յափշտակել ի տանողացն՝ եւ առ ինքն հասուցանել, յաղագս այս պատճառի Սիմօնն արգելեալ կայ ի յԱրզրում քաղաքի։ Արդ՝ օրհնեալ է Աստուած՝ զի վերջքն նմա է գիտելի։