Read in the reader, with word lookup
Ղազար Փարպեցի, Պատմութիւն Հայոց · 2/3
ԼԹ.
ԼԹ. Վասն զի մերձեալ էր այնուհետեւ ժամ ելից արեգական, եւ գունդն Պարսից ճակատել ի պատերազմն պատրաստէին եւ վառէին, եւ սուրբն Վարդան տէրն Մամիկոնէից բաժանեալ զիւր գունդն յերիս առաջս ` միջոցի գնդին կարգէր գլխաւոր զտէրն Արծրունեաց, եւ զմարդպետն Միհրշապուհ` հանդերձ իշխանաւն Արշարունեաց Արշաւրաւ եւ երանելի արամբն Արտակաւ, իշխանաւն Մոկաց, եւ այլ աւագ նախարարաւքն. եւ կողմանն աջոյ կարգէր աւագ` զերանելին Մախազ Խորէն, հանդերձ երանելեաւն Թաթլաւ, տեառն Վանանդայ, եւ սուրբ արամբն Ներսեհիւ Քաջբերունոյ եւ այլ աւագ նախարարաւքն. եւ ընդ ահեկէն կողմանէ պատրաստէր զինքն իւրով գնդովն եւ իշխանաւն Առաւեղենից Փափագաւ եւ այլ իշխան նախարարաւքն Հայոց. քանզի յայն կողմանէ առաւելապէս երեւէր ղակիշ գնդին Սիւնի զաւրուն եւ այլ զաւրաւոր արանց նշանք դրաւշիցն։ 2 Եւ զՀամազասպեան զիւր եղբայրն թողոյր վերջապահ, եւ պատուիրէր նմա` մի՛ զոք բռնադատել, այլ յորդորել միայն բանիւք` յաղագս իւրեանց փրկութեան։
* , Հայոց եւ Պարսից։ 4 Եւ ելեւելս արարեալ այնուհետեւ` յառաջէին արք ցանկացաւղք մարտիրոսութեան պսակին, եւ զզաւրսն Պարսից ի փախուստ դարձուցանէին զառաջինն։ 5 Իսկ այլ բազմութիւն զաւրացն Հայոց, որք առ հարկի եւ ոչ կամաւ, մանաւանդ զի եւ զայլս յերկուանալոյ եւ դարձուցանելոյ յետս, որք երկնից բարութեանց ցանկացեալք էին ` անդէն ի փախուստ դարձեալ կորնչէին զյաւիտենից կորուստն։ 6 Եւ տեսեալ զաւրացն Պարսից զգունդն Հայոց լքեալս եւ պարտասեալս առ ի կոտորել զազգն իւրեանց, հայեցեալ եւ յայն եւս, զի փախուցեալ երթային զաւրքն Հայոց` ի մէջ առեալ շուրջ զնաւքաւք պատեալ ծովանային. ուր եւ ցանկալի խնդրոյն դիպեալք` կատարէին այնոքիկ։ 7 Ստիպով այնուհետեւ զհետ փախստէիցն Հայոց անցանէին զաւրքն Պարսից. որոց հասեալ` զոմանս կոտորէին, եւ զայլ ոմանս արգելեալ ի տեղի ինչ ամրոց արգելուին. որոց ոմանք հատեալ զնիզակափակ գիշերոյն պահապանացն եւ զբազումս ի նոցանէ կոտորեալ` գնացին ողջանդամք։ 8 Եւ այգոյն ի փախստէիցն Հայոց ձերբակալ արարեալ ածին ի բանակն եւ կոտորեցին սրով, եւ զայլս բազումս արկեալ զփղաւք սպանանէին. եւ մնացորդք փախստէիցն յայլ եւ այլ տեղիս Հայաստան աշխարհիս ցրուեցան։
9 Բայց որ ի ժամուն երանելի եւ երկնաւոր կոչմանն եղեն արժանաւորք ընդ սրբոյն Վարդանայ եւ նահատակեցան` են այսոքիկ. յազգէն Խորխոռունեաց` երանելին Խորէն. յազգէն Պալունեաց` երանելի սեպուհն Արտակ. յազգէն Գնդունեաց` երանելին Տաճատ. յազգէն Դիմաքսենից` երանելին Հմայեակ. յազգէն Քաջբերունեաց` երանելին Ներ սէհ. յազգէն Գնունեաց` երանելին Վահան. յազգէն Ընծայնւոյ` երանելին Արսէն. յազգէն Սրուանձտայ` երանելին Գարեգին։ 10 Եւ որպէս շատ խուզիւ եւ բազում քննութեամբ հարցեալ եւ ուսաք զնահատակելոցն թիւս, որք ի տեղւոջ պատերազմին պսակեցան ընդ աւագ նախարարսն` երկերիւր եաւթանասուն եւ վեց այր։ 11 Եւ զորս յամրոցացն իջուցեալ սպանին սրով եւ կամ փղաւք կոխեցին` եաւթն հարիւր եւ յիսուն այր. որք լինին միահամուռ հազար երեսուն եւ վեց այր. զորոց իւրաքանչիւր անուն վարձահատոյցն Քրիստոս գրեալ պահէ ի դպրութեան կենաց։ 12 Իսկ ի զաւրացն Պարսիցն, որք անկան ի պատերազմին յաւուրն յայնմիկ, զոր ստուգիւ համարեալ պատմեցին մեզ, տեղեկացեալք ի զաւրագլխացն Պարսից, երեք հազարք հինգ հարիւր քառասուն եւ չորս այր։
Խ.
Խ. Եւ յետ վճարելոյ այսպէս գործոյ պատերազմին, եւ մարդասիրին Աստուծոյ զիւր սիրելիսն առ ինքն կոչելոյ` հրովարտակ առնէր Մուշկան Նիւսալաւուրտ առ թագաւորն Արեաց Յազկերտ, եւ զելս գործոյ պատերազմին գիտել տայր, գրեալ զյաղթութեանն աւետիս եւ յանուանէ զհամար անկելոցն յերկոցունց կողմանցն պատերազմին։ 2 Զոր լուեալ արքային Յազկերտի զկոտորումն լաւ արանց ի գնդէն Պարսից եւ զմահ առն Վարդանայ` յահաւոր սուգ ընկղմեալ խռովէր, յիշելով զքաջութիւն առնն եւ զլաւութիւնն` զոր արարեալ ընդ թշնամիս բազում անգամ ի վերայ աշխարհին Արեաց եցոյց։ 3 Պատասխանի առնել հրամայէր հրովարտակին, եւ զՄուշկան Նիւսալաւուրտ հանդերձ գնդաւն ի դուռն կոչէր։ 4 Եւ զԱտրորմիզդ ոմն անուն, յաշխարհէն Հայոց, մարզպան հրամայէր թողուլ, որում յանձն առնէր հրովարտակով զմարդիկն Հայոց չընդոստուցանել, այլ սիրով նուաճել, եւ զպաշտաւն քրիստոնէութեանն համարձակապէս ունել ամենեցուն ։ 5 Եւ տեսեալ Մուշկանայ զհրովարտակն թագաւորին Յազկերտի, եւ լուեալ զբանսն ի հրովարտակէն` կացուցանէր ի Հայս մարզպան զԱտրորմիզդ Արշական, եւ զիրս ամենայն ըստ գրեցելոցն ի հրովարտակէն թագաւորին` նմա յանձն առնէր։ 6 Դառնայր Մուշկանն հանդերձ աւագանւովն եւ այլ ամենայն գնդիւն յերկիրն Պարսից։ 7 Եւ մնացեալ Ատրորմիզդ մարզպան աշխարհիս Հայոց` բազում թուղթս խաղաղութեան առնէր ի տեղիս տեղիս Հայոց աշխար հին, թէ «Եկա՛յք շինեցարո՛ւք աներկիւղութեամբ, եւ մի՛ ինչ զարհուրիք». յորս գրէր եւ կնքէր աւետաւոր բանս, շնորհել ամենեցուն զկարգ քրիստոնէութեան, որպէս եւ կամիցի ըստ իւրաքանչիւր կամաց։ 8 Որք ի համբաւն` խնդութեամբ ի Պարսից եւ ի Սիւնեաց ժողովեցան ամենեքեան։
ԽԱ.
ԽԱ. Սա եւ ի վերայ ժողովելոցն առ երանելին Հմայեակ յամուրսն Տայոց` գունդ կազմէր այրընտիր բազմութեամբ ի Պարսից եւ ի Սիւնեաց. եւ յերկուս բաժանեալ զգունդն` կարգէր նոցա զաւրագլուխս զԱրտէն Գաբեղեան եւ զՎարազշապուհ Պալունի։ 2 Քանզի բազմութիւն փախստէիցն Հայոց, նախարարք եւ սեպուհք, ոստանիկք եւ ռամիկք, դիմեալ ի յերկիրն Տայոց` ժողովէին առ Հմայեակ եղբայր սրբոյ զաւրավարին Վարդանայ, որ էր յամեալ յաշխարհին Յունաց, խնդրել զաւրս ի թագաւորէն, ըստ յառաջագոյն գրելոցն ի կարգի։ 3 Որք երթեալք յանդիման եղեն թագաւորին Թէոդոսի. որոյ լուեալ զպատճառ նոցա երթիցն` սիրով լսէր ի նոցանէ, եւ յանձն առնոյր աւգնել նոցա գնդիւ. եւ մինչդեռ պատրաստէր զիրս խոստմանն` հասեալ վախճան սրբոյն` վճարէր ի կենցաղոյս։ 4 Եւ թագաւորէ փոխանակ նորա Մարկիանոս, որոյ եւ տեղեկացեալ նորա զպէտս խնդրոյն իրացն Հայոց` հարցանէր զաւագս դրանն, թէ ո՛րպիսի թուի ձեզ պատասխանի առնել արանցդ եկելոց յաշխարհէն Հայոց առ ձեզ։ 5 Պատասխանի տուեալ Անատոլեայ, որ ի ժամուն ասպարապետ էր Անտիոքայ, եւ Փղորենտի ուրումն առն` ասորի ազգաւ, որ էր աւագ դրանն թագաւորին, եւ ա սեն. «Մեզ ոչ թուի հաճոյ արհամարհել զուխտ եւ զհաստատութիւն, զոր ի բազում ժամանակաց գրեալ եւ կնքեալ է առաջին թագաւորացն, եւ գրգռել պատերազմաւ իրս մի խաղաղացեալս, եւ ի բաց հանել զաշխարհ մի ի ծառայութենէ թագաւորին իւրեանց։ 6 Այլ եւ զելս անյայտ իրացդ պարտ է ածել զմտաւ, զոր ոչ ոք կարէ գիտել, թէ ո՛րպէս, դիւրեա՞ւ եւ կամ սաստիկ պղտորմամբ պատերազմդ եղեալ վճարեսցի»։ 7 Եւ զայս այսպէս ասացեալ` կասեցուցին զմիտս թագաւորին, եւ վնասեցաւ ակնկալութիւն Հայոց, որում ուշ եղեալ մնային, եւ ոչ պատահեցաւ։ 8 Եւ մինչդեռ յապաղեալ էր զրոյց պատասխանւոյն այսպէս` հասեալ գործ պատերազմին Հայոց եւ Պարսից կատարէր։
* Հայոց եւ նախարարք, որք երթեալն էին յաշխարհն Յունաց, իբրեւ տեսին, թէ ոչ ինչ աւգտեցան յաղագս որոյ աշխատն եղեն` դարձան եւ փութային գոնեայ ի յուսոյ փրկութենէն չվրիպել, այլ զի արժանի լիցին ընդ ընկերս իւրեանց ըմպել զմարտիրոսութեան բաժակն։ 10 Եւ ոչ ժամանեալ ի գործ ժամու պատերազմին` առ վայր մի առ լերամբն որ կոչի Պարխար, մերձ առ սահմանակցութիւնն Խաղտեաց, ամրագոյն տեղի մի գտեալ դադարեցին, թէ ո՛րպէս առաջիկայ իրացն մարթասցեն պատրաստել։ 11 Յորոց վերայ տեղեակ առաջնորդաւք եկեալ զցայգն , եւ ընդ ծագել առաւաւտուն պատրաստքն զինուք անկանէին ի վերայ այնց նորին ընկերաց Հմայեկայ Մամիկոնէի, ի գիւղն որ անուանի Որջնհաղ, ի գաւառին Տայոց. քանզի ի ժամուն իջեալ էին ի յամրոցացն լերինն Պարխարայ. արք փախստէիցն ճեպով յիւրաքանչիւր երիվարս հասանէին։ 12 Ոմանք մերկանդամք եւ ոմանք զինեալք հարկանէին ի զաւրացն Պարսից. եւ դարձուցեալ ընդ կրունկն` անդէն փախստականս առնէին. յորոց զբազումս անդէն ի շինամիջին եւ զայլս ի մէջ այգեստանոյն յերկիր կործանէին։ 13 Անդ զկատարելութեան պսակն ընդունէր, զոր երանելի սեպուհն Հմայեակ փափագանաւք եւ բազում ցանկութեամբ խնդրէր` ժամանել զկնի սուրբ եղբաւրն իւրոյ եւ վաղվաղակի լսելի լինէր. զի հայեցեալ Աստուծոյ ի փափագ առնն` կատարէր զհայցուածսն եւ պսակէր զսուրբն։
* մեծ մտեալ ի վայր կործանէին, չունելով ամենեւին յոյս մխիթարութեան. այլ անձամբ անձին այր իւրաքանչիւր զվճիռ վատ մահու եւ չարաչար կորստեանն կատարեալ տեսանէր. զարհուրեալք անդէն ի վեր ի լեառն դառնային ի Պարխար, հայթայթանս իմն առ չարի ի սուգ պատճառանաց մեծի եւ ահաւոր հասելոյ տրտմութեան հաշուէին։ 15 Եւ լուեալ Ատրորմզդին մարզպանին Հայոց զայնչափ լաւ արանց զծախս ի գնդէն Պարսից եւ Սիւնեաց, թէպէտ եւ սաստիկ տրտմութեամբ խռովէր, այլ յորժամ լսէր զվախճան հրաժարելոցն սրբոյն Վարդանայ եւ Հմայեկի` մխիթարեալ ուրախանայր մեծապէս, ճանաչելով զբարձումն սպառ սպուռ քաջ զաւրավարացն։
ԽԲ.
ԽԲ. Խորհուրդ ի մէջ առեալ, թէ ո՛րպէս հնարեսցին որսալ զարսն փախստականս առանց Արեաց կռուոյ, եւ ըմբռնել ըստ կամաց եւ ի հարկատրութեան կացուցանել զաշխարհս Հայոց. եւ յայս միտս հաստատեալ կային, թէ բայց միայն սուտ երդմամբ եւ սնոտի խոստմամբ հաւանեցուցանել զմիտս որերոյն կարասցեն, առանց կռուոյ։ 2 Առաքէր առ նոսա մարզպանն Ատրորմիզդն ի բանէն արքային Յազկերտի, եւ երդնոյր նոցա դաւով, թէ ոչ զոք սպանանեմք ի ձէնջ, եւ ոչ զտէրութիւնդ եւ զպատիւ հանեմք յումեքէ։ 3 Եւ այսպէս նենգով նուաճեալ զմարդիկն` կալաւ զամենեսեան, եւ տայր խաղացուցանել ի դուռն Արեացն` զիշխանն մեծ Արծրունեաց զՆերշապուհ, եւ զիշխանն տանն Ամատունեաց , եւ զիշխանն տանն Վանանդեայ, եւ զիշխանն տանն Արշարունեաց զԱրշաւիր, եւ զիշխանն տանն Անձեւացեաց զՇմաւոն, եւ զիշխանն տանն Ամատունեաց զՎահանն, եւ զիշխանն Գնթունեաց, եւ զիշխանն Աշոցաց եւ զիշխանն Առաւեղենից զՓափաք , եւ զիշխանն Տաշրայ զՎրէն, եւ զիշխանն Արծրունեաց զԱպրսամ , եւ զայլս ի տանուտերացն եւ յաւագ սեպհացն, խաղացուցանէին ի դուռն թագաւորին Յազկերտի։ 4 Կամեցեալ չու առնել գնալ ի դուռնն եւ ինքն նենգաւոր իշխանն Սիւնեաց Վասակ, բայց նախ տայր խաղացուցանել յառաջագոյն քան զինքն։
* Հայոց, զորս կալեալ էր նախագոյն եւ եդեալ ի տեղիս տեղիս յամուրս բերդիցն Սիւնեաց` զսուրբ երէցն Յովսէփ, որ զկաթողիկոսութեանն ունէր զաթոռ ի ժամուն, եւ զտէր Ղեւոնդ, եւ զքահանայսն Արածայ` զտէր Սամուէլ եւ զտէր Աբրահամ. ընդ որս կալեալ տանէին եւ զսուրբ եպիսկոպոսն Ըռշտունեաց զտէր Սահակ, եւ զդրան երէցն իշխանին Արծրունեաց Ներշապհոյ` զտէր Մուշէ, եւ զսուրբ երէցն զԱրշէն եւ զսուրբ սարկաւագն զՔաջաջ։ 6 Բայց զսուրբ եպիսկոպոսն Բասենոյ զտէր Թաթիկ` էր յառաջագոյն տուեալ տանել զաւրագլխացն Պարսից ի Խուժաստան, ըստ քսելոյ իշխանին Սիւնեաց, եւ անդ խիստ կապանաւք պահէր ։ 7 Տայր խաղացուցանել եւ զտղայսն, զոր կալեալ էր իւր ի տոհմէն Մամիկոնէից եւ Կամսարականաց եւ ի յայլ տոհմէ իշխանացն Հայոց. կարծեցեալ առնել մեծապէս սպաս թագաւորին Յազկերտի եւ ամենայն աշխարհին Արեաց, եւ առնուլ զպատիւ թագաւորութեան եւ զպարգեւս։ 8 Որ եւս առաւելապէս եղեւ նմա յԱստուծոյ աճումն ձաղանաց յաւուր թշնամանաց իւրոց, յորժամ նշաւակեալ խայտառակեաց զնա Յազկերտ` ամենայն աւագանւով դրանն, ըստ աներեւոյթ սադրելոյ նոցա ի վերուստ ազդեցութենէն արդարադատին Աստուծոյ։
* առաջի իւր յերկիրն Պարսից նենգաւորն Վասակ, յերեքտասաներորդում ամի Յազկերտի արքային Պարսից, եւ ինքն չու արարեալ սաստիկ կազմութեամբ եւ ուժգին ա խիւք, մերձ ի հասանելն առ թագա ւորն Պարսից, եւ զկարծեցեալ զխաբէական զիւր զմիամտութիւնն ծանուցեալ թագաւորին եւ աւագանւոյն Արեաց` եւ առնուլ վարձս ըստ մոլեկան խորհելոյն իւրոյ զթագաւորութիւնն իսկ Հայոց։ 10 «Ապա թէ յայնմանէ վրիպեալ ինչ, ասէ, գտանիմ` համայն զայլն ամենայն, զպատիւ եւ զգահս, առանց ամենայն երկբայութեան եւ յերկուանալոյ գտանեմ, եւ իմ են»։ 11 Եւ զտէր Աստուած ոչ հարցեալ, որ ասէ մարգա րէիւն, թէ Թագաւորեցին, եւ ոչ ինեւ, եւ դաշինս կռեցին, եւ ոչ իմով կամաւ ։ 12 Որում ի ժամ պատահելոյ նենգաւորին, ըստ իւրում կարծեաց, այսպիսի մեծամեծ պատուոյ, յառաջեալ արդարախնդիր բանն Աստու ծոյ, եւ զդիմակս նենգաւոր խորհրդոց նորա մերկացեալ ցրուեալ ` վեր ի վայր տապալեաց զամենայն դառն մտածութիւնս առն, որպէս զվայրաթոյն խորհուրդն Ակիտովփելայ ։
* տանէին կապեալս, նստուցեալս ի վերայ ջորւոց, եւ բազմութիւնք չուելոցն, որ էինն ընդ անաւրինին Վասակայ` հասին նահատակացն Քրիստոսի։ 14 Եւ նոցա հարցեալ, ե թէ «ո՞յր է բազմութիւնս այս »` լուան ի մարդկա նէ, թէ «Սիւնեաց տեառնն է». եւ նոքա ա սեն. «Աւադիկ մաւտ առ մեզ գայ»։ 15 Լռեալք ի հարցանելոյ սուրբքն` ճանապարհին ուշադրէին. եւ սուրբն Յովսէփ հարցանէր ցայրն Աստուծոյ Ղեւոնդ , թէ «Գիտեմ թէ հասեալ գայ ի մեզ Վասակ` լրբի անամաւթութեամբ սրտիւ գալ առ մեզ յողջոյն. եւ քոյ զմտաւ ածեալ` ո՛րպէս պարտ է առնել մեզ հրամայեա՛ , եւ այնպէս առնեմք մեք»։ 16 Եւ սրբոյն Ղեւոնդի պատասխանի տուեալ ա սէ. «Զվարդապետութիւն Փրկչին մի՛ խնդրեր ուսանել ի մար դոյ. Յոր քաղաք կամ ի գեաւղ մտանիցէք` ողջոյն ասացէք. եւ ուր գտցի որդի ողջունի` հանգիցէ ողջոյնն ձեր ի վերայ նորա, ապա թէ ոչ իցէ արժանի` առ ձեզ դարձցի ողջոյնն ։ 17 Եւ այն ինչ կատարեալ նոցա զհարցուածսն առ միմեանս` եկեալ հասանէր առ նոսա նենգաւորն Վասակ Սիւնեաց տէր. եւ տեղեկացեալ ի նոցանէ ` վաղվաղակի իջանէր յերիվարէն եւ ողջունէր զսուրբսն. որոց ոչ ինչ բնաւ կարծեցուցեալ թշնամութիւն ընդ նմա` յոյժ խնդալից սիրով տեսանէին զնա։ 18 Եւ մանաւանդ սուրբն Ղեւոնդ, որոյ անտրտում եւ զուարթերես միշտ տեսակ իւր, եւ ախորժակ բանիւ լրջմտութեամբ խաւսէր երկարս ընդ Վասակայ Սիւնեաց իշխանին։ 19 Որ իբրեւ լսէր զքաղցրաբանութիւնն եւ զշնորհալից բանս երանելւոյն` խելացնորեալ ի դիւէն` կարծեաց, թէ սոքա ոչ գիտեն իսկ զիմ արարեալ ի սոսա զչարիս . յաղագս որոյ եւ առաւելագոյն մխիթարեալ ի բանից առն Աստուծոյ Ղեւոնդի` երթայր ընդ նոսա երկարագոյնս։
20 Եւ յետ կատարման խաւսիցն` կամեցեալ կոչել զնոսա Սիւնեաց տէրն, զորս եւ յաւուրն յայնմիկ աղաչեաց զսուրբսն` ճաշել ընդ նմա յաւթեւանին։ 21 Եւ յառաջեալ սակաւ մի նենգաւորին Վասակայ ի նոցանէ` ձայն զկնի եդեալ սրբոյն Ղեւոնդի` կոչէր զնա պատուոյն անուամբ մեծա ձայն. «Սիւնեա՛ց տէր, Սիւնեա՛ց տէր»։ 22 Եւ նորա յաւժարապէս պատասխանի արա րեալ. «Տեա՛րք, զի՛նչ ասէք»։ 23 Եւ սրբոյն ասա ցեալ. «Զամենայն ինչ մեր ասացեալ ընդ քեզ` զպիտոյսն եւ զառաւել աւգտակարսն մոռացաք հարցանել, թէ ո՞ւր երթաս»։ 24 Եւ նենգաւորին Վասակայ լուեալ զայս եւ ի մեծ տրտմութիւն ընկղմեալ` ասէր զարմաց մամբ. «Առ տէրն իմ երթամ, գտանել ի նմանէ ըստ արժանի մեծ վաստակոցն զհատուցումն մեծ»։ 25 Եւ սրբոյն Ղեւոնդի պատասխանի տուեալ ա սէ. «Կարծեցուցանէ զքեզ դեւդ, որ պատրեալ սադրեաց զքեզ նենգել սուրբ Աւետարանին ուխտի, թէ արդ միայն թագաւորութեամբ աշխարհին Հայոց կարեն Արիք տալ քեզ ըստ արժանի վաստակոց քոց զհատուցումն. այլ եւ ոչ մի ինչ է որ կարեն տալ քեզ փոխարէնս. բայց թէ արդարեւ դու կենդանութեամբ զգլուխդ ի վերայ ուսոցդ ի Հայս տանիս` ապա ընդ իս տեառն Աստուծոյ չէ խաւսեցեալ»։ 26 Եւ զայս լուեալ նենգաւոր իշխանին Վասակայ` վհատեալ խզեցաւ ամենայն սնոտի յոյսն իւր, եւ անդէն ծանեաւ զբեկումն անձին իւրոյ, որ մերձ ընդ մերձ հասանելոց էր ի վերայ նորա։ 27 Քանզի ոչ վրիպէր բան սրբոյն, մինչեւ կատարէր ամենայն։
ԽԳ.
ԽԳ. Եւ արդ` հասեալ ի դուռնն նենգաւոր իշխանն Սիւնեաց, եւ տեսեալ նախ զաւագանի դրանն արքունի` մտանէր եւ առաջի թագաւորին Յազկերտի. ընդունէին զնա թագաւորն եւ ամենայն մեծամեծքն արքունի առ վայր մի մեծարանաւք եւ շքեղութեամբ։ 2 Զի թէպէտ եւ գիտէին զվնաս նորա եւ զերդումն, եւ զուխտն զոր ուխտեալ էր նենգութեամբ ընդ սրբոյն Վարդանայ եւ ընդ ամենայն իշխանս աշխարհին Հայոց, յաղագս զնոսա կորուսանելոյ եւ զինքն հաւատարիմ ցուցանելոյ` սակայն ոչ ինչ զգացուցեալ տային գիտել նմա. այլ լռութեամբ որպէս զանգէտս պատուէին զնա` որպէս զայր հաւատարիմ եւ զբարեգործ , մինչեւ ածեալ հասուցանէին ի դուռն զսուրբ քահանայսն Աստուծոյ եւ զաւագս ի տանուտերացն Հայոց, ի սեպհացն` որ ապստամբն էին, ընդ նոսին եւ ի տոհմէն Մամիկոնէից եւ Կամսարականաց եւ յայլ ազգաց զտղայ մանկունսն ապստամբացն, զորս նախագոյն տարեալ նենգաւորին կացուցանէր առաջի հազարապետին Միհրներսեհի եւ այլ աւագանւոյ դրանն։
3 Եւ անաւրէն հազարապետն Արեաց հրամայէր նախ զքահանայսն ածել զառաջեաւ. եւ հարցանէր զսուրբ երէցն Արածայ զՍամուէլ, եւ զնորին զհոգւոյ որդին, զսուրբ սարկաւագն զԱբրահամ, որոյ զկրակն անցուցեալ էր զԱրտաշա տու. «Ո՞րպիսի համարձակութեամբ եւ ո՞յր հրամանաւ իշխեցէք գործել զայդպիսի մահապարտութեան գործ, եւ ոչ ածէք զմտաւ զահ թագաւորաց եւ զերկիւղ իշխանաց, եւ այնպիսի մեծ կրակի իշխեցէք ձգել զձեռս ձեր . զի թէ մարդոյ եղեալ էր այնպիսի յանդգնութիւն` համայն արժանի մահու էր գործն, թող թէ յաստուածսն»։ 4 Եւ լուեալ զայս սրբոցն երկոցունց, տեառն Սամուէլի եւ Աբրահամայ` ետուն պատասխանի միաբանութեամբ, էր ինչ որ ստուգախաւսութեամբ, եւ էր որ եպերանաւք, ցուցանելով զիւրեանց աներկիւղ համարձակութիւնն եւ լսողացն զանզգայաբար հարցմամբն ծիծաղելով։ 5 Ա սեն. «Երկնչել զերկիւղ զարժանն եւ զարդար ի թագաւորաց եւ իշխանաց` նոյն աւրէնքն մեր հրամայեն. բայց զԱստուծոյ երկիւղն փոխանակել ընդ երկիւղի մարդոյ` ոչ առնումք յանձն։ 6 Իսկ յաղագս կրակիդ որ ասէք ցմեզ, թէ սպանէք` մեք զկրակն ոչ գան հարկանելով եւ ոչ չարաչար խոշտանգանս ածելով նմա` վնասեցաք ինչ. այլ հայեցեալ ի ժամանակ ամբոխին եւ ի սպասաւորաց վատթարութիւնս, որք առ ոչինչ համարեալ զերկիւղ աստուածոցն իւրեանց, թողին զնա որպէս զոչինչ արհամարհանաւք, եւ ինքեանք գնացին. եւ մեր տեսեալ միա՛յն զկրակն, առանց մարդոյ մոխրեալ, եւ այնպէս կացեալ ի բազում աւուրս առանց ուրուք խնամ տանելոյ` առաք զմոխիրն հեղաք ի բաց. վասն զի զայն ի նորին սպասաւորացն տեսանէաք հանապազաւր, կրելով ցանկ զմոխիրն եւ հեղլով յերկիր։ 7 Բայց որպէս չարախաւսացն մերոց իմացուցեալ է ձեզ զմէնջ, թէ առեալ զկրակն ի ջուր վարեցին` յայդմ բնաւ իսկ չէ արժան արդարադատութեանդ ցասնուլ մեզ եւ առ մահապարտս ունել, այլ գովութեան եւ պատուի առնել արժանի։ 8 Զի թէ արդարեւ ըստ ձեր բանիցդ, զոր լուեալ է յուսուցչացն ձերոց` խաւսիք, եւ ճշմարիտ է վկայու թիւնն այն, [եւ] զի եղբայր է ջուր կրակի` մեր ոչ միայն զի անցուցեալ չէ եւ վնասեալ զկրակն, այլ եւ մեծարեալ է զնա եւ բարի արարեալ։ 9 Արդ` թէ արժանի մահու են` այնոքիկ են արժանի, որ թողին եւ արհամարհեցին զկրակն եւ գնացին, եւ ոչ մեք, որ առաք եւ յեղբայր նորին տուաք, զի պահեսցէ սիրելապէս եւ բազում շքեղութեամբ, եւ ի ժամու տացէ ի բաց»։
ԽԴ.
ԽԴ. Ըստ սմին աւրինակի պատուհասեալ հարցանէին եւ զայլ սուրբ քահանայսն Աստուծոյ, զսուրբն Յովսէփ, զարդարեւ զկաթողիկոսն Հայոց, եւ զսուրբ եպիսկոպոսն Ըռըշտունեաց զտէր Սահակ, եւ զամենասուրբ երէցն զտէր Ղեւոնդ, եւ զայլ սուրբ քահանայսն, որք էին ընդ նոսա ի հարցմանն. զսուրբն Մուշէ Աղբակացի, որ էր դրան երէց իշխանին Արծրունեաց Ներշապհոյ, եւ զսուրբն զԱրշէն երէցն, որ էր ի գաւառէն Բագրեւանդայ , ի գեղջէն որ կոչի Եղեգեակ, եւ զսուրբ սարկաւագն զՔաջաջ, որ էր եւ նա ի գաւառէն Ռշտունեաց, աշակերտ սրբոյ եպիսկոպոսին Սահա կայ, թէ «Ո՞րպիսի աներկիւղ համարձակութեամբ, անձամբ ի վերայ թշուառացեալ անձանց ձերոց զայդչափ բազում մահապարտութիւնն դիզեալ կուտեցէք . աւերեցէք զատրուշանսն. սպանեցէք զայնպիսի ճոխ կրականի , որ յաստուածոց շնորհեալ Արեաց աշխարհիս ի պահպանութիւն վատ եւ վնասակար իրաց, որ ի թշնամեաց ուստեք դիմեալ յարձակէին ի վերայ մեր եւ ամենայն կողմանց` այն կրականւոյն անվնաս պահեալ էր զմեզ եւ պահէին։ 2 Սպանէք զմոգեանն. կորուսէք ձերով կախարդութեամբ զայնպիսի քաջ այր զՎարդան, զի յաւգտակարութիւն էր Արեաց տեառն. եւ զմեծամեծ գործոց նորա յիշումն առ Արեաց աշխարհին, զոր բազում զաւրագլուխք եւ այլ Արիք յիշեն, ընդ որս նորա կռիւ եղեալ էր, այլ եւ զոր իւր իսկ աստուածանման տեառն իւրովք աչաւք տեսեալ էր ի Մարվիռոտ` զնորա քաջասրտութիւնն` սակաւ մարդիկ են յԱրեաց աշխարհիս, որ կարեն ասել ըստ արժանի գովութեան յայրն եւ ի նորա արարած. եւ դուք ձերով անպիտան եւ վնասակար ուսմամբ թշուառացուցեալ կորուսէք զայնպիսի այր։ 3 Եւ յայնպիսի աշխարհի հեղան անթիւ արիւնք բազում Արեաց եւ անարեաց։ 4 Եւ արդ` ոչ կարէք արդեաւք ձեզէն ձերոյին անձանցդ գտանել հնարս մահու եւ վճարիլ ի բարերար լուսոյն, զոր անարժանութեամբ եւ ոչ իրաւացի տեսանէք այսաւր, քան թէ սաստիկ եւ ըստ արժանի ձերոց գործոցդ պատահեալ բազում տանջանաց վատամահ լինիք»։
* եւ զբանս պատուհասալիցս զչարաթոյն հազարապետին Արեաց Միհրներսեհի, եւ զամենայն դրան աւագանւոյն` յառաջ կացեալ այրն Աստուծոյ Ղեւոնդ ետ պատասխանի եւ ա սէ. «Սոքա ամենեքեան, որ կանս ի հարցմանս առաջի իշխանութեանդ ձերոյ, ընդ որս դուք զբանս երկարեալ խաւսիք, ըստ աւրինաց մերոց եւ ըստ աստուածատուր հրամանի կարգադրութեան եկեղեցւոյ` որոշութիւն ունին ըստ քահանայութեան պատուոյ»։ 6 Եւ ծանուցանելով զմի մի ի սրբոց` ցուցանէր նոցա զիւրաքանչիւր ոք, թէ ո՛ ոք է, եւ կամ զի՛նչ է անուն ուրուք նոցա, եւ թէ ո՛րպիսի աստիճանաւ ըստ քրիստոնէական կարգի պատուեալ է։ 7 Քանզի թէպէտ եւ ըստ համբաւոյ լուեալ էր նոցա զանուանս սրբոցն եւ զգործ զիւրաքանչիւր ուրուք, զոր գործեալ էր յաշխարհին Հայոց` սակայն եւ անծանաւթ էին անուանք սրբոցն, եւ ըստ քրիստոնէութեան աւծմանն անտեղեակ էին իւրաքանչիւր պատուոյ։ 8 Եւ զսրբոյն Յովսեփայ ա սէր. «Զսա զոր տեսանէքս, թէպէտ եւ մանկագոյն քան զիս տեսանէք տիովք , այլ պատուով կարգեալ է արժանաւորապէս, եւ գլուխ է ամենայն Հայոց քահանայութեանց»։ 9 Եւ զսուրբն Սահակ ցուցեալ ա սէր. «Սա զկարգ աւծման ըստ ճշմարիտ եւ արդարեւ քրիստոսատուր ձեռնադրութեան մերոյ աւրինաց` զկատարեալն ունի. իսկ այլքս եւ ես միապէս եմք ըստ կարգի քահանայութեանն։ 10 Իսկ թէ եւ ոք նուազ հաղորդելով այսմ ժամուս, մանաւանդ դիպելով եւս խնդրոյ կատարելութեան եւ գտցի արժանի, եւ մեծ եւս է այնպիսին յաննախանձ արքայութեանն Աստուծոյ. եւ ոչ է իմ բանս` այլ որ արարիչն է մեր եւ վարդապետ` նա ա սաց, թէ Որ ախորժելով սպասաւորէ ամենեցուն` մեծ կոչեսցի յարքայութեանն Աստուծոյ ։ 11 Որք եւ զպատասխանիս ձերոց ընդ մեզ այդչափ բանից եւ սպառնալեաց հրամայեցիք առնել մեզ ինչ. քանզի ոչ իբրեւ զանգէտս գործեցաք անխորհուրդ զայնպիսի մեծ եւ ահաւոր գործ, եւ զղջացեալ եմք, եւ կամ այժմ կարծիցիմք յոմանց` երկիւղիւ եւ ոչ ուրախութեամբ կալ առաջի ահաւորութեանդ ձերոյ. այլ ի վերայ գործելեացն ուրախ եմք եւ ցնծամք. այլ մեք պատահեալ եմք ազգի ազգի վշտաց, եւ մահու եւս փափաքելով սպասեմք` զի արժանի լիցուք։
* Աստուածք, որ զերկինս եւ զերկիր ոչ արարին` կորիցեն ի ներքոյ երկրի ։ 13 Վասն զի կրակ ի բազում նիւթոց լինի. եւ է զի յորոց նիւթոց լինի` ի նոցունց եւ շիջանի, եւ է յորմէ լինի` ի նոցունց աճեալ բորբոքի։ 14 Արդ` ծնանի հուր յերկաթոյ, եւ ի քարէ, եւ ի ջրոյ, եւ ի փայտէ. այլ է եւ ուլն սպիտակ, որ ի նմանէ լինի հուր. լինի ի կաւարծաթոյ հուր, յորժամ ընդդէմ արեգական ոք շողացուցեալ դիցէ։ 15 Եւ ծնեալն յերկաթոյ հուրն, թէ կուտեսցես ի վերայ նորա երկաթ` կորնչի. եւ եղեալն ի քարէ, եթէ ծածկեսցես զնա քարամբք` անցա նէ. նոյնպէս որ ի ջրոյն եւ յայլ նիւթոյ. իսկ ելեալն ի փայտէ հուր` ի փայտէ վառեալ զաւրանայ. արդ ոչ հուրն, այլ փայտն արժանի է անուանել աստուած, որ ե՛ւ ծնանի ե՛ւ կենագործէ։ 16 Արդ` ո՞չ արդեաւք իցէ յետին մոլորութիւնն չար, զթշնամիսն միմեանց` եղբարս անուանել եւ զմարդկան հաստուածս` աստուած։ 17 Որ զիւր զեղբայր եւ զծնող որպէս թշնամիս ծախէ, զիա՞րդ նա զթշնամանիչս իւր եւ կամ զերկրպագուսն գիտէ պատուել եւ կամ թշնամանել. եւ դարձեալ յորմէ ծնանին` զնոյն ուտեն եւ անխնայ ։ 18 Ոչ պակասէ յամենայն նիւթս հուր. ապա ուրեմն ամենայն նիւթք երկրի աստուածք. ապա թէ այդպէս գիտէք, ընդէ՞ր կուրացեալ մտաւք զկէս մասն անուանէք աստուածք, եւ զկէսն յաղտեղի գործ ծախեալ թշնամանէք. որպէս յաղիւսոց եւ ի քարանց զկէսս ապարանս շինէք, եւ եւ զկէսս տունս դաշտանաց աղտեղութեան շինէք. եւ յարծաթոյ զկէսս ըմպելիս կազմէք, եւ զկէսս անաւթս աղտեղութեան կազմէք։ 19 Հրով` աստուածոցն զարջառս եւ զոչխարս խորովէք եւ եփէք, եւ ջրով` զդաշտանս եւ զթարախս եւ զաղբս լուանայք, եւ զկէսն առանձինն եւ կամ խառնեալ ընդ գինի` ըմպէք, եւ ոչ զարհուրիք եւ սոսկայք։ 20 Եւ զի՞ եւս մի ըստ միոջէ հարկաւորիցիմք ասել եւ կամ թուել զանզգայութիւնդ ձեր. զոր արթուն եւ քաջ նահատակն Վարդան եւ նոցունց նմանիքն, որք ոչ կարացեալք այսպիսի խաբէութեան ծառայել` բողոքէին ձեզ հանապազաւր, թէ սուտ են պաշտամունքդ ձեր եւ անմտաց վարդապետութիւնք, եւ չլսէիք. զի բռնութիւնք` զիրաւունս ոչ տան ճանաչել, որպէս եւ այժմ։ 21 Յաղագս որոյ ոչ հանդուրժեալք` ետուն զանձինս իւրեանց ի մահ եւ պսակեցան, որոց եւ մեք քաջալերիչք էաք եւ արդարեւ ճշմարիտ վարդապետք նոցա»։
22 Եւ ասացեալ զայս ամենայն սրբոյ առն Աստուծոյ Ղեւոնդի` որպէս ընդ մի բերան գովեցին սուրբ քահանայքն մեծաձայն բարբառով եւ ուրախ եղեն յոյժ։ 23 Եւ լուեալ զմեծաբարբառ գովութիւն սրբոցն, եւ զբերկրումն երեսաց նոցա տեսեալ անաւրէն Միհրներսեհի եւ այլ աւագանւոյն Արեաց, որ նստէին առաջի նորա` ի ցասումն բարկութեան եղեալ, ասէ ցնո սա. «Ոչ հրամայեն մեզ աւրէնքն մեր ցասնուլ ումեք, մինչ չեւ ինչ լուեալ ի բերանոյ նորա. արդ` զուարթացեալս իմն տեսաք զձեզ ընդ խաւսս աշխարհակորուսիդ այդորիկ, զորոյ քաջ տեղեկացեալ լուեալ է մեր զամենայն գործս եւ զկախարդասար վարդապետութիւն դորա, որով կորոյս զպիտանի այրն զքաջն Վարդան եւ զընկերս նորին. ըստ որոյ արժանի պատրաստեալ պահին դմա չարաչար հատուցմունք եւ մահք։ 24 Բայց դուք գիտել տուք մեզ, թէ եւ ձեր նո՞յն բանք են , զոր մահապարտդ այդ իշխեաց աներկիւղ համարձակութեամբ յանդգնել եւ խաւսել առաջի մեր»։
* ետուն պատասխանի եւ ա սեն. «Զամենայն բանսդ եւ զպատասխանիսդ, զոր ըստ արժանի իւրոյ սրբութեանդ արար, Աստուծոյ աւգնականութեամբն քաջալերեալ, եւ խաւսեցաւ ընդ ձեզ տէրդ Ղեւոնդ` ի յերկար ժամանակաց բազում անգամ զմտաւ ածեալ հասարակաց մեր ամենեցուն, զոր այսաւր դա ըստ իւր աստուածաշնորհ գիտութեանդ գեղեցկապէս յաւրինեալ կարգեաց առաջի ձեր` խորհեալ էր մեր եւ խաւսեալ. որք ի դոյն միտս ամենեքեան եւ ի դոյն կամս ամենեքեան կամակիցք եմք, եւ խնդրեմք զի արժանի լիցուք վճարիլ ի դմին։ 26 Իսկ դու ախտիւ դառնութեան առ զայրացմանդ թշնամանեցեր զդա։ 27 Երանի՜ այնոցիկ, որ մտաց աչաւք սրատեսք իցեն եւ արդարահայեացք. այլ մարմնական ախտիւ մեծամեծք ըմբռնեալ տկարանան, է զի եւ կրսերք. եւ դուք զոք այդպիսի ախտիւ մի՛ զայրագնեալ թշնամանէք, զի դուք էք արժանի եպերանաց բազմաց»։
28 Եւ զայրագնեալ ի վերայ սրբոցն անաւրէն իշխանն յաղագս թշնամանացն, որպէս թէ ի թագաւորն կողմն դարձուցին սուրբքն զքրքանսն` հրաման ետ դահճացն հարկանել խստապէս շղթայիւք զբերանսն երանելեացն, մինչեւ լցեալ բերանք նոցա արեամբ` հոսէր արտաքս։ 29 Եւ այսպէս վճարեալ արձակեաց զատեանն. իսկ սուրբքն ըստ աւրինակի սուրբ առաքելոցն` գնացին խնդութեամբ յերեսաց ատենին, զի արժանի եղեն վասն անուանն Քրիստոսի անարգանաց եւ գանից եւ պատասխանատուութեան ։
ԽԵ.
ԽԵ. Իսկ զայլս ի կապելոց, որք էին ի տանուտերացն եւ յաւագ սեպհացն, որք էին ի նմին ատենի` հրամայէր Միհրներսեհ դահճացն` տանել զնոսա եւ խիստ կապանաւք պահել, մինչեւ ինքնին թագաւորն, ասէ, առաջի իւր հարցցէ եւ լուիցէ զոր ինչ խաւսին։ 2 Եւ մտեալ ի վաղիւն անաւրէնն Միհրներսեհ առաջի թագաւորին Յազկերտի` տալ նմա գիտել զամենայն հարցուածսն իւր եւ զպատասխանիս քահանայիցն Հայոց։ 3 Եւ սրտմտեալ թագաւորն` հրամայեաց ի վաղիւն ատեան մեծ լինել առաջի իւր, եւ ամենայն այր, Արի եւ անարի, եւ զոր ինչ եւ ունէր ոք զպատիւ թագաւորին` կազմ առաջի իւր եկեսցեն, եւ զկապեալսն զամենեսեան ածել առաջեաւ։ 4 Բայց զտղայսն եւ զմանկունսն ի տոհմէն Մամիկոնէից եւ Կամսարականացն եւ որք յայլ տոհմէն` հրամայէր անաւրինին Միհրներսեհի տալ ի բաց` ում եւ կամեսցի։
5 Եւ լուեալ զայս ամենայն զինուորքն` որ ոք ունէր զպատիւ թագաւորին` վաղ անդր հասանէին յատեանն։ 6 Իսկ ուխտանենգ իշխանն Սիւնեաց Վասակ, արկեալ զիւրեաւ զամենայն պատիւս, զոր ունէր ի թագաւորէն` գայր մտանէր ի խորանսն արքունի մեծաւ շքեղութեամբ. քանզի բաց ի պատուոյ թագաւորացն որ նուազէր նմա` այլ ոչ ինչ ի պատուոյ արքունի պիտոյ էր` զոր ոչ ունէր. եւ կարծէր այնուհետեւ առնուլ զթագաւորութիւնն մեծ աշխարհին Հայոց։ 7 Եւ զայն ոչ գիտէր թշուառացեալն, եթէ Տէր հեռացեալ էր ի նմանէ, եւ այսն պիղծ խեղդէր զնա. եւ բան սրբոյ առն Աստուծոյ Ղեւոնդի ի նմին ժամու կատարէր ի վերայ թշուառականին։ 8 Եւ լցեալ Արեաւք եւ անարեաւք ամենայն խորանն` հրաման տայր թագաւորն զապստամբսն Հայոց կապանաւք ածել առաջեաւ։
9 Եւ ածեալ կացուցանէին զնոսա առաջի թագաւորին։ 10 Եւ հարցեալ թագաւորին` ասէ ցնո սա. «Ո՞րպիսի համարձակութեամբ եւ կամ զի՞նչ զմտաւ ածեալ եւ կամ ո՞ր պատրանաւք եւ կամ զի՞նչ ոյժ աւգնականութեան տեսեալ` դիմեցէք յայնպիսի ահաւոր գործ, յորում տեսանէիք զկորուստ անձանց ձերոց եւ զաշխարհին, որպէս եղեւ իսկ եւ տեսէք»։ 11 Եւ լուեալ զայս ամենայն նախարարացն Հայոց` լուռ եղեն առ վայր մի եւ ոչ ինչ ետուն պատասխանի։ 12 Եւ երկրորդեալ զբանսն թագաւորին ըստ առաջին հարցմանն` խնդրէր ի նոցանէ ստիպով պատասխանի։ 13 Եւ նոցա տուեալ պատասխանի` ա սեն. «Շնորհեսցէ մեզ բարերարութիւնդ ձեր զայր մի, զոր մեք ի մէնջ ցուցանեմք, լսել ի նմանէ զամենայն ի բնէ զմերոց իրաց զաճումն, զխորհելն եւ զառնելն. վասն զի ոչ է պարտ ամենեցուն մեզ անկարգ ամբոխիւ խաւսել առաջի քո»։
* յաւժարութեամբ յանձն առեալ` հրամայեաց։ 15 Եւ նոցա յառաջ մատուցեալ զԿամսարականն Արշաւիր` ասացին լսել ի նմանէ բովանդակապէս զամենայն. եւ Կամսարականն Արշաւիր, զաւրացեալ ի սուրբ Հոգւոյն, յառաջ մատուցեալ, աներկիւղաբար սկսաւ խաւսել առաջի թագաւորին եւ ամենայն աւագանւոյն եւ ասէ.
* եւ կամ ծառայեալ էր. եւ բազում անգամ բողոքեցաք, թէ անհնար է մեզ յանձն առնուլ եւ ծառայել աւրինաց, որոց նախնիքն մեր ոչ ծառայեցին, որ եւ մտաց մերոց ծանր թուի եւ արհամարհանք. եւ այսպիսի ի մէնջ բողոքելոյ` ձերոյին իսկ վկայէ անսուտ հրապարակդ։ 16 Եւ իբրեւ ոչ կամեցաք լսել, ըստ բռնաւոր կամացդ ձերոց` եւ հարկաւորութեամբ յանձն ետուք առնուլ զպաշտաւնն. զոր շրթամբք առ երկիւղի մեծարեցաք սուտ, կամեցեալ գողանալ վայր մի խաբէութեամբ զերկիւղ ձեր, եւ սրտիւք գարշելի համարեցաք զգործն եւ ատէաք, եդեալ ի մտի զերծանել հնարիւք եւ երթալ յաշխարհն մեր եւ թողուլ զաշխարհն մեր եւ գնալ կնաւ եւ որդւովք, եւ երթալ կորնչել յաւտար երկիր։ 17 Զոր նախ քան զամենե սեան ըստ ամենեցուն խորհրդոցն երեւելին ըստ աշխարհին իշխանաց, ծառայն ձեր Վարդան արար, զոր գիտեն եւ վկայեն բանից իմոց արք պարսիկք յաւագ տոհմաց, որ այժմ ողջ են եւ աստ են առ ձեզ։ 18 Առեալ լոկ զիւր կին եւ զընտանիս իւր` դէմ եդեալ գնաց փախստեայ ի ձերոյ երկիւղէ յերկիրն Յունաց։
* զայս տեառնդ Սիւնեաց Վասակայ` փութով զհետ դեսպանս արար զաւագ տանուտեարսն եւ սեպուհսն եւ զսուրբ քահանայսն, եւ զսուրբ գիրս աւրինաց մերոց կնքեալ իւրովք մատանւով , որով եւ երդուան իսկ` ետ տանել առ նա. ընդ որս յղեաց եւ զիս։ 20 Եւ գրեաց ի նամակին առ նա այս պէս, թէ «Զի՞ ես փախուցեալ, եւ կամ զի՞նչ է երկիւղդ քո, յորմէ դուդ երկնչիս, եւ ինչ ոչ յայտնեցեր. արդ մի՛ փախչիր եւ մի՛ երկնչիր յումեքէ. զի թէ յԱրեաց տեառնէն եւ ի նորին ուժոյ զարհուրեալ ես` մի՛ երկնչիր. դարձի՛ր, եւ նամակ առնեմք առ կայսր, եւ զանձինս մեր նմա ի ծառայութիւն տամք. եւ նա հաւատայ, թէ զայսպիսի մեծ աշխարհ նմա մե՛ր կամաւ ի ծառայութիւն տամք` խնդութեամբ եւ կամաւ յանձն առնու, եւ զաւր տայ մեզ. եւ նոքա եւ մեք միաբանեալք` միշտ աշխատ ունիմք զտէրն Արեաց եւ զԱրիս։ 21 Ապա թէ կայսր այլազգագոյնս ինչ խորհի եւ չճանաչէ զիւր աւգուտսն ` եւ ես մինչ Վրաց մարզպանն էի եւ դուռն Աղուանից յիմում ձեռին էր` բազում զաւրագլուխք Հոնաց ընդ իս բարեկամացան ուխտիւ եւ երդմամբ, եւ այսաւր նովին երդմամբ երթեւեկեն առ իս. եւ հարկքս ամենայն աշխարհիս Հայոց առ իս են, եւ գործակալք ամենայն յիմում ձեռին են, եւ այլ եւս բազում կարասի, զոր ի պարսիկ գործակալացն հանի` որ աստ ի Հայս էին, ի յիմում գանձի կայ. յորմէ թէ զմի մասն Հոնաց տամ տանել` անտի ա՛յնչափ սաստիկ հանեմ Հոնս, որչափ զի հողն Պարսից չբաւիցէ նոցա յաւարի»։
* զՎարդան, որ էր մաւտեալ յաւտար իշխանաց իշխանութիւն, որք ոչ են հնազանդեալ ձերում իշխանութեանդ։ 23 Եւ նամակն զոր գրեաց առ Վարդան Սիւնեաց տէրդ` ողջ է, եւ կնիք աստ առ մեզ։ 24 Տեսանել հրամայեցէք։ 25 Եւ յաղագս որդւոցն իւրոց այսպէս ա սէր, թէ «Որ ի Հայս Պարսիկ է` զամենեսեան կապանաւք յամուր բերդս դնեմ, մինչեւ հարկաւ արքայն զիմ որդիսն ի բաց արձակիցէ»։ 26 Յորս կալաւ արս սակաւս ի Պարսկաց, առ վայր մի կապեաց. եւ յորժամ ինքն նենգաւորութեամբ զմերոյ կորստեան խորհուրդ ի միտ արկեալ տարաւ ի գլուխ` ապա զնոսա ի բաց արձակեաց։ 27 Նամականի արարեալ առ կայսր եւ առ այլ աւագանի դրանն եւ առ սպարապետն Անտիոքայ. եւ զՎահան Ամատունի եւ զայլս ի նախարարացն յիւրաքանչիւր տոհմէ ի Հոռոմս արձակեաց. եւ զՎարդան եւ զմեզ գնդաւ յԱղուանս ի կռիւ գումարեաց. եւ ինքն յանզգայս մեզ նենգեալ ` յայս չար մղեաց. եւ զայնպիսի պիտանի զձեր ծառայ սպան, եւ այնչափ բազմութեան Պարսից եւ Հայոց կոտորածի եւ աշխարհին կորստեան եղեւ պատճառ։ 28 Եւ արդ` ինքն զարդարեալ աւադիկ որպէս գարեգործ նստի ի միջի ձերում անհոգութեամբ։ 29 Բայց դուք զնամականին զամենայն, զոր գրեալ եւ կնքեալ է առ կայսր եւ առ ամենայն աշխարհն Հոռոմոց եւ կամ առ այլս բազումս` տեսանել հրամայեցէք զայն եւ որպէս ձեզ Արեաց կամ է` հրաման տուեալ կատարեցէք ի վերայ մեր։ 30 Զի ուր գրեալք եւ կնքեալք ի միջի են, որպէս ձեր արդարութիւնդ խնդրէ , աւելորդ բանից եւ շատախաւսութեան պէտք անդ ոչ են»։
* , զոր գրեալն էր Վասակայ Սիւնեաց տեառն, եւ ի վերայ հասեալ` մեծապէս հիացեալ թագաւորն Յազկերտ եւ ամենայն իշխանք դրանն զարմացան։
ԽԶ.
ԽԶ. Յայնժամ յառաջ կոչեցեալ թագաւորին զիշխանն Սիւնեաց Վասակ` սկսաւ սաստիկ եւ առաւելապէս զայրացեալ սրտիւ խաւսել ընդ նմա եւ ա սել. «Է արդարեւ լուեալ մեր զայդ ամենայն նենգաւոր իրս քո եւ զարարուածս. բայց արդ ա՛ղէ ասա՛. զի՞նչ խորհելով եւ կամ ո՞րպիսի ինչ զմտաւ ածեալ զայդպիսի իրս վնասից իշխեցեր ձեռնարկել եւ գործել. քանզի դու էիր իշխան եւ գլուխ աշխարհին Հայոց. նախ քաջալերել բանիւ զմարդիկն, զոր եւ նամակացն գրելոց ի քէն, զոր տուեալ մեր կարդալ` ստուգութեամբ տեղեկացաք . երդմնեցուցեալ զվաստակաւոր եւ զայնպիսի պիտանի ծառայն մեր զքաջն Վարդան եւ զընկերակիցս նորա` խաբեցեր նամականիւ առ կայսր եւ առ նորին սպարապետն. երդմնեցուցեալ նենգով զայնպիսի քաջ եւ պիտանի զվաստակաւորն մեր զՎարդան եւ զայլ ընկերս. եւ դարձեալ գումարեալ զնա զաւրու յԱղուանս` ի վերայ Պարսկաց գումարտակին համարձակեցուցեր երթալ. նենգութեամբ մատնեալ զաշխարհն Արեաց կորուսեր եւ կոտորածի այնչափ իմոց ծառայից Արեաց եւ անարեաց եղեր պատճառ։ 2 Զի զայնպիսի ծառայ մի զմեր, որպէս զՎարդան, եւ կայսր եւ կամ Հոնաց արքայ բռնութեամբ յինէն հանել կամէին` ամենայն Արեաց ուժովս կռուէի, եւ չտայի հանգչել` մինչեւ այսրէն յիս հանէի. եւ արդ` դու ընդ քո ձեռն զայնպիսի աւգտակար ծառայն սպաներ, եւ զմեծ եւ զպիտանի աշխարհ մի կորուսեր, եւ դու իշխեցեր լրբաբար առ մեզ, իբրեւ անգէտս քո նենգաւոր գործոյդ , գալ եւ զմեզ տեսանել։ 3 Բայց զայս գիտեա՛, զի յայսմ հետէ Սիւնեաց տէր չես. եւ զչարիսն ամենայն , զոր խորհեցար եւ կատարեցեր` կուտեսցի ամենայն ի վերայ չար գլխոյ քո։ 4 Եւ զհարկեր զիմոյ աշխարհին Հայոց եւ կամ զՊարսկացն զոր սպաներն, եւ զկարասին այնչափ զոր հաներ` հրամայեցաք խնդրել ի տանէ քումմէ եւ յորդւոց քոց` մինչեւ վճարեսցի ամենայն»։
* ունկն բանից եւ կամ ախորժէր. վասն զի ուխտանենգութիւնն սրբոյ Աւետարանին եւ բանն անիծից երանելւոյն առն Աստուծոյ Ղեւոնդի եկեալ հասեալ ի վերայ նորա` պատեալ փակեալ պաշարեցին զնա։ 6 Որ թէպէտ եւ կայր ինչ վաստակս առնն առ Պարսիկս, եւ ջանայր ցուցանել ի ժամուն` եւ այն ոչ ինչ էր աւգուտ, այլ առաւել եւս ի դատախազութիւն եղեալ վնասէին նմա։ 7 Եւ կատարէր առ նա բան սաղմոսեր գին, թէ Ի դատաստանէ իւրմէ ելցէ դատապարտեալ, եւ աղաւթք նորա ի մեղս դարձցին ։ 8 Հրաման տայր թագաւորն Յազկերտ անդէն զառաջեաւ կողոպտել ի նմանէ թշնամանաւք զամենայն պատիւն զոր ունէր. եւ ձաղկեալ զնա պայկացն մերկացուցին զնա. մերկացուցեալ ի նմանէ զզարդարանս պատուոյ տէրութեանն` հանէին խայտառականաւք արտաքս քան զհրապարակն արքունի։ 9 Եւ ի նմին աւուր զթշնամին նորա, զսեպուհն սիւնի, զուրացողն զՎարազվաղան` տէր ի վերայ աշխարհին Սիւնեաց կացուցանէին, որոյ որքան ժամանակս կալեալ զիշխանութիւնն Սիւնեաց` բազում արարեալ անիրաւութիւնս եւ բազում տունս մոխրանոցս շինեալ յաշխարհին Սիւնեաց, ի գայթակղութիւն տանն իւրոյ, բազմաժամանակեայ տանջեալ ի դիւէ ըստ յառաջագրելոցն` դառն մահուամբ սատակեցաւ չարաչար։
* հանելով զամենայն աւր եւ զժամ. մինչեւ թշնամանակերպ ձաղանաւք սփռեալ զթաթս ձեռաց իւրոց` ինքնին զիւրոյին ծեծէր զդէմսն, ասե լով. «Ահա ընկա՛լ զայս ձաղսս, ասէր, զոր ետ բերել քեզ ուխտանենգութիւն սրբոյ Աւետարանին եւ արիւն նահատակութեան սրբոյն Վարդանայ Մամիկոնէի եւ այլոցն ցանկալի հաղորդելոցն ընդ նմա, որոց ժառանգեալ զյաւիտենից կեանսն` ընկալան զանուն բարի յերկրի եւ անանց ազգաց յազգս իւրեանց։ 11 Իսկ դու, ասէ, մեղաւո՛ր անձն իմ, կեաս խղճիւ եւ ցաւովք մտաց զսակաւաթիւ զաւուրս կենցաղոյս, եւ պատրաստեալ պահիս մշտնջենաւոր եւ անանց գեհենին»։ 12 Եւ զայսպիսի բանս հառաչանաց նորա եւ լալոյ մինչեւ յաւր մահուան իւրոյ` խաւսէին ընդ մեզ զայս արդարապատումն սպասաւորք նորին իշխանին Վասակայ։ 13 Որոյ եւ վախճանն իւր անդէն յերկիրն Պարսից վճարէր, ըստ բանի սրբոյ առն Աստուծոյ Ղեւոնդի ։
ԽԷ.
ԽԷ. Իսկ զսուրբ քահանայսն Աստուծոյ, զտէր Յովսէփ կաթողիկոս, եւ զտէր Սահակ Ռշտունեաց եպիսկոպոս, եւ զերանելի երէցն զտէր Ղեւոնդ, եւ զտէր Մուշէ, զդրան երէցն Ներշապհոյ Արծրունեաց տեառն, եւ զտէր Սամուէլ երէցն Արածայ, եւ զտէր Աբրահամ սարկաւագ, եւ զտէր Արշէն երէց Եղեգեկի, եւ զտէր Քաջաջ սարկաւագ, - զսոսա ութ քահանայս. եւ զքրիստոսասէր կապեալ նախարարսն Հայոց, որոց անուանք են այսոքիկ. ի տոհմէն Սիւնեաց երկու եղբարք` Բաբկէն եւ Բակուր, ի տոհմէն Արծրունեաց Ներշապուհ եւ Շաւասպ եւ Շնգին եւ Պարգեւ եւ Տաճատ, ի տոհմէն Մամիկոնէից Համազասպեան եւ ՀԱմազասպ եւ Արտաւազդ եւ Մուշեղ, ի տոհմէն Կամսարականաց Արշաւիր եւ Թաթ եւ Վարձայ, ի տոհմէն Ամատունեաց Վահան եւ Առանձար եւ Առնակ , ի տոհմէն Գնունեաց Ատոմ, ի տոհմէն Դիմաքսենից Թաթուլ եւ Սատոյ, երկու եւս այլովք տոհմակցովք, ի տոհմէն Անձեւացեաց Շմաւոն եւ Առաւան, ի տոհմէն առաջին Առաւեղենից Փափակ եւ Վարազդեն եւ Դատ , ի տոհմէն Արծրունեաց Ապրսամ, ի տոհմէն Մանդակունեաց Սահակ եւ Փարսման, ի տոհմէն Տաշրացեաց Վրէն, ի տոհմէն Ռոփսենից Բաբիկ եւ Յոհան . - եւ զսոսա երեսուն եւ մի այր ի նախարարացն Հայոց` հրաման տայր թագաւորն Յազկերտ խիստ կապանաւք պահել անդէն ի Վրկանի , մինչեւ յամս վեշտասաներորդ թագաւորութեանն իւրոյ։
ԽԸ.
ԽԸ. Եւ յամի վեշտասաներորդի թագաւորութեանն իւրոյ Յազկերտ չու արարեալ ամենայն բազմութեամբ իւրով խաղայր ի պատերազմ ի վերայ Քուշանաց. հրամայէր եւ զկապեալսն Հայոց, զքահանայսն եւ զնախարարսն խաղացուցանել ընդ իւր ի Վրկանէ։ 2 Եւ ելեալ յԱպար աշխարհ, եւ եկեալ ի շահաստանն որ անուանեալ կոչի Նիւշապուհ` հրամայէր պահել անդ զկապեալսն Հայոց, զքահանայսն եւ զնախարարսն, ի դղեակ շահաստանին Նիւշապուհ։ 3 Բայց զերանելի զերկու քահանայսն, զտէր Սամուէլ եւ զԱբրահամ , հրամայէր ընդ իւր խաղացուցանել. զոր չարաչար վշտով եւ բուռն կապանաւք եւ գանիւ տայր նեղել հանապազաւր, ահ եւ երկիւղ արկանել ի վերայ քրիստոնէիցն, որք ընդ նմա ի կարաւանին էին։ 4 Եւ հասեալ ի սահմանս թշնամեացն` եւ ոչ սակաւ մի մասամբք կատարէին խնդիրք թագաւորին, այլ ամենայնիւ նկուն եղեալ դառնայր ամաւթալից, կորուսեալ ի զաւրաց իւրոց արս ընտիրս եւ ականաւորս, նոյնպէս եւ յայլ ռամիկ այրուձիոյ։ 5 Քանզի ոչ դէմ յանդիման ճակատեալ թշնամեացն պատերազմէին ընդ զաւրսն Պարսից, այլ յեղակարծումն անկեալք ի վերայ միոյ միոյ թեւի` հանէին ընդ սուր զբազումս, եւ ինքեանք դարձեալ անվնասք աներեւոյթք լինէին։ 6 Եւ այսպէս ի բազում աւուրս արարեալ` վատնէին սաստիկ հարուածովք զզաւրսն Պարսից։
7 Եւ թագաւորին Յազկերտի տեսեալ զայնպիսի թեթեւութիւն ծանականաց իւրոց, յանհնարին տրտմութիւնս ընկղմեալ մաշէր. մտայոյզ եղեալ խնդրէր գիտել, թէ վասն որո՛յ պատճառանաց եղեւ դիպեալ նմա այնպիսի ծանր թեթեւութիւն։ 8 Եւ կացեալ ի տարակուսի` ձգէր զպատճառսն մերթ յանմիաբանութիւն գնդին իւրոյ եւ մերթ ի մոգուցն ծուլու թիւն, թէ «Ուրեմն ոչ կարացին ընծայիւք եւ արժանաւորապէս զոհիւք հաճել զմիտս աստուածոցն. որոց ցասուցեալ` ոչ կամեցան աւգնել մեզ, այլ թողեալ ի ձեռանէ` զաւրացաւ կողմն թշնամւոյն, եւ մեք վատնեալք դարձաք լի ամաւթով»։ 9 Եւ մոգուցն իմացեալ զտրտմութիւն թագաւորին, խորհուրդ ի մէջ առեալ, խրատու անաւրէն հազարապետին Միհրներսեհի` սկսան խաւսել ընդ թագաւորին եւ ա սեն. «Արեա՛ց քաջ, մի՛ յածեսցին միտք քո յայլ խորհուրդս վասն վատ պատահմանց, որ դիպեցաւ մեզ ի թշնամեացն. այլ ի ցասմանէ աստուածոցն, որ կարի խիստ զայրացեալ են մեզ յաղագս աստուածասպան քահանայիցն Հայոց, որ վաղ արժանի էին մահու, եւ ձեր անփոյթ արարեալ` կան կենդանի մինչեւ ցայսաւր։ 10 Զի եթէ լոկ մարդասպանք իսկ էին, եւ դուք այդքան յերկարեալ պահէիք առանց մահու` սակայն կարի ծանր էր եւ արժան մեղադրութեան գործն. թող թէ յաստուածս իշխեցին ձգել զձեռս` սպանանել, եւ նոքա կեան եւ զարեւ տեսանեն. յիրաւի պատժեալք մեք յաստուածոցն գտանիմք անխնայ»։
* գրգռեալ ընդ կապեալ քահանայսն, հաշուելով թէ արդարեւ վասն նոցա եղեւ այսչափ կոտորած զաւրացն իւրոց` վաղվաղակի հրաման տայր` նախ զնոսա, որ ընդ իւր քահանայքն էին, զսուրբ երէցն Սամուէլ եւ զսուրբ սարկաւագն Աբրահամ, յաներեւոյթ տեղի ինչ տանել, շատ ի կարաւանէն հեռի, եւ անդ գլխատել , յաղագս չգտանելոյ ուրուք ի քրիստոնէից ի պատուելոյ զոսկերս նոցա։ 12 Բայց յառաջ քան զսպանանելն զնոսա` հրաման տայր` զաջ ձեռն կտրել զսրբոյն Սամուէլի եւ դնել ի ձեռին տեառն Աբրահամու, նոյնպէս հրամայեաց` եւ զսրբոյն Աբրահամու կտրել զաջ ձեռնն եւ դնել ի ձեռին տեառն Սամուէ լի, «Փոխանակ, ասէ, զի իշխեցին ձգել զձեռս իւրեանց ի պատուական կրակն եւ սպանանել», եւ ապա սրով կտրել զգլուխս նոցա։ 13 Եւ այսպէս վկայեցան սուրբքն յամսեանն հրոտից , որ աւր եաւթն էր ամսոյն, ի գաւառին որ անուանեալ կոչի Վարդգէս։
ԽԹ.
ԽԹ. Յետ այսորիկ դեսպանս հրամայէր առնել թագաւորն Յազկերտ վաղվաղակի եւ յոյժ փութով յաղագս երանելւոյ եպիսկոպոսին Բասենոյ Թաթկայ, որ կայր ի կապանս յԱսորեստանի, ի բազում ժամուց տանջեալ չարալլուկ տանջանաւք. եւ հրամայէր սպանանել անդէն եւ անհետ առնել զմարմին սրբոյն, յաղագս չգտանելոյ ուրուք ի քրիստոնէից, ի պատիւ տանելոյ զոսկերս նորա։ 2 Եւ հասեալ դեսպանին անդ` կատարեալ մոգուցն զհրամանն եւ լցեալ խնդութեամբ. բայց յառաջ քան զվախճան սրբոյն` քերեցին նախ տանջանաւք զաւուրս բազումս զմարմինն սրբոյն յոսկերացն, եւ ապա ըստ հրամանի թագաւորին հատեալ սուսերաւ զգլուխն եւ սպանին։
Ծ.
Ծ. Նոյնպէս տայր հրաման եւ վասն այլ քահանայիցն սրբոց, զորս թողին կապեալս ի Նիւշապուհ ի դղեկին։ 2 Տայր հրաման Վեհդենշապհոյ ամբարապետի առնուլ ընդ իւր երկուս եւս այլ աւգնականս յաւագանւոյն, զՋնիկան մայպետն արքունի, եւ զՄովան անդերձապետ` ի ձեռանէ մովպետան մովպետի, երթալ փութով յառաջ քան զինքն, եւ հանել զսուրբ քահանայսն ի բանտէն, ուր էին կապեալք նոքա եւ նախարարքն Հայոց, եւ տանել զնոսա հեռի ի քաղաքէն յանկոխ եւ յանապատ տեղի, եւ անդ չարալլուկ տանջանաւք, որպէս եւ կամեսցի, բարձցէ զնոսա ի կենացս։ 3 Բայց յոյժ պատուիրանաւ զգուշացուցանէր թագաւորն Վեհդենշապհոյ` ոչ տալ ումեք գիտել, ո՛չ զառնուլ եւ զգնալ զնոսա ի քաղաքէն, եւ ոչ զճանապարհն ընդ որ տանիցին, եւ ոչ զտեղի մահուանն ուր սպանանիցեն զնոսա։ 4 «Քանզի լուեալ է, ասէ, մեր ստուգութեամբ, թէ աւելի, ասէ, վասն այսր կարի խնդան ի մահ` որք ի մոլար աղանդն են քրիստոնէից. զի այդպէս ասեն, թէ ոսկերք այնոցիկ, որք յաղագս Աստուծոյն իւրեանց մեռանին, եւ որ ոք, ասէ, յիւրում տանն ունիցի ինչ անտի, թէ եւ փոքր խրխոր ինչ ունի` եւ վատ ինչ եւ խորամանկ ի նա եւ ի նորա տունս եւ ի սիրելիս ոչ մերձենայ։ 5 Այլ եւ զայս եւս, ասէ , ասեն, թէ ի բանս ատենի աջողութիւնս տան եւ իմաստս եւ քաջութիւնս գտանել եւ պահպանութիւն։ 6 Եւ մինչեւ ի մահ ջանան անձամբ եւ կարասւով գոնէ ատամն մի կամ եղունկն մի գտանել յայնպիսեացն, եւ ի տունս իւրեանց տանել։ 7 Այլ եւ զայն եւս ի հաւատարիմ մարդկանէ, որք ի մոլար աղանդին նոցա են եղեալ, ապա զմեր լուսաւոր եւ զարդար աւրէնս ունին, տեղեկացեալ եմք, թէ կանայք նոցա, ուստերք եւ դստերք, եւ զզարդս ոսկւոյ եւ արծաթոյ եւ մարգարտոյ տարեալ ուրուք նոցա, թէ կարի փոքր ինչ յոսկերաց այնր մեռելոց տայր նոցա` զայն մեծարգոյ եւ պատուական համարին։ 8 Եւ զի՞նչ եւս այլ աւելի ասեմ. եւ զհարց եւ զմարց զարդս, զոր յանուն նոցա արարեալ է մեծաւ աշխատութեամբ, ճիտակս եւ կամ զտակս ինչ մարգարտոյ կարի մեծագնոյ` կանայք քրիստոնէիցդ չհամարին ինչ հանել յանձանց եւ տալ եւ դնել փխրանս ինչ յոսկերաց այնպիսեացն։ 9 Այլ դուք ուշիմ լերուք, եւ յայնմ վայրի եղիցի սպանումն նոցա, ուր յայնպիսեաց կարծեաց եւ պատուոյ` սպանեալքն եւ որք սպասեն ոսկերացն` վրիպեալ լիցին»։
10 Եւ զայս ամենայն բանս լուեալ ի թագաւորէն ամբարապետին Վեհդենշապհոյ յԱպար աշխարհին, եւ մտեալ ի դղեկ շահաստանի Նիւշապհոյ` խաւսէր բանս սուտս, եւ տայր աւետիս նենգու թեամբ, թէ «Արքայից արքայ հրաման ետ ինձ` զհայ երիցունսդ որ աստ ի կապանս են` արձակել յաշխարհն իւրեանց, եւ վասն այլ ազատանւոյն որ ի Հայոց են` պայման արար, թէ ես յորժամ գամ` արձակեմ ի կապանաց»։ 11 Եւ լուեալ զայս բազմութեանն որ էին ի շահաստանին` կարծէին գոլ արդար զխաւսեցեալսն ի Վեհդենշապհոյ։ 12 Բայց սուրբ քահանայքն իբրեւ լուան` իսկոյն գիտացին ազդեցութեամբ սուրբ Հոգւոյն զհասեալ բարի ժամ յուսոյ նահատակութեան իւրեանց. սկսան խաւսել ընդ նախարարսն Հայոց, ընդ որս կապեալն էին, եւ ա սեն. «Թէպէտ եւ կամէր արդեաւք Վեհդենշապուհ թաքուցանել զճշմարտութեան բանն` ոչ կարաց. քանզի երկոքեան մեր այդ իրք այդպէս կատարելոց են, որպէս եւ լուանն իսկ ի նմանէ ամենեքեան. զի եւ դուք իբրեւ ողորմութեամբն Քրիստոսի արձակելոց էք ի կապանացդ, եւ մեք զաւրութեամբ սուրբ Հոգւոյն կատարեալ զտաղտուկ զաւուրս կենցաղոյս պանդխտանոցիս` գնալոց եմք ի բնիկ աշխարհն մեր եւ յընտանիս, ուր դասք առաքելոցն են եւ աւթեւանք սրբոցն, ի բանակ տանուտեառնն եւ արարչին ամենեցուն Քրիստոսի , որ ա սացն. Ուր եսն եմ` անդ եւ պաշտաւնեայն իմ եղիցի ։
ԾԱ.
ԾԱ. Եւ սոցա դեռ եւս խաւսելով զայս այսպէս` մի ոմն ի դահճացն, որ սիրելապէս ընդունելութիւնս ունէր ընդ կապեալ նախարարս Հայոց, լուեալ ճշգրտապէս յերանելի Խուժկէն` եկեալ յայտնէր նոցա զստոյգ խորհուրդն, եւ տայր գիտել զարդարն, թէ ո՛րպէս տուեալ է հրաման թագաւորին յաղագս սպանման քահանայիցն։ 2 Զոր ստուգեալ նախարարացն` լային դառնապէս. իբրեւ ոչ եթէ ոչ կամելով զնահատակութիւն սրբոցն, որում եւ ինքեանք իսկ փափաքէին լինել արժանի, այլ վասն մնալոյ ի նոցանէ որբք եւ անմխիթարք։
3 Իսկ սրբոցն եւ յառնէն իսկ ճշգրտեալ զիւրեանց հաստատապէս աւետիսն` զաւրացեալք զուարճանային ցնծութեամբ, եւ տուեալ փառս Աստուծոյ` իսկոյն երեկոյին պաշտամանն պատրաստէին. քանզի եւ անագանագոյն իսկ էր այնուհետեւ ըստ այլ աւուրց պաշտամանն ժամ։ 4 Որ քանզի եւ եկք ամբարակապետին ի շահաստանն ոչ ինչ էին վաղ, վասն որոյ կալ զգիշերն անդէն հարկաւորեցաւ ի շահաստանին։ 5 Եւ սրբոցն կատարեալ զկանոն երեկոյին պաշտամանն` վայելէին սուղ ինչ եւ դոյզն ռոճկովն որպէս բազմախորտիկս անուշահոտութեամբ. եւ անուշակ ընթրեացն ուրախութեանն յերկարեալ զուրախութիւն ճաշակմանն մխիթարութեան շնորհիւ, զաւրութեամբ Աստուծոյ սուրբ Հոգւոյն, եւ յարուցեալ յընթրեացն, փառաւորելով եւ աւրհնելով զԱստուած` կատարէին զաղաւթսն։ 6 Հրաման տային սուրբ քահանայապետքն Աստուծոյ կապելոցն նախարարաց` աղաւթից եւ տքնութեան պարապելոյ ըստ կարգի իւրաքանչիւր ուրուք զգիշերն զայն, ասելով ցամենեսեան այս պէս. «Զի եթէ զոք ի ձէնջ այսաւր յուղարկէիք ի Հայս , ո՞չ ապաքէն առ իւրաքանչիւր սիրելիս թուղթս ողջունացոյցս եւ պատգամս ուրախալիցս յղէին խնդութեամբ. նաեւ յաղագս ճանապարհորդելոյ ի ձէնջ ուրուք խնդրէիք յԱստուծոյ` ողջամբ հասանել առ իւրաքանչիւր ընտանիս եւ զեղեալ ձեզ նմա զբանն կատարել։ 7 Եւ արդ` աւասիկ յուղարկիմք մեք ի ձէնջ առ Աստուած. խնդրեցէ՛ք ամենեքեան ի Փրկչէն Քրիստոսէ եւ ի սուրբ նորա Հոգւոյն` լինել աներկիւղ քաջալերութեամբ ամենեցուն մեզ արժանի երկնաթռիչ ցանկալի ուղւոյն, տանել ձեզ ողջոյն եւ զյանձնարարութիւն առ բազումողորմն Քրիստոս եւ առ սուրբ գունդն առաքելոց եւ մարգարէից եւ ամենայն սրբոց։ 8 Որոց միշտ բարեխաւսութեամբ թախանձեսցի գորովալից գութ բազումողորմ արարչին Քրիստոսի` լինել ձեզ մխիթարիչ եւ փրկիչ. եւ արձակեսցէ զձեզ յերեւելի կապանացդ յորում էքդ, եւ ամաչեցուցանէ զնախանձորդս ձեր եւ զթշնամիս։ 9 Տացէ՛ ձեզ տեսանել զաշխարհն Հայոց եւ զընտանիս ձեր, եւ անդ ամփոփեալ զոսկերս իւրաքանչիւր ուրուք զձեր` առ ոսկերս հարց ձերոց ժողովեսցէ, եւ յաներեւոյթ կապանաց սատանայի արձակեալ զոգիս ձեր` պահեսցէ անվնաս յաւր տեառն Յիսուսի Քրիստոսի»։
10 Եւ լուեալ զայնպիսի հրաման ի սուրբ քահանայիցն Քրիստոսի ամենայն նախարարացն` ետուն պատասխանի եւ ա սեն. «Ո՞ւմ արդեաւք յաղթիցէ քուն յարքայութեանն , ուր ոչ գոյ տքնութիւն եւ ոչ ծանրութիւն տաղտկութեան. եւ կամ ո՞ արդեաւք ախտացեալ տրտմեսցի յանանց բարութեանն, ուստի մերժեալ են ցաւք եւ տրտմութիւնք եւ հեծութիւնք։ 11 Եւ մեզ աւրս այս կարապետ եւ առիթ է աւուրն այնմիկ , ուր վարդապետութիւնք սուրբ քահանայիցն Աստուծոյ քարոզեալ լսելի լինէր ի միջի մերում։ 12 Եւ տրտմութիւն ընդէ՞ր իսկ բնաւ ծնանիցի ի սիրտս ուրուք, որք արժանի եղաք ցանկ զծնողս մեր եւ զհոգեւոր վարդապետս ի կենդանութեան մերում ի մարմնի իբրեւ զհրեշտակս տեսանել, եւ ի վախճանի իբրեւ զզուարթունս։ 13 Բայց որ արտասուեմքս փղձկալով` որպէս Փրկչին ամենեցուն Քրիստոսի զԵրուսաղէմ տեսեալ կամ զՂազար, զոր յարոյցն ի մեռելոց, թէ ընդէ՞ր իսկ անմահ եւ անախտ ստեղծուածս յԱրարչէն, գերեալ ի խաբէութենէ թշնամւոյն, դարձեալ ի հող` անկաւ ընդ ախտիւ եւ մահուամբ»։
14 Եւ այսպիսի բանս աւետալիցս լուեալ ի նախարարացն սուրբ քահանայիցն Աստուծոյ` մեծաւ ուրախութեամբ սկսան ամենեքեան տարածել զձեռս ի յերկինս, գոհանալ զԱստուծոյ եւ ա սել. «Գոհանամք զքէն, Աստուած, որ ի շնորհէ քարոզութեան սուրբ առաքելոցն բազումս ծնար առաքեալս, եւ ի շնորհէ ճգնազգեցիկ մարտիրոսացն անթիւս ծնար նահատակս. որպէս առաքեալն եւ խոստովանողն տէրն Գրիգորիոս, արարողն ուղիղ գործոց եւ ուսուցիչն յստակ եւ անհեղգ վարդապետութեան , նախանձեցուցեալ զամենեսեան ի բարի նախանձս` ծնաւ վարդապետս եւ անթիւ նահատակս, յոլով միանձունս, անչափ դասս կուսանաց, զամենայն անձն բնաւ տաճար բնակութեան սուրբ Երրորդութեանդ յաւրինեաց։ 15 Գոհանամք զքէն, Փրկիչ, որ ի հոտէն սրբոյն Գրիգորիոսի զոչխարսն առաւել քան զհովիւս բանաւորս արարեր, եւ զաշակերտս ի ժողովրդենէն առաւել քան զվարդապետս յաւրինեցէր գիտունս։ 16 Ահա եւ մեք այժմ զաւրացեալք քաջալերեցաք ի բանից շնորհալից հոգեւոր ծննդոցս մեր, հարք յորդւոց, վարդապետք յաշակերտաց, քահանայք ի ժողովրդոց։ 17 Եւ արդ` յուղարկիմք ի սոցանէ ուրախութեամբ, որոց արկեալ զմեզ յուղի` առ քեզ առաքեն, եւ ինքեանք մնալով ի մարմնի` ընդ քեզ են եւ առ քեզ, եւ քեւ զաւրանան։ 18 Պահեա՛ զսոսա ամենազաւր աջովդ քո, պարսպեա՛ զնոսա ամրութեամբ սուրբ Հոգւոյդ քո, մխիթարեա՛ զսոսա ուրախութեամբ բանի քո. զխաղաղութիւն քո տո՛ւր սոցա եւ աճեցո՛ ի սոսա զշնորհսն»։
19 Եւ այսպէս աւրհնեալք զերանելի կապեալսն եւ հզաւր ամենակալին յանձնեալ` ա սեն. «Նա պահեսցէ զձեզ ողջս, եւ Հոգւովն իւրով սրբով մխիթարեսցէ զձեզ հանապազ։ 20 Եւ դուք մի՛ տրտմիք, այլ ուրախութեամբ ուրախ լերուք յայն որ ա սացն, թէ Ոչ թողից զձեզ որբս. գամ, ասէ առ ձեզ . որ եկեալ իսկ է եւ է ի միջի ձերում. որ արձակէ զձեզ ի կապանացդ յորում էքդ , եւ պահեսցէ զձեզ յուսով աւգնականութեան իւրոյ եւ տայ ասել ձեզ համարձակաձայն պարծա նաւք, թէ Վասն քո մեռանիմք զաւրհանապազ. համարեցաք որպէս զոչխար ի սպանդ ։ 21 Եւ ամենատէրն խորտակէ զսատանայ ի ներքոյ ոտից ձերոց, երեւելիս եւ պայծառս ցուցցէ զձեզ ի մէջ ազգիս ամբարշտի, եւ դարձուսցէ զձեզ ի յերկիր ձեր։ 22 Պահեսցէ զտունս ձեր, սնուսցէ զտղայս ձեր, ժառանգեցուսցէ զաւակի ձերում զվիճակ հարց իւրեանց. նմա փառք եւ այժմ եւ յամենայն յաւիտեանս. ամէն»։
* եւ սրբոյն Սահակայ, որոց եւ նոցա աւրհնեալ զերանելի նախարարսն եւ զայլ ժողովեալսն ընդ նոսա` յանձնեցին զամենեսեան սրբոյ Երրորդութեանն, եւ կատարեցին զաղաւթս։ 24 Եւ եղեւ ամենայն անձն երանելի կապելոցն նախարարացն որպէս զանձինս այնոցիկ, որք ժողովեալ էին ի վերնատունն եւ բնակէին ընդ սուրբ առաքեալսն, լցեալք սուրբ Հոգւոյն շնորհիւ, քաջալերեալք եւ ապաւինեալք ի յոյսն երկնաւոր։
ԾԲ.
ԾԲ. Եւ մինչդեռ ուրախացեալ ցնծայր ամենայն խոհարան լսողացն, որպէս բազմախորտիկս անուշահոտ ճաշակաւք, հոգեշնորհ վարդապետութեամբ առաքելանման վարդապետացն` գային հասանէին յանկարծակի բազմութիւնք դահճացն յամբարապետէն, ջահիւք բազմաւք սաստկապէս լուցելովք. քանզի ըստ անանց եւ անփոփոխ ձայնարձակութեան յաստուածային հրամանատուութենէն թռչնոյ` ժամ էր այնուհետեւ հաւուն խաւսելոյ. ունելով ընդ ինքեանս բազմութիւն դարբնաց գործւովք արուեստաւորութեան իւրեանց, սալիւք եւ ուռամբք, կռանաւք եւ խարտոցովք, խարտել եւ կտրել եւ ի բաց հանել զերկաթսն ի ձեռաց եւ յոտից եւ ի պարանոցէ սրբոցն. եւ զոր ոչն կարասցեն կտրել խարտոցաւքն` ուռամբք ջարդեալ զբեւեռս երկաթոյն, դնելով ի վերայ սալիցն, բեկեալ հանցեն ի բաց։ 2 Քանզի ստուարք էին եւ ծանունք քան զբնութիւն ամենայն երկաթոյ, որովք զայլ մահապարտսն կապէին, զոր ի նոցա իսկ անուն տուեալ էր առնել մոգուցն, որպէս յանուն արանց վատախրատից եւ աշխարհակորուսաց եւ աստուածասպանաց, եւ մանաւանդ զշղթայս սրբոյ կաթողիկոսին Յովսէփայ. զոր եւս առաւել քան զսաստկութիւն այլոց շղթայիցն ստուարագոյնս ասէին զնորայն եւ անհեդեդս։
* , եւ զբազմութիւն դարբնացն գիտացեալ` տրտմեալք խռովէին առ հասարակ. վասն զի ցանկանային երկնահրաւիրակ կոչմանն նո՛յն զարդու, զոր յաղագս անուանն Աստուծոյ արժանի եղեն կրելոյ զայնչափ ժամանակս կամաւ եւ ցնծութեամբ ի մարմնի իւրեանց, թէ եւ հասեալք նովիմբ ի տեղի նահատակութեանն, ուր եղեալք արժանիք յաւիտենից փառացն, անդ ապա դնելով յետս միանգամայն զշղթայսն եւ զկապանս երկրային ծանրութեանց այսր աշխարհիս կամէին ախորժելով։ 4 Քանզի զոր աւրինակ մոլեկան փառացն ցանկացողք, արք եւ կանայք, որք անյագութեամբն համակեալք ոսկւովք եւ պատուական ակամբք եւ մարգարտովք, կապեն ախորժելով զիւրոյին անձանց զձեռս եւ զոտս եւ զպարանոց. զորս թէ ոք ի թշնամեաց եւ կամ ի բռնաւոր իշխանաց կապէր առ վտանգի եւ նովիմբ տայր կալ եւ չհանել ի բաց` առատանային փղձկալով, եւ չունէին ժոյժ եւ առ վայր մի. եւ արդ ինքեանք զինքեանս կապեն, եւ չհամարին ծանր եւ ոչ զգան, այլ եւ զոր յայլսն տեսանեն յայնպիսի նիւթոյ` նախանձին , թէ ընդէ՞ր ոչ եւ այն եւս ի մերում զարդուս չէ. բայց իբրեւ այլոց կայ , ես ի՞ւ երեւիմ քան զոք աւելի. եւ թէ կուտէր ոք զամենայն նիւթս աշխարհիս պատուականութեան ի վերայ այնպիսւոյն, մինչեւ հեղձամղձուկ եղեալ խեղդէր` շատս չասէր։ 5 Բայց եւ ոչ այնպիսիքն երեւէին պաճուճեալք անցաւոր զարդուքն, այնպէս գեղեցիկք եւ շքեղք եւ ամենայն տեսողաց պատուականք, որպէս երեւէին հայրանման որդիք նահատակին Գրիգորի ցանկալի շղթայիւքն` երջանիկք եւ հրեշտականմանք, զոր ունէին պարծանաւք եւ խնդութեամբ ի սուրբ ձեռս իւրեանց եւ ի պարանոցի։ 6 Յորս մատուցեալ դարբինքն եւ ի բազում ժամս ջանացեալ խարտոցաւք եւ այլ ազգի ազգի հնարիւք` եւ ոչ կարացին կտրել զստուարութիւն բեւեռացն. յետոյ ապա եդեալ ի վերայ սալիցն եւ ուռամբք ջարդեալ` հազիւ զերծուցեալ հանէին զերկաթսն ի մարմնոյ սրբոցն, չարաչար կոտորելով եւ վիրաւորելով զմարմինս նոցա. որք զահագին ցաւս վշտացն առ ոչինչ համարեալ. այլ եւ ձգտեալ յերկարէր գործն մինչեւ յերրորդ ժամ աւուրն, հանդերձ ընդ նոսա կապելովք նախարարաւքն Հայոց աղաւթիւք եւ փառաւորելով զցաւացածոյցն զՔրիստոս աւրհնէին։
ԾԳ.
ԾԳ. Յայնժամ հրաման տայր Վեհդենշապուհ եւ որք ընդ նմա աւգնականքն էին` կոչել ի ծածուկ ի գիշերի զականաւոր արս շահաստանին, նոյնպէս եւ զերեւելիս ոմանս ի մոգուցն. եւ պատուիրէին նոցա հրամանաւ արքու նի. «Դի՛ք, ասէ, զկեանս ի մտի զիւրաքանչիւր անձին ի տան, եւ յիշեցէ՛ք զերկիւղ թագաւորաց, որք նման աստուածոց իշխեն սպանանել եւ կեցուցանել, պատուել եւ անարգել. եւ մի՛ զոք յաւրէս յայսմանէ մինչեւ ցբովանդակել ամենայն կարաւանին արքունի եւ ի Վրկան հասանել, զհայ այր, ուստի եւ իցէ, կամ ի մանկտւոյ կապելոց նախարարացն Հայոց, որ ի շահաստանիս են, եւ կամ ի մանկանց կապելոցս երիցանցս, զորս մեք այսաւր ի բաց տանիմք , եւ կամ բնաւ հայ զոք, որ յանկարծ թէ եւ այլուստ ուստեք եկեալ իցէ այսր բնակել ` թողուլ արտաքս քան զդուռն շահաստանիս. եւ գտանիցիք առանց ամենայն թողութեան ազգաւ հարեալք եւ դառն մահու մեռանիցիք ի թագաւորէն, եւ մեր անձինք անպարտ լիցին յայնպիսի չարեաց, որ ի վերայ ձեր հասանիցեն. այլ զգուշացարո՛ւք երկիւղիւ եւ հոգալով հասուցանել բարի շնորհակալութիւն ի վերայ անձանց եւ մեր եւ ձեր հասարակաց»։ 2 Քանզի ըստ հրամանի թագաւորին երկնչէին, թէ մի՛ գուցէ ոք ի մանկանց նախարարացն կապելոց, գաղտ այլակերպեալ, հետազաւտիցէ զայն ճանապարհ գնացից նոցա։ 3 Զոր Փրկիչն Քրիստոս ընդ նոսին իսկ առաքեալ էր զցուցակ եւ զյայտնիչ աշխարհի` գանձուն մեծի, եւ նոքա, նման Հրէիցն, Պիղատոսի զաւրուն հրամայէին պահել զգերեզմանն, զոր Բանն Աստուած հրեշտակաւք բացեալ յայտնէր զինքն հաւատացելոց յանուն նորա. որ եւ ասացն եւ կատարեալ երեւեցուցանէ անսուտ զասացեալս իւր հանա պազ, թէ Որ հաւատայ յիս` զգործն զոր ես գործեմ` եւ նա գործեսցէ, եւ առաւել եւս գործեսցէ ։
* զսուրբսն փութային։ 5 Եւ տեսեալ զայն նախարարացն Հայոց, որք անդէն ի դղեկի շահաստանին մնալոց էին ի կապանս` քաջալերեալք եւ ապաւինեալք ի յոյսն երկնաւոր, աներկիւղ համարձակութեամբ առաջի ամենայն բազմութեանն հրապարակին Պարսկաց, աւտարացն եւ որք անդ էին ի շահաստանին, անկեալք յոտս սուրբ քահանայիցն Աստուծոյ` խնդալից եւ ուրախասիրտք համբուրէին յերկար ողջունիւ զոտս նոցա, աղաչելով եւ ասե լով, թէ «յիշեսջի՛ք զմեզ անմոռաց յուրախութեանն ձերում եւ յարքայութեանն»։ 6 Նոյնպէս եւ սուրբ քահանայքն Աստուծոյ բերկրեալք սրտիւք եւ զուարթալից երեսաւք ընկալեալ զամենեսեան ի գիրկս իւրեանց` ա սէին. «Աստուած զաւրութեանց աւրհնեսցէ զձեզ, եւ տացէ ձեզ տեւողութիւն համբերութեան ի փառս անուանն իւրոյ, եւ զաւրացուսցէ զձեզ առաջի ազգացս հեթանոսականաց. եւ արձակեալ զմարմինս ձեր յերեւելի կապանացդ յորում էքդ` առաջնորդես ցէ ձեզ յաշխարհն ծննդեան ձերոյ, եւ ի գիրս հարցն ձերոց հանգուսցէ զոսկերս ձեր, եւ յաներեւոյթ կապանացն սատանայի արձակեալ զոգիս ձեր` ածցէ զձեզ ի գաւառն, ուր զմեզ յուղարկեցէք, եւ բնակեցուսցէ զմեզ ձեաւք հանդերձ յաւիտենից յարկսն, ուր Քրիստոս է ընդ աջմէ Աստուծոյ Հաւր»։
* ուրախալից հրաժեշտ ի միմեանց սուրբ քահանայիցն եւ նախարարացն Հայոց` այպանէին ընդ միտս իւրեանց ծաղրելով. հաշուէին զնոսա լինել անգէտս հրամանի թագաւորին, եւ ասէին գաղտ ցմի մեանս. «Զի թէ գիտէին երիցանիս զմահն, զոր պատրաստեալ է նոցա` ունէին արդեաւք բազում սատարս լալոյ զինքեանս, այլ այդպէս ծիծաղել եւ ուրախանալ ոչ լինէին կարող»։ 8 Եւ զայն ոչ գիտէին ամբարիշտքն, եթէ նոցա այն էր ցնծութիւն եւ նոյն լուր ուրախութեան, եւ ընդ այն զուարճանային անյագ խնդութեամբ, հրաժարեալքն եւ մնացեալքն։ 9 Եւ ողջունեալք զմիմեանս սուրբ քահանայիցն եւ նախարարացն Հայոց` յուղարկեալք գնային, կոչեցեալք ի պսակումն։ 10 Եւ երթեալք սուրբ քահանայքն Աստուծոյ` կազմէին ճեպով եւ այլ մանկունք ի սպասաւորացն երանելեացն, որք եկեալ էին ընդ նոսա ինքնակամ յաւժարութեամբ յաշխարհէն Հայոց, արբանեկել նոցա եւ սպասաւորել ի կապանսն, որք եւ վիճակի բարւոյ մասինն լինել արժանիք տենչային։ 11 Եւ մանաւանդ առաւել Խորէն երէց, որ էր ի գաւառէն Այրարատու , ի գեղջէն որում անուն էր Որկովի, եւ երանելին Աբրահամ երէց, որ էր ի գաւառէն Տայոց, ի գեղջէն որում անուն էր Զենակս։ 12 Զոր տարեալ Վեհդենշապհոյ եւ որք ընդ նմայն էին, եւ հար ցեալ թէ «դուք յո՞ կազմիք». եւ լուեալ ի նոցա նէ, թէ «ուր զհոգեւոր տեարսդ մեր եւ զվարդապետս տանիք` ընդ դոսա պատրաստ եմք երթալ, ի կեանս կամ ի մահ»։ 13 Եւ սրտմտեալ Վեհդենշապհոյ` հրաման տայր բռնաբար ունել զնոսա եւ պահել անդէն ի շահաստանին. պատուէր տայր ըստ առաջին հրամանին զգուշանալ նոցա բազում պահպանութեամբ մինչեւ ցժամանակ մտանելոյ ամենայն զաւրացն արքունի յոս տանն. «եւ ապա, ասեն, իշխեսցէ ծառայ ոք կապելոց նախարարացն Հայոց ելանել ի շահաստանէն ի պէտս արբանեկութեանն, ո՛ւր եւ առաքեսցեն տեարքն իւրեանց»։ 14 Զոր իբրեւ տեսեալ երանելեաց քահանայիցն Խորենայ եւ Աբրահամու զբռնաբար դահճացն արգելուլն զնոսա անդէն ի շահաստանին` մեծապէս խռովեալք տրտմէին, հաշուելով անարժան զանձինս այնպիսի երկնաւոր պսակի, զոր եւ առնլոց են սուրբ վարդապետք նոցա, որդիք նահատակին Գրիգորի։
ԾԴ.
ԾԴ. Չուէր այնուհետեւ ամբարապետն Վեհդենշապուհ հանդերձ քահանայիւքն ի Նիւշապհոյ, ի վեցերորդ ժամու աւուրն, ընդ ճանապարհն որ ելանէ ի Վրկանն։ 2 Եւ լուեալ զայս առն միոյ վաճառականի, որ էր ազգաւ Խուժիկ, որոյ ըստ աւրինի վաճառականութեան շատ անգամ ճանապարհորդեալ էր ի Հայս, որ եւ զլեզու հայերէն խաւսից քաջ տեղեկաբար գիտէր. եւ էր ինքն այր ի մանկութենէ իւրմէ կեցեալ առաքինի վարուք, եղեալ որդի քրիստոսասէր եւ հաւատացեալ ծնողաց, որ եւ զերանելի քահանայսն Աստուծոյ եւ զնախարարսն Հայոց որ ի կապանսն էին` յոյժ ընտանութեամբ գիտէր. առ որս եւ բազում ծախս յընչից եւ սպասաւորութիւն արարեալ էր, մինչ ի Վրկանին էին, ուշադրելով զամենայն աւր եւ ակն ունելով մասին նշխարաց սրբոցն ի կատարումն նոցա լինել արժանի։ 3 Սորա լուեալ զհրաման թագաւորին` ճեպով եւ անյապաղ, ոչինչ զգացուցեալ ումեք, թողոյր եւ զգրաստ իւր եւ զկարասի ի մանկունս իւր եւ յընկերս, եւ իւր առեալ ի գրաստուց իւրոց գրաստս տոկունս եւ ուժեղս, եւ նմանեալ առն կարաւանի` գնայր ընդ ճանապարհ որ երթայր յԱպար աշխարհն, եւ ուղեկցեալ ճանապարհորդէր ընդ ամբարակապետին ընդ Վեհդենշապհոյ, ցուցանելով նմա, զճանապարհայնն եւ յաւթեւանս ուր հանգչէին` բազում արթնութեամբ շուտութիւնս. եւ հաճոյ եղեալ Վեհդենշապհոյ ամենայն գործ հպատակութեան Խուժկին` սիրէր զնա յոյժ եւ խնամարկելով ողջունէր. վասն զի Աստուած էր, որ յաջողէր զիրն։
* առ ի սթափելոյ ամբարապետն զԽուժիկն յաղագս գեղջն նորա եւ ծնողացն, թէ ո՛րպիսիք էին եւ ուստի՛։ 5 Եւ Խուժիկն պատճառադրելով խաւսէր ընդ նմա այլաբանութիւնս, սուտ պատճառս եւ դիպողս ըստ առաջարկելոյ իրացն գործոցն։ 6 «Որդի եղեալ եմ ես, ասէ, ծնողաց աւրինաւորաց, որք ի նախնեաց իւրեանց կրակի եւ արեգական հաւատարմապէս եղեալ են ծառայք, որոց զիս ի նոսա յանձնեալ է ի մանկութենէ իմմէ, եւ նոցա պահպանութեամբն կացեալ եմ ի միջի մինչեւ ցայսաւր եւ կամ, ճանաչելով յայտնապէս յանձին իմում զաստուածոցն աւգնականութիւն»։ 7 Յիշելով երանելւոյ Խուժկին զպատճառադրութիւնսն վարդապետին հեթանոսաց Պաւղոսի, որ երբեմն հաւատովն փարիսեցի լինէր, եւ դարձեալ այլուր հռոմայեցի. որ ոչ էր յայսցանէ ի ժամուն եւ ոչ մի, այլ հաւատովք` Աւետարանին քարոզ էր եւ վարդապետ, եւ քաղաքաւ` ի Կիւլիկեցւոց գաւառէն էր, տարսոնացի, մանաւանդ թէ սուրբ եւ հոգեղէն վերին զաւրացն էր դասակից. բայց զմիտս լսողացն առ վայր մի սայթաքեցուցանէր այսր անդր, զի զճշմարտութիւն աճեցուցեալ հաստատեսցէ։ 8 Այսպէս եւ երանելի Խուժիկն պատրողական բանիւք զմիտսն Վեհդենշապհոյ խնդացուցանէր ի ժամուն, որպէս զի զիւր ընթացիցն տենչանս տարեալ ի գլուխ ` կատարեսցէ ըստ կամի։
* համարէր զպատահումն նմա Խուժկին, տեսանելով զայրն յամենայնի աջողակ , եւ առաւել վարկանէր հաւատարիմ եւ ըմբոն գործոց իրացն` յոր երթայր. վասն ո րոյ եւ չտայր թոյլ առն եւ ոչ ժամ մի հեռանալ յիւրմէ, այլ ի տուէ եւ ի գիշերի մաւտ ունէր առ իւր բազում յարգանաւք եւ սիրով. եւ հաւատայր նմա զխորհուրդ թագաւորին եւ զպէտս գործոյն` յոր երթայր. վասն զի ըստ յառաջագոյն ասացելոցն, Աստուած էր որ տնտեսէր զիրսն ըստ իւրոց կամացն, ի քակտումն եւ յամաւթ դասու անաւրինացն, եւ յաւգուտ եւ ի փառս եկեղեցւոյ իւրոյ սրբոյ։ 10 Եւ կատարէր բանն սուրբ Հոգւոյն որ ա սէր, թէ Խորհեցան, եւ ոչ ինեւ, եւ դաշինս կռեցին, եւ ոչ իմով բանիւ . եւ սաղմոսերգն ա սէ. Խորհեցան խորհուրդ` զոր ոչ կարացին հաստատել ։
* աւգտակար իրաց եւ կարծեաց հեռացուցեալ զմիտս ամբարակապետին` առաւել հաւատարմագոյն ցուցանէր նմա զինքն, գիտելով յազդեցութենէ սուրբ Հոգւոյն, եթէ ոչ տայ թոյլ Աստուած արձակել զնա նմա։ 12 Իսկ Վեհդենշապուհ եւ բնաւ իսկ ոչ առնոյր յանձն` լսել բանից խուժկին, այլ ասէր ցնա գաղտ, ե թէ «Դու որ աւրինաւք սնեալ ես եւ կեաս ի փառս կրակաց, ո՞չ կաս առ իս յաւժարութեամբ եւ տեսանես զկորուստ անաւրէն կրակասպան մահապարտացն, եւ ուրախանաս»։ 13 Եւ երանելւոյ Խուժկին լուեալ զայնպիսի բանս յամբարապետէն` մեծաւ երկրպագութեամբ շնորհ ունէր սիրոյն Վեհդենշապհոյ. այլ ի սրտի իւրում փառս տալով աւրհնէր զամենազաւրն եւ զյարդարիչն ամենայնի զԱստուած, որ տայրն խաւսել ամբարակապետին եւ աղաչել զգուշակ նշխարացն սրբոցն` երթալ ընդ նոսա ի տեղի նահատակացն Աստուծոյ. այն որ լինելոց էր ցրիչ եւ խայտառակիչ թագաւորին հրամանի, եւ ցուցակ եւ բաշխիչ մեծի եւ երկնաւոր գանձու սրբոցն։
* ի ժամ կատարմանն մատուցանէր Աստուծոյ. որպէս զի պատմել ճշմարտապէս կարասցէ ի կարգի առ ի յիշումն ամենայն հաւատացելոց լսողաց յազգս յաւիտենից։ 15 Եւ ընկալեալ ի յախորժալուր ի տուչէն զգիւտ մաղթանաւք խնդրոյն իւրոյ` պատմել անդադար ցնծալից սրտիւ ամենայն ուղղափառ ժողովրդոց յամենայն տեղիս, ի զարմացումն եւ ի փառս անուանն Քրիստոսի։
ԾԵ.
ԾԵ. Իսկ Վեհդենշապհոյ ի սկզբանն ոչ համարէր արժանի պատմել Խուժկին զսուրբ քահանայիցն, զոր ինչ գործելոց էր ընդ նոսա, այլ ա սէր, թէ «ի Վրկան տանիմք եւ անտի արձակեմք»։ 2 Եւ երթային այն աւր ի գեաւղ մի, որում անուն էր Ռեւան, հեռի ի Նիւշապհոյ որպէս հրասախաւք վեցիւք եւ թէ աւելի եւս, ըստ չափոյ համարուց Պարսկացն, եւ դադարէին անդ մինչեւ ցառաւաւտուն պահն ։ 3 Եւ յառաւաւտեան պահուն յարուցեալ փութով գաղտ, ոչինչ զգացուցեալ ումեք ի գեղջէն, այլ եւ ոչ ամենեցունց զորս ընդ ինքեանս, բայց միայն երանելի Խուժկաւն եւ անաւրէն դահճաւքն, որովք սպանանելոց էին զսուրբսն ըստ հրամանի թագաւորին` գնային ի գեղջէն լռելեայն։ 4 Եւ առեալ զսուրբսն դահճացն` գնացին զբովանդակ մնացեալ մասն ի գիշերոյն ընդ անկոխ անապատն, հեռի ի գեղջէն որպէս պարսիկ հրասախաւ միով եւ թէ աւելագոյն. եւ ընդ ծագել առաւաւտուն հասանէին ի տեղի մի քարուտ, յառապարաձոր աւազուտ, ի տեղի` յոր ոչ հասանէր արաւտական եւ ոչ բնաւ անցանէր ընդ նա ուղեւոր, վասն ոչ գտանելոյ երբէք ի նմա ճանապարհ։
5 Եւ արկեալ աթոռս երեցունց իշխանացն` նստէին ամբարապետն Վեհդենշապուհ եւ Ջնիկան մայպետն արքունի եւ Մովան անդերձապետն։ 6 Իսկ երանելւոյ Խուժկին համբարձեալ առ Արարիչն ամենայնի զուշն։
7 Եւ կացուցեալ զսուրբ նահատակսն յատենի` ասէ ցնոսա Վեհդենշա պուհ. «Բազում եւ անհամար չարիս գործեալ է ձեր, եւ բազում Արեացն կոտորածի պարտաւոր էք. զի թէ լոկ միայն երկուց եւ կամ երից անձանց մահու պատճառ էիք` սակայն մեծ էր, եւ չէիք արժանի կելոյ, թող թէ այնպիսւոյ աշխարհի մեծի, որպէս Հայքն են, եւ այնչափ բազում արեանց որ անդ հեղան. եւ ամենայնի այնմ դուք եք պարտաւորք, եւ ձեր առնելով եւ խրատու գործեցաւ ամենայն գործն այն։ 8 Եւ ի վերայ այդչափ ձերոյ յանցանաց եւ մահապարտութեան` արքայից արքայ առ ձեզ կարի բարերարութիւն արար, զի մեզ հրաման ետ եւ ա սէ. «Թէ հաւանին արեգական եւ կրակի երկիր պագանել, եւ զմեր աւրէնս յանձն առնուն պաշտել` նոցա զմահապարտութիւնն թողում, զազատորեարսն զոր կապեալ է ` արձակեմ ի Հայս, եւ զիւրաքանչիւր ուրուք զտանուտէրութիւն տամ եւ զգահ եւ զպատիւ»։ 9 Արդ` դուք յիշեցէ՛ք ե՛ւ զձեր անձինսդ զմտաւ ածել եւ զայնչափ կապելոց զոգիս որք ի բանտին էին, եւ [զի] զհրամանն արքայից արքայի կամաւ եւ ախորժելով յանձն առէք. եւ որպէս եղէք պատճառք բազում արեանց` լերո՛ւք այժմ պատճառք բազմաց կենդանութեան։ 10 Ապա թէ ոչ առնուք յանձն, եւ տակաւին ի նմին ապշութեան յամառեալ կեայք` դուք մեռանիք, եւ զնոսա հրամայէ սպանանել. եւ ամենայն արիւնքն որ յառաջն հեղան եւ որ այժմ հեղլոց են` ի ձեր յոգւոց խնդրին յաստուածոց»։ 11 Եւ զայս ամենայն բանս խաւսեցաւ Վեհդենշապուհ հանդերձ ընկերաւքն իւրովք ընդ սուրբսն։
12 Հրաման տային երանելւոյն Սահակայ եպիսկոպոսին` թարգմանել սրբոյն Յովսեփայ եւ սրբոյն Ղեւոնդի եւ այլոց ընկերակցացն. քանզի սուրբ եպիսկոպոսն միայն գիտէր պարսկերէն, եւ այլ ոք ի սրբոցն ոչ գիտէր։ 13 Որոյ անդրէն պատասխանի արա րեալ սրբոյ եպիսկոպոսին Սահակայ` ասէ ցԴենշա պուհ եւ ցայլսն որ նստէին ընդ նմա. «Մի՛ տայք ինչ, ասէ, ասել ցդոսա բանս, որ ոչ են արժանի սոցա լսողութեան. վասն զի խաւսք, որ ինձ ատելի թուին եւ արժանի ծաղու, զի՞ եւս ասեմ ցնոսա, զոր գիտեմ թէ իբրեւ լսեն` եւ զձեզ եւ զյղելիսն ի միասին անգոսնեն ։ 14 Արարէ՛ք զինչ եւ կամիք, եւ մի՛ յերկարեալ խաւսիք ընդ մեզ բանս սնոտիս եւ պատգամս ընդունայնս»։
15 Եւ սրտմտեալ Դենշապհոյ եւ այլոցն` ա սեն ցսուրբն. «Դու հարկաւորութեամբ ասա՛ ցդոսա. թող գիտասցուք եւ զդոսա խաւսս եւ զկամս»։ 16 Եւ սրբոյ եպիսկոպոսին կարճառաւտիւ զբանսն եւ զպատգամս թագաւորին ասացեալ ցսուրբ ընկերակիցսն իւր, եւ սրբոցն լուեալ` մեծաձայն ծաղու անգոսնեցին զբանիւքն. զոր եւ իմացեալ անաւրէն իշխանացն` առաւելապէս զայրացան։ 17 Սակայն պատասխանի տուեալ սրբոյ կաթողիկոսին Յովսէփայ` ա սէ, թէ «Եղեւ հարցումնդ այդ ատենաւ ի դրան առաջի հազարապետին Արեաց Միհրներսեհի, եւ լուեալ ի մէնջ զբանս մեր եւ զկամս, զոր եւ թագաւորին գիտել ետ։ 18 Նոյն են մեր ամենեցուն կամք եւ բանք, եւ ոչ փոփոխեմք զբանս մեր, որպէս երբեմն խաւլացեալք իբրեւ զանխորհուրդս` եւ այժմ զղջացեալ ապաշաւեմք իբրեւ զվնասակարս։ 19 Այս եւեթ խորհուրդ եւ խնդիր աւր քան զաւր աճէ ի սիրտս մեր, թէ ընդէ՞ր ոչ այսաւր քան զերեկն եւ զեռանդն ցուցանի գործ յանձինս մեր լաւութեան եւ արարուած բարւոյ, ՟ ի հաւատս յորում եմք` խորհել ի սոյն եւ կեալ սովաւ եւ ի միասին վախճանել։ 20 Այլ յաղագս երկրպագութեան արեգականդ որ ասէք, թէ հրաման ետ թագաւորն, զոր թէ յանձն առեալ հաւանիք` ասէ, կեայք դուք եւ ազատորեարն որ ի կապանս են, եւ եթէ յամառեալ չկամիք առնուլ յանձն` եւ դուք մեռանիք եւ զնոսա հրամայեմք սպանանել. ՟ մեզ մի՛ լիցի ուրանալ զճշմարտութիւն եւ ծառայել սուտ անուանելոց աստուածոց, որ ոչ են աստուածք. եւ մերով ուրացութեամբ ումեք ի հաւատացեալ կապելոցն մի՛ լիցի արձակումն եւ ի յաւիտենից անլոյծ կապանսն անկանել. զոր եւ նոքա այժմ առաւել եւս քան զմեզ խնդրեն յԱստուծոյ, զմեր վասն Աստուծոյ զվախճանն, քան թէ զկեալն մեր ուրացութեամբ։ 21 Այլ թէ հնար էր ձեզ այժմ գիտել մարգարէութեամբ, թէ ո՛րպէս (վասն) պատգամիդ այդորիկ , զոր բերէք առ մեզ հրամանաւ թագաւորին, թուիք մեզ անմիտք եւ կորուսեալք, եւ դուք եւ որ զձեզն յղեաց` ողորմելի զանձինս ձեր եւ զթագաւորին քան զամենայն թշուառացելոց ի մարդկանէ հաշուէիք։ 22 Բայց զոր ինչ կամիք` արարէք վաղ, եւ կամ երբ կամիք»։
23 Եւ ասացեալ զայս սրբոյ կաթողիկոսին Յովսեփայ` սրտմտեալ զայրացաւ Վեհդենշապուհ եւ որք ընդ նմա հաւատարիմքն էին, եւ հրաման ետ սրբոյն Սահակայ ա սել ցնա. «Զի թէպէտ եւ թուին մեզ ծանր թշնամանքդ, որով թշնամանեալ ասացեր զմեզ անմիտս եւ կորուսեալս, սակայն առ համարձակապէսն յանդգնութեամբն, զոր իշխեցեր յաստուածանման թագաւորն ասել բանս անարժանս` իբրեւ զոչինչ թուին ի մեզ կողմն թշնամանքդ մեր անձանց եւ թեթեւութիւն։ 24 Բայց դու գիտեա՛ , զի քեզէն զկորուստ անձինդ խնդրեցեր եւ առեր, եւ կեալ քեզ այսուհետեւ անհնար է. սակայն պարտ է մեզ եւ զիւրաքանչիւր զայլոց գիտել զկամս եւ զընտրողութիւն, վասն զի աւրէնք մեր այսպէս ասեն»։
ԾԶ.
ԾԶ. Եւ հրամայեաց սրբոյն Սահակայ ասել ցնո սա, թէ «Մի՛ անսայք անմիտ բանից դորա, եւ զանձինս ձեր յայդպիսի խաւլ խրատուէ ի բա՛ց կալայք եւ մարդկաբար զկեանս ընտրեցէք քան զմահ։ 2 Եւ դա որ ինքն այժմ իշխեաց խաւսել զայդպիսի բանս մահապարտութեան` վասն զի մեծամեղ է եւ չէ արժանի կելոյ` իւր իսկ վատ գործքն չտան դմա կեալ։ 3 Իսկ դուք թէպէտ եւ էք տակաւին ինչ վնասակարք, եւ զկամս թագաւորին եւեթ առնէք եւ արեգականն երկիր պագանէք` հրամայեաց զվնասն թողուլ ձեզ եւ զձեզ պատուով եւ ողջանդամ ի տունս ձեր արձակել»։
* էին` սրբոյն Սահակայ, ասել ցերանելի այրն Աստուծոյ Ղեւոնդ , թէ «Մեր լուեալ է վասն քո, թէ աւրինաց քրիստոնէից իբրեւ զքեզ ոք տեղեակ չէ, եւ ի քո խրատուէ աւելի եւս կորեաւ աշխարհն Հայոց. արդ` այդպիսի մեծ եւ իմաստուն մտաց պարտ է ճանաչել զարքայից արքայի զբարերարութիւնն, զի զայնչափ զվնասն թողու ձեզ եւ ձեզ ճշմարիտ աստուած ծանուցանէ։ 5 Արդ` որպէս եղեր խրատատու, եւ բազումք մեռան ի քո առնելոյ` լե՛ր այժմ խրատատու կենաց, եւ թող կեան եւ դոքա եւ այլ բազում անթիւ անձինք. ասա՛ ցդոսա, զի պագցեն արեգականն երկիր եւ կեցցեն. եւ դու այնպիսի պատիւս գտանես ի թագաւորէն, որովք անուանի լինիս ի քում աշխարհին եւ յամենայն ազգս»։ 6 Եւ սուրբ եպիսկոպոսն Սահակ երկայնմտութեամբ եւ ծաղրելով թարգմանէր առ վայր մի սրբոցն զամենայն բանս ամբարակապետին եւ զնորուն անաւրէն գործակցացն , որպէս զի ծանուսցէ անաւրինացն պատասխանեաւք սրբոցն` զիւրաքանչիւր անձին զերանելեացն զկամս եւ զփափագ եւ զանշարժ հաստատութիւն նոցա ի հաւատն։
* սկսեալ խաւսել առանձինն ընդ սրբոյն Սահակայ` ա սէ, թէ «Մեզ դոցա պատասխանի այնքան պարտ է առնել` որչափ արար պատասխանի Փրկիչն Պիղատոսի յատենին։ 8 Բայց զի ծանուսցուք աներկիւղ զցանկութեանս մերոյ զխնդիրն` ասա՛ ցդո սա. «Դուք ասացէք աւադիկ` զոր ինչ լուեալ է ձեր վասն իմ, թէ աւրինացն մերոց տեղեակ եմ, եւ բազմութեան ժողովրդոց եղեալ եմ ուսուցիչ. ցուցանէ ձեզ տիոց իմոց մերձաւորութիւն ի կատարումն։ 9 Եւ արդ` զընտրողութիւն լաւ գիտութեան իմոյ, որում դուք իսկ վկայէք, զի ուսեալ եմ յԱստուծոյ եւ ոչ ի մարդոյ, այսաւր յաղագս երկիւղի մահկանացու եւ ապշեալ մարդոյ մոռացեալ փոխանակիցե՞մ եւ կորնչի՞մ - քաւ լիցի - եւ լուեալ յանդիմանիցիմ բա նիւն, թէ Որ ուսուցեր զբազումս` զանձն քո ոչ ուսուցեր ։ 10 Եւ վասն պատուի եւ փառաց զոր խոստանայքդ տալ` մեզ մի՛ լիցի առնուլ զպատիւ ի հողեղէն եւ ի մահկանացու մարդոյ, զոր ցեց եւ ուտիճ ապականէ եւ գող ական հատանէ եւ տանի. որ զգեցեալ եմք զփառս եւ զպատիւս յերկնաւոր եւ յանմահ աջոյն Բարձրելոյ, զոր ոչ երկինք եւ ոչ երկիր եւ կամ որ ի նոսա պատուականութիւնք են` արժել ոչ կարեն։ 11 Մի ինչ պակաս է ի մեր յերանելի փառաւորութենէս, - բաժակ մահուդ, որում իբրեւ զպասքեալ ծարաւիս փութամք ըմպել։ 12 Արբուցէ՛ք վաղվաղակի, եւ թող ուրախացեալք զերծանիմք յերերալից ախտարակաց կենցաղոյս. եւ մի՛ եւս այլ յերկարեալ ձգտէք զանմիտ եւ զվնասակար բանս բանդագուշեալ թագաւորին ձերոյ»։
13 Եւ սրբոյ առն Աստուծոյ Ղեւոնդի կատարեալ զիւր պատասխանիսն` աղաչեցին զսուրբ եպիսկոպոսն զՍահակ երանելի երէցն Մուշէ եւ երանելի երէցն Արշէն եւ երանելի սարկաւագն Քաջաջ` ասել ցանաւրէն իշխանն եւ նոցա բա նիւ, թէ «Զոր ինչ ասացին սուրբ վարդապետքն մեր եւ հոգեւոր հարքս տէր Յովսէփ եւ տէր Ղեւոնդ` դոյն են մեր կամք եւ խնդիրք. կատարեցէ՛ք վաղվաղակի յոր եկեալդ էք, եւ մի՛ յապաղէք. եւ խնդրեմք յԱստուծոյ պարգեւել մեզ եւ արժանի առնել զմեզ յաւիտենական պատուոյն եւ երկնից արքայութեանն»։
* միաբանութեանն. որում անհնար էր լինել. սկսան ստիպել եւ այլ զսուրբ եպիսկոպոսն Սահակ, զի թարգմանեսցէ նոցա եւ այլ զոր ինչ կամիցին խաւսել ընդ սուրբսն։ 15 Եւ սրբոյ եպիսկոպոսին Սահակայ պատասխանի տուեալ ասէ ցՎեհդենշապուհ եւ ցայլ գործակիցս նո ցա, թէ «Ես որ մինչեւ ցայժմս կամակատար ծանուցայ ձեզ եւ զասացեալն ի ձէնջ թարգմանեցի սրբոցս` իբրեւ ոչ եթէ ձեզ եւ կամ պակշոտեալ բանից թագաւորին ձերոյ կամեցայ արբանեկել. քանզի զի՞նչ արդեաւք հարկ ի վերայ կայ մարդոյ, որոյ միտք իւր առ իւր են եւ զգայ խելաց իւրոց, զայդպիսի զձեր զբանդագուշանաց բանս` իւր իսկ լսել, թող թէ եւ յականջս այսպիսի իմաստուն եւ խորհրդական մարդոց լսելի առնել. բայց այսքան միայն` զի առաւել եւս ծանիցի ձեր յիմարութեանդ նշաւականք, եւ ի մեզ զաւրացեալ հաստատեսցի ճշմարիտ եւ աստուածուսոյց քարոզութեանն մերոյ անշարժութիւնն»։
ԾԷ.
ԾԷ. Եւ սրտմտեալ անաւրէն երեցունց իշխանացն, ոչ եւս առ ի յերկարսն հանդուրժել կարացեալ սրբոցն, որպէս շնորհ առնելով թագաւորին ընդ այնչափ թշնամանելոյ զնա` յարուցեալ ինքնին Վեհդենշապուհ առաջի գործակցաց իւրոց` հարկանէր սուսերաւ զուս սրբոյ եպիսկոպոսին Սահակայ, եւ հուպ ի գաւտին մերձեցուցանէր զվէրսն. եւ սրբոյ եպիսկոպոսին ի սաստիկ հարմանէն դրդուեալ` ոչ գլորեալ անկանէր յերկիր, այլ ի քարի մի յեցեալ հաստատէր. եւ որպէս ի բերանոյ ամենայն սրբոցն սկսաւ ասել այս պէս. «Գոհանամք զքէն, Քրիստոս, որ բազում անգամ կենդանարար գառնդ անմահական զենմամբ մատակարարեալ անծախութեամբ բաշխեցար ի ձեռաց մերոց. իսկ արդ եւ զմեզ իսկ մարդասիրապէս արարեալ զենումն` ընկա՛լ զամենեսեանս արժանաւորապէս զպատարագեալսս` ի հոտ անուշից»։ 2 Եւ ասացեալ սրբոյ եպիսկոպոսին այսպէս, թէպէտ եւ յորդեալ հոսէին վտակք արեանն ի վիրէ սրբոյն` սակայն կայր զաւրացեալ ուժով շնորհաւք հզաւրին, որպէս զի բնաւ չիցէ վիրաւորեալ։
* Եւ ապա հրամայէին զսուրբ կաթողիկոսն զՅովսէփ գլխատել սրով. եւ մերկացուցեալ դահճացն զսուրբն` ասաց ե րիցս. Դա՛րձ անձն իմ ի հող եւ ի հանգիստ քո, զի Տէր բարի արար քեզ . եւ այսպէս ընկալաւ սրով զվախճան կատարելութեանն։
4 Իսկ յաղագս սրբոյն Ղեւոնդի հրաման ետուն դահճացն անաւրէն իշխանքն` մերկացուցանել զսուրբն եւ քարշել ուժգին ընդ քարաժեռ կոպճուտ տեղիս լանջակողմանցն։ 5 Եւ այնպէս քարշեցին յերկար ժամս, մինչեւ զամենայն մարմինս սրբոյն, եւ զլանջացն եւ զթիկանցն, քանցեալ քերեցին ի մորթոյն, մինչեւ ոսկերացն մերկանալ ի մորթոյն. վասն զի զերանելի այրն Աստուծոյ զՂեւոնդ առաւելագոյն ասէին ամենայն Պարսիկք խրատատու եւ պատճառ լինել ամենայն իրացն Վարդանայ եւ գործոցն` որ ի ժամանակին յայնմ գործեցան յաշխարհիս Հայոց։ 6 Եւ մինչդեռ կէսքն ի դահճացն քարշէին զերանելին Ղեւոնդ` այլքն կտրեցին սրով զգլուխ սրբոյ երիցան Մուշէի եւ զսրբոյ երիցուն Արշենայ եւ զսրբոյ սարկաւագին Քաջաջայ. որոց ի ժամ վախճանին կատարմանն ասա ցեալ, Տէր Յիսուս, ընկա՛լ զոգիս մեր ։
7 Եւ ապա աշխատեալ դահիճքն որ քարշէին զսուրբն Ղեւոնդ` ածին ի նոյն տեղիս սուղ ինչ ոգւով, ուր եւ այլ սուրբքն կատարեցան, եւ անդ հատին զգլուխ սրբոյն սուսերաւ. որ ի ժամ իւրոյ կատարմանն զուարթագին ձայնիւ ա սաց. «Գոհանամ զքէն, Քրիստոս, որ բազում գթութեամբ քո աւգնեալ պահեցեր զիս ի մանկութենէ իմմէ եւ հասուցեր ի ժամս յայս, արժանի արարեր մասին սրբոց քոց. ի ձեռս քո, Փրկիչ, յանձն առնեմ զհոգի իմ»։ 8 Եւ սուրբ եպիսկոպոսն Սահակ կայր եւս սակաւ ոգւով . զորոյ յետ վախճանելոյն ամենեցուն կտրեցին զգլուխն սուսերաւ. որոյ մատուցեալ նուաղ ձայնիւ աղաւթս եւ ասացեալ զամէնն` աւանդեաց զոգին։
* էր ամսոյն հրոտից` պսակեցան սուրբքն վեցեքեան. սուրբ կաթողիկոսն Յովսէփ ի Վայոց ձորոյ, սուրբ եպիսկոպոսն Սահակ յՌըշտունեաց, սուրբ երէցն Արշէն ի Բագրեւանդայ, սուրբ այրն Աստուծոյ Ղեւոնդ երէց ի Վանանդայ , սուրբ երէցն Մուշէ յԱղբակոյ , սուրբ սարկաւագն Քաջաջ յՌըշտունեաց, յԱպար աշխարհի, մերձ ի գեաւղն մոգուց որ անուանեալ կոչի Ռեւան ։ 10 Եւ որպէս ստուգիւ եւ ջերմ խնդրով Կամսարականին Արշաւրայ հարցեալ ցերանելի Խուժիկն, եւ լուեալ ի նմանէ պատմեաց մեզ զխաւսս իւրաքանչիւր եւ զվախճան սրբոցն` գրեցաք հաւաստեաւ։
* թուով` թողին ի տեղւոջն կազմ զինու. ընդ որս նախ առաջին ըստ Աստուծոյ ազդեցութեանն զերանելի Խուժիկն ընտրէր Վեհդենշապուհ եւ թողոյր աղաչելով, որպէս զկարի սեպհականագոյն եւ պիտոյ իւրում հրամանին։ 12 Որոց հրաման տուեալ ասէին ցպահա պանսն, թէ «Մինչեւ ցաւուրս տասն եւ կամ եւս աւելի պահեցէ՛ք զգուշութեամբ զդիակունսդ, որպէս զի գիշատեալք ի թռչնոց` ընկեսցի այսր անդր ոսկրոտին, ի գլուխ լերանց եւ կամ ի խորաձոր տեղիս քարանձաւաց, մինչեւ եկեալ անցցէ ի բաց կարաւանն արքունի. գուցէ, ա սէ, եկեալ ոք ի քրիստոնէիցն, իրազգած յումեքէ եղեալ` գտանիցէ զոսկերս դոցա եւ առեալ սփռիցէ յամենայն քրիստոնեայս, եւ մեք գտանիմք մահապարտք առաջի թագաւորին»։
* եւ Մովան անդերձապետի եւ Ջնիկանայ մայպետի, եւ կացեալք զայն աւուրս` խորհէր ի միտս իւր երանելի Խուժիկն, եթէ զի՛նչպիսի հնարիւք ցուցանիցէ Աստուած ճանապարհ առնն, որով արժանի լիցի գողանալոյ զնշխարս սրբոցն յայլոց պահապանացն։ 14 Եւ մինչդեռ երանելի այրն յայնպիսի խոհականութեան վտանգի կայր` յանկարծակի ի նմին աւուր յերեկորեայ գիշերոյն լինէր շարժումն մեծ ի տեղւոջն. բոմբիւնք սաստիկք եւ ձայնք ահագինք յանդնդոց հնչէին. կուտեալք բազմութիւնք ամպոց զերկիրն ծածկէին. ձայնք որոտմանց եւ փայլատակունք զլերինս դողացուցանէին։ 15 Եւ սիւն լուսոյ ըստ աւրինակի ծիածանի իջեալ յերկնից` շուրջ պարուրեալ զնահատակաց զմարմինս ծրափակէր։ 16 Եւ կործանեալ յերկիր պահապանքն` կիսամեռք լինէին, չգիտելով այր զընկեր բնաւ արդեաւք թէ ո՞ւր իցէ. որք եւ գլորեալք յերկիր` ոչ կարէին կալ հաստատուն. քանզի դողումն մեծի շարժմանն ի վեր ոստուցեալ զնոսա ընկենոյր յերկրէ. եւ այսպէս կքեալ ոտիւք եւ կարկեալ խաւսիւք` լինէին խորտակեալք ամենեքեան։ 17 Իսկ զերանելի Խուժիկն աջ հզաւրին պահէր անհոգս. ուրախալից մտաւք փառաւորէր զԱստուած, իմացեալ այնուհետեւ, թէ արդ հաստատ կատարին բազմաժամանակեայ յամենայն կամաց իւրոց խնդիրք։ 18 Եւ կատարեալ միապէս երկիւղիւ զգիշերն ողջոյն եւ զտիւն բովանդակ եւ զերկրորդ եւս գիշերն մինչեւ ի ժամ արեգականն ծագման` եւ ապա լռէին ձայնք անդնդոցն հնչմանց, եւ որոտմունք ամպոցն փարատեալ ցածնուին, եւ դադարէր երկիրն ի շարժելոյ, եւ ցայտմունք փայլատակմանցն ամփոփէին յերեւելոյ. եւ լինէր այս լոկ շուրջ զտեղեաւն իբրեւ ասպարիսաւք երկուք։ 19 Իսկ պահապանքն յահագին ապշութենէ թմրութեանն սակաւիկ մի ոգի առեալ` աչս ածէին փախչելոյ ի տեղւոջէն. այլ ի յոյժ բեկմանէ սրտիցն երկիւղէ` ոչ կարէին կանգնել ի յերկրէն . լոկ հայէին եւեթ ընդ միմեանց դէմ, եւ խաւսել ինչ ոչ կարէին։
* աւուրն երրորդի յարուցեալ երանելի Խուժիկն, որպէս թէ կամաւ կաղս ի կաղս, հայելով զկանի իւր` փախչէր ի տեղւոջէն, զի զնոսա զաւրացուսցէ ի կանգնել եւ զկնի իւր հեռացուցանել ի վայրացն։ 21 Որոց տեսեալ զերանելի Խուժիկն, զի երթայր խեկբեկս յընթացի` ուշաբերեալք առ վտանգի զկնի նորա սրանային ի տեղւոյն, չիշխեցեալք բնաւ դառնալ եւ հայել ի տեղիսն առ երկիւղի. եւ պնդեալք զհետ Վեհդենշապհոյ եւ գործակցացն նորա փութային։ 22 Բայց երանելի Խուժիկն ընդ այլ ճանապարհ որոշէր ի նոցանէն։ 23 Եւ հասեալ պահապանացն առ իշխանսն յաւուրն վեցերորդի` պատմէին զամենայն անցս աղէտիցն, որ անցին ընդ նոսա զտիւն մի եւ զգիշերս երկուս. զորոց զգոյն երեսացն տեսեալ Դենշապհոյ եւ ընկերացն նորա, եւ զանցս ահագին իրացն մի ըստ միոջէ լուեալ` զարհուրէին, եւ ապշեալք ի բազում ժամս հիանային։ 24 Խորհուրդ ի մէջ առեալ` ոչ ինչ կարէին իմանալ հնարս, բայց զպահապանսն եւեթ լռեցուցանել ջանային, չյայտնել ումեք ամենեւին եւ ոչ բնաւ յիշել առ ումեք զմահ քահանայիցն եւ կամ զայնպիսի նշանաց երեւմունս։ 25 Բայց ինքեանք միայն խոճոճելով առանձինն զարմացմամբ որպէս յանզգայութիւն ընկղմէին, ասելով Դենշապուհ եւ Ջնիկայ ցմիմեանս, ե թէ «Ոչ են իրք քրիստոնէից թեթեւ իմն եւ դուզնաքեայ. այլ հաստատ մեծ է զաւրութիւն աւրինաց նոցա եւ հաւատոց. եւ մեք յանգիտութեան վնասեալ կորնչիմք եւ չզգամք»։
* քրիստոնէութեանն` առնուին ընդ ինքեանս եւ գրաստս, եւ ըստ իւրաքանչիւր անձին սրբոցն սապատս չորեքկուսիս, եւ գնացին լռելեայն ի գիշերի յիրսն։ 27 Եւ մերձեալք ի վայրն` վրիպէին ի տեղւոյն, ուր մարմինք սրբոցն կային, քանզի ոյժ աղջամղջին էր գիշերն. եւ աշխատեալք առ վայր մի` տրտմէին, անարժանս կարծեցեալ զանձինս գիւտի երկնաւոր գանձուն։ 28 Եւ մինչդեռ նոքա խռովեալք յածէին ընդ տեղիսն` եւ ահա յանկարծակի ի նմանութիւն լուսաւոր արծուոյ սլացեալ հասանէր յերկնից եւ իջեալ նստէր ի վերայ մարմնոյ սրբոյ առն Աստուծոյ Ղեւոնդի. եւ լուսաւորեալ տեղիքն առաւել եւս քան ի տուէ` երեւէին յայտնապէս մարմինք իւրաքանչիւրոց սրբոցն։ 29 Եւ նոցա ուրախալից սրտիւք զուարճացեալք երկիր պագանէին տեառն Աստուծոյ. եւ ձեռն ի գործ արկեալ` ժողովեցին զիւրաքանչիւր ոք յականէ ի մի մի սապատ, որպէս նշմարեալ երեւիւր իբրեւ գրով երանելի Խուժկին. յորոց բուրեալ հոտ անոյշ ի մարմնոց սրբոցն` լցեալ զուարթացուցանէր զամենեցուն զգայութիւն խելացն։
30 Եւ բարձեալ վաղվաղակի գրաստուց` փոխէին յայլ տեղի յանապատին, հեռի ի տեղւոյն իբրեւ երիւք պարսիկ հրասախաւք. եւ դադարեալ աւուրս եաւթն, վասն քաջ ցածնլոյ իրաց երկիւղին` ապա մաքրեցին զոսկերս սրբոցն յանուշահոտ մարմնոցն. զոր եւ պատեալ արժանաւորապէս կտաւաւք` թաղէին պատուով անդէն յանապատին զգուշութեամբ. եւ զոսկերսն առեալ բերէին ի շահաստանն եւ աւուրս բազումս ունէին առ ինքեանս ի ծածուկ։ 31 Ապա լռելեայն սկսանէին տալ եւ ոմանց յառաքինի քրիստոնէից որք ի կարաւանին էին. որք ընդունէին` հաշուելով գիւտ փրկութեան ոգւոց եւ մարմնոց։ 32 Եւ ստիպով յիւրաքանչիւր աշխարհ տային հասուցանել վաղվաղակի, յաւգուտ երկնաւոր կենդանութեան ընտանեաց միանգամայն եւ գաւառին։ 33 Բայց զառաջին պտուղ աստուածաշնորհ մեծի գանձուն` բերեալ նախ երանելւոյ Խուժկին մատուցանէր կապելոց նախարարացն Հայոց. որք իբրեւ արժանի եղեալք ընդունէին զայնպիսի փրկութեան իւրեանց զգիւտն ` անդէն եւ անդ ճանաչէին, թէ այցելութեամբ այց առնէ նոցա Աստուած, եւ երբ եւ է արձակին ի կապանացն, բարեխաւսութեամբ ոսկերաց սրբոցն, ըստ բանի սրբոյ առն Աստուծոյ Ղեւոնդի, զոր ի խրատելն իւրում ի գիշերին աւետաւորեաց զդիպելոց նոցա ի շնորհէն Աստուծոյ, տեսանել զաշխարհ իւրեանց. որք կատարելոցն էին ասացեալք սրբոյն ի ժամու իւրում։
* նորա ընդ հաճոյս անուան իւրոյ։ 35 Ասէր եւ ոչ լռէր զխնամս մեծամեծս եւ զաւգնութիւն հզաւրին զոր արարեալ էր նմա. եւ թէ ո՛րպէս ի Վարդգէս յայտնեալ Քրիստոսի զխորհուրդ թագաւորին ծանոյց նմա, եւ նոյն ուղեկցեալ առաջնորդեաց նմա յուսով։ 36 «Մեծարոյ, ասէր, եւ հաւատարիմ առաջի Դենշապհոյ համբարակապետի երեւեցոյց զիս, մինչ զի աղաչելով զիս եւ բռնի տանելով անաւրինին ի ձեռն հզաւրին Աստուծոյ ի տեղի տենչալի նահատակութեան սրբոցն, որում կամաց հնարաւոր է ամենայն. որ եղէ արժանի տեսանել զամենայն, զոր ոչ կարծէի տեսանել, եւ լսել մի ըստ միոջէ, որում ոչ արժանի լսելոյ համարէի զանձն իմ. զհարցումն բռնաւորացն եւ զպատասխանիսն միոյ միոյ սրբոցն, զաղաւթս եւ զկատարումն զիւրաքանչիւր անձին տեսի կարգաւ եւ լուայ. ահա արդ եւ մեծի մասին, ձերոյ անձանձրոյթ խնդրելով` զիս անարժանս արժանի արար շնորհ սուրբ Երրորդութեանն, մինչեւ երկնաւոր գանձու նշխարացն սրբոցն գտայ լինել ձեզ բերող։ 37 Փախոյց ամաւթով զպահապանսն տագնապեալս, զարհուրեցոյց զանհաւատ զվերակացուացն զսիրտս, ցրուեաց զանմիտ թագաւորին զխորհուրդս եւ բարձրացոյց զանուն եկեղեցւոյ իւրոյ սրբոյ»։ 38 Զայսպիսի բանս պարծանաց եւ խնդութեան պատմէր անձանձրոյթ երանելի վաճառականն` ամենայն հաւատացելոցն ի Քրիստոս. որ էր երբեմն վաճառական երկրաւոր գանձուն` եւ եղեւ յանկարծ վաճառական բարի գործովք պատուական մեծի երկնաւոր գանձուն մարտիրոսական նշխարաց։
* ցնծութեամբ` զուարճացուցանէին նորոգելով զամենայն մեղկեալ միտս լսողացն եւ հաստատէին ի հաւատս արդարութեան։ 40 Եւ մանաւանդ տէրն Արշարունեաց Կամսարականն Արշաւիր, որ յամենայն ժամու ի տուէ եւ ի գիշերի` վարդապետութիւն սրբոցն, եւ մանաւանդ խաւսք եւ հոգեւոր խրատ սրբոյն Ղեւոնդի, եւ պատասխանիք իւրաքանչիւր ուրուք ըստ հարցմանն սպանողացն, եւ աղաւթք միոյ միոյ ի ժամ կատարմանն եղեալք` այն էր նորա հոգւոյն կերակուր եւ որոճումն քաղցր, զոր ասէր եւ ընդ գուբողայս սաղմոսին միաբանեալ` պատմէր անձանձրոյթ հանապազ։ 41 Զոր եւ մեր յոլովագոյն լուեալ ի հրաշալի Կամսարականէն` գրեցաք յաւժարապէս հոգալով. զոր թէպէտ ըստ տկարամտութեան մերոյ ոչ եղեաք բաւական յիշել զբովանդակն ի կարգի, այլ եւ ոչ բնաւ գտեալ անյուշք` յապաղեալ մոռացաք ինչ ծուլանալով։
ԾԸ.
ԾԸ. Եւ մտեալ թագաւորին Յազկերտի ըստ կարգելոյ ժամանակին յոստանն ի Վրկան եւ միահամուռ ամենայն աւագանւոյն եւ զաւրացն որ ընդ նմա էին` համարձակութիւն այնուհետեւ տային բնակիչք շահաստանին որք ի Նիւշապուհն էին, ըստ հրամանին Դենշապհոյ, նախարարացն Հայոց որք ի դղեկին ի կապանսն էին` արձակել զմանկունս իւրեանց եւ կամ զայլ ոք որ ընդ նոսա լինէին` ի պէտս արբանեկութեան ուր եւ կամիցին։ 2 Զոր իբրեւ լուան երանելի երիցունքն Խորէն եւ Աբրահամ` վաղվաղակի փութով ի Վրկան հասանէին, եւ անկեալք հրապարակաւ առաջի ամբարապետին Դենշապհոյ` բողոք բարձեալ ասէին, ե թէ «Դու յորժամ զհոգեւոր տեարսն մեր եւ զվարդապետս ի Նիւշապհոյ առեր գնացեր, ընդ որս եւ մեք կազմեցաք ուղեկից լինել, եւ դու բռնաբար հրամայեցեր խիստ պահպանութեամբ արգելուլ զմեզ անդէն մինչեւ ցայժմ. արդ եթէ տարեալ ուրեք յերկիր աւտար եւ յանդարձ անցուցէք զնոսա` առնելով բարերարութիւն պատմեցէ՛ք զմեզ, երթալ եւ մեզ լինել անդարձ ընդ նոսա. այլ կեալ անդէն եւ վախճանիլ պատրաստ եմք, տեսանելով եւեթ զնոսա, ցանկամք արժանի լինել. եւ եթէ սպանէք զնոսա` կամեցարո՛ւք եւ ի վերայ մեր տալ զնոյն հրաման, զոր պատուական եւ մեծարգոյ համարէաք զմահն այնպիսի քան զամենայն զփառս եւ զմեծութիւնս աշխարհիս»։
3 Եւ Վեհդենշապուհ լուեալ զայնպիսի բանս ի նոցանէն, եւ ընդ համարձակութիւն աներկիւղածութեան արանցն զարմացեալ ինքն եւ ամենայն բազմութիւն հրապարակին` պատասխանի տուեալ ասաց ցերանե լիսն, թէ «Զճանապարհ վարդապետացն ձերոց ոչ ոք ցուցանէ. բայց վասն ձեր հարցանեմք ցարքայից արքայ. նա իշխէ զոր ինչ հրաման տայ ի վերայ ձեր»։ 4 Եւ մտեալ ի ներքս Դենշապուհ` պատմէր թագաւորին Յազկերտի զամենայն բանս եւ զխնդիրս երանելի երիցանցն։ 5 Եւ թագաւորին հրաման տուեալ ա սէ. «Թէ ի նոցա վերայ վնաս ինչ ոք յայտ չառնէ, եւ դատախազ ոք չէ զհետ` երկիր պագցեն արեգական եւ պատուել զկրակն յանձն առցեն, եւ ընկալեալ զպարգեւս մեծամեծս ի մէնջ` արձակեսցին յաշխարհն իւրեանց. ապա թէ չհաւանեսցին յանձն առնուլ զմեր հրաման` պատուհաս կրեսցեն խեղութեամբ, եւ երթեալ յԱսորեստան մշակութիւն արասցեն ընդ արքունի մշակսն, եւ ի հարկի կայցեն մինչեւ ցվախճան իւրեանց»։ 6 Եւ եկեալ Դենշապուհ ասաց ցերանելի երէցն Խորէն եւ ցերանելի երէցն Աբրահամ զհրաման թագաւորին։ 7 Եւ լուեալ զայս պատուական քահանայիցն` ետուն պատասխանի որպէս ընդ մի բերան եւ ա սեն. «Մեք ոչ միայն խեղանաց եւեթ պատրաստ եմք վասն անուանն Քրիստոսի, այլ եւ քերանաց եւ մահու։ 8 Այլ վասն արեգական երկրպագութեանդ որ ասէք` մեք ընդ ձեր մոլորութեանդ ապշութիւն տրտմեալք խռովիմք, եւ խնդրեմք յԱստուծոյ զգալ ձեզ ի թմրութենէ անգիտութեանդ այդորիկ, թող թէ մեզ նմանել ձեզ. եւ մի՛ լիցի` թողեալ զարարիչն` արարածոց երկիր պագանել»։
* երանելի երիցանցն` կատարեցին զհրամայեալսն ի թագաւորէն։ 10 Եւ կտրեալ զերկոցունց զականջսն` ետուն տանել յԱսորեստան, ի գաւառն որ անուանեալ կոչի Շափուլ , կալ անդ նոցա ի հարկի եւ առնել մշակութիւն արքունի։ 11 Եւ լուեալ զայս հաւատացելոցն աշխարհին որք յԱսորեստանին էին, զերթս երանելեացն անդր` ընդ առաջ ելին նոցա խնդութեամբ եւ պատուեցին զնոսա որպէս զնշխարս նահատակելոցն սրբոց. որք եւ արժանի իսկ էին այնպիսի մեծարանաց. նա եւ զկարասի իւրաքանչիւր ուրուք զինչ եւ ունէր` բերեալ դնէին առ ոտս երանելեացն, առնուլ եւ մատակարարել ի պէտս հոգեւոր մասին ի փրկութիւն անձանց իւրեանց եւ ընտանեաց։ 12 Եւ երանելի երիցանցն ընկալեալ յընծայից հաւատացելոցն ըստ արժանի մասն ինչ` նոցին իսկ տային տանել յԱպար աշխարհ կապելոց նախարարացն Հայոց. որք խնդութեամբ եւ բազում յաւժարութեամբ իւրաքանչիւր ոք աղաչէր զերանելիսն` առնել արժանի այնպիսի հոգեւոր ճանապարհի։ 13 Էր զի երանելի երէցն Աբրահամ, առեալ զտուրս հարաւային կողմանցն Ասորեստանեացն, տարեալ մատակարարէր կապելոց նահատակացն Հայոց ըստ իւրաքանչիւր պիտոյից. եւ արարեալ զայս այսպէս բազում անգամ կարգաւ ` քրիստոնէից աշխարհին, եւ ապա իսկ ինքն երանելի երէցն Աբրահամ բազում ամս, մինչեւ յարձակումն կապելոց նախարարացն Հայոց աշխարհին, անվեհեր լինէր նոցա թոշակատար ի հաւատացելոց աշխարհին տուողաց։ 14 Եւ կեցեալ ամս երանելւոյ երիցուն Խորենայ անդէն յԱսորեստանի վախճանիւր։
15 Իսկ երանելի երէցն Աբրահամ, երաշխաւորութեամբ հաւատացելոց աշխարհին, որք զտունս իւրեանց եւ զարարս փոխանակ ընդ հարկի նորա գրեցին յարքունիս ցվախճան նորա, եւ կատարեցին զկարգեալսն անվեհեր յաղագս նորա, արձակեալ զերանելի այրն` եկն ի Հայս։ 16 Որոյ տեսն իսկ իւր առանց ամենայն երկբայութեան զկերպարանս հրեշտակի ցուցեալ ծանուցանէր ամենայն տեսողաց զայրն։ 17 Եւ ձեռնադրեալ յաստիճան եպիսկոպոսութեան աշխարհին Բզնունեաց` բազում ուղղութեանց աշխարհին մարդկան լինէր ուսուցիչ, եւ վախճանէր ի նմին կարգի ի բարւոք ծերութեան։ 18 Որում արժանի եղիցուք եւ մեք ի Քրիստոս Յիսուս ի տէր մեր, եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն։
ԴՐՈՒԱԳ Գ.
ԾԹ.
* ԾԹ. Արդ` դարձեալք անդրէն յառաջին դրուագն` գրեսցուք ի կարգի։ 2 Իսկ յամին եաւթնեւտասներորդի Յազկերտի արքայի իշխանն Վրաց Աշուշայ աղաչէր զաւագս դրանն արքունի, բազում եւ անհամար կարասի ծախեալ իւրաքանչիւր ումեք, եւ մանաւանդ առաւել անաւրէն հազարապետին Միհրներսեհի. զոր մեծաւ ջանիւ եւ սաստիկ աշխատութեամբ հաւանեցուցեալ` տայր ասել ցթագաւորն Յազկերտ, զի շնորհեսցէ նմա զորդիս երանելւոյ նահատակին Հմայեկայ, ի տոհմէն Մամիկոնէից, զորս առեալ էր նենգաւոր իշխանին Սիւնեաց Վասակայ ի դայեկաց` որպէս զորդիս մահապարտաց, եւ տարեալ էր ի դուռն , զի մեռցին. որք էին յոյժ տղայք։ 3 Եւ մարդասիրին Աստուծոյ, բարեխաւսութեամբ սրբոյ արեան հարց նոցա, հաւանեցուցեալ զմիտս թագաւորին` պարգեւեաց Աշուշայի, որպէս կարի առն սիրելւոյ եւ վաստակաւորի` զանհաւատալի ամենեցուն զմեծ նորա խնդիրն։
* , եւ ապա հարկանէր զգլուխ ի գետինն. այսպէս կատարէր զերկրպագութիւնն։ 5 Եւ տեսեալ զայս թագաւորին եւ ամենեցուն որ ի խորանին էին, եւ զարմացեալք մեծապէս, թէ զի՛նչ արար այրն, հարցանէր ցնա թագա ւորն, թէ «Վրաց բդեշխ, զի՞նչ է այդ նոր իմն գործ, զոր ցուցեր դու մեզ այսաւր»։ 6 Եւ պատասխանի տուեալ Աշուշայի` ա սաց, թէ «Բարերար արքայ, դուք ինձ նոր պարգեւ շնորհեցէք, զոր այլ իմ ընկերաց ծառայի ի ձէնջ չէր գտեալ. եւ ինձ արժանի է նոր երկրպագութեամբ երկիր պագանել ձեզ, զոր ձեր յայլ ծառայէ զայնպիսի երկրպագութիւն երբէք չէր տեսեալ»։ 7 Եւ լուեալ զայսպիսի բանս թագաւորին յԱշուշայէ եւ ամենայն բազմութեան աւագանւոյն ` յոյժ գովեցին զայրն եւ մեծապէս զարմացան։
Կ.
Կ. Եւ կեցեալ Յազկերտի թագաւորին Պարսից զչափ ժամանակի կենաց իւրոց` վախճանէր ի Փառսսում ։ 2 Եւ թագաւորեցին նորա երկու որդիքն, հակառակելով ընդ միմեանս. եւ դիմեալք ի վերայ միմեանց պատերազմաւ` յաղթահարեալ սպան կրսերն զաւագն եւ ինքն թագաւորեաց, որում անունն էր Պերոզ։ 3 Եւ ի նմին ամի թագաւորութեանն իւրոյ առաքեաց զՅըզատվշնասպ զիւր դայեկորդին, զոր կարի յոյժ սիրէր առաւելապէս, եւ հրաման ետ արձակել զնախարարսն Հայոց ի կապանաց եւ կարգել նոցա ռոճիկ ի Հրեւ . «Կայցեն, ասէ, անդէն այրուձիով եւ կատարեսցեն զգործ` որ ինչ եւ դիցէ նոցա Աշտատ հայրն Յըզատվշնասպայ»։ 4 Եւ եկեալ Յըզատվշնասպն` ետ նոցա աւետիս ասելով, ե թէ «Արքայից արքայ զմահապարտութիւնն եթող ձեզ, եւ ի կապանացդ հրամայեաց արձակել, եւ կարգեաց ձեզ ռոճիկ ի Հրեւ , եւ կանանց ձերոց յաշխարհի իւրեանց. եւ ձեզ հրաման ետ կալ ի գործ արքունի, եւ լսել ամենայն բանի եւ կատարել` զոր հայր իմ Աշտատ հրամայէ ձեզ»։ 5 Եւ լուեալ նախարարացն Հայոց զայս ամենայն բանս Յըզատվշնասպայ` ետուն փառս Աստուծոյ, հոգողին իւրեանց եւ բարերարի. յորմէ եւ կատարելապէս եւ այլ բարւոյ, բարեխաւսութեամբ նշխարաց սրբոցն, սպասէին երկայնմտութեամբ։
* զԿամսարականն Արշաւիր ըստ սիրոյն Յովնաթանայ զԴաւիթ. յաղագս եւ այլոց նախարարացն Հայոց հոգայր բարեխաւսութեամբ հանապազ։ 7 Տարեալ այնուհետեւ զնախարարսն Հայոց ի Հրեւ , եւ կարգեալ իւրաքանչիւր ումեք ռոճիկս` գումարէին զնոսա ի ձեռն Աշտատայ, ունել զնոսա ի գործ պատերազմի։ 8 Զորս մեծարեալ յարգեաց Աստուած առաջի զաւրագլխի գնդին` յաջողելով նոցա քաջութիւն երեւելապէս, այլ եւ առաջի ամենայն քաղաքացեացն Հրեւայ եւ գաւառին` շնորհելով աջոյ Բարձրելոյն բազում եւ ազգի ազգի բժշկութիւնս ախտաժետաց ի նշխարաց սրբոցն, զոր ունէին քահանայքն որ առ նոսա էին` գաղտ առ ինքեանս. վասն որոյ հռչակեալ անուանեցան ի զաւրագլխէն եւ յամենայն գաւառին` քաջք եւ զարմանալիք։ 9 Եւ իշխանն Հրեւայ Հրեւ-շնոմշապուհ սիրէր զկապեալսն Հայոց յոյժ, եւ զքաջութիւն նոցա եւ զլաւ բարս եւ զմարթչութիւնն բազում անգամ գրով ծանուցանէր մեծամեծացն ի դուռն եւ իւրոց սիրելեացն որք ի հրապարակին էին։
ԿԱ.
ԿԱ. Եւ վասն զի բազումք իշխէին խուզել զերանելի կապելոցն զտկարանալ ինչ մարմնով, զնոյն եւ հարցանել յանդգնէին. որոց մոռացեալ յիւրեանց ականն զգերանն, ըստ բանի Փրկչին` անձնահաճ սնապարծութեամբ մատուցեալ յայլոց ական զշիւղ կրկտեն։ 2 Եւ իմ լուեալ զայս` դողացեալ զարհուրիմ. քանզի հայեցեալ ի կամաւոր նոցա յաղագս յաւիտենից յուսոյն զանազան տանջանացն մասունս, եւ տեսեալ զմեծ նոցա զտեւողութիւն համբերութեանն, - արհամարհելով զմեծութիւն, առ ոչինչ համարելով զիշխանութիւն, հեռանալով յընչից, տալով աներկիւղ զանձինս ի մահ, եւ բազմաժամանակեայ համբերել կապանաց, տարեալ բանդից եւ թշնամանաց, յանձն առնուլ զանարգութիւն քան զփառս, տանջիլ ի քաղցոյ, հաշիլ ի ծարաւոյ, ատել զընչից յղփութիւնս, ախորժել զաղքատութեան վիճակն, անարգել զփափկութիւն, սիրեցեալ զխստամբերութիւն, - եւ զայլ բազում մասունս կարեաց զանհամարս եւ սաստիկս, զոր յիւրեանց մարմինս մարդիկն այն կրեցին ախորժելով` չիշխեմ բնաւ եւ ոչ յիշել զտկարացեալ մասն ինչ յայնպիսեաց անձինս. որպէս զերանելի մարգարէիցն եւ զսուրբ առաքելոցն բազում ինչ տեսանելով ուղղութիւնս` չեմք արժանի եւ ոչ նկատել զմի ինչ մասն մարդկային ի նոսա, որք լցեալքս եմք բիւր չարեաւք, զոր անգամ եւ ոչ յիշեմք երբէք զմերն եւ կամ զմտաւ ածեալ զղջանամք։ 3 Մին միայն է արդար եւ սուրբ, որ ա սացն, թէ Ես միայն յաղթեցի աշխարհի ։
4 Իսկ ոմանք ի կապելոց նախարարացն յայնցանէ, որում ականատես իսկ եղաք, արդարեւ յերկրի երկնաւորք էին եւ ի մարմնի հրեշտակք երեւէին։ 5 Որոց կարգեալ անձամբ անձանց դպրոց, եւ ուսեալ զկտակարանս եկեղեցւոյ` հոգեւոր կրաւնիւք զանապատական առաքինեաց զվարս տպաւորեալ յանձինս իւրեանց` անվեհեր կատարէին կարգեալ կանոնս գուբղայից եւ կարդացմունս ընթերցուածոց. զցայգ եւ զցերեկ յոլովէին ի նոյն անդադար, ի գումարտակի որպէս ի տան. երբեմն յայտնի եւ երբեմն ըստ ժամանակին ի ծածուկ զնոյն աճեցուցանել ոչ յապաղէին. վառեալք զինու` ընդ միտս իւրեանց պաշտէին. յարձակեալք ի վերայ թշնամեաց` յաղաւթս կային ի սիրտս իւրեանց. եւ յամենայն կռուոյ, աւգնականութեամբ հզաւրին, ողջանդամք յաղթողք եւ անուանիք դառնային։ 6 Եւ որք յաղագս ծերութեան եւ կամ ծանրամտութեան, ըստ մարմնոյ բնութեան, ուսանել ոչ զաւրէին` համայն յերկար աղաւթիւք եւ անվաստակ յոտն կալով առաւել եւս կամաւոր յաւժարութեամբ անքուն եւ անհանգիստք լինէին. եւ էր տեսանել զամենեսեան որդիս լուսոյ եւ մանկունս արքայութեան։
* , որոց էին ի կապանս արքն ի Հրեւ` բազում պարկեշտասէր առաքինութեամբ մի զմիով ելեւելս առ նէին, զաւր ամենայն մեռանելով ամենայն ախտից . ըստ բանի մարգարէին կենդանի մարտիրոսք էին. առ որս յաղթի բան` ասել որոշողութեամբ զսաստիկ վարուցն նոցա ճգնութիւնս, որք անցուցին զբազում արամբք, եւ զբնական տկարութիւն մարմնոյ կանանց զաւրացուցեալ առաւել քան զարանց` քաջայաղթողք եղեն։ 8 Կանայք փափուկք, դստերք նախարարացն եւ կանայք աւագաց, փոխանակ նաշհոյ կորեակ ուտէին, եւ փոխանակ պարզ գինւոյ ջուր չափով ըմպէին. փոխանակ կերպասեայ ոսկէ հուռ զգեստուցն խոշոր բրդեայս զգենուին, եւ փոխանակ բազմադիմի անկողնոցն փրիսայիւք ի վերայ երկրի գետնատարածք լինէին. եւ որք յառաջագոյն յամրանային ի քուն` նմանեալք վերնոցն անքունք եղեն։ 9 Չաւծան իւղով, չյարմարեցին սանտրով զհեր գլխոյ իւրեանց. եւ որում անհնար է յաղթել կանանց, շատխաւսութեան եւ ստէպ ընդ քաւղով այսր անդր հայեցողութեան զաչս յածելոյ` … ի ստէպ, եւ ցածուցին զլեզուս իւրեանց յաւելորդ խաւսից։
10 Յորոց խնդրուածս եւ ի վաստակս ի միասին արանց եւ կանանց ամենողորմն Աստուած հայեցեալ` յիշեաց զնահատակութիւն սրբոյն Վարդանայ եւ զամենայն միաբանելոցն ընդ նմա, եւ զբարեխաւսութիւն վկայելոց քահանայիցն Աստուծոյ, շնորհեալ պարգեւեաց դառնալ կապելոցն յաշխարհս Հայոց։ 11 Որք եկեալ ի տունս իւրաքանչիւր յամի վեցերորդի թագաւորութեանն Պերոզի, եւ կեցեալք իւրաքանչիւր ոք ըստ սահմանելոյ ի Տեառնէ` վախճանեալք թաղեցան ի դիրս հարց իւրեանց խաղաղութեամբ ըստ Աստուծոյ հաճոյիցն, աւրհնեալք ամենեքեան ի բերանոյ սուրբ կաթողիկոսին Գիւտայ։
ԿԲ.
ԿԲ. Քանզի յետ կատարման սրբոյ կաթողիկոսին Յովսեփայ յաջորդեաց զկաթողիկոսութիւնն յաշխարհիս Հայոց տէր Մելիտէ, որ էր յազգէն Մանազկերտեցեացն. եւ զհետ նորա տէր Մովսէս, որ էր եւ նա ի նոյն ազգէ։ 2 Եւ ապա ըստ Աստուծոյ տեսչութեանն յաջորդեաց զկաթողիկոսութիւն աշխարհիս Հայոց տէր Գիւտ, որ էր ի գաւառէն Տայոց, ի գեղջէն Արահեզայ, այր լի գիտութեամբ հայովս եւ առաւելեալ յունիւն, յորդասաց բանիւ եւ առատաբուղխ վարդապետութեամբ. զոր ոչ երբէք արգելոյր անգիտութեանն տկարութիւն, այլ զծածուկս ասացեալ Հոգւոյն` նոյն սուրբ Հոգւոյն շնորհ յայտ արարեալ նովաւ` լուսաւորապէս ուսուցանէր բովանդակ ժողովրդոց. որոյ բանք իւր նման յորդառատ անձրեւի զամենայն լսողի ծաղկեցուցեալ պտղաբերէր զոգիս։
* զորդիս նահատակելոցն ընդ սրբոյն Վարդանայ, որք ի նոյն տոհմէ Մամիկոնէիցն էին եւ կամ որք ի տոհմէ Կամսարականացն եւ կամ յայլ ազգաց , կանայք նահատակելոցն արանց եւ կապելոց ի դրանն, թէպէտ եւ ի նեղութեան էին, սակայն ուսուցեալ եւ բազում հոգողութեամբ ուսուցանել տուեալ եւ խրատեալ` ոչ իբրեւ զանփոյթս եւ զանպիտան կանայս, այլ իբրեւ զքաջայրս` զառաջիկայ զաւգտաբեր շքեղաբար հրահանգս մանկանցն հոգացեալ լնուին։ 4 Եւ մանաւանդ կին նահատակին Հմայեկայ Մամիկոնէի եղբաւր սրբոյն Վարդանայ, որ եղեւ կին անուանի եւ առաւելեալ ամենայն լաւ եւ մտաւոր մասամբք յամենայն կանայս ի Հայաստան աշխարհիս. որ սնոյց եւ խրատեաց զորդիսն իւր յաշխարհին Վրաց, ի տան Աշուշայի Վրաց բդեշխի, զորս բդեշխն Վրաց Աշուշայ խնդրեաց պարգեւս ի յարքայէն Պարսից Յազկերտէ, ըստ առաջագրելոցն կարգի, եւ ածեալ ետ ցմայրն իւրեանց, որում անուն էր Ձուիկ. վասն զի զքոյրն Ձըւկայ ունէր ի կնութեան բդեշխն Վրաց Աշուշայ, որում անուն էր Անուշվռամ։ 5 Եւ սնուցեալ անդ մանկունքն եւ ուսեալ` յառաջադէմք էին յամենայնի եւ հռչակաւորք. որք մինչ դեռեւս ի տիս մանկութեան էին` ամենայն տեսանող մտաց երեւէին աջողակք եւ զարմանալիք. որում անուն էր առաջնոյն Վահան, եւ երկրորդին Վասակ, եւ երրորդին Արտաշէս։ 6 Բայց էր նոցա միւս եւս եղբայր կրսեր, անուն Վարդ, որ էր մնացեալ տղայ ի դայեակս իւր ի Տայս։
ԿԳ.
ԿԳ. Զսոսա տեսանելով, որք ի ժամանակին իւրաքանչիւր ի տունս որպէս գաղտագողի հարանաւք իբրեւ զանպիտանս գտանէին, ի Պարսկաց զտանուտէրութիւնն գնեալ ուրացութեամբ ըստ անարժանութեանն, եւ ոչ տիրացեալք աստուածպաշտութեամբ իբրեւ զարժանաւորս, արք անմիտք եւ վնասակարք, անպիտանք եւ ոչ պիտանիք, վատք եւ ոչ քաջք. յորոց ոմանք ի լեռնախոյզ աւազակաց ի մէջ անցեալ ուրացութեամբ վերտէին, եւ ոմանք կատակութեամբ աստուածս դնէին, եւ զաստուածս եւ զանմիտ վաճառականսն ի միասին թշնամանէին. անմարդք ի ստոյգ մարդկանէ, եւ անարժանք եւ անծանաւթք յազգէ տոհմկաց։ 2 Եւ էր այնուհետեւ տեսանել յաշխարհիս Հայոց զլաւութիւն հեռացեալ, զիմաստութիւն կորուսեալ, զքաջութիւն հեռացեալ եւ մեռեալ, զքրիստոնէութիւն թաքուցեալ. եւ որ երբեմն քաջանուն զաւրքն Հայոց ի մէջ այլ զաւրացն ամենայնի երեւէին, եւ զաւրագլուխք անուանիք եւ յաղթողք` ապա ծաղր էին ամենեցուն եւ կատականք. մինչեւ ինքն իսկ թագաւորն Պերոզ յայտնապէս նախատելով երբեմն առաջի ամենայն ատենին ա սէր, թէ «Այր անպիտան եւ գունդ յետին, որ գամ մի յիմ իշխանութիւնն է ` Ասորւոց է. բայց քան զԱսորի` Հայն է այր յետին եւ անպիտան»։ 3 Եւ էր լուրն այն արժանի լալոյ եւ ողբալոյ։
4 Եւ այնպիսի անպիտան իշխանք ժամանակին իբրեւ տեսանէին աւր ըստ աւրէ զաճումն յառաջադիմութեան յորդիս ազգի նահատակելոց Մամիկոնէից, զոր ոչ ի տուչութենէ մարդոյ վստահեալ ունէին յանձինս, այլ աւգնութեամբ վերին խնամակալութեան, ի բարեխաւսութենէ սուրբ արեան նախնեացն իւրեանց, զոր ի վերայ սուրբ եկեղեցւոյս Հայոց հեղին յաւժարութեամբ, կային աներկիւղապէս ի մէջ անուանեալ իշխանացն Հայոց, որպէս ի մէջ թշնամեաց։ 5 Թէպէտ եւ արհամարհեալք էին առ նախանձու, սակայն լաւագոյնք էին եւ երեւէին յամենայնի, եւ ականաւորք ի խորհրդի, մտաւորք եւ իմաստնագիւտք. ի նետաձգութեանն գեղեցկաձիգք եւ դիպեցուցողք , յորս` թեթեւաշարժք եւ նախասպանք, յերկոցունց ձեռաց աջողակք, եւ յամենայն կողմանս ուղղակիք եւ շնորհալիցք. զորոց ձանձրացուցանէին բազմածառայքն զանծառայիցն զդուրսն, խնդրելով հանապազ զմիս այլ եւ այլ որսոց, եւ կամ այլ պատուական եւ մեծագին գիւտից խնդրովք ըստ իւրաքանչիւր աշխարհաց։ 6 Նոքաւք շքեղանային ընթրիք ամենայն տանուտերանց Հայոց. նոքաւք զարդարէին յամենայն տունս աւտարք եւ ընտանիք։ 7 Նմանեցուցեալ ինքեանց ի յառաջանալ փութային եւ զորդիս երանելւոյ Կամսարականին Արշաւրայ տեառնն Արշարունեաց, որք եւ ազգախառն իւրեանց էին ծնունդք դստեր մարտիրոսին Վարդանայ, խրատել եւ հրահանգել ըստ իւրեանց իմաստութեան եւ արուեստի ջանային։
* եւ հոգալ` առաւել եւս կամաւոր յաւժարութեամբ յորդորագոյն էր աւագ որդին սրբոյն Հմայեկայ, որում անուն էր Վահան։ 9 Քանզի էր այր մտացի, առողջախորհուրդ եւ բարեսէր. յոր գործ եւ ձեռն արկանէր գործել` Տէր յաջողէր ի ձեռն նորա, եւ զաւրանայր. նա եւ գործակալք Պարսիկք որ գային ի դրանէ, թէպէտ ոչ կամաւ, այլ ըստ Աստուծոյ սադրելոյ սիրէին զնա եւ պատուէին։ 10 Որք եւ առաջի թագաւորին Պարսից գովէին զլաւութիւն առնն եւ անմոռաց յիշէին. մինչեւ ինքն իսկ թագաւորն Պերոզ գլխովին ծանեաւ զնա եւ առ լաւս ունէր, եւ յանդիման ամենեցուն գովէր եւ արժանի պատուոյ հաշուէր։ 11 Բայց արժանի ըստ նորա իմաստիցն եւ քաջութեանն թէպէտ եւ ածէր զմտաւ պատուել զնա, այլ յիշելով զհարցն եւ զնախնեացն նորա զիրս եւ զգործս, եւ ո՛րպէս հանապազ ընդդիմութեամբ եւ պատերազմաւ աշխատ կալեալ էր զնոսա` յապաղեալ կասէր, եւ լուեալ թագուցանէր զարժան պատիւ տալ նոցա. մանաւանդ իբրեւ հապստէպ լսէր զնախանձորդացն զբանսարկութիւն, որք առ վտանգի ժամանակի տանուտեարք Հայոց անուանեալ էին, զորս կարի առաւելապէս երկեցուցանէր աճումն յառաջադիմութեան Մամիկոնէին Վահանայ. կասկածէր երկիւղիւ առ ի յառաջիկայսն` զանարժան գոռոզացելոցն բեկանել զսիրտս։
* մայրեաց ղաւղեալք թաքչէին. կարեւոր համարէին համբերութեամբ ի քրիստոնէութեան կարգի վախճանել, քան թէ փառախնդիր յածմամբ պատահել ուրացութեան եւ կորնչել։ 13 Լաւ համարէին ըստ բանի Գրոյն զնախատինս վասն Քրիստոսի, քան առ ժամանակ մի թաթաւել ընդ սնոտի փառս աշխարհիս, եւ յաւիտենից տանջանացն լինել ժառանգ . որք իբրեւ զԲաբելոնի հնոցին բոց տեսանէին բարձրացեալ զամբարշտութեանն կիզումն, եւ ոչ ոք էր որ շիջուցանէր։ 14 Ժողովեալք նստէին առ սուրբ քահանայապետին Հայոց Գիւտայ , որ ոչ երբէք լռէր յարտասուելոյ զմոխրասիրացն զմոլորու թիւնս, որ խնդրէր լռելեայն պաճարանս հայթայթանաց հանդերձ նոքաւք. երբեմն փախչել յաւտարութիւն, եւ երբեմն ի խնդիր լինել աւգնականութեան եւ ապստամբել։ 15 Առաքէին գաղտ եւ պատգամաւորս միանգամ եւ երկիցս առ թագաւորն Յունաց Լեւոն. որոյ թէպէտ եւ յանձն առեալ կամէր աւգնել` յերկարէր ժամն եւ խափանէին խորհեալքն։
ԿԴ.
ԿԴ. Սկսանէր այնուհետեւ սուրբ կաթողիկոսն Հայոց Գիւտ առ ի չժուժալ սրտին` յայտնապէս ոխութեամբ գրգռել ընդ անաւրէն ուրացելոցն, եւ սիրել եւ պատուել զկողմն տառապեալ հաւատացելոցն։ 2 Եւ մանաւանդ առ վատթարս ունէր եւ արհամարհէր զՄախազն Գադիշոյ, որ զաւրագլուխն եւ քաջալերիչն էր ամենայն ամբարշտելոցն դասու։ 3 Որոյ չկարացեալ տանել արհամարհանաց սրբոյ կաթողիկոսին Հայոց Գիւտայ` զաւդեալ բիւր բանս թշնամութեան` ամբաստան լինէր զնմանէ առ թագաւորն Պարսից Պերոզ, ասելով, ե թէ «Զմարդիկ, որ զկամաց քոց զհրաման կամին կատարել եւ զքո աւրէնս խորհին յանձն առնուլ եւ սիրել` կոչէ առ ինքն, եւ է որ ինչ տալով, եւ է զորս քաղցր բանիւք պատրէ, եւ յիրացն ի բաց դարձուցանէ։ 4 Վասն զի բազումք եկեալ են առ իս եւ յանձն առեալ ունել զաւրէնս քո. եւ նորա կոչեալ առ ինքն` պատրանաւք ի բաց տուեալ է թողուլ զիրսն եւ արհամարհել. այլ եւ զմեզ, որ զքեզ սիրեմք եւ արեգական եւ կրակի երկիր պագանեմք եւ կամաց քոց ծառայեմք` ատեայ եւ թշնամանէ։ 5 Եւ ինքն ընդ կայսեր խաւսի եւ պատուական ընծայիւք հպատակէ նմա եւ մեծամեծացն որ ի դրան նորա են»։ 6 Եւ այլ բազում բանիւք ըստ աւրինի թշնամւոյ խաւսէր ըստ կամի։
7 Եւ լուեալ զայսպիսի բանս ամբաստանութեան թագաւորին Պարսից Պերոզի ի Մախազէն Գադիշոյէ` զայրացեալ սրտմտութեամբ հրաման տայր` սրբոյ կաթողիկոսին Հայոց ի դուռն հասանել եւ անդ պատասխանի առնել բանից դատախազին։ 8 Իսկ երանելի կաթողիկոսն Հայոց Գիւտ կամաւ եւ յաւժարութեամբ ի դուռն երթայր եւ յանդիման լինէր աւագաց դրանն։ 9 Որոց առաջի շքեղացուցեալ զսուրբ այրն զաւրութեան վերնոյն ` տեսանէր ամենայն մարդ զերեսս նորա իբրեւ զերեսս հրեշտակի. յորմէ եւ հեթանոսք մեծաւ զգուշութեամբ խորշեալ պատկառէին ի նմանէ։ 10 Այլ քրիստոնեայքն եւ եպիսկոպոսն Տիզբոնի եւ Խուժաստանի եւ Հրեւեայ, եւ ամենայն կողմանցն այնոցիկ երիցունք եւ սարկաւագունք երկուցեալ դողային ի սրբոյն որպէս ի մարգարէէ տեառն Աստուծոյ ։
* ` յղէր առ նա մի ըստ միոջէ զամենայն բանս ամբաստանութեանն Մախազու, զՅըզատվշնասպն զորդի Աշտատայ ի Միհրան տանէ։ 12 Եւ սրբոյ կաթողիկոսին Գիւտայ պատասխանի արարեալ բանից թագաւորին` ա սէր. «Ոչ են ամենայն ասացեալքդ Մախազու զինէն առ ձեզ` սուտ . այլ են որ արդար են, եւ են որ ոչ են ստոյգ արդար։ 13 Քանզի սիրել զքրիստոնէութիւն եւ որ ոք քրիստոնեայ է` զայդ ոչ այսաւր ընտրեալ պահեմ յանձին իմում, այլ ի մանկութենէ իմմէ. եւ զամենայն մարդ որ վրիպեալ է ի ճշմարտութենէն` ատեմ. եւ կամիմ, թէ ամենայն, որ ի ճշմարտութենէն մոլորիլ կամէր եւ գնալ զճանապարհ որ ոչ է ուղիղ, եւ գոյր հնար բռնութեամբ եւ կամ աղաչելով, այլ թէ եւ կարասւով կարէի հաւանեցուցանել` ջանայի անվեհեր մտաւք եւ ոչ տայի կորնչել այնպիսւոյն զանգիւտ կորուստն։ 14 Այլ որ ասենդ, թէ երթեւեկք նորա ի Հոռոմս ` ոչ ըստ դորա կարծեաց եւ խաւսիցն այդպէս են իրքն, քանզի սուտ է. այլ վասն զի զդպրութիւն գիտութեանս մերոյ եւ զիմաստ բանաւոր ուսմանց յաշխարհին Հոռոմոց ուսեալ եմ, եւ են իմ անդ ծանաւթք բազում եւ ուսումնա կիցք. այլ եւ զկերպարան հանդերձիցս զոր ունիմք մեք` անտի գնեմք, վասն զի եւ ոչ յայլ աշխարհի գտանի սա ուրեք, բայց անդ` հարկաւորիմք անտի գնել զայս ըստ ժամանակին պիտոյից։ 15 Այլ զհնազանդութիւն ծառայութեան` աւրէնք իսկ մեր պատուիրեն հատուցանել տերանց, զդիպողսն եւ զարժանաւորս»։
* եւ մտացէբար են խաւսք սրբոյն, եւ սուտ եւ առ քինաւորութեանն խաւսի Մաղխազ զնմանէն, զոր ինչ եւ ասէ։ 17 Վասն զի եւ Աստուած ըստ հաճոյից սրբոյ առնն տայր լսել թագաւորին զխաւսս նորա. բայց զի մի՛ թեթեւացուցեալ զկարգ աւրինացն իւրոց երեւեցուսցէ քրիստոնէից` լռեալ թողոյր զխաւսս Մաղխազին եւ չհարցանէր ինչ ծանունս։ 18 Բայց յղէր առ երանելի կաթողի կոսն Գիւտ, թէ «Մինչեւ ցայժմ քո զիշխանութիւնդ առանց իմ հրամանի կալեալ է, եւ ծառայ մարդիկ են, որոց քեզ զայդպիսի մեծ գործ տուեալ է, եւ ոչ ինչ յինէն ունիս վստահութիւն։ 19 Բայց այժմ եթէ զիմ կամս առնես, եւ զիմ աւրէնս ունիս եւ արեգական երկիր պագանես` զգործդ զայդ քեզ եւ քում ազգի եւ որում դու կամիս` պատըշրաւ տամ մինչեւ յաւիտեանս, եւ զքեզ պատուով այնպէս արձակեմ ի Հայս, զի Հայոյ ուրուք ի մեր դրացս պատիւ եւ շքեղութիւն այնպիսի չիցէ գտեալ, որպէս դու գտանես։ 20 Ապա թէ յամառեալ չհաւանիս կատարել զկամս իմ` զեպիսկոպոսութիւնդ ի բաց առնում ի քէն եւ ի գործոցդ ի բաց հանեմ , եւ դու անարգանաւք եւ թեթեւութեամբ երթաս ի տուն քո եւ յաշխարհն»։
21 Եւ երանելի այրն Աստուծոյ կաթողիկոսն Հայոց Գիւտ լցեալ զաւրութեամբ սուրբ Հոգւոյն` ասաց ցպատգամաբերն արքու նի. «Կամէի թէ այդպիսի բանից պատասխանիս ես ինձէն առնէի առաջի թագաւորին. քանզի ոչ է հնար քեզ, եւ ոչ իշխես համարձակապէս պատմել թագաւորին լիով զամենայն լուեալսն ի բերանոյ իմմէ »։ 22 Եւ պատգամաւորին պատասխանի տուեալ ա սէ ցսուրբն. «Համարձակութիւն տուեալ է , ասէ, թագաւորաց` ասել զարդար լուրն ի մէջ երկուց կողմանց. զոր եւ լսեն պատգամաւորք, եւ չիշխեն եթէ չասեն»։ 23 Եւ սուրբ այրն Աստուծոյ ետ պատասխանի եւ ա սէ. «Ասա՛ ցթագաւորն, թէ յաղագս գործոյս, զոր ասես. թէ ցայժմ քո ի ծառայից եւ ոչ յինէն կալեալ գործակալու թիւն` թէ դու կամ թէ ոք ի ծառայիցն քոց որ ետուն, եւ առնուք յինէն` ուրախ եմ եւ կամիմ. վասն զի յաշխարհատանջ հոգոյ եւ կարեաց ապրեալ` անձին պարապեմ եւ աղաւթից։ 24 Իսկ յաղագս եպիսկոպոսական ձեռնադրութեանս որ ասես, թէ ի բաց առնում ի քէն` զայս երկնաւոր ձեռնադրութեան պատիւ առնուլ յինէն ոչ թագաւորք եւ ոչ յիշխանաց ոք, այլ մահ, ոչ իշխէ, քանզի եւ կարէ իսկ ոչ. եւ ոչ բնաւ երկնչիմ ի մահկանացու մարդոյ` տալ զպատիւս զայս ինձ եւ կամ առնուլ յինէն։ 25 Բայց վասն աւրինացդ քոց որ ինձ ունել հրամայես, յաղագս որոյ եւ պատիւս եւ պարգեւս խոստանաս տալ ինձ` ոչ ուրուք է յերկրաւորացս պատիւ մեծ եւ իշխանութիւն հզաւր առաւել քան զքոյդ որ ունիս. բայց վասն անպիտան եւ գարշելի աւրինացդ քոց զոր ունիսդ` դու ինքնին գլխովին որ թագաւորդ ես, եւ ամենեքեան որ զայդ աւրէնս ունիք` մեռեալ համարեալ էք յաչս իմ, եւ ոչ կենդանիք. եւ զպատիւս քո եւ զփառս` անարգանս համարիմ եւ մանկտւոյ ծաղր եւ կատականս»։
26 Եւ լուեալ զայսպիսի բանս պատգամաւորին ի սրբոյ կաթողիկոսէն Հայոց Գիւտայ` ասէ ցերանե լին. «Թէ արդարեւ ի վերայ դորին բանից պնդեալ կաս` ապա արդար ասէիր , թէ չիշխես տանել զասացեալս իմ առ թագաւորն, եւ իրաւ ասէիր. զի ոչ ուրուք երբէք այդպիսի բանս ստամբակութեամբ յղեալ է առ այր թագաւոր. բայց տե՛ս, թէ հնար է փոխել զխաւսսդ , ուշիմ լեր»։ 27 Եւ սրբոյն պատասխանի արարեալ ա սէր. «Տեսանե՞ս, զի դու ընդդիմանաս պատուիրանին Աստուծոյ, եւ չերկնչիս. վասն զի դուք ասէք, թէ որ ոք զհրաման թագաւորին լուծանէ` զԱստուած անարգէ. եւ դու ասացեր, թէ թագաւորաց աւրէնք են` չիշխել պատգամաւորի նուազեցուցանել բան մի ի բանից առաքողին եւ կամ առաւելուլ։ 28 Արդ` ե՛րթ ասա՛ զոր լուար յինէն. քանզի ինձ ոչ է հնար խորհել այլ ինչ եւ կամ ասել»։
29 Եւ երթեալ պատգամաւորն առաջի թագաւորին` ասէ ցթագա ւորն. «Ոչ իշխեմ ես զխաւսեցեալս առն յանդգնաբար երկրորդել առաջի ձեր, բայց եթէ ի ձէնջ հրաման առնում»։ 30 Եւ հրամայեալ թագաւորին ասել համարձակապէս զամենայն լուեալսն առանց երկիւղի, եւ ի պատմել այնուհետեւ մի ըստ միոջէ զամենայն բանս առն Աստուծոյ Գիւտայ, եւ լուեալ թագաւորին զամենայն աներկիւղապէս խաւսեցեալսն Գիւտայ` ի զայրացումն սրտմտութեան գրգռեալ, կամեցաւ տալ հրաման խստութեամբ. եւ յանկարծակի դադարեցուցեալ զինքն` առ վայր մի լռեաց. եւ ապա սկսաւ խաւսել եւ ա սէ. «Չէ հնար. եթէ ոչ` կատարին կամք խնդրոյ նորա, զոր նայն կամի. եւ ոչ տամ համբուրել քրիստոնէից զկապանս նորա, եւ ոչ երկիր պագանել ոսկերաց նորա, որպէս սովորութիւնն։ 31 Լուեալ է իմ զպաշտամանց նոցա, թէ չառնեն զայն պատիւ կենդանեաց, զոր այդպիսի մեռելոյ առնեն։ 32 Բայց ասա՛ ցնա , թէ այդմ պատուոյ չտամ քեզ պատահել, զոր դու ցասուցանելով զիս` գտանել կամիս յինէն։ 33 Կա՛ց ուր եւ կամիս, բայց ի գործոյ կաթողիկոսութեանդ հեռի ես, եւ չէ քո»։
* ի բաց եղեւ` ուրախացաւ, հանգչելով ի զբաւսանաց աշխարհիս. եւ լուեալ, թէ ոչ կապանաց ել հրաման ի թագաւորէն վասն նորա եւ ոչ մահու, որում ցանկանայր ի բազում ժամանակաց, տենչայր լինել արժանի` խռովեալ տրտմէր անմխիթար վասն չպատահելոյ ցանկալի եւ մեծ խնդրոյն, որում փափագեալն էր հասանել։
* յաղաւթից սրբոյն. եւ այլք ի քրիստոնէիցն կողմանցն այնոցիկ ցանկանային ի սուրբ աջոյ առն Աստուծոյ գտանել ձեռնադրութիւն։ 36 Յորոց զոմանս ձեռնադրէր յեպիսկոպոսութիւն, եւ զայլս բազումս յաստիճան երիցութեան կարգէր։ 37 Եւ այսպէս պատուեալ յամենեցունց` ուրախալից շքեղութեամբ հրաժարէր գնալ յաշխարհն Հայոց. աւրհնեալ զամենեսեան յանձն առնէր Աստուծոյ, յուղի անկեալ գնայր յաշխարհն Հայոց։ 38 Եւ կեցեալ առաւելապէս պատուովք քան զառաջինն ի Հայս` հանգչէր երկայն ծերութեամբ, եւ եդեալ ի դիրս հարց իւրոց խաղաղութեամբ ի գեաւղն, որ կոչի Ոդմսու գեաւղ, ի գաւառին Վանանդայ։ 39 Եթող աւրհնութեամբ զամենայն ժողովուրդն սուրբ եկեղեցեացս Հայոց։
ԿԵ.
ԿԵ. Եկեալ ի դրանէ եւ Մաղխազն Գադիշոյ, եւ ժողովեալք առ նա դասք ուրացողացն. որ թէպէտ եւ ուրախանային զառժամանակեայ թաղծալից ուրախութիւն կենցաղոյս` սակայն իբրեւ տեսանէին զՄամիկոնեանն Վահան այնպէս երեւելի յաճմունս բարւոյ համակեալ` ներկեալք խամրէին եւ ծնկեալք թարշամէին։ 2 Խնդրէին ի վերայ նորա հնարս պատճառանաց, որով զնա եւ զեղբարս նորա կորուսանել կարասցեն։ 3 Տային գիտել մեծամեծաց դրանն, այլ էր ինչ որ եւ թագաւորին, թէ ոչ է հնար սմա առանց ապստամբութեան կալ ի Հայս։ 4 Յիշեցուցանէին Արեաց եւ զնախնեացն նորա զմիոյ միոյ, թէ ո՛վ ի նոցանէ ոչ խռովեցոյց զԱրեաց աշխարհ եւ ոչ արար մեծամեծ վնասս եւ մահունս. արդ` երբ եւ է, ասեն, եւ սա զնոյն խռովութիւնս յարուցանելոց է ի վերայ ձեր։ 5 Որոց լուեալ զայս ամենայն բանս քսութեան ի ստէպն բանսարկուաց` կասկածէին ի համբաւոյն, եւ հայելով յառն յաջողակութիւն եւ յիմաստն` տրտմէին առ սէրն։
6 Տեսեալ այնուհետեւ Վահանայ զայնչափ յարուցմունս նախանձաւորացն ի վերայ նորա, թէ ոչ երբէք կասեալ լռեն ի չար նախանձալից խաւսիցն` չկարացեալ տանել հանապազաւրեայ բանսարկութեանն, երթեալ ի դուռն` տկարանայր ի հաւատն. եւ եկեալ ի Հայս, սակայն եւ այնպէս խնուլ զբերանս չարախաւսացն ոչ կարէր։ 7 Զի որ ոք բան ուղիղ ի հրապարակի առաջի իշխանի չգիտէր խաւսել` զնա ատեայր. եւ որ ոք յորս կամ ի թիւրախ նետ չգիտէր ձգել` զնա պարտաւո րէր. «Նստի, ասէին, եւ ամենեցուն ունչս առնէ»։ 8 Եւ որ ոք անմտութեամբ զգործս արքունի չմարթէր գործել` ի նա բերէր զպատ ճառն. «Նա, ասէին, յառաջէ յամենայն ի գործս, եւ չտայ ինչ ումեք գործել կամ աւգտել»։ 9 Վասն զի էր նորա գործակից , որում անուն էր Վրիւ, անանուն ըստ ազգի եւ անփորձ իրի, որդի առն Ասորւոյ, բայց շատխաւսութեամբ եւ ընդվայրաբանութեամբ առաւելեալ նմանէր ազգի Ասորւոց. որոյ չմարթացեալ գործել զգործ արքունի` երթեալ լինէր ամբաստան զՎահանայ առաջի թագաւորին Պերոզի, ասե լով, թէ «Ինձ ի գործ ոսկէհատին չետ ինչ մաւտ երթալ . եւ իւր ժողովեալ զամենայն ոսկի աշխարհին` խորհի երթալ առ կայսր եւ կամ յաշխարհն Հոնաց, եւ տուեալ զոսկին` կամի խնդրել գունդ եւ ապստամբել»։
* զինքենէ իմաստախորհին Վահանայ, առաւել փութանակի զբազմութիւն ոսկւոյն` հասանէր ի դուռն։ 11 Եւ լուեալ թագաւորին Պերոզի զճեպով երթալն Վահանայ` զարմացեալ ա սէր, թէ «Եկդ Վահանայ այդպէս երագ` շատ ընդդէմ է բանիցն Վրուայ, մանաւանդ թէ բերեալ եւս ինչ է»։ 12 Եւ եղեալ յանդիման թագաւորին` տեղեկանայր ի նմանէ թագաւորն Պերոզ, թէ արդարեւ բերեալ ինչ է. եւ լուեալ ի Վահանայ զքանիաւնութիւն բազմութեան ոսկւոյն զոր բերեալ էր` եւ ուրախանայր յոյժ։ 13 Ապա եւ յանդիման Վահանայ տայր ասել Վրուայ զբանսն, զոր ասէր զնմանէ յառաջագոյն։ 14 Եւ լուեալ Վահանայ զամենայն ասացեալսն Վրուայ` ետ պատասխանի առաջի թագաւորին եւ ա սէ. «Գիտեմ եւ ես զանիմաստութիւն անձին ի մոյ, ըստ ցուցանելոյ զիս ձեզ Վրուայ. բայց սակայն այնքան կոյր չեմ, թէ զԱրեաց ոյժ եւ տեսանել անգամ չգիտեմ. որոյ ուժոյ զբազում ազգս ապստամբաց հարեալ է սաստիկ երկիւղիւ, եւ հնազանդեցուցեալ ընդ ձեռամբ իւրեանց ունին։ 15 Իսկ ես, որ ապստամբելս կամիմ ըստ դորա ասելոյդ` դոյն իսկ ինքն գիտէ, զի մի ծառայ չգտանի իմ, որ ինձ խոհկերութիւն առնէ, եւ ոչ երկուց կամ երից պատանեաց իշխեմ տիրաբար, որ ինձ երկիւղիւ սպաս ունին. գնդի իմ ոյժ այդ է։ 16 Բայց եթէ նեղ ինչ էր ինձ ի ձէնջ, եւ ուրեք յաւտար երկիր գնալ եւ կորնչել կամէի, զայդչափ ոսկի այսր զի՞ բերէի, որ մինչեւ ցմահ իմ, թէեւ կարի շատ կէի` իմում անձինս, այլ եւ տասանց եւս ընդ իս, թոշակ շատ էր եւ բաւական. եւ զայլ ոք ոստիկան ձեր յիմ վերայ չէր կացուցեալ, որ թէ ինձ ի հարկէ տայր բերել այսր զայդչափ բազմութիւն ոսկւոյ։ 17 Բայց թէ վաստակել գիտեմ ձեզ` դուք կարող էք որ զիս թէ կամիք կեցուցանել, վաղվաղակի եւ առ ժամայն մեծացուցանել, որպէս եւ կամիք»։
* զխաւսս ի Վահանայ` ամենեքեան իրաւացուցին զխաւսսն Վահանայ քան զխաւսսն Վրուայ։ 19 Եւ ելանէր Վահան արդարացեալ յատենէն, եւ որդի Ասորւոյն Վրիւ ելանէր ամաչեցեալ եւ արհամարհեալ։ 20 Եւ հրաժարեալ Վահանայ ի դրանէ` մեծարանաւք եւ բազում շքեղութեամբ եկեալ հասանէր յաշխարհս Հայոց։
21 Եւ քանզի ոչ էր խաղաղութիւն մտաց նորա զամենայն աւր վասն վատ անուան ուրացութեանն, զոր նման նահատակեալ հարցն իւրոց պատճառանաւք եւ ոչ ճշմարտութեամբ կրէր յինքեան, եւս առաւել ի գալն պայծառութեամբ ի դրանէ` տարակուսէր յանձն իւր, թէ մի՛ գուցէ պատրեալ ի փառս աշխարհիս` յամեալ մոռանայցէ զերկիւղ հանդերձելոյ աշխարհին, եւ վնասիցի։ 22 Եւ այսպէս ցանկ մաշելով ի միտս իւր` ծանուցանէր առ ջերմ սիրողաց զիւրն հոգալ, եւ հնարս հայցէր եւ անդադար խնդրէր ի Փրկչէն Քրիստոսէ` շնորհել նմա ժամ բարի, ասե լով ընդ միտս իւր, թէ «Միշտ ընդ քեզ , տէր Աստուած, ամենայն ինչ հնարաւոր է, եւ տկարանայ քեզ եւ ոչ ինչ. դու, տէր, ապաւէն իմ լեր. շնորհեա՛ ինձ ժամանակ դարձի խոստովանութեան, եւ ուսո՛ ինձ առնել զկամս քո, զի դու ես Աստուած իմ»։
ԿԶ.
ԿԶ. Եւ մինչդեռ Վահան յայսպիսի յուզմունս մտաց կայր տարակուսեալ` լինէր յանկարծակի խռովութիւն յուզմանց յաշխարհին Վրաց. Վախթանգ սպանանէր զբդեշխն զանաւրէնն Վազգէն յամի քսաներորդի հինգերորդի Պերոզի արքայի։ 2 Զոր լուեալ Հայոց աշխարհիս մարդկան, յորոց բազումք այն ամ յԱղուանս էին, յապստամբ ամրականացն կռուի, որոց բովանդակին զաւրագլուխ էր Զարմիհր Հազարաւուխտ, եւ Հայոց աշխարհիս Ատրվշնասպ Յոզմանդեան էր մարզպան. իսկ քրիստոնեայ մարդիկն Հայոց, որ այն ամ անդ ի կռուին էին` հարեալք մաշէին առաւել եւս յարհամարհանաց եւ ի նախանձուէ ի յետին իշխանացն Հայոց, որք ուրացութեամբն գոռոզացեալ ամբարհաւաճէին ի ժամանակին, քան թէ ի բռնութենէ պարսիկ զաւրագլխացն գործոց։ 3 Որք ի ժամանակին իբրեւ լուան զապստամբութիւնն Վրաց արքային` ցնծային ուրախալից սրտիւ։ 4 Վասն զի գայր առ նոսա համբաւ, թէ Վրաց արքայ ա սէ, թէ «Ես միում ումեք զկռիւ չտամ տեսանել, այլ այնչափ հանեմ Հոնս, որում ոչ կարիցեն հարկանել ի դիմի զաւրքն Պարսից»։ 5 Զաւրացեալք յայնպիսի համբաւոց քրիստոսասէրքն` եւ անձանց ակն ունէին աւգտի եւ բարի այցելութիւն գտանել ի Բարձրելոյն. բայց երկնչէին, թէ մի՛ գուցէ առեալ զգունդն Հայոց զաւրագլխացն Պարսից` ընդ նոյն ի դուռն գումարիցեն։
* մարզպանն Հայոց Ատրվշնասպ Յոզմանդեան, եւ առ նմին հազարապետն Հայոց Վեհվեհնամ. աստ խորհուրդ ի մէջ առեալ արանց ոմանց նախարարացն Հայոց, որք զտրտմելն եւ զտարակուսելն ի բազում ժամանակաց գիտէին զՄամիկոնէին Վահանայ յաղագս մոգութեանն անուան, եւ ա սէին, թէ «Կարի պատեհ էր եւ մեզ եւ նմա ժամս այս փրկութեան. նմա` ապրել ի խղճէ մտացն իւրոց, եւ մեզ` զերծանել ի հանապազորդեայ կասկածանացն եւ յարաժամ հարանացս, որոց ծառայեմքս ի հարկէ հեղձամղձուկս նախանձու։ 7 Եւ արքայդ Վրաց Վախթանգ այրացի է. ո՛ գիտէ, եւ բազումողորմն Աստուած հայեսցի ի վտանգս մեր եւ աւգնեսցէ մեզ, եւ հանդերձ Վրաւք թերեւս կարող լինէաք առ սակաւ մի աշխատ առնել զՊարսիկս»։ 8 Եւ խորհեալ այսպէս սակաւ ոմանց ի Հայ նախարարացն` լսելի լինէր խորհուրդն եւ յայլս ոմանս. եւ որպէս յԱստուծոյ առաջնորդութենէ` միաբանէին կամաւ եւ յաւժարութեամբ ամենեքեան որք լսէին զխորհեալսն։
9 Յայտնէին այնուհետեւ համարձակեալք ի գիշերի միում զբանս մտածութեանն իւրեանց Մամիկոնէին Վահանայ. որոյ իբրեւ լուեալ` ասէր ցամենե սեան. «Գիտեն ոմանք, թէպէտ եւ ոչ ամենեքեան որք էք ի խորհրդիս յայս, թէ ո՛րպէս վտանգեալ տագնապիմ յամենայն ժամու յաղագս սուտ անուանս, զոր ատելութեամբ կրեմ յանձին իմում. զի մերձեալ յերեկոյն` կասկածեմ ցառաւաւտն, եւ հասեալ յառաւաւտն` երկնչիմ ցերեկոյն, հայելով ի փութանակի եւ յանյայտ կենցաղոյս վախճան, որ երագահաս է եւ յանկարծակի, թէ գուցէ այսպիսի անուամբ գնալ յաշխարհէս. ապա կամէի եւ ընտրելագոյն էր ինձ, թէ բնաւ եւ ծնեալ իսկ չէր զիս մաւր իմոյ յայս աշխարհս. եւ գտանել հնարս` զերծանել ինձ ի խղճէս որ նեղէն զիս` աղաչեմ զԱստուած անդադար։ 10 Բայց միաբանել խորհրդոյդ զոր դուքդ խորհիք, եւ ասել ձեզ, թէ լաւ է իմաստդ եւ արարէք` ոչ կարեմ ասել եւ չիշ խեմ. վասն զի զԱրեաց ոյժն եւ ստամբակութիւնն քաջ գիտեմ, եւ զՀոռոմոց զթուլութիւնն եւ զխաբէութիւնն. եւ զձեր ծանուցեալ է փորձիւ իմ, թէ ո՛րպէս հարանց մերոց ուխտեցին երդմամբ, եւ ստեցին։ 11 Եւ վասն Վրաց արքայի եւ Հոնացդ զորս ասէք` Վիրք առանձին թեթեւ ինչ աշխարհ են եւ այրուձիով սակաւաւորք. բայց վասն Հոնաց ո՞ գիտաց, հաւանի՞ն գալ թէ ոչ, որք չենն ի միջի եւ չերեւին։ 12 Բայց քան զամենայն` եւս առաւել յանձանց երկերուք, վասն զի մարդիկ սուտք էք եւ անվստահք։ 13 Բայց եթէ զիս հարցէք, եւ զբանն իմ առնէք եւ հաւանիք` թողէ՛ք ի բաց զբաներդ, եւ զԱստուած աղաչեցէք միայն` գտանել հնարս իրացդ, որում դիւրին է առնել զոր ինչ եւ կամի. այլ յընդունայն եւ յանպիտան խորհուրդս ձեր զիս մի՛ աշխատ առնէք»։
14 Եւ լուեալ զայս ամենայն բանս նախարարացն Հայոց ի Մամիկոնենէն Վահանայ` ետուն պատասխանի միաբանութեամբ եւ ա սեն, թէ «Զամենայն զոր ասացերդ` լի ասացեր, որպէս վայել է քում իմաստութեանդ. ճշմարիտ ասացեր եւ արդար. բայց զյոյս` մեր ոչ ի Հոռոմս եդեալ է եւ ոչ ի Հոնս, բայց նախ յողորմութիւնն Աստուծոյ, բարեխաւսութեամբ սրբոյն Գրիգորի, եւ ի մահ նախնեացն, որ նահատակութեամբ իւրեանց հաճոյ եղեն Փրկչին Քրիստոսի, եւ ապա ի մահ անձանց մերոց. քանզի լաւ համարիմք մի ժամ մեռանել, քան թէ զամենայն աւր զեկեղեցւոյ եւ զքրիստոնէութեան զարհամարհանս տեսանել եւ զքակտումն»։
15 Եւ լուեալ զանուն մահուան Մամիկոնէին Վահանայ եւ քաջի եղբաւր նորա Վասակայ` քաջալերեալք զաւրացան, եւ լցեալք սուրբ Հոգւոյն շնորհիւ յորդորեցան։ 16 Սկսաւ խաւսել Մամիկոնեանն Վահան եւ ա սէ. «Դուք գիտէք, զի Վարդ իմ եղբայր ի դրանն է. եւ գիտեմ, թէ լուեալ է զխորհուրդս մեր Պարսկաց` կապեն զնա եւ վշտացուցանեն. բայց ի մահ յաւժար եմ քան թէ այսպէս կեալ ուրացութեամբ. եւ յա՛յդ բան հաւանիմ ձեզ, որ ոք կարէք առնել։ 17 Եւ ամենագիտին հայեցեալ ի դարձս իմ, եւ ծանուցեալ, թէ արդարեւ յամենայն սրտէ է իմ դարձիս կամք` արասցէ յիս նշան բարի եւ դարձուսցէ առ իս զանձկալի եղբայրն իմ զՎարդ ողջ, եւ տացէ տեսանել զնա աչաց իմոց եւ ուրախանալ. եւ ապա կատարեսցէ ի վերայ իմ զհաճոյսն իւր, որ ինչ թուիցի յաչս նորա»։
18 Եւ զայս ասացեալ` յառնեն ամենեքեան միաբանութեամբ, քրիստոնեայքն եւ ուրացեալքն, եւ յաղաւթս կացեալ խնդրեն զԱւետարանն սուրբ։ 19 Եւ մատուցեալ յառաջ սրբոյ քահանային, որում անուն էր Աթիկ , որ էր ընդ նոսա ի բանակին, այր բանիբուն բանիւ եւ խորհրդապահ սրտիւ, յերեւելի գեղջէն որ կոչի Բճնի, եւ բերեալ սուրբ Աւետարան` ողջունէին ամենեքեան, եւ եդեալ իւրաքանչիւր ուրուք զձեռս ի վերայ` ա սէին, թէ «Որ ոք խոստովանեսցի զհաւատս զայս, զոր Փրկիչն ամենեցուն եւ տէր Յիսուս Քրիստոս վարդապետեալ գրեաց ի սմա` եւ Որդի մարդոյ խոստովանեալ տարցի զնա առաջի Հաւր իւրոյ, ժառանգեցուցանել նմա զերկնից բարութիւնսն։ 20 Եւ որ ոք խոտորեալ ուրասցի ի հաւատոյս յայսմանէ եւ նենգեալ ստեսցէ Աւետարանիս երդման` եւ Որդի մարդոյ ուրացեալ հանէ զնա ի խաւարն արտաքին, ուր լալ աչացն է եւ կրճել ատամանցն»։ 21 Եւ այսպէս երդուեալք ի գիշերին եւ հաստատեալք ի հաւատն Քրիստոսի եւ հրաժարեալք ի միմեանց` յիւրաքանչիւր վանս գնացին հանգչել։
ԿԷ.
ԿԷ. Մի ոմն անդէն եւ անդ ի նախարարացն հայոց, որում անուն էր Վարազ-շապուհ, ի տոհմէն Ամատունեաց, ելեալ ի խորհրդենէ միաբանութեանն, որպէս մերժեցաւ Յուդա ի գնդէն սուրբ առաքելոցն` գնաց ի նմին գիշերի եւ պատմեաց մարզպանին եւ այլոցն ամենեցուն զխորհուրդ միաբանութեանն, եւ զերդումն Աւետարանին, եւ զխաւսս ամենայն նախարարացն Հայոց։ 2 Զոր իբրեւ լսէր մարզպանն Ատրվշնասպն եւ այլ պարսիկ մարդիկն եւ ջոկք ուրացողացն Հայոց` սրտաբեկեալք զարհուրէին եւ անքունք լինէին զմնացորդ մասն գիշերոյն յերկիւղէ։ 3 Հասեալք ի ժամ առաւաւտուն` չուէին ի տեղւոյն եւ երթեալ բանակէին մաւտ ի պարիսպ բերդին, որ անուանեալ կոչի Անի. եւ առ աղէտի` խրատատուք խաբէութեանն եւ մարզպանն կասկածանաւք կային զտիւն զայն անդէն, ծանուցանելով այլոցն ստուգիւ, թէ եւ վաղիւն անդէն լինին։ 4 Եւ ի նմին գիշերի հեծեալք յիւրաքանչիւր յերիվարս մարզպանն եւ հազարապետն եւ որք ընդ նոսա միաբանք էին` փախստականք լինէին։ 5 Զոր զգացեալ նախարարացն Հայոց` հետամուտ լինէին զկնի փախստէիցն. եւ վասն տեղեակ առաջնորդաւք փախչէին մարզպանն եւ հազարապետն, որ ընդ ուղղորդ տեղիս ճանապարհացն, այլ ընդ այլ եւ այլ տեղիս` զերծեալք անկանէին ի բերդն Արտաշատու. որոց ոչ կարէին հասանել նախարարքն Հայոց։ 6 Բայց զգրաստ ամենայն Պարսկացն կասեալ ըմբռնէին ի ճանապարհին, եւ զՄախազն Գադիշոյ ձերբակալ արարին, ածէին ընդ ինքեանս. եւ հասեալք ի Դուին` երթեալ պաշարէին զբերդն Արտաշատու։ 7 Իսկ մարզպանն եւ հազարապետն գաղտ ի գիշերի ելեալ ի բերդէն փախստեայ գնային ի կողմանս Ատրպատականի։ 8 Եւ սեպուհ մի ուրծացի, որում անուն էր Վարազներսեհ , որդի Կողթեկայ իշխանին Ուրծայ, որ էր յերդմանն ընդ նախարարսն Հայոց, նենգեալ ուխտին սրբոյ` երթեալ աւերէր զշահաստանն Բռնավիժի, եւ առեալ զամենայն կարասի շահաստանին` դիմեալ ամրանայր ի բերդն որ անուանեալ կոչի Սագրայ բերդ, որ էր բերդ ամուր իշխանութեանն իւրեանց։
9 Իսկ ոմանք ի հայ նախարարացն ամբարշտելոցն խրատ տուեալ մարզպանին Հայոց Ատրվշնասպայ` ա սէին, թէ «Թագաւորն Վրաց ապստամբեալ է եւ Հոն կամի հանել, բայց հանեալ չեւ եւս է. եւ դարձեալ` Հայոց առ կայսր զգնդէ յղեալ է, եւ դեռ չեւ եւս երեւի ի միջի. եւ ինքեանք չեւ եւս քաջ կազմեալ են, որպէս արժան է. եւ դու թէ այժմ փութով հասանես ի վերայ նոցա` դիւրով եւ թեթեւով վճարես զգործ մի կարի մեծ, եւ լաւ անուն յանձն առեալ` պատիւս եւ շատ պարգեւս գտանեմք յարքայից արքայէ եւ դու եւ մեք։ 10 Ապա թէ ծուլացեալ հեղգաս` երկնչիմք, մի՛ գուցէ զաւրացեալ անձամբ եւ կամ ուստեք աւգնականութիւն գտանելով` ոչ գիտեմք , թէ ո՛րպէս պատահեալ իրացն աշխատիցիմք եւ զղջանայցեմք»։
* բանն մարզպանին եւ ամենեցուն որ ընդ նմայն էին. եւ վաղվաղակի յԱտրպատականէ գունդ առեալ, եւ ի Կոպրեաց մարզպանէն, եւ զգունդն Կատշաց որ զայն տեղաւքն էին` գայր հասանէր յաշխարհն Հայոց, ի գետեզերն Երասխայ. կամեցան անցանել ի գեաւղն որ կոչի Նախճաւան, ի սահմանակցութեանն Սիւնեաց։
ԿԸ.
ԿԸ. Ազդ եղեւ առ տէրն Բագրատունեաց Սահակ, զոր Հայք եւ զաւրավարն Հայոց Վահան ի ժամանակին յայնմ մարզպան կարգէին Հայոց. ասպետն Սահակ` զմարզպանութիւնն, եւ Վահան` զտէրութիւնն Մամիկոնէից եւ զսպարապետութիւնն Հայոց. որք նախ հաստատապէս ի վերնոյն հրամանէ եւ ապա ի Հայոց ընկալան զգործակալութիւնն. առ որս եւ եկք Պարսից գնդին լսելի եղեն։ 2 Եւ տեսեալ դեռ եւս անկազմագոյն զպատրաստութիւն զաւրուն իւրեանց` խորհէին առ վայր մի յամուր տեղիս գաւառին Տայոց չուել։ 3 Եւ դարձեալ զամենայաղթ աւգնութիւնն Աստուծոյ յիշելով` ա սէին, թէ «Ոչ է յաղթութիւն ի բազումս եւ ի սակաւս , այլ ի վերին կշռողութեան ձեռինն, եւ մանաւանդ մեր գործս, որ ամենեւիմբ ի նորա աջողութիւնն հայի։ 4 Արդ` պարտ է այլ ոչ ինչ խորհել բնաւ, բայց ստիպով ընդդէմ նոցա գնալ, եւ զզաւրութիւն յաղթութեանն ի Փրկչէն բոլորեցունց հայցել»։ 5 Խորհէին եւ զայս եւս Աստուծոյ մտարկութեամբ, մնալ մարզպանին Սահակայ եւ սպարապետին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի եւ ոմանց յայլ նախարարացն անդէն յոստանին, ի քաջալերութիւն եւ ի բարի յոյս երթելոցն յառաջ, ի զարհուրումն եւ ի բեկումն սրտից կողման անաւրինացն։ 6 Եւ որք պատրաստեալք այնուհետեւ ի պատերազմն կազմեցան` Սիւնին Բաբգէն, զոր անուանեցին ի ժամուն իշխան տէրութեան Սիւնեաց, եւ ամենալաւ քաջ սեպուհն Մամիկոնէից Վասակ, եղբայր սպարապետին Վահանայ, եւ Գարջոյլն Մաղխազ , եւ երկոքեան որդիքն երանելւոյ Կամսարականին Արշաւրայ, Ներսեհ տէր Շիրակայ եւ Հրահատ նորին եղբայր, եւ երկու արք ի Գնունեաց տոհմէն, Ատոմ իշխանն Գնունեաց եւ եղբայր նորին Առաստոմ, եւ գունդ ընդ նոսա, որ էին թուով ընդ բնաւ չորեք հարիւր այր։
7 Եւ մտեալ նոցա յեկեղեցին` երկիր պագանէին տեառն Աստուծոյ եւ արարչին ամենայնի եւ զաւրացուցչի, եւ խնդրէին ի նմանէ առաքել աւգնականս ընդ նոսա զճգնութիւն սուրբ նահատակին Գրիգորի եւ զամենայն սրբոց եւ զարդիս նահատակելոց քրիստոսասիրացն Հայոց, եւ զզաւրութիւն սուրբ խաչին։ 8 Եւ Փրկչին Քրիստոսի գթացեալ մարդասիրապէս եւ հայեցեալ յարժանաւոր խնդրուածս նոցա` առաքէր ընդ նոսա աւգնականս զոր խնդրեցին ի նմանէ, եւ յուղարկէր խաղաղութեամբ։ 9 Երկիր պագանէին նախարարքն եւ ամենայն արք զաւրուն որք ընդ նոսայն էին` եւ հրեշտակակրաւն սրբոյ կաթողիկոսին Յոհանայ, որոյ նպարակեալ յուղարկեաց զնոսա իւր ստոյգ եւ արդար ոգւոյն աւրհնութեամբ ի գործ պատերազմին։
10 Եւ ապա հրաժարէին յասպետէն Սահակայ մարզպանէն եւ ի զաւրավարէն Հայոց Վահանայ Մամիկոնենէ եւ յայլ ընկերակցաց իւրեանց, որ անդէն յոստանին առ նոսա մնալոց էին. եւ գնացին ստիպով խնդալից յաւժարութեամբ։ 11 Եդեալ ի մտի` ա սէին, թէ «Ո՛վ գիտէ, կարեմք հասանել ի հունն, ուր գունդքն Պարսից անցանել կամին. եւ դարձեալք յաներեւոյթ տեղւոջ ուրեք սպասեմք. եւ յորժամ գիտեմք, եթէ կէս գնդին անցեալ է ընդ գետն` անկանիմք ի վերայ անցելոցն, եւ թերեւս վնասել ինչ կարեմք. նոյնպէս եւ մնացելոցն ի նոցանէ դարձեալ դիւրով կարեմք լինել գամագիւտ»։
* որ անուանի Վարազկերտ, լուան եթէ գունդքն Պարսից անցին ընդ գետն ամենեքեան, եւ են թուով եաւթն հազար։ 13 Եւ քաջ սեպուհն Մամիկոնէից Վասակ, քանզի առաջապահ էր այն աւր` գնայր յառաջ ի գեաւղն որ անուանի Կռուակք. թերեւս լինիցի ինչ հնար, ասէ, ջանամ առնուլ զգնդին Պարսից զհանգամանս, թէ ե՞ն ինչ եթէ ոչ։ 14 Եւ երթեալ ի Կռուակս յաւթ` յանկարծակի յառաւաւտուն ծագել հասեալ ի նոյն գեաւղ եւ մարզպանն պարսիկ Ատրվշնասպ` լսէր զՄամիկոնենէն Վասակայ, թէ անդ է։ 15 Եւ քաջ սեպհին Մամիկոնէից Վասակայ գիտացեալ զԱտրվշնասպայ եւ զնոցանէն որ անդ էին` հնարս փրկութեան քաջութեամբ խորհեցաւ, որով զգունդն իւր ապրեցուցանել կարասցէ ի ժամուն։ 16 Հրաման տայր երկուց երկուց զոյգ, եւ կամ երից եւ կամ եւս յոլովից, ընդ այլ եւ այլ անյայտ տեղիս եւ ընդ փողոցս ելանել ի շինէն, եւ զատ ի միմեանց փութալ հասանել ի գեաւղն Վարազկերտ, ուր նախարարք եւ այրուձի Հայոց էին, եւ տայր գիտել նոցա։ 17 Եւ ինքն քաջ սեպուհն Մամիկոնէից Վասակ պատրողական բանիւք բանդագուշացուցանէր պատգամաւորաւք զԱտրվշնասպ ասե լով, թէ «Ես պատգամ ունիմ առ քեզ զՀայոց, զորս լուեալ քո եւ որք ընդ քեզ են` հաստատ հաճոյ համարիք եւ աւգուտ զայնպիսի լուր ե՛ւ Արեաց տեառն ե՛ւ Հայոց աշխարհիս»։ 18 Եւ Ատրվշնասպայ լուեալ, թէպէտ եւ գաղտ ի միտս ուրախանայր, կարծեցեալ, թէ հաստատ նուաճումն գան` այլ սակայն առ նա խստագոյնս յղեալ ա սէր, թէ «Աշխարհ մի ապստամբ առ իս զի՞նչ պատգամ յղեն»։
19 Եւ քաջի սեպհին Մամիկոնէից Վասակայ գիտացեալ զիւրոյ այրուձիոյն զերծեալք անվնասք, եւ թէ չիք ինչ կասկած այնուհետեւ` պատասխանի արարեալ եկելոցն յԱտրվշնասպայ` ա սաց, թէ «Մեր ցայժմ ոչ վատ ինչ գործեալ է եւ արքունի իրաց վնաս արարեալ. բայց դու ինձ հրամայեա՛ ասել զպատգամն, եւ ձեր լուեալ` ապա հայեցարո՛ւք յարժանն, եւ ծաներո՛ւք զոր ինչ պարտ է առնել»։ 20 Եւ արձակեալ զպատգամաւորսն , եւ ինքն հեծեալ յերիվարն` ասաց ցայլ Պարսիկսն որ կա յին անդ, թէ «Ես ծաղր առնելով ընդ ձեզ խաւսեցայ զբանսն առ պատգամաւորսն. այլ զիս ուրուք առ ձեզ պատգամ չէ յղեալ. բայց ես տեսանել զձեզ եկի, թէ ո՛րպիսի ինչ էք. այլ դուք էք մարդիկ վատք եւ անպիտան, եւ եկեալ էք ի վատի խնդիր, եւ պատահէք չարի եւ կորնչիք»։ 21 Ասացեալ այսպէս քաջի առն` գնաց ինքն ի բաց անհոգութեամբ եւ յաներկիւղս ։ 22 Եւ եկեալ քաջն ի գունդն Հայոց` պատմեաց նոցա, թէ գունդ բազում է, բայց յոլովք ի նոսա անպիտանք են եւ քերթաքաղ իշավարեան ։
* դաշտէն ի լեռնակողմն փոխել. խորհելով միաբան զայս. «Զի եթէ հարեալք, ասէ, ի դիմի, աւգնականութեամբն Աստուծոյ զաւրեմք` այն աջող իսկ է եւ բարի. եւ եթէ այլազգ ինչ դիպի` պահպանութիւն է մեր ամրութիւն լեռնակողմանն եւ աւգուտ մեզ»։ 24 Եւ եկեալ չուեալք բանակեցան ի գեաւղն Մասեաց, որում անուն էր Ակոռի։
ԿԹ.
ԿԹ. Եւ լուեալ, թէ առ վաղիւ գունդն Պարսից գայ ի վերայ նոցա ի պատերազմ` կանխեցին ըստ սովորութեան աւուրցն ի պաշտաւն գիշերոյն . եւ կատարեալ զաղաւթս առաւաւտուն` կազմէին եւ նոքա որ անդ էին` ընդդէմ նոցա ի պատերազմ։ 2 Եւ բաժանեալ զչորեք հարիւրսն ի չորս առաջս` միջին վայրին կարգէին զաւրագլուխս ի ժամուն զիշխանն Սիւնեաց Բաբգէն եւ զքաջ սեպուհն Մամիկոնէից Վասակ, եւ ահեակ կողմանն զԳարջոյլն Մաղխազ , եւ կողմանն աջոյ զԳնունիսն երկոսին, զիշխանն Գնունեաց Ատոմ եւ զնորուն զեղբայրն զԱռաստոմ. եւ ընդ մէջ երկոցունց մասանցն զքաջն եւ զընտիրն զիշխանն Շիրակայ զՆերսեհն Կամսարական եւ զնորուն եղբայրն զՀրահատն պատրաստական յաւրինէին։ 3 Զի ո՛ր կողմն տկարասցի` ասեն, նոցա հասեալ փութով զաւրացուցեալ աւգնեսցեն, եւ յամենայն կողմանց ոյժ լինիցին. քանզի ամենեքեան վստահ էին ի յարսն` որպէս ի լաւս եւ յարդարս եւ յուխտապահս ։
* արսն, եւ տուեալ փառս Աստուծոյ` աղաղակէին միաբան ասե լով. Աւգնեա՛ մեզ, Աստուած փրկիչ մեր, վասն փառաց անուան քո. մի՛ երբէք ասասցեն ի հեթանոսս, թէ ո՞ւր է Աստուած նոցա * ։ 5 Եւ ելեալ կային ճակատեալք ի վերայ բարձրավանդակի լանջակողմանցն յայտնաւորին։ 6 Զորոց այնքան զսակաւութիւնն Հայոց տեսեալ զաւրացն Պարսից` ոչ ինչ այլ կարծեցին, բայց եթէ կամաւ խելացնորեալ ի խնդիր մահու են եկեալք։ 7 Եւ քաջ ի հեռաստանէ այրընտիր ի զաւրացն Պարսից յարձակեալք ի վերայ զաւրացն Հայոց` բազումք յեստէին վատաձիոցն Պարսից, եւ քաջաձիքն յառաջեալ հասանէին ի տեղի պատերազմին։ 8 Յորս եւ ի ժամուն Մաղխազն Գարջոյլ, առեալ զիւրեւ զհարիւրսն, նենգեալ ուխտի Աւետարանին` ի գունդն Պարսից անկանէր . եւ մնային ջոկք ըստ հրամանին Աստուծոյ երեք հարիւրն Հայոց, ըստ ընտրութեան երեք հարիւրոցն ընդ Գէդէովնի։ 9 Որք դիմեալք ի վերայ զաւրացն Պարսից, աւգնականութեամբ Բարձրելոյն յառաջեալ զընտիր ընտիր արս պատերազմին անդէն եւ անդ ի տեղւոջն դիաթաւալ յերկիր կործանէին. եւ զայլ բազմութիւն գնդին Պարսից ձորոց եւ առապար տեղեացն ցրուեալ վատնէին։ 10 Անդ ի կողմանն քաջին Վասակայ սեպհին Մամիկոնէից եւ Սիւնւոյն Բաբգենայ անկեալ սատակէր Ատրվշնասպն մարզպանն եւ այլ արք աւագ եւ նախարարք յուրացողացն Հայոց եւ այլ բազում Պարսիկք. նոյնպէս եւ ի կողմանն Ատոմայ եւ Առաստոմայ բազումք մեռանէին ի քաջ արանց։ 11 Որ եւ զտէրն Սիւնեաց զԳդիհոն պահելով միւսում եւս չար ժամու` զերծեալ ապրեցուցանէր թշնամին արդարութեան մազապուր ի ձեռացն Ատոմայ եւ Առաստոմայ։ 12 Բայց նախ զյառաջեալ այր ի գնդէն Պարսից` Հրահատ որդի երանելւոյ Կամսարականին Արշաւրայ հարեալ նիզակաւ սատակէր։
* կոտորելոյ զթշնամիսն Աստուծոյ, կամէր ի թիկանց կուսէ անկանել ի վերայ զաւրացելոցն ի Քրիստոս, եւ տանել զյաղթութիւնն խաբէութեամբ եւ անուն մեծ ժառանգել։ 14 Իսկ ուրումն յանկարծակի զձայն խողխողման զՀայ սպանանելոյ ի Կատշացն լուեալ` բողոք արկանէր առ արսն Կամսարականս. որոց ցասուցեալ առնն` կամէին սպանանել զնա, թէ գունդ մեր է, եւ դու խաբէութեամբ զմեծ իրս կորուսանես։ 15 Եւ ապա հաստատեալ Ներսեհի ի լրտեսելն եղբաւրն իւրոյ Հրահատայ, եթէ գունդն` թշնամեաց է` դիմեալ յարձակէին ի վերայ անչափ բազմութեան երկոքին եղբարքն սակաւ արամբք։ 16 Անդ հասեալ հայրանման Կամսարականն Ներսեհ` զզաւրագլուխն Կատշաց, զայր հզաւր եւ զմարտիկ, հարեալ նիզակաւ անդէն ի տեղւոջն սատակէր, եւ զայլ ամենայն գունդն արկեալ առաջի` բազում արանց դիակունս, առաւել քան զայլ մեռեալս պատերազմին` կործան յերկիր վարէին ։ 17 Եւ լինէր աւրն այն աւր նշանաւոր ուրախութեան հաւատացելոցն ի Քրիստոս, եւ աւր ամաւթոյ եւ կորանաց ամենայն ուրացելոցն ի Քրիստոսէ, եւ ճշմարտապէս կատարեալ հաստատէր բան մարգարէին որ ա սէ, թէ Որոց Աստուած աւգնէ` մի զհազարս հալածէ, եւ երկուս զբիւրս շարժէ ։
* չեղէ ձեռնհաս եւ նկուն գտայ` գոնէ առ վայր մի տրտմեցուցանեմ զսիրտս քաջացն, որք դեռ եւս ոչ գիտեն զանցս աղէտիցս իմոց եւ զկործանման։ 19 Եւ գտեալ իւր արս երկուս արբանեկեալս, զմին ի տոհմէն Գնթունեաց, որում անուն էր Վառգոշ, եւ զմիւսն ի տոհմէն Սահառունեաց, որում անուն էր Վասակ. եւ եկեալ արքն երկոքեան ի վաղիւն ճեպով ընդ ծագել առաւաւտուն` գոյժ աղաղակի լսելի առնէին յականջս հայրապետին սրբոյ Յոհաննու եւ երկոցունց աւագ իշխանացն Հայոց, մարզպանին Սահակայ եւ Վահանայ Մամիկոնէի։ 20 «Խառնեցան, ասեն, սաստկապէս կողմանքն երկոքեան ի պատերազմ, - որոց բնաւ եւ տեսեալ չէր զգործ պատերազմին, - եւ զաւրացաւ կողմն Պարսից, եւ ի պարտութիւն մատնեցաւ գունդն Հայոց, ի փախուստ դարձան. եւ անկեալ զաւրաւորքն ի սուր թշնամեացն` մեռաւ քաջն Մամիկոնեան Վասակ եւ լաւ Սիւնին Բաբգէն եւ երկոքեան արքն անուանիք, տէրն Շիրակայ Ներսեհ, սիրելի եղբարբն իւրով հանդերձ Հրահատաւ։ 21 Եւ արքն Գնունիք Ատոմ եւ Առաստոմ եւ այլ ամենայն զաւրքն Հայոց ի լանջակողմանս Ակոռայ տապաստ անկեալ դիակնացան . եւ մեք միայն մնացաք ի գուժկացն Յոբայ , եւ եկեալք պատմել ձեզ»։
* , զի մի՛ շատագոյն ուրախասցի աղմկելով զքաղաքն չար դեւն` գայր հասանէր վաղվաղակի հրեշտակ աւետաւոր ի տոհմէն Գնունեաց, որում անուն էր Առաստոմ. ձայն բարձեալ գոչելով ա սէր. «Յաղթեա՜ց զաւրութիւն սուրբ խաչին, եւ միշտ յաղթէ»։ 23 Տայր զրոյց եւ զսքանչելիսն Աստուծոյ, զոր արար սրբոցն բարեխաւսութեամբ առ իւր սիրելիսն, եւ զչարաչար բեկումն եւ զամաւթն, զոր գտեալ ժառանգեցին փաղանգ ուրացողացն։ 24 Եւ լուեալ զայս ձայն աւետեաց հայրապետին Հայոց Յոհաննու եւ աւագ իշխանացն, մարզպանին Սահակայ եւ սպարապետին Հայոց Վահանայ, եւ ամենայն նախարարացն Հայոց եւ ռամկացն` դիմեալք միաբանութեամբ ի տունն Աստուծոյ, որոյ հզաւր է զաւրութիւն իւր` գոհանային, երկիր պագանէին միայնոյ ճշմարտին Աստուծոյ եւ անընդդիմակայ հրամանի կամաց իւրոց։ 25 Եւ երանելի կաթողիկոսն Հայոց Յոհան տայր սաղմոսել ի սաղմոսէն քսաներորդէ իններոր դէ. Լուաւ ինձ տէր եւ ողորմեցաւ, եւ տէր ե ղեւ ինձ աւգնական։ 26 Դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն. զերծ յինէն զքուրձ, եւ ինձ զգեցոյց զուրախութիւն։ 27 Որպէս սաղմոս ասասցեն քեզ փառք իմ, եւ այլ մի՛ եւս զղջացայց, տէր Աստուած իմ, յաւիտեան խոստովան եղէց քեզ ։ 28 Եւ կատարեալ զպաշտաւնն` զատիկ ուրախութեան առնէին. նախ հոգալով զաղքատացն յագումն նկատէին, եւ ապա ինքեանք ուրախանային ցնծալից ուրախութեամբ։
* յաղթութիւն, շնորհեալ նոցա զմեծ յաղթութեանն անուն, եւ զթշնամեացն տալ զխորտակման եւ զամաւթոյ զվիճակն. եւ փառաւորելով զՔրիստոս` համբուրէին զմիմեանս ողջունիւ ուրախութեան, եւ անհոգ խաղաղութեան ի հանգիստ ձմերանւոյն մտանէին. հոգային առ գարունն զպատրաստութիւն պատերազմին։
Հ.
Հ. Եւ դեսպան ստիպով առ թագաւորն Վրաց Վախթանգ առնէին, տալ նոցա Հոն ըստ բանի խոստմանցն իւրոց։ 2 Եւ նա ժամավաճառ բանիւք երկայնէր զասացեալսն իւր. եւ ապա ուստեք ժողովէր Հոնս երեք հարիւր եւ առաքէր ի Հայս. եւ չեւ եւս անցեալ ամիս մի ի ձմերանւոյն` փոյթ պատճառադրութեամբ անդրէն առ ինքն կոչէր։ 3 Եւ մնայր աշխարհիս Հայոց զաւրութիւն աւգնութեան` Քրիստոս, յոր ապաւինեալն էին եւ յուսային. այլ ի մարդկանէ ոչ ոք էր որ աւգնէր նոցա։
* յառաջնումն աւգնեաց Աստուած յուսացելոց իւրոց, եւ ա սէր, թէ «Զճշմարիտ եւ զարդար աւրինացս մերոց զհաւատ եւ զքարոզութիւն իւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ քաջ գիտէք, եւ ոչ էք կարաւտ յումեքէ ուսանել, այլ եւ զտոչորումն իբրեւ զհնոց մոլորութեան մոգուցն տեսէք, թէ ո՛րպէս վառեալ այրեաց զամենեցուն ոգիս բաց ի սակաւուց։ 5 Արդ` աւադիկ եհաս ժամ արդար մշակին Քրիստոսի, որոյ առեալ զհեծանոցն սրբել զկալ իւր, եւ զցորեանն մաքրեալ` յերկնից շտեմարանս ժողովէ, եւ զյարդն անշէջ յաւիտենից հրոյն մատնէ յայրումն։ 6 Եւ արդ` որ ոք կամի լինել ցորենահատ` ընծայեսցէ զինքն Աստուծոյ, եւ կեցցէ. եւ որ ոք յետս ընկրկեալ յարդեսցի ` յաւիտենից եւ անանց գեհենին եղեալ լուցկիք այրեսցի եւ մի՛ շիջցի։ 7 Եւ ես ոչ զոք բռնաբարելով քարշեմ յաւգուտ իւրաքանչիւր անձին, այլ յորդորելով յիշեցուցանեմ ամենեցուն զփրկութիւն եւ զկորուստ, որ դիպի յայցելութեան աւուրն։ 8 Քանզի որ ոք խոստովանի զճշմարտութիւնն` փրկի եւ գեհենէն, եւ որ ոք սայթաքեալ մոլորի յուղղորդ ճանապարհէն` զանգիւտ կորուստն կորնչի։ 9 Արդ` որ ոք հոգացեալ խնդրէ զգիւտ անձին եւ տենչի անմահ կենացն լինել ժառանգորդ` եկա՛յք խնդրել զվրէժ եկեղեցւոյ թշնամանաց, որով թշնամանեցաւ ի բազում ժամանակաց եւ ամաց յարհամարհող ուրացողացն։ 10 Եւ որ ոք խորհիք զմարմնոյ երկիւղ եւ ծառայել ցանկայք մոլորութեանն բարբանջմանցն` բնակեցէ՛ք ի խաւարի, չեղեալք արժանիք հայել յարդարութեան արեգակն Քրիստոս. այլ ինձ հոգողապէս բողոքոյս հատուսցէ վարձս արդար վարձահատոյցն Քրիստոս »։
* տուեալ ընթանային ի հաւտ ոչխարացն ժամանել. եւ այլք ընդ դասակս այծեաց ձախակողմեան հաղորդեալք` գնային անդարձութեամբ ի խաւարն արտաքին։ 12 Ոմն յԱնձաւացեաց նախարարացն սեպուհ , որում անուն էր Յոհան , եւ միւս եւս Երուանդունի, Ներսեհ անուն, միաբանեալ ի խնդիր բարի ցանկութեան, ընդ որս եւ հաւանեալ եւ այլ արք ճշմարտութեան նուիրիչք` գնային խառնել ի գունդն զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի։ 13 Եւ մինչդեռ ժողովեալ գնային ի ճանապարհի, մերձեալք ի քաղաքագեաւղն որ կոչի Առեստ, ի ժամանակի քառասնորդացն պահոց, ի մեծի շաբաթու զատկին, յանկարծակի յանզգաստից եկեալ հասանէին ի վերայ նոցա իշխանն Անձեւացեաց Սեւուկ անուն եւ իշխանն Մոկաց Յոհան անուն, բազում այրուձիով, ընդ առաւաւտուն ծագել ։ 14 Եւ սոցա զգացեալ ` կէսքն զինեալք եւ կէսքն թէպէտ անպատրաստք էին, այլ աւգնութեամբն Բարձրելոյն քաջալերեալք` հարկանէին ի դիմի աներկիւղապէս. եւ նախ Ներսեհ Երուանդունի յարձակէր ի վերայ իշխանին Մոկաց Յոհանայ, եւ հարեալ նիզակաւ, աւգնելով նմա եւ Անձեւացւոց սեպհին Յոհանայ` յերկիր կործանէին։ 15 Որոյ ասացեալ էր երբեմն հպարտաբար պարծելով զԱնձեւացի սեպհէն Յոհա նայ, թէ «Նմա, որպէս կովու, բայց թէ անուր եւեթ պիտի արկանել. այլ նա ումպիտոյ է յայլ իրս, յաւգուտ կամ ի վնաս»։ 16 Եւ լուեալ պատասխանի յազգակցէն Յոհանայ, յիշխանէն Անձեւացեաց Սեւ կոյ, թէ «Զանուրն ե՛ս բերեմ, բայց արկջիր դո՛ւ ի պարանոցն»։ 17 Որ յաղագս ամբարտաւանութեան բանիցն, հարեալ կովուն եղջերբն չարաչար` ընկեաց յերկիր յերիվարէն եւ կոխեաց։ 18 Եւ զայն տեսեալ զաւրացն բազմութեանն` ի փախուստ դառնային. զորոց զհետ եղեալ` զոմանս սպանանէին եւ զմնացեալսն փախստականս արարեալ ցրուէին աստ եւ անդր ։ 19 Եւ անդէն յայտնապէս ճանաչեալ եւ փառաւորեալ զԱստուծոյ զաւրութիւնն, որ անկազմ սակաւուքն զայնչափ բազմութիւն զաւրացն ցրուեաց, վեր ի վայր պատմեալ հնչէր լուր անկարծելի գործոյս այսորիկ յամենայն աշխարհիս Հայոց ահ հզաւրին Աստուծոյ։
* Յոհան եւ Ներսեհ Երուանդունի եւ արքն որ ընդ նոսա, յորոց ձեռն արար Աստուած զնշանսն եւ զզաւրութիւնսն, եւ տեսեալ զնոսա սրբոյ կաթողիկոսին Յովհաննու` տաւն ուրախութեան եւ պատարագս ընդունելիս մատուցանէին տեառն Աստուծոյ, որ շնորհեացն զյաղթութիւնն եւ բարձրացոյց զպարծանս եկեղեցւոյ միոյ սրբոյ, եւ ողջունեալ զնոսա ուրախանային ի Քրիստոս։
ՀԱ.
ՀԱ. Եւ անցուցեալ զաւուրս դառնաշունչ ձմերայնւոյ ցրտոյն` հասանէին գարնանային ժամանակի աւդոյն բարեխառնութեան. լսէին, թէ զաւր բազում խաղացեալ գայ ի Պարսից. եկեալ հասեալ են ի սահմանս Հերայ եւ Զարաւանդ գաւառի բազում զաւրագլուխք, որք էին այսոքիկ. Սուրէն պալհաւ, եւ Ատրներսեհ, փուշտիպանան սաղար, եւ Վին-ի-Խոռեան, եւ Ատրվշնասպն-ի-Տապեան , եւ Գդիհոն Սիւնեաց տէր. եւ ի սոսա թէպէտ եւ ըստ գահոյ էր ոք ի վեր` այլ հրամանատու եւ աւագ զաւրուն` փուշտիպանան սաղար էր։
* * ի դիմի անդէն զայն տե ղեաւք. «Թերեւս ոչ, ասէր, լիցի անցանել բազմութեանն Պարսից ի միջոց կողմն աշխարհիս Հայոց»։ 3 Եւ առեալ ընդ իւր զնախարարսն եւ զազատս եւ զայլ ամենայն ռամիկն, որք կամաւոր խնդութեամբ երթային ի գործ պատերազմին, եւ չուեալք ի Դունայ զաւրքն Հայոց` ըստ աւուրս աւթեւանացն երթեալ հասանէին ի գաւառն յԱրտազ, եւ մաւտեալք ի գունդն Պարսից` բանակէին ի գիւղ մի, որում անուն էր Ներսէհապատ։
* աղաւթից զգիշերն ողջոյն եւ խնդրել ի մարդասէր Փրկչէն` բարձր առնել զանուն իւր մեծ ի մէջ բազմութեան ժողովելոցն հեթանոսաց, տալ բաժին պարծանաց ծառայից իւրոց, եւ զմասն ամաւթոյ` ուրացողացն դասու։ 5 Եւ այնպէս զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի, սքանչելի ասպետաւն Սահակաւ մարզպանաւ եւ ամենայն զաւրաւքն Հայոց, յորդոր սրտիւ խնդրելով յԱստուծոյ աւգնութիւն` կատարէին զսահմանեալ ժամս գիշերոյն . եւ հասեալք ի լոյս առաւաւտուն` սուրբ կաթողիկոսն Հայոց Յոհան աւրհնէր զամենեսեան, քաջալերեցուցանելով ա սէր. «Յուսացեալքն յԱստուած ոչ երբէք ամաչեցին. եւ ընտիր անաւթ սուրբ Հոգւոյն Պաւղոս գոչէ համարձակաձայն բարբառով եւ ա սէ. Յոյս երբէք ոչ ամաչեցուցանէ, յորոց սիրտս սէրն Աստուծոյ սփռեալ է ։ 6 Զաւրացարո՛ւք ի տէր եւ ի զաւրութիւն բազկի նորա, եւ կարող լինիք զամենայն նետս մուխս չարին շիջուցանել, զերեւելիս եւ զաներեւոյթս * ։ 7 Եւ մի՛ ոք ի բազմութիւն զաւրու անաւրինացն հայեցեալ զարհուրիցի ինչ. վասն զի լինելով ընդ ձեզ Աստուած` բազմագոյնս զձեզ ցուցանէ նոցա, եւ շարժեալ իբրեւ զխռիւ ի սաստիկ հողմոյ, ցրուեալ ընդ երեսս դաշտացդ եւ բլրոց` վեր ի վայր կորուսանէ։ 8 Արդ` աւրհնեսցէ զձեզ աջ հզաւրին եւ զաւրացուսցէ զձեզ, առաջնորդեսցէ եւ յաղթող արասցէ. նմա փառք եւ Որդւոյ իւրում եւ սուրբ Հոգւոյն յամենայն յաւիտեանս. ամէն»։
9 Եւ ասացեալ ամենեցուն զամէնն` պատրաստեցան ի պատերազմն. եւ զինեալ գունդքն Հայոց ընդդէմ թշնամեացն` լինէր եւ երանելին Յոհան յաղաւթս։ 10 Սկսանէր այնուհետեւ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան յաւրինել ըստ պատշաճի զիւրաքանչիւր կողմն ճակատուն։ 11 Զմիջոց կողմնն բազում այրուձիովն տայր ի ձեռն լաւի առն Սահակայ մարզպանին ասպետի. եւ ի կողման աջոյ թեւին կարգէր զԲաշղ Վահեւունի զԲաբգէնն Սիւնի եւ զԱտոմն Գնունի եւ զՓապակն Պալունի, իւրաքանչիւր այրուձիով եւ այլ եւս յաւելուածով. եւ յահեկէ կողմանէ հանդերձ ուխտասէր Կամսարականաւքն եւ իւր սիրելի եղբարբքն, Վահանաւ, Ներսեհիւ եւ Հրահատաւ. եւ ընդ աջմէ իւրաքանչիւր այրուձիով գնդացն` կազմէր զինքն։ 12 Պատրաստէր եւ զայլ արս աւագս ընտիրս այրուձիով հանդերձ եւ Վրենաւ Վանանդացւով . առ որս եւ առաքէր զՊապ Արտակունեաց, զայր ոստանիկ, զորդի Բաբոցի, ասել ցիւրաքանչիւր կողմանց ա ւագս, թէ «Զնշանս հզաւրագոյն արանց, զոր յառաջագոյն տեղեակ եմք զարանց Պարսկաց եւ զԿատշաց եւ զգնդին Սիւնեաց` տեսանեմ զի դէպ ի մեզ դիմեալ գան. արդ` դուք մեղմով երթայք, եւ ուշադրեալ հայեցարո՛ւք ի մեզ. թող մեզ նախ լինի յարձակել. եւ եթէ շնորհիւն Քրիստոսի մեք զմեր կողմնն շարժեալ փախուցանեմք` ապա այլ կողմանքն մեր եւ ձեր առաջի ոչ կարեն կալ»։
* զկողմն աջոյ, ուր Բաշղն Վահեւունի էր` փախուցանէին։ 14 Եւ տէր Սահակ ասպետ յարձակեալ նիզակաւ ի վերայ փուշտիպանաց սաղարի` վրիպեցին ի միմեանց զնիզակսն երկոքեան, եւ մաւտեալ առ միմեանս երիվարացն` բուռն հարեալ զմիմեանց հերաց եւ կռուէին։ 15 Եւ տեսեալ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի, թէ աղմկեցան զաւրքն Հայոց եւ տկարացան առաջի թշնամեաց, ձայն արարեալ առ Վրէն Վանանդա ցի` «Յառաջեա՛, ասէ, ի վերայ թշնամեացն եւ ձեռն ի գործ արա պատերազմել»։ 16 Եւ նորա զարհուրեալ` ասաց, ե թէ «Ոչ եմ կարող. յիս ինչ ապաստան յայսմ ժամու դու մի՛ լինիր»։ 17 Եւ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի զաւրացեալ սրտիւ, եւ նշանաւ խաչին կնքեալ զինքն` հանդերձ Կամսարականաւքն երկոքումբք յարձակէին ի վերայ հասելոց սոցա թշնամեացն. եւ ոչ ինչ բնաւ տուեալ կալ առաջի, այլ շարժեալ սաստկապէս զկողմն իւրեանց` ի փախուստ դարձուցանէին. եւ առեալ զթեւն զայն` արկանէին զմիւս եւս թեւովն զմիջոցի կողմանն. եւ արկեալ առաջի զկողմանցն երկոցունց զգունդսն` անթիւ բազմութիւն արանց քաջաց ի փոքր լանջակողմանն դիաթաւալ յերկիր կործանէին եւ սաստիկ արեանց հանէին ճապաղիս ։ 18 Բայց միայն Վինն Խոռեան երկուք եւս այլ զաւրաւոր նիզակակցաւք զաւրու դարձեալ ընդդէմ խիզախէր. ուր անդէն առ նմին քաջ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան սատակէր հզաւրեղապէս. եւ զԱտրվշնասպն Տապեան տէրն Շիրակայ Ներսեհն Կամսարական, եւ այլքն ամենեքեան իւրաքանչիւր զբազում արս քաջս ընկեցեալ յերկիր կործանէին։ 19 Եւ հայեցեալ յայն` գունդն Բարշղի եւ այլ փախստէիցն Հայոց, եւ տեսեալ, թէ բեկաւ ոյժ զաւրու գնդին Պարսից, եւ երթան փախստական առաջի գնդին զաւրավարին Հայոց Վահանայ` ոգի առեալ զաւրանային. եւ դարձեալք անդրէն եւ զկնի հալածչացն եղեալք` զբազումս սպանանէին, եւ զբազումս արկեալ առաջի` հալածականս առնէին։ 20 Եւ լինէր առաւելագոյն թիւ կոտորելոցն ի գնդէն Պարսից, քան թէ զերծելոցն փախստէիցն. վասն զի շատ եւս լինէր համար մեռելոցն ի տեղիս տեղիս վիրաւորացն, քան թէ կոտորելոցն ի գնդէն Պարսից անդէն ի տեղւոջն պատերազմի։
* սուրբն, եւ ասէր ցամենե սեան. «Ուրախ եմ յոյժ, եւ բանիւ վճարել զխնդութիւնս սրտի ոչ կարեմ։ 22 Բայց եւս առաւել զուարճացեալ բերկրիմ, տեսանելով զԱստուած հաշտ ընդ ձեզ. քանզի յաղթութիւնս խնդացուցանէ զիս, այլ եւս առաւել բերկրիմ` զՔրիստոս տեսանելով գործակից ձեզ, որ ետ ձեզ` յաղթել, եւ ամաչեցոյց զհակառակորդս արդարութեան։ 23 Եւ Աստուած որ զաւրացոյցն զձեզ այժմ` նա զաւրացուսցէ զձեզ հանապազ, եւ եղեալ ընդ ձեզ` մի՛ թողցէ զձեզ մինչեւ ի սպառ»։
ՀԲ.
ՀԲ. Եւ մինչդեռ զաւրացեալք ցնծալից սրտիւք դարձեալք գային ի գործոյ պատերազմին, զոր վճարեալ եհան ի գլուխ ազդեցութիւն վերնոյն ըստ կամաց հայրապետին սրբոյն Յոհաննու եւ ամենայն զաւրացն Հայոց` երկրորդ ուրախութիւն մեծ եւ լուր անկարծակի աւետեաց տարածեալ քարոզէր ընդ ամենայն բանակն Հայոց։ 2 Եւ եկն Վարդ ողջ, զերծեալ ի կապանացն զաւրութեամբն Աստուծոյ, եղբայր զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի. եւ լցեալ այսպիսի աւետաւոր համբաւով ընդհանուր աշխարհս Հա յոց` գրոհ տուեալ փութայր ամենայն ոք ի մեծ այցելութիւնն, զոր արար Աստուած աշխարհիս Հայոց. յորոց բազումք առ խնդին , իբրեւ տեսանէին զանհաւատալի տեսիլն` յերկուացեալք կերպարան եւ ոչ ճշմարտութիւն զիրսն կարծէին։ 3 Բայց յիշելով զԱստուծոյ զաւրութեանն զանընդդիմակայ սքանչելիս` փառս միայն եւ երկրպագութիւն մատուցանէին ամենահնարին, որոյ կամելութեան եւ հրամանի ամենայն դժուարինք եւ անհնարինքն դիւրինք են եւ հնարաւորք. յիշելով զցողադարձութիւն հնոցին ի Բաբելոնի , եւ զսառնաշէն պարիսպն եգիպտական Կարմիր ծովուն, զդառնալն ընդ կրունկն Յորդանանու, եւ զանկմունսն Երիքովի պարսպացն` աղաղակաւ։ 4 Այս ամենայն յիշմունք հաւատացեալ խորհրդոց դրուատիս միայն գովութեան ընդունելի աղաւթիւք մատուցանել յաւժարեցուցանէին ամենահզաւրին. որ առաւելագոյնս քան առ սուրբ առաքեալն Պետրոս արար զզաւրութիւնսն. վասն զի զնա անձամբ միայն հանեալ հրեշտակին` արձակեաց զերծանել, յաճումն քարոզութեան կենաց. իսկ զայրն Մամիկոնեան զՎարդ ոչ միայն լոկ անձամբ, այլ եւ ծառայիւք, դրամբ եւ կազմածով, յամուր տեղեաց շահաստանին, ի բարձրաբերձ պարսպացն եւ յասպարափակ բազմութենէ պահապանացն, ընկալեալ իբրեւ զարծուի ի թեւս իւր եւ ընդ բազում անցուցեալ աւթեւանս` ածեալ հասուցանէր խաղաղութեամբ ի յերկիրս Հայոց։
5 Յայնժամ ծանուցեալ յիշէին ուխտակիցք, արք աստուածասէրք, զերդումն Մամիկոնէին Վահանայ, - զընդունելութիւն Աստուծոյ դարձին նորա եւ վկայութեան եւ հաւատոց, - զոր ասաց յաւուր միաբանութեան առաջի սրբոյ Աւետարա նին. «Թէ արդարեւ, ասէ, ծանուցեալ Աստուծոյ զբազմաժամանակեայ զթախանձ եւ զփղձկումն սրտի իմոյ, զոր հառաչէի յոգւոց հանելով ի մոլորութեանն, եւ ընկալաւ զպտուղ շրթանց խոստովանութեան իմոյ, եւ հաճոյ եղեւ ամենագիտին խորհուրդս իմ եւ ուխտ` ապա ըստ իւրում զաւրեղ տէրութեանն արարեալ յիս նշան բարի` տացէ ինձ մերձ ընդ մերձ տեսանել ինձ զեղբայրն իմ զՎարդ եւ ուրախանալ»։ 6 Եւ էր այնուհետեւ լսել յամենայն եկեղե ցիս Հայաստանեայց աշխարհիս, ի վկայարանս սրբոց, ի տաւնս եւ ի ժողովմունս միաբանութեան, ի բերանոյ քահանայից եւ միաբան ամենայն ժողովրդոց, յարանց եւ ի կանանց առ հասա րակ, թէ Զի՞նչ բարի, կամ զի՞նչ վայելուչ, այլ բնակել եղբարց ի միասին ։ 7 Եւ առ սաստկապէս բեկումն թշնամեացն եւ բարձրանալ սրբոյ եկեղեցւոյ` ասէին սաղմոսե լով. Նոքա խափանեցան եւ անկան, մեք յարեաք եւ ուղիղք եղաք * . եւ ամենայն եղջիւրք մեղաւորաց փշրեցան, եւ բարձր եղեւ եղջիւր արդարոյն ։ 8 Եւ շնորհակալութեամբ գովութիւն ի մէջ առեալ ա սէին. Այլ մեք ժողովուրդք եւ խաշն արաւտի քո, խոստովան եղիցուք առ քեզ յաւիտեան. ազգէ յազգ պատմեսցուք զաւրհնութիւնս քո ։
ՀԳ.
ՀԳ. Իսկ յետ աւուրց ինչ բազմաց անցելոց, տեսեալ իմաստախնդիր մարդոց եւ հանճարեղ անձանց զպսակումն քաջ սեպհին Մամիկոնէից զսրբոյն Վասակայ, զեղբաւր զաւրավարին Հայոց Վահանայ` անդէն եւ անդ ծանեան, թէ վասն զի մերձ ուրեմն էր կատարումն սրբոյն. որ եւ խնդրեաց յԱստուծոյ սուրբն Վասակ` տեսանել ի մարմնի զեկս անձկալի եղբաւրն իւրոյ Վարդայ, եւ ապա զաւր ըղձի խնդրոյ իւրոյ ըմբռնել ցնծալով։ 2 Եւ ամենահզաւրն Աստուած եղեւ փութով կատարիչ խնդրոյ սրբոյն իւրոյ, ոչ ինչ յերկարեալ յապաղեաց զկամս առնն, այլ վաղվաղակի եւ ճեպով ընկալեալ զխնդիրն, եւ ածեալ զեղբայրն զՎարդ եւ ցուցեալ նմա եւ ամենեցուն` եթող ողջամբ առ մնացեալ կենդանի ծառայսն իւր, եւ զսուրբ վկայն իւր զՎասակ փոխեալ առ ինքն` պսակեալ բնակեցոյց յարքայութեան խորանսն, ընդ հրեշտակս յերկինս ։
* , թէ «Գունդ սաստիկ եհաս յերկիրս Վրաց, եւ իմ տեսեալ, թէ ոչ եմ կարող կալ առաջի` խոյս տուեալ ի լերինս Հայոց, մաւտ ի սահմանակցութեանն Վրաց` մնամ ձեզ»։ 4 Եւ նամակ ունէր տուեալ ի լերինս Հայոց, մաւտ ի սահմանակցութեանն Վրաց` մնամ ձեզ»։ 5 Եւ նամակ ունէր գրեալ ի Վախթանգայ խաբէու թեամբ, թէ «Հոն գնդի հրաման ետու գալ, եւ չեւ եւս հասին. բայց մինչ դուք գայք` հասանեն, եւ այնուհետեւ դուք եւ մեք եւ Հոնք զնոսա կորուսանեմք։ 6 Բայց թուի ինձ, թէ յորժամ Հոն հասանէ, մեզ բնաւ եւ աշխատել ինչ ոչ հասանէ. նոքա իսկ վճարեն զգործն. զի անչափ բազմութեան հրաման ետու գալ»։
* Աւետարանաւ եւ խաչիւ ընդ թագաւորին Վրաց Վախթանգայ` յարուցեալ վաղվաղակի եւ անյապաղ ամենայն զաւրքն Հայոց առ արքայն Վրաց հասանէին, եւ բանակեալք առ վայր մի ի գաւառին Կանգարաց դադարէին։ 8 Ուր պատրողական բանիւք խաբէութեան թարթափեցուցանէր թագաւորն Վրաց Վախթանգ զմիտս զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի եւ զայլ աւագ տանուտերացն Հայոց. մերթ ասե լով, թէ «Միհրանայ զձեր եկդ լուեալ` խոյս ետ ի սահմանաց Վրաց, եւ յԱղուանս փախեաւ առ երկիւղի. եւ դարձեալ` թէ «Զերկուս աւուրս` եւ գունդք Հոնաց հասանեն». եւ անցեալ երկու աւուրք ժամադիր խաբէութեանն` ապա յերրորդ եւ ի չորրորդ աւր ձգէր զպատճառադրութիւնն, եւ յետ այնորիկ յայլ ի վեց եւ յեաւթն աւր։ 9 Դարձեալ լրտեսս տայր արձակել արս ի գնդէն Վրաց եւ Հայոց. որք իջեալ ի տեղիս ինչ դաշտացն` տայր երեւեցուցանել լոյսս կրակաց բազմաց եւ կոճեղս ծառոց զինեալս այրանմանս, ըստ խաբէութեան Մակեդոնացւոյ Աղէկսանդրի ։ 10 Դարձեալ ա սէր. «Ոչ գայ գունդն Հոնաց առ մեզ ի լերինսս, այլ ասեն, թէ աստ ի դաշտիս ա՛ծ ցո՛յց մեզ զՀայս, եւ ամենայն բանից քոց հաւատամք, զոր քո խաւսեալ է ընդ մեզ եւ երդուեալ. եւ այնուհետեւ զոր ինչ եւ հրամայես առնուլ մեզ` զամենայն կատարեմք. ապա թէ ոչ` չհաւա տամք, թէ Հայք ընդ քեզ միաբան են. բայց թէ արդարեւ զայս տեսանեմք` այնուհետեւ զՊարսիկս ի մեզ թողէք, եւ ձեզ փոյթ մի՛ լիցի։ 11 Արդ` թէ դուք ի դաշտն չիջանէք, եւ Հոն գունդքն, վասն ինձ չհաւատալոյ, ի վեր ի յաշխարհէն չշարժին ուրեք, եւ Միհրան դառնայ եւ զՎիրս աւերէ` ինձ ձեր եկք զի՞նչ աւգուտ է»։
* կամ սուտ` ջանային վասն Աւետարանին երկիւղի զամենայն կատարել։ 13 Զի թէպէտ եւ տաւթ էր ժամանակն, հարկաւորեցան իջանել ի դաշտն Ճարմանայնու։ 14 Եւ յիշխանացն Հայոց ոմանք ոչ յաջող համարէին զէջս գնդին Հայոց ի Վիրս. զոր թէպէտ եւ բազում անգամ ասացին` չհաւատացեալ բանի ասողացն ` լռեցին։
* երեք կամ չորք` գայր հասանէր Միհրան եւ բանակէր դէմ յանդիման բանակին Հայոց, մաւտ ի բանակն յայնկոյս գետոյն, զոր Կուր գետն անուանեն. եւ բանակն Հայոց չուեալ յայլ տեղի հեռագոյն ի բանակէն Պարսից, եւ առնէին զիւրեանց աւթեւանին տեղին։ 16 Եւ բազմաց ի գնդէն Հայոց ի գիշերին յայնմիկ, մոռացեալ զերկիւղ ուխտին Աստուծոյ, եւ զահաւոր երդումն Աւետարանին առ ոտն հարեալ` պատգամագնացութեամբ գաղտ խաւսեցան ընդ իւրաքանչիւր ոք սիրելիս զաւրացն Պար սից, թէ «Մեք ի բռնութենէ զաւրավարիս Հայոց Վահանայ եւ ոչ սրտի կամաւ անկեալ եմք յիրս յայս, արք թուով. բայց միտք մեր եւ խորհուրդք առ ձեզ են. եւ գիտեմք, եթէ ի ձերմէ ծառայութենէ չեմք ելանելոց, այլ վատ անձանց մերոց որսացեալ աճեցուցաք ցայժմ զվնասս ի մեզ։ 17 Բայց արդ` եթէ չյիշիցէք զայս բանս մեր երբէք, եւ առնիցէք մեզ թողութիւն` դուք իշխեցէք։ 18 Այլ մեք վաղիւն, յորժամ ի կռուոյն տեղին գամք` զմեր անձինս եւ զբազումս եւ այլս ընդ մեզ փախուցանեմք ի գնդէս»։ 19 Եւ ընկալեալ երդմամբ ուխտի Պարսկացն` հաստատեցին զբանսն։
20 Եւ հասեալ ի վաղիւն ի տեղի պատերազմին` խաւսէր եւ յայն ժամու արքայն Վրաց ընդ զաւրավարին Հայոց Վահանայ եւ ընդ այլ աւագ տանուտեարս եւ ընդ սեպուհս Հայոց եւ ա սէ. «Լաւ եղեւ մեզ կռուելս այսաւր ընդ զաւրս Պարսից. քանզի մեք իսկ բաւական եմք սոցա, եւ չկարեն կալ առաջի. բայց թէ այսաւր եւս հեղգացեալ էր մեր` գալոց էին Հոնք եւ զանուն յաղթութեանն եւ զաւգուտ աւարիս նոքա տանելոց էին»։ 21 Եւ մինչեւ ցայն ժամ եւս յերկարեալ խաբէր պատիր բանիւք։
ՀԴ.
ՀԴ. Ապա սրտմտեալ ընդ սուտ եւ անպիտան խաւսս արքային Վրաց զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան, ծանուցեալ եւ զթուլութիւն գնդին Հայոց, զոր տեսանէր լքեալս եւ մեղկեալս եւ ոչ ինչ բնաւ նմանս այլոց ժամանակաց փութոյն եւ յաւժարութեան, սակայն զգունդն զաւրացն կազմէր Մամիկոնեանն Վահան ըստ աւրինի ճակատուն պատրաստութեան. եւ տուեալ զկողմն աջոյ ի ձեռս Բարշղի Վահեւունւոյ եւ Սատոնի Գաբեղինի , եւ զողմնն ահեակ տայր Վախթանգայ արքային Վրաց, եւ զմիջոյ կողմնն կազմէր զինքն երեքումբք արամբքն որդւովք երանելւոյն Արշաւրայ, եւ երանելեաւ տերամբն Գնունեաց. եւ զերանելին ասպետն Սահակ եւ զՍիւնին Բաբգէն ընդ մէջ իւր եւ Բարշլի կացուցանէր։
* դէմ ընդդէմ միմեանց, Պարսից եւ Հայոց, եւ որ զնահատակութեան պսակն ընդունելոց էին յաւուրն` եցոյց վերին զաւրութիւնն հայեցող աչաւք մտացն. եւ յառաջ քան զկատարումնն` յայտնապէս անծածուկ զահագնափոխութիւն երեսացն ի մահկանացու բնական տեսչութենէս ի լուսափայլութիւն վերին զաւրութեանցն կերպարանի , եւ մանաւանդ զքաջութիւնն առնն զՎասակայ Մամիկոնէի, զեղբաւր զաւրավարին Հայոց Վահանայ. որոյ փառաւորեալ երեսքն լուսով փառացն Աստուծոյ, մինչեւ բազումք յընկերակցացն որք նիզակակիցք սրբոյն էին` հայել յերեսսն փայլակնացայտ, ըստ փառաւորելոյ երեսացն մեծի մարգարէին Մովսէսի, ոչ հանդարտէին ։ 3 Զոր եւ իւր իսկ եղբաւրն մեծի զաւրավարին Հայոց Վահանայ տեսեալ եւ մեծապէս զարհուրեալ` անդէն եւ անդ գիտաց, թէ սա յինէն եւ ի զազրալի կենցաղոյս այսաւր առաւ եւ փոխեցաւ յայն բանակ զուարթնոցն, որոյ բանակի զաւրացն տեսիլ եւ կերպարան այս է։
* , եւ զբազումս ի զաւրացն Պարսից յերեւելի արանց զաւրուն կոտորէին քաջաբար։ 5 Անդ քաջի սեպհին Մամիկոնէից Վասակայ հարեալ նիզակաւ ուժեղապէս զայր ոմն հզաւր ի գնդէն Պարսից յերկիր կործանէր. որ եւ բեկանէր նիզակն իւր յանկարծակի. եւ քաջին Մամիկոնենի Վասակայ ելեալ ի խնդիր այլում նիզակի եւ գտեալ` դառնայր անդրէն փութանակի ուրախալից։ 6 Եւ պատահեալ նմա Կամսարականին Ներսեհի տեառն Շիրակայ, որոյ եւ նորա բեկեալ նիզակն` ի խնդիր էր այլում նիզակի. եւ քաջի Մամիկոնենին Վասակայ ձայն ի վերայ եդեալ ա սէր. «Փութա՛, Ներսեհ, գտանել նիզակ, եւ դարձի՛ր ե՛կ արագ. քանզի ոչ եր բէք կարեմք գտանել ժամ սքանչելի այսպիսի վաճառու, ուր մահ զանմահութիւն եւ առժամանակեայս զյաւիտենականն եւ ապականացուս զանապականելի կեանսն. վաղվաղեա՛, քանզի չեմք կալոց անմահք. գուցէ վրիպեալ յանուանի եւ ի փառաւորեալ կատարմանէս` անանուն եւ անպիտան մահուամբ ելանիցեմք ի կենցաղոյս»։ 7 Եւ զայս լուր ի սրբոյ առնէն Վասակայ Մամիկոնենէ` հաւաստի երդմամբ պատմէր մեզ բազում անգամ ինքն տէրն Շիրակայ Ներսեհ Կամսարականն։
* որդւովքն Կամսարականին Արշաւրայ` յանկարծակի փախուցեալք առ հասարակ սրանային գունդքն ամենայն Հայոց եւ Վրաց. որոց բազումք ի նենգաւորացն աղաղակէին առ միմեանս անհան գիստ, թէ «Փախեան Հայք, անձնապուրք լերուք»։ 9 Եւ վասն զի ոչ ըստ փութոյ եւ յորդոր խնդրոյ շնորհէր ի ժամուն վիճակ մարտիրոսութեան ի վերին զուգակշռող աջոյ ամենագիտին, ըստ ծածուկ եւ անքնին իւրոյ կանխատեսութեանն` քաջի զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի եւ այլոց ընդ նմա ուխտապահ ընկերացն, որ ախորժելով տենչէին բաժակի մարտիրոսութեանն, եւ չգտան արժանիք, դարձուցեալ այնուհետեւ զերասականս երիվարացն` գնային եւ նոքա զհետ փախստէիցն Հայոց։ 10 Եւ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի եկեալ պատահէր Բաբգենայ Սիւնւոյ, անկելոյ ի զաւրացն Պարսից կարէվէր. զոր հեծուցեալ ի վերայ իւրոյ նժուգի եւ հանեալ ի պատերազմէն ապրեցուցանէր։ 11 Բայց որք ընտրութեանն ցանկացողք եղեն եւ արժանիք ընդ սրբոյ ասպետի Սահակայ եւ ընդ սրբոյ քաջին Վասակայ Մամիկոնենի, եւ կատարեցան յաւուրն` եւ անուանքն են այսոքիկ…
* զկնի հետամուտ եղեալ գունդքն Պարսից` զբազումս կոտորէին, եւ բազումք յայլ եւ այլ տեղիս զերծեալ ապրէին։
13 Բայց զՀրահատն Կամսարական, սաստկապէս վազս առեալ երիվարին իւրոյ` ընկենոյր, եւ հասեալ Պարսկացն, մինչդեռ էր հետիոտս` կալեալ ածէին առ Միհրան. զոր տեսեալ Միհրանայ` մեծապէս ուրախացաւ։ 14 Պատուհասէր զնա բանիւք խստութեան, եւ կապեալ տայր պահել զգուշութեամբ. եւ ուր երթայր յաշխարհիս Հայոց` ընդ իւր շրջեցուցանէր։ 15 Ընդ որս կալան եւ սեպուհ մի Սիւնի, որում անուն էր Յազդ, եւ զայլս ոմանս ի Վրաց աշխարհէն։