Read in the reader, with word lookup
Ղազար Փարպեցի, Պատմութիւն Հայոց · 3/3
ՀԵ.
ՀԵ. Իսկ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան երթայր առ վայր մի յամրագոյն տեղիսն Տայոց, ուր եւ սինլքորք փախստէիցն Հայոց առ նա ժողովէին եւ այլք յաւագ նախարարացն Հայոց. այլ Կամսարականքն երկոքեան ընդ նմա իսկ էին միշտ, եւ անքակ ի նմանէ եւ միաբան։ 2 Զորոց զհետ եկեալ Միհրան գնդաւ իւրով եւ ջանայր կամ սպանանել պատերազմաւ, եւ կամ ունել հնարիւք, եւ կամ հաւանեցուցանել եւ նուաճել։
* . եւ զաւրավարն Հայոց Մամիկոնեանն Վահան մերձ ի նա իբրեւ երկուք հրասախաւք, ի գեաւղ մի որ կոչի Մկնառինճ, արամբք որպէս թէ հարիւրովք եւ թերեւս սակաւուք եւ կամ յոլովիւք։ 4 Եւ Միհրան այնչափ հազարաւքն առ նա բանակեալ էր մաւտ, եւ տեղին ուր զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան էր` յիշխանութեանն Պարսից թագաւորին էր։ 5 Եւ այնչափ սաստկապէս զեղեալ էր Աստուծոյ զմեծ շնորհ զաւրութեան իւրոյ ի վերայ քաջի առն Վահանայ Մամիկոնէի, զի ի մէջ այնչափ բազմութեան գնդի եւ ի զաւրաւոր քաջորերոյ` դողացեալ սարսեալ կայր Միհրան գնդաւն, փակեալ ընդ երկիւղագին ահիւ վերնոյն, եւ չիշխէր դիմել ի վերայ եւ սպանանել զորս կամէր , եւ հալածել եւ կորուսանել զմնացեալ փախստեայսն. այլ բանիւ ողոքանաց պատգամաւորէր ընդ նմա հանապազաւր ի խաղաղութիւն, ասե լով, թէ «Մի՛ կորնչիր, եւ յարքայից արքայի ի ծառայութենէ մի՛ ելաներ, եւ զաշխարհս Հայոց մի՛ տար ի վատնումն. ի հնազանդութիւն եկ թագաւորին, եւ ես միջնորդ լինիմ. քանզի վասն իւրոյ բարերարութեան սիրէ զիս, եւ բանից իմոց լսէ. եւ ես աղաչեմ զթագաւորն, եւ հաշտեցուցանեմ ընդ քեզ, եւ ինչ որ արժան է տալ քեզ` ջանամ զի տայ»։
6 Եւ սպարապետին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի պատասխանի արարեալ ասէր ցՄիհրան, ե թէ «Արեաց տէր որ լինի` արդար աչաւք պիտի նայել յամենայն մարդ իբրեւ զթագաւոր, եւ արդարապէս տեսանել եւ արդարապէս լսել, ըստ արժանի թագաւորի։ 7 Բայց այր թագաւոր, որ ուղիղ աչաւք չհայի ի ծառայս եւ ուղիղ լսողութեամբ չլսէ ուրուք զբանս, այլ համակ ըստ իշխանութեան վարի, եւ ոչ ըստ արժանի իրաւանց քննութեան, այլ առաւել եւս որ կարի դժնդակագոյն է եւ աշխարհի կորստեան պատճառ, եւ հանապազ զայն առնէ, եւ կամի տեսանել այլոյ աչաւք եւ լսել այլոյ ականջաւք` ծանր է ծառայութիւնն այն եւ դառն, եւ վտանգ` որում ոչ ոք կարէ կալ առաջի։ 8 Վասն զի տէր, որ յիւր ի ծառայից զլաւ եւ զվատթար չգիտէ ընտրել, եւ ըստ արժանի իւրաքանչիւր ումեք մատակարարել զպիտոյսն ոչ կամի` այնպիսին լաւ ծառայի տէր դժուարաւ կարէ լինել։ 9 Արդ` Հայոց աշխարհս ո՜րպիսի մեծ եւ պիտոյի աշխարհ է. եւ արդ ցո՛յց ինձ այր մի յայսպիսի աշխարհի, որ թէ առաւելաւ թագաւորութեամբ արժանաւորապէս հասեալ է ի տանուտէրութիւն . այլ որեար աւազակ եւ անպիտան, հացկատակք եւ վատտոհմիկք , որ գան զայնպիսի մեծ թագաւորութիւն խաբեն, եւ ընդ կրակի փառս գնեն եւ տէրութիւն. եւ ի ձէնջ ըստ կողմն ելեալ սակաւ մի` միզեն ի կրակն, եւ յանթեղ զաղբ իւրեանց արկանեն, եւ զվաճառականն եւ զվաճառն ի միասին թշնամանեն։ 10 Եւ այլ լաւութիւն եւ քաջու թիւն եւ միտք եւ գիտութիւն, որով աշխարհ շինի եւ միջի լինի` այն չխնդրի եւ արհամարհեալ է. այլ անպիտան եւ վատտոհմակ մարդկան պատրողութիւնն ի մէջ անցեալ յարգի, եւ դուք առ ճանաչողս ունիք զձեզ։ 11 Լուեալ է քո, որ Միհրանդ ես, եւ ամենայն Պարսից` զբանս զայս յԱրեաց տեառնէն ի Պերոզէ առաջի ամենեցունց յատե նի, թէ «Այր վատ եւ գունդ անպիտան Ասորի է. բայց քան զԱսորի այր` Հայ մարդ շատ վատթար է եւ անպիտան»։ 12 Եւ ո՞չ արդեաւք լաւ էր մահ քան զայն լուր յայնպիսի թագաւորէ։ 13 Եւ արդ` իմ երկուս կռիւս արարեալ է ընդ Արի մարդկան, եւ երրորդն այս է որ ընդ քեզ արարաք. եւ ընդ որս զերկուս կռիւսն արարաք` ընդ այնպիսի երեւելի եւ քաջ մարդկան կռուեցաք, զոր ինքն Արեաց տէրն եւ ամենայն Արիք ճանաչէին, թէ ո՛րպիսի որեար էին։ 14 Եւ աւտար մարդոյ մեզ չէր աւգնեալ, Հոնի կամ Հոռոմի եւ կամ այլ ազգի ուստեք մարդոյ. բայց միայն այս Հայոց, զոր դուք գիտէք, սոցա վճարեալ է զայնպիսի մեծ գործ, զոր դուք ամենայն Արիք լուայք եւ տեսէք. եւ ոչ բազում այրուձիոյ, այլ հարիւր արամբ եւ կամ եւս նուազիւ զհազար եւ զերկուս հազարս այր փախուցեալ է սոքաւք։ 15 Եւ յայսմ կռուի մի՛ զայս զմտաւ ածեալ պարծիք , թէ աւելի ինչ քաջութեամբ յաղթեցէք մեզ. այլ ի մեր երկպառակութենէ եւ ի նենգելոյ եղեւ մեզ վնաս։ 16 Զի թէ էր այս հայ գունդ, յորոյ վերայ ահ եւ երկիւղ էր, որպէս Արեաց տեառն յիւր ծառայի վերայ, եւ յիմում ձեռին այնպէս էին, որպէս ընդ իմ նախնեացն ձեռամբ, եւ համարձակապէս իշխէի զվատացեալսն ի կռուի տամբ եւ կենաւք հարցանել եւ գլխով պատիժ առնել, եւ քաջացելոցն կարէի բարի առնել եւ պատիւ տալ` ցուցանէի Արեաց տեառն եւ ձեզ ամենեցուն, թէ ո՞ր կարի գունդ յԱրիս անուանի էր եւ լաւ. բայց եթէ լաւագոյնք եւս եւ քաջք չերեւէին ` այլ ի խոնարհ սակաւ մի եւ նուազ չտայի երեւել։ 17 Բայց արդ` զոր ձեր ի վատ տոհմէ եւ յանպիտան ի մարդկանէ աշխարհիս Հայոց իշխան կարգեալ էք` դոքա ըստ իւրեանց յետնութեան կորուսին յաշխարհէս Հայոց զքաջութիւն եւ զանուն բարի եւ զլաւութիւն։ 18 Զի գնդի, որոյ զաւրագլուխն վատ է` գնդին լաւ լինել չէ հնար, եւ աշխարհի, որոյ իշխանքն յետին են` աշխարհին այնմ անհնար է յառաջադէմ եւ անուանի լինել։
* ։ 20 Բայց մինչ ես յանձինս զգացի, եւ ձեզ Արեաց տեառնն արբանեկութեան արժանի եղէ` ի մտի եդի առաջի Աստուծոյ եւ մարդկան` արդար մտաւք տեառն եւ ձեզ ծառայութիւն առնել եւ արդար վաստակս վաստակել։ 21 Եւ որչափ ես զլաւն հոգայի եւ ի լաւ վաստակսն յաւելուի` եւ վատ անարժան իշխանքդ Հայոց զինչպէտ բանսարկութիւնս առնէին, եւ դուք անքնին մտաւք լսէիք եւ ընդ իս չհայէիք ուղիղ . ածի զմտաւ, թէ զի՞նչ արդեաւք այլ հնար գոյր, որով ես կարող լինէի զԱրեաց տեառն եւ զաւագացն զմիտսն ուղղել ընդ իս. եթէ գտանէի ինչ ոչ պարգեւս ` գոնեա լոկ աչաւք ուղիղ հայէին ընդ իս, եւ շատ էր ինձ։ 22 Եւ իբր ի վաստակսն, զոր վաստակէի ըստ իմում գիտելոյ, թերութիւն ինչ ոչ տեսանէի , եւ առաւելս ինչ յաւելուլ եւ վաստակել չգտանէի հնարս, եւ զթշնամեացն բերանս ի բանսարկութենէ խնուլ ոչ կարէի, եւ տեառն եւ ձեր ականջք ի բաց էին ի լսել զստութիւն եւ չխորհել վասն իմ ուղղակի, եւ իբրեւ ոչ ինչ գտի պատճառանս ծանր տրտմութեանն որ կրէր յանձին իմում ի սպառ, եւ փախչել յաշխարհէս չկարէի` խորհուրդ չար ի մտի արկի, եւ անձամբ զանձն սպանի. եւ երանի՜ եթէ լոկ զմարմինս էր սպանեալ. այլ ես զհոգիս եւ զմարմինս ի միասին կորուսի։ 23 Քանզի ուրացայ զճշմարտութիւնն զոր գիտէի, թէ ստոյգ Աստուած է արարիչ եւ տէր ամենայնի, եւ երկիր պագի ստութեան եւ մոլորութեան. զոր այսաւր առաջի ձեր եւ առաջի ամենայն աշխարհիս խոստովանիմ, թէ ստութիւն է եւ աղտեղի խաբէութիւն։ 24 Եւ յետ կործանմանն յորում կործանեցայ` մաշէի յերկիւղէ զամենայն աւր, թէ գուցէ մեռանիցիմ սովին մեղաւք եւ կորնչիցիմ զյաւիտենական կորուստն. կալեալ ի բռին զոգի իմ` ի բաց մերժեցի զերկիւղ թագաւորաց, ընկեցեալ յանձնէ կոխեցի զուրացութեանն խիղճ եւ լուսաւորեցայ։ 25 Այսուհետեւ ուրախ եմ եւ պատրաստ հալածանաց, աղքատութեան, վշտի եւ մահուան. զի որում եւ դիպիմ քրիստոնէութեամբ` ուրախ եմ եւ անահ ։
* եւ զմոխիրն. եւ զմարդ ճանաչէք զլաւն եւ զանպիտան, եւ գործ խնդրէք յիւրաքանչիւր ումեքէ , եւ ոչ կատակաբանութիւն . եւ ի գործ հայիք` տալ ըստ վաստակոց զհատուցումն, եւ ոչ ի լկտէբանութեան խաբէութիւն. եւ կարէք գրել եւ կնքել, թէ ի մերմէ բռնութենէ եղեւ ձեր յանցումնդ, եւ ոչ ի ձեր ստահակելոյ եւ յանդգնութենէ, եւ թողուք. եւ զտոհմիկն առ տոհմիկս ունիք եւ զվատտոհմակսն առ անտոհմակս. եւ թէ այդպէս նուաճէք զմեզ` մեր բնիկ տեարք էք եւ հարցն մերոց եւ նախնեաց, եւ մեք ծառայութիւն առնեմք եւ հպատակ լինիմք։ 27 Ապա եթէ նոյնպէս զյետինսն առ լաւսն ունիք եւ զլաւսն յետս տանիք, եւ աղտեղի մեղաց վաճառէք զիշխանութիւն աշխարհիս, եւ ոչ ըստ իրաւանց հայել յարժանաւորսն եւ ի պիտանիսն տայք` մեք որ ապստամբեցաքն` ոչ եթէ գիտէաք, եթէ մեք Արեաց առաջի ինչ կարեմք կալ , զի եւ զմեր տառապանացս ոյժ գիտեմք եւ զԱրեաց այնպիսի մեծ եւ անհամար գնդի եւ ուժոյ զսաստկութիւն. բայց միայն զմեռանելն եդաք առաջի, եւ նմին պատրաստ եմք. եւ առաւել եւս ուրախ եմք, զի զանուանի եւ զլաւ մահ մեռանիմք քրիստոնէութեամբ, քան թէ ուրացութեամբ գնել զանցաւոր փառս, եւ զյաւիտենից կորուստն ժառանգել»։
ՀԶ.
ՀԶ. Եւ մինչդեռ Միհրան եւ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան զայսպիսի բանս ընդ միմեանս խաւսէին` յանկարծակի դեսպան հասանէր ի դրանէ եւ ստիպով զՄիհրան ի դուռն կոչէին։ 2 Եւ նորա չուեալ ամենայն բազմութեամբն գնայր ճեպով ի դուռն, առեալ ընդ իւր զկապեալն Հրահատ եւ զերանելին Յազդ եւ զայլ կապեալսն։ 3 Զորոց զհետ երթայր տրտմութեամբ եւ բազում փութով սիրելի եղբայր նորուն, տէրն Շիրակայ Ներսեհ, արամբք ընտրելովք, որոց տեսեալ զանհնարին անսպառ ողբումնն Ներսեհի, սիրով խանդաղատեալ, զբարիս նոցա յիշելով` երթային ընդ նմա։ 4 Որոյ յաւրէ ունելոյ զՀրահատն Պարսկացն` ոչ էր եղբաւր նորա Ներսեհի տեառն Շիրակայ դադարեալ ի լալոյ, եւ ոչ էր հանգուցեալ ի վերայ անկողնոյ, եւ ոչ ճաշակեալ հաց առանց արտասուաց. այլ եւ զոր ճաշակէրն` առ չարի դառնացեալ լինէր բերան նորա։ 5 Եւ երթայր զհետ գնդին Պարսկաց, ածելով զմտաւ, թէ ո՞ գիտէ, լրտեսեալ ուրեք ի զատագոյն թեւի գնդին` անկեալ ի վերայ կարասցէ զնա զերծուցանել. եւ կամ թէ ոչ` գոնեայ ես դիպեալ մահու` հանգեայց յանմխիթար տրտմութենէս։ 6 Եւ երթեալ բազում անգամ աւթս զհետ, եւ ոչ ինչ կարացեալ գտանել հնարս, եւ մերձեալք որպէս թէ աւթեւանաւ միով ի սուրբ տեղի տան նահատակին Գրիգո րի ի գեաւղն որ անուանեալ կոչի Բագաւան, եւ տեսեալ Կամսարականին Ներսեհի զտեղին նահատակին Գրիգորի, եւ յիշելով զտրտմակցութիւն սրբոց ընդ վշտացեալս, եւ զհամարձակութիւն սրբոյ առն Գրիգորի առ Աստուած` ձայն սաստիկ բարբառոյ հանդերձ արտասուաւք արձակեալ առ այրն Աստուծոյ` աղաղակեաց ասե լով. «Տէ՛ր Գրիգոր, որ զսաստիկ մէգ ամբարշտութեանն մեղաց մերոց մերժեալ փարատեցէր յաշխարհէս Հայոց, փարատեա՛ եւ զիմ սաստիկ մէգս տրտմութեանս ի սրտէս, եւ շնորհեա՛ ինձ զանձկալի զեղբայրն իմ տեսանել առողջ առ իս. քանզի հնարաւոր է Աստուծոյ ամենայն, եւ զքո խնդիր քաջ ախորժելով կամի լսել եւ կատարէ»։ 7 Եւ այսպէս մեծաձայն բարբառով եւ ողբալով աղաղակեաց Կամսարականն Ներսեհ առ այրն Աստուծոյ Գրիգորիոս. ոչ թէ բերանով բարբառէր, այլ սրտիւն աղաղակէր։ 8 Եւ նորա լուեալ վաղվաղակի ասաց ցՔրիստոս. եւ Փրկչին Աստուծոյ անդ եւ անդ հանեալ զկապեալն Հրահատ ի շրջափակ զգուշութենէ պահապանացն, արձակէր խաղաղութեամբ առ սիրելի եղբայրն իւր եւ յաշխարհ։
9 Յայնժամ տեսեալ զաներկիւղապէս եւ զքաջաբար ելս Կամսարականին Հրահատայ` զաւրագլխին Արեաց Միհրանայ եւ այլ աւագանւոյն որ ընդ նմա էին` հրաման տային ածել զերանելի սեպուհն Սիւնեաց զՅազդ ի նմին աւուր զառաջեաւ իւրեանց։ 10 Եւ սկսան սաստիւ խաւսել ընդ նմա եւ պատուհա սել. «Ոչ է, ասեն, հնար կեալ մարդոյ, որ բազում վնասս եւ չարիս առ իւր իսկ նմանի մարդիկ գործեալ իցէ, թող թէ առ տէրն Արեաց, որ աստուածանման է եւ իշխանութիւն ունի ի վերայ ամենայն մարդոյ սպանանել եւ կեցուցանել։ 11 Արդ` զվնասակարն Հրահատ եւ զարժանին բազում մահուց, զոր ըստ նորա չար գործոցն պաշարեալ մեծ փառացն արքայից արքա յի` ետ ի ձեռս մեր, զոր եւ մեք թէպէտ եւ խնայել կամեցաք եւ ապրեցուցանել, սակայն իւր մահապարտութեան գործոցն որսացեալ զայրն` չետուն լինել նմա արժանի թողութեան, այլ վաղ եւ կամ անագան կորուսանեն զնա. քանզի ի մեծ եւ ի հզաւր իշխանէ ոք փախուցեալ` հազիւ կարէ զանձն թաքուցանել , թող թէ փախուցեալն յաստուածոցն ո՞ւր կարէ թաքչել եւ ապրել։ 12 Արդ` եւ դու ընկեր նորին չար գործովք մահապարտութեամբ` ոչ իւիք կարես գտանել հնարս փրկութեան անձինդ եւ ապրել, բայց թէ ապաւինեալ ի կրակ` պագանիցես երկիր արեգական, եւ նոցա բարեխաւսութեամբ գտանիցես թողութիւն ի թագաւորէն, եւ կեցցես։ 13 Եւ մեք խնայելով ի քեզ` տամք զայսպիսի խրատ քեզ. վասն զի կամիմք զկեանս քո եւ ո՛չ մեռանել»։ 14 Ի սոյն միտս յաւժարեցուցեալ գրգռէր բազում անգամ պատգամաւորաւք եւ թղթովք, էր երբէք եւ յորժամ ինքն առ աւագսն Պարսից լինէր ի բանակի, անաւրէն իշխանն Սիւնի Գդիհոն, ի վերայ երանելի Սիւնւոյն սեպհին Յազդայ , իբրեւ զչարկամ եւ զնախանձոտ եղբարց, եւ ոչ զի ուրացեալ ապրեսցի, այլ զի ուրացութեամբ մեռցի վատանուն։
* Յազդայ ի Միհրանայ եւ յայլ ամենայն աւագանւոյն Պարսից, ծանուցեալ զկամս եւ զխորհուրդս զանաւրէն զեղբարց նոյն իւրոյ Գդիհոնի` պատասխանի տուեալ ա սաց, թէ «Զժամանակաւոր զմարմնոյ կեանսս թէ վաճառէր ոք, եւ հասանէր ինձ գնել եւ կեալ, յաղագս ցաւոց մարմնոյ եւ սիրոյ կենցաղոյս` տայի արդեաւք զամենայն ինչ ըստ աղքատութեան իմոյ գիւտի եւ գնէի. բայց զյաւիտենից պատուհասն եւ զանշէջ գեհենին սպառնալիսն գնել ընդ կարասւոյ` յոյժ անմտութիւն է. մանաւանդ զի անյայտ է երեւումն վաճառուն. քանզի ոչ ոք գիտէ զկեալն իւր, զհեռին եւ զմաւտեալն ի դուրս. գուցէ գնեալ խնդայցէ, եւ ի վաղիւն վախճանեալ յուղարկիցի ի խաւարն արտաքին։ 16 Այլ զայսպիսի աղտեղի եւ կորստական վաճառ, թէ ուրացեալ էր իմ, ընդէ՞ր այժմ գնէի զդա վասն կելոյ, այլ վաղ իսկ առնուի հանդերձ փառաւք եւ մեծամեծ պատուովք. այլ զայս ընտրեցի յորում եմս, եւ զսոյն համարեալ լաւ եւ պատուական ` ասէ, ուրախ եմ եւ խնդամ վախճանել քրիստոնէութեամբ, քան թէ զհազար հազարս ամաց կեալ ուրացութեամբ, եւ յաւիտենից անվախճան պատուհասին լինել ժառանգաւոր»։
* զգլուխ երանելւոյն հրամայեցին, մերձ ի տեղի սուրբ մատրանն առաքելանման նահատակին սրբոյն Գրիգորի, ի գեաւղն որ կոչի Բագաւան, ի նահանգին Բագրեւանդայ, ի լանջակողման լերինն որ անուանի Նպատ. մաւտ ի սուրբ տեղի մատրանն որպէս երկու քարընկեցաւք։ 18 Եւ կատարեալ սրբոյ Սիւնի սեպհին Յազդայ զընթացս նահատակութեան իւրոյ յամսեանն հոռի, որ աւր վեշտասան էր ամսոյն, եւ ամփոփեալ նշխարք նորա եդան անդէն ի սուրբ մատրանն Գրիգորի։
ՀԷ.
ՀԷ. Եւ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան չուեալ գայր հասանէր յԱյրարատ գաւառ, եւ կատարեալ զուխտ պատարագաց ի Վաղարշապատ քաղաքին, հանդերձ ընդ իւր ուխտապահ նախարարաւքն եւ այլ զաւրաւքն Հայոց, ի տանն Աստուծոյ եւ ի վկայարանս նահատակեալ կուսանացն, զուխտս պատարագաց եւ զսովորական նուէրս ընծայիցն Աստուծոյ. եւ նախ հոգացեալ զաղքատաց դարմանս` ապա մեծաւ ցնծութեամբ ուրախանային եւ ինքեանք, փառաւորելով զԱստուած։ 2 Եւ չուեալք անտի երթեալք հանգչէին ի բնական ոստանին Հայոց ի Դունի, մինչ զաւուրս ցրտաշունչ ձմերայնւոյն սառնամանեացն անցուցանէին։
* եւ խելաշուրջք, խաւսելով բանս սուտս եւ տեսիլս խաբէութեան, զոր ոչ էր տեսեալ, ի կործանումն եւ յերկպառակութիւն զաւրաց նորին` առ զաւրավարին Հայոց Վահանայ յոստանին. եւ ասէին ցամենե սեան, թէ «Ողջ են եւ կենդանի սքանչելի ասպետն Սահակ եւ քաջ սեպուհն Մամիկոնեան Վասակ. եւ զմեզ յղե ցին առ ձեզ, թէ «Ի փախչելն ձեր ի կռուոյն Վրաց` մնացաք մեք ի կռուատեղն, խոցեալք կարէվէրք. եւ ըստ Աստուծոյ ազդեցութեանն, ի սաստկութենէ եւ ի կարեւոր վիրացն, զոր ունէաք ի մարմնի մերում` մերթ ի սող եւ մերթ անձնքարշութեամբ հասաք առ միմեանս, եւ հոլովեալք անկաք ի խիստ թաւուտ թուփս դժնկաց . եւ կացեալ ի վերայ մեր ըստ Աստուծոյ ցուցակութեանն առն միոյ քահանայի հոգեւորի ի Տեղացն անապատէ, եւ ի նմին ժամու բարձեալ ի մէնջ զմի մի ըստ անձին` տարաւ հեռի ի տեղեացն որպէս պարսկաւ միով հրասախաչափաւ . չեւ եւս գիտելով, թէ ո՛ ոք իցեմք եւ կամ յորմէ՛ գաւառէ, այլ ըստ առաքինութեան իւրոյ` իբրեւ զարս յաղագս Աստուծոյ վիրաւորեալս` ապրեցուցանել զմեզ կամեցեալ, եւ կամ դիպեալս վախճանի` ամփոփել զոսկերս մեր յաւգուտ հոգւոյ իւրոյ տենչացեալ. եւ ապա որպէս յանկասկած տեղի հեռացուցեալ զմեզ ի տեղւոջէն առն` եւ լինէր անհոգացեալ։ 4 Երթեալ այնուհետեւ ի վանկունսն իւր` բերէր մեզ կերակուր ինչ դուզնաքեայ եւ ջուր, ածեալ ընդ իւր եւ մանուկ մի միւս եւս այլ, եւ մատուցեալ մեզ աղաչէր ճաշակել. եւ մեր ընկալեալ ըստ կարի զկերակուրն ի ձեռանէ սրբոյն ջամբելով` զաւրացաք սակաւ մի։ 5 Եւ նորա գիտացեալ, թէ սակաւ մի բերեալ ոգի բացաք զաչս` սկսաւ նա այնուհետեւ հարցանել զմեզ, թէ ուստի՞ էք եւ կամ յորմէ՞ գաւառէ. քանզի ձեւդ ձեր եւ կերպարան ա զատս կարծեցուցանէ զձեզ։ 6 Եւ մեր զառաքինութիւն զառնն տեսեալ` զստոյգ իսկ ինչ պատմեալ ասացաք նմա զմէնջ յանուանէ. եւ նորա լուեալ` ետ փառս Աստուծոյ. եւ թողեալ առ մեզ զմանուկն, գնայր ի մէնջ ի վանկունսն իւր։ 7 Եւ ի միւսում եւս գիշերին ածեալ գրաստ, միւս եւս այլ մանկամբ` հանէին զմեզ ի գրաստն, եւ աւժանդակելով մեզ երեքեան տանէին յանապատն, ուր ինքեանք բնակեալ էին. եւ թագուցեալ զմեզ անդ առ իւր աւուրս բազումս` բժշկեալ ողջացաք զաւրութեամբն Աստուծոյ։ 8 Եւ որպէս սովորութիւն է հակառակորդ դիւին` շնչեալ յականջս ոմանց աստուածատեաց մարդոց ` որսալ զմեզ սկսեալ են անձանձրոյթ եւ կամին սպանանել, եւ անձանց փառս գտանել ի Պարսկաց եւ պատիւս։ 9 Եւ սուրբ վանականս ընդ բազում անապատ տեղիս եւ ընդ բազում խորաձորս քարանձաւաց շրջեցուցանէ զմեզ ի ծածուկ. բայց ածել այդր առ ձեզ երկնչի. գուցէ, ասէ, քննեալ ուրուք զհետս` գտանիցէ զմեզ եւ սպանանիցէ։ 10 Բայց արդ` փութացարո՛ւք արձակել այտի գունդ սաստիկ եւ զաւրագլուխ հաւատարիմ, եւ տանել զմեզ առ ձեզ, որպէս զի հասեալք առ ձեզ` լիցուք ի միասին վրէժխնդիրք հաւատոցն ճշմարտութեան»։
11 Եւ լուեալ զայսպիսի սատանայական խաւսս արանց անմտաց` իսկոյն հաւատացեալ ա սէին, թէ «Արդ փութալ եւեթ պիտի. զի յորժամ նոքա ողջամբ ի Հայս գան, եւ Պարսիկք զայն լսեն, թէ արդարեւ նոքա ողջ են` խորտակին ամենայն զաւրութիւնք նոցա, եւ լքանին։ 12 Այլ մանաւանդ յորժամ յականջս կանանց եւս եհաս բան արանցն իւրեանց, եւ լուան թէ ողջ են, - քանզի եւ զխաւսս անգամ ի գիշերի զառն եւ զկնոջ խաւսէին նշանաւ դիւազգեցիկ արքն եւ հաւատալի առնէին, - չառնէին այնուհետեւ դուլ կանայքն ի տուէ եւ ի գիշերի , ըստ սայթաք եւ անհաստատ բնութեան կանանց, այլ գրգռէին զսիրելիս իւրեանց եւ զազգականս, զդայեակս նոցա եւ զծառայս` փութալ ճեպել հասանել վաղվաղակի եւ ածել զնոսա։
* բազում արանցն ի Հայ մարդկանէ, եւս առաւել զանդլութիւն կանանց եւ զճեպս եւ զանժուժկալութիւն, որ նման բոցոյ տոչորէին ի խորհուրդս նոցա, եւ ոչ ոք զաւրէր ցածուցանել , լուեալ ամենիմաստի եւ զգայուն մտաց Մամիկոնեանն Վահանայ զաւրավարին Հայոց` ա սէր. «Այդ բանք եւ խորհուրդք` արանց վատախորհրդաց են եւ որք չարաչար են իմաստիւք։ 14 Քանզի գիտացեալ զեկս պարսիկ գումարտակի գարնանի յերկիրս Հայոց` խորհեալ իմացան զայլ , թէ քայքայել կարեմք եւ պառակտել զժողովումն զաւրաց Հայոց որ յոստանին էին, եւ այսր եւ անդր ցրուել. ապա թէ կարի սակաւ գունդ կայ ի Պարսից` թէպէտ եւ ձերբակալ արարեալ կորուսանեն զնոսա։ 15 Այլ թէ ընդդէմ ոմանց բանքս իմ ոչ թուին ` ես աշխարհակորուստ արանցն ողջ ոչ տայի գնալ յաշխարհէս Հայոց։ 16 Վասն զի զերանելի զեղբաւրն իմոյ զնահատակութիւն յաւուր կատարման իւրոյ, եւ յառաջ քան զպսակելն նորա տեսի զպսակն. եւ նախ քան զվախճանն` ցուցաւ ինձ գոյնն եւ կերպարան բանակի այնր եւ զաւրու, յոր բանակ նախադնելոց եւ վերանալոց էր. քանզի վաղագոյն քան զյարձակելն մեր եւ հասանելն առ միմեանս` լուսաւորեցան երեսք նորա լուսով, զորոյ զնմանութիւն լուսոյն ոչ կարեմ ասել. եւ զարմացեալ ընդ նորա տեսիլն` կամեցայ միւսանգամ հայել ընդ նա, եւ յեւս առաւել ճառագայթարձակ լուսոյ երեսացն զարհուրեալ` ոչ եւս կարացի հայել։ 17 Որ թուի թէ եւ այլոց երեւեցաւ նոյն տեսիլ սքանչելութեան գունոյ նորա ի ժամուն. եւ ես անդէն եւ անդ գիտացի, թէ նա առաւ յինէն եւ յայլ զաւրս խառնեցաւ, որոյ զաւրաց այն կերպարան է եւ լուսաւորութիւն։ 18 Եւ ես ասեմ, թէ զնա մի՛ խնդրէք եւ վասն ասպետի մի՛ աշխատիք։ 19 Ապա թէ որպէս զորդիս մարգարէիցն կամիք թարթափել յընդունայնս, որք զԵղիայն խնդրէին ապշեալք, որոց բողոքէր Եղիշայ` չաշխատել, եւ չլսէին` դառնայք ամաւթով նոյնպէս եւ դուք, որպէս եւ նոքա դարձան ամաւթալից եւ ունայնք։ 20 Բայց զի մի՛ երեւեցայց ումեք բարենախանձ` առաջի ձեր են արք զաւրուդ Հայոց եւ նախարարքդ. եւ որ ոք կամի երթալ` չարգելում. բայց յիշեսջիք եւ գիտասջիք, թէ ո՛րքան կորուստ յանաւգուտ երթիցդ յայդոցիկ հասանէ աշխարհիս Հայոց»։
* եւ խաբեբայս յիրս անաւգուտս եւ ի ճանապարհս զոր ոչ գիտէին։ 22 Որոց տարեալ զնոսա ի սահմանս Վրաց` յածեցուցանէին զկնի սատանայի, որոյ եւ ինքեանք արբանեկեալք իսկ էին. եւ բազում պատրողական կարկատելով պատճառս` ասէին ցնո սա. «Փախուցեալք ի սպանողացն` ի թաքստոց էին, փոփոխելով յայլ եւ այլ խորաձորս քարանձաւաց եւ ի ծառախիտ կատարս բարձր լերանց»։ 23 Եւ այսպէս ի բազում աւուրս խելացնորեցուցեալ յածեցուցանէին զսեպուհն Մամիկոնէից զՄուշեղ եւ զգունդն որ ընդ նմա, մինչեւ ցվախճանել ցրտաշունչ հողմոց ձմերանւոյն սառնամանեաց։
ՀԸ.
ՀԸ. Եւ եկեալ ժամանակ ծաղկոցաց գարնանւոյն աւդոյն շնչմանց, աւետաւոր ջերմութեանց մերկոցն չքաւորաց` եկեալ հասանէր յանկարծակի յերկիրս Հայոց Զառմիհր Հազարաւուխտ, սաստիկ եւ բազում այրընտիր զաւրաւք. դիմեալ անցանէր ստիպով ընդ կամուրջ գետոյն Երասխայ, եւ ի գիւղաքաղաքին որ կոչի Արտաշատ` բանակէր այն աւր։ 2 Քանզի զգացուցեալ էր նմա քաջ տեղեկութեամբ ուխտանենգացն յաշխարհէս Հայոց` զերթն կիսոյ գնդին Հայոց ի Վիրս, եւ թէ սպարապետն Հայոց Վահան Մամիկոնեան լոկ թուով նախարարաւք եւ սակաւ այրուձիով ի յոստա նիդ. «Յորոց վերայ հասեալ քո այսչափ ընտիր բազմութեամբ, թէպէտ եւ եդեալ նոցա զանձինս ի մահ, չկարիցես առնել ձերբակալս այդչափ բազմութեամբ այրուձիոյ` այլ երեքկնակի եւ չորեքկնակի պատեալ պաշարեալ զնոսա` հանես ընդ սուր զամենեսեան. եւ կատարեալ տանիս ի գլուխ զիրս գործոյս աշխատութեան, եւ դու պատուեալ փառաւորիս ի թագաւորէն, եւ մեք հանգչիմք յերերագին աշխատութենէս յայսմանէ»։ 3 Եւ լուեալ զայսպիսի բանս Հազարաւուխտոյ եւ այլ աւագացն որ ընդ նմայն էին` առաւել եւս ուրախանային, եւ ճեպով ի վաղիւն դիմէր ի վերայ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի եւ զաւրացն որ ընդ նմայն էին ի ժամուն։ 4 Եւ հասեալք մաւտ ի քաղաքն Դուին` յաւրինէր Հազարաւուխտ զճակատն ըստ աւրինի գործոյ պատերազմին, եւ կարգեալ զռազմն ի միջոցէ մայրւոյն, որում Խոսրովակերտն ասեն` անցուցանէր ի վերայ դաստակերտին , մինչեւ ի լեռնակողմնն զոր Ջրվէժն կոչեն։
* առհասարակ` այլ սակայն եւ ոչ կարի զարհուրեալք փախչել փութային. այլ ըստ բաւականի զաւրուն իւրեանց բաժանեալ ի մի մի եւ յերկուս նախարարս` յարձակէին ի վերայ։ 6 Եւ առեալ քաջասրտաբար մասն ի գնդէն Պարսից` բազում արս ընտիրս դիաթաւալ յերկիր կործանէին, եւ իւրեանց դարձուցեալ զերասանակս երիվարացն` գնացին ի բաց քաջաբար։ 7 Վասն զի եւ քաջաբար փախուստ առն հզաւրի` սաստիկ ահ երկիւղի գուշակէ առ միւսանգամ գործ թշնամեացն գնդի. որ եղեալ առ յապա երեւեցաւ բազմաց, եւ ճաշակեալ առին զհամ եւ զարմա ցան. մանաւանդ առաւել էր քան զայլսն. զոր եւ գիտաց քաջագոյն սնապարծ իշխանն Սիւնեաց Գդիհոն։
8 Բայց անդէն ի տեղւոջն որք ընտրեցին կամաւոր յաւժարութեամբ զմահ անձանց եւ նահատակեցան` երկուք արք ի նախարարացն Հայոց կռուեալք լաւաբար, եւ զքաջութիւն գործոյ ցուցեալ` երանելին Որդի ի տոհմէն Դիմաքսենից, եւ երանելին Քաջաջ ի տոհմէն Սահառունեաց, եդեալ զանձինս ի վերայ ուխտին սրբոյ` պսակեցան։ 9 Անդ չարաչար խոցոտին եւ փախչին զաւրքն Պարսից։ 10 Եւ զսուրբ հայրապետն Հայոց տէր Յոհան ընկեցեալ ի ձիոյն` թողին կիսամահ։ 11 Վասն զի այնպէս ճեպով հասուցին սադրիչքն անաւրէնութեանն զՀազարաւուխտ ի վերայ Հայոց, զի եւ ոչ աւուրբ միով յառաջ ժամանեցին խոյս տալ ի քաղաքէն եւ անձին հոգալ, եւ ոչ ինքն կաթողիկոսն Յոհան։ 12 Այլ ամենազաւր գթութիւն Փրկչին Քրիստոսի ողորմեալ խնայեաց յուխտասէր հաւտն իւր, եւ ածեալ ողջ զհայրն սուրբ` եցոյց խաղաղութեամբ ժողովրդեան իւրում եւ ուրախացոյց։
* ընդ նմա. եւ իբրեւ ոչ ինչ ժամանեալ յանբաւկ գործոյ պատերազմին պիտոյից` դարձեալ ընդ այլ փախստէիցն գնային ի բաց։
ՀԹ.
ՀԹ. Եւ այսպէս ցրուեալ այսր եւ անդր զաւրքն Հայոց իւրաքանչիւր սփռէին։ 2 Եւ գնայր զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան ինքն եւ նախարարքն Հայոց որք ընդ նմա էին, հանդերձ իւրաքանչիւր ուրուք դայեկաւք եւ սիրելի ծառայիւք, ուշ եդեալ երթալ դադարել առ վայր մի յամուր տեղիս սահմանացն Խաղտեաց, ոգի առնուլ եւ հանգչել առ վայր մի, եւ մնալ յուսով եւ սպասել փրկութեան Տեառն։ 3 Զորոց զկնի հետամտեալ ճեպով անհանգիստն Հազարաւուխտ` երթայր դիմեալ ամենայն զաւրաւքն հանդերձ. եւ զբազում տեղիս ամրոցացն Հայոց ընդ երթալն առեալ հարկանէր, քակէր աւերէր եւ անցանէր. եւ զբազումս կոտորեալ` հանէր արեանց ճապաղիս. խնդրէր հնարս, փքալով մեծամեծս, կա՛մ առնել ձերբակալս զքաջ Մամիկոնեանն Վահան եւ կամ սպանանել պատերազմաւ, եւ ապա հանգչել։
* միումն Գիւղիկ եւ միւսումն Վարդաշէն. եւ բանակեալ անդ զաւրն զայն` լսէր ի վաղիւն, թէ Մամիկոնեանն Վահան մաւտ է ի նա ի Վարայրվարոյն ի Հոռոմ տան, ի գաւառին որ կոչի Շաղագոմ։ 5 Եւ կարծեցեալ անդ լինել զիմաստախորհուրդ Մամիկոնեանն յանհոգս, որպէս ի Հոռոմ տուն անկեալ` պնդեալ յանկասկածս զցայգ ի տեղին` տեղեակ առաջնորդաւք հասանէր ընդ առաւաւտուն ծագել։ 6 Եւ գտեալ անդ բազմութիւն այլ մարդկան, ընդ որս դիպեցան եւ կանայք երկուց Կամսարականացն, տեառնն Շիրակայ Ներսեհի եւ Հրահատայ, յորոց վերայ անկեալ յանզգաստս զաւրացն Պարսից` զբազումս ի ռամիկ մարդկանէն Հայոց սպանանէին. եւ զկանայս երկուց Կամսարականացն եղբարց, զՆերսեհի եւ զՀրահատայ, ըմբռնեալ տանէին ի բանակն Պարսից։
7 Բայց զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի եւ այլ ումեք ի նախարարացն որք ընդ նմայն էին, ոչ պատահեալ` դառնայր ոչ եւս քաջ դիւրասրտութեամբ, յաղագս ոչ կատարելոյ խնդրոյն` որում հասանելն ցանկայր, եւ վրիպեցաւ։ 8 Ստուգեալ վասն կանանցն Կամսարականաց, թէ արդարեւ նոցա կանայքն են` զուարճացեալ ուրախանայր ընդ միտս իւր. խորհելով այսպէս, թէ արդ նոքաւք հաստատ կարեմ որսալ եւ ըմբռնեմ զՎահան. քանզի նոքա են նորա սիրտ եւ հաւաստապէս միանձնապէս միութիւն. եւ թէ քակտեալ նոքա ի նմանէ լինին գամ մի , եւ նա միայն մնայ առանց այն արանց` կա՛մ նուաճեալ հնազանդի մեզ, որպէս եւ կամիմք, եւ կամ փախուցեալ յաւտար երկիր` կորնչի միայն առանձինն։ 9 Բայց զկանայս նոցա, երկուց Կամսարականացն, հրամայէր ըստ աւրինացն քրիստոնէիցն, որպէս լուեալ էր հաստատապէս, պահել սրբութեամբ եւ ամենայն զգուշութեամբ։ 10 Եւ ինքն չուեալ յՈքաղայ ` իջանէր ի գաւառն Բասեան եւ բանակէր մաւտ ի գեաւղն որ անուանի Դու, ի դաշտին աղբերականց , զոր Արծաթաղբերսն կոչեն։ 11 Եւ կացեալ անդ աւր մի` դեսպան ի դրանէ հասանէր առ նա հրովարտակաւ. յորում գրեալ էր թագաւորին Պերոզի` տալ գիտել նոցա զիւր ամենայն Արեաց ուժով ի վերայ Հեփթաղին զդիմեցումն. եւ նմա հրամայէր երթալ ի Վիրս, եւ զթագաւորն Վրաց զՎախթանգ կամ ունել եւ կամ սպանանել եւ կամ ի բաց փախուցանել յաշխարհէն, եւ զՇապուհն ի Միհրան տոհմէն անդէն յաշխարհին Հայոց թողուլ զնդաւ մարզպան։
Ձ.
Ձ. Եւ Հազարաւուխտոյ ընկալեալ զհրովարտակն, եւ լուեալ զհրաման թագաւորին` թողոյր աստէն զՇապուհն պարսիկ այրուձիով, այրընտիր գնդաւ, զտէրն Սիւնեաց զԳդիհոն առ նմա ամենայն գաւառին Սիւնեաց զնդաւ, եւ ինքն փութով գնայր ի Վիրս։ 2 Եւ երթեալ անդ` ժողովէր առ ինքն զուխտանենգաց դասս , որոց նենգեալ թագաւորին Վախթանգայ եւ երդման Աւետարանին ստեալ` առ Հազարաւուխտ գային. ժողովէին առ նա եւ այնք եւս որք ընդ արքայից արքայի միաբանութեամբ էին։ 3 Եւ նա ումեմն թագաւորութիւն խոստանայր, եւ ումեմն գահ եւ պատիւ եւ պարգեւ բազում, եւ այլոց բազմաց զպէտս իւրաքանչիւր, եւ միաբանեցուցեալ զշատս յաշխարհէն Վրաց` գունդ կազմէր։ 4 Եւ զայն տեսեալ թագաւորին Վախթանգայ, թէ իւրոցն ստեալ` թողին զնա եւ գնացին առ Հազարաւուխտ, եւ Հայք դեռ եւս ինքեանք անձեռնհաս են եւ վտանգեալք` խոյս տուեալ յաշխարհէն Վրաց` ի կողմանս Եգեր աշխարհին հասանէր առ վայր մի։
* բերդակալի զկանայս Կամսարականաց` պատուիրէր նմա բազում զգուշութեամբ պահել ըստ աւրինացն քրիստոնէից զնոսա, սրբութեամբ։ 6 Քանզի կանայքն իսկ Կամսարականացն զնոյն ասէին բազում անգամ համարձակապէս բողո քով. «Թէ զարսն մեր արդարեւ կամիք նուաճել` զայդ եւ եթ տուք լսել նոցա, թէ մեք խաղաղութեամբ եմք, ապա զոր ինչ հրամայէք նոցա` լսեն եւ կատարեն։ 7 Քանզի ամենայն Հայոց գիտելով ասեմք զայս, եւ վկայեն որ աստ առ ձեզ հայ մարդիկ են, զի քան զմեզ զայլ կին նոքա ոչ գիտեն. ապա թէ այլ ինչ լսեն վասն մեր` ի նախատանաց իսկ եւ յամաւթոց , թո՛ղ ի մեղաց եւ ի գարշութենէ` ըստ մերոց աւրինացն, առաւել դնեն զանձինս ի մահ, կորնչին»։ 8 Քանզի եւ ինքն իսկ Շապուհ ոչ միայն ի լրոյ եւեթ գիտէր զնոցա պնդութիւն յաղագս քրիստոնէու թեան, այլ ինքն իսկ որպէս իսկ ձեռնասուն որդւոյ` տեղեակ էր նոցա ամենայն իրաց, եւ քրիստոնէութեան պնդութեան , եւ յայլս ամենայն հրահանգս եւ ի միտս։ 9 Որ վասն առաւել սուրբ պահելոյ զկանայսն` բազում անգամ յանձն առնէր բերդակալին, եւ զնոյն համբաւ եւ պատուէր ստէպ տայր լսել Կամսարականացն. առ որս յղէր հանա պազ, թէ «Մի՛ կորնչիք, եւ արքայից արքայի ի ծառայութենէ մի՛ ելանէք. այլ եկա՛յք նուաճեցարո՛ւք, եւ զկանայս ձեր առ ձեզ առէք, եւ իմով միջնորդութեամբ զվնասդ թողուլ տամ արքայից արքայի. զոր ինչ արժանն է` շնորհել տամ ձեզ, եւ զքրիստոնէութիւնդ զոր սիրէքդ, որպէս ցայժմ կալեալ էք հաստատութեամբ` եւս առաւել յայսմ հետէ կալարուք, եւ մի՛ երկնչիք. եւ ես վասն զի սիրեմ զձեզ իբրեւ զորդիս` զաւակաբար խրատ տամ ձեզ, որով կեալ կարէք եւ ի միջի լինել։ 10 Ապա թէ խորհել կամիք, եւ կարէք ինչ լաւ սպաս ցուցանել արքայից արքայի, եւ հնարէք զՎահան սպանանել` գտանիցէք ի թագաւորէն պար գեւս եւ պատիւս, զոր ոչ է գտեալ ձեր ուրուք ի նախնեաց ի թագաւորաց. յորում վայելեալ ուրախանայք խաղաղութեամբ, դուք եւ ձեր որդիքն մինչեւ յաւիտեան»։
* , զայս յղէին, թէ «Մեր գործ եւ աշխատութիւն չէ վասն երկրաւոր ինչ վայելից, եւ ոչ վասն կնոջ եւ որդւոյ, որ ձեզ ծանր թուի եւ կարեւոր. բայց խորհուրդ է հաւատոյս մերոյ մեծ եւ պատուական։ 12 Մեզ, առ ահաւոր այնպիսի խորհրդոյն սիրով` ամենայն ինչ կենցաղոյս վայելչութիւնք փոքր թուին եւ ոչինչ, աշխարհ եւ կին եւ ստացուածք եւ մեծութիւն։ 13 Զի եթէ ոչ հաւաստեաւ տեսանէաք, եթէ երկինք եւ երկիր եւ ամենայն որ ի նոսա է, չէ համեմատ այնմ պատուականութեան, որում մեք ցանկամք` չէաք այնքան անզգայք, թէ ոչ կարէաք խաբել զձեզ, որպէս եւ այլ հացկատակեանդ որ առ ձեզ են, եւ առնուլ կապիճ մի մոխիր եւ տալ ցաղախին մի մեր, որպէս նա զայն կամէր` պղծել. եւ մեք սնոտի փառաւք ի ձէնջ առ վայր մի վայելէաք եւ պայծառք երեւէաք, եւ ապա զյաւիտենից կորուստն կորնչէաք չարաչար։ 14 Այլ վասն կանանցդ մերոց տամք ձեզ նշան ինչ, եւ ձեր փորձեալ քաջ քննեցէք. զի եթէ արդարեւ մեք յաղագս հաւատոյն, զոր սիրեմք եւ ունիմք հաստատապէս, եւ վասն այնր տենչալի յուսոյն եւ փառացն կրեմք զայս վիշտս, եւ հաճոյ է գործս մեր ճշմարտին Աստուծոյ եւ ընդունելի` զմեզ փրկէ ի նեղութենէս, եւ զկանայսդ մեր պահէ ամենայն սրբութեամբ եւ տայ ցմեզ. ապա թէ ոչ այդպէս լինի` մերում թերահաւատութեան մեղադրեսցուք, եւ մի՛ ինչ ձերում բռնութեանդ եւ սաստից»։
* Կամսարական եղբարցն առ Հազարաւուխտ` ինքեանք եւս առաւել քան զառաջինն, անձամբ եւ զայլս յորդորելով, փոյթք եւ պատրաստք էին արբանեկութեան զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի` զամենայն գործ, զոր եւ հրամայէր նոցա։
ՁԱ.
ՁԱ. Եւ զհետ գնացիցն Հազարաւուխտոյ ի Վիրս` մնայր Շապուհ յՈքաղս, եւ ջանայր կատարել զհրամանն Հազարաւուխտոյ, եւ որսայր զՄամիկոնեանն Վահան` գտանել զնա ի զեղծի եւ սպանանել. եւ ոչ ինչ լինէր ձեռնհաս. քանզի ամրութիւն վերնոյն շուրջ զնովաւ պարսպեալ պահէր զնա։ 2 Բայց Մամիկոնեանն Վահան զամենայն աւր ոչ տայր դուլ առնուլ զաւրաւք իւրովք Պարսկաց ի ղակշին. այլ զցայգ ամենայն նետաձիգ լինելով ի ներքս` էր զոր ինքեանց Հայոց խոցոտեալ նետիւ սպանանէին, եւ էր զոր ինքեանք Պարսիկքն զինքեանս ի վերայ միմեանց կուտակելով հեղձամաղձուկս առնէին։ 3 Եւ երթեալ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեանն հանդերձ արամբքն որ ընդ նմա էին` բանակէր ի գիւղ մի մերձ, որ էր ընդ իշխանութեամբն Մամիկոնէից, որում անուն էր Ծաղիկ. կամեցեալ անցանել ի կողմն սահմանակցութեանն Հաշտենից, յաղագս գտանելոյ ի նոցանէ աւգնութիւն։
4 Ազդ եղեւ Շապհոյ զաւրավարին Պարսից, եթէ ահաւասիկ Մամիկոնեանն Վահան բանակեալ է ի գիւղ մի, եւ արք են ընդ նմա թուով յոյժ սակաւք։ 5 Եւ կանխեալ վաղագոյն ընդ առաւաւտն զաւրագլուխն Պարսից Շապուհ, ամենայն բազմութեամբն որ ընդ նմա` յանկարծակի ի վերայ ելանէր գնդին Հայոց։ 6 Եւ գունդն Հայոց իբրեւ հանապազազգոյշս, վասն ցանգ անծոյլս յաւրինելոյ զնոսա զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի, լինելով պատրաստք` գնային ի տեղւոյն անվնասք. սակայն գունդք զաւրացն Պարսից ոչ ինչ փոյթ առնէին այլոցն, զկնի զաւրավարին Հայոց Վահանայ անցանէին. քանզի ա սէին. «Թէ նմա միայն գտանեմք հնարս` ամենայն իրք մեր վճարեալ են եւ յանգ »։ 7 Եւ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան երթայր ընդ կողմն արեւելից ծովուն Կարնոյ, եւ գունդք զաւրաւորացն Պարսից զկնի նորա երթային անհասութեամբ։ 8 Եւ Մուշեղ ի տոհմէն Մամիկոնէից եւ Ներսեհ Կամսարական տէրն Շիրակայ, ընդ կողմանն հիւսիսոյ ծովուն, վրիպեալք առ փոյթ ժամուն ի զաւրավարէն Հայոց Վահանայ Մամիկոնենէ , սակաւ արամբք երթային խռովեալք. եւ մերձեալք ի գիւղ մի Կարնոյ, որում անուն էր Արծաթի, եւ հասեալք ի հեղեղատ մի որ մերձ էր ի գիւղ մի, եւ կամեցեալք յեզեր հեղեղատին առ վայր մի հանգչել, ուր եւ հնձողքն արտորայոցն շուրջ զտեղաւքն գործէին։ 9 Եւ իբրեւ գիտացին Պարսիկքն, թէ ոչ եղեն նոցա հասու` կամեցան մշակացն տեղեացն վնա սել, թէ «Ընդէ՞ր բնաւ ծառայից արքայից արքայի տայք շրջել յաշխարհի ձերում»։
* , ի գեղջէն Շիրմաց, դայեակորդի տեառնն Շիրակայ Կամսարականին, զոմն ի Պարսից զաւրացն, զի կամէր սպանանել զայր մի կարնացի ի մշակացն. եւ մշակն շուրջ գալով զբարդիւ միով` խուսափէր ի սպանողէն. եւ տեսեալ զայն Խուրսայ դայեակորդւոյն Կամսարականին Ներսեհի, զայրացեալ ընդ սեպհին Մամիկոնէից Մուշեղի եւ ընդ Կամսարականին Ներսեհի` ասէ աներկիւղա պէս. «Ո՞չ ապաքէն մահ այլ աշխարհաց առնն , թէ մեռանի ի Պարսկէն` ի մէնջ պահանջէ վրէժխնդիրն Աստուած»։ 11 Եւ յարձակեալ նիզակաւ Խուրսն ի վերայ Պարսկին` անդէն ի տեղւոջն սատակէր, եւ զերծուցեալ ապրեցուցանէր զկարնացին ի սպանողէն։ 12 Եւ գրգռեալք ընդ բանսն Խուրսայ սեպուհն Մամիկոնէից Մուշեղ եւ Կամսարականն տէրն Շիրակայ Ներսեհ, եւ ընդ գործն հայեցեալ ընդ Խուրսայ, զոր գործեաց քաջաբար, տեսեալ եւ զհետամուտսն զկնի նոցա, թէ չեն կարի բազումք` յարձակեցան ի վերայ Պարսկացն սակաւ արամբք որ ընդ նոսա էին, եւ զաւրացեալ աւգնականութեամբն Աստուծոյ` բազում արեանց ճապաղիս ի տեղւոջն հանէին, եւ զայլսն փախստականս արարեալ` դարձուցանէին ընդ կրունկն ամաւթով։ 13 Եւ եղեւ թիւ մեռելոց ի տեղւոջն եաւթանասուն եւ երկուց արանց։ 14 Եւ լուեալ զայսպիսի յաջողութեան գործ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի` ետ փառս Աստուծոյ, որ եւ առանց նորա կորացուցեալ խորտակէր Աստուած զզաւրութիւն թշնամւոյն։ 15 Եւ ինքն գնայր ի սահմանս Հաշտենից, ըստ յառաջադրեալ խորհրդոյն իւրոյ, եւ հասեալ բանակէր ի գաւառին Արշամունեաց, ի գիւղն որ կոչի Երէզ . կամեցեալ հանգչել աւուրս երկուս։
ՁԲ.
ՁԲ. Եւ զաւրավարն Սիւնեաց Գդիհովն փութացուցանէր ստիպով զզաւրագլուխն Պարսից գնդին զՇապուհն ասե լով, թէ «Առնն Վահանայ Մամիկոնէից փորձ քաջութեանն եւ դո՛ւ առեր եւ ամենայն աշխարհն Արեաց. եւ ես իրաց եւ գործոց առնն իմանալ ինչ ես ոչ կարեմ. զի թերեւս գունդն ամենայն ի Դունի առ նմա միաբանեալ էր` նա մեզ անդէն զիւր քաջութեանն գործ ցուցանէր. բայց արքայից արքայի թագն եւ Արեաց փառքն մեզ այնպէս յաջողեցին, զի նորա իրք այնպէս դիպեցան, որպէս տեսաքն, եւ մեզ բարի վճարումն եղեւ։ 2 Եւ արդ` տեսէք, այդչափ սակաւ արամբք զի՞նչ գործ գործէ այրն, եւ աւր քան զաւր նուազեցուցեալ զգունդս մեր եւ վատնէ։ 3 Արդ` թէ ուստեք եւս այլուստ կարէ գտանել աւգնական` տեսջիք, զի նա ամաւթով զմեզ դարձուսցէ եւ սակաւաւորս. այլ եւ դառնալոյ իսկ մեզ անդէն անվստահ եմ շատ։ 4 Բայց փութա՛ եւ մի՛ տար առն հանգիստ առնուլ. գուցէ թէ մեք ծուլանամք , եւ նա առնիցէ զմեզ աշխատ, եւ ամաչիցեմք ։ 5 Եւ եթէ յիս միայն թողուք զնա` ցուցանեմ ձեզ յաւուրս հինգ իմով իսկ գնդաւս, թէ ո՛րպիսի մատնեալ վատի կորուսանեմ զնա եւ որք ընդ նմայն են»։
6 Եւ վասն զի ոչ էին գործք առնն Գդիհոնի մաքուր հոգւոյ արժանի, այլ այսն պիղծ որ էր ի նմա` գուշակէր նմին զանձնէ իւրմէ, թէ յետ հինգ աւուր չար մահուամբ սատակելոց ես ի յարանցն, որք են ընդ Մամիկոնենին Վահանայ. քանզի թափուր գտեալ ամենեւիմբ դիւին յԱստուծոյ խնամոցն զայրն` այնուհետեւ նման Սաւուղայ ո՛ւր կամէր սպանանէր զնա։ 7 Եւ լուեալ զայս ամենայն բանս զաւրագլխին Պարսից Շապհոյ` ոչ տայր դուլ անձինն եւ ոչ զաւրացն որ ընդ նմայն էին, այլ փութով զհետ առնն երթայր սրտմտեալ, եւ հասեալ ի տեղիս բանակէր . կարծէր ի տեղիսն ուրեք անյայտս գետառուին թաքչել։
* քնով, եւ հաւանեցուցեալ զարսն ի գեղջ Երիզայ . քանզի ամենայն անձն երկիւղիւ եւ կամաւ լսէր հրամանի նորա, իբրեւ թագաւորի, որ կարգեալ իցէ յԱստուծոյ ի վերայ երկրի. եւ ինքն Աստուած ընդ նմա էր յամենայն ի գործ` ուր եւ ուղղէր զկամս իւր։ 9 Եւ առեալ ընդ իւր զարս զաւրուն իւրոյ եւ զշինականսն զԵրիզացիսն` գայր հասանէր ի վերայ ղակշին ի գիշերի. եւ սպարափակ արարեալ Երիզացաւքն զտեղի կռուոյն իւրեանց, եւ ինքեանք ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման` նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս Պարսկացն ահաբեկէին։ 10 Եւ խառնեալ ընդ միմեանս զամբոխն զաւրացն որ ի ղակշին էին` այլ եւս առաւել ինքեանք զինքեանս Պարսիկք առաթուր հարեալ կոտորէին. եւ լինէր ձայն լալոյ եւ ձայն գուժի ի բանակէ անաւրինացն։ 11 Բայց ի Հայոց գնդէն Գաբաղ միայն, սեպուհն Գաբեղեան, կամաւորութեամբ կռուեալ եւ մեծ արութիւն ցուցեալ` խոցեցաւ. յորոյ վիրաց եւ կատարելութեան պսակի յետ սակաւ ինչ աւուրց արժանի եղեւ ընդունել յԱստուծոյ։
ՁԳ.
ՁԳ. Եւ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան դարձեալ ի կոտորածէ թշնամեացն` երթեալ հանգչէր զմնացեալ մասն ի գիշերոյն յՈղին գեղջն, զոր Շտեայ անուանեն, ի գոմս տեղեացն, մինչեւ յառաւաւտուն ծագել. եւ ի ծագել լուսոյն` երթեալ բանակէր ի գիւղն Շտէոյ։ 2 Եւ մինչ կամեցեալ հանգչել առ վայր մի զաւրացն Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի ի ծանրութենէ գիշերոյն աշխատութեանց` զաչս ի վեր առեալ տեսանէին, եւ ահա հասեալ կայր ի վերայ նոցա զաւրագլուխն Պարսից Շապուհ. զայրագնեալ սրտիւ մռմռայր իբրեւ զգազան։ 3 Վասն զի առաւել քան զամենայն աւուրց` ա՛յն գիշերոյն վնասք չարութեան առաւել թուէր նմա եւ կարեւոր. որ եղեւն իսկ արդարեւ այնպէս, այլ ոչ ինչ նման առաջիկայ մեծ բեկմանն, զոր առժամայն էր տեսանելոց եւ ի սպառ բեկանելոց ։ 4 Եւ տեսեալ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի զյանկարծահաս դիմեցմունս զաւրագլխին Պարսկաց Շապհոյ ամենայն բազմութեամբ զաւրուն ի վերայ նոցա, թէպէտ եւ անպատրաստ տեսանէր զիւր գունդն ի ժամուն եւ կամ ի նուազս, ըստ սաստկութեան թշնամեաց զաւրուն` սակայն զանգիտէր եւ բնաւ իսկ ոչ. այլ հրաման տուեալ` փութանակի կազմէր որքան իսկ էին. ի ձայն բարձր գոչէր առիւծաբար, ասե լով, թէ «Մարդոյ հաւատացելոյ միում յերկուց վրիպել անհնար է , եւ դիպմունք երկոքեան մեծարգոյ են եւ պատուական. այլ սակայն մինն յերկոսեան առաւել եւս մեծ ի վեր է եւ բաղձալի քան զմիւսն. եւ ոչ անյաւժարք եւ անխորհուրդ դիպմունք, որում եւ պատահեմք յերկոցունց. եւ որ ցանկացայք կեալ ժուժկալութեամբ եւ մեռանել յուսով, այլ կեալն եւ մեռանելն մասն է պարծանաց. եւ մեռանել ի վերայ ուխտի սրբոյ` վիճակ է մարտիրոսութեան։ 5 Արդ` յաղթութեան մասամբն բազում անգամ պայծառացոյց զմեզ Աստուած, եւ գոհ եմք. իսկ որ առաւել մեծն է եւ քան զամենայն ի վեր` զայն եւս պարգեւեալ շնորհեսցէ մեզ հզաւրն եւ պսակեսցէ։ 6 Բայց եւ այժմ մի՛ զանգիտեալ ոք զարհուրեսցի թերահաւատութեամբ. վասն զի սուրբ Հոգին որ ա սաց, թէ Զորս տէր Աստուած հարկանէ եւ ի ձեռս իւրոց սիրելեացն ցուցանէ` մին զհազարս հալածէ, եւ երկուս զբիւրս շարժէ , արդ` եւ մեք Աստուծոյ, եւ Աստուած հայի ի մեզ աւգնել։ 7 Եմք մեք թուով սակաւ, բազում հարիւր առաւել, թէ եւս յոլովք եւ կամ նուազք. եւ եթէ խոստմունս ասացելոցն կատարել ի մեզ կամի հզաւրն` ապա նոցա յերեք հարիւր հազարս զաւրուցն շատ մարդկան բազմութիւնք պիտին. քանզի ոչ գոյ ի նոսա, ըստ կշռելոյ ական, աւելի քան զչորս հազար արանց։ 8 Բայց մեք Աստուծով պարծեսցուք զաւրհանապազ, եւ անուան նորա խոստովան եղիցուք յաւիտեան ։
* Եւ ասացեալ զայս ամենայն բանս զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի , բաժանեալ որքան իսկ էին արք զաւրուն ընդ նմա` տայ իւրաքանչիւր զաւրագլխացն, զորոց կարծէր եթէ ի դէպ է եւ պատշաճս։ 10 Եւ մինչ դեռ եւս նա կազմէր յարձակմանն, եւ զաւրքն Պարսից ճակատեալք կարգմամբ գային սաստկապէս ի պատերազմ` հայեցեալ տեսանէ, զի գունդն ամենայն Հայոց, դարձուցեալ զերեսս յուխտէն երդմանն Աւետարանին եւ ի խրատուէ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի` երթային փախստեայք ամենեքեան։ 11 Եւ մնաց ինքն եւ յուխտապահացն Մուշեղ ի տոհմէն Մամիկոնէից եւ երեքեան Կամսարականքն, որդիք երանելւոյ Արշաւրայ, ինքեանց երկուք կամ երեք դայեկաւք, եւ այլ թուով արք, որք ի յազատաց եւ որ իւր իսկ ի Մամիկոնէից տանէն, ընդ բնաւ որպէս թէ քառասնիւք կամ նուազիւք եւս։ 12 Որոց եւս տեսեալ զփախուստն ամենայն գնդին Հայոց առհասարակ եւ զարհուրեալք` ասէր ոմն ցզաւրավարն Հայոց ցՎահան Մամիկո նեան, թէ «Յո՛ւշ, տէր, յո՛ւշ». այսինքն թէ հնար ինչ է ի ժամուս տեղի տալ եւ անձին զգուշանալ։ 13 Եւ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի տեառնագրեալ զինքն` բարձր ձայնիւ ա սէր, թէ «Ցիս արդ ոք յուշ մի՛ ասէք. զի ինձ յուսալ ի մարդ եւ կամ պարծել մարդով` քա՛ւ լիցի, բայց միայն ի խաչն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»։
14 Եւ քաջաբար ի մէջ ամենայն զաւրացն Պարսից յարձակէր հանդերձ լաւ ուխտապահ արամբքն սակաւուք, որ մնային առ նմա։ 15 Եւ ապշեալ ընդ ահաւոր աներկիւղ ուժին զաւրավարին Հայոց Վահանայ եւ ընդ այլ սակաւ այնքան արանցն որ ընդ նմա, զաւրագլխին Պարսից Շապհոյ` ճեպով ցիշխանն Սիւնեաց առ Գդիհոն յղէր, ա սէ. «Ձե՛ռն տուր յիս կողմն, վասն զի իրս անպատումն իմն եւ նորոգս ցուցաւ. զի թէ արդարեւ զաւրութիւն իմն աներեւոյթ այլ է, որ աւգնէ նոցա եւ մեզ չերեւի` զայն ես ոչ գիտեմ. բայց եթէ անմտութեամբ ցանկան անձնամահք լինել` ապա ի մէջ արարեալ զամենեսեան զնոսա այսաւր ձերբակալս առնեմք»։ 16 Եւ իշխանն Սիւնեաց Գդիհոնն խնդալից եղեալ ընդ կոչն Շապհոյ` նշկահելով փութանակի ի տեղին արշաւէր։ 17 Եւ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան, հանդերձ ընդ իւր միասիրտ սակաւ արամբք, աւգնութեամբ աջոյ հզաւրին յարձակեալ` հերձանէր զբովանդակ գունդն Պարսից, որպէս յորդահոսանք բազմութիւնք ջրոց, որ հեղեղատեն զերկիր եւ անցանեն։ 18 Եւ ինքն հզաւրաբար քաջ ուխտակցաւքն նման առիւծու ընդ մէջ ամենեցուն յայնկոյս ելանէր. եւ սպանեալ իւր եւ արանցն որ ընդ նմա բազում արս հզաւրս պատերազմողս ի զաւրացն Պարսից` հարեալ խոցէին նիզակաւ ընդ անութ կարէվէր եւ զհպարտ իշխանն Սիւնեաց զԳդիհոն, եւ զահաւորալուր ամրութիւնն զինուն, յոր պանծացեալ յուսայր անաւրէնն` ցելեալ վեր ի վայր թափ ընդ լեարդն զնիզակատէգն հասուցանէին։ 19 Որոյ դառնակոռոչ չարալլուկ հեծմամբ յաւուրս սակաւս վճարեալ զոգին` սատակէր անխոստովան. որ պարծէրն ամբարտաւանութեամբ եւ ա սէր, թէ «Ես ընդ Վահանայ եւ ընդ այլ Հայերդ ոչ եթէ նետիւ կռուիմ, այլ գղզըկով պուղեալ զբոլորս ցնդեմ, աւ՛ն եւ անդր ցիր եւ ցան արկից ձորոցդ եւ դաշտացդ»։ 20 Եւ եղեւ բան հպարտութեան նորա բեկումն նմին. զոր մատնեալ Աստուծոյ ի ձեռս արանց զաւրուն Վահանայ Մամիկոնէի մի անգամ եւ երկիցս զիշխանն Սիւնեաց զԳդիհոն, եւ դարձեալ երկայնամտեալ ի նա Աստուծոյ իբրեւ զմարդասէր` ներէր խնայելով , զի թերեւս զղջացեալ գտցէ ժամ դարձի եւ ապաշխարութեան, եւ կեցցէ։ 21 Եւ իբրեւ ոչ զգաստացաւ, այլ բնաւ ամենեւիմբ արհամարհեաց զճշմարտութիւն եւ եղեալ անպատասխանի յաստուածային հարցմանն` ընկալաւ զսատակումն ամաւթոյ իւրոյ զաստիս եւ զհանդերձելոցն ։ 22 Եւ զաւրքն Պարսից զկնի փախստէիցն Հայոց անցեալ երթային, յորոց եւ արս բազումս սպանին ի թուլացեալ մեղկացելոցն։
* հանդերձ իւրովք գործակցաւքն զգործ քաջութեանն վճարեալ Աստուծոյ զաւրութեամբն` երթայր այնուհետեւ յանհոգս , որպէս թեւակից զաւրուն Պարսից. եւ գունդք ամենայն զաւրացն Շապհոյ եւ հայել ի նոսա լոկ ոչ իշխէին։ 24 Քանզի այնպէս արկեալ էր Աստուծոյ զահ եւ զերկիւղ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնէի ի վերայ զաւրացն Պարսից, զի կարծէին, թէ ի հայեցուածէ լոկ առն Մամիկոնենի եւ յարանցն որ ընդ նմայն էին` չզերծանիցին առանց վտանգի։ 25 Բայց ուխտապահ զաւրացելոց արանցն, որք ընդ զաւրավարին Հայոց Վահանայ յարձակեալք նահատակեցան ի ժամուն` երանելին Քոնթ Առաւենեան , եւ երանելին Ներս Յովսեպեան, եւ երանելին Ատգէն սեպուհն Վանանդացի, եւ երանելին Ղերպարգոս որ էր ազգաւ յոյն։
ՁԴ.
ՁԴ. Իսկ Սիւնեաց զաւրուն թափեալ զփորոտի իշխանին իւրեանց յերկիր, վասն կարի զազրապէս հոտելոյն, եւ պատեալ եղեգամբ` առեալ գնացին ազգականք իւր եւ ծառայք յաշխարհն Սիւնեաց։ 2 Եւ զայն տեսեալ Սիւնեաց այրուձիոյն բովանդակի, քամակակոտոր խորտակմամբ ցրուեալք եւ քայքայեալք` ընդ այլ եւ այլ ճանապարհս գնացին յիւրաքանչիւր տեղիս։
* Սիւնի գնդին եւ զահաւոր զաւրութիւն հակառակորդին Վահանայ Մամիկոնենի ` զմտաւ ածեալ յիշէր զանընդդիմակայ զաւրութիւնն, սրտմեռեալ զարհուրէր, եւ թէ զի՞նչ առնիցէ` չիմանայր. զի ա սէր. «Թէ ի կենդանութեանն այնպիսւոյ առն, որպէս Գդիհոն էր, եւ այրընտիր գնդաւ յաղթեալ գտաւ նա եւ որ ընդ նմայն էին, յաւելուածով եւ այսոցիկ եւս որ աստ են առ իս, եւ համարեալ առ ոչինչ Վահանայ, երեսուն միայն արամբք ի վերայ երից եւ չորից հազարաց յարձակեալ` խորտակեաց զամենեցունց զսիրտս, եւ պատառեալ վեր եւ ի վայր զայնչափ զաւրաց բազմութիւն` զայնպիսի մեծամեծ գործեաց վնասս. իսկ այժմ ո՞րպիսի վստահութեամբ կարասցուք զայնպիսի քաջորերոյ ունել զդէմ սակաւացեալքս։ 4 Այլ եւ զայս զմտաւ ածեալ երկնչիմ, մի՛ գուցէ ըստ բազմահնար իւրոյ իմաստութեանն, առաքեալ ի մերձակայ սահմանակից տեղեացս առ հայ մարդիկդ գաւառին Անձտայ եւ կամ Ծոփաց եւ Հաշտենից, եւ առեալ ի նոցանէ աւգնականս, որպէս յիւրոց ազգականաց` չկարիցեմք եւ զապրումն անձանց, որ մնացեալքս եմք` գտանել այնուհետեւ։ 5 Այլ եկա՛յք փութասցո՛ւք երթալ յոստանին Հայոց ի տեղիս, եւ ճեպաւ դեսպանաւք զգացուսցո՛ւք արքայից արքայի։ 6 Վասն զի եւ նորա, թէ աստուածոց աւգնութեամբն վճարեալ է զիւր գործն` ժամ է յոստանն դառնալոյ։ 7 Եւ այնուհետեւ թէ բուռն գնդաւ, եւ կամ իւր իսկ գլխով` նա իշխէ որպէս եւ գտանէ առնել գլուխ Հայոց գործոյս։ 8 Այլ ես զեռանդի գործոյն տեսչութիւնն իբրեւ զմտաւ ածեալ յիշեմ` ոչ զաւրեմ բնաւ խորհել ինչ եւ կամ իմանալ. զի թէպէտ եւ ոչ ինչ աւագ եմ ժամանակաւ, սակայն եւ ոչ երբէք յԱրեաց լուայ ի զաւրագլխաց, եւ կամ ես այժմու ժամանակաւս եւ կամ յանցեալ դարս նախ ի պատերազմողաց, եթէ տասն արամբ ոք ի վերայ երից հազարաց այրընտիր արանց յարձակեալ եւ զայնպիսի գործեալ գործ` գնաց ինքն զերծեալ անվնաս»։
ՁԵ.
ՁԵ. Եւ զայս ամենայն զմտաւ ածեալ այսպէս Շապհոյ` չուէր վաղիւն ի գաւառն Բասենոյ, եւ եկեալ ի գիւղն, զոր Ալուարն կոչեն։ 2 Եւ մինչդեռ տարակուսեալ տանջէին խորհուրդք զնա յերկիւղէ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի` եկեալ հասանէր յանկարծակի դեսպան ի Պարսից, ունելով գոյժ չարաչար եւ նամականի բազում անողջոյն, զոր գրէր առ Շապուհ ի Պարսից աւագորերոյ, եւ յայլ իւրաքանչիւր ազգականաց եւ սիրելեաց, որք յանթիւ սաստիկ կոտորածէ Հեփթաղին զերծեալք էին։ 3 Եւ ընկալեալ Շապհոյ զնամականին, եւ հասեալ ի վերայ ծանր եւ կարեւոր չարեաց, եւ զայնպիսի ահաւոր զբեկումն զաշխարհին Արեաց ծանուցեալ ի գրելոցն` ի մեծ տրտմութիւն ապշութեան ընկղմեալ զարհուրէր։ 4 Եւ կացեալ ժամանակս ինչ անխաւսս , իբրեւ թալկացեալ` ոչ ինչ բան կարէր հարցանել զայրն թղթաբեր, եւ ոչ անձին զգալ։ 5 Եւ զգացեալ յետ բազում ժամուց, որպէս յապշութենէ եւ ի թմրութեանց, եւ կոչեցեալ զայրն` առանձինն հարցանէր, թէ ո՞րպէս եւ կամ զիա՞րդ սպառսպուռ եհաս այնպիսի վախճան եւ կործանումն Արեաց աշխարհին. եւ կամ ո՞ կարացեալ զերծանել եբեր զհամբաւ կոտորածին զայնչափ անթիւ բազմութեան զաւրացն բովանդակի, եւ կամ թէ զիա՞րդ արդեաւք մեռաւ աստուածանման տէրն Պերոզ, եւ կամ ո՞րպիսի մահու։
6 Եւ դեսպանին պատասխանի արարեալ ա սէր, թէ «Քո հարցանելդ պատշաճ եւ ի դէպ է, որպէս ամենայն մարդ, որ կամի լսել ի պատգամաւորացն զիրս պիտոյիցն եւ զտեղեկութիւնն. բայց ինձ կարի ծանր է խաւսել զվատ բանս, եւ տալ զրոյց զայնպիսի չար աղէտից ի զերծելոց փախստէիցն. եւ մանաւանդ որում ոք այնչափ վնասուց եւ բեկման չէ պատճառ` բայց ինքն աստուածանման տէրն Արեաց Պերոզ. եւ իբրեւ ոչինչ առն ծառայի զաստուածոց ասել վատ ինչ` մահ է եւ կորուստ։ 7 Բայց վասն զի ի ժամուս յաստուածոցն ցասմանէ վատ պատահումն եղեւ տեառնն Արեաց եւ բնաւի աշխարհին, եւ պատճառ ոչ ոք եղեւ այլ, բայց ինքն տէրն իւրում անձինն եւ Արեաց` ասել զտեսեալսն եւ զլուեալսն հարկ է, եւ չվճարի առանց ասելոյ։ 8 Նախ մինչդեռ այդրէն իսկ էր ի Վրկանի Պերոզ, եւ զաւրաժողով արարեալ յամենայն կողմանց , կամէր խաղալ ի վերայ Հեփթաղին, խորհեալ առանձին միայն, եւ ոչ զոք հարցանէր ի մարդկանէ զարժանն եւ զանարժանն. բայց զայս եւեթ գիտէր ամենայն գնդին մարդ, եթէ ընդ Հեփթաղին կամի կռուել։ 9 Լքեալ եւ սրտաբեկեալ ամենայն մարդ` տեսանել լոկ սիրով չկարէր զայրն Հեփթաղ եւ կամ զանունն լոկ լսել, թող թէ կռուով ընդդէմ Հեփթաղի եր թալ եւ կամ յայտնի ելանել, յիշելով զահ եւ զպաշարումն, զոր անցին ընդ տէրն Արեաց եւ ընդ Պարսիկս։ 10 Եւ յայտնի աղաղակէր ամենայն բե րան. «Եթէ մահապարտ եմք, եւ արքայից արքայ զմեզ սպանանել կամի` ինքն իսկ աստէն սուր ի վերայ եդեալ հրամայեսցէ սպանանել, քան եթէ սրով Հեփթաղին տայ կորուսանել զԱրիս, որ գործ մինչեւ ցյաւիտեանս զանձն եւ զԱրեաց աշխարհ վատանուն առնէ»։ 11 Զսոյն բանս եւ ամենայն աւագանի դրանն խաւսէին առ միմեանս հանապազ, եւ մանաւանդ սպարապետն Արեաց առաւել Վահրամ. զոր եւ համարձակապէս յականջս Պերոզի բազում անգամ հասուցեալ` եւ հրապարակաւ բողոքէր. եւ նա ոչ լսէր ումեք, եւ ոչ զգայր եւ ոչ յիշէր բնաւ զառաջին թշնամանս խայտառականաց իւրոց, զոր եգիտ անձամբ եւ ամենայն Արեաւք ի Հեփթաղէն։ 12 Դիմեալ ի վերայ այնչափ բազմութեամբ Արեաւք եւ անարեաւք` գնաց. որք իբրեւ զմահապարտ ի մահ, եւ ոչ իբրեւ զպատերազմողս ի կռուել երթային։ 13 Տային զրոյց ապրեալքն անտի եւ զայս եւս, թէ յորժամ մաւտն հասաք անդր` առաքեաց առ Պերոզ Հեփ թաղն, թէ «Քո ընդ իս ուխտ է երդմամբ, գրով եւ կնքով, թէ չկռուիմ ընդ քեզ. եւ սահմանս կարգեցաք, զորովք չիշխեսցուք թշնամութեամբ անցանել առ միմեանս. արդ` յիշեա՛ զուխտն եւ զնեղութեան պաշարումնն, յորմանէ ողորմեալ իմ արձակեսցի զքեզ, եւ ոչ սպանի, եւ ի բաց դարձիր խաղաղութեամբ, եւ մի՛ մեռանիր. ապա թէ ոչ լսես բանից իմոց` գիտա՛ , զի կորուսանեմ զքեզ եւ զամենայն զանպիտան բազմութիւնդ, յոր դու յուսացեալ ես։ 14 Քանզի ես եւ արդարութիւն ուխտապահութեան ի միասին կռուիմք , եւ դու եւ ուխտազանցութեանն ստութիւն ի միասին էք. եւ արդ` դու ինձ զիա՞րդ կարես յաղթել»։ 15 Եւ լուեալ Արեաց զբանսն Հեփթաղին` ասէին ցՊե րոզ, թէ «Նա արդար է, եւ մեք սուտ կռուիմք»։ 16 Եւ Պերոզի սաստկապէս զայրացեալ Արեաց աւագանւոյն` պատասխանի արար հպարտութեամբ Հեփթաղին եւ ա սէ, թէ «Զայս բազմութիւն գնդին, զոր դուք տեսանէք` կիսովս ընդ ձեզ կռուիմ եւ կորուսանեմ, եւ կիսովս զհող տեղեացդ, ուր դու լինիս` կրել տամ, ո՛ր ի ծովն եւ որ ի փոսն , զոր հատին` լնում»։ 17 Եւ առ անզգայութեան սրտին ոչ իմանայր, թէ դիակամբ ծառայից իւրոց լնլոց է զփոսն, զոր փորեաց ի կորուստ անձին իւրոյ եւ ամենայն Արեաց աշխարհին։ 18 Եւ հասեալք առ միմեանս եւ հարեալք ի դիմի` կորեաւ ինքն ամենայն որդւովք իւրովք եւ աշխարհաւ։ 19 Եւ զերծեալք ի կործանմանէն արք սակաւ, եւ հասեալք ի Վրկան ` պատմեցին ամենեցուն զամենայն անցս չարեացս այսոցիկ, եւ զամենայն արս աւագս եւ զայլ մարդիկն որ ի Վրկանին էին` փախուցին յԱսորեստան։ 20 Դեսպան արարին ի Վիրս առ Հազարաւուխտ, եւ զիս այսր առ ձեզ արձակեցին, փութալ ժողովել զձեզ առ միմեանս, եւ գտանել զհնարս, որով լինիցին ի միջի ե՛ւ ձեր անձինք եւ Արեաց աշխարհն»։
ՁԶ.
ՁԶ. Եւ լուեալ զայս ամենայն բանս Շապհոյ ի դեսպանէն` պատասխանի տուեալ ա սաց, թէ «Իմ եւ զգունդս զոր այժմ դու ընդ իս տեսանես, թէպէտ եւ այդ լուր չարեաց չէր հասեալ, խնդրէաք պատճառս զերծանելոյ ի գործոյս յորում եմքս։ 2 Վասն զի այնպէս զարհուրեցուցեալ ապշեցոյց եւ վատնեղեալ աշխատեաց զմեզ ապստամբն Վահան, որոյ իւր իրք եւ արարածք` չեն որպէս զայսր ժամանակի մարդկան, զոր մեր տեսեալ եւ գիտեմք, այլ իբրեւ զառաջին քաջացն, զոր ի վէպսն պատմեն եւ լսեմք։ 3 Քանզի թո՛ղ զայլ ժամանակաց զնորա եւ զարանցն որ ընդ նմա են յիշել զգործս եւ զաներկիւղութիւն, զոր իմ եւ կամ այլ աւագորերոյ որ տեսեալ է, այլ յառաջ քան զաւուրս տասն` թուով երեսուն արամբ ոչ միայն ի վերայ այսր բազմութեան, որ այժմ աստ են եւ տեսանես, յարձակեալ կռուեցաւ, այլ աւելի եւս գնդաւ իշխանն Սիւնեաց Գդիհովն իւր գաւառին այրընտիր ձիով աստ էր. եւ Վահան դէմ յանդիման այն երեսուն արամբ յարձակեալ ի վերայ, եւ նման արծուոյ , յորում ժամու ի կաքաւուց երամ սլանայցէ, իցէ զոր սպանանիցէ եւ զայլ զամենեսեան ընդ ծերպս եւ ընդ սորս վիմաց տեղեաց ցրուիցէ` ըստ նմին աւրինակի այսր անդր զայնչափ բազմութիւն զաւրացն արկեալ վեր ի վայր ցրուեցին . սպանին եւ զսկայանման զայրն զԳդիհոնն, եւ այլ բազումս կոտորեալ ի գնդէն` գնային ինքեանք անվնասք, չերկուցեալք բնաւ յումեքէ։ 4 Եւ արդ` ո՞չ անճանաչող եւ արհամարհոտ հպարտութեան Պերոզի հանեալ զայնպիսի որեար եւ զայսպիսի մեծ եւ զաւգտակար զաշխարհ յԱրեաց ի ծառայութենէ. զոր թէ այժմ զայնպիսի զայր , որպէս եւ յառաջագոյն զՎահանն գիտէի եւ այժմ քաջագոյն եւս գիտացի, եւ զնորուն զընկերսն որ առ նմա են, եւ մանաւանդ զերիս եղբարսն որ ի Կամսարականն տոհմէն են, եւ հնարէի նուաճել եւ մեր առնել` որպէս մեծ մասն մխիթարութեան համարէի հասելոյ ծանր բեկմանն ի վերայ Արեաց աշխարհին»։
5 Եւ խաւսեցեալ զայս Միհրանեանն Շապհոյ եւ դեսպանին ընդ միմեանս` հրաման տային զաւրուն, եւ ըստ կարի աւր ըստ աւրէ չուոցն ճեպեալք` հասանէին յաշխարհն Պարսից։ 6 Բայց զկանայս Կամսարականացն թողեալ Շապհոյ անդէն ի Բողբերդի` յանձն առնէր բերդակալին, ստէպ պատուիրելով` բազում զգուշութեամբ պահել եւ առաւելապէս սրբութեամբ, ըստ աւրինի քրիստոնէից կարգի։ 7 Եւ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի լուեալ զայս ամենայն բանս եւ զհամբաւս` յԱստուծոյ այցելութիւն ընկենոյր ե՛ւ զիրս համբաւոյն եւ զիւր զաշխարհիս Հայոց զպէտս եւ զհոգողութիւն, որ գիտէն զիւրաքանչիւր ուրուք զպատշաճ եւ զաւգուտ, եւ մատակարարէ ողորմութեամբ իւրով ըստ ողջախոհութեան խնդրողացն։ 8 Եւ եկեալ հասանէր այնուհետեւ ի Վաղարշապատ քաղաք հանդերձ ողջախորհուրդ եւ աննենգ ուխտապահ նախարարաւքն Հայոց. կատարէր զսովորական ուխտ եւ զպատարագս ի սուրբ եկեղեցւոջն կաթողիկէի, զոր հիմնարկեալ նորոգեաց մեծապայծառ շքեղութեամբ զհնացեալ գործ նախնեացն իւրոց, քաջ զաւրավարն Հայոց Մամիկոնեանն Վահան ։ 9 Եւ ի տեղիս վկայարանացն նախ հատուցանելով զաղքատացն զպէտս` եւ ապա ինքեանք ուրախացեալք զուարճանային խնդութեամբ։ 10 Եւ անտի չուեալ` յոստանն ի Դուին մտանէին, եւ դադարեալ անդ աւուրս` սպասէին եւ ակն ունէին հրամանի առաջնորդութեանն Քրիստոսի։
ՁԷ.
* Եւ լուեալ Հազարաւուխտոյ յաշխարհին Վրաց զսպանումն Պերոզի եւ զանթիւ կոտորած բազմութեանն Պարսից` զարհուրեալ տարակուսէր յանձն իւր, գնալ վաղվաղակի երթալ հասանել յերկիրն Պարսից։ 2 Եւ հասեալ ի դուռն` ժողովէին առ նմա մնացորդք Արեաց աւագանւոյն, ուրումն որդի եւ այլոյ եղբայր, ըստ գիւտից ապրելոց ի ժամուն։ 3 Խորհուրդ ի մէջ առեալ, թէ զո՞ արժանի թագաւորութեան նմանեցուցանել կարասցեն. եւ խորհեալ զայս ի բազում աւուրս` հաստատէին միաբանութեամբ զիրսն ի վերայ Վաղարշու, որ էր եղբայր թագաւորին Պերոզի, որպէս ի վերայ առն բարերարի եւ հեզոյ։ 4 Եւ ժողովեալք ամենեքեան առ Վաղարշ` սկսանէր խաւսել Հազարաւուխտ եւ յայտնել նմա զխորհեալսն ամենեցուն, յիշեցուցանելով նմա զանձնահաճութիւն եւ կամակորութիւն զթագաւորին Պերոզի։ 5 «Որ բռնութեամբ միայն, ասէր , ըստ կամի, եւ թէ բնաւ համարելով ինչ զոք եւ կամ խորհելով ընդ ումեք` առնէր` զոր ինչ եւ կամէր առնէր, եւ բռնաւոր կամաւորութեամբ գործէր զինչ եւ կամէր։ 6 Որոց ելք անհարց զոք նորա իմաստիցն` ոչ միայն նորա անձինն, այլ ընդհանուր աշխարհիս Արեաց բերին զկործանումն եւ զբեկումն։ 7 Եւ արդ` կամաւ յաւժարեալ ամենեքեան մեք ընտրեցաք զքեզ, որպէս զայր քաղցր եւ աշխարհաշէն, կանգնել քեւ եւ հաստատել զգահ թագաւորութեան աշխարհիս Արեաց, ունել քեւ շէն զմասն մնացեալ Արեաց աշխարհիս, եւ զայլ եւս աշխարհս, որ ընդ թագաւորութեամբս այսուիկ հնազանդեալ են. քաղցրաբանութեամբ եւ սիրով ածել ի հաւան զազգս, որ ընդդէմ եւ ապստամբ. ճանաչել զիւրաքանչիւր ոք յԱրեաց եւ յանարեաց ըստ իւրում արժանաւորութեան. գիտել ընտրել զպիտանին եւ զանպիտանն. խորհել ընդ իմաստունս, սիրել զընկերասէրս, ատել եւ կորուսանել զնախանձոտս եւ զբանսարկուս. հայել յամենեսեան, ճանաչել զբարեգործս, հատուցանել վաստակաւորաց զարժանի հատուցումնն վաստակոց իւրեանց»։ 8 Զայս ամենայն եւ զսոցին նման խրատս խաւսեցեալ ընդ նմա եւ եդեալ վկայութիւնս` բազմացուցանէին զնա ի գահու թագաւորութեանն Պարսից։
ՁԸ.
ՁԸ. Խորհուրդ ի մէջ առեալ այնուհետեւ Հազարաւուխտոյ միաբանութեամբ աւագանւոյն յերկրորդումն աւուր թագաւորութեանն Վաղարշու` խաւսէր առաջի թագաւորին Վաղարշու եւ ասէր . «Պերոզ արքայից արքայ ձեր եղբայր, որպէս եւ դուք իսկ գիտէք, զի բուռն եւ անձնակամ եւ անհաւան, եւ բազումք յարհամարհոտ նորա կամակորութենէն փախուցեալք են յԱրեաց թագաւորութենէ, որք շատ եւ ոչ սակաւ մասամբ վնասեցին Արեաց աշխարհին։ 2 Եւ նախ առաջին, որպէս մեծ աշխարհս Հայոց, որ եւ այսաւր ի ձեր ծառայութենէ ի բաց կացեալ են. եւ այրն որ զաշխարհն ի բաց ունի ի ձէնջ` ի չճանաչելոյ զայր եւ զպիտանութիւն նորա, Պերոզ կորուսեալ եհան յԱրեաց ծառայութենէ զայր լաւ եւ զայնպիսի աշխարհ. եւ թէ ո՛րքան ինչ յայնմ առնէ վնասք եւ հարումն Արեաց աշխարհիս եղեւ` գիտեն ամենեքեան. բայց թուի թէ եւ ձեր լուեալ է զամենայն եւ տեղեակ էք։ 3 Բայց աւելի Շապուհ-Միհրան, զոր դուք կարգեցէք` առ զնորա քաջութեան փորձ եւ զխրատու. եւ թէ հարցանէք եւ լսել կամիք` դոյն ինքն ասէ ձեզ»։
4 Եւ թագաւորին Վաղարշու հարցեալ զՄիհրան-Շապուհ զգործոյն Հա յոց, թէ «Զի՞նչ կարացեր գործել գործ յաշխարհին Հայոց, եւ Վահանայ զի՞նչ միտք են եւ ոյժ, եւ ո՞րպէս կարաց այսքան ամս զդէմ ունել Արեացս»։ 5 [Աստուծոյ զաւրութեամբն] ։ 6 Եւ Միհրանայ պատասխանի տուեալ ա սաց, թէ «Արանց քաջ, զկռիւն զոր Հազարաւուխտ մեաւք հանդերձ ընդ Վահանայ արար, եւ թէ Վահանայ իւր զաւրքն բովանդակ անդ եղեալ էին` թուի թէ տանէր զյաղթութիւնն. այլ թէպէտ եւ յաղթէաք մե՛ք` զայս գիտեմ, զի անթիւ բազմութեան ի մէնջ կոտորած առնէին։ 7 Այլ ձեր թագ այնպէս արարին, զի գնդին Հայոց կէս, այրընտիր որեարն այլուր դիպեցան ի գործ։ 8 Սակայն սակաւ արամբք ո՛րպիսի ինչ վնաս արար` գիտէ ինքն Հազարաւուխտ եւ այլ պարսիկ որեար որ անդ էին աւագք։ 9 Իսկ յորժամ Հազարաւուխտ ի Վիրս գնաց եւ զիս անդէն զաւրագլուխ եթող գնդին, եւ յայնմ հետէ զի՛նչ Վահան զմեզ աշխատ կալաւ կարի սակաւ արամբք, - զոր երբեմն թէ հարիւրաւք ասեմ` չստեմ, եւ վկայեն ինձ գնդիս մերոյ աւագորեար որ անդ էին եւ այժմ աստ են, - կարի ծանր է ասել եւ անհաւատալի բանք, թէ այնքան սակաւուք դէմ յանդիման կռուել աներկիւղութեամբ, եւ զաւր ամենայն ի ղակշի վերայ գալ եւ մեծամեծ վնաս առնել ։ 10 Բայց զմիոյ աւուր գործն ես իսկ յիշեմ որ անդ էի. սակայն նոր համարիմ եւ ի վեր քան զմարդկան իրս, թո՛ղ թէ որ լսէ` զիա՞րդ կարէ հաւատալ։ 11 Քանզի թուով երեսուն արամբք ի վերայ երից հազարաց առն յաներկիւղս յարձակեալ, եւ զայնպիսի գործ վճարեալ, զոր ամենայն որ անդէն էին տեսողքն այսաւր յիշեն. թուի թէ երկիւղ գործոյն չելանէ ի մտաց։ 12 Զի եւ ոչ ինչ այլ իմիք նման չէին այն նորոգ իրք, բայց եթէ յորժամ ժիր մշակք քաջ սուր մանգաղաւ եւ գերանդեաւ զխոտ հարկանիցեն, եւ բազում որայս մաւտ ի մաւտ առ ի միմեանս կուտեալ թողուցուն , եւ ինքեանք ուրախալից ցնծութեամբ անհոգ յիւրաքանչիւր տունս գնայցեն. ստոյգ ըստ այնմ աւրինակի յարձա կեալք ի վերայ Միհրանայ այնքան արամբք` հերձին վեր ի վայր զբովանդակ գունդն, եւ շատ լաւ որեար կոտորեցին։ 13 Եւ զահաւոր այրն զԳդիհոն զՍիւնեաց տէրն սպանին. զոր յիմ միտս այսպէս ասէի, թէ լոկ Գդիհոն միայն ինքն տասն արամբ յիւր գնդէն պատահէր այնչափ առն` այն միայն առնէր. եւ զայնպիսի այր եւ զայլ ականաւոր եւ քաջ արս ի պարսիկ մարդկանէ հանին ընդ սուր. եւ ինքեանք ոչ ինչ խոյս տուեալ ի բաց վարեցին զձիանս իւրեանց, այլ մաւտ ի մեզ թեւակից երթային յանհոգս ի բազում ժամս։ 14 Եւ ի մեր գնդէն ոչ ուրուք իշխեցեալ հայել ի նոսա. վասն զի աստուածք, եւ ո՛չ մարդիկ կարծեցեալ ամենեցուն թուէին մեզ։ 15 Վասն որոյ թէպէտ եւ առաջի ձեր յանդգնութիւն թուին բանքս իմ` սակայն յաղագս կարծեաց ժամուս համարձակիմ ասել, զի զաշխարհին Հայոց զմեծութիւն եւ զաւգուտն զայն դուք իսկ քաջ գիտէք. բայց այրն Վահան եւ այլ որեարն որ ընդ նմա են, եւ այսաւր խաղաղութեամբ ի ձեր ծառայութեան էին` մեծ մասն բարւոյ եւ մխիթարութեան կարեւոր հասելոյ տրտմութեանս մերոյ համարէի զիրսն զայն։ 16 Զի յորժամ Հայք այնպիսի որերով մեր էին` Վիրք եւ Աղուանք չիշխէին բնաւ թիւրել զանձինս եւ այլազգագոյնս ինչ խորհել»։
17 Եւ լուեալ զայսպիսի կարգեալ բանս թագաւորին Վաղարշու ի Միհրանայ եւ Հազարաւուխտոյ, եւ այլ ամենայն Արեաց աւագանւոյն` միաբան ամենեքեան զասացեալսն ի Միհրանայ գովէին, թէ արդարեւ որպէս են իսկ` նոյնպէս ասացեր լաւաբար իմաստութեամբ զարդարն։ 18 Եւ վաղվաղակի եւ փութով զՆիխոր զՎշնասպդատ, զայր հեզ եւ զմտացի եւ աշխարհաշէն, բազում այրընտիր արամբք ի Հայս արձակէին։ 19 Պատուիրէր նմա ինքն իսկ թագաւորն, այլ եւս առաւել հոգաբարձութեամբ Հազարաւուխտ եւ այլ դրանն աւագա նին, թէ «Ե՛րթ ի Հայս, եւ որ ինչ աւրինակաւ եւ է` ամենայն քաղցրութեամբ եւ սիրով ըստ կամացն Վահանայ եւ նորուն ընկերակցացն` նուաճեալ զորեարն եւ յԱրեաց ի ծառայութիւն ա՛ծ։ 20 Բայց զգոյշ լեր նախ ժողովել առ քեզ զայրուձին Ատրպատականի որ մաւտ ի Հայս իցեն, եւ զայրուձին Հեր եւ Զարաւանդ գաւառի. մի՛ գուցէ յղեալ քո առ Վահան, եւ նա պատճառանաւք քաղցր խաւսելով ընդ քեզ` խաբիցէ զքեզ եւ վնաս ինչ առնիցէ։ 21 Վասն զի այրն ինքն քաջ է եւ բազմամիտ է. քանզի եւ ցայժմ ոչ այնքան զայնպիսի գործեան վճարեաց նա եւ որք ընդ նմա էին` լոկ քաջութեամբ. այլ դու քաջ պատրաստեսջիր։ 22 Բայց թուի թէ արդ Վահան չխորհի զայդպիսի ինչ . զի զայդ գործ, զոր համարձակեցաւ Վահան գործել եւ որք ընդ նմայն էին` յանճանաչողութենէ Պերոզի զմարդկութիւնն, ըստ հպարտ եւ անձնակամ բարուցն իւրոց, եւ չկարացեալ Վահանայ եւ մարդկանն որ միաբանեցան ընդ նմա, տանել արհամարհանաց, դնելով զանձինս ի մահ` դիմեցին առնել զայսպիսի իրս առ հարկի»։ 23 Եւ խաւսեալ զայս ամենայն բանս տեառն Արեաց Վաղարշու եւ ամենայն աւագանւոյն ընդ Վշնասպդատայ Նիխորոյ, եւ հրաժարեալ զնա արձակեցին ի Հայս։
ՁԹ.
ՁԹ. Եւ եկեալ Նիխոր յաշխարհն Հայոց` ոչ իշխեաց միջամխել ի Հայոց տեղիսս, այլ դադարեալ ի գաւառին որ կոչէր Հեր, ի գեաւղն որում անուն էր Նուարսակ , առաքեաց նա պատգամաւորս առ Մամիկոնեանն Վահան զՇապուհ խորհրդեան դպիր եւ զՄիհր-Վշնասպ Ճուարշացի, որովք տայր գիտել նմա զիրս գալոյն իւ րոյ ի Հայս, եւ թէ «Հրովարտակ ունիմ առ ձեզ ի թագաւորէն Վաղարշու` նուաճել զձեզ խաղաղութեամբ, եւ զամենայն աւագորերոյ որ յԱրիս են` պատգամ ունիմ առ ձեզ. արդ` արի՛ք եկա՛յք եւ լուարո՛ւք. եւ որպէս է ձեզ հաճոյ եւ խորհիք` ընտրեցէ՛ք որ բարին է »։
2 Եւ տեսեալ Վահանայ Մամիկոնէի զպատգամաւորսն Նիխորոյ, եւ լուեալ զայս ամենայն բանս պատգամին ի նոցանէն` ժողովէր առ ինքն զամենայն հաւատարիմ ուխտապահացն գունդ, զնախարարս եւ զազատս եւ զամենայն այրեւձիոյ. եւ հրամայէր Մամիկոնեանն Վահան եկելոցն ի Նիխորոյ` ասել առաջի ամենեցուն զբանս թագաւորին Վաղարշու եւ զբանս ամենայն Արեաց աւագանւոյն։ 3 Եւ տուեալ լսել Մամիկոնենին Վահանայ ամենայն Հայորերոյն միահամուռ զպատգամն Նիխորոյ` ասէր ցպատգամաւորսն Պարսից` առ վաղիւն առնել նոցա պատասխանի։
4 Եւ ժողովեալ ի վաղիւն ամենայն Հայորերոյն առ Մամիկոնեանն Վահան, եւ խորհեալ նախ ընդ միմեանս զվաղնջուց զպէտս եւ զխնդիր իրացն, եկեալ եւ պատգամաւորացն Նիխորոյ յատեանն` սկսաւ խաւսել Մամիկոնեանն եւ առնել պատասխանի բանիցն Նիխո րոյ. «Եւ մեր ապստամբութեան իրացն, եւ յայսպիսի կարեւոր եւ մահաբեր գործ տալ զանձինս` բազում են բանք եւ կարեւոր. եւ չէ հնար գրով վճարել եւ կամ պատգամաւ, բայց եթէ յանդիման խաւսել ընդ նմա` որ Արեաց տէրն է, եւ ընդ ձեզ` որ դրանն աւագանի էք։ 5 Բայց երիս բանս ասեմ ձեզ, որ թէ այս երից բանիցս պատասխանի առնէ ինձ, որպէս ես կամիմ եւ ամենեքեան սոքա որ աստէն իսկ են, եւ կարէ զայս երիս խնդիրս տալ մեզ գրով եւ կնքով թագաւորին` զամենայն զոր ինչ ասէք, զպատեհն եւ զարժանն` առնեմք, եւ բանի ձերոյ լսեմք` որպէս եւ նախնիքն մեր լուան։ 6 Քանզի ոչ ի՛մ բանքս, զոր խաւսիմս ես ընդ ձեզ այժմս, այլ նոցա ամենեցուն, աւագի եւ կրտսերոյ , որ այժմ ձեր առաջի են. եւ ոչ եթէ այսաւր ինչ խորհեալ եւ կամ իմացեալ է մեր զբանս զայս, այլ յաւուր, յորում տուաք զանձինս ի մահ` նախ զայս երիս ընտրութիւնս խորհեալ եդաք այր ամենայն առաջի։ 7 Եթէ յանձն առցեն Պարսիկք թողացուցանել մեզ զայս երիս իրս` ծառայեսցուք նոցա որպէս զբնիկ եւ զհաւատարիմ ծառայս. եւ եթէ ոչ հաւանին յանձն առնուլ, եւ խստանան` ելցուք ըստ աշխարհ եւ կորիցուք եւ խնդութեամբ մեռցուք, այլ Պարսկի առն երկիր ոչ պագցուք։
* խնդիրս այս կարեւոր եւ պիտանի. եթէ զհայրենի եւ զբնիկ աւրէնս մեր ի մեզ թողուք, եւ զՀայ այր զոք մի` մոգ ոչ առնէք, եւ ումեք յաղագս մոգութեան գահ եւ պատիւ չտայք, եւ զկրակարանն յաշխարհէս Հա յոց ի բաց տանիք, եւ զեկեղեցւոյ թշնամանս յաղտեղի եւ յանպիտան մարդկանէ, որ ցայժմ լինէր, յայսմ հետէ մեզ չտայք տեսանել. եւ քրիստոնեայ մարդկան եւ քահանայից զկարգ եւ զպաշտաւնն քրիստոնէութեան համարձակութեամբ եւ աներկիւղ տայք պաշտել` ուր եւ կամին. ապա բարի է, եւ առաջին խնդիրն մեր այդ է։
* խնդիրն այս է, թէ զմարդ ոչ իշխանաբար ճանաչէք, այլ իրաւաբար գիտել զլաւն եւ զվատթարն, ընտրել զպիտանին եւ զանպիտանն, իմանալ զտոհմիկն եւ զանտոհմիկն, ունել առ լաւսն եւ պատուականս` զքաջն եւ զաւգտակարն, արհամարհել եւ առ ոչինչ համարել զվատն եւ զանպիտանն. սիրել զվաստակաւորսն եւ ատել զանվաստակն, ունել ի մաւտ զիմաստունս եւ խորհուրդս առնել , եւ զանմիտն ոչ մաւտեցուցանել, այլ եւ ի հրապարակէ եւս հալածել։ 10 Եւ յորժամ այս ամենայն այսպէս լինի` ամենայն իրք Արեաց աշխարհիս աջող լինի եւ անսխալ. ապա եթէ զընդդէմն սիրէք, որպէս եւ ցայժմ, եւ ոչ զդէպսն` եւ գործքն այդպէս ընդդէմ լինին, որպէս եւ եղենդ իսկ, եւ տեսէք ։
* խնդիր մեր այս է. որ տէրն է Արեաց եւ աշխարհի թագաւոր` կամիմք, զի ինքն տեսցէ իւրովք աչաւք, եւ ինքն լուիցէ իւրովք ականջաւք , եւ ինքն գիտաս ցէ եւ ինքն խաւսեսցի իւրով բերանով. եւ մի՛ այլոյ աչաւք տեսցէ եւ այլոյ ականջաւք լուիցէ եւ այլովք հանապազ գիտասցէ զմարդ լաւ եւ զանլաւ, եւ այլոյ բերանով խաւսեսցի զպէտսն։ 12 Յաղագս որոյ չլինի ուղիղ հայեցուածն , եւ ոչ արդար լսողութիւնն. այլ յոլով սուտ խաւսքն ճանաչին եւ հրամանքն ընդունայնք, եւ բնաւ այլ ընդ այլոց լինի իմաստն ամենայն։ 13 Եւ յորժամ այս ամենայն այսպէս լինի` կործանեալ ամենայն վաստակք` ծառայիւքն կորնչին, եւ ոչ կարէ կալ աշխարհ եւ ի նմա բնակեալք անշարժ եւ հաստատուն։ 14 Բայց թագաւոր, որ իւրովք առողջ աչաւքն հայի եւ աննախանձ լսողութեամբ լսէ եւ արդար բանիւ խաւսի ընդ իւր ծառայս` կենդանացեալ ծառայքն` չյագին վաստակով, այլ յաւելեալ ի վաստակն` աւր քան զաւր աճեցուցանել ջանան զբարին։ 15 Այսպէս աշխարհ շինի, եւ տէրն շքեղացեալ պայծառանայ հանապազ։
16 «Արդ` եթէ զայդ այդպէս կարէք խոստանալ, զխոստացեալսն գրով եւ կնքով հաստատեալ տայք ցմեզ` ապա կոչեա՛, եւ գամք կամաւ եւ լսեմք բանից ձերոց, եւ հրամանի թագաւորին հաւանիմք զոր ինչ ասէ։ 17 Ապա եթէ զայս երիս խնդիրս ոչ կարէք տալ մեզ, եւ գիտէք թէ չէ հնար` որպէս եդեալ մեզ մահ առաջի` պատրաստ եմք մեռանել , այլ ծառայութիւն առնել Արեաց տեառն չկարեմք։ 18 Եւ այլ բանք, որ ինչ են, թէ ինձ լինի գալ` ինձէն իսկ խաւսիմ ընդ նմա, ապա թէ ոչ լինի դէպ գալ` մնասցէ բանն եւ իրքն »։
Ղ.
Ղ. Եւ խաւսեցեալ զայս ամենայն բանս Մամիկոնենին Վահանայ ընդ Շապհոյ խորհրդեան դպրի եւ ընդ Միհր-Վշնասպայ Ճուարշացւոյ` յուղարկեաց զնոսա. առաքեաց եւ Մամիկոնեանն Վահան ընդ պատգամաւորսն Նիխորոյ եւ յիւր ուխտակցացն զՅաշկուր Արծրունի եւ զՍահակ Կամսարականն, զերանելւոյ զԱրշաւրայ զորդի, եւ զՎասաւուրտ Կարքային , եւ զԱռաւան Աղբեւրկացի եւ զՊաճոկ ի Մարդպետական գնդէն։ 2 Եւ հրաժարեալ զամենեսեան զնոսա Մամիկոնենին Վահանայ` արձակէր խաղաղութեամբ առ Նիխոր։
* , եւ տեսեալ Նիխորոյ զՀայերն, որ չոքան առ նա ի Մամիկոնենէն Վահանայ` ամենայաւժար սրտիւ խնդութեամբ ուրախացաւ։ 4 Եւ հրաման տուեալ ընթրեացն` ընկալաւ զնոսա բազում գոհութեամբ եւ յոյժ սիրով, յիշելով հանապազ ըստ ամենայն բաժակի զքաջ Մամիկոնեանն Վահան. եւ կատարեալ զուրախալից ընթրիսն` գնային յիւրաքանչիւր վանս։ 5 Եւ ընդ առաւաւտն ժողովեցան ամենայն ատեանն Պարսկաց առաջի Նիխորոյ, եւ աստուածուրաց մար դիկն որ անդ էին. եկեալ եւ պատգամաւորքն որ ի Նիխորոյ առ Մամիկոնեանն Վահան երթեալ էին, Շապուհ եւ Միհր-Վշնասպն, եւ հայ նախարարքն եւ այլ արքն ի Մամիկոնենէն Վահանայ որ ընդ նոսա էին։ 6 Եւ տուեալ զպատգամն Մամիկոնեանն Վահանայ` Շապհոյ եւ Միհր-Վշնասպայ առաջի ամենայն ատենին յայտնապէս։ 7 Եւ լուեալ Նիխորոյ զամենայն զբանսն եւ զխաւսս Մամիկոնենին Վահանայ, եւ խնդալից եղեալ` ասաց առաջի ամենե ցուն, թէ «Ամենայն բանքդ այդ եւ պատգամդ զոր յղեալ է Վահանայ` արդարեւ աստուածոց արժանի. քանզի որպէս անմեղ են մարդիկն այն, զորս բռնի տարաւ Պերոզն եւ Հեփթաղին կոտորեալ ետ, եւ զամենայն զարիւնն զայն աստուածքն ի Պերոզի գլխոյն խնդրելոց են` նոյնպէս անվնաս է Վահանն յամենայն իւր իրքս, զոր խորհեցաւ եւ գործեաց. զի ի բռնութենէ չարութեանն Պերոզի գործեաց, եւ ոչ իւրով կամաւ։ 8 Եւ ես մինչեւ ցայսաւր չէի մխիթարեալ ի մեծ բեկմանէն որ եհաս Արեաց աշխարհին . բայց այդ լուր ուրախացուցեալ մխիթարեաց զիս այսաւր։ 9 Բայց տացեն աստուածքն եւ զաւրն տեսանել, որ Վահան յիմ ձեռն նուաճեալ` Արեաց ի ծառայութիւն հնազանդի»։
10 Եւ խաւսեցեալ զայս այսպէս Նիխորոյ առաջի ամենայն ատենին, եւ լուեալ զայս ուխտապահ նախարարացն Հայոց եւ այլ արանց, որ եկեալ էին ի Վահանայ Մամիկոնենէ` տային փառս Աստուծոյ, յորոյ ձեռս են սիրտք իշխանաց, եւ որպէս ինքն կամի` տայ բարբառել նոցա։ 11 Կոչէր այնուհետեւ վաղվաղակի Նիխոր զնոյն պատգամաւորս, զՇապուհ խորհրդեան դպիր եւ զՄիհր-Վշնասպ Ճուարշացի, եւ գրէր նամակ առ Մամիկոնեանն Վահան աւրինակ զայս.
* , զոր ես առաքեցի առ քեզ. եւ գրեցի բովանդակ զնոյն բանս քո ի նամակիդ, ծանուցանել քեզ, թէ արդարեւ խաւսեցան ընդ իս զամենայն, եւ լուայ։ 12 Արդ` արի՛ ե՛կ առ իս վստահութեամբ, եւ զամենայն խնդիրս քո, զոր ի ձեռն դոցա յղեցեր առ իս, եւ այլ ինչ զոր դու ասես` ուխտեալ է Արեաց տեառնն եւ ամենայն Արեաց աւագանւոյ` տալ լիով եւ կատարել. եւ զքեզ եւ որ ընդ քեզ են, որպէս քո կամք են` Արեաց տէրն շքեղ առնէ եւ արձակէ ի Հայս»։
* Վահանայ` սիրով ընկալեալ Նիխորայ եւ պատուեալ` արձակէր ընդ պատգամաւորս իւր առ Մամիկոնեանն Վահան. մեծաւ պատուիրելով յանձնէր նոցա` վաղվաղակի եւ անյապաղ ածել զՄամիկոնեանն Վահան. եւ հրաժարեալ զնոսա Նիխորոյ` արձակէր սիրով։ 14 Եւ տեսեալ զայն աստուածուրաց խաբեբայիցն , որք ի միաբանութեան Պարսկացն էին, թէ ո՛րպէս յապստամբացն եկեալ Հայք ի Նիխորոյ պատուեալք եւ մեծարեցան ի Պարսկացն, եւ ինքեանք արհամարհեալք են իբրեւ զանպիտանս` դարձեալք լի ամաւթով յերկիր կործանէին։ 15 Եւ տեսեալ զայն ուխտապահ նախարարացն Հայոց եւ այլոցն որ ընդ նոսա էին` ակն արկեալ ցուցանէին միմեանց զկորանս նոցա։ 16 Իսկ մի ոմն ի յուխտապահացն ասէ ցնո սա. «Զի եթէ լոկ ի բանիցն խաւսելոյ ընդ մեզ սիրով Նիխորոյ զձեաւք այդպէս ամպ մթագին եւ շափառուկ անկաւ, եւ չերեւիք ի գետնոյդ, իսկ յորժամ շնորհեսցէ Քրիստոս, եւ տեսանիցէք փառաւորեալ զՄամիկոնեանն Վահան եւ զայլ ուխտապահսն որ ընդ նմա են փառաւքն, զոր տալոց է Քրիստոս` խորտակիցիք իսկ արդեաւք եւ հեղձանիցիք. այլ ի մեծի աւուր յանշէջ գեհենին զի՞նչ արդեաւք գործիցէք հէքքդ եւ թշուառականքդ»։
17 Եւ զայս ասացեալ առն` գնային ընդ պատգամաւորսն Նիխորոյ առ Մամիկոնեանն Վահան։ 18 Եւ հասեալ պատգամաւորացն Նիխորոյ առ Մամիկոնեանն Վահան եւ մատուցեալ զնամակն Նիխորոյ, եւ յայնմանէ գիտաց ի գրելոցն, թէ լուեալ տեղեկացաւ Նիխոր ի պատգամաւորացն զամենայն յղեալսն իւր առ նա, եւ ոչ էր բան յամենայն խաւսիցն Մամիկոնենին Վահանայ` զոր թէ չէր թուեալ Նիխորոյ։ 19 Ի պատգամաւորացն տեղեկացեալ ծանեաւ եւ զայն , թէ ո՛րպէս խնդութեամբ եւ սիրով ընկալեալ զնախարարսն մեծարեաց Նիխոր. պատմեցին եւ զչարաչար կորանս ուրացողացն ջոկոյ, եւ թէ ո՛րպէս կարի եւ փութով զերթս քո խնդրէ փափաքելով. զոր եւ պատգամաւորացն Նիխորոյ ստիպով հաւանեցուցանէին զնա երթալ։
ՂԱ.
ՂԱ. Եւ չուեալ այնուհետեւ զաւրավարին Հայոց Վահանայ Մամիկոնենի ամենայն ուխտապահ նախարարաւք հանդերձ եւ այլ բազում եւ կազմ գնդաւ. որոց լուեալ զուխտիւք զխնդիրն ի Նիխորոյ Մամիկոնեանն Վահանայ` կամաւ եւ ցնծալից սրտիւ երթային առ նմա։ 2 Եւ եկեալ Մամիկոնեանն Վահան ի գաւառն որ կոչի Արտազ, ի գեաւղն որ անուանեն Եղինդ` դադարէր անդ ինքն եւ ամենայն գունդքն որ էին ընդ նմա. եւ առաքէր առ Նիխոր եւ զիւր եկն տայր գիտել նմա։ 3 Եւ ասէր ցՆիխոր Մամիկոնեանն Վա հան. «Արդ` եթէ թուի քեզ գալ իմ եւ տեսանել զքեզ` տո՛ւր ածել առ իս արս աւագս Արիս եւ յականաւոր տոհմաց, որ եկեալ կացցեն աստ առ իմ որեար, մինչեւ եկեալ ես տեսից զքեզ, եւ խաւսեցեալ իմ եւ քո ընդ միմեանս` լուիցուք ի միմեանց` զոր ինչ ի դէպն թուի մեզ առնել»։ 4 Եւ Նիխորոյ լուեալ զեկն եւ զկամս խնդրոյն Մամիկոնենին Վահանայ` վաղվաղակի տայր տանել ցԿամսարականն տէրն Շիրակայ Ներսեհն զԲազէ զԱտրպայական շահապ եւ զՎեհ-Վեհնամ զՀայոց հազարապետ, եւ զՆերսշապուհ զՄիհրանայ զեղբայր, եւ հինգ եւս այր այլ աւագ Պարսիկս։ 5 Եւ Մամիկոնենին Վահանայ տեսեալ զաւագորեարն զոր առաքեալ էր Նիխորոյ` ընդունէր զնոսա խնդութեամբ. եւ ի միասին ուրախացեալք այն աւր` ի վաղիւն թողոյր զութեսեան զնոսա առ իւր հաւատարիմ արս. որոց հրաման տայր` պատուել զնոսա արժանաւորապէս եւ զգուշանալ. եւ ինքն չուեալ գնդաւ եւ կազմութեամբ գնայր առ Նիխոր։ 6 Մերձեալք ի գիւղն ուր Նիխոր էր` հրամայէր զաւրուն որ ընդ նմա էին` վառել ըստ աւրինի պատրաստութեան պատերազմի. որք ընդ լսել ի Մամիկոնենէն Վահանայ զհրամանն` պատրաստեալք յամենայնի կազմ ցուցանէին նմա զանձինս։ 7 Տայր հրամանն Մամիկոնեանն Վահան հնչեցուցանել զփողսն պատերազմականս . եւ ի սաստկութենէ փողոցն ձայնից հնչեալ երկիրն թնդէր. յորմանէ զարհուրեալք արք զաւրուն Նիխորոյ` կարծեցին, թէ խաբէութեամբ ի վնասել զնոսա եկն Մամիկոնեանն Վահան, եւ ոչ սիրով ի նուաճումն խաղաղութեան։
8 Եւ Նիխոր առաքեալ ընդ առաջ նորա արս աւագս` տայր ասել ցՄամիկոնեանն Վահան, ե թէ «Ոչ ըստ կարգի Արեաց առնես դու զայդ, այլ նորոգ իրաւք այլ իմն ձեւանաս. յորում յայսմ հետէ քեզ կարի զԱրեաց զկարգն պարտ է ունել եւ հաւանել. քանզի ի չուի` փողով յԱրեաց բանակ սպարապետն միայն Արեաց իշխէ մտանել, եւ այլ ոք զայդ համարձակութիւն ի Պարսիկս ոչ ոք իշխէ առնել»։ 9 Եւ Մամիկոնենին Վահանայ պատասխանի տուեալ Նիխորոյ` ա սէր. «Նախ արա՛ զիս Արեաց տեառն ծառայ, ապա եւ առանց ի քէն իսկ ուսանելոյ` թուի թէ եւ ես իսկ գիտեմ զԱրեաց աշխարհի զկարգ եւ զարժանն. մի՛ թուեսցի քեզ հաշուել զիս կարի մոռացկոտ. քանզի եւ ոչ բազում ինչ ամաւք գնացեալ եմ ի ձէնջ»։
10 Եւ զայս բանս այսպէս ի ձեռն պատգամաւորի խաւսեցեալ Մամիկոնենին Վահանայ ընդ Նիխորոյ` ապա ինքն իսկ եկեալ տեսանէր զնա յատենի ժամու. վասն զի ընդ ծագել արեւուն եկն Մամիկոնեանն առ Նիխոր։ 11 Եւ Նիխորոյ տեսեալ զՄամիկոնեանն Վահան եւ զայլ նախարարսն զուխտակիցսն ընդ նմա` ցնծալից ուրախութեամբ բազում ժամս ընկալեալ ի գիրկս իւր` ողջունէր զնա. տայր եւ զողջոյն զԱրեաց տեառնն Վաղարշու եւ զամենայն աւագանւոյն. մի ըստ միոջէ յանուանէ ողջունէր եւ զեկեալ նախարարսն Մամիկոնենին Վահանայ` յոյժ սիրով, նոյնպէս զամենայն արս գնդին, զաւագս եւ զկրսերս։ 12 Եւ լուեալ Մամիկոնենին Վահա նայ զողջոյն Արեաց տեառնն եւ զողջոյն ամենեցունց զբանն աւագանւոյն` շնորհակալութեամբ գոհանայր երկրպագելով եւ խնդալից ուրախութեամբ ընդունէր։ 13 Եւ հրաման տուեալ Նիխորոյ` զամենայն արս զաւրուն Վահանայ Մամիկոնենի ի ներքս թողուլ, նոյնպէս եւ աւագ Պարսիկ որերոյ ի ներքս կալ յատենին հրամայէր։ 14 Եւ կատարեալ զամենայն ասացեալք Նիխորոյ, եւ լցեալ ամենայն ատեանն արամբք որ ընդ Մամիկոնենին Վահանայ էին, եւ այլ Պարսիկ որերով` սկսանէր խաւսել Նիխոր ընդ Մամիկոնենին Վահանայ եւ ասէր.
* եւ ի Պարսկէ, ոչ յանճանաչող եւ յանպիտան մարդկանէ, այլ ի լաւ եւ ի հայեցող եւ յիմաստուն որերոյ, զոր այժմ յայտնապէս փորձիւ ի միտ առեալ գիտացաք ամենեքեան. զի գործ պատերազմի որպէս քաջութեամբ ` նոյնպէս եւս առաւել խոհականութեամբ եւ իմաստիւք վճարի. որպէս եւ դու զերկոսեանն զայդ ի քում անձին լիով ետուր տեսանել ամենայն Արեաց աշխարհի եւ ճանաչել։ 16 Քանզի զքաջութիւն ցուցեր սակաւ արամբք. քանզի ցանկ կաս կռուելով սակաւուք ընդ բազումս, եւ մեծամեծ զայդպիսի վնասանի առնելով եւ աշխատ ունելով։ 17 Եւ զիմաստութիւն յայտ արարեր` գիտելով զժամ կռուոյն եւ զտեղի տալոյ, եւ անվնաս զգունդն ի միջի ունելոյ, եւ միւսում եւս ժամու գործոյ պատրաստ լինել եւ չերկնչել։ 18 Զի եթէ ոչ երկու այդ իրք ի քեզ լի եղեալ էին` զիա՞րդ հնար լինէր քեզ այդչափ կարի սակաւ եւ թուով արամբք կալ ընդդէմ այնչափ անթիւ բազմութեան պատերազմող որերոյ, եւ երբեմն մեծապէս յաղթել, եւ երբեմն զարհուրեցուցանել եւ աշխատել։ 19 Յաղագս որոյ զմտաւ ածեալ իմ զքո այդպիսի արարուած եւ զմտաւորութիւն` կարի քաջ ճանաչեմ զամենայն պատասխանիս, զոր առնելոց ես դու մեզ ամենայն բանի, զոր լսես ի մէնջ։ 20 Վասն զի թէ զապստամբութենէդ քումմէ հարցանեմք, թէ զիա՞րդ իշխեցեր խորհել, թող թէ եւ առնել ` պատասխանի տուեալ ասես, թէ չճանաչողութիւնն Պերոզի եւ ի յետսահարութիւն բռնադատեաց զիս մեռանել. որ զծառայութիւնն եւ զվաստակ որպէս զաստուած խնդրէր, եւ զվաստակոյն զհատուցումն առնել` եւ ոչ իբրեւ զմի յանմիտ մարդկանէ խորհէր հատուցանել։ 21 Զի քաջի առն քան զբազում ժամս հարանաւք կեցեալ` շատ լաւ է մի աւր ծանուցանել զլաւութիւն անձին եւ մեռանել։ 22 Եւ ոչ ոք յԱրեաց կարէ քեզ մեղադիր լինել` խորհել քեզ այդպէս խորհուրդ եւ առնել, ո՛չ որ այժմ Արեաց տէրն է, եւ ոչ աւագանի դրանն, որ գամ մի ի միջի են, եւ դու գիտես։ 23 Վասն զի Պերոզ արքայից արքայ իբրեւ իւրում անձինն եւ որդւոց չմարթաց հոգ տանել` բարի ծառայի առ նա լաւ ինչ զիա՞րդ կարէր խորհել եւ առնել։ 24 Զի զայդ գործ, զոր դու գործեցեր` բայց զի չկարէր ոք եւ զի չիշխէր գործել յայնժամ. այլ ամենայն ծառայ այր, տեսանելով զնորա ստամբակութեանն զանչափութիւն` զամենայն աւր առնել խորհէր, եւ չկարացեալ մեռանել` կասէր »։
* խնդրեն աստուածք զարիւնն զայն, եւ որք ապրելդ կարացայք եւ ի միջի լինել` անպարտ էք եւ անվնաս էք։ 26 Վասն զի որ այժմ Արեաց տէրն է եւ ամենայն աւագանին` զայդ եւեթ խաւսին հանապազ, եւ անմխիթար ողբան եւ տրտմին, յիշելով զՊերոզի զանհաւան եւ զանբարհաւաճ զբարսն, զոր ոչ ունէր նման մարդոյ, այլ նման չար եւ վայրենի գազանի։ 27 Որ կորոյս զինքն եւ զամենայն Արեաց աշխարհի զոյժ եւ զզաւրութիւն, եւ զթագաւորութիւն մի մեծ եւ զազատ ի ծառայութիւն ետ Հեփթաղին. յորմէ ի դառն ծառայութենէ, մինչ կենդանի է Արեաց աշխարհն` զերծանել ոչ կարէ։ 28 Բայց դու թէ հաւանեալ նուաճիս, եւ բնիկ քո նախնեացն տեառն ծառայութիւն առնես, եւ որ ինչ վատթարն եղեւ ի մէնջ եւ ի ձէնջ` մոռանաս եւ ի բաց թողուս, զայս առնես իմով միջնորդութեամբ` դու աստէն ի Հայս կաս, մինչեւ թագաւորն կնքէ եւ տայ բերել առ քեզ. եւ եկեալ բարեաւ առ տէրն Արեաց, զամենայն որ ինչ բարի եւ արժան է, ե՛ւ քում անձինդ եւ որում դու կամիս` տայ սիրով եւ կամաւ եւ կատարէ»։
ՂԲ.
ՂԲ. Եւ խաւսեցեալ զայս ամենայն բանս Նիխորոյ յատենին ընդ Մամիկոնենին Վահանայ եւ ընդ ուխտակից նախարարսն Հայոց որ ընդ նմա էին, եւ լուեալ Մամիկոնենին Վահանայ` տայր պատասխանի բանիցն Նիխորոյ եւ ա սէր. «Աստուծոյ հաշտութիւն յորժամ է ընդ աշխարհի` յառաջահայեաց եւ իմացող մտաց դիւրին է անաշխատ ճանաչել։ 2 Յորժամ զիշխանս բարեսէրս տայ եւ լաւածանաւթս եւ աշխարհաշէնս` անդէն եւ անդ արժան է նուազամտին գիտել զբարերարութեանն Աստուծոյ այցելութիւն, զոր սփռելոց է յաշխարհ եւ նորոգելոց, որպէս եւ այժմս ինձ երեւի եւ ամենեցուն։ 3 Զի զտէրն Արեաց իմ չեւ եւս է տեսեալ. բայց կամիմ տեսանել, եթէ տայ ինձ Աստուած միջնորդութեամբ քո, տեսանել այնպէս` որպէս եւ ամենայն քրիստոնեայ անձն կամի եւ ախորժայ ։ 4 Սակայն զքեզ տեսանելով, զոր նոր խաղաղարար եւ առիթ բարւոյ այնպիսւոյ աշխարհի միոյ առաքեալ է, որպիսի Հայքն, եւ մեզ որ աշխարհին մարդիկ եմք` կարի հայեցող ակամբ տեսանել, եւ ամենեցուն զխնամսն եւ զբարիսն, զոր տալոց է աշխարհին եւ մարդկան որ յաշխարհին են. քանզի տեսանեմք զքեզ կամաւոր բարւոյ եւ սիրիչ, անձին համարելով զբարի գիւտն եւ զաշխարհին։ 5 Իսկ վասն Պերոզի արքայից արքայի բարուցն եւ անձնահաճութեանն զոր ասացեր, անընտրող մտաւք ունելով զծառայս, չընտրել զլաւն ի վատթարէն, զքաջն ի վատէն, զիմաստունն յանմտէն, զվաստակաւորն յանվաստակէն` շատ իսկ եւ բաւական լիցի քո տեառն բանն եւ լիով ասացածն։ 6 Եւ ես գոհանամ զԱստուծոյ, զի զիս անաշխատ պահեցէք յառնելոյ զըստ հարցման քո զպատասխանիսն։ 7 Բայց իմ թէպէտ էր այդ ամենայն տրտունջ զՊերոզէ, ո՛րպէս հանապազ խաբէին զնա եւ զամենայն Արիս արք անպիտանք, ատեցեալք յամենայն սրբասէր մարդկանէ, փախստականք յաշխարհէն ըստ աղտեղի գործոց իւրեանց, լեառնախոյսք , աւազակապետք, արիւնապարտք, հացկատակք , բանորսողք, խաբեբայք, շաղակրատք, անյարուչք, վատատոհմակք, ճանաչելով զանձինս թէ ոչինչ են, եւ կալ իւիք չկարեն, կասեալք յիրէ, լքեալք յորսոյ` գային անկանէին ի մոխիրն. եւ ձեր տուեալ զխնդիրն` խնդալով յուղարկէիք , պարգեւելով գահ եւ պատիւ եւ զայլոց զտունս եւ զկեանս եւ զմեծութիւնս. եւ նոցա սակաւ մի խոյս եղեալ ի ձէնջ, լռեցից զայլ մեծամեծ թշնամանսն, որով թշնամանէին զկրակն յիւրաքանչիւր ի տունս` այլ դատս եւ նախատինս աւելորդ աղտոյ իւրեանց զկրակն առնէին։ 8 Եւ վասն զի զայս գիտէ ամենայն ոք, եւ յայտնի է, զի ամենայն արուեստաւոր, որ զիւր արուեստն ինքն գիտէ եւ աւգտեալ է յարուեստէն` զնոյն եւ որդւոց իւրոց կամի ուսուցանել, զի կեցցեն. եւ այնպիսի խաբեբայ մարդկան ծանուցեալ, թէ ոչ իմաստիւ եւ քաջութեամբ կեցեալ եւ մեծացեալ, այլ սուտ վաճառականութեանն մոխրով` զնոյն փութային եւ որդւոցն իւրեանց ուսուցանել։ 9 Վասն որոյ բարձեալ էր յաշխարհէն Հայոց եւ կորուսեալ վաստակք, միտք , քաջութիւն, տոհմակութիւն եւ արդարութիւն . եւ ի մէջ անցեալ փերեւերտին դէմքն այդր ամենայնի . եւ ձեր Արեաց տեսանելով զայն ամենայն, եւ չծանուցեալ, թէ մե՛ր զայն հրահանգ եղեալ նոցա, եւ թէ չեն ուսեալ ինչ եւ չգիտեն ` չեն մեղադրելի, այլ եւ յատենի եւս այպանելով` ամենայն վատաց եւ ի կռուոյ յետնելոյ զՀայս ածէիք աւրինակ, նախ Ասորւոց, ապա լքելոց, ապա լուծելոց, ապա անդամալուծաց։ 10 Եւ բայց թէ ապա եւ որ նոցա իսկ նման մարդ էր, որ ձեր խարող հացկատակաց ջոկն էր` եւ ոչ կորացեալ մտանէր ընդ գետին. վասն նոցա եւ խնդութիւն եւս թուէր այնպիսի լուրն։ 11 Այլ որ մարդ էր, եւ ամաւթ կայր ի սրտի, եւ զայնպիսի բանս յԱրեաց տեառնէն լսէր` ոչ միայն միանգամ եւ երկիցս եւեթ ի դէպ էր մեռանել, այլ թէ եւ տասն անգամ կեայր, եւ հանապազ զնոյն լսէր` տասն անգամ արժանի էր մեռանել։
* , քաջ տեղեկութեամբ գիտէաք. - բայց ապա զայս ածաք զմտաւ, թէ գաղտ բնաւ յանզգաստուց զարհուրեալ գնամք` առաւել եւս ստուգապէս հաստատեալ ժառանգեմք զանուն վատութեանն որ կայր ի վերայ մեր, թէ մարդիկ, որ այնպէս յետին եւ անպիտան էին` յիրաւի կորեան, եւ անհետ եղեալ չերեւին ուրեք. արդ նոցա լինել ի միջի, ասէիք, եւ չլինել` զնոյն վճարէ։ 13 Ապա ընտրեցաք` նախ ծանուցանել զանձինս, եւ ապա կամ մեռանել եւ կամ կորնչել։ 14 Եւ եթէ էաք կացեալ միաբանք, եւ չէաք պառակտեալք եւ քայքայեալք` ծանուցանէաք եկելոցն ի վերայ մեր, թէ արդարեւ որպէս զԱրի՞ այր եմք, եւ կամ թէ որպէս զԱսորի։ 15 Բայց զայս նշան մի տամ ձեզ, եւ փորձեցէք. զի զորեարն զայն, որ գամ մի Պերոզի յիւրում թագաւորութեանն մոգութեամբ տէր է արարեալ, եւ այժմ գահ ունին եւ պատիւ, եւ յիւրաքանչիւր գաւառի իշխան են, եւ ձիոյ տէր են եւ զինու եւ գնդի` հրաման տուք, զի ժողովեսցին միաբան ամենայն իւրեանց այրուձիով. եւ մեք այս սոյն արք թուով, զոր դուք գիտէք, որոց ոչ գոյ ո՛չ տուն եւ ոչ ծառայ, ո՛չ գունդ եւ ոչ տանուտէրութիւն. եւ դուք որ Արիք էք` զձեր աւգնութիւն վայր մի ի բաց կալայք, եւ զաշխարհս Հայոց ի մեզ եւ ի նոսա թողէք. եւ որ ոք կարասցէ ի միւսմէն հանել` նմա տաջիք, եւ ձեզ ծառայութիւն արասցէ։
* յաղագս մեծի աշխարհի են բանքս իմ` գիւտի եւ կամ կորստեան, եւ հարկ է լիով ասել։ 17 Զի մեք, որ զանձինս ի մահ եդաք եւ յԱրեաց տեառնէն ի բաց կացաք` զայդ երիս ինչ ի ձեռն պատգամաւորացն գրեցի առ քեզ, եւ դու նոյնպէս գրով երկրորդեալ ի թագաւորէն. մեզ այդ խնդիրք միայն պիտին, եւ շնորհեցէ՛ք մեզ գրով եւ կնքով ի թագաւորէն։ 18 Զայլ ինչ պարգեւ, զշքեղութիւն , որ ոք վաստակել մարթասցէ, եւ տեսանիցէք` հայեսջի՛ք եւ ըստ իւրաքանչիւր արժանաւորութեան հատուսջի՛ք. եւ մեր բնիկ տեարք էք, եւ մեք ձեր բնիկ ծառայք եմք. ընկալա՛յք զմեզ սիրով, եւ ծառայեցուցէ՛ք խնայելով. եւ զյանցումն, զոր ի բռնութենէ յանցանել ետուք` թողութիւն արարեալ շնորհեցէ՛ք մեզ»։
ՂԳ.
ՂԳ. Եւ Նիխորոյ լուեալ զայսպիսի կարգումն բանիցն ի Մամիկոնենէն Վահանայ` մեծապէս խնդալից սրտիւ ուրախացեալ ասաց առաջի ատե նին, թէ «Զտրտմութիւն մեծ բեկման Արեաց աշխարհին որ եհաս, եւ զթանձրամած խաւարն որ եհաս եւ մածեալ նստէր ի վերայ սրտիս իմոյ` համարձակապէս եւ արդար խաւսք Վահանայ եւ նուաճմանս աւետիք փարատեալ զամենայն` մխիթարեալ ուրախացուցին զիս»։ 2 Հրամայէր արձակել զատեանն։ 3 «Եւ որ ինչ, ասէ, պէտք են ինձ եւ Վահանայ այլ եւս բանից` խաւսիմք աւր ըստ աւրէ, եւ աւուրս քանի մի ուրախանամք առ միմեանս»։ 4 Եւ այն աւր հրամայէր Նիխոր Վահանայ` առ նմա ուրախանալ ամենայն նախարարաւքն ուխտակցաւքն եւ բովանդակ գնդաւն որ ընդ նմա էին. բայց զուխտանենգսն ի Հայոց եւ զուրացողսն հանին արտաքոյ ընթրեացն ամաւթալիցս։ 5 Եւ ուրախացեալք այն աւր ըստ աւրինի մեծապէս ընթրեաց, եւ հրաժարեալք ի Նիխորոյ` գնացին հանգչել ի վանս իւրաքանչիւր։
6 Եւ ի վաղիւն ժողովեալ ամենայն բազմութիւն մարդկան ի հրապարակն` հրաման տայր Նիխոր, մինչդեռ ինքն առանձինն էր, զՄամիկոնեանն Վահան տանել ի ներքս ի սենեակ։ 7 Եւ խաւսեցեալ ըստ ժամուն ընդ նմա միայն ընդ միայն զբազում ժամս զպէտս կարեւոր իրաց աշխարհի, ըստ իշխանաց հոգողութեան` գային երկոքեան ի միասին ի տուն ատենին։ 8 Հրաման տայր Նիխոր ամենայն եկելոցն ընդ Մամիկոնենին Վահանայ, նախարարաց եւ ռամկաց, մտանել յատեանն առ նոսա, եւ արանց Պարսիկ աւագաց գալ առ նոսա յատեանն։ 9 Բայց զարսն, որ զինքեանս հաւատարիմս Պարսկացն կացուցանէին, հրաման առեալ նուիրակացն` եւ ոչ ի դուրսն մաւտել տային, ասե լով, թէ «Գործոյ ինչ դուք չէք իմաստուն բանից, եւ լսել իսկ չգիտէք. արդ` զտեղի ատենին յարժանաւոր առնէ ընդէ՞ր խափանէք. զի թող նստի անդ մարդ այն` որ զխաւսս աւագացն եւ զբանս իմաստնոցն լսել գիտէ եւ աւգտել»։
* հատուցումն, սիրելի ուխտակատարացն իւրոց տալ զպարծանս եւ զհամարձակութիւն, եւ խաբեբայ ուրացողացն դասու զգեցուցանել զամաւթ եւ զանարգանս. եւ գայր ի յատկութիւն բան Գրոյն ճշմարտա պէս, թէ Աստուած լոյս է ։ 11 Վասն որոյ ըստ նմին լուսաւորեալ ծագէին եւ երեսք աստուածասէր պաշտաւնէիցն իւրոց ըստ նմանութեան լուսոյն, զոր ընտրեցին ինքեանք եւ լուսաւորեցան։ 12 Իսկ ի վերայ երեսաց մոխրապաշտացն նոյն կերպարան մոխրոյն իջեալ` նստէր ի վերայ ամբարշտացն, որով մերկացեալ դիմաւք` պատրողական հացկատակացն երեւեցան կերպարանք, ցուցակ ստոյգ լի ամաւթալից ձաղանաւք։ 13 Եւ էին գոյնք ամենեցուն արդարեւ, ըստ ասացածի եկեղեցական հռետորին , ծիւրեալք, ծնկեալք, երիթացեալք, պատկերի նմանեալք. զորս արդարեւ յայտ յանդիման առաջի երբեմն գերչացն խայտառակեալ նշաւակեաց խաչելութիւնն Քրիստոսի։ 14 Եւ կատարեալ առ նոսա ելանէր ի գլուխ բան սաղմոսեր գին. Ոչ այսպէս են ամբարիշտք եւ ոչ այնպէս , որպէս էին թշուառացեալք եւ ողորմելի մարդիկն այն , որոց ատրուշանն շնորհ չունէր, եւ յեկեղեցւոյ սրբոյ անձամբ մերժեալ արտաքս ընկեցան։ 15 Ժողովեալ նստէին առ միմեանս ապշեալք, քամակաբեկք, զարթուցեալք որպէս յերազոյ ցնորից գիշերոյ։ 16 Եւ ընդ Աստուծոյ զաւրութեան գործ զարհուրեալ ապշէին` փութանակի եւ յանկարծ առնել զնոսա այնպէս դժմիտս եւ ձաղադէմս առաջի սիրելեացն իւրեանց. ցանկային բազում գնոց առնուլ, թէ գոյր հնար, զապստամբութեանն անուն, եւ ոչ ոք տայր նոցա։ 17 Վասն զի որ ոք յայնպիսի անծանաւթիցն կամէր երբէք մտանել յատեանն` ի բազմութեան ասէր ցնուի րակսն, թէ «Յապստամբացն գնդէն եմ», եւ վաղվաղակի թողուին ի ներքս. այլ ոչ ոք տայր մաւտել ի դուրս ատենին, եւ ոչ լսել զխաւսս իշխանացն որ զինչ խաւսէին։ 18 Յայնժամ յայտնի տեսանէր յստակ ակն խորհրդոյ ճշմարտասիրացն զպայծառաբար յաջողութեան ճախրումն զսրբոյն Գրիգորի , ամենայն ճգնազգեցիկ ընկերովքն իւրովք , ի վերայ յերկարահամբեր ուխտապահացն բանակին, որ զամենայն երեսս Պարսիկ մարդկանն եւ զայլսն` ահիւ եւ խնդութեամբ հայեցուցանէր ի Մամիկոնեանն Վահան. որում տայր Քրիստոս իմաստ շնորհալից պատրաստաբան, աջողակ ի գիւտ խոհականութեան, ձայնարձակութիւն պատուեալ խաւսիւք. եւ կատարեալ ելանէր ի գլուխ բան Փրկչին Քրիստոսի, գրեալն յԱւետա րանն. Ոչ եթէ դուք իցէք որ խաւսիցիք, ասէ , այլ Հոգին Հաւր ձերոյ, որ խաւսիցի ի ձեզ ։
19 Եւ երկրորդեալ յատենին զնոյն բանս Մամիկոնենին Վահանայ` սկսանէր միւսանգամ խաւսել ընդ Նիխորոյ եւ ա սէր. «Յաղագս իւրաքանչիւր ուրուք խնդրոյ եւ աւգտի, որ այժմ աստ են առաջի ձեր նախարարք եւ ազատք եւ այլք յոստանիկ մարդկանէ եւ յայրուձիոյ որերոյ` ճանաչող էք եւ կարող, եւ գիտէք հատուցանել զարժանն. բայց ես եւ որ ընդ իս ուխտապահ նախարարքն են, զոր ինչ խնդրեցաք ի քէն պատգամաւորաւք եւ գրելովքն, զոր եւ երէկ եւ այսաւր դէմ յանդիման խաւսեցայ ընդ քեզ, եւ դու հրամանաւ Արեաց տեառնն եւ հրամանաւ ամենայն աւագանւոյ դրանն գրով եւ կնքով խոստացար տալ մեզ, առանց որոյ անհնար է կեալ մեզ եւ ծառայութիւն առնել ձեզ. - հաւատոյ քրիստոնէութեան հաստատութիւն, մոգութեան եւ ատրուշանաց յաշխարհէս Հայոց բարձումն, զեկեղեցւոյ ըստ մեր կամաց զպայծառութիւն եւ զպաշտաւն , - այդ որ կարեւոր է մեզ եւ հարկաւորապէս պիտոյի` կնքով թագաւորին հաստատեա՛ մեզ. եւ այլ զոր ինչ գրեալ է ի նամակին` գիտես զամենայն, եւ ոչ ինչ է պիտոյ բազմաբանել առաջի քո։ 20 Բայց յաղագս գահու եւ պատուոյ եւ շքեղութեան, հայելով յիւրաքանչիւր ուրուք վաստակս` տաջի՛ք անհոգութեամբ եւ մի՛ զրկիցէք»։
ՂԴ.
ՂԴ. Եւ զայս ամենայն խաւսեցեալ Մամիկոնենին Վահանայ` սիրով լսէր զամենայն Նիխոր, եւ ախորժելով յանձն առնոյր։ 2 Խնդրէր Նիխոր ի Վահանայ զբնիկ Հայոց զայրու ձին. «Կազմեա՛, ասէ, փութով եւ արձակեա՛ ի դուռն. քանզի Զարեհ որդի Պերոզի, ընդդիմացեալ Արեաց արարուածի` գունդ դեռ կազմէր ի կորուստ անձին իւրոյ եւ հաւանելոցն ընդ իւր. եւ դու փութա՛ արձակել զՀայ այրեւձի, որ նախ քան զքո երթալն ի դուռն` եւ սպաս մի քո մեծ ծանուցանի արարուածքդ առաջի թագաւորին եւ ամենայն Արեաց։ 3 Վասն զի եւ ինձ հրաման ետ թագաւորն` վաղվաղակի մտանել ի դուռն. վասն զի աստուածք զայս իրս յաջող եւ բարերարութեամբ վճարեցին, զի եւս առաւել վաղագոյն երթամ անդր, ի դէպ է եւ պատշաճ»։ 4 Եւ ուրախացեալ Նիխորոյ եւ Մամիկոնեանն Վահանայ առ միմեանս ոչ բազում ինչ աւուրս` կազմէր ստիպով գործոյն պիտոյից։ 5 Հրաժարեալք ի միմեանց` չուէին խաղաղութեամբ, Նիխոր առ թագաւորն ի դուռն, եւ զաւրավարն Հա յոց Մամիկոնեանն Վահան ի Դուին։
* աւերեալ. եւ էր ինչ որ ի տեղեացն բնակչացն, եւ էր ինչ որ ի սաստկութենէն ջուրցն դիմեցմանց. եւ տարակուսեալ զաւրքն` խնդրէին տեղիս անցի, եւ ոչ գտանէին. եւ փորձելով ոմանց զբազում տեղիս` ընկղմեալք ի ջուրսն, եւ հազիւ գտեալ անդրէն ելս ապրէին։ 7 Իսկ քաջ զաւրավարն Հայոց Վահան Մամիկոնեան մերձեալ ի տեղի մի յեզր գետոյն, եւ տեառնագրեալ զինքն նշանաւ խաչին սրբոյ կենսատուի` իջանէր ի գետն, եւ որպէս ընդ յոյժ տեղի ծանծաղ` անցանէր խաղաղութեամբ ընդ ջուրսն, որ եւ տեղին ամենայն գնդին լինէր ճանապարհ անցից անհոգութեամբ։ 8 Եւ լինէր այս նշան մեծ յայտնի, որ եւ առ ոյժ կացաձի արանց լինէր անցանել դիւրաւ ըստ կամի եւ ամենայն այրեւձիոյն. ի ճշմարիտ հիմնացեալ հաւատոյն քաջ զաւրավարին Հայոց Վահանայ` լինէր նշան որպէս Իսրայէլեան ժողովրդոցն` յանցանելն իւրեանց ընդ Յորդանան։ 9 Եւ ապա մտեալ յոստանն ի Դուին, եւ զշնորհակալութեան զպատարագն մատուցեալ Աստուծոյ արժանաւորապէս, եւ նախ զաղքատացն ողորմածութեամբ ըստ սովորութեան կատարեալ զտուրս` ուրախանային եւ ինքեանք ըստ Աստուծոյ հաճոյիցն խնդալից սրտիւ։
10 Եւ կազմեալ Մամիկոնենին Վահանայ զայրեւձին Հայոց` արձակէր ի դուռն, կարգեալ զգունդն ի ձեռն Վրենայ Վանանդացւոյ. ընդ որս կազմեալ արձակէր եւ զիւր եղբաւրորդի մի, զորդին նահատակին Վասակայ զԳրիգոր։ 11 Որոց հասեալ ի դուռն ժամանք` երթային պատրաստութեան գործոյ պատերազմին, եւ հարեալք ի դիմի միմեանց գունդքն երկոքեան, եւ մատնեալ ի պարտութիւն գունդն Զարեհի` փախստական լինէին, եւ բազում վիրաւորք անկեալ յերկիր կործանէին։ 12 Անդ քաջացեալ հայրանման սեպուհն Մամիկոնէից Գրիգոր, ցուցեալ մեծ քաջութիւն` յայտնի լինէր զաւրավարին եւ զաւրացն ամենեցուն, եւ հռչակեալ նորա լաւութեան անուն` հասանէր մինչ ի թագա ւորն Վաղարշ։ 13 Լաւացեալ եւ սեպուհն Վանանդացի Վրէն, գործ երեւեցուցեալ քաջանայր։ 14 Իսկ Զարեհն փախուցեալ ի լեառնակողմն տեղիս ամրանայր. զոր ձերբակալ արարին եւ ածին ի հրապարակն արքունի, եւ անդ նման անասնոյ փողոտէին յանխնայ։
ՂԵ.
ՂԵ. Եւ յետ սակաւ աւուրց ստիպով ժողովեալ Մամիկոնենին Վահանայ զայրեւձին Հայոց, եւ ինքն եւ ամենայն ուխտակից նախարարքն ընդ նմա` չուեալ գնայր առ թագաւորն Վաղարշ. եւ գնացեալք ըստ պատեհի աւուրց աւթեւանաց ճանապարհին` երթեալ հասանէր ի դուռն։ 2 Եւ լուեալ թագաւորին եւ ամենայն Արեաց աւագանւոյն զերթսն Վահանայ ի դուռն, վաղվաղակի եւ ճեպով ժամ արարեալ` յանդիման լինէր թագաւորին եւ ամենայն Արեաց աւագանւոյն։ 3 Եւ ածեալ զմտաւ զճանապարհորդութեանն աշխատութիւն թագաւորին Վաղարշու զՄամիկոնենին Վահանայ` միայն ստէպ սիրով հարցեալ զողջոյն ուրախանայր, այլ ոչ ինչ աւելի քան զայն հարցանէր զնա այն աւր։ 4 Եւ ի վաղիւն ժողովեալ ամենայն աւագանի դրանն արքունի եւ այլ ամենայն բազմութիւն Արեացն` եւ լինէր խորան մեծ, լցեալ սաստիկ որերով ։
5 Սկսանէր խաւսել թագաւորն Վաղարշ ընդ Մամիկոնենին Վահա նայ. «Լուաք, ասէ, լիով զամենայն խաւսեցեալսն ընդ Նիխորոյ, զոր ինչ պատգամաւորաւք էիր ասացեալ, եւ զոր ինչ նամակաւ, եւ զոր ինչ դէմ յանդիման քո եւ նորա խաւսեցեալ էր ընդ միմեանս` պատմեաց մեզ. եւ ոչ էր քո ստեալ ի բանիցն զոր խաւսեցեալ էր` եւ ոչ բան մի։ 6 Վասն զի Պերոզի իմ եղբաւրն անձնահաճութիւն կամացն եւ անհաւանութիւն խորհրդոյն եւ անլսողութիւն ումեք եւ ամբարտաւանութիւն եթէ զքեզ միայն էր կորուսեալ յԱրեաց` թեթեւ ինչ էր վնասն. ծառայ մի կորնչէիր, որում թերեւս փոխանակ գտանէր. բայց նա իւրով հպարտութեամբն այնչափ անթիւ բազմութիւն լաւ որերոյ կորոյս, որոց այսաւր փոխանակ չիք. յետոյ ապա եւ զինքն կորոյս եւ զորդիս իւր եւ զկանայս։ 7 Արդ` եթէ դո՛ւ եղեալ ես պատճառ քո կորստեանդ եւ այնչափ բազմութեանն որ կորեան ընդ քո ձեռն` դու այսաւր հարցման արժանի էիր, եւ պատուհասի եւ չարաչար մահու. բայց իբրեւ ա՛յլ է պատճառ ամենայն գործոյդ այդմ եւ կորստեան, զոր դու գործեցեր` զքեզ ընդ այլոց բռնութեան եւ վնասու պատուհասել կարի ծանր է, եւ աւրէնք մեր չհրամայեն։ 8 Քանզի այդ գործ, զոր դուդ կարացեր գործել` առ Պերոզի արհամարհոտ եւ կամակոր բարուցն` բազումք խորհէին յԱրիս գործել, բայց չեղեն ձեռնհաս . զի չկարացին զանձինս ի մահ տալ այդպէս աներկիւղ` որպէս դուքդ ետուք, քաղցր համարելով զկենցաղոյս տեսիլ. բայց դուք բնաւ առ ոչինչ համարելով զայս աշխարհ` քաջաբար մեռան որք մեռանն, եւ եւս առաւել քաջաբար կեցայք, որ ապրեցայքդ եւ ի միջի էք։ 9 Այլ երանի՜ թէ եւ այլ որերոյն, զորս ի զուրն տարաւ կորոյս Պերոզ` կարացեալ էր առնել զայդպիսի քաջասրտութիւն, զոր դուքդ արարէք, եւ թերեւս այսաւր կենդանի էին իբրեւ զձեզդ եւ ի միջի եւ առ մեզ»։
10 Եւ պատասխանի տուեալ Մամիկոնենին Վահանայ թագաւորին Վաղարշու, առաջի ամենայն բազմութեանն` ա սէ. «Խաւսել առաջի Աստուծոյ եւ առաջի ձեր թագաւորաց երկայն բանիւք` չէ արժան։ 11 Քանզի ես զամենայն զխաւսս մեր եւ զխնդիր եւ զհամարձակութիւն գործոյն, դնել զանձինս ի մահ, ցուցի ձեզ եւ ամենայն դրանն աւագան ւոյ ի ձեռն Նիխորոյ գրով եւ կնքով. զնոյն բազում անգամ ասել` յերկարումն է խաւսից եւ ձանձրութիւն։ 12 Վասն զի զկամս եւ զանհաւան բնութիւն , զոր ասացէք դուք զեղբաւրէն ձերմէ զՊերոզէ ` շատ էր եւ առն թագաւորի անպատշաճ ։ 13 Բայց ի յայլ ոք արդեաւք, յոր լինէր ի նմանէ բռնութիւն` տամբ էր արդեաւք եւ կամ կենաւք եւ կամ պատուհասիւ ինչ այլով. իսկ զմեզ` հոգւովք հարկանէիք. որում կարեաց եւ վտանգի ո՛չ մեր նախնիքն եւ ոչ մեք առաջի չկարացաք կալ։ 14 Եւ հանապազ բողոքեալք եւ բողոքեմք, եթէ սուտ թուին մեզ աւրէնքդ ձեր, եւ մարդոց անմտաց բարբանջմունք են. եւ մի՛ բռնադատէք զմեզ թշնամանել` զոր կամաւ եւ խորհրդով պատուել ոչ կարեմք եւ ոչ սիրել, զի ծաղր թուին մեզ եւ չհաւատամք. եւ իշխանաբար եւ ըստ բռնութեան չլսեալ բողոքոյն մերոյ` եւ կամէիք կորուսանել զմեզ, եւ կորուսաք։ 15 Քանզի աւրէնք մեր զսրբութիւն խնդրեն, եւ զամենայն աղտեղութիւն, որով հոգիք մարդոյ կորնչին` չառնուն յանձն եւ չկամին. եւ տերանց հրամայեն ծառայել եւ հնազանդ լինել, որպէս Աստուծոյ ։ 16 Եւ արդ ա՛ղէ ցուցէք այր մի որ ի Պերոզէ արքայից արքայէ , որ զձեր աւրէնս կատարեալ է եւ պատուեալ են, թէ վասն պիտոյութեան եւ կամ ի կռուի վաստակ եւ գործ ցուցանելոյ գտեալ է։ 17 Վասն զի ձեր Արեաց զաւրագլուխք բազում եղեալ ի տեղիս տեղիս, ասասցեն զմիոյ ուրուք ի դոցանէ զերեւելի գործ ինչ, զոր նոցա արարեալ է եւ ձեր զաւրագլխաց տեսեալ, եւ վասն այնպիսի վաստակոյ նոցա` ձեր հատուցումն արարեալ է։ 18 Իսկ զաղտեղի գործս նոցա եւ զմահապարտութիւն յայտնապէս գիտեն գաւառակիցք նո ցա եւ այլ մարդիկ աշխարհին Հայոց, թէ ո՛րպիսի մարդիկ են, լի ամենայն աղտեղութեամբք, սուտք, անպիտանք, աղտեղագործք, գաղտաշուրջք, գողք, լեառնախոյսք , գերեզմանակրկիտք, խաբեբայք. եւ ընդ որս կրսեր շինականք մարդիկ աշխարհին Հայոց հաց գարշէին ուտել ընդ նոսա, եւ կամ բնաւ ի մաւտ իսկ երթալ առ նոսա, զի մի՛ պղծիցին գուցէ ըստ հրամանի աւրինաց մերոց` գային ի ձէնջ խաբէութեամբ զձեր աւրէնսդ ունէին, եւ ըստ կամի աղտեղեալ զկրակն` զձեզ առ անմիտս ունէին։
* Աստուած։ 20 Այլ յետինն զառաջինն, վատքն զլաւն, եւ անպիտանն զպիտանին, եւ որդի ստամբակ զհայր, եւ ծառայ չարագործ զտէր իւր, յորժամ ի յետս տանել (կամի) կամ կորուսանել ` զձեր սուտ աւրէնսդ ի ձեռն առեալ` զամենայն չարիս զոր եւ կամի գործել` դովաւ վճարէ։ 21 Բայց ա՛ղէ, դուք ի մէնջ որպէս ի ծառայից զձեր տերանց զպատիւն խնդրեցէ՛ք , զգործ եւ զվաստակ եւ զհպատակութիւն, զաւգուտ, զարդարմտութիւն, եւ աստուածաբար անզրկող մտաւք զիւրաքանչիւր մարդոյ ըստ իւրաքանչիւր վաստակոյ զարժանն հատուցէ՛ք։ 22 Մեր ամենեցուն այդ բանք են եւ այդ խնդիր. եթէ շնորհեալ հաստատէք զխնդիրդ զայդ մեզ, եւ ի ծառայութենէ ձերմէ զմեզ ի բաց չկամիք հանել` որպէս աւրէնքն են թագաւորաց` գրով եւ կնքով զայդ մեզ հաստատուն արարէք, եւ ի մէնջ որպէս ի ծառայ որերոյ գործ խնդրեցէք եւ հպատակութիւն. եւ ձեր մտացի եւ ամենահայեաց ակամբ հայեցարո՛ւք յայր եւ ի գործ նորուն եւ հատուցէ՛ք զարժանն»։
* եւ առ լաւս կալան, զարմացեալ ամենեքեան ընդ իմաստութիւնն Մամիկոնենին եւ ընդ շնորհ աջողութեանն բանիցն որ ելանէին ի բերանոյ նորա։ 24 Քանզի ոչ միայն հաւատացելոցն, այլ եւ անհաւատիցն երեւէր բղխումնն պարգեւեալ յԱստուծոյ բանիցն առն Մամիկոնենի, որ ախորժակ քաղցրութեամբ լսելի լինէր յականջս ամենեցուն։
* հայ նախարարսն ուխտակիցս Մամիկոնե նին. «Եւ զամենայն զոր ինչ խորհեալ է ձեր եւ իմացեալ, եւ խաւսեցաւ առաջի մեր ձեր Վահանն` տուեալ եղիցի ձեզ մեր գրով եւ կնքով զամենայն խնդիրդ ձեր այսաւր մինչեւ ցյաւիտեանս։ 26 Եւ զգործս ապստամբութեանդ, զոր ի բռնութենէն Պերոզի, եւ ոչ ի ձեր կամաց գործեցէք` թողեալ լիցի ձեզ այսաւր, եւ մի՛ ոք իշխեսցէ ի թագաւորաց որ զայս գահ ունին, եւ կամ Արի այր` յիշել զայդ կա՛մ առանձինն յիւրեանց խաւսս եւ կամ առաջի առն Հայոց յայսմ հետէ մինչեւ յաւիտեան։ 27 Բայց դուք հպատակութիւն, զոր արժան է ծառայից առ տեարս առնել` հատուցէ՛ք առ մեզ լիով եւ կատարեցէ՛ք»։ 28 Եւ զայս ասացեալ արձակեցին զատեանն։
ՂԶ.
ՂԶ. Իսկ ի վաղիւն խորհեալ աւագանւոյ դրանն թագաւորին Վաղարշու, զոր գիտէին թէ եւ նա ինքն կարի սիրով ախորժէ եւ կամի լսել եւ առնել, տալ Մամիկոնենին Վահանայ զտէրութիւն Մամիկոնե նից եւ զսպարապետութիւնն Հայոց՛. եւ թագաւորն կամաւ եւ սիրով յանձն առեալ` ծանուցանէին Մամիկոնենին Վահանայ զկամս թագաւորին Վաղարշու, միաբանութեամբ դրանն աւագանւոյ։ 2 Եւ Մամիկոնենին Վահանայ պատասխանի արարեալ ա սէր. «Ընդդիմանալ կամացն ձերոց եւ հրամանին` չունիմ իշխանութիւն, եւ յիս կողմն կամք ձեր եւ արարուած կարի մեծ է եւ առաւել։ 3 Բայց կամէի այսպէս, թէ սակաւ մի գործ ցուցանէի եւ սպաս, որով ձեզ ըստ արժանի հաճոյ եղեալ` հայէիք ի վերայ, եւ ապա որ ինչ թուէր ձեզ եւ կամէիք առնել` առնէիք. բայց առ այս նուագ` կամէի թէ ներէիք ինձ»։
4 Եւ թագաւորին եւ ամենայն Արեաց աւագանւոյն լռեցուցեալ զբանս Մամիկոնենին Վահանայ` բազմեցուցանէին զնա ի գահու տէրութեանն Մամիկոնէից, տուեալ ցնա, ըստ աւրինի նախնեաց իւրոց, եւ զսպարապետութիւն Հայոց աշխարհին։ 5 Շնորհէին եւ այլոց ուխտապահ նախարարացն Հայոց, որք ի միաբանութեանն էին ընդ տեառն Մամիկոնենից եւ սպարապետին Հայոց Վահանայ, իւրաքանչիւր ումեք ի ժամուն` որ ինչ պէտք էին պատշաճ ըստ անձին արժանաւորութեան։ 6 Եւ ընկալեալ զամենեսին թագաւորին Վաղարշու եւ ամենայն աւագանւոյն լի սիրով եւ կամաւոր պատուով ի հրաժեշտի կացուցանէին երթալ խաղաղութեամբ յաշխարհն Հայոց։
* ի թագաւորէն Արեաց Վաղարշու եւ յամենայն դրանն աւագանւոյն` հարցանէր թագաւորն Վաղարշ զնա եւ ա սէր. «Վահան սպարապետ Հա յոց, գո՞հ ես զմէնջ, քա՞ջ կալաք, թէ պիտի եւ այլ եւս ինչ. ասա՛»։ 8 Եւ զաւրավարին Հայոց տեառն Մամիկոնենից Վահանայ պատասխանի տուեալ` ասէր ցթագաւորն Վա ղարշ. «Զոր ինչ ձեր բարերարութիւնդ առ մեզ արար` բայց Աստուածն, որ ամենեցուն արարիչն է եւ զամենայն մարդոյ կամի զբարի եւ զաւգուտ, նմա միայն հնար եւ վայելուչ էր առնել զայդ առ մարդ, զոր եւ դուք առ մեզ անարժան ծառայիցս արարէք. այլ մարդոյ մահկանացուի անհնար էր։ 9 Քանզի զվնասն թողէք, գահ եւ պատիւ տուեալ մեծարեցէք, մեռելութեան յարուցիչ եղայք , զգլորեալ եւ զկորուսեալ աշխարհ մի գտեալ կանգնեցէք։ 10 Բայց որովհետեւ հարցէք եւ համարձակեցուցէք զարդարն ասել` որպէս եղէք աստուածաբար կենդանացուցիչ մեռելութեանս իմոյ, եւ յարուցեալ ի միջի արարէք ` կամէի, թէ զբովանդակ անձնս յարուցեալ էր, եւ ոչ զկէսս. վասն զի զկէսս մեռեալ տեսանեմ դեռ»։ 11 Եւ թագաւորին Վաղարշու հարցեալ ա սէր. «Աղէ, յայտնապէս ծանո՛ մեզ զպէտս բանիդ, զի գիտասցուք»։ 12 Եւ սպարապետին Հայոց տեառն Վահանայ Մամիկոնէից ասացեալ . «Զի թէ էր եւ հնար էր շնորհել ձեզ զտանուտէրութիւնն Կամսարականին` ապա բովանդակապէս շնորհեալ ի ձէնջ` տեսանէի զմեռելութիւն ամենայն անդամոցս կենդանացեալ։
* ` ա սէր. «Յաղագս ոչ կարի տրտմեցուցանելոյ զքեզ ի ժամուս, եւ դարձեալ` վասն զի նախ եւ առաջին զայդ պարգեւ խնդրեցեր ի մէնջ` եղիցի վասն քո տուեալ զտէրութիւն Կամսարականին։ 14 Իսկ յաղագս տէրութեանն Արծրունւոյն թո՛ղ վայր մի, զի գիտասցեն մարդիկն [թէ] որ ի տոհմէն են, սպաս ինչ արժանաւորապէս ցուցանել առ մեզ եւ վաստակս ինչ յաւգուտ Արեաց աշխարհիս վաստակել. հայեսցուք ապա եւ մեք յարժանն։ 15 Բայց դու այժմու ի մէնջ պարգեւիդ գոհ լեր, եւ ջանա՛ ամենայն ուժով տիրասէր լինել յայսմ հետէ եւ արդարամիտ եւ աշխարհաշէն. եւ ե՛րթ բարեաւ ի քո ընտանիս եւ յաշխարհն. եւ հասելոյ երբէք ի մէնջ հրամանի կազմ կաց եւ պատրաստ»։
ՂԷ.
ՂԷ. Եւ հրաժարեալ թագաւորին Վաղարշու զսպարապետն Հայոց զտէրն Մամիկոնէից զՎահան եւ զամենայն նախարարս Հայոց` արձակէր խաղաղութեամբ։ 2 Եւ եկեալ զաւրավարն Հայոց տէրն Մամիկոնենից Վահան յաշխարհս Հայոց, ամենայն ուխտապահ նախարարաւքն Հայոց. որում ընդ առաջ ելանէր սուրբ այրն Աստուծոյ կաթողիկոսն Հայոց Յոհան, պատուական նշանաւ խաչին եւ սուրբ նշխարաւք ճգնազգեաց նահատակին Գրիգորի, որովք եւ յուղարկեացն իսկ ի դուռն զամենեսեան։ 3 Եւ պատահեալ սրբոյն Յոհանու կաթողիկոսին զաւրավարին Հայոց տեառն Մամիկոնենից Վահանայ եւ այլ նախարարացն Հայոց որ ընդ նմա եւ ամենայն զաւրուն բազմութեանն` ողջունէր զնոսա աւրհնութեան համբուրիւ, եւ ասէր ուրախա լից սրտիւ. Ցնծասցէ անձն իմ ի Տէր, զի զճգնեալ որդւոց եկեղեցւոյ իւրոյ ջնջեաց զքիրտն, որ վասն անուանն Քրիստոսի քրտնեցան. հանգոյց զաշխատութիւնն, մաքրեաց զաղտ զինուցն, լուաց զոգիսն հաւատարմացդ ուխտապահութեան ջրովն, եւ զգեցոյց ամենեցուն հանդերձ փրկութեան եւ պատմուճան ուրախութեան. եւ որպէս փեսայից եդ պսակս, եւ որպէս հարսն արքայութեան իւրոյ զարդարեաց զձեզ զարդու ։ 4 Շնորհեսցէ՛ բարեխաւսութեամբ սրբոց իւրոց` զարդարեալ զձեզ եւ այնու զարդու, որով զարդարին առաքեալն եւ մարգարէքն յաւուրն Քրիստոսի. զորոյ զարդու պայծառութեան տեսչութիւն, զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ, եւ ի սիրտ մարդոյ ոչ անկաւ, զոր պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց ։
5 Եւ ասացեալ զայս ամենայն սրբոյ կաթողիկոսին, եւ աւրհնեալ զամենեսեան` նախ գային ի քաղաքն Վաղարշապատ որ այժմ անուանի Նոր քաղաք։ 6 Եւ ըստ սովորութեան իւրում սպարապետն Հայոց Վահան, ուխտակից նախարարաւքն Հայոց որ ընդ նմա էին` կային անդ աւուրս, եւ կատարէին զուխտս եւ զնուէրս ի սուրբ եկեղեցւոջն Կաթողիկէի, եւ ապա յիւրաքանչիւր տեղիս նահատակելոց կուսանաց, եւ հոգացեալ նախ զպէտս դարմանոյ աղքատացն` լցեալք կատարէին։ 7 Գային միաբան ամենայն նախարարքն Հայոց եւ այլ բազմութիւն` զամենայն աւր մեծապէս ցնծութեամբ, սաղմոսիւք եւ ճառիւք հոգեւոր վարդապետաց եկեղեցւոյ սրբոյ. ուրախ լինէին զուարճացեալք առ զաւրավարին Հայոց տեառնն Մամիկոնէից Վահանայ եւ առ միմեանս։ 8 Եւ կացեալ անդ աւուրս` ապա չուեալ զաւրավարին Հայոց տեառն Մամիկոնէից Վահանայ` գայր մտանէր ամենայն Հայոց բազմութեամբն ի բուն ոստանն Հայոց ի Դուին , աւրհնելով եւ փառաւորելով զսուրբ Երրորդութեանն զաւրութիւնն։
ՂԸ.
ՂԸ. Յայնժամ գայ յերկիրս Հայոց մարզպան, որում անուն էր Անդեկան, այր խելացի, մտադիր, իմաստահայեաց, որ գիտէր ճանաչողութեամբ որոշել զիմաստունն յանմտէն եւ զլաւն ի վատթարէն։ 2 Որոյ տեսեալ աւր ըստ աւրէ զաւրավարին Հայոց զտեառնն Մամիկոնենից Վահանայ զիմաստից զառաջատեսութիւն, զարդարախոհութիւն, զաշխարհահոգութիւն, զքաջութիւն սրտի, զդիպողութիւն պատշաճ յամենայն իրս, ի բնաւի զյառաջադիմութիւն, տեսանէր եւ զայն, թէ յո՛ր գործ եւ յաւժարեցուցանէր զինքն, թէպէտ եւ կարի ի դժուարինսն` Տէր յաջողէր ի ձեռս նորա, եւ ամենայն դիւրաւ վճարի եւ անաշխատութեամբ։ 3 Եւ ընդ այսչափ աստուածատուր իմաստուն աջողութիւնս, որ բնակեալ էին ի զաւրավարին Հայոց տեառնն Մամիկոնենից Վահանայ, զամենայն աւր ըստ աւրէ տեսանելով Անդեկանն եւ զմտաւ ածելով` զարմանայր ի միտս իւր ի ծածուկ եւ ըստ բարեսէր մտաց իւրոց ուրախանայր։
4 Սիրէր զնոյն Անդեկանն, եւ ի դուռն ամենայն աւագանւոյն դրանն ստէպ եւ իւրոց սիրելեաց զիմաստալից միտսն առնն ծանուցանէր, տայր գիտել եւ թագաւորին Վաղարշու լիով զամենայն։ 5 Ճանապարհորդեալ յաշխարհէս Հայոց եւ ինքն Անդեկանն ի դուռնն` զամենայն աջողութիւնս զաւրավարին Հայոց զտեառնն Մամիկոնէից Վահանայ (խաւսէր) ընդ թագաւորին Վաղարշու, առաջի ամենայն դրանն աւագանւոյն, յոյժ զարմանա լով, թէ «Եւ յամենայն այդպիսի լաւ իմաստունս , զոր իմ առ ձեզ բազում անգամ գրեալ էր եւ այժմ ինձէն ասացի, առաւելապէս եւ աւր քան զաւր լինէր տեսանել աճեցեալ, եւ ոչ փոքր ինչ երբէք նուազեալ ի նմանէ զսոյն յառաջադիմութիւն ։ 6 Յաղագս որոյ համարձակիմ առաջի ձեր ասել յայտնապէս, թէ աւելի՛ ձեզ եւ անդէպ` ա՛յլ մարզպան կացուցանել։ 7 Քանզի այլ մարզպան որ երթայ յաշխարհն Հայոց` նախ եւ առաջին զայն խրատ չունի` զոր այրն այն ունի. զի յո՞ւմ անձին այնչափ շնորհ եւ աջողակ խորհրդականութիւն բնակեալ , բայց ի ձէնջ, որ աստուածանմանքդ էք եւ քան զմարդկային բնութիւնս ի վեր. այլ ոք ի մարդկանէ, համարձակապէս ասեմ, թէ սակաւ ոք է որ համեմատ է նմա։
8 «Եւ դարձեալ` աւտար մարզպանն որ երթայ յաշխարհն Հայոց` աշխարհն մեծ է, յամս երկուս եւ երիս հազիւ կարէ ճանաչել նախ զիրս աշխարհին, զդիւրն եւ զդժուարն, ապա զմարդիկ աշխարհին, զլաւսն եւ զվատթարսն, զապիրատսն եւ զպիտանիսն, եւ վարելով ըստ անգիտութեան խառն ի խուռն` ոգւոց շատ ծանր լինի։ 9 Իսկ նա, զի բնիկ ի յաշխարհէն է` զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ, եւ զլաւսն առ լաւս ունի եւ զանպիտանս առ յետինս։ 10 Առաւել եւս որ լինի յիրացն, զոր ես ասեմ ձեզ. մարզպանն պարսիկ որ երթայ յաշխարհն` կնաւ երթայ եւ որդւովք, դրամբ եւ սիրելովք, ծառայիւք եւ աղախնեաւք. եւ այնք ամենեքեան թէ զԱրեաց տեառն զռոճիկ ուտեն` չէ սա կաւ ծախսն, եւ թէ զաշխարհին ուտեն` շատ վտանգ հասանէ աշխարհին մարդկան։ 11 Իսկ նա թէ լինի` զիւր տանն համբար ուտէ, եւ այն ամենայն յարքունի գանձ համարի, եւ արքունի իրաց աւգուտ լինի։ 12 Ես յառն Վահանայ ի լաւութիւն հայելով եւ յաջողակութիւն, ի բազում ժամուց խորհելով ի միտս իմ եւ լաւ համարելով աշխարհին իրաց եւ արքունի` համարձակեցայ ասել։ 13 Խորհել զարժանն եւ առնել` դուք գիտէք, եղբարք»։
* , եւ մեծաւ գովութեամբ առ լաւսն կալան զԱնդեկան, որպէս զայր տիրասէր եւ աշխարհաշէն։
ՂԹ.
ՂԹ. Վաղվաղակի հրամայէր թագաւորն Վաղարշ, միաբանութեամբ ամենայն աւագանւոյ դրանն եւ Արեաց` հրովարտակ առնել ի Հայս, եւ զտէրն մամիկոնենից եւ զզաւրավարն Հայոց Վահան` մարզպան ի վերայ աշխարհին Հայոց կարգել։ 2 Եւ բերեալ զհրովարտակ մարզպանութեանն` տային ցզաւրավարն Հայոց ցտէրն Մամիկոնենից Վահան, եւ աջով հզաւրին Աստուծոյ մարզպան զնա ի վերայ աշխարհին Հայոց կարգեալ հաստատէին։
* եւ անհնազանդ լինել։ 4 Առեալ զհրովարտակն` խնդրէր վաղվաղակի անդրուվար` երթալ ի տունն Աստուծոյ։ 5 Եւ լուեալ զայս մարդկանն որ ի քաղաքին էին , գրոհ տուեալ առ հասարակ ամենայն մարդոյ, նախարարաց եւ ազատաց, ոստանկաց եւ ռամկաց, արանց եւ կանանց, ծերոց եւ տղայոց, այլ եւ հարսունք անգամ յառագաստաց, մոռացեալ առ վայր մի առ խնդին զամաւթ հարսնութեան` դիմեալ ընթանային յեկեղեցին։ 6 Եւ ոչ բաւեալ ընդունել զամենեսեան տանն Աստուծոյ` լնուին արտաքոյ սրահք եկեղեցւոյն եւ փողոցք եւ ամենայն տեղիք հրապարակացն շուրջանակի։ 7 Եւ էր այն աւր անյագ խնդութիւն եւ անսպառ ուրախութիւն աստուածասէր բարեսիրացն եւ ողջախորհուրդ մտաց լաւահայեցաց , եւ սուգ թախանձալից եւ տրտմութիւն անմխիթար` խաւթամտացն եւ խարդախաց։
8 Եւ սրբոյ կաթողիկոսին Հայոց Յովհաննու տեսեալ զանկարծելի աւետաւորութիւնն, շնորհեալ յԱստուծոյ ի ժամանակս երանելւոյն, բերկրեալ ցնծալից սրտիւ` տայր սաղմոսել ի ժա մուն. Յեկեղեցիս աւրհնեցէք զԱստուած, եւ զՏէր յաղբերացն Իսրայէլի . եւ կարդացմունս հրամայէր` զտեղի ելիցն Իսրայէլի ի ծառայութենէն Փարաւովնի, եւ ի Թագաւորութենէն` զընթերցուածն` ուր թագաւորեցոյց Դաւիթ զորդին իւր զՍողոմոն։ 9 Եւ եկեալ ինքն ի տեղի լսողութեանն աստիճանին, եւ տուեալ զխաղաղութեան ողջոյնն` ասէ .
Ճ.
Ճ. «Բազում կերպարանաւք եւ ազգի ազգի ցուցակութեամբք Փրկիչն մեր եւ տէր Յիսուս Քրիստոս զիւրոյ գալստեանն եւ մարդանալոյն ի սուրբ եւ յաստուածածին կուսէն ծրագրեալ` յայտաբերէր մեզ զաւրինակն ի սկզբանէ. - մորենեաւն` զերանելի կոյսն, եգիպտական նշանագործութեամբքն` զանազատութիւն հրէական աւրինացն, զենմամբ գառինն` զազատաբերութիւնն Իսրայէլի, որոյ ճշմարիտ գառինն զենմամբ փրկելոց էին ամենայն արարածք. ծովուն ճանապարհորդութեամբն` զաւազանին զնորածնութիւն. հեղձմունս Եգիպտացւոցն` զհնոյ մարդոյն մեռելութիւն. ի Յորդանան ճանապարհորդելոյ ժողովրդեանն պատահումն, ըստ գրելոյ ի կարգին, երկոտասան բղխեցելոցն աղբերցն, եւ եաւթանասուն արմաւենեաց ծառոցն, [Ընտրեաց, ասէ, Փրկիչն այլ եւս եաւթանասունս, զորս եւ առաքեաց ի բժշկութիւն հիւանդաց ] . որոց թէպէտ եւ պտղոցն ճաշակմունք զհամս քաղցրութեան ունէին յինքեանս, այլ անդէն տնկագործեալ ի տեղւոջն` ցուցան աղբեւրս։ 2 Իսկ ելք երկոտասան աղբերացն յորդաբուղխ ականց ի բացարձակ տեղիս ծաւալեալ` զբազումս ծաւալեալ անդաստանս ցուցանեն ծաղկալիցս եւ պտղալիցս եւ պտղաբերս. որք զերանելի երկոտասանից առաքելոցն ունէին զկերպարանս. զորոց եւ այսաւր սաղմոսերգն յայտնեաց զճշմարտութիւն, ըստ ասե լոյն. Յեկեղեցիս աւրհնեցէք զԱստուած, եւ զՏէր յաղբերացն Իսրայէլի ։ 3 Այս յորդաբուղխ աղբերաց շնորհ, նման Եդեմեան դրախտին աղբեր, զորմանէ ա սէ, Ելանէր յերկրէ եւ ոռոգանէր զամենայն երեսս երկրի , ծծեալ սուրբ առաքելոցն ի կուսածին աղբերէ Բանին` լցեալ յուռթեցին զամենայն երեսս երկրի։ 4 Ի սոցա քարոզութեան ծովուս` մեղք մեռանին, արարածք կենդանանան. Փարաւոն ընկղմի, Իսրայէլ ապրի. ծառայութիւնն սպառի, ազատութիւնն հաստատի. գառն բաշխի, ազինք անմահանան. ճաշակողք գառինն երկնաճանապարհորդք լինին, անճաշակողք ծովասոյզք կորնչին. հեթանոսք իսրայէլանան, սատանայ փարաւոնակերպ ի Յորդանանու յորձանսն սուզեալ կիզու։
5 «Ո՜ նոր եւ անպատումն սքանչելեաց գործ։ 6 Երեք անարատ մանկունքն` զբոց հնոցին ցաւղացուցին, եւ վտակք երկոտասան աղբերցս քարոզութեան` զջուրսն մկրտութեան աւազանին հրացուցին։ 7 Այլ մի եւ նոյն բարեձեւ Բաբելոնի հնոցն եւ բաբելացի անաւրինացն բոցանայր. եւ աստ զո մանց աւազանին ջուրք լուացեալ զաղտ զոգւոց մկրտելոցն` լուսազարդեալ նորոգեն , եւ զարդարութեան թշնամին հանդերձ գործովք հին մարդոյն ` յայրիչ հուր անանցական փոխեալ կիզուն։
8 Եկեղեցւոյ սիրիչք, առաքելոցն որդիք, Քրիստոսի արեան գինք. մի՛ ծառայեցուցանէք զոգիս ձեր երկիւղի մարդ կան. «տո՛ւք զկայսերն կայսեր, եւ զԱստուծոյն Աստուծոյ» . յեկեղեցիս աւրհնեցէք զԱստուած, եւ զՏէր յաղբերացն Իսրայէլի ։ 9 Ահա սիրեցէք զեկեղեցի , եւ սիրեցայք յեկեղեցւոյ. զթագաւորս քաղցրացոյց եկեղեցի. զգազանս ընդելացոյց, զգայլս գառինս արար. զձեզ պայծառացոյց, զթշնամիս ճշմարտութեան ամաչեցոյց։
* . Աւրհնեալ է տէր Աստուած Իսրայէլի, որ ետ ինձ ի զաւակէ իմմէ նստել յաթոռ իմ, եւ աչք իմ տեսանեն ։ 11 Ձայնակցելով ընդ մարգարէին` ա սեմ զնոյն եւ ես. «Աւրհնեալ տէր Աստուած Իսրայէլի, որ ետ ինձ տեսանել զորդիս եկեղեցւոյս որ ինձ հաւատացաւ` պատուով շքեղութեամբ պայծառացեալ ի Քրիստոսէ։ 12 Հրեայքն պապանձեսցին, ուրացողք ամաչեսցեն։ 13 Փախեաւ Ադոնիա, որ առանց Աստուծոյ կարծէր թագաւորել. աւգնականացն զգեցեալ զամաւթ` սալարեալք ընդ սեղանովն թագչին։ 14 [Թագաւորեցին, ասէ, եւ ոչ ինեւ, դաշինս կռեցին` եւ ոչ իմով կամաւ ]։ 15 Ո՞ւր են առանց Աստուծոյ գոռոզացեալքն. ո՞ւր են առանց Աստուծոյ իշխանացեալքն. ո՞ւր են արիւնահեղքն. ո՞ւր են պոռնկա սէրքն. [Տո՛ւր ինձ, ասէ, զԱբիսակ Սոմնացի , եւ զԱստուած ոչ խնդրեցին, եւ զՏէր զաւրութեանց ոչ ճանաչէին ]. ո՞ւր են եկեղեցւոյ թշնամանիչքն, առոտնհարուք աւրինացն, սրբութեանն պղծիչք, շինիչք մոխրատանցն, մոռացողք ճշմարտութեանն, հայհոյողք արդարութեան. - փախեա՜ն, կորացա՜ն , ամաչեցի՜ն։
* , եւ նստեալ լայի զհիգացելոցն կորուստ։ 17 Ահա տեսէք, ահա մեռանի իգատենչն. այլ մի՛ տայք մեռանել։ 18 Սատակի առաջի սեղանոյն արիւնահեղն. այլ աւգնել փութացարուք։ 19 Գլխատի Սիմէի, այլ ձեռն տուք գթա լով. «չէ՛ աստ», ասացէք Սողոմոնի. եւ ոչ ի քարեղէն սալս գրեալ անթողութիւնք աւրինացն։ 20 Քրիս տոս է աստ, [Ծափս հարէք, ամենայն հեթանոսք ], որ ա սէ, թէ Եկա՛յք առ իս, ամենայն աշխատեալք եւ ոյք ունիք բեռինս ծանունս, եւ ես հանգուցանեմ զձեզ , եւ դար ձեալ` թէ Ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս յապաշխարութիւն ։
* . կոչեցեալք դուք ի Քրիստոսէ եւ բազմեալք, պատրաստեալք ուտել զհացն երկնաւոր` կոչեցէ՛ք եւ ընդ ձեզ զկաղսն եւ զկոյրսն եւ զհիւանդս. եւ մի՛ տայք թոյլ նոցա ընդ Ադոնեայ եւ ընդ Յովաբայ` զեղջերաց սեղանոյն բուռն հարկա նել, [որ է անդամ մարմին, անբեղուն ըստ բուսոյ եւ անհամ ըստ ճաշակոյ, յուներէն]։ 22 Դիել կաթն յաւժարեցուցէք զտգէտսն ի սննդականութիւն, եւ յուրախարար բաժակէն ըմպել ուսուցէք, յանուշարար ուրախութիւն ոգւոցն փրկութեանն. յայնմ կաթնէ եւ ի գինւոյ, զոր յառաջաձայնեալ իմաստնաբանն Սողոմոն շնորհաւք սուրբ Հոգւոյն յԵրգս երգոցն ա սաց. Քանզի գեղեցկացան ստինք քո, քոյր իմ հարսն, քանզի գեղեցկացան ստինք քո ի գինւոյ ։ 23 Բայց ի թմբրական գինւոյն հրաժարեցուցէ՛ք զտխեղծսն եւ զհիւանդացեալսն ոգւով զընկերսն, զոր ի հրէական ժողովրդոցն արբեալ անառակութեամբ` Արարած գիրք մեծ մարգարէին յանդիմանեալ յիշատակէ այժմ եւ մինչ ի վախ ճանն. Նստաւ, ասէ, ժողովուրդն յուտել եւ յըմպել, եւ յարեան ի խաղալ ։ 24 Եւ մի՛ դարձեալ ի գինւոյն յայնմանէ, զոր Ղովտ եւ Նոյ արբին։ 25 Եւ մի՛ ընդ Սիմէի ելանել տայք արտաքս քան զԵրուսաղէմ, եւ մանաւանդ յածել ի խնդիրս որդւոց Հագարու։ 26 ԶԻսահակայ տուք սերել զզաւակ, եւ ի նորա խնդրել ի զաւակէ զմարդացեալն Աստուած։ 27 Քանզի զհարճորդէգիրն ի քարեղէն գրեալ սալսն` համակ խստութիւն քարոզէ քարասրտացն եւ չարաց. զոր եւ Պաւղոս ըստ այլաբանութեանն առակախաւսեալ ա սաց. Քանզի Հագար, ասէ, լեառն Սինեա է յԱրաբիա , հաւասար է այսմ Երուսաղէմի, եւ ծառայէ որդւովքն իւրովք հանդերձ. այլ վերին Երուսաղէմ ազատ է . եւ թողութեան Քրիստոսի վարդապետու թիւնն գրեալ յընդունողացն եւ միացեալ ոչ ի քարեղէն սալսն, այլ ի տախտակս սրտի մարմնեղէնս ։
28 Բազում են եկեղեցւոյ սրբոյ բժիշկք. եկա՛յք այսր ամենայն աշխատեալք եւ ոյք ունիք, ըստ յառաջագոյն ասացելոցն, բեռինս ծանունս, եւ աստ ի բաց ընկեցեալ հանգերո՛ւք ։ 29 Իսկ դուք որ այժմդ ի ներքսդ էք, լերո՛ւք կոչնականք եւ հրաւիրակք արտաքոյ անցաւորացն. ելէ՛ք ի հրապարակս եւ ի փողոցս. ժողովեալ զամենայն ախտացեալս ոգւովք եւ զբեկեալս մեղաւք` ածէ՛ք այսր, եւ բժշկին ամենեքեան, բերելով ընդ ինքեան զխոստովանութիւն եւ զարտասուս [պահանջէ]։ 30 Եւ ըստ իւրաքանչիւր ախտից` բժիշկքն յայտնի են եւ պատրաստ։ 31 Զմաքսաւորն առ Մատթէոս աւետարանիչ ածէք եւ Զաքէոս. զպոռնիկս առ կինն պոռնիկ, որ այսաւր դուստր է Քրիստոսի. զաւազակս` առ աւազակն դրախտաբաց. զուրացողս` առ արքայութեան դռնապանն եւ փակակալ Պետրոս։ 32 Եւ գին աւելի ինչ ոք քան զաղաւթս եւ զարտասուս ոչ պահանջէ. բայց միայն ի գոյաւորացն հայցի ողորմածութիւնն առ դատաստանաւն։
33 «Եւ արդ` ո՞վ ոք քան զայնպիսին կայցէ հէք եւ թշուառական, որ վասն խուն արտասուաց` յերկնից արքայութենէն վրիպեալ գտանիցին. եւ կամ քան զմիւսն եւս հրաշալի եւ երջանիկ, որ ընդ սակաւ աւր ըստ աւրէ արտասուաց` զյաւիտենից բարութիւնսն ժառանգիցէ։ 34 Քանզի եթէ զկին սիրելի եւ կամ զորդի եւ կամ զայլ ոք ի կարեւոր բարեկամաց տեսանէիր մեռեալ, ո՞չ ապաքէն լայիր չարաչար, եւ լռել երբէք եւ ոգի առնուլ ոչ կամէիր։ 35 Եւ արդ` զքոյին իսկ զհոգիդ տեսանես հանապազ մեռեալ առաջիդ. եւ անշէջ հրոյն երկիւղ եւ գեհենին սպառնալեացն յիշումն միշտ զխորհուրդսդ խոցոտէ, եւ դու յորսայս անկեալ հեղգաս. զիա՞րդ հանդարտել իսկ եւ կամ առ վայր մի կարիցես լռել եւ ոգի առնուլ։
36 «Հաւատացէ՛ք, զի ես ընդ բանսս իսկ զարհուրեալ դողամ։ 37 Վասն որոյ զձեզ աղաչեմ, զջոկս հաստատնոցդ դեռ եւս եւ անգայթիցդ. մի՛ նմանեցուցանէք զաղաւթս ձեր փարիսեցւոյն, թէպէտ եւ բիւր բարեաց զանձինս գտանիցէք եղեալ պատճառ, այլ ասացէք, ե թէ Ծառայք անպիտանք եմք . եւ մի՛ առանց իւղ բառնալոյ ընդ անմիտ կուսանսն ճանապարհորդիցէք ի հարսանիսն. գուցէ փակիցի դուռնն, եւ մնայցէք ամաւթալից արտաքոյ։ 38 Եւ մանա ւանդ դուք, որ զամենայն ցերեկութեանն աշխատութիւն, զտաւթոյ, զքրտան , զվաստակոյ եւ զտեւողութեան յաստուածային այգեգործութեան տնկելոյ յոգւոջ ուրուք` յամենայնէ վրիպիցիք, եւ զբնաւն կորուսանիցէք։
* ուրախարար պսակի, որ թուով աւուրս պայծառացուցանէ զստացողս իւր` զլուսատեսիկ եւ զերկնաւոր պսակն, զանապականն եւ զմշտնջենաւոր ընդունել յաջոյ Փրկչէն մերոյ եւ Տեառն Յիսուսի Քրիստոսի, լսել զփառաւորեալ եւ զերանելի բար բառն, թէ Եկա՛յք աւրհնեալք Հաւր իմոյ, ժառանգեցէ՛ք զպատրաստեալ ձեզ արքայութիւնն ի սկզբանէ աշխարհի ։
40 «Որում լիցի մեզ արժանի լինել եւ ամենեցուն, շնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ Տեառն մերոյ եւ Փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի, ընդ որում Հաւր միանգամայն եւ Հոգւոյն սրբոյ վայելէ փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն»։