Read in the reader, with word lookup
Եղծ աղանդոց · 2/2
[Ը]
Դարձեալ եւ լուսնի՝ թե ոչ իւր առանձինն իցէ լոյս, նախ նոցա բանն ստի՝ զոր ասեն, եթե ի յաճախելն՝ յամենայն իմիք աճէ հիւթն՝ որ ի ռնմայնք է, եւ ի լնուլն՝ լնու, եւ ի պակասելն՝ պակասէ։ [215] Որպէս փորձ իրացն իսկ յուղիղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ, եւ ի ծառս եւ ի տունկս խոնաւութիւնն։
Եւ յԵւրոպն տեղիք ինչ են 280v ծովուց, որոց ջուրն ըստ աճել լուսնին՝ աճէ՝ եւ ըստ լնուլն՝ լնու, եւ ըստ պակասելն՝ պակասէ։
Եւ նոքա այսչափ ժմերտեալք՝ մինչեւ զամենայն մարդկան աչս կամին ունել, որք ցայգ ի մտանել արեգականն՝ առաւել պայծառացեալ զլոյս լուսնի տեսանեն։
313 Եւ զիա՞րդ արագագոյն քան զարեգակն զչանձնաւոր լուսինն ասիցեն։
Զի նա, ասեն, յերեսուն աւուր կատարէ զընթացսն, եւ արեգակն ի տարւոջ։
Զորս փորձ իրացն յանդիմանէ, եւ աստուածատուր գիրքն, որ ասէ՝ թե արար երկուս լուսաւոր մեծամեծս, եւ եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից։ Եւ զի զառաւել պայծառութիւն արեգականն ցուցանիցէ, ասէ. արար զլուսաւորն մեծ՝ յիշխանութիւն տուընջեան, եւ զլուսաւորն փոքր՝ յիշխանութիւն գի[216]շերոյ, եւ զաստեղս։
Ուստի յայտ է՝ թե յիւրաքանչիւր իշխանութիւնս կարգեալ են, եւ ոչ մի ի միոջէ առնուն զլոյսն։
314 Եւ զաճելն եւ ռզնուազելք լուսնի՝ իբրեւ ընդ պատենիւք իմն մտանել եւ ելանել ասեն իմաստունք։ Եւ նշանս անտի տան, զի է երբեք՝ յորժ281rամ յաճմունսն իցէ եւ լնլոյն, շո<ղիւն շո>ւրջ զանաւթովն ծրանայ, որպէս թե ընդ սակաւ ինչ փեռեկումն ծերպից՝ նշոյլք երեւեսցին։
315 Եւ դարձեալ խաւարելոյ արեգականն եթե լուսնին պատահել պատճառ իցէ, յորժամ լուսինն մթանայցէ՝ նմա զի՞նչ պատահիցէ։
Եթե զաստղ պատճառ պատահելոյն դնիցեն, ահա ոչ տեսանեմք այնչափ մեծ աստղ յերկինս՝ որ պատահելս լուսնին՝ ծածկել կարիցէ զլուսինն։
Նա թե եւ զարեգական լոյսն արգելուլ կարէր լուսին, ապաքէն [217] զիւր լոյսն մագէր յերկիր, զի գոնեայ իբրեւ զլուսնակայ երեւէր տիւն եւ ոչ ամենեւին խաւարչուտ։
[Թ]
Այլ ճշմարիտ է բան գրոյն, որ ասէ՝ թե դարձուցից զարեգակն ի խաւար, եւ զլուսին յարիւն։ Զի ցուցցէ՝ թե տէր է լուսաւորացն, եւ լուսաւորելոյ եւ խաւարեցուցանելոյ, առ ի կշտամբութիւն արեւապաշտացն եւ լուսնապաշտացն։
316 Եւ չէ հնար լուսնի յերկիր իջանել. որպէս կախարդաց տեսեալ՝ ի ժամանակի՝ հրամանաւ Աստուծոյ ռզլուսոյնք արիւնագոյն լինելոյ՝ զկերպարանսն դիւի նմանել 281v լուսնի՝ բարբաջեն, թե զլուսին իջուցանիցեն. որում չէն մարթ լինել, թե որ քան զբազում աշխարհսն մեծ է՝ թե ի կալ մի փոքրիկ ամփոփիցի, եւ կթիցի անստինն։
Եւ քանի անթիւ բիւրք բիւրուց կախարդաց են յերկրի. եթե իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ իջուցանել կարէր զնա, ոչ երբեք տային նմա [218] ելանել յերկինս։ Այլ զի ոչ երբեք իջանէ՝ յայտ անտի է, զի ոչ զիջանելն ոք տեսանեէ զնորա, եւ ոչ զամբառնալն։ Եւ եթե կացեալ միտ դնիցես, անդէն անդէն մթացեալ անաւթն լուսաւորի առ սակաւ սակաւ, մինչեւ ամենեւին յարդարի։ Զի թե իջանելոյ ինչ հնար գոյր, թեպէտ եւ զիջանելն ոք ոչ տեսանէր, սակայն զհամբառնալն ամենեքեան տեսանեին։
317 Այլ լուսաւորացն այնչափ ինչ է, որպէս աստուածատուր գիրք ասեն՝ թե եղիցին ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս եւ ի տարիս։
Արդ եթե լինին ինչ ի նշանս կամ ջերմոց կամ ցրտոց աստեղք, ոչ եթե իբրեւ զկենդանիս ինչ լինիցին, այլ իբրեւ յԱստուծոյ կարգեալ յայն՝ զի մի դատարկք ինչ յարարածոցն Աստուծոյ իցեն։
Եւ Յո282rնաց իմաստունքն այնու դսրովելի են, զի թողեալ զպատճառն՝ պատճառաւորացն պաշտաւն մատուցանիցեն. որպէս երանելի Առաքեալն ասէ՝ թե սպասաւորե[219]ցան եւ պաշտեցին զարարածս եւ ոչ զարարիչն։
[Ժ]
Եւ դարձեալ, ոչ որպէս ասենն է՝ եթե զերկիրս ջուր պատիցէ, այլ ընդ երկիր եւ ի վերայ երկրի են ջուրք. եւ ըստ երկիր անդր ոչինչ է եւ ոչ եթե ջուրք։ Եւ վկայեսցեն նոցա Հերակլի արձանքն՝ յորս գրեալ է, ասեն, թե յայսմ վայրէ ոք անդր մի ժտեսցի երթալ։
319 Եւ աւդ <ընդ> ջուրս եւ ընդ երկիր խառն է։
Եւ զի ընդ ջուրս աւդ խառն է՝ ի զեռնոցն յայտ է, որ ի ջուրսն զաւդոյն կենդանութիւնն ծծեն։
Եւ զի ընդ երկիր նոյն աւդ խառն է, յորժամ անձրեւ լեալ իցէ եւ արեւ տայցէ, ի գոլորշոյն՝ որ ի սրտէ երկրին ի վեր ցոլանայ՝ յայտ յանդիման երեւի։
Եւ զի ընդ աւդս հուր խառն է, ի փայլատականցն՝ որ ի շփելոյ ընդ միմեանս հողմոյն եւ ամպոց արձակին՝ յայտ յանդիման ցուցանին։
Եւ դարձեալ, թե յապակի սպիտակ՝ ջուր արկեալ յարեւու ունիցիս, 282v լուսաւորու[220]թեան արեւուն մտեալ ընդ սպիտակութիւն ապակւոյն եւ ընդ յստակութիւն ջրոյն աւդով թափանցանց՝ անցեալ՝ հուր ծնուցանէ։
Եւ զի ընդ ջուրս հուր խառն է, ի քարանցն հանելոյ ի ջրոյ զոր ընդ միմեանս շփիցեն եւ հանիցեն հուր՝ յայտ յանդիման ցուցանի։
Եւ գիշերի, յորժամ առ ծովեզեր կայցես եւ զջուրն ժքթիցես, նշոյլք լուսոյն հատանին։
Եւ զեռունքն որ ի ջուրսն ի ներքս են, ի չորից հիւթոցն յաւդեալ են, յերկրէ եւ ի ջրոյ, յաւդոյ եւ ի հրոյ, որպէս եւ ամենայն մարմնաւորք՝ որ ի ցամաքին են։
Զի այնպէս կազմեաց Աստուած զաշխարհ։ Նախ զչորս հիւթսն մեկնեալս արարեալ, ապա նոքաւք յաւդեաց զամենայն։ Եւ միոյ արարչի գործ է ամենայն ինչ, եւ նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ։
[ԺԱ]
Եւ ոչ, որպէս գլուխ փիլիսոփայիցն նոցա Պիւթագորաս եւ պերիպատիկեանքն ասեն, մի միութիւն՝ պատճառ ամենայնի, եւ խնա[221]մակալութիւն, զոր ոչ ի նմանէ ասեն, այլ թե զաւրութիւն ինչ իցէ առանձինն խնամակալութիւնն։ Թե որպէս պատճ283rառ ամենայնի ի միոջէ միութենէ տայ՝ եւ զխնամակալութիւնն ի նմանէ դնէր, գեղեցիկ եւ գովութեան արժանի կարգէր. բայց զի յայլմէ զպատճառսն կարգէ, եւ յայլմէ զխնամակալութիւնն, պարսաւանաց արժանի է եւ ոչ յարգանաց։
321 Եւ դարձեալ՝ զի աստուածոցն ոչ հրամայեաց զոհել, այնու գովելի է։ Բայց զի ոչ յայտնի քարոզեաց՝ թե մի Աստուած է եւ ոչ բազումք, այնու կարի դսրովելի։
322 Գովելի եւ առաւել գովելի, զի վասն կարեաց եւ ցանկութեանց յաղթելոյ՝ ի կերակրոցն կրաւնաւորեցաւ։
323 Բայց զի փոփոխմունսն ոգւոց <ի> մարմնոց ի մարմինս ետ, այնու յոյժ եպերելի է։ Որպէս թե արդարոցն մեռելոց ոգիք յայլ ի սուրբ մարմինս փոխիցին, կամ ի մարդկան կամ յանասնոց սրբոց, եւ այն նոցա իբրեւ ընդ հատուց[222]ման բարեաց գործոց լինիցի. եւ մեղաւորացն ոգիք յաղտեղի մարմինս փոխիցին, կամ ի մարդկան կամ ի գազանաց եւ ի ճճեաց եւ ի սողնոց. եւ այն նոցա ընդ հատուցման չարեաց գործոց լինիցի։
324 Եւ զմիսն չուտել՝ եթե վասն 283v զկարիս մարմնոցն խափանելոյ հրամայէր, բարւոք եւ յիրաւի առնէր, ապա եթե իբր ի պղծոյ իմեքէ արարածոց հրամայէր հրաժարել։
Այլ յայտ են պատճառքն՝ ուստի զմիսն շնչաւորացն չհրամայէր ուտել. որպէս թե հոգի աստուածեղէն իցէ ի մսեղիսն. եւ վասն այնորիկ չիցէ պարտ ուտել զմիս կենդանեացն։
Վասն որոյ եւ մոգք նախ յազեն, եւ ապա սպանանեն զանասունսն զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի մարմնոց անտի։ Եւ զայն ոչ գիտեն՝ եթե երկուս ռմահ սպանանեն. մի՝ յազելովն, եւ միւս եւս՝ փողոտելովն։
Նոյնպէս եւ Պիւթագորաս չհրամայէ անասունս զոհել դից, որպէս թե չիցէ պարտ զոհել աս[223]տուածս աստուածոց։ Քանզի հոգի աստուածեղէն ասէ յանասունսն. եւ յայտ անտի է՝ զի երկիր պագանել հրամայէ, եւ զոհել ոչ։
325 Կարի անարժան գործ էր, եւ ի լուսնոյ ի վեր զամենայն ինչ անմահ համարել։ Յայտ առնէ, թե զայն ամենայն աստուածս կարծէր։
Եւ անտի եւ ի խոնարհ մահկանացուս դնելով, ցուցանէր՝ թե հուրդ եւ աւդ եւ երկիր՝ կենդանիք ինչ իցեն եւ 284r մեռանիցին. որոց ոչ զկենդանութիւնն զգացեալ, եւ ոչ զմահու ազդումն առնուն, որ շնչաւորացն է եւ ոչ անշնչոց։
326 Եւ հինգամեայ լռութիւնն, զոր ռնորք յաշակերտութիւն եկելոցն սահմանեաց, թեպէտ եւ մեծի ժուժկալութեան աւրինակ էր, քանզի եւ ոչ հարցանել ինչ իշխեին՝ բայց միայն լսել, այլ ոչ ինչ կարի յաւգուտ էր։ Զի թե յառաջ քան զհինգամեայ զժամանակն վճարէր ոք ի նոցանէ, թեպէտ եւ կարի քաջ ի լսելոյն իմաստնանայր, ոչ ինքն վայելէր յիմաստութեանն՝ քանզի ոչ [224] իշխէր խաւսել, եւ ոչ այլ ոք՝ վասն զի ոչ լսէր զիմաստութիւնն։
327 Եւ որ անհնարին յիմարութեանն է, յետոյ՝ ասեն՝ զիւր անձնն Աստուած անուանեաց. որ յառաւել հպարտութենէն դիպեցաւ նմա. զի ոչ եկն ըստ բանի Իմաստնոյն՝ թե որչափ ի մեծութիւն հասանիցես, ի խոնարհութեան կալջիր զանձն։
[ԺԲ]
Իսկ Պղատոն, որ Աստուածն եւ հիւղ եւ իդոս դնէ էութեամբ, ցուցանէ թե կերպարանաց արարիչ է Աստուած, եւ ոչ բնութեանց։
Ուստի եւ աղանդացն առեալ նովին դանդաչեն՝ 284v թե որպէս Աստուածն էութեամբ էր, նոյնպէս եւ հիւղն եւ իդոսն՝ որ է առանձինն ինչ ուրուք. որպէս Աստուծոյ արուեստգիտութիւնն՝ առանձինն էր եւ հիւղեայն նիւթն. եւ ի կերպարանս եւեթ կարաց ածել զհիւղն՝ որ խառն ի խուռն վարէր. եւ ոչ ի չգոյէ ի գոյ ած զամենայն՝ որպէս եւ կարող ամենայնի։
Որ տկարութիւնն արկանէ զԱստուծով, թե կարաւտ եղեւ յայլ[225]մէ նիւթ մուրանալ։
Որով ոչ ինչ առաւել քան զարուեստագէտսն գտանի, թե իբրեւ զնոսա կարաւտ նիւթով իցէ։
329 Եւ զաշխարհ արարած եւ եղծանելի ասէ, եւ երբեմն նա եւ այլքն մշտնեջենաւորակից Աստուծոյ.
Եթե արարած եւ եղծանելի է, զիա՞րդ մշտնջենակից Աստուծոյ իցէ։
Եւ եթե մշտնջենակից է, որպէս ասենն՝ թե որպէս ստուեր իրիք ոչ երբեք հեռանայ յիմեքէն՝ նոյնպէս եւ ոչ աշխարհս երբեք զատ յԱստուծոյ, թե այնպէս իցէ, զուր է ասելն՝ թե արարած եղծանելի է աշխարհս։ Բայց թե զայն եւս իշխիցեն ամբարշտել՝ թե եւ որ պատճառ ստուերին է, ի միջոյ բառնալոյ իցէ։ Ապա թե այն ոչ լինիցի, քանզի եւ չլինի իսկ, եւ ոչ ստուեր ի 285r միջոյ բառնալոց է, եւ տարապարտ են դանդաչանքն։
330 Եւ շունչքն՝ թե վասն զի յԱստուծոյ էութենէն իցեն՝ անարարք եւ անմահք իցեն, երեք մասունքն ի նոսա ուստի՞ իցեն՝ բանականն եւ [226] ցասնական եւ ցանկական։ Զի թեպէտ եւ մինն է յԱստուած, զի նա է աղբիւր ամենայն բանաւորութեան, այլ ի ցասմանէ եւ ի ցանկանալոյ ի վեր եւ ազատ է Աստուած, քանզի առանց կարեաց եւ առանց մասանց է աստուածականն։
331 Եւ եթե ինքն՝ որպէս ասենն՝ լաւութեանց վասն կոյս վճարեցաւ յաշխարհէ, այլոց զիա՞րդ հրամայէր զկանայս հասարակաց համարել, եւ ոչ իւրում կնոջ եւեթ սկել։
332 Եւ զաստուածեղէն շունչսն ընդէ՞ր եւ նա իբրեւ զառաջինսն փոփոխելիս ի մարմնոց ի մարմինս համարէր, մինչեւ ի սողունս անգամ եւ ի ճճիս։
Որոյ հայհոյութիւնն՝ ի բունն իսկ գնայ, ըստ նորա ամբարշտութեանն. որպէս թե զկէսն իւր յինքեան ունիցի, եւ զկէսն իւր ի սողունսն եւ ի ճճիս տանջիցէ. որ ոչ նորա է, որ անբաժինն եւ անքանակ եւ անհատ եւ առանց մասանց է։
333 Եւ եթե, որպէս դանդաչենն, [227] բազ285vում աստուածք ի միոջէ Աստուծոյն ելեալ իցեն, ընդէ՞ր ոչ բազում աշխարհք իցեն, եւ ոչ բազում երկինք եւ ոչ բազում արեգակունք՝ եւ ոչ բազում երկիրք։ Այլ թերեւս դատարկս աստուածս եհան յիւրմէ. եւ դատարկք աստուածքն ո՞ւմ պիտոյ իցեն։
[ԺԳ]
Իսկ ստոյիկեանքն մարմնապիշք հայեցեալ յերեւելի աշխարհս, զամենայն ինչ մարմին կարծեցին. եւ զերեւելի աշխարհս աստուած համարեցան։
Որք աղանդամիտ գիտեն ի փիլիսոփայից, ոչ ինքեանք զիմանալի ինչ զմտաւ կարացին ածել, եւ ոչ յայլոց ուսանել կամեցան, եթե է ինչ զաւրութիւն՝ որ զերեւելիսս շարժէ, եւ զշարժիչն պարտ է Աստուած իմանալ եւ ոչ զշարժունսն։
335 Իսկ ոմանք ի նոցանէ ի հրոյ էութենէ ասեն զբնութիւն աշխարհիս, վասն զարեգակն առաւել զարմանալի համարելոյ, եւ զբնութիւն հրոյ սաստկագոյն իմանալոյ։
336 Եւ հայեցեալ ի միտս՝ թե զամե[228]նայնէ մտաւքն նկատել մարթեն, վասն այնորիկ զմիտս Աստուած համարեցան, իբրեւ զշունչ երկնից եւ երկրի եւ ամենայնի որ ի նոսա, եւ աչս զլուսաւորսն։
Որք ըստ անարժան անմտութեանն՝ եւ ոչ պատասխանի առ286rնելոյ արժանի են։
337 Եւ զմարմին իբրեւ զայլսն կորստական համարին. եւ զշունչսն փոփոխելի ի մարմնոց ի մարմինս. զոր ոչ նոքա յայտ կարեն առնել, եւ ոչ այլքն աւագագոյնք քան զնոսա։ Զի ամենեքեան առասպելս արկանեն, եւ թեպէտ եւ կէսքն հասին ճշմարտութեանն, չկացին ի ճշմարտութեանն։
[ԺԴ]
Իսկ եպիկուրայքն բնաւ ինքնակաց իսկ համարին զաշխարհս, որպէս թե նախ հողամաղք ընթանային - որպէս յորժամ շողն ընդ երդ մտանիցէ, եւ հողամաղք իմն երեւին ի շողն. այնպիսի՝ ասեն՝ մարմինք անհատք եւ անբաժինք եին զառաջինն, եւ անտի թանձրացեալ յաւդեցաւ ինքն աշխարհս եւ եւ թե ոչ Աստուած եւ ոչ խնամակա[229]լութիւն ինչ, որ վարիցէ զաշխարհս։
339 Զորս եւ փիլիսոփայքն ինչ յընչաց քերեն, եւ ամենեւին չհամարին զնոսա աղանդս։
340 Զորոց եւ Առաքեալ ասէ՝ թե առանց Աստուծոյ շրջեին յաշխարհի։ Որոց այնքան աւրի... եղեւ, <մինչեւ> յայնչափ ի բազում ի նախրաց փիլիսոփայիցն աստուածոց եւ ոչ մի աստուած ըմբռնել։
Տեսանե՞ս՝ զի գործ ստահակութեան այնչափ բռն286vացեալ ըմբռնելեացն, մինչեւ անաստուած հանել յաշխարհէ։
[ԺԵ]
Առ Սերուքաւ եղեւ, ասեն, սկիզբն հեթանոսութեան։ Ուստի յայտ է՝ թե ցայն վայր աստուածապաշտք եին, եւ եկեղեցի Աստուծոյ ի սկզբանէ աշխարհի էր, զորմէ եւ Դաւիթ ի հոգւոյն սրբոյ ուսեալ, մատուցանէր աղաւթս՝ թե յիշեա զեկեղեցի քո զոր ստացար ի սկզբանէ։
342 Բայց թեպէտ եւ հեթանոսութիւնն եմուտ յաշխարհ, այլ աստուածպաշտութիւնն ոչ ամենե[230]ւին պակասեաց։ Եւ յայտ անտի է, զի գնացեալ Աբրաամ ի հեթանոսացն եկն <ի Քանան> աստուածապաշտաց պատահեաց. Մելքիսեդեկայ քահանայի Աստուծոյ բարձրելոյ, եւ քահանայ ոչ երբեք անուանի՝ եթե ոչ ժողովուրդ գուցէ նորա. եւ Աբիմելեքայ՝ որ Աստուծովն եւեթ խաւսէր ընդ Աբրաամու, եւ ոչ դիւաւք։ Եւ բարեկամքն Յոբայ եւ Եղիուս Աստուծով միայն ամենակալաւ խաւսեին ընդ նմա։
343 Եւ այնպէս ոչ եթող երբեք Աստուած զաշխարհս առանց վկայութեան։ Որպէս մարգարէն առ հրեութեամբն ասէր իբրեւ յերեսաց Աստուծոյ՝ թե յամենայն տեղիս արկանեն խունկս եւ մատուցանեն պատարագս անուան իմում։ Զի ցուցց287rէ՝ թե յամենայն դարս աստուածապաշտք գտանեին, որ յանդիմանեին զհեշմակապսշոսն։
[ԺԶ]
Այլ, ասեն, ընդէ՞ր յամեաց գալուստն Քրիստոսի, եւ կորեան այնչափ ազգք՝ առանց աստուածպաշտութեան։
345 [231] Եթե չէր աստուածաքարոզս աստուածպաշտութեանն յամենայն դարս առաքեալ, թերեւս գոյր մուտ այնպիսի բանից։ Բայց զի ոչ երբեք դադարեաց ի ռվկայութիւն տալոյ, անձանց մեզ դիցեն չհաւանողքն, եւ մի Աստուծոյ։
346 Չեկն Քրիստոս ի տղայութեան աշխարհի. զի տղայոցն կաթն պիտոյ էր՝ եւ ոչ հաստատուն կերակուր. եւ ոչ յեռանդան երիտասարդութեանն, յորժամ ռելեալք զեղոյր մոլորութիւն դիւապաշտութեանն։
Այլ նախ կրթեաց քարոզաւքն եւ մարգարէիւք՝ իբրեւ կաթամբ. եւ ապա եկն տալ զկատարեալ վարդապետութիւնն իբրեւ հաստատուն կերակուր։ Քանզի եւ ոչ տղայոյ ոք հաստատուն կերակուր տայ, եւ ոչ մեծամեծ խորհուրդս յայտնէ, եւ ոչ աւագ բանս խաւսի, մինչեւ ի կատարեալ չափ հասակին հասանիցէ։
Որպէս Առաքելոյ՝ առեալ զինքեամբ զերեսս ամենայն մարդկութեան, ասէ, մինչ տղայն եի, իբ[232]րեւ զտղ287vայ խորհեի. այլ իբրեւ եղէ այր, զտղայութեանն խափանեցի, զի ցուցանիցէ՝ թե ի հասուն հասակի եկն յաշխարհ ի կատարեալ գիտութիւնն, որպէս յայսմ աշխարհի մարթի հասանել գիտութեան։ Այլ ի վայելումն կատարելոյ գիտութեանն, եւ զանձն եւ զայլս անդր հրաւիրեաց ասելովն՝ թե այժմ փոքր ի շատէ գիտեմք, այլ յորժամ եկեսցէ կատարումն՝ դէմ յանդիման տեսանեմք։
347 Ուստի յայտ է՝ թե առ ամենայն կարող է Աստուած, եւ յամենայնի բաւական։ Կարող էր եւս վաղ յառաջին յաւիտեանսն առնել զաշխարհ. այլ այնպէս կամեցաւ զի ոչ կարի վաղ առնիցէ, եւ ոչ յոյժ անագան, այլ յորժամ դէպ եւ պատշաճ իցէ։ Զի մի վաղն առնելով՝ լեալքն վնասիցին, ռկարծեալք թե մշտնջենակիցք նորա իցեն. եւ մի դարձեալ անագանն առնելով՝ կարծիք տկարութեան լինիցին եւ առաջին եւ միջին եւ վերջին խորհրդոցն։
348 [233] Նա եւ զմարդն, զոր ժառանգ ամենայնի կամեցաւ առնել, ոչ նախ քան զժառանգութիւնն արար, այլ նախ զերկինս եւ զերկիր, զջո288rւրս, եւ զհուր եւ զաւդ եւ զբոյսս եւ զտունկս, զգազանս եւ զանասունս, զթռչունս։ Նախ զտունն, եւ ապա զտնակալն. նախ զստացուածսն, եւ ապա զստացաւղն. նախ զծառայսն, եւ ապա զտէրն. զի մի, յորժամ յետոյ լինիցին՝ որոց իշխանն եղեւ, կարծիս վնասու առնուցու՝ թե իւր արարածք իցեն. այլ յորժամ նախ զնոսա արարեալս տեսանիցէ, ծանուցեալ առնուցու ի միտ՝ թե է իմն զաւրութիւն, որ արար եւ ետ զնոսա ընդ ձեռամբ նորա, եւ զպատիւ փառաւորութեանն մի անձին առնել խորիցէ, այլ իւրում տիրարարին՝ որ ձրի նմա զայն շնորհեաց։
349 Նոյնպէս եւ զգալուստ որդւոյն իւրոյ յայնմ ժամանակի պատշաճեաց, յորում գիտէր թե յաւգուտ լինելոց է։ Եւ եթե ռբժշկիք ըստ պէսպէս հիւանդութեանց՝ ազգի [234] ազգի դեղս ախտացելոցն մատուցանել, - որ սկզբան ցաւոյն դէպ իցէ՝ զայն ի սկզբանն մատուցանեն, եւ որ յընդմիջելն՝ զայն ի միջոցի, եւ որ ի պառաւել ցաւոյն՝ զայն հուսկ յետոյ, - ո՞րչափ եւս առաւել ամենահնարն՝ յորմէ ամենայն հանգամանք 288v հնարողութեան բաշխեալ են, ի դէպ ժամանակի առնէ զոր առնէ։ Ոչ առաջին եւ երկրորդ եւ վերջին խորհրդով, այլ միանգամայն ըստ կամելոյն՝ զգործ արդեանցն կատարէ։
350 Եւ ոչ յետոյ ծնանի ի նմա կամելն, այլ իբրեւ կանխագէտ գիտէ զամենայն, մինչ չեւ ինչ լեալ իցէ,
թե որպէս պարտ իցէ առնել, եւ յոր ժամանակի, եւ յոր պէտս։
Եւ ոչ խառն ի խուռն ինչ առնէ, թե առ յապա զղջանայցէ եւ եղծանիցէ զստեղծուածն իւր։
Եւ ոչ իմիք կարաւտանայ, թե առնլոյ ինչ յումեքէ կամ ռյիմեքէք ակն ունիցի։ Այլ բաւանդակ յինքեան ունի զամենայն կարողութիւն առնելոյ եւ հաստատելոյ զամենայն, եւ անխարխար [235] պահելոյ։
Եւ չունի զոք ընդ իւր զովողակից՝ իբրեւ զեղբայր, կամ իբրեւ զընկեր, կամ իբրեւ զաւտար ոք գործակից, այլ միայն զիւր զաւրութիւնն եւ զիմաստութիւն, որ իւրոյ էութեանն ծնունդ է եւ մշտնջենաւորակից, եւ զիւրոյ զբնութեանն հոգին, որ ի նմանէ է եւ միշտ առ նմա անքակ եւ առանց ռբաժանելոյք։
[ԺԷ]
Եւ յայսմ ամենայնէ յայտ է՝ եթե ոչ հիւղ 289r ինչ, որ է նիւթ, էր ընթերակաց Աստուծոյ, ուստի ասեն Յունաց իմաստունքն զարարածս արարեալ, եւ ի նմանէ չարեաց յաշխարհ մտեալ, որպէս ասեն աղանդքն՝ որ ի նոցանէ առին պատճառս զհիւղեայն աստուածացուցանել, դնել աստուած հակառակ Աստուծոյ. եւ ոչ այլ ոք արարիչ էր չարեաց, որպէս մոգքն խաբին՝ թե Խարամանն արար զչարիս։
352 Այլ մի միայն Աստուած է արարիչ, եւ նոյն բարեաց եւ ոչ չարեաց, եւ մշտնջենաւոր արարիչ։ Զի եւ մինչ չեւ արարեալ էր զարարածս՝ ի մտի իւրում ունէր յա[236]ռաջգիտութեամբ զպայման կազմածոյ արարածոց։ Եւ չէր երբեք յորժամ չէր արարիչ, այնու զի ունէր յինքեան զկարողութիւնն ամենեցուն բաւական լինելոյ։
353 Եւ բազում պատճառք եին Աստուծոյ, որովք եկն զարարածսն առնել։
Նախ ռզճարտարութեաննք խելամտութիւն չէր պարտ դատարկ թողուլ. զի մի իբրեւ զտկար ոք պարտեալ ինչ գտանիցի՝ առ ի չկարելոյ առնել զայնս, զորոց խելամտութիւնն յինքեան ունէր կանխակալ գիտութեամբ։
Երկրորդ անգամ, քանզի բարերար է բնութեամբ, չեին իրաւունք զբ289vարերարութիւնն անաւգտակար պահել։
Եւ այլ ինչ բազում նման սոցին էր զԱստուծով, վասն որոց կազմածոյ աշխարհի արար սկիզբն։
Որպէս ոք եթե ճարտարութիւն իրաց ինչ գիտիցէ, եթե զնուագածութեան եւ եթե զբժշկութեան, եթե զհիւսնութեան, եւ արդեամբք զճարտարութիւնն չցուցանիցէ, ի զուր ունի զհանգամանս ճարտա[237]րութեան՝ ուստի ոչ ինքն վայելեսցէ, եւ ոչ այլոց զգիտութիւն արուեստին ցուցանիցէ. նոյնպէս եւ որ բարերար ոք իցէ, եթե բարերարութեանն վայելելիք չիցեն, ո՞ւմ շահ իցէ բարերարութիւնն։ Զի բարերարութեանն առաքինութիւն այն է՝ յորժամ այլքն ի նմանէ վայելեսցեն։ Եթե չիցեն՝ որք վայելիցեն ի բարերարութեանն, զի՞նչ շահ իցէ ի բարերարութենէ անտի։
Նոյնպէս եւ Աստուծոյ որ զամենայն ճարտարութիւն արուեստգիտութեան ունէր յինքեան, եթե չէր արարածս արարեալ՝ ի զուր կարծէր ունել զճարտարութիւնն, յորժամ չեին՝ որք ի ճարտարութենէ անտի երեւեին։
Նա եւ ոչ բարերարութիւնն բարերարութիւն ցուցանէր, եթե արարածս չէր արարեալ՝ որք 290r ի բարերարութեանն վայելեին։ Այլ նա այնպէս բարերար է՝ զի ոչ միայն զառնելն շնորհեաց նոցա, այլ եւ յուրախութիւնս լաւութեանցն ռվայելելք։
Դարձեալ՝ թե չէր Աստուծոյ ա[238[րարածս արարեալ, եւ գիտէր իսկ ոք ոչ՝ թե բնաւ իցէ Աստուած, յորժամ չեին ի միջի որք զկարողութիւն գիտութեանն ստանային։
Ուստի քանզի ռյիւրք գիտութիւնն ածել կամեցաւ, եւ թե է ինքն՝ ցուցանել ռյաւժարեալք, <արար> արարածս առ իւրոյ գիտութեանն ընծայեցուցանելոյ, զի վայելիցեն ի բարերարութեանն նորա։ Եւ ռզկէսսք աշխարհիս վասն մարդոյ արար ի սպասաւորութիւն ամենայն իրաց կարեւորաց. եւ զմարդն յիւր փառս, զի փառաւորեսցէ զՏէրն եւ ծանիցէ զբարերարութիւնն։
Եւ այսպէս ոչ երբեք էր Աստուած դատարկ յարարչութենէ. քանզի միշտ ի մտի նկարեալ ունէր զորս առնելոցն էր։
Եւ զի չէր ի դէպ կամաւքն եւեթ եւ խորհրդաւք ունել զկարողութիւնն, վասն այնորիկ առ յայտնելոյ զկամսն եւ զխորհուրդս՝ ած յայտ զարարածս, զի իւր կարողութիւնն երեւեսցի եւ արարածքն ի նորա բարերարութեանն վայելեսցեն։
354 [239] Արդ մի ոք ինքնակաց զ290v աշխարհս իշխեսցէ համարել, եւ մի ընթերակաց ինչ Աստուծոյ, զի մի զմեծութիւն զաւրութեան նորա խախտիցէ։ Այլ ամենեցուն նա շնորհեաց զլինելն, որք ոչն եին յառաջագոյն։
Ընդէ՞ր զզաւրութիւնն նորա ի միջոյ բառնալ կամիցին՝ եւ արուեստագէտ միայն նիւթոյ իմիք համարիցին, եւ ոչ ի չգոյէ ի գոյ ածել զհասակս ամենայնի։
Չգոյր ինչ ժամանակակից Աստուծոյ, եւ ոչ նիւթ ինչ՝ ուստի առեալ զարարածս կազմիցէ. այլ ինքն է ամենայն բնութեանց արարիչ. եւ ոչ միայն կերպարանաց կազմիչ, եւ ոչ էութեան էականաց իրիք խառնիչ, այլ գոյանալոյ գոյացելոցն գոյարար։
Զայսպիսիս պարտին ասել մարդիկ զԱստուծոյ, եւ այսպիսի պատմութեանց լինել պատմիչք. որով Աստուած փառաւորի, եւ մարդիկ ոչ վնասին։
355 Այլ ըստ Աստուծոյ արժանեաց ռոչ ոքք արժանաւոր իցէ պատմիչ լի[240]նել, բայց եթե Աստուծոյ բարեկամք՝ որք վասն նորա սիրոյն եւ զկեանս աշխարհիս արհամարհեցին, եւ մահու չափ վասն կենդանի յուսոյն՝ որ առ Աստուած՝ գուն գործեալ, մատնեցին զանձինս ի կորուստ մարմնոց, ուստի փրկութիւն ոգւոցն գտանի։
356 Եւ արդ ի զուր իսկ ջանան իմա291rստունքն Յունաց զԱստուծոյ ճառել, այնու զի զարարիչն եւ զարարածս ի միմեանց ոչ կարացին ընտրել, որք մթով դիւացն խաւարեալք՝ ծնունդս բազումս եւ անթիւ աստուածոց մուծանել դանդաչեցին։
Որպէս Եսիոդոս ոմն իմաստուն ի նոցանէն՝ բազում ծնունդս աստուածոց համարին։
Եւ Հոմերոս զրաբանեալ, զնորին հետ երթեալ, պաճուճեալ բանիւք զնոյնս ճամարտակէ։
Եւ այլք բազումք ի փիլիսոփայից առասպելական բանիւք բանդագուշեալք, խոստանան զԱստուծոյ պատմութիւնս կատարել։
Որք զԱստուածն ոչ ճանա[241]չեն, եւ ոչ զարարիչն յարարածոց մեկնել գիտեն, զիա՞րդ զԱստուծոյ ճառել մտաբերիցեն։
Եւ մանաւանդ որ քան զամենեսինն իմաստնագոյն համարին զՊղատոն, որ վասն Աստուծոյ եւ վասն ոգւոց եւ վասն արարածոց խաւսել յաւժարեցաւ։
357 Եւ արդ ընդ նմա իսկ մարտիցուք գոռութեան բանիւք, որ քան զամենայն փիլիսոփայսն աստուածապաշտագոյն երեւի Յունաց, զի նորա առաւել գտանի ռծանուցեալք զԱստուած, եւ ոչ զարարչութիւնն արարածոց։
Զի յորժամ զնորա մեծարոյ կարիսն գձձեսցուք, եւ հանցուք 291v զնա յաչաց իւրոցն խաբեցելոց, ապա ցուցցուք՝ թե
ով Աստուած է,
եւ զինչ նորա արարածք,
եւ մի ինչ,
զոր առաւել անճառ համարի Պղատոն, այս է՝ թե միշտ էր Աստուած, եւ արարածս ինչ ոչ ունէր։
Զորոյ զկամսն սիրեմ վասն զԱստուածն խնդրելոյ, եւ զամբարտաւանութիւնն ոչ գովեմ։
Մաս Չորրորդ Գլուխ
[Ա]
Մարկիոն մոլորեալ մուծանէ աւտարութիւն ընդդէմ աստուծոյն աւրինաց, եդեալ ընդ նմա եւ զհիւղն էութեամբ եւ երիս երկինս։
Ի միոջն, ասեն, բնակեալ է աւտարն. եւ յերկրորդումն աւրինացն աստուած. եւ յերրորդումն զաւրք նորա. եւ յերկրի հիւղն, եւ կոչեն զնա զաւրութիւն երկրի։
Եւ այնպէս կարգէ զաշխարհէ եւ զարարածոց, որպէս աւրէնքն ասեն։ Այլ եւ յաւելու՝ թե հաղորդութեամբ ընդ հիւղեայն արար զամենայն զոր արար. եւ որպէս թե էգ ոք ինչ եւ կին ամուսնութեան էր հիւղն։ Եւ յետ առնելոյ զաշխարհս ել ինքն զաւրաւքն հանդերձ [244] յերկինս. եւ հիւղն եւ որդիք նորա մնացին յերկրի. եւ կալան զիւրաքանչիւր իշխանութիւն, հիւղն յերկրի, եւ աւրինացն աստուած յերկինս։
Եւ տեսեալ աւրինացն աստուծոյ՝ թե գեղեցիկ է աշխարհս, խորհեցաւ 292r առնել ի սմա մարդ։ Եւ իջեալ առ հիւղն յերկիր, ասէ. տուր ինձ ի կառոյդ քումէ, եւ յինէն տամ ոգի. եւ արասցուք մարդ ըստ նմանութեան մերում։ Տուեալ նմա հիւղեայն յերկրէ իւրմէ. ստեղծ զնա եւ փչեաց ի նա ոգի. եւ եղեւ Ադամ ի շունչ կենդանի. եւ վասն այնորիկ անուանեցաւ Ադամ, զի ի կաւոյն արարաւ։
Եւ ստեղծեալ զնա եւ զամուսինն նորա, եւ եդեալ ի դրախտին՝ որպէս եւ աւրէնքն ասեն, գային հանապազ պատուիրեին նմա. եւ ուրախ լինեին ի նմա իբրեւ յորդւոջ հասարակաց։
Եւ տեսեալ, ասէ, աստուծոյն աւրինաց՝ որ տէրն էր աշխարհի՝ թե ազնուական է Ադամ եւ արժանի [245[ սպասաւորութեան, հնարեցաւ՝ եթե զիարդ կարասցէ գողանալ զնա ի հիւղեայն, եւ յիւր կողմն միաբանել։
Առեալ զնա ի մի կողմն, ասէ, Ադամ՝ ես եմ Աստուած եւ չիք այլ ոք, եւ բայց յինէն այլ աստուած քեզ մի լիցի։ Ապա թե ունիցիս զոք առ աստուածս բայց յինէն, գիտասջիր զի մահու մեռանիցիս։
Եւ իբրեւ ասաց զայս ցնա եւ յիշատակեաց նմա զանուն մահու, զահի հարեալ Ադամայ՝ սկսաւ տակաւ զա292vնձն մեկնել ի հիւղեայն։
Եւ եկեալ հիւղեայն՝ պատուիրել նմա ըստ սովորութեանն, տեսանէր՝ զի ոչ անսայր նմա Ադամ, այլ ռխորշեալք ի բաց մերժէր, եւ չմերձենայր առ նա։
Յայնժամ հիացեալ ի միտս իւր հիւղեայն, իմացաւ՝ թե տէրն արարածոց նենգեաց նմա։ Ասէ. յականէ աղբերն պղտորեալ է ջուր նորա։ Զի՞նչ է այս. չեւ եւս բազմացեալ Ադամայ ծննդովք, եւ գողացաւ զնա անուամբ աստուածութեանն իւրոյ յինէն։ Որովհետեւ ատեաց [246[ զիս, եւ ոչ պահեաց ընդ իս զդաշնն, ես արարից աստուածս բազումս, եւ լցից նոքաւք զաշխարհ գոյիւ իւրով, զի խնդրիցէ՝ թե ով իցէ Աստուած, եւ ոչ գտանիցի։
Եւ արար, ասեն, կուռս բազումս եւ անուանեաց զնոսա աստուածս, եւ ելից նոքաւք զաշխարհ։
Եւ ընկղմեցաւ անուն աստուծոյ՝ որ տեառնն արարածոց՝ ի մէջ անուանց բազում աստուածոց, եւ ոչ ուրեք գտանէր։
Եւ մոլորեցաւ ծնունդ նորա նոքաւք, եւ ոչ պաշտէր զնա, զի ձգեաց զամենեսին առ ինքն հիւղն, եւ ոչ ետ թոյլ եւ ոչ միում ի նոցանէ պաշտել զնա։
Յայնժամ, ասեն, բարկացաւ տէրն արարածոց, զի թ293rողին զնա եւ անսացին հիւղեայն։
Եւ մի ըստ միոջէ, որ ելանեին ի մարմնոց իւրեանց, արկանէր զնոսա առ ցասման ի գեհեն։ Եւ զԱդամ արկ ի գեհեն վասն ծառոյն։ Եւ այնպէս արկանէր գայր ի գեհեն զամենեսին, մինչեւ ցքսան եւ ինն դար։
Եւ տեսեալ, ասեն, աստուծոյն [247] բարւոյ եւ աւտարի, որ նստէր յերրորդ երկինս, թե այնչափ ազգք կորեան եւ տանջեցան ի մէջ երկուց նենգաւորաց՝ տեառնն արարածոց եւ հիւղեայ, ցաւեաց նմա վասն անկելոցն ի հուր եւ տանջելոց։
Առաքեաց զորդի իւր երթալ փրկել զնոսա, եւ առնուլ զնմանութիւն ծառայի, եւ լինել ի կերպարանս մարդոյ ի մէջ որդւոց աստուծոյ աւրինացն։
Բժշկեսջիր, ասէ, զբորոտս նոցա, եւ կեցուսջիր զմեռեալս նոցա, եւ բացջիր զկոյրս նոցա, եւ արասջիր ի նոսա բժշկութիւնս մեծամեծս ձրի, մինչ զի տեսանիցէ զքեզ տէրն արարածոց, եւ նախանձիցի, եւ հանիցէ զքեզ ի խաչ։
Եւ ապա ի մեռանելն քում՝ իջցես ի դժոխս, եւ հանցես զնոսա անտի։
Զի չեն սովոր դժոխք՝ ընդունել ի միջի իւրեանց զկեանս։ Եւ վասն այնորիկ ելանես ի խաչ, զի նմանեսցիս մեռելոց, եւ բ293vացցէ դժոխականն զբերանն իւր՝ ընդունել զքեզ, եւ մտցես ի մէջ նորա, եւ թափուր արասցես զնա։
[248] Եւ իբրեւ եհան զնա ի խաչ, ասեն էջ ի դժոխսն, եւ թափուր արար զնա։
Եւ հանեալ զոգիսն ի միջոյ նորա, տարաւ յերրորդ երկինսն առ հայրն իւր։
Եւ տէրն արարածոց զայրացեալ՝ առ ցասմանն եցել զպատմուճանն իւր եւ զվարագոյր տաճարին իւրոյ. եւ խաւարեցոյց զարեգակն իւր. եւ զգեցոյց թուխս աշխարհին իւրում. եւ նստաւ ի սուգ առ տրտմութեանն։
Ապա երկրորդ անգամ իջեալ Յեսու կերպարանաւք աստուածութեան իւրոյ առ տէրն արարածոց, դնէր դատ ընդ նմա վասն մահուն իւրոյ։
Եւ տեսեալ տեառնն աշխարհի զաստուածութիւնն Յեսուայ, գիտաց՝ թե գոյ այլ աստուած արտաքոյ քան զնա։
Եւ ասէ ցնա Յեսու. դատաստան կայ իմ ընդ քեզ. եւ մի ոք լիցի դատաւոր ի միջի մերում, այլ քո իսկ աւրէնքն՝ զոր գրեցեր։
Եւ իբրեւ եդին զաւրէնսն ի միջի, ասէ ռցնա Յեսու. ո՞չ դու գրեցեր յաւրէնսդ քում՝ թե որ սպանանիցէ, մեռցի. եւ որ [249] հեղու զարիւն արդարոյ, հեղցեն զարիւն նորա։
Եւ ասէ, այո, ես գրեցի։
Եւ ասէ ցնա Յես294rու. արդ տուր զքեզ ի ձեռս իմ, զի սպանից եւ հեղից զարիւն քո, որպէս սպաներն դու զիս եւ հեղեր զարիւն իմ։ Զի արդար եմ իրաւամբք քան զքեզ, եւ երախտիս մեծամեծս արարի յարարածսն ռքում։ Եւ սկսաւ համարել զերախտիսն, զոր արար յարարածս նորա։
Եւ իբրեւ ետես տէրն արարածոց՝ թե յաղթեաց նմա եւ եւ ոչ գիտէր զինչ խաւսիցի, քանզի յիւրոց աւրինացն պարտաւորեցաւ. եւ չգտանէր տալ պատասխանի, զի եղեւ մահապարտ փոխանակ մահուանն նորա - ապա յողոքս անկեալ աղաչէր զնա՝ թե փոխանակ զի մեղայ եւ սպանի զքեզ յանգէտս, քանզի ոչ գիտացի՝ թե աստուած իցես, այլ մարդ համարեի զքեզ, տուեալ քեզ ընդ այնր վրիժուց՝ զամենեսեան որ կամիցին հաւատալ ի քեզ՝ տանել յո եւ կամիցիս։
Ապա թողեալ զնա Յեսուայն՝ յափշտա[250]կեաց առ զՊաւղոս, եւ յայտնեաց նմա զգինսն, եւ առաքեաց զնա քարոզել՝ թե գնոց գնեալ եմք մեք, եւ ամենայն որ հաւատայ ի Յեսու՝ վաճառեցաւ յարդարոյ անտի բարւոյն։
ռԱյս սկիզբն է աղանդոյն Մարկիոնայ, 294v թող զայլ բազում թարմատարսն։ Եւ զայս ոչ ամենեքին գիտեն, այլ սակաւք ի նոցանէ. եւ աւանդեն զուսումնն միմեանց ի բերանոյ. ասեն, աւտարին գնովք գնեալ է զմեզ ի տեառնէն արարածոց, եւ թե ո՞րպէս կամ իւ՞ գնեալ իցէ, զայն ոչ ամենեքին գիտեն։
[Բ]
Պատասխանի. արդարեւ որպէս երանելին Առաքեալ ասէ, իմաստութիւն աշխարհիս այսորիկ յիմարութիւն է առաջի Աստուծոյ։
Զի՞նչ առեալ կամ զի՞նչ կցկցեալ կամ ո՞յր բանիւ խաւսին։
Թե ճշմարիտ է նմա աւրինացն աստուած, յորմէ զարարածսն ամենայն դնէ, ապա աւտարին զոր նմա ռպռզտաւղք մուծանէ՝ չէր պարտ նորա [251] արարածոցն ցանկանալ, թեպէտ եւ ի տանջանս եին կամ ի հանգստեան։
Զի թե աստուած էր, եւ իւր իսկ արժան էր արարածս առնել, եւ ոչ այլոյ արարածոց ցանկանալ։
Այլ զի ոչ ինչ արար, յայտ է՝ թե բնաւ եւ էր իսկ ոչ։
Զի թե էր իբրեւ զԱստուած, պարտ էր նմա զամենայն կարողութիւն յանձին ունել։
Եւ եթե ինքն յանձնէ իմաստութիւն ինչ այնպիսի ոչ ուն295rէր, գեթ յարարիչն աշխարհի նայեցեալ, իցիւ ուսանել ի նմանէ զարուեստն։
Բայց եթե նմա նմանող չկարէր լինել, գոնեայ հիւղեայն լիցի նմանող, որ ընդ գետինն քարշէր՝ եւ եղեւ հաղորդ արարչութեան արարչին։
Այլ յայտ է՝ թե ի մտաց բարբաջանք են աղանդն, եւ ոչ ճշմարտութիւն։
360 Արդ նախ զաստուածն աւրինաց եւ զհիւղն նմա հաւասար դնել՝ ի փիլիսոփայից գողացեալ դնէ. որք տկարութիւնն արկանեն զԱստուծով՝ թե չկարաց յոչնչէ ինչ առ[252]նել, այլ ի նիւթոյ ընթերակացէ։
Եւ թեպէտ բիւրապատիկ յանուն աւտարին եւ որդւոյն նորա Յեսուայ՝ զոր բարերարն կոչեն՝ ապաւինիցին, չեն ինչ ընդհատ ի հեթանոսաց։ Այլ որպէս նոքա աստուածս բազումս ասեն, եւ սոքա աստուածս քարոզեն։
Եւ բազմապատիկ մահապարտք են, զի արարեալք յաւրինացն աստուծոյ՝ յաւտարին անուն խրախուսեն իբրեւ զտիրադրուժս որ եւ ի մարդկան միջի ոչ պաշտի։ Զի ոչ իշխէ արքայից արքայի ծառայ՝ ի կայսր խրախուսել, եւ ոչ կայսեր ոք ծառայ՝ ի սասանականն խիզախել. ապա թե ոչ՝ գլխապարտ գտանի։
295v Դարձեալ եւ նոքա ծնունդս աստուածոց բազմաց ասեն. եւ սոքա յամուսնութենէ աւրինացն աստուծոյ եւ հիւղեայ ասեն արարեալ զամենայն արարածս։ Եւ զի՞նչ աւելի իցեն քան զմոգս, որք յամուսնութենէ դնեն զաստուածսն իւրեանց։
361 Արդ ցուցցեն. ո՞ր հոգի [253] ետ նոցա զայն աւրէնս. զի ի հոգւոյն սրբոյ, որ ի մարգարէս եւ յառաքեալս խաւսեցաւ, ուրացեալ են։
[Գ]
Այլ Պաւղոս՝ ասեն, յափշտակեցաւ յերրորդ երկինս, եւ լուաւ զայս բանս անճառս՝ զոր մեք քարոզեմք իսկ։
363 Նա աւանիկ Պաւղոս ասէ. զոր ոչ է պարտ մարդկան խաւսել։
Արդ Մարկիոնն, թե մարդ ոք իցէ, ապա եւ նմա անճառ եին բանքն. որ եւ մարդ իսկ է, եւ վատթարագոյն քան զամենայն մարդիկ. որոյ թողեալ զճշմարտութիւն հոգւոյն, եւ նստի առասպելս կարկատէ։
Եւ այնչափ յանդգնեալ սատանայութեան ոգւովն, մինչեւ ի պատգամաց հոգւոյն սրբոյ քաղ հանել. զկէս աւետարանի ընտրել առնուլ՝ եւ զկէսն իբրեւ զխոտան ի բաց թողուլ. նոյնպէս եւ զառաքելական թղթոցն. եւ զհին կտակարանս ամենեւին ուրանալ, 296r որպէս թե յանզգամէ տուեալ իցեն եւ ոչ ի բարւոյ։
Եւ Առաքեալ ասէ՝ թե անպա[254]տում են բանքն, զոր լուաւ. եւ Մարկիոնն ասէ՝ թե ես լուայ։
Արդ Առաքելո՞յ՝ որ անճառ զբանսն համարի՝ պարտ է անսալ, թե Մարկիոնի՝ որ ի քարշ արկեալ ընդ վայրս զբանսն ածէ։
[Դ]
Դարձեալ՝ թե մշտնջենաւոր էր աւրինացն աստուած, ապաքէն պարտ էր կանխագէտ եւ ամենագէտ էանալ. եւ թե չէր կանխագէտ եւ ամենագէտ, ապա եւ կատարեալ իսկ չէր։
ռԱյլ նա աւանիկք կատարեալ երեւի այնու՝ զի զերկինս եւ զերկիր արար. եւ ոչ միայն մի երկինս՝ այլ երկուս, եւ զաւրս բազումս։
Եւ որ այնմ ամենայնի բաւական եղեւ, զայն զի՞ ոչ կարէր գիտել՝ թե է ոք ի վեր քան զնա, յորմէ կասկած կայր նմա։
Եւ եթե գիտէր, ընդէ՞ր ոչ ամրացոյց զիւր տեղին, զի մի լինէր անդր մուտ հակառակորդին՝ որ գայր եւ ապստամբեցուցանէր զարարածս նորա ի նմանէ։
365 Եւ դարձեալ՝ բարին, զոր կոչեն, եթե որպէս ասենն՝ բնութեամբ [255] բարի էր, եւ չարութիւն ի նմա ոչ գոյր՝ զի այլոցն բարի խորհէր, նմա չար ընդէ՞ր խորհեցաւ, առնել զնա 296v սրտառուչ յիւրոցն արարածոց։ Զի սա հանապազ առնէ մարդիկ. եւ նորա միշտ հանեալ ի սմանէ, առնէ զսա թախծալից. որ ոչ բարւոյ գործ է՝ այլ չարի։
[Ե]
Դարձեալ, եւ զոր արդարն ասեն՝ թե արդարեւ արդար էր, յետ բաժանելոյ զիշխանութիւնսն, իւր զերկինսն երկոսին առնլոյ, եւ հիւղեայ եւ որդւոցն նորա զերկիր միայն թողլոյ, զիա՞րդ էր զի միւսանգամ նորա աշխարհին ցանկացեալ, ասէր՝ թե տուր ինձ ի կառոյդ քումէ, եւ յինէն տաց ոգի, եւ արասցուք մարդ ըստ նմանութեան մերում. որ ոչ արդարոյ գործ է՝ այլոյ աշխարհի ցանկանալ՝ այլ անիրաւի։
367 Կամ հիւղեայն զիա՞րդ ընդ միտս հարեալ էր, ընդ մի անգամ բաժանելոյն ի նմանէ՝ դարձեալ հաղորդութիւնս առնել, եւ անձամբ անձին նենգել եւ մասնմուտ առ[256]նել աւտարի յիւր աշխարհն, զի առնիցէ անդ զԱդամն եւ զամուսինն նորա, որ մերթ ի սա տայր ձեռն եւ մերթ ի նա։
368 Բայց եւ տէր արարածոց զարդարն միայն զիա՞րդ կոչիցեն. զի եւ յառաջնումն, որպէս ասեն, ոչ միայն ինչ արար, այլ հ297rասարակ արարին զինչ եւ արարին. եւ յերկրորդումն ի հասարակաց նիւթոյ արարին զմարդն, եւ երկոքին զոյգ ուրախ լինեին ի նմա։
369 <Եւ երկոքին զոյգ զիա՞րդ պատուիրեին նմա եւ ուրախ լինեին ի նմա>։ Զի թե՝ որպէս ասենն՝ արդար միայն էր աւրինացն աստուած, յայտ է՝ եթե զարդարութեան եւ պատուիրանս տայր նմա. եւ եթե չար միայն էր հիւղն, հարկ էր՝ եթե չարեաց եւեթ խրատ տայր նմա։
Եւ ո՞ւր էր զի երկոքին ուրախ լինեին ի նմա՝ որ հակառակ միմեանց տային զպատուէրս. մին՝ զբարեաց իբրեւ զբարի. եւ մին՝ զչարեաց իբրեւ զչար։ Զի ոչ արդարոյ, որ բնութեամբ արդար իցէ, մարթի զչար ինչ պատուէր տալ. եւ ոչ չարի, որ բնութեամբ [257] չար իցէ, զբարւոյ խրատ տալ։
370 Այլ եւ ուրախ լինել չարին ուստի՞ էր, որ միշտ խաւարինն եւ գժդմագոյն էր։
Կամ արդարոյ նենգել, որ ի բնէ արդարակորով եւ խրաւախորհ էր, որում չէր մարթ իւր միայն ռխորելք զմարդն հասարակաց ստեղծուած։
Այլ իբրեւ արդարոյ պարտ էր խորհել՝ թե որպէս ի միասինն արարաք զնա, առ հասարակ արժան է մեզ եւ վայելել ի նմա։
Բայց ոչ իբրեւ զարդարակորով, այլ իբրեւ 297v զնենգաւոր եւ զկասկածոտ առեալ մեկուսի զմարդն զեղծուցանէր՝ թե ես եմ աստուած, եւ չիք այլ ոք բայց յինէն։
Եւ ի դէպ էր Ադամայ ասել՝ թե մինչ առնելն կամեցար զիս, գոյր այլ աստուած, յորժամ զհողն խնդրեցեր. եւ արդ զի խորելդ զիս քեզ կամիս միայնոյ, դու միայն իցես աստուած, եւ այլ ոք ոչ։
Այլ թերեւս ի համբաւէ մահուանն զարհուրեցաւ՝ զոր թե կամէր թե չկամէր սակայն կրեաց։
371 [258] Եւ զայն ոչ գիտէր՝ թե առ նենգելն նենգէ նմա հիւղն, եւ ընկղմէ զմի անուն նորա ի մէջ բազում աստուածոց՝ զոր առնէր գայթակղութիւն մարդոյն։
Եւ այնպիսի վնասու ոչ յետնամեղն եղեւ պատճառ, այլ որ նախն նենգեաց։ Զի թե նորա զայնպիսի արուեստ չէր ցուցեալ, հիւղն ոչ իմանայր։
372 Այլ ինքն եղեւ վարդապետ, եւ իւրոյ նենգութեանն, եւ հիւղեայ խորամանկութեանն։
[Զ]
Եւ իբրեւ տեսանէն՝ թե ոչ ոք պաշտէ զնա՝ բարկացեալ արար զնոսա մահկանացուս. եւ որոց ոգիքն ի մարմնոցն ելանեին՝ արկանէր զնոսա մի ըստ միոջէ ի գեհեն։
Արդ քան զնոսա արկանէր ի զ298rեհեն, զնա՝ որ պատրեացն զնոսա՝ ընդէ՞ր ոչ արկ ի գեհեն։
Միթե վասն զի ո՞չ կարէր յաղթել նմա։ Ապա եթե բռնագոյն քան զնա էր հիւղն, զի՞ ետ ի ձեռս զիւր պատրեալսն նմա չարչարել։
374 Բայց եւ արդարն թե արդարեւ արդար էր, չպարտ էր այնու[259]տեւ մարդիկ առնել. զի գիտէր եթե խաբելոց է զնոսա հիւղն։ Այլ իբրեւ արդարոյ արժան էր խորհել՝ թե զի՞նչ աւգուտ է զի ես առնեմ, եւ այլ հանէ զնոսա յինէն։
Նա եւ տանջել իսկ չէր աւրէն զնոսա. զի գիտէր՝ թե այլոց բանիւ մեղանչեն։
[Է]
Այլ միւսն եւս, զոր ասեն, ամբարշտագոյն է քան զամենայն. թե իբրեւ ետես բարին՝ որ յերրորդ երկինս նստէր՝ զայնչափ զքսան եւ զինն ազգաց զոգիս տանջեալս ի գեհենի, գթացեալ ի նոսա՝ առաքեաց զՅեսու զորդի իւր, երթալ առնուլ զնմանութիւն ծառայի, եւ ի կերպարանս մարդկան լինել։
376 Եթե այնչափ գթած էր, ետ ընդ ետ իսկ ընդէ՞ր ոչ յղեաց զորդին իւր՝ երթալ փրկել զնոսա, այլ յետ քսան եւ ինն ազգաց այնչափ ոգւոց ի գեհենի տանջելոց։
377 298v Այլ նախ՝ երրորդ երկինս ասել ուստի՞ իցէ նմա. զի Մովսէս երկուս երկինս ասէ։ Այլ որպէս յամենայնի մոլորեցան հերձուածողք, [260] նոյնպէս եւ յայսմ. զի ոմն տասն երկինս ասէ, եւ ոմն եւթն, եւ Մարկիոն երիս։
Եւ ի գրոց սրբոց կամին հաստատել զմոլորութիւնն իւրեանց՝ թե երկինս եւ երկնից երկինս բազմաբար ասեն գիրք։
Յորժամ ոչ յումեքէ սանձահարին հարցուածովք, արտաքոյ գրոց սրբոց բարբաջեն. եւ իբրեւ վտանգին, ապա ի գիրս ապաւինին։
378 Բայց երկինս եւ երկնից երկինս յայն սակս գտանեմք ի գիրս, զի յԵբրայեցւոց լեզու երկին չմարթի ասել, որպէս եւ ոչ յասորի լեզու՝ ջուր կամ երկին. այլ մին բազմաբար ասի։
Եւ յայտ անտի է, զի եւթանասնիցն ռթարգմանեալք ի յոյն լեզու, ասեն. ի սկզբանէ արար Աստուած զերկին եւ զերկիր, իբրեւ զմիոյ երկնէ յայտ արարեալ։
Եւ յասորի լեզու քանզի չմարթի երկին ասել, ասէ. ի սկզբանէ արար Աստուած զյաթն երկինս եւ զյաթն երկիր։ Թեպէտ եւ միաբար չմարթի ասել նոցա զմիոջէ երկնէն, սա[261]կայն յաթն աս299rելով որ է տարր իբրեւ զմիոջէ տարերէ միոյ երկնի յայտ առնէ թարգմանութիւնն։
Նա եւ զերեւելի հաստատութիւնս, որ ի ջուրց մեկնեցաւ, երկին թարգմանեցին եւթանասունքն, ուստի յայտ է՝ թե վերին երկինն եւ ներքին՝ երկու երկինք են, ոչ երեք կամ բազումք։
379 Այլ ասեն. Պաւղոս ասաց՝ թե յափշտակեցաւ այնպիսին մինչեւ յերրորդ երկինս։
380 Եւ զայն ոչ գիտեն, թե չեւ եւս յայտ է՝ թե մինչեւ ցերրորդ երկինս ասիցէ, կամ թե մինչեւ ցերրորդ ինչ մասն ի բազում մասանց միոյ երկնիս ասիցէ. եւ բանն ի յոյն լեզու յերկոսին հարկանէ։ Եւ մանաւանդ զի առանց արթերն ասէ՝ որ է ն. զի ոչ ասէ՝ թե մինչեւ ցերրորդ երկինն, այլ թե ցերրորդ երկնի առանձինն ասելոյ։ Ուստի տայ ակնարկութիւն, եթե ի մասն ինչ երրորդ ի բազում մասանց երկնի [262] յափշտակեցաւ Պաւղոս. վասն որոյ ածէ զնորին զկնի, թե յափշտակեցաւ այնպիսին ի դրախտն։ Եւ դրախտն ոչ եթե յերրորդ երկինս իցէ, եւ կամ բնաւ յերկինս ուրեք, այլ յերկրի. զոր եւ ինքեանք իսկ վկայեն՝ 299v թե իբրեւ արարին զմարդն, ի դրախտի անդ եդին, որ է յերկրի եւ ոչ յերկինս։
381 Բայց թե եւ կոչի բարձրութիւն ինչ երկինք, որպէս յորժամ ասիցէ գիր. թռչունք երկնից եւ ցաւղ երկնից, եւ ամպք եւ հողմք երկնից. ոչ եթե յերկինս իցեն, այլ զի ի բարձրութեանն են՝ երկնից կոչին.
Նա եւ զծառոց անգամ, որ ի սակաւ ինչ բարձրութեան են, ասեմք՝ թե երկնաբերձ են. եւ զծխոյ՝ թե յերկին կցի։
Ըստ սմին աւրինակի եւ Պաւղոսի զերրորդ երկինսն ասել իմանալի է։ Սկսիր յառաջնմէն, եւ էջ յերկրորդն, եւ հաս յերրորդ աւդդ՝ որ ի գրոց երկին կոչի, եւ գտանես զոր ինչ երանելին Պաւղոս ասէ.
382 Եւ լուաւ բանս անճառս, զոր ոչ [263] է պարտ ումեք խաւսել։
383 Թեպէտ եւ Առաքեալ եւ անաւթ ընտրութեան էր, ռընկերք Պետրոսի, լծակից որդւոցն որոտման, քարոզակից Բառնաբայ, զիա՞րդ էր զի նմա պարտ էր լսել եւ խաւսել զբանսն անճառս եւ իւրոց ընկերացն ոչ։
Ոչ ապաքէն մի շնորհք եին յամենեսին, եւ մի եւ նոյն ռոգի եւ ի նոսա։
384 Այլ անճառ բանքն ոչ եթե նմա ճառելիք եին եւ ա301rյլոց ընկերացն անճառք. այլ ըստ այնմ զոր յառաջնումն թղթին Կորնթացւոց ասէ. զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ, եւ ի սիրտ մարդոյ ոչ անկաւ այն՝ զոր պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց։
Է եւ զայս իմանալ՝ թե ոչ զի ես միայն արժանի եղայ խորհրդոյն, որ տրուպս եմ առաքելոց, այլ թե եւ Պետրոս՝ որ գլուխն է առաքելոց՝ տեսանիցէ, չկարէ ճառել. եւ թե լսիցէ, չկարէ պատմել. քանզի անպատում է եւ ի վեր քան զմիտս եւ զլեզու մարձ[264]կան։
Եւ վասն այնորիկ ասէ Առաքեալ. թեպէտ եւ տեսի, չկարեմ պատմել. թեպէտ եւ լուայ, չեմ բաւական ճառել։
385 Դարձեալ՝ ո՞յր աստուած ո՞յր աստուծոյ արարածոց խնամակալ լինէր, եթե ի տանջանս եին եւ թե յանդորրու։
Կամ զանցանելն զՅեսուայ ի նորա աշխարհն՝ զիա՞րդ ոչ ինքն զգայր, եւ ոչ ոք ի զաւրացն նորա, եւ ոչ ռայլովքք զելանելն նորա անդրէն։
Եւ եթե զնորայն իբրեւ զաստուծոյ չկարեին իմանալ, եւ զայնչափ ոգւոց՝ զորս եհան առ նոքաւք յիւր երկինսն՝ զսաւսաւինն զիա՞րդ ոչ առնուին։
Եւ կամ 301v պահապանքն ոգւոցն արգելականաց ընդէ՞ր ոչ առնեին ազդ տեառն իւրեանց։
Այլ յայտ է՝ եթե սնոտի բանք են եւ անհաւատ պատմութիւնք։
[Ը]
Եւ եթե նմանութեամբ միայն եղեւ մարդ, եւ կերպարանաւք եւեթ էր խաչն եւ չարչարանք եւ մահն, ապա եւ փրկութիւն ինչ որ գործեցաւ։
Այլ եւ փրկէր իսկ [265] ընդէ՞ր զայլոյ արարածս, զոր իւր չէր արարեալ, որ ոչ բարւոյ գործ է՝ այլ ապիրատի, սպրդել գաղտ մտանել յայլոյ տուն եւ նենգել նմա։
Բայց զայն եւս հարցցուք. մարմնաւո՞ր ոք էր Յեսուն, եթե անմարմին։
Եթե ասիցեն՝ թե անմարմին էր, լուիցեն։
Զի եթե անմարմինն եկն, եւ աստ՝ մարմին որպէս ասենն՝ ոչ զգեցաւ, յայտ է՝ եթե ոչ ետ ինչ, եւ ոչ առ. ոչ մեռաւ, եւ ոչ փրկեաց. եւ ի զուր է ասելն Մարկիոնի, եթե արեանն Յեսուայ եմք գինք։ Զի ոչ հեղաւ արիւնն նորա, եւ ոչ նոքա գնեցան, այնու զի կերպարանաւքն ասեն զխաչն եւ զմահ, եւ ոչ ճշմարտութեամբ։ Եւ յանդիմանեն զնոսա Հրեայք, որ ցայսաւր պնդեալ են՝ թե հարքն մեր հանին զՅիսուս ի խաչ։ Ուստ300rի յայտ յանդիման ցուցանի, եթե ոչ կեղծեաւք ել Քրիստոս ի խաչ, այլ ճշմարտութեամբ։ Քանզի եւ ճշմարտի յարութեանն մերոյ՝ կացոյց [266] զիւրոյ անձինն զյարութիւն աւրինակ։
[Թ]
Եւ եթե, որպէս ասենն, զաւրէնս արդարոյն դատաւոր եւ միջնորդ խնդրեաց Յեսուն, անդստին իսկ յաւրինացն բազմապատիկ մահապարտ գտանի՝ զի նախ քան զխաչելութիւնն իւր զբազումս յափշտակեաց։
Եւ ոչ միայն ինքն, այլ եւ այլս բազումս ընտրեաց ի նոցանէն, եւ առաքեաց՝ զի աշակերտիցեն եւ ձգիցեն առ նա։
Եւ ոչ միայն այնչափ, այլ եւ զաւրութիւն զգեցոյց նոցա՝ կոխել զզաւրս տեառնն իւրեանց, եւ արկ սուր եւ բաժինս ի տան նորա, եւ վառեաց հուր յարարածս նորա, մինչեւ կարճել եւ խափանել զաւրէնս նորա յաւուրցն Յովհաննու մկրտչի, եւ աւետարանել զիւր արքայութիւնն, արձակեալ քարոզս բազումս՝ քարոզել, եւ հնձաւղս բազումս՝ հնձել, զոր ոչ ինքն սերմանեաց։
Եւ այն մինչ չեւ մեղուցեալ ինչ ուրուք էր նմա, ոչ ի խաչ հանեալ եւ ոչ զարիւն նորա [267] հեղեալ, առ աւ300vար զտուն նորա, եւ խախտեաց զթագաւորութիւն նորա. եւ նա լռեալ կայր եւ ոչ ինչ մեղանչէր նմա։
Եւ զիա՞րդ ասիցեն՝ թե խաչելութեամբն գնեաց ռզմարդիկնք. զի ահաւանիկ զայն ամենայն ժողովս բազմաց, մինչ չեւ ելեալ էր ի խաչ, կորզեաց յինքն։
388 Այլ, ասեն, զնոսա բժշկութեանց գինս տարաւ. զհիւանդս բժշկեաց, եւ զբորոտս սրբեաց. եւ զմեռեալս յարոյց, եւ զանդամալոյծս հաստատեաց, եւ զդեւս հալածականս արար։
389 Եւ իցէ ոք բժիշկ։ Յորժամ զորդի ուրուք բժշկիցէ, վարձս ոչ առնու։ Այլ զբժշկեա՞լն ի գլխովին գինս բժշկութեանն խնդրիցէ։
Եւ գրեսցուք՝ եթե բժշկեալքն եին ինչ նմա անկ վասն երախտեացն. իսկ զորս ոչ բժշկեաց, ընդէ՞ր հրապուրեաց եհան ի տեառնէն իւրեանց. որ ոչ բարւոյ գործ էր, այլ նենգաւորի։
Եւ զաւրէնսն զիա՞րդ իշխէր դատաւոր խնդրել՝ որոյ այնչափ վնաս [268] յառաջագոյն քան զմահն իւր արարեալ էր ի տան նորա. մանաւանդ՝ զի եւ գիտէր իսկ՝ թե պարտաւորեն զնա աւրէնքն, եւ ոչ արդարացուցանեն։
Արդ եթե յիսրայէլացւոյ 302r կերպարանս եկն ի տուն նորա, սակայն պարտաւորելոց էր։
Զի գրեալ է յաւրէնսն՝ թե ամենայն Հրեայ, որ լուծցէ զաւրէնսն սպանցի. եւ որ ոչ թլփատեսցի, եւ ոչ շաբաթս պահեսցէ, մեռցի։
Եւ նա ելոյծ զաւրէնսն եւ խախտեաց զկրաւնսն։
Մահապարտ էր յաւրինացն։
Եւ թե յայլոց ազգացն ի կերպարանս եկն առ նոսա։
Նախ՝ զաւտարազգիսն իսկ կոտորել հրամայեալ էր նոցա, եւ ոչ խնայել։
Եւ ապա՝ ի վերայ եկացն եւ պանդխտաց հրաման կայր, եթե ոչ պահիցեն զկրաւնս աւրինացն, մահուամբ մեռցին։
Համայն եւ այնպէս յաւրինացն մահապարտ էր։
390 Իցէ ոք, որ մտանիցէ գաղտ ի տուն ռընկերի իւրոյ զեղծել ինչ։ Եւ ի բուռն անկեալ՝ չլինիցի՞ մահապարտ։
Եւ կամ իցէ ոք, որ մա[269]տուցեալ՝ զայլոյ զորդիս կամ զծառայս յապիմակս եւ ստահակս յաւժարեցուցանիցէ հանել։ Եւ հասեալ ի վերայ՝ ո՞չ հանիցեն զայն ընդ կառափն։
Եւ կամ իցէ ոք, <որ> իբրեւ զդէտ մտեալ՝ զայլոյ թագաւորութիւն գաղտ լրտեսիցէ։ Եւ ծանուցեալ զլրտեսն՝ ո՞չ սատակիցեն վաղվաղակի։
391 Նոյնպէս եւ Յեսուն 302v յառաջ քան զխաչելութիւնն բազում ինչ այսպիսի վնաս գործեաց ի տան արդարոյն. եւ ըստ աւրինացն, զոր դատաւորն խնդրեաց, բազում մահուց պարտական գտանի։ Զի աւտարոտի մի եկեալ յայլոյ տուն, այնչափ մեծամեծ աղէտս գործեաց ի նմա. զաւրէնսն եւ զմարգարէսն նորա արգել, եւ զիւր թագաւորութիւնն աւետարանեաց։
392 Արդ ո՞վ էր նա՝ որ այնչափ մեծամեծս կարաց գործել, թե ոչ Տէրն ամենայնի, որ ասաց՝ թե ամենայն ինչ տուաւ ինձ ի հաւրէ իմմէ։
Ուստի յայտ է՝ թե ոչ իբրեւ զաւտար ոք առ յափշտակութեամբ, [270] այլ ի հաւրէ տուաւ ի ձեռս նորա, եւ իբրեւ զՏէր աւրինացն դադարեցոյց զաւրէնսն. եւ յառաջ քան ի խաչ ելանել՝ եցոյց զթագաւորութիւնն իւր։
Ո անմիտք. զի՞ ոչ իմացայք, եթե հայր Յեսուսի է Տէրն ամենայնի, այնու զի զամենայն ետ ի ձեռս նորա. եւ նա է Տէր աշխարհի, եւ ոչ զորմէ դուքն կարծեցէք՝ որ չէր իսկ։ Զի ամենայն որ արտաքոյ քան զնա աստուած անուանի, չէ ի բնէ աստուած։
393 Եւ բազում ինչ եւ այլ է, որով ցուցանի՝ թե Տէր 303r մեր յիւրսն եկն եւ ոչ յաւտարոտիս. եւ ինքն եւ հայրն իւր են Տէր աշխարհի։
Եւ առաւել ի վիրաւորէն, որ մինչ դեռ յԵրուսաղեմէ յԵրիքով իջանէր՝ վիրաւորեցաւ յաւազակաց, ցուցանի՝ թե ոչ աւտարոտի ոք էր վիրաւորին Քրիստոս, այլ մերձաւոր եւ դարմանիչ նորա։ Որպէս եւ ինքն իսկ ասաց ցփարիսացին, թե ուղիղ դատեցար։
Եւ յոչխարէն եւ ի դրամէն, որ կորուսեալ եին եւ գտան, յայտ [271] է՝ եթե յիւրսն եկն եւ ոչ յաւտարոտիս։
[Ժ]
Դարձեալ՝ զմիւս բանն Առաքելոյ, զոր ուղիղ ասացեալ է, խախտեն. թե յորժամ խափանեսցէ զամենայն տէրութիւնս եւ զիշխանութիւնս. զի պարտ է նմա թագաւորել, մինչեւ դիցին ամենայն թշնամիք նորա ի ներքոյ ոտից նորա։
Եւ ասեն՝ թե տէրն աշխարհի խափանէ զինքն եւ զաշխարհ իւր յաւիտեան։
395 Ո անմիտք. եթե յիւր ձեռս է շինելն եւ քակել, եւ զայս աշխարհ՝ վասն զի ծերանայ եւ հնանայ՝ քակիցէ, ընդէ՞ր ոչ այլ նոր եւ գեղեցիկ քան զայս առնիցէ։
Թե մինչ չէրն աշխարհ՝ գիտաց խորհել եւ առնել բանիւ, այժմ զի լու303vաւ եւ տեղեկացաւ՝ թե գոյ այլ աշխարհ աւտարին՝ գեղեցիկ եւ ազնուականագոյն քան զնորայն, զմէ՞ ոչ առնիցէ լաւագոյն քան զնորայն, այնպէս զի եւ ընտանիք աւտարին նորայոցն ցանկանայցեն՝ վասն գեղեցկութեանն եւ պայծառութեան։ [272] Զի որպէս զառաջինն կարող եղեւ բանիւ առնել, այնպէս թե կամի եւ այլ ազնուագոյն քան զայն կարող է առնել։
Եւ որ այնպէսն կարող է, ընդէ՞ր խափանիցէ զանձն՝ լինել պատուանդան ընդ ոտիւք այլոյ, եւ ոչ առնիցէ իւր աշխարհ նոր եւ գեղեցիկ քան զառաջինն, եւ թագաւորիցէ ի նմա յաւիտեան։
Բայց թե արգելուցու զնա աւտարն։ Եւ թե այնչափ զաւրագոյն քան զնա է՝ մինչ զի եւ արգելուլ կարիցէ, ապա ոչ է տէր ամենայնի՝ որպէս ասէ ինքն, այլ ծառայ այլոյ տէրութեան։
396 Կամ զայն ուստի՞ ցուցանիցէք՝ թե աստուած աւրինացն քակելոց է զաշխարհս։
Եթե վասն զի գրեալ էն՝ ի մարգարէսն՝ նորա, թե երկինք գալարեսցին իբրեւ զմագաղաթ, եւ երկիր իբրեւ զմոմ հալեսցի, այլ եւ զայն գրեալ է ի մարգարէս՝ 305r թե արարից երկինս նոր եւ երկիր նոր։
Ուստի յայտ է ըստ մարգարէութեանն, թե զայս քակէր՝ այլ նոր առնէր, որպէս [278] եւ դուք իսկ ձեզէն վկայեցէք։
397 Բայց եւ միւսումն եւս արարէք պատասխանի՝ թե ո՞ իցէ որ զիշխանութիւնսն եւ զպետութիւնս խափանիցէ։
Եւ եթե դուք <ոչ գիտէք>, ո՞չ գիտիցէք յԱռաքելոյ՝ զի Քրիստոս խափանէ զիշխանութիւնսն, եւ դնէ զամենայն թշնամիս ի ներքոյ ոտից իւրոց։ Եւ ոչ այն՝ զորմէ դուքն ասէք, որ չէն իսկ եւ ոչ արարեալ ինչ նորա, եւ ոչ առնէ. այլ Տէր մեր եւ հայրն իւր, որ կարող են առնել զամենայն, եւ հնազանդեն զամենայն թշնամութիւնս ընդ ոտիւք։
[ԺԱ]
Եւ դարձեալ՝ թե ձեռնհաս ինչ ոք էր աւտարն, որպէս Մարկիոնն ասէ, ազատել զոգիսն ի տանջանաց անտի, ընդէ՞ր ոչ բռնութեամբ իսկ ձեռն. արկ եւ կորզեաց զոգիս տանջանաւորացն յինքն։ Այլ նախ թոյլ տայր՝ զի տանջիցին, եւ ապա հանէր. եւ զայն ոչ համարձակութեամբ, այլ կասկածանաւք եւ արեան գնոց գնելով։
399 [274] Այլ, ասեն, վասն ողորմու305vթեան արար։ Տեսեալ զոգիս տանջանաւորացն նեղեալս ի դժոխս, առաքեաց զորդին իւր՝ փրկել զնոսա։
400 Եթե փրկեաց զնոսա, վերջինքն զի՞ գործիցեն, որ ի նոյն դժոխս անկանելոց են։
401 Եթե վասն ողորմութեան արար՝ զոր արարն, պահեալ իցիւ զգալուստ որդւոյն իւրոյ մինչ ի վախճան աշխարհի եւ ապա առաքեալ, - զի ի վերայ ամենեցուն առնէր ողորմութիւն, եւ հանէր ի կեանս, - քան փութացաւն եւ առաքեաց ի կէս դարին, եւ չիք հնար վերջնոցն՝ որ անկան անդր՝ թե ելանիցեն։ Քանզի այնուհետեւ զգուշացաւ նոցա տանջիչն։
402 Այլ յոյժ մոլորեալ են, եւ մոռացան զայն՝ թե չիք ծառ չար որ առնիցէ զպտուղ բարի, եւ ոչ քաղեն խաղող ի փշոց, եւ ոչ թուզ ի տատասկէ, եւ իւրն զիւրն ընդունի։
403 Եւ միւսն եւս զոր ասեն՝ թե ոչ ընդունին դժոխք զկեանս, վասն [275] այնորիկ ել ի խաչ, զի իջեալ իբրեւ զմեռեալ՝ ընկալցին զնա դժոխքն։
Իսկ արդ ո՞չ ոք առաքիցի անդր կենդանի, կամ մարդիկ յանցաւորք, կամ սատանայ եւ դեւք կե304rնդանւոյն։ Թե այնպէս իցէ, եւ զնոսա ոչ ընդունին։
404 Կամ Յեսուն իբրեւ զմեռեալ յո՞ չոգաւ։
Միթե ի գերեզմա՞ն երկրի, զոր գիրք դժոխք կոչեն։ Եւ ահա անդ չեն ոգիք, եւ ոչ հուր որ տանջիցէ զնոսա։
Եւ եթե ասիցեն, ի գեհենն չոգաւ իբրեւ զմեռեալ, չիք մուտ բանիցն։ Զի ոչ տայ թոյլ Առաքեալ՝ թե երկուս մահս մեռաւ, այլ մի՝ զոր մարմնովն կրեաց զխաչին, եւ հնազանդ եղեւ մահու խաչին։ Եւ ոչ դնէ՝ թե այլ ոք դատեաց զնա եւ արկ ի գեհեն, այլ թե հայր ետ զնա ի մահ։ Եւ դարձեալ՝ թե ինքն ետ զանձն իւր փրկանս փոխանակ բազմաց, մահուամբ մարմնոյ, եւ ոչ տանջանաւք ոգւոյ։
[ԺԲ]
Այլ անչափ, ասեն, [276] հակառակ են աւրէնք արդարոյն՝ շնորհացն Յեսուայ, զի անդ երանութիւն մեծատանց տայ, եւ եղկութիւն աղքատաց. եւ աստ երանութիւն աղքատաց, եւ վայ մեծատանց։
Անդ ասէ, մի սպանաներ. եւ աստ ասէ՝ թե որ բարկանայ ընկերի իւրում ի տարապարտուց, պարտաւոր է գեհենի։
Անդ ասէ, մի շնար. եւ աստ ասէ՝ 304v թե որ հայի ի կին մարդ առ ի ցանկանալոյ, անդէն շնացաւ ի սրտի իւրում։
Անդ ասէ, մի երդնուցուս սուտ, այլ հատուսջիր Տեառն զերդմունս քո, եւ աստ ասէ՝ թե ամենեւին մի երդնուցուք։
406 Եւ արդ զիա՞րդ իցեն աւրէնքն եւ շնորհք միմեանց հակառակ։
Զի Աբրաամ վասն զաւտարս եւ զաղքատս ընդունելոյ՝ բարեկամ Աստուծոյ կոչեցաւ։ Եւ Քրիստոս ասէ՝ թե աղքատն ի գոգն Աբրաամու չոգաւ, եւ մեծատունն ի տանջանս հրոյ։
Քրիստոս աղքատաց երանութիւն տայ, եւ ողորմածաց՝ թե ողորմութիւն գտանելոց [227] են. եւ աւրինացն աստուած այնչափ ցուցանէ ողորմութիւն, մինչեւ զգրաստու թշնամւոյ անկանելոյ բեռամբ՝ չհրամայէ զանց առնել, թե եւ ի ժողովրդենէ ոք իցէ, եւ եթե յաւտար ազգաց։ Եւ զուլ ի մաւր կաթն չհրամայէ եփել. եւ ոչ զհաւ ի ձուոց կամ ի ձագուց վերայ նստեալ՝ ի միասին միանգամայն առնուլ։
Անդ ասէ, սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո. եւ աստ ասէ, սիրեսցես զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ քումէ, եւ սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո. 306r զի զայսց երկուց պատուիրանաց կախեալ կան աւրէնք եւ մարգարէք։
Եւ ասէ, ոչ եկի լուծանել զաւրէնս կամ զմարգարէս, այլ լնուլ զնոսա։ Արդ զիա՞րդ հակառակ աւրինացն իցէ, որ եկն լնուլ զաւրէնսն եւ զմարգարէս։
Եւ ասէր ցբորոտն զոր սրբեաց՝ թե երթ մատո պատարագ վասն սրբութեանդ քո, որպէս պատուիրեաց Մովսէս յաւրէնսն։
Եւ ցաւրինականն, որ եհարց [278] ցնա, թե զի՞նչ ինչ արարեալ՝ զի զկեանսն յաւիտենից ժառանգեցից, ասէ. զպատուիրանս աւրինացն գիտես։ Եւ հարցեալ կրկին՝ թե զո՞ր պատուիրանս, ասէ. զմի շնարն, զմի գողանար, զմի սպանաներ։ Որով յայտ արար՝ թե ոչ հակառակ աւրինացն ուսուցանէր, այլ նմին միաբան։
Դարձեալ՝ չբարկանալն չսպանանելոյն ոչ եթե հակառակ ինչ է, այլ կարի քաջ միաբան։ Զի թե ոչ ոք բարկանայցէ, եւ ոչ ի գործ սպանութեան մտաբերէ։
Նոյնպէս եւ ոչ ցանկանալն չշնալոյն ոչ եթե ընդդիմակաց ինչ է, այլ առաւել հաւանագոյն։ Զի եթե ոչ ցանկանայցէ, 306v եւ ոչ ի գործ շնութեան ժտի։
Եւ ամենեւին չերդնուլն՝ սուտ չերդնլոյ ոչ եթե ընդդէմ ինչ է, այլ յոյժ ընկերակից։ Զի եթե ոչ սովորիցի ոք ստէպ երդնուլ, եւ ոչ սուտ երբեք երդնու։
Անդ քանզի յանուն կռոցն երդնուին, ասէ. հատուսջիր Տեառն զերդմունս քո։ Ասէ. յիս երդնուցուս՝ [279] որ կենդանի եմ, եւ մի ի կուռսն՝ որ ոչ են կենդանիք։
Իսկ աստ զի կատարեալս առնիցէ Քրիստոս զիւր աշակերտեալսն, ասէ. ամենեւին մի երդնուցուք, այլ եղիցի ձեր այոն այո, եւ ոչն ոչ. եւ որ ինչ աւելի քան զայն, ի չարէ անտի է։ Եւ թե որ աւելի քան զայոն եւ զոչ է՝ ի չարէ անտի իցէ, որչափ եւս առաւել որ սուտ յահաւոր անունն երդնուցու։
Եւ դարձեալ՝ չբարկանալովն եւ չցանկանալով, զոր ուսուցին ... [279. 13]
407 ... [281. 2]. ապա եւ նոքա այժմիկ մի կերիցեն ձուկն, այլ ի յարութեան անդ, որպէս եւ նա յետ յարութեանն կերաւ ձուկն՝ զոր եգիտ առ ձկնորսսն։
Այլ զի եւ ձուկն միս է՝ այն ամենեցուն յայտ է։ Զի որոյ մարմին եւ արիւն եւ ճարպ եւ ոսկերք են, հար307rկ է՝ թե մսեղէն է եւ կենդանի։ Եւ է ձուկն՝ որոյ իբրեւ խոզի պառակաց թամբ ի վերայ կողիցն կայ։ Եւ արիւն այնչափ ելանէ, որչափ յոչխարէ ոչ ելանէ։ Եւ կերակուրս ժանտս ռնայնք ուտէ, զոր եւ ոչ գազանք եւ անասունք ուտեն։
Եւ զձուկն իսկ առաւել պարտ է գազան կոչել, որ զիւր համազգիսն անխտիր ուտէ։ Եւ այնչափ սուրբ են անասունքն քան զնա՝ զի ի նոցանէն զոհք եւ ողջակէզք մատչին Աստուծոյ, եւ ի ձկանց ոչ ինչ այնպիսի։
Այլ եւ ի խորհուրդ՝ եւ յաւրինակ մեծի խորհրդոյն՝ որ յայտնելոց էր, ոչխար եւ արջառ տպաւորեին, եւ [282] ոչ ձկունք։ Որպէս գառն՝ որոյ արեամբ փրկեցան անդրանիկք որդւոցն Իսրայէղի յԵգիպտոս, եւ խոյն՝ որ սպանաւ փոխանակ Իսահակայ, խորհուրդ եին ճշմարիտ գառինն՝ որ բառնայ զմեղս աշխարհի. եւ երինջն՝ զոր արտաքոյ բանակին սպանանեին յողջակէզ, ըստ ռորոյք աւրինակի եւ Քրիստոս արտաքոյ քաղաքին չարչարեցաւ։
Եւ Դաւիթ ասէ, հաճոյ եղիցի Տեառն իբրեւ զորթ մատաղ, եւ ոչ իբրեւ զձուկն փափուկ։ Զի ձուկն 307v թեպէտ եւ գայ յառակ, ի գերեզմանի առակ գայ եւ ոչ ի կենդանութեան։ Ըստ այնմ զոր Տէրն ասէ՝ թե որպէս եղեւ Յունան ի փոր ձկանն զերիս տիւս եւ զերիս գիշերս, նոյնպէս պարտ է որդւոյ մարդոյ մտանել ի սիրտ երկրի, եւ լինել անդ զերիս տիւս եւ զերիս գիշերս։
Եւ այսպէս ոչ գտանեմք ի գիրս սուրբս՝ եթե զձուկն սրբեաց եւ ետ ի կերակուր, եւ ի մսոյ հրաժարեցոյց իբրեւ ի պղծոյ եւ ի խոտանէ իմեքէ։ Այլ եւ յաւրէնսն գրեալ է՝ եթե [283] ետու ուտել ձեզ զանասունս եւ զթռչունս իբրեւ զբանջար խոտոյ։ Բայց միայն մեռելոտի եւ արիւն մի ուտիցէք, զի շունչ անասնոյ արիւն իւր է։ Եւ առաքեալքն ի թղթին՝ զոր յԵրուսաղեմէ յԱնտիոք գրեցին, զնոյն հաստատեցին՝ թե պահել ձեզ յարենէ եւ ի հեղձուցելոյ եւ ի մեռելոտւոյ եւ ի փոռնկութենէ. եւ չասացին՝ թե ի մսոյ։
Նա եւ յաւրէնսն զուտելի անասունսն սուրբս կոչէ եւ զչուտելիսն պիղծս։ Իբր՝ ոչ եթե պիղծք ինչ բնութեամբ եին, այլ զչախորժականսն մտաց մարդկան պիղծս կոչէ. զի գիտէր, թե է ինչ՝ զոր ախորժեն ուտել, եւ է ինչ՝ զոր ոչ 308r ախորժեն ուտել. եւ ըստ նմին նմա աւրէնս եդ։
Այլ զի չիք ինչ պիղծ ի կերակրոցն, զայն ի Տեառնէն լուիցուք. թե չիք ինչ որ մտանիցէ յորովայն մարդոյ՝ թե կարիցէ զմարդն պղծել. այլ որ ինչ ելանէ ի մարդոյ անտի, այն պղծէ զմարդն։
Եւ Առաքելոյ յառաջագոյն հայեցեալ մարգարէութեամբ ի տարապարտ [284] հպարտութիւն աղանդաւորացն, ասէ. կարճեն զկերակուրս, եւ արգելուն զամուսնութիւն՝ զոր Աստուած արար ի մխիթարութիւն հաւատացելոց, որ գոհութեամբ վայելեն, զի սրբի բանիւ Աստուծոյ եւ աղաւթիւք։ Իբր՝ ոչ եթե պիղծ ինչ իցէ եւ սրբիցի. այլ որ նոցա պիղծն կարծէր վասն զոհելոյն, եւ զայնմանէ ասէ Առաքեալ՝ թե սրբի բանիւն Աստուծոյ եւ աղաւթիւք։ Վասն որոյ եւ ի միւսում թղթին ասէ՝ թե յորժամ կոչիցէ ոք զձեզ յանհաւատից եւ երթայցէք, զամենայն ինչ զոր դնիցեն առաջի ձեր, կերիջիք. եւ մի խղճիցէք։ Ուստի յայտ է՝ թե մի ինչ յամենայնէ միսն էր. եւ դարձեալ՝ թե որ ինչ վաճառիցի ի մակեղոնի, որ է ի մսավաճառանոցի՝ կերիջիք. եւ մի խղճայցէք։
408 Այլ ասեն, թե ասէ 308v Առաքեալ՝ թե լաւ է ոչ ուտել միս, եւ ոչ ըմպել գինի, եւ ոչ որով եղբայրն իմ գայթակղեսցի. եւ դարձեալ՝ թե ոչ կերայց միս յաւիտեան, որով [285] եղբայրն իմ գայթակղիցի։
409 Ասասցուք. զի եթե ձկամբն գայթակղիցի եղբայրն, ապաքէն եւ զայն չիցէ պարտ ուտել. քանզի վասն գայթակղութեան չէ պարտ ուտել, եւ ոչ վասն զի թե պիղծ ինչ կայցէ ի կերակրոցն։ Եւ մանաւանդ գինւով, որով բազումքն իսկ զեղխանան։ Եւ ոչ այնչափ միսն յանցուցանէ, որչափ գինին զեղծէ զըմպելիսն, եւ գայթակղեցուցանէ զտեսաւղսն։
Եւ զիա՞րդ իցէ, զի ի մսոյ պահեն եւ ի գինւոյ ոչ զգուշանան Մարկիոնքն. զի բանն յերկոցունց վերայ կայ. ասէ ոչ ուտել միս, եւ ոչ ըմպել գինի։
Եւ զնովիմբ ածեալ զպատճառսն, ասէ, թե եւ ոչ՝ որով եղբայրն իմ գայթակղիցի կամ տկարանայցէ։ Որով ցուցանի՝ թե վասն գայթակղելոյն եդ զայնպիսի միտս ի միջի, եւ ոչ եթե զկերակուրսն պիղծ համարէր, որ ասէն՝ թե է որ հաւատայ ուտել զամենայն ինչ։ Թե ռհաւատաս ասէ՝ 309r թե բանիւ Աստուծոյ եւ աղաւթիւք սրբին կերա[286]կուրքն, կեր՝ եւ մի խտրեր։ Ապա եթե տկարացեալ ես հաւատովք եւ խղճես, բանջար եւեթ կեր, եւ մի գայթակղիր։ Եւ յորժամ չհաւատասն ուտել զամենայն իբրեւ զսուրբ, մի իշխեր դատել զայն որ ուտէն. որպէս եւ որ ուտէն՝ ոչ պարտի անգոսնել զքեզ իբրեւ զտկար, որ ոչդ հաւատաս ուտել զամենայն ինչ իբրեւ զսուրբ։ Քանզի ոչ եթե կերակուրքն կացուցանեն զմեզ առաջի Աստուծոյ, եւ ոչ հանեն յերեսաց Աստուծոյ, այլ կամ հաւատքն կամ խիղճ մտացն եւ գայթակղութիւն։
[ԺԳ]
Իսկ ձեր ուխտաւորքն, ասեն, ընդէ՞ր են մսահատք։
411 Մեր ուխտաւորքն ոչ վասն այնորիկ հրաժարեն ի կերակրոց՝ եթե զկերակուրսն պիղծս համարիցին եւ ի հիւղեայ իբրեւ ի չարէ իմեքէ։ Եթե վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւոր եին, եւ ոչ ուխտաւորութիւնն նոցա յուխտաւորութիւն համարէր։ Այլ կարճեն զանձինս ի կերա[287]կրոց, զի զսրբութիւնն՝ զոր ի մտի եդին պահել՝ դիւրաւ պահիցեն։
412 Յո՞ր սակս եւ հ309vարքն մեր սուրբ եպիսկոպոսք սահմանեցին կանոնս. եթե ոք հաւատացեալ միս ոչ ուտիցէ, եւ բանջար ընդ մսոյ եփեալ իցէ, եւ ի բանջարոյն ոչ կամիցի ճաշակել, նզովեալ լիցի։ Ընդէ՞ր. նախ՝ զի զԱստուծոյ տուեալ զկերակուրսն ոչ իշխիցէ խոտան համարել. եւ ապա՝ զի տարապարտ հպարտութեամբն ոչ վնասիցի, որպէս թե այնու առաւել ինչ իցէ քան զայլ մարդիկ։
413 Նա եւ կուսանք սրբոյ եկեղեցւոյ ոչ վասն այնորիկ պահեն զկուսութիւն, եթե զամուսնութիւն տուեալ յԱստուծոյ՝ պղծութիւն համարիցին, որպէս Մարկիոնն եւ Մանի եւ մծղնեայք։ Զի եթե յայն միտս ուխտաւոր եին, ապա եւ կուսութիւն չէր յանգարի կուսութեան։ Այլ վասն առաւել սիրելոյ զԱստուած, ի բարւոք արարածոց Աստուծոյ հրաժարեն. զի նմանեալք հրեշտակաց Աստուծոյ, [288] ուր ոչ արուն է եւ ոչ էգ, ցուցանիցեն եւ յերկրի զնոյն առաքինութիւն. ըստ այնմ՝ թե են ներքինիք, որ զանձինս իւրեանց արարին ներքինիս վասն արքայութեանն երկնից, լինել ի յարութեանն հաւ310rասար հրեշտակաց։ Եւ Առաքեալ՝ այր հաւատարիմ՝ կոչէ զկուսանսն։ Բայց հայեցեալ ի բնութիւնն՝ չիշխէ յայտ հրաման տալ, այլ ակնարկելով յաւժարեցուցանէ. որպէս եւ Տէրն ակնարկէ, այլ ոչ ստիպէ։
[ԺԴ]
Այս ամենայն վասն մարկիոնաց աղանդին ասացաւ, որ զամուսնութիւն եւ զմսակերութիւն խոտեն։ Եւ ուխտաւորեալք՝ հանդերձ աշխարհականաւքն՝ ի կուսութիւն, ստեն ուխտին։ Զի առ չժուժալոյ ցանկութեանն, արկանեն միւսանգամ զնոսա ընդ ապաշխարութեամբ։
415 Արդ եթե աւրինաց ոչ հաւատայցեն, որ ասէ՝ եթե թողցէ այր <զհայր> եւ զմայր իւր, եւ երթիցէ զհետ կնոջ իւրոյ, եւ եղիցին երկո[289]քին ի մարմին մի, Յեսուայն ընդէ՞ր ոչ հաւատասցեն՝ որ զնոյն հաստատէ, եւ յաւելու՝ թե զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի մեկնեսցէ [289. 5]։
[279. 13] Յեսու այնչափ առ Աստուածս ունի զաւրինացն Աստուած, զի զնորա ասացեալսն հաստատէ յաւետարանի. եւ նոքա մոլին՝ թե հակառակ ուսուցանէ նոցա Յեսուն։
Նոյնպէս վասն կերակրոց եւ ի 310v հնումն եւ ի նորումս գտանեմք, զի յԱստուծոյ տուեալ են ի դարման։
Անդ ասէ. զեն եւ կեր զամենայն անասուն եւ զթռչունս ուտելիս. եւ աստ ասէ՝ թե ամենայն [280] ինչ որ մտանէ ընդ բերան մարդոյ, ոչ պղծէ զնա։ Այլ որ ինչ ելանէ ի բերանոյ անտի, այն պղծէ զմարդն։ Եւ յամենայնէն իմեքէ մի ինչ եւ միսն է։
Եւ եթե պիղծ ինչ եին կերակուրքն՝ նախ ինքն իսկ ոչ ճաշակէր ի նոցանէ, եւ ապա այլոց հրաման տայր չճաշակել։
Իսկ եթե ոչ ուրեք գտանեմք ասացեալ նորա ի նորումս՝ թե զայս ինչ մի ուտիցես, յայտ է՝ եթե զխտրութիւնս կերակրոցն՝ որ ըստ աւրինացն եին՝ դադարեցոյց, այնու զի ընդ մեղաւորս եւ ընդ մաքսաւորս եւ ընդ փարիսացիս ուտէր եւ ըմպէր։ Եւ զզատկէն ասէր ցաշակերտսն՝ թե ցանկանալով ցանկացայ ուտել զզատիկս զայս ընդ ձեզ։ Միթե եւ զզատկէ՞ն ասիցեն՝ թե ձուկն էր եւ ոչ գառն։
416 [289. 5] Արդ հաւատացելոց՝ որ զճշմարտութիւնն կամիցին ցուցանել՝ նախ գործ այն է, զի զիրսն՝ որպէս եւ իցեն՝ նոյնպէս խոստովանիցին, եւ ապա՝ թե այր 311r ընտիր լինիցին յառաքինութիւնսն. այն ընդունելի է։
Եւ ոչ որպէս նոքա, մեծամեծս կոտորեն՝ թե մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք ի մսակերութենէ եւ յամուսնութենէ։ Եւ ապա լուծանեն զուխտն, եւ գան մտանեն ընդ ապաշխարութեամբ։
417 Եւ եթե հարցանես՝ եթե տանջանք գո՞ն բարւոյն, ասեն. ոչ գոն։ Եւ եթե ի տանջանաց կասկած չիցէ, ապաշխարութիւն առ ի՞մ իցէ։
Ոչ ապաքէն յայտ է՝ թե ի տանջանաց ոչ երկնչին, եւ ի մեղսն անխտիր են։
Բայց որոյ տանջանք չեն, յայտ է՝ թե նորա եւ պարգեւք չգոն։
418 [290] Այլ մեք, ասեն, յայն սակս փախեաք յարդարոյն, զի ահագին սպառնալիս սպառնայ յաւրէնսն իւր՝ թե հուր վառեալ է ի բարկութեան իմում, եւ այրիցէ մինչեւ ի դժոխս ներքինս. եւ թե այս ամենայն պահեալ էր ի գանձի իմում. եւ այլուր՝ թե հրով դատի Աստուած։
419 Ո անմիտք եւ մոլորեալք. թե վասն ահագին սպառնալեացն փախչիցիս յաւրինացն Աստուծոյ, յորժամ Յիսուս եւս աւելի սպառնալիս քան զայն սպառնայցէ, հուր անշէջ եւ որդն 311v անմահ եւ տանջանս յաւիտենականս, յո՞ ունիցիս փախչել։
Եւ յորժամ ի հնում եւ ի նորումս զնոյն սպառնալիս եւ զնոյն խոստմունս բարութեանց գտանեմք, ո՞չ ապաքէն յայտ յանդիման ցուցանի՝ թե մի տուիչ է հնոյն եւ նորոյս։
[ԺԵ]
Այլ եւ յարութեան մարմնոց չհաւատալ ուստի՞ իցէ Մարկիոնի եւ Մանեայ եւ այլոցն նոյնպիսեաց։
Ասեն. Առաքեալ ասաց՝
թե [291] մարմին եւ արիւն զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն, եւ ոչ ապականութիւն զանապականութիւն. եւ դարձեալ՝ թե ելանել ի մարմնոյս ցանկացեալ եմ եւ ընդ Տեառն լինել։
Որով յայտ է, ասեն, թե վասն զի ի հիւղեայ է մարմինս, յայն սակս չառնի արժանի յարութեան։
421 Եթե վասն զի ի հիւղեայն է մարմին՝ չառնիցի <արժանի> արքայութեանն, ապա՝ եւ վասն զի յարդարոյն են ոգիքն՝ մի լիցին արժանի ռարքայութեան բարւոյն։
422 Այլ յանդիմանէ զնոսա նոյն Առաքեալ՝ անդէն ի նմին տեղւոջ, որոյ իբրեւ մատամբ ցուցեալ զմարմինն, ասէ՝ թե պարտ է ապականութեանս այսմիկ զգենուլ զանապականութիւն, 312r եւ մահկանացուիս այսմիկ զգենուլ զանմահութիւն։ Ուստի յայտ է՝ թե ոչ զոգիսն կոչէ ապականացուս եւ մահկանացուս, այլ զմարմինսն։
423 Եւ ի միւսում թղթին ասէ՝ թե ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ ա[292[ռաջի բեմին Քրիստոսի, զի ընկալցի իւրաքանչիւր ոք իւրով մարմնով զինչ եւ գործեաց յառաջ, եթե բարի եւ եթե չար։ Տեսանե՞ս զի մարմնով հանդերձ ասէ կրել զբարին կամ զչարիս, եւ ոչ միայն ոգւովք։
424 Այլ ասեն. ասաց Առաքեալ՝ թե ապականութիւն զանապականութիւն ոչ ժառանգէ։
425 Ով բանաքաղ Մարկիոն. որ զմին լսէ եւ զմիւսն ստունգանէ։ Եթե ուղիղ մտաւք լսէր զայն՝ թե ապականութիւն զանապականութիւն ոչ ժառանգէ, կարէր ռ ք կալ ի վերայ ճշմարտութեանն։ Զի Առաքեալ այնչափ ստուգէ զյարութիւն մարմնոյ, մինչ զի եւ բազում աւրինակս ի մէջ բերէ։
426 Նախ առաջին եւ բուն զՔրիստոսի յարութիւնն՝ եթե Քրիստոս մեռաւ ըստ գրոց եւ թաղեցաւ եւ յարեաւ յաւուր երրորդի։
Եւ զետեղեալ անդէն զտեղեաւն, բազում հանգամանս ցուցանէ վասն յարութեանն հաստատու[293]թեան։
427 312v Եւ առաւել զայն, զոր իբրեւ յունկանէ Մարկիոնի եւ Մանեայ աղաղակէ ասէ. եթե մեռեալք ոչ յառնեն, զի՞նչ գործիցեն այնոքիկ որ վասն մեռելոցն մկրտեցան։
Դուք, ասէ, ասէք՝ թե մարմինք վասն զի ի հիւղեայն են, ոչ յառնեն։
Եթե մարմինքն մահկանացուք ոչ յառնիցեն, հոգիքն կենդանիքն վասն մարմնոցն մեռելոց ընդէ՞ր դաւանիցեն, եւ կամ մարմինքն մահկանացուք ընդ ոգւոցն կենդանեաց վասն է՞ր մկրտիցին, թե որպէս ասէքդ՝ չիցեն յառնելոց մարմինքն մահկանացուք։
Այսպէս իմանալի է բանս, եւ ոչ որպէս Մարկիոնն դանդաչէ՝ թե փոխանակ ռերախայի մեռելոյ, պարտ է կենդանւոյն մերձաւորի իւրում մկրտել, զի անդ նմա համարիցի։ Զոր եւ առնեն իսկ մարկիոնքն։
Այլ յանդիմանէ զնոսա բանն տերունական, որ ասէ՝ թե ոչ ոք ծնցի վերստին, ոչ կարէ տեսանել զարքայութիւն Աստոծոյ. [294] եւ դարձեալ՝ թե ոչ ոք ծնցի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ, ոչ մտցէ յարքայութիւն երկնից։ Որով յայտ է՝ թե իւրաքանչիւր 313r ումեք պարտ է մկրտել, եւ ոչ այլում ընդ այլոյ։
Եւ դարձեալ՝ ի սերմանեացն առակէ յայտնի ցուցանի յարութիւն մարմնոց՝ թե որպէս զսերմն, զոր սերմանես, ոչ այլ ընդ այլոյ գայ. թեպէտ եւ բազմապատիկ վայելչութիւն զգենու - այլ ոչ երբեք սերմանեցեր զգարի եւ հնձեցեր ցորեան. եւ ոչ սերմանեցեր կորեակ, եւ հնձեցեր հաճար. այլ զոր սերմանեցեր, զնոյն հնձեցեր - ըստ նմին աւրինակի, ասէ, եւ մարմինն որ անկաւ՝ նոյն եւ յառնելոց է։
428 Դարձեալ՝ եւ մարինն եւ արիւնն ասել Առաքելոյ՝ թե զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգէ, եւ ոչ ապականութիւն զանապականութիւն ժառանգէ, ոչ յայն միտս իմանալի է, յոր Մարկիոնն առնու՝ թե վասն զի ի հիւղեայն են մարմինքն, ոչ յառնեն, այլ յայլ յերկուս աւրինակս։
429 [295] Մի յայն՝ թե մինչ դեռ ի մարմնոյ խորհուրդս եւ ի գործս իցէ մարդն, շնչաւոր է եւ մարմին եւ արիւն. եւ զի ըստ մարմնոյն եւեթ խորհի եւ գործէ, չէր արժանի մտանելոյ յարքայութիւն երկնից։
Որպէս ի միւսում թ313vղթին գրէ Առաքեալ առ աշակերտեալսն՝ թե որ մարմնովն են, զմարմնոյ խորհուրդս խորհին. բայց դուք ոչ էք մարմնով, այլ հոգւով։ Միթե յորժամ զայս գրեաց առ աշակերտեալսն՝ կէսքն եի՞ն ի մարմնի, եւ կէսքն չեի՞ն։ Ուստի յայտ է՝ թե ի մարմնի ամենեքեան եին, այլի գործս մարմնոյ եւ հոգւոյ ոչ բոլորեքեան։
430 Եւ դարձեալ՝ ի միւս եւս միտս իմանալի է, եթե շաղղով եւ արեամբ ուռուցեալ յառնեն մարմինքն, այլ նորոգեալք յարութեամբն՝ ապականացուք զանապականութիւն ժառանգեն։ Որպէս եւ ածէ իսկ զնովիմբ թե փող հարկանի, եւ մեռեալք՝ որ ի Քրիստոս՝ յառնեն անապականացուք. եւ մեք նորոգիմք։
431 [296] Որով ցուցանի՝ թե մարմինք նորոգեալք յարութեամբն, ազատացեալ յամենայն կարեաց՝ յառնեն։ Եւ ընկղմի մահ ի պարտութիւն, յորժամ ապականեալքն զանապականութիւն զգենուցուն, եւ մահկանացուքս զանմահութիւն, եւ սերմանեալք տկարութեամբ՝ զզաւրութիւն. եւ վարեալքն անարգութեամբ՝ 314r զփառաւորութիւն։
Եւ չիք մարմին՝ որ ի հող մնայցէ։ Այլ իւրաքանչիւր ոգւոց զանցնիւր մարմին զգեցեալ յական քթթել՝ կայցեն առաջի ահեղ ատենին, ոմանք ի կեանսն յաւիտենականս, եւ ոմանք ի պատիժս դատաստանի։
[ԺԶ]
Մարկիոնս այս ի Պոնտացւոց աշխարհէ անտի եղեալ էր, որդի եպիսկոպոսի։
Եւ ապականեալ զկոյս մի, գնաց փախստական վասն մերժելոյ զնա յեկեղեցւոյ՝ իւրոյ իսկ հաւրն։
Եւ երթեալ ի Հռոմ խնդրել ապաշխարութիւն <յանց որ անդ եին> յայնմ ժամանակին, եւ չհասեալ այնմ՝ գրգռեցաւ ընդդէմ հաւա[297]տոց։
Եւ եդեալ երիս առաջս, ուսուցանէ զբարւոյ եւ զարդարոյ եւ զչարէ։
Եւ զնոր կտակարանս աւտարոտի համարի ի հնոյն եւ յայնմանէ՝ որ ի նմայն խաւսէր։
Զյարութիւն մարմնոյ արհամարհէ։
Եւ մկրտութիւն ոչ մի միայն տայ, այլ եւ երիս յետ յանցանելոյ։
Եւ փոխանակ երախայից մեռելոց՝ այլոց ռստիպէք առնուլ կնիք։
Եւ այնչափ յանդգնեալ, մինչեւ կանանց հրամայէ մկրտութիւն տալ. զոր ոչ ոք 314v իշխեաց յայլոց աղանդոցն առնել. ոչ կնիք կրկին եւ երեքկին տալ, եւ ոչ զկանայս առ քահանայս ունել։
Նա եւ նմա իսկ ուստի՞ իցէ քահանայութիւնն. որոյ ապականեալ զկոյս՝ տարագիր եղեւ յեկեղեցւոյ յիւրմէ հաւրէ, մինչեւ ապաշխարութեան եւս հասանել ոչ եղեւ արժանի։
Եւ յիրաւի չեղեւ արժանի, զի ի պատգամս հոգւոյն սրբոյ իշխեաց ձեռն արկանել, զկէսն հատանել ընկենուլ իբրեւ զխոտան, եւ զկէսն ընտրել առնուլ իբրեւ զպիտոյս։
Եւ զայն ոչ գիտէ՝ [298] թե յորժամ ի ռմարմնոյք մատն մի կտրիցէ առնուցու, զամենայն մարմնոյն իսկ վկայէ՝ սակաւ ինչ մասնն կտրեալ։
Առաւել եւս յանդիմանէ զնա կատարիչ աւրինացն, որ ասէր՝ թե ոչ եկի լուծանել զաւրէնս եւ զմարգարէս, այլ լնուլ զնոսա. եւ Առաքեալն, որ ասէ՝ թե Քրիստոս է խաղաղութիւնն մեր, որ արար զերկոսին մի։ Որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն ամէն։