Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Գրիգոր Դարանաղցի, Ժամանակագրութիւն · 2/6

[41]

Եւ յետ քանի աւուրց եկաւ Կեսարացին մեծաւ ամբոխիւ, եմուտ ի Բուզանդիա ահեղագոչ եւ խրոխտ կերպիւ որպէս զառիւծ, որ ամենայն հայոց ազգն սարսեցին ի նմանէ: Եւ մեք այլ դեռ չէաք տեսել զինքն եւ չունէաք կարծիք ոխակալութիւն ունել ընդ մեզ, այլ լցեր են չարախօսութեամբ եւ բորբոքեր են նախանձով բարկութեամբ ընդ մեզ, թէ' Նազարէթին նենգութիւնն վասն իրիցերացն եւ թէ' մատնչի չՂազար չիրիցին կողմանէն: Վասն այսոցիկ պատճառաց փութացուցին ի բերելն` զմեզ դատապարտելոյ եւ հալածելոյ աղագաւ եւ այլոց վարդապետաց ահարկութիւն լիցի եւ այլ մի' ոք իշխեսցեն գալ, զի ինքն միայն բնակեսցէ ի մէջ հայոց, որպէս ասէ Եսայի առ որդիսն Իսրայելի, որ զմարգարէսն հալածել ջանային, ասէր ցնոսա. Եւ դուք միայն կամիք բնակել յաշխարհի. նոյնպէս եւ սա այնպէս ունի խորհուրդ յայնմ ժամանակէն մինչեւ ցայսօր ժամանակի, զի ինքն միայն բնակելոյ յայսմ աշխարհի: Եւ չէաք գիտակ խորհրդոց նորա. կու հռչակէին հանապաղ ամենայն ոք զանողորմ բարք եւ զընկերեղբայրատեցութիւնն եւ զգոռոզաբար մեծամտութիւնն, նա' չէաք հաւատար թէ` գոնեա օրինազանցսն անաչառ խրատելոյ եւ զոչ եկեալս յուղղութեան աղագաւ է: Նա' ոչ բնաւ, այլ ագահութեան ախտից եւ փառամոլութեան համար եւ ոչ վասն Աստուծոյ:

Եւ խորհեցաք ի հետ Տէր Սիմէոն գրոց աշակերտին մերոյ` անխարդախ մտօք գնալով ի տեսութիւն իբրեւ զհօր եւ զեղբօր մեծի, ունելով ընդ մեզ բազում զանազան ձիրս պարգեւաց եւ ընծայից` մէկ պատանս լուսաշաղախից, մէկ գերեզմանի տուն օրինակ ի քարէ շինած, մէկ փայտ խաչի բազմամասնեայ տնօրինական տեղաց լուսազարդից, լուսոյ մոմք, ղունար թաղպէհք, մէկ գլուխ շաքար, շատ մի նուռ առաք գնացաք մէկ քանի քահանայիւք եւ եկեղեցպան Պետրոս Չալապի անունի հետ: Յորժամ ի դրունս գնացաք, արգելին թէ` կացի'ք, նստէ'ք ժամ մի, մինչ ազդ առնեմք: Բարիոք է, զի օրէն է այնպէս առնել ամենայն մեծունեաց: Շատ մի յամելով` ապա կոչեցին ի ներս եւ ողջոյն մատուցաք. նա ոչ շարժեցաւ ի տեղոջէն եւ ոչ զողջոյնն մեր ընկալաւ եւ ոչ յայսչափ պարգեւացս անկնեաց: Ասաց` ա՞յս է այն վարդապետն: Ասացին` այո', այս է: Սկսաւ արհամարհանաց բանք ասել եւ մեք այլ պատասխանեցաք ողոքական բանիւք զընդդիմակ նորին բանից: Եւ այլ ասաց հարցումն ցասմամբ թէ` զիա՞րդ իշխեցեր դու զիմ մարդն գանալից առնել: Եւ վեր ելաւ` ի բաղանիսն կու գնայր, այլ միտ չեղիր, որ ես զպատճառն ասել էի զհարկանելոյն, թէ ասէի նա ունկն չէր դներ: Ոնց գնալու եղեւ դէպ ի դուռն, նա' ձեռաց գաւազանս դրէլ էի առ դրանն, էառ ի ձեռն եւ ետուր յիւր մարդիկն, ասելով թէ` առէ'ք, պահեցէ'ք, ես շատ դատաստանի զրուց ունիմ ի հետ դորա տիրոջն, եւ ելեալ գնաց ի բաղանիսն:

Եւ մեք այլ շուար ի վայր մնացաք, իբրեւ զմահապարտ` ամօթալի երեսօք գնացաք ի մեծ Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցին: Եւ մեր հայրեղբօր որդի Սարգիս որ յԸռատօզ կու լինի յայն ժամն, կու պատահի չար Ղազարին, որ մեր Սարգիսս էր փախուցեր ի խուզման ժամին ի սպանմանէն, որ արժանի էր մահու, եւ սա չարաչար սիրելի, եւ չէ գիտաւ զմեր ո՞րպէս ազգային եւ ծանօթ գոլն ի հետ Սարգսին: Իբր բարի խորհրդակցոյ կու պարծի թէ` ես նոր եկած վարդապետի մի այսպէս որոգայթ պատրաստեցի եւ արկի ի ցանցս, զգաւազանն առնել տուի: Յորժամ կու լսէ, կու յիմանայ որ ես եմ, Հազարշահ ասեն` մելիք մի եւ այլ մէկ քանի գլխաւոր մարդիկ Իմարէուցն, նոցա կու հասկցնէ Սարգիսն եւ կու դառնան ի վերայ` վասն է՞ր այնպէս արարեր եղբօրն իմոյ, վասն իմ բազում երախտեացն որ ազատեցի ի չար մահուանէն` փոխարէն այսպէ՞ս հատուցեր: Երբ այսպէս արարիր, նա' դու զմեզ խաբեցեր, մետասան հազար ստակ առիր թէ` ձեզ եկեղեցոյ յամր կու հանեմ եւ չէկիր. ե'կ, երթա'նք ի փաշան, թէ չես ի մեզ տար, թո'ղ թագաւորական լինի: Կու վարեն մղոնաչափ մի. մարդ կերթան, կասեն` մարդիկ տարան ի փաշան: Նա այլ աղաչանք կու ընկնի թէ` երթանք առ պատրիարգն մօտ, թէ ես գործեցի, այլ ես առնում զգաւազանն եւ համոզեմ զնոսա ի խաղաղութիւն. եւ կու դառնան կերթան առ վարդապետն: Նա զրուցել կուտայ զՍարգիսն յԸռատօզու գործեալ մատնութեան չարիքն, զխոստովանութիւնն հրապարակելն այլազգաց. յանդիմանն առ երեսս ասելով: Եւ ասաց. վարդապետն այլ, քեզ նմա երկու մարդ այլ թո'ղ գան անտից, ես զդորան մորուսն եւ զկուլակն ածիլեմ:

Եւ ելեալ անտի եկին առ իս բազում մարդիկ անտեսք եւ անծանօթք` ի մեր Սարգսէն ի զատ, եւ բարեւեցին զմեզ ողջագուրիւ եւ գորովալիր գթով եւ ասացին թէ` զմեզ կու ճանաչե՞ս: Եւ ասացի. ոչ գիտեմ` թէ ո՞վ էք կամ ուստի՞ իցէք, բայց ի Սարգսէն անցել: Եւ ասացին. մեք եմք յայն տեղացն եւ ի գաւառէն, ուստի դու իցես, եւ մին որ Հազարշահ ասեն, ասաց. ես այլ ազգային եմ քեզ ի մօտ գիհաց: Եւ ծանօթութիւն ետուն մեզ եւ ասացին զինչ որ առ Ղազար չիրիցին գլուխն անցք որ անցուցեր էին, եւ թէ զինչ որ գանկատ արարեալ էին յԸռատօզի մատնութեանն համար` զամենայն ասացեր էին մի ըստ միոջէ, եւ մխիթարեցին ոչ սակաւ եւ ելեալ մեծարանօք առեալ գնացին ի Թօփղափուի դուրսն, ի մէջ ամենայն համշահրեց գեղջացւոց եւ քաղաքակցաց մերոց` ծանօթից եւ անծանօթաց: Եւ յոյժ ուրախութեամբ ուրախ եղեն ի տեսն մեր եւ մեր զնոսա իբր ի մթին լոյս ծագել անհնարին սգով խաւարելոյս ի վշտակիր ժամանակին: Եւ յորժամ որ այսպէս անկելոյս ձեռնտու եղեն կանգնել ի գլորմանէն եւ տկարիս զօրացուցիչ եւ զօրավիգն եղեն, մեր սեպհական եւ բնիկ ժողովուրդն եւ քահանայք օրըստօրէ գային յամենայն յանկեանց քաղաքին եւ քաջալերելով մխիթարական բանիւք սփոփէին զմեզ:

Եւ լուան նոքա զգումարումն քահանայից եւ զբազմութիւն ժողովրդոց բարդումն եւ յարաբարդումն ի վերայ մեր, եւ երկունք կալեալ զնոսա եւ քսմնոտեալ ասեն ցմիմեանս թշնամիք մեր թէ` չէ' բարիոք գործն զոր գործեցաք, այլ երթանք բերենք միջնորդելով ի մէջ երկուց, թերեւս հաշտեցուցանել կարասցուք: Վաքիլնին զայս այսպէս խորհելով` առաքեալ էին զոմանս ի գլխաւոր արանց եւ ընդ նոսա զԴանիէլ վարդապետն Անթապցի. եւ եկին առ մեզ ի խնդիր հաշտութիւն առնելոյ եւ բազում աղաչանօք առեալ տարան զմեզ, եւ բազմամբոխ ժողովուրդք ի մերոցն զկնի գնալով ի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին: Եւ յորժամ մտաք ի ներքս եւ ողջոյն մատուցաք, նա ոչ թնդաց ի տեղացն, ոչ ի վեր հայեցաւ եւ ոչ զմեր ողջոյնն ընկալաւ, եւ մեք այլ նստաք անպատուաբար զյետին տեղոջն ունելով: Եւ յամր անագան ժամի յետոյ թթուաբար խօսելով ընդ իս բանս կռուոյ զառաջինն թէ` դու զիմ մարդն վասն է՞ր ծեծեցիր: Եւ ես ասացի թէ` զմեզ կռուո՞յ աղագաւ բերիք` թէ հաշտութեան. ես հաշտութեան սակս եկի, երբ այվայ զայն կու յիշես եւ կու հարցանես զվասնէրն, նա' բազում անգամ ասացաւ քեզ զպատճառն ձաղանաց նորա` վասն անօրէն եւ անաողորմ մատնելոյն, եւ զխոստովանութիւնն հրապարակ առնելոյ սակին հարկանեցի, որ չարաչար մահուան էր արժանի` չէ թէ հարկանելոյ: Դու ժամադիր եղեր եւ սահման պայման եդեր թէ` յԸռատօզու հաստատուն վկայք թո'ղ գան, ես չարաչար պատժեմ զնա օրինօք. արդ` լուռ լե'ր եւ անսա' մէկ քանի օր, նորա ոսոխքն եւ վկայքն գան: Նա անդրադարձ արար բանից մերոց, ներհակաբար պատասխանի արարեալ ասաց. համարեա'ց` թէ եկին պատմեցին զամենայն եւ վկայեցին որ գործեր է այնպէս, արդ` զի՞նչ կարողանայք առնել ընդ նմա: Եւ ես այլ շատ բան ասացի նախատինս անարգանաց եւ ելեալ մեծաւ ցասմամբ գնացի մինչ ի պողոտային: Եւ յետեւէ եհաս Դանիէլ վարդապետն եւ այլք բազումք ի պատուագոյնից արանց, եւ բռնութեամբ դարձուցին, եւ առեալ տարան ի ներքս նստուցին եւ բերել ետուր զցուպս եւ ետուր ցմեզ, եւ վեր երեսօք սուտ հաշտութիւն առնելով ընդ մեզ եւ ոչ կատարեալ սրտիւք, թէ զինչ կերպիւ որ է` արձակեցաք ի նոցանէ եւ ելեալ գնացաք ուր եւ կամեցաք:

[42]

Եւ յետոյ գնացաք ի Ղալաթիոյ Լուսաւորչի ժամն: Նա' մեր Սիմէոն աշակերտն խոցեցաւ մահուամբ, որ եւ յետ քանի աւուրց առ Աստուած փոխեցաւ: Նա զրկեր էր զիւր չար հրեշտակնին յամրելով եւ խրոխտ բանիւք եւ մախանօք թէ` գնացէ'ք եւ տարէ'ք զրոյց, տուէ'ք զյամրն` թէ հրամանաւ թագաւորին եւ մեր, եւ ոչ Աստուծոյ, զամենայն զոր ինչ ունի` թէ ի գրոց, թէ ի հանդերձից, թէ յընչից` թո'ղ տայ եւ այսչափ դրամ այլ թո'ղ տայ յիւրմէն, ապա թոյլ տո'ւք կարգ կատարման ի հանգիստ տանելոյ ի գերեզմանի: Ես այլ զաղաղակ բարձի ի լուր ամենեցուն եւ ասացի. լուարո'ւք, լուարո'ւք, ո'վ քահանայք եւ ժողովուրդք, ահա երկու անգամ է որ մեք աստ եմք եկեալ, գնացաք յԵրուսաղէմ եւ երկու տարի կացաք, եւ ահա' անդից եկաք այժմ. որ մէկ դրամ կամ փող գաղտ կամ յայտնի ետուք ի ձեռս նորա: Վասն զի սա ա'յնպէս էր ուխտեալ, որ առանձին դրամ չպահէ, որքան առ մեզ է: Թէ լինէր յանկարծ ոմն մարդ մէկ քանի դրամ տայր ճորով, նա իբրեւ զհուր ի ձեռն ունելով, շտապ գայր մաւտ առ իս ձգէր, եւ ես ասէի թէ` հուր է, կայրէ զքեզ. ասէր` յիրաւի հուր է կիզողական: Ո'չ թէ ինքն էր այսպէս, նորեկ կրօնաւորացն այսպէս կուսուցանէր, որպէս այս Անտոն աբեղիս հարցեր թէ` չլինի՞ թէ դրամ ունիս պահեալ. ասացեր` չորս սպիտակ ունիմ. հարկ դրեր թէ` տո'ւր աղքատաց. թէ յԱստուծոյ ես` արա` զոր ասեմ, զի սատանայ ախտ ագահութեան կու յաւելու արկանէ ի քեզ: Այնքան զօրեց, մինչ ետուր կարօտելոց, ասելով թէ` վարդապետին կենդանութիւնն մեզի պակասութիւն չի լինիր ոչինչ: Այսպիսեաց դրամ ու փողն ուստի՞ց պիտի կենայ, եւ ագանելիք քուրձ է եւ պատառատուն շալեր, եւ ի գրոց մէկ գիրք չունի, իմ գրենօքն կու վարժէր: Ես կու թողում գնամ, մեռելն այլ ձեզ եւ իր ապրանքն այլ. թո'ղ երթայ անթաղ մնայ, Աստուծոյ տայք զպատասխանին:

Յետ այսքան աղէտական կագիցս, ամենեքեան որ անդն կային` ծանօթից եւ անծանօթից, ի քահանայից եւ աշխարհականաց` մեղադիր եղեն նոցա, եւ ապա լուռ եղեն: Եւ ժողովեցին զպատառատուն շալերն եւ զկարկատուն փիլոնն, զոր կտակ արար` թո'ղ Անասն աբեղան առնու վրան` ետուն ոչ, եւ սկսան` թաղման դրամ տո'ւր: Նա' մէկ քանի համշահրի երզնկացիք կային, ասացին թէ` մեք կուտամք. նոքա ասացին թէ` ո'չ, ասաց պատրէգն` զայիլ չեմ որ ուրիշ մարդ մէկ փող տայ, թո'ղ յիւր քսակէն տայ: Նոքա ամենեքեան դժուարացան թէ` այդ անհամութեան գործ է, միթէ՞ դուք մեր քսակին վաքիլն էք: Այսպէս ասելով յամօթ եղեն դեղիչքն այնոքիկ, եւ զորն նոքա ետուն եւ կիսոց մի մենք, զաչերն կուրացուցաք եւ թողեալ գնացին ի բաց: Եւ Տէր Սիմէոնն ոսիաթ արար Աստուծոյ ապաստան առնելով զմեզ թէ` պիտի որ զիս ի Պալըխլուն տանիս` ի հասարակաց գերեզմանատունն. վասն Աստուծոյ որ այնպէս առնես: Եւ դրաք ի փերոման եւ Եօթնղուլանի (Եէտիղուլէ) սալախանի մօտն հանեցաք եւ տարաք ի Պալըխլուն եւ անդ եգաք ի հանգստարանի փառաւորապէս, յայն ամին, որ թվ. ՌԾԶ (1607) էր եւ հոկտեմբեր ամսոյ իե.:

Եւ այս եղեւ կրկին վիրաւորութիւն եւ ի խոր խոցեցան տեսողք եւ լսօղքն մեր դաւաճանութեանցն եւ եղկութեանցն, եւ չար թուաց ամենեցուն մերայնոցն զոր առնէին ընդ իս ի տարապարտուց վասն նախանձու եւ ատելութեան աղագաւ:

[43]

Եւ յետ այնորիկ զպանդուխտ եւ զնժդեհ, նորեկ, տառապեալ, անանկ եւ աղքատ քահանայքն ի չարչարել սկսաւ, եւ թէ` եկէ'ք մէկ մէկ աւագերէց եղիք, զբոլոր ժամն ասացէք, այսմաւուր եւ ճաշու գիրք կարդացէք առաջի հրապարակին խայտառակելոյ համար, որ գեղորէից իրիցաներն այսմաւուրաց եւ ճաշոցի անուն բնաւ չէին լսել, չէ թէ տեսել: Եւ երթային ի չար կոչ նորա իբր ի սպանդ, եւ յառաւել ահէն եւ ամօթալից երկիւղէն ի դողման եղեալ յափշէին եւ զսակաւ գիտացածն այլ մոռանային: Թէ լինէր որ կարողանայր ասել, եւ մէկ գիր կամ հեգ կամ փաղառութիւն կամ բայ մի շփոթէր յասելն կամ յընթեռնուլն, հրապարակագոյժ խայտառակէր զնոսա: Ոչ թէ ուսուցանելոյ աղաղաւ առնէր զայն, այլ Նազարէթին եւ այլոց վերակացուաց աշխարհականաց խրատովն առնէր այնպէս, զի հաճոյ թուեսցի նոցա վասն առաւել ատելութեանն, որ ունին առ տառապեալ, աղքատ եւ անանկ նժդեհից եւ պանդուխտ եղելոց քահանայիցն, որ պարտ էր եւ արժան` սփոփել եւ մխիթարիչ լինել հալածելոցն եւ ի մեծ վշտաց եկելոցն: Նա' փոխանակ մխիթարութեանցն` կրկին վիրաւորէին զվիրաւորեալսն եւ զթալանեալսն եւ զտարագրեալս ի գաւառաց եւ ի հայրենի տանցն եւ ժառանգութեանցն: Եւ ոմանք թէ ուսածք այլ էին` նա' եօթն ութն տարի ի մէջ արժանահաս համատարած չորս ազգ պատահասի գոլով` սաստկութեան սովու եւ սրոյ փայլատակմանց եւ գերչաց եւ գազանաց մարդակերութեանց, որ խուռն աւերակութիւն եղեւ ասիական աշխարհին, որ այժմ Անատօլիս կոչեն, ի ջալալոց բորբոքմանէն, մանաւանդ տառապեալ վշտատես ազգացս Հայոց աշխարհին, որ երկու սրոյ միջի գոլով միշտ եւ հանապազ` ի պարսից եւ ի թուրքաց, եւս առաւել յայնմ ժամանակին ի ջալալոցն անհանդուրժելի դառնագոյն նեղութեանց վտանգիցն, որպէս գրեալ եմք ի վերոյ զոմանց պիղծ անուանէ զարարս եւ զչար գործոց նոցա, եւ զմնացորդս, մինչ ի սպառել նոցա աշխարհէ, գրելոց եմք մի ըստ միոջէ զամենայն ի ժամանակի իւրեանց, եթէ Տէր կամեսցի:

Եւ այսքան վտանգից միջի լինելով հանապազ, յահ եւ երկիւղ ի դողման եղեալ, ի խարխափել ծառոց տերեւանց` ի յայրս եւ ի փապարս լերանց եւ ի ծերպս վիմաց դիմէին փախստեայք, եւ անդ լինէր արհաւիրք ահից ի դողոց եւ յաւազակաց, ոչ թուփ թաքստեան լինէր եւ ոչ վէմ ապաւինութեան, ըստ գուշակմանն Եսայեայ մարգարէին: Եւ զիա՞րդ այսքան դառնագոյն տանջանաց միջի գոլով յերկար ժամանակաւ ուսմունք կու մնայ ի մարդ կամ վարժմունք: Թողում ասել զի ի հարկէ եւ ի բազում շփոթմանց հոգոց եւ յաճախ պատճառաց, զորոց գրելն տաղտկութիւն է եւ լսողաց ձանձրութիւն, քանզի միշտ սովորութիւն է հանապազ, որ գեւղից շինականաց քահանայք եւ ռամիկք տգէտք եւ անհրահանգ կու լինին յոչ կամայ քան զքաղաքացիսն, զի քաղաքացիքն թէ քաղաքական օրինօքն, որ հրահանգին հանապազ, բաւական է նոցա եւ չունին իբր զգեղջացին բազում պատճառս շփոթմանց: Եւ ոչ թէ մեր անտէրունչ տառապեալ ազգացս միջի միայն է այսպէս սովորութիւն, այլ ընդհանուր ազգաց հաւատացելոց եւ անհաւատիցն միջոցին այլ այսպէս են, որպէս զմերս: Մեք թագաւորական զօր եւ ուժ չունինք, նոքա որ թագաւորական ուժ ունին եւ զօրութիւն կարողութեան, որպէս ազգս տաճկաց, յորոց միջի կամք ծնեալ եւ սնեալ ի խառնիխուռն բնակեալ ամենայն ուրեք, նա' միապէս չեն նոցա շինական հողագործաց գեղջացիքն եւ քաղաքացիքն: Եւ զայս ի սուրբ աւետարանէն ուսանիմք, որ ասէ ի Մատթէոսն թէ` Երկիր Զամբուղանի եւ երկիր Նեփթաղիմայ, յայնկոյս Յորդանանու, ոյք նստէին ի խաւարի` լոյս ծագեաց նոցա, որ է` քարոզութեամբ: Տեսանե՞ս զի այլ էին նոքա տգիտութեամբ օրինաց եւ մարգարէից եւ այլ ազգ էին դպիրքն եւ փարիսեցիքն, որ հանապաղ կու ընթեռնուին զօրէնս եւ զմարգարէսն, եւ Տէրն ա'յլ ազգ խրթնածածուկ քարոզէր դպրացն եւ փարիսեցոց եւ ա'յլ` պարզ եւ յիստակ ուսուցանէր զգեղջուկսն: Ահա' յայտ եղեւ որ ամենայն ազգաց յամենայն ժամանակս ի խաղաղական կեանս այսպէս կու գործի ըստ տեղոյն եւ ոչ ըստ բերմանց ժամանակին, եւ ոչ որպէս զմերս, որ զերկուցն ունի զպատճառ` զտեղոյն եւ զբերմանց ժամանակն դառն եւ չար:

[44]

Եւ յետ այսչափ դրժանացս եւ լլկանացս, ի գիր առնուլ զթիւ իրիցանցն սկսաւ` հարկապահանջութիւն խնդրել ի նոցանէն, ոմանց` տասն կարմիր եւ ոմանց` տասնական ղուրուշ եւ խիստ կարի չքաւորացն` հինգական ղուրուշ, այսպէս երեք կերպիւ հարկառնութիւն կամելով: Եւ անկաւ աղաղակ վայից եւ ողբոց ի մէջ նորեկածու քահանայիցն պանդխտաց, որ տակաւին դեռ էին եկեալ` աղքատք եւ մերկք եւ կարի չքաւորք, կեղեքած եւ թալանած` թէ' քահանայք, թէ' ժողովուրդք, որ զօրըստօրէն հացիկն միայն հազիւ թէ կարողանային հնարել ոմանք մեծաւ ջանիւ: Որ մեզ հօրեղբօրորդի Գրիգոր երէց կայ յԸստամբօլ, եկաւ աղաղակ արար առ իս թէ` օ'ն եւ օն արասցէ Տէր եւ օ'ն եւ օն յաւելցի, եթէ մէկ լումայ փողի կամ սպիտակի հնար կայ առ իս, կամ ուստեք լինելոյ հնար կումանի: Եւ ես այլ նոր եկած էի յԵրուսաղէմայ եւ քան զպիտոյսն մեր յաւելորդ չունէաք եւ ի հարկէ առաւել թշուառութիւն տեսանելով, որպէս գրէ Առաքեալն թէ` Ով ոք զազգայինս ի թշուառութիւն տեսանէ եւ այլն, երկնչելով յԱռաքելոյ սպառնական բանիցն, եւ յարուցեալ ետուր զոր ինչ խնդրեաց եւ առեալ տարեալ ետուր ի նա եւ փրկեցաւ առ ժամն յայն:

Եւ այսպիսի վտանգից միջի գոլով տագնապէին քահանայքն յոյժ յոյժ եւ աղեխարշեալ ժողովրդոցն ցաւէին վասն նոցա: Վասն այսորիկ ստէպ ստէպ երթեւեկութիւն առնելով մօտ առ մեզ, թերեւս հնար եւ ճար լիցի եւ դուռն հանգստեան ուստեք գտանելոյ` փրկիլ ի զզուանաց նոցին: Եւ ես ոչ կամէի բնաւ լսել նոցա եւ կամ անսալ բանից նոցա, եւ յորժամ գիտացան զմեր ոչ կամելն, նա' գնալով միախորհութիւն առնելով իւրանց միջումն, գտանելով յարքունեաց զոմն ի սպասաւորաց թագաւորին, որ պալթաճիլար գոհիասի կոչեն` Ըռամատ անուն` ի մեր Կամախոյ Իմարէց գեղջէն, ձեռամբ նորին հրովարտակի հրաման հաներ էին ի Սուլթան Ահմատէն, զԱրզրումի փաշալըխի սանճախի եկածուքն ի մեր անուան վերայ` իշխելոյ նոցա: Եւ ես ոչ լուայ բնաւ երբէք եւ ոչ գիտացի, այլ զամենայն ծախսն յիւրեանցմէն խարճեր էին, զինչ որ մսխել էին վասն յամրին: Եւ զինչ տեսաք` օր մի որ եկին առ մեզ մեր իրիցաներն մէկ քանի գլխաւոր յառաջակայից արանց եւ հանին ի ծոցոյ իւրեանց գալարեալ նամակ եւ ետուն ցիս: Եւ ես ասացի. զի՞նչ է սա, եւ նոքա ասացին թէ` հրաման հրովարտակի առաք քեզ համար, զի իշխեսցես մեզ եւ ամենայն Թէոդուպօլսոյ սանճախի գաւառացն աստ եկեալ եկածու փարաքանդից ցրելոցն թէ ուր եւ իցեն: Եւ դժուարինս թուաց մեզ եւ ծանրագոյն չար, այլ առեալ պահեցի տեսանելով թէ զի՞նչ է եւ կամ ո՞րպիսի իր է եւ բան, օգո՞ւտ է թէ անօգուտ, վնասո՞ւ է թէ անվնաս. եթէ վնասու իցէ պատճառ, թերեւս խափանել կարիցեմ: Եւ մարդիկքն ստէպ ստէպ կուգային փութացուցանել զմեզ, եւ մեք այլ կարկատուն բանիւք ժամավաճառութիւն առնէաք յերկարել զխնդիրս նոցա: Եւ ձանձրացան ի բազում երթեւեկութեանցն եւ թախանձանացն, եւ յետ անյոյս լինելոյն ի մէնջ գնացեալ են առ թափարագլուխն այն, որ Ըռամատան ասեն, առ հանող յամրիցն` ի գանկատելով զմէնջ թէ` մեր այսքան փող եւ դրամ գնաց ի ծախսն եւ դուն այնչափ աշխատ եղեր, նա չի կամենար ի գործ ածել: Եւ նա ընդ լուր բանից նոցին ի բարկութիւն շարժելով եւ առեալ ընդ իւր զքահանայքն եւ զայն ջանացող մարդիկն եւ եկին առ մեզ, եւ սկսաւ ոգորիլ ընդ մեզ եւ խօսել բանս հայհոյութեան, եւ սպառնական բանիւք երկեցուցանելով զմեզ, ասելով թէ` դու զհրաման թագաւորին վասն է՞ր խափանել կուջանաս եւ ընդ վարկպարազի կառնես, այս երդումն եւ այն` որ կու հասկացնեմ վազիրին, քեզ մեծ վնաս կու լինի, որ գիտենաս: Եւ սկսան բռնութեամբ շարժել եւ ի վեր կանգնել զիս ի տեղոյս, եւ այլքն սկսան զկարասիս եւ զգրեանս շալակել եւ բռնութեամբ առեալ գնացին ի մէջ իւրեանց` ուր բնակեալ էին, որ Թօփղափու ասեն, եւ բնակեցուցին զմեզ ի մէջ իւրենաց: Եւ անտից ի հետ սկսաք իշխել եւ հովուել զփարաքանդա ժողովուրդն ցրուեալ` հրամանաւ թագաւորին, երկու ամ բազմավիշտ կրիւք, զոր ոչ կամիմք յերկարել` թէ այն երկու ամացն միջումն զինչ գործեցան:

[45]

Եւ ստամբօլցիքն, որ վաքիլներ էին ղապալայիցն, սկսան դրժել եւ մատնել զինքն` զվարդապետն (Գրիգոր Կեսարացի) այլազգաց թէ` ձեր Քապինարածին սուտ կասէ եւ ի նոցանէ ծնունդն պիղծ կու համարի, եւ ֆաթվայ էին հաներ ոչ չարաչար մահուամբ սպանանէին: Փախեր էր` ի Սուրբ Գէորգ եկեղեցոյ ներքոյ պոտռումն էր մտեր, յետոյ անտից ելեր էր ի Կոմրուկի Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցին էր եկեր եւ կայր անդ գողութեամբ: Եւ ես յիշեցի զտէրունական հրամանն թէ` Բարի արարէք ատելեաց ձերոց, եւ թէ` Սիրեցէք եւ այլն, եւ Առաքեալն ասէ եւ գրէթէ` Տեսանես զթշնամին քո քաղցեալ` հաց տո'ւր եւայլն. եւ այսպէս բանիւք հաւանեցուցի զիրիցաներն եւ զժողովուրդն, եւ գնացաք` պատուով եւ փառօք բերաք ի մեր վանատունն:

Յայնմ ժամանակին Մովսէս կաթողիկոսն ընդ նա էր` տակաւին աշակերտ գոլով, որ խալիֆայք էի միմեանց: Մէկ մսըրցի շալ տուի նմա ի պատիւ նորա, զի այն եղեւ սկիզբն քուրձզգեցութեան նորա:

Եւ երկու շաբաթ զանազան խորտկօք ըստ ախորժակաց իւրոց կերակրեցաք. ոչ ի ժողովրդոցն մէկ նկանակ հացի յումեքէ ոչ խնդրեցի, այլ յինէն կերակրեցի բազում մարդովք: Եւ յորտեղ որ մեզ ժողովուրդ կային հնազանդք մեզ եւ հրամանակատարք մեր, խնդրակք ուղարկեցի եւ կոչեցի զամենեսեան ի միասին եւ եկին դրաստիւք եւ բեռնակրիւք հաւաքեցան ի բացեալ արտաքոյ շինից եւ շտապով կամ էին եդեալ գնալոյ ի Թիրակայ, որ է Ուռումէլն, վասն հաւուց եւ եւ բամպակի բերելոյ ի պէտս վաճառոց, եւ բազում պաղատանօք հազիւ կարացի արգիլել մինչ ի կէս աւուրն, եւ յետ կէս աւուրն եկին, որ թապախ բռնեցաք, ոմանք ոսկի ետուն, եւ ոմանք` ղուրուշ, մինչ ի տասն հազարն եղեւ, որ ինք այլ յափշեցաւ եւ զամօթի հարաւ ի ժամին. եւ գնացին ուր եւ կամ էին եդեալ:

Եւ յորժամ երեկոյ եղեւ, յետ աղօթիցն ի դաս ասել նստաւ, եւ յետ խրատական բանից, գութ արկանելոյ եւ զղջական բան ասաց թէ` լուարո'ւք ամենեքեան, որ աստ էք հաւաքեալ, թէ' քահանայք եւ թէ' ժողովուրդք, որ ես աստ գալոյ պատճառն ոչ այլ իրաց է, կամ ոսկոյ եւ արծաթոյ, կամ պատուոյ եւ փառաց, այլ ընդ եղբօր մեր եւ ընդ ձեր սէր հաստատելոյ, որ ի բանսարկու ոմանց այսչափ աղմուկ եւ խառնակութիւնք եւ ատելութիւք եղեն ի միջի մերում ի տարապարտուց: Եւ մեք եւ ամենեքան, որ անդն կային, յողբս առեալ փղձկեալ սրտիւք լացաք յոյժ:

Եւ յետ միւս աւուրն լուեալ էին Վլանկացի Սաքին Մղայիմ եղածնին` թէ այսպէս սէր հաստատեցին ընդ միմեանս եւ բարձին զատելութիւնն ի միջոյ իւրեանց, նա' չար թուեալ յաչս նոցա եւ ի խոր խոցեալ եղեն եւ խորհեցան գնալ եւ բերել ի միջի մերում, մի' գուցէ երկուց միաբանութեանցն չարիս գործիցի ընդ մեզ եւ անհնազանդութիւն քահանայից եւ ժողովրդոցն լիցի ընդ մեր: Եւ եկին բազում քահանայք եւ ի նոցանէ ոմանք, բազում աղաչանօք հազիւ ի հաւանութիւն ածեալ, ելեալ ընդ նոսա պալարակապ կառօք եւ երիվարօք եւ շատ քահանայք առաջի եւ զկնի գնալով, մեծաւ փառաւորութեամբ, որպէս իւր փառամոլ բարքն է, այնպէս տարան ի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին: Եւ եկաց երեք օր:

[46]

Եւ յետ երից աւուրցն սկսան արհամարհել եւ առաջի իւր զղարիպ քահանայքն յեկեղեցեաց արտաքսել, առանց իւրն հրամանին: Նա' այս անգամ չար թուաց իւրն գործք նոցա եւ բազում անարգանաց եւ նախատանաց բանս ասելով Նազարէթին եւ ընկերաց նորին: Եւ առ մեզ էր ուղարկել զոմանս ի քահանայից թէ` մեզ եղբայր է ի սրտանց, նա' թող գայ, որ դատաստանի բան ունիմք ընդ Նազարէթին եւ ընկերաց նորա: Եւ ելեալ բազում ամբոխիւ գնացաք ի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին առ ինքն: Նա' բնաւ ամենեւին ոչ ոք ի նոցանէ չեկին առ մեզ եւ ոչ առ ինքն` ի յատեան: Եւ սկսաւ ասել թէ` պարտ է ամենայն դրսեցի ժողովրդոցն ազդ առնել, որ գան աստ հաւաքին, եւ միաբանութեամբ գնանք տիւանն ի գանկատ ի դոցանէ: Եւ երկոքինս գրեցաք գիր ողջունի առ ժողովուրդն որ ի գողբակս էին, որ ընթերցեալ ի լուր ամենեցուն, յորժամ լուան` յոյժ ուրախ եղեն զմիաբանութիւնն մեր, եւ առ ժամայն եկին ի կոչն: Եւ շատ բան ասաց վասն անկարգութեան վաքիլներացն: Եւ ասացին ամենեքեան. ահաւասիկ կամք առաջի ձեր եւ ուր որ կու հրամայէք, պատրաստ եմք: Եւ ելեալ մեր պատրաստեցաք առ ի գնալ, եւ ասացաք իւրն թէ` հրամայէ որ երթանք ի միասին: Նա յողոք անկեալ ասաց. ես չեմ կարողանայր գնալ ընդ ձեզ, զի վաղնջուց հետէ չեմ գնացեր ի տիւան եւ յայս թագաւորէս պարաթ չեմ նորեր. ահա Քոթահիացի Յակոբ եպիսկոպոսն եւ Երզնկացի Կարապետ երէցն փոխանակ իմ ընդ ձեզ:

Եւ ելեալ բազմամբոխ քահանայիւք եւ ժողովրդօք գանկատ առնել ի ձեռաց ամբարտաւան Մղայիմ Սաքինեցւոցն թէ` ամենայն միլլաթ գլխաւոր եւ առաջնորդ ունին, եւ իւրեանց առաջնորդին հրամանաց դուրս չեն ելներ. քան զհրէական ազգն անարգ կան ոչ, նոքա իւրեանց խախամին հրամանին հնազանդ են: Մեր յաճնապի ճամիաթ կան, մէկ քանի ոմանք զֆուխարայ ղարիպ քահանայք եւ ժողովուրդք կու չարչարեն, յեկեղեցոյ կու վարեն թէ` մեր մուլքն է եկեղեցիքն: Մենք կասենք թէ`մենք այլ թագաւորին ըռաեան ենք եւ այս եկեղեցիքս այս թագաւորին օժիտքն է եւ պաղշիշն. մեզ այս ցեղ նեղութիւն կու հասուցանեն ի քո աւուրքն: Այսպէս բողոքեցաք առաջի ամենայն նախարարացն Սուլթան Մուրատին եւ ամենայն մեծամեծաց նորա: Եւ յալէ մեծ մանշուրն, որ իւրեանքն ահանամա ասեն, ի ձեռաներս ունելով եւ գրեալ էաք ի մէջ արղուհալին զորպիսութիւն նորա, եւ յորժամ որ ընթերցան զարղուհալն, խնդրեցին զմանշուրն, եւ հանեալ տուաք ի նոսա, եւ առեալ վերծանեցին եւ յոյժ սիրով ընդունեցին եւ համբուրեցին ամենեքեան վազիրնին եւ ետուն առ մեզ: Եւ մէկ հրամանաց գիր ետուն, որ պոյուրտում ասեն, եւ մէկ չաւուշ զկնի մեր ուղարկելով առ մեծ դատաւորն ամենայն Ըստամբօլայ, զի ուղղութեամբ դատ արասցէ մեզ ընդ ոսոխից մերոց: Եւ մեր ելեալ անտի գնացաք առ դատաւորն եւ երկու մարդ գնացին հետ ոստիկանին զոսոխնին եւ զնեղիչքն ի բերել, որ գլուխ չարեացն Նազարեթն էր եւ Քոստ Եաղուպշահն եւ այլ ոմանք ընկերք նոցա: Եւ յորժամ եկան կացին յանդիման դատաւորին, դատաւորն եհարց. ո՞ր փափազ են որ դոքա ծեծեր են: Եկին ոմանք ի քահանայից` մեք եմք, որ այդ կարճահասակ մարդդ` Նազարէթ ասեն` դա գան եհար մեզ եւ վարեց յեկեղեցոյն, եւ կասէ թէ` ամենայն եկեղեցիք մեր հայրենիք են, ձեզ չենք թողուր: Նա' յառաջ կոչեաց զնոսա եւ բարկութեամբ եւ լի ցասմամբ եհարց ցնոսա թէ` վասն է՞ր գտնեցեր զփափազնին, ձեռդ հատանել կու հրամայէ մեր դատաստանն: Նա յուրաստ եղեալ` ոչ հարկաներ եմ, սուտ կասեն, այլ լո'ւր եւ ասեմ քեզ. մեք այսչափ մալ կուտամք թագաւորին ի տարոջն, նա' դոքա զժողովուրդն զապտ կենեն եւ մեզ եարտում չեն այներ. աշխարհ ամէնն աւիրեցան, մարդն ի հոս է, դոքա մէկ փող չեն իտար, մեք ուստի՞ց վճարեմք զղապալան. մեզ այլ ղուլմ է: Զայս եւ այլ սուտս բազումս յօդելով առաջի դատաւորին, եւ դատաւորն հաւատաց սուտ ողբոց եւ բողոքից նոցա, որ քահանայիցն լոկ հաց անգամ չէին թողուր ջամբել իւրեանց ժողովրդենէն: Եւ ի մկրտութենէն երեք հարիւր դրամ յեկեղեցին խարճ առնել տային, մէկ պսակէն` երկու ֆլորի, մէկ մեծ մեռելէն` չորս հինգ ղուրուշ առնուին եւ այլ անթիւ յափշտակութիւն կու առնէին: Յայնժամ ինքար եղեն առաջի դատաւորին, եւ ես յառաջ գնացի եւ զպույուրտում տուի, որ մեր գանկատն ի միջին էր, յորժամ ընթերցաւ` զահտնամէն ուզեց եւ տուաք առ նա եւ կարդաց փոքր մի եւ սկսաւ խօսել ընդ մեզ քաղցրութեամբ եւ հարցանել, եւ ես հասկացուցի ի սկզբանէ ի վեր զմեր աղէտն թշուառութեանց եւ զնոցա չարութեան արարսն եւ զգործս բազմադիմի նեղչացն, որով նեղէին եւ տառապեցուցանէին զմեզ եւ զողորմելի, վշտատես, աղքատ եւ տնանկ քահանայքն եւ ժողովուրդն մեր, զամենայն մի ըստ միոջէ ծանուցի դատաւորին: Նա' Նազարէթն լեզու յերկարեց ինձ եւ սկսաւ արհամարհել եւ անարգել զմեզ առաջի դատաւորին: Եւ լուաւ դատաւորն զոգորիլն ընդ իս, ցասմամբ եկաց ի վերայ ծնկացն եւ հրամայեաց գան հարկանել եւ ի բանտ արկանել: Եւ մեք եւ այլ բազումք յողոք անկեալ թողաք ոչ գանալից առնել, զի դատ արասցէ մեզ դատաստանաւ: Եւ ապա դատաւորն եհարց ցնոսա ցասմամբ թէ` քաֆիրնի, դուք Սուլթան Մուհամմատին Աղքըրմանի բերած սուրկուն չէ՞ք. զայդ քիլիսանիդ ի հոռմէն եւ ձեզ օժիտ արար. ձեր մուլքն ուստի՞ց է, որ զայդ ֆուխարաներդ կու նեղացնէք, իզրապ եւ ճաֆայ կենէք. սախին այլ չնեղէք եւ ըռանջուտա չենէք, թո'ղ պարաթ մուճիպինճայ չորսական ստակ տուն գլուխ տան ձեզ ի յօգնութիւն ձեզ, եւ ամենայն փափազ իւրեանց առաջնորդով թո'ղ զիւրեանց զապտ ենեն եւ յեկեղեցիքն թո'ղ անարգել եւ անահ մտանեն եւ ելանեն, ոչ ոք հակառակ եւ ման չլինի: Եւ այս կերպիւս գիր սահմանի արար, այսինքն սիճիլ, եւ թողեալ գնացաք իւրաքանչիւր ոք ի տեղի իւր, եւ յետ քանի աւուրց հազիւ կարացաք առնուլ զսուրաթ սիճիլին: Եւ ահաւասիկ տակաւին ունիմք առ մեզ ի պահեստ ի ժամանակէն յայնմիկ, որ էր թվ. ՌԾԷ (1608), մինչեւ ցայսօր ժամանակի, որ է այժմ թվ. ՌՁԳ (1634) եւ է Մուրատ չորրորդին:

47. Վասն դառնալոյ Կեսարացոյն առ կռուակիցն մեր եւ լինելոյ ոսոխ մեր։

Եւ յետ այսքան ճակատամարտ պատերազմացս եղելոյ, հասին թշնամիքն մեր, որ վանեցան եւ եղեն նախատինք գրացեաց ամենայն այլասեռ ազգերացն ... անգլուխ էք եւ ապստամբ ազգ, որ կու կամիք անգլուխ լինել, որ չէք հնազանդ կենար առաջնորդաց ձերոց եւ հրամանաց նոցա կատարողք: Արդ լսելով նոցա զայսպիսի գորովանաց բանք ի յարքունուստ մեծամեծաց եւ յամենայն յումեքէ, երկեան եւ զամօթի հարան եւ նախանձաբեկ եղեն վասն միաբանութեանն մերոյ, եւ յոչ կամայ եւ ի հարկէ առ ոտս անկեալ աղաղակեցին մեղայիւ հանդերձ եւ զղջական բանք շատ ասացին եւ զայն եւս թէ` զմեզ դարվերացն կոխան մի' առներ, թէ` զինչ որ ենք, մենք քո եմք եւ դու մեր: Եւ այսպիսի պատրողական բանիւք հաւանեցուցին, եւ սկսան գրգռել եւ դարձուցանել զսըրտմտող սիրտ նորա յառաջին ատելութիւնն եւ ի դիւրաշարժ բարկութիւնն եւ յանհաշտ խռովութիւնն, առ ի դրժել եւ ի նենգել զմեզ եւ զամենայն քահանայքն, որ եդին զանձ իւրեանց ի մահ վասն իւրն:

Եւ մոռացաւ վաղվաղակի զսէրն եւ զամենայն երախտիս մեր, լուծեց զբարեկամութիւնն եւ դարձոյց ի թշնամութիւն զսիրտ իւր ընդ մեզ ի տարապարտուց, զոր ոչինչ մեղաք նմա: Եւ դարձեալ հարկս խնդրելով ի խեղճ քահանայիցն ըստ առաջին հարկացն երեք կերպիւ` բարձրագոյն եւ միջակ եւ ստորեւ, եւ կշռով առնոյր զֆլորին եւ զղուրուշն, զպակասն դարցուսցէ կամ զթերին լցուսցէ, որպէս պատմեաց մեզ ոմն դերձակ, եթէ` ես նստելով նափորտ մի կու կարէի իւրն խաչանիշ, զուտ ոսկի եւ արծաթի թելով, որ դժուարին էր, եկն Կամախեցի Յովհաննէս անուն երէց մի եւ ետուր տասն կարմիր երդուելով թէ` հազիւ առի յայս անուն մարդուէ ի փոխ. եւ կշռեաց եւ գտուաւ պակաս ինն ստակ: Նա պնդեց` կամ դարձո' զլման բե'ր, կամ տո'ւր զպակասեալն. նա բողոքեաց երդմամբ թէ` այլ մէկ փողոյ հնար չունիմ: Եւ ես այլ երեք անգամ յոտն անկայ` վազ չերեկ, լազում թէ գտիր բե'ր. վրաս չունէի որ տայի: Ելաւ խեղճ երէցն ի դուրս, եւ աղաղակեաց մեծաձայն ի լսելիս հայոց, որ շուրջն կային թէ` լուարո'ւք, լուարո'ւք, որ կերթամ զկնոջս եւ զտղայոցս ձեռն կու ըմբռնեմ եւ մունէտին ձայնել կուտամ թէ` ահա' ես կու տաճկնամ ամենայն ընտանեօքս ի հայոց պատրիարգի ձեռանէն:

Եւ ես յորժամ լուայ զայս աղէտաշարժ բօթալից համբաւս, յոյժ սգացի եւ լացի, եւ առի քարտէզ եւ սկսայ գրել բանս աղերսանաց, յիշեցուցանելով զմեր մեծարանաց սէր եւ զսեղանակցութիւնն եւ զիւր ողբերգական սգեալ բանքն` որ յաղագս սիրոյ, եւ .. երկու տող չկա կուրացուցեր էր, որ բնաւ պատասխանի չլսեցի թղթոյս, մանաւանդ այլ առաւել զայրացեալ ի վերայ տառապելոց եւ ի բարկութիւն շարժեալ ի վերայ նոցա եւ մեզ, եւ փութացուցանէր զհարկ սակին, եւ նիւթել կամէր մեզ չարիս հալածանաց եւ կորուսանելոյ: Եւ մարդ ուղարկելով չաւուշով զոմն երէց Պօղոս անուն մեզ խալիֆայ էր, աշակերտակից եւ խորհրդակից, զոր երկրորդ Աքիտոփէլ եղեւ եւ համեմատ Յուդայի. ուր եւ խոյս ետու եւ թաքեայ` եղիտ զմեզ եւ ոստիկան զկնի:

Յորժամ էաք ի յԱխսողափին ի մէջ մեր ժողովրդին եւ քահանայից ոմանց, նա' եկն Պօղոս երէցն եւ մէկ զօրական ընդ իւրն, ասելով թէ` ե'կ որ գնանք մօտ առ տաֆտարտարն եւ պատրիարգն անդ գալոց է, որ յանդիման լինիք առաջի նորա: Եւ ելեալ բազմամբոխ ժողովրդօք եւ սակաւ քահանայիւք գնացաք ի դրունս գանձապետին, եւ նա այլ եկն բազմամբոխ քահանայիւք: Եւ նստաք առ դրանն յանդիման միմեանց, եւ ես ողոքական բանիւք ասացի ցնա. ա'յ եղբայր, մեք աստ ի՞նչ բան եւ գործ ունիմք, մեծ ամօթ է եւ գայթակղութիւն բազմաց, ո՞ւր է մեր սէրն, աղ եւ հացն եւ ձիրք պարգեւացն եւ քո ողբով ասմունքն վասն մեր եւ շատ դիւանի գնալն վասն քո: Նա ընդ պաղատանօք յիշեցուցանելն զայս ամենայն երախտիսն մեր, թերեւս կակղասցի ի խստասրտութենէն եւ զիջանիցի ի ցաւագին բարկութենէն, որ ի տարապարտուց եւ սնոտի խաբէութենէ վասն ագահութեան ախտի, նա' փոխանակ զղջանալոյն եւ քաղցրանալոյն, դարձաւ ի դառնութիւն, ի հայհոյութիւն, ի յանարգանս. ա'յ հերձուածող, ա'յ ուրացող, ա'յ շուն, ա'յ քոբակ, քեզ այլ անիծեալ եւ քո ժողովուրդն այլ: Նա, ասացի, զանիծած հաց յէ՞ր կերար քանի օր: Դարձաւ թէ` ապաւառեմ ի քո աղուհացին անօթն: Եւ այսուհետեւ այլ ոչ կարացի հանդուրժել, եղէ անզգամ ըստ նորա անզգամաբար անարգանացն եւ հայհոյութեանցն, եւ ես դարձայ ի ցաւագին բարկութիւն եւ անդրադարձ պատասխանի արարի իւր տարապարտ հայհոյութեանցն եւ աղտեղի հայհոյութեանցն, որ ինքն զիւրն ցածուց եւ ապաշաւ եղեւ ասացածին: Նա' դեռ ես կու մարտընչէի աղաղակաւ ընդդէմ երեսացն, որ ի ներքուստ մէկ պատանի երեկ թէ` աֆէնդին կու դժուարի, լուռ լերո'ւք. եւ ապա լուռ եղաք:

Եւ կէս ժամ եղեւ կամ ոչ, կոչեցին ի ներս ի յատեան եւ եհարց տաֆտարտարն թէ` ի՞նչ է այժմ ձեր տաւէն, որ գիտակ էր առաջմէ զամենայն վասնորոյ այժմ ասաց: Նա' ես ասացի թէ` այժմ ա'յս է մեր գժտութեան տաւէն, որ ի տարին երկու երեք անգամ ծանրագոյն հարկապահանջութիւն կուզէ ի յաղքատ փափազներացն: Նա' ոմանք կարի չքաւոր են եւ չունին որ տան, կու գան կողբան առ մեզ թէ` ո՞րպէս տի լինի մեր հալն, իրիցութենէ վաղ կու գանք, եւ շատոք թարկ արարին, համլութիւն կառնէին եւ ջրկրութիւն: Նա' ես կասեմ թէ` մի' առներ այդպէս անիրաւութիւն եւ յափշտակութիւն, խեղճ են: Նա յուրաստ եղեւ եւ ասաց թէ` սուտ կասէ, ահա հա'րց, ամէնքն աստ են, թո'ղ ասեն թէ այդպէ՞ս է: Նա' եհարց տաֆտարտարն, մէկ բերան ոչ եբաց եւ առ ահի նորա խօսել ոչ կարացին եւ ես եղէ սուտ եւ ասացի թէ` վասն առ ահի եւ երկիւղ կրելոյ ի զորա չեն ասեր: Ասաց տաֆտարտարն թէ` ի՞նչ պիտի առնել դա դոցա: Ասացի. այսպէս առնել կարող է, որ մանզուլ կանէ, զկարգն կառնու, յեկեղեցոյ եւ ի ճամիաթէ կու վարէ: Նա Պօղոս երէցն, որ դրան երէց էր նորա յայնմ ժամանակին, յառաջեալ ասաց ընդ իս թէ` ես զգլխիս զտակն կուզեմ, ալ դու չես կամենար, միթէ՞ դու մեր վաքիլն ես: Նա ես ասացի թէ` քեզ չըխիշ կենէ. մէկ տասն կառնուս, որ դորա քոհիան ես, բայց այս ֆուխարայիցս զուլում է: Եւ ընդ վիճելն մեր Սուլումանաստըրի մեծ Տէր Յովհաննէսն առեալ զամիրեց գլուխն, որ նախիպ ասեն, շատ փեշքաշով` մրգոց սեղանովք, որ դապլա ասեն, եւ հաւք բազումք, եւ սկսաւ չարախօսել զիս եւ մահու սպառնալ, մինչ դարձոյց զսիրտ տաֆտարտարին ի բարկութիւն ի վերայ մեր, որ յառաջն բարեկամ էր եւ գթայր ի մեզ: Նա փոխանակ գթոյն դարձաւ ի դառնութիւն եւ ի թշնամութիւն, ասելով թէ` ե'լ ի միջոյ եւ գնա'. որ յայնժամն բռնուեր էր ամենայն ճանապարհնին, ջալալին ի Պռօսա եւ ի Նիկոմիդա, որ Եզնամիտ ասի, յամենայն ծովեզերեայս տարածեր էին, որ ուրեք գնալոյ ճարակ չկայր: Յորժամ այսպէս հրամայեցին, նա' ես հանի զմեծ ղատուն հուճաթն ցոյց ետու, որ տունն չորսական ստակ ի յարտում ենեն պարաթին կորայ, եւ ամենայն ոք զիւր ճամիաթն զապտ ենէ, մարդ ման չլինի: Նա' չկամեցան եւ ոչ ընդունեցան զհրամանն մեծ զատուն, այլ հրամայեցին թէ` տարէ'ք ի փոքր նաիպն, որ ի Տաւութ փաշան կու նստի, երկու պաղի ղուլ այլ ի հետ, թէ` թո'ղ սիճիլ ենէ, որ այլ բնաւ ի ճամիաթի մէջ չմտանէ:

Եւ ոնց գնացաք ընդ ոսոխին մեր, եւ ելաք ի վեր առ դատաւորն եւ յորժամ ետես զերկոսինս, նա աւագեաց ասելով. ամօթ չէ ձեզ, որ այդպէս միմեանց նենգութեան կու ջանայք: Յառաջն զնա խօսեցոյց եւ յապա զմեզ: Ոնց ունկն եդիր երկուց կողմանցս, նա' ճանաչեց եւ յանդիմանական բանք շատ ասաց նորա, եւ ասաց թէ` ահա' յայտնի է որ դորա զուլմ ես արեր, եւ այլ կու ջանաս յաղթահարել զդա, դու զալում մարդ կու նմանիս եւ բռունք ունիս եւ բռնութիւն կառնես այդ ֆախիրիդ: Եւ ապա հանի զմեր յամրն եւ զմեծ ղատուն հուճաթն եւ ցոյց ետու նմա: Յորժամ էառ եւ ընթերցաւ, ասաց. մեր աֆէնդին շարով տեսեր, այլ ի՞նչ կուզէք ի սմանէ. եւ այսպէս ասելով զմեզ իրաւացոյց եւ զինքն պատաւորեաց: Նա' տեսան հետ եղած պաղ ղուլիքն, որ դատաւորն ուղիղ դատաստան արար յաղագս մերոյ փրկութեան, նա' գնացին առ տաֆտարտարն եւ ասացին թէ` զնա իրաւացոյց եւ զմեզ ստեաց: Եւ երկուս այլ չաւուշ էր ղրկեր տաֆտարտարն թէ` գնացէ'ք բռնութեամբ բերէք, ինձ համար, որ չարաչար տանջեմք զինքն եւ ի բանտ արկեմք: Նա' ղատին բուռն եհար զյինէն եւ կորզեաց առ ինքն, որպէս զոչխար ի ժանեաց պատառող գազանացն, եւ ասաց. ես չեմ իտար ի ձեզ, որ տանիք ի զուր դատէք, դուք բռնաւոր ուռֆիճի էք, զդատաստանի բանն ի՞նչ գիտէք, ես զդա ի մեծ աֆէնդին կուղարկեմ, ձեր ձեռն չեմ իտար: Եւ նախատեաց զնոսա եւ վարեաց յերեսացն եւ առ իս ասաց. մի' երկնչիր, նի'ստ աստ վայր մի մինչ հեռասցին ի դրանէս: Եւ շատ խրատ ետուր ինձ օգտակար եւ զայն թէ` յորժամ ի քեզ գան, դու ե'կ առ իս կամ մէկ մարդ ղրկէ, որ ես արզ կանեմ առ վազիրն եւ առ աֆէնդին մեր թէ` իմ դատաստանին ղայիլ չեն, նոցա հախէն կուգան, եւ այլ շատ մխիթարական բան ասաց: Եւ մէկ մուղսիր եդիր ի հետ թէ` գնա' ի հետ մինչեւ յիւր դադարն, որ ի գնալն չյափշտակեն եւ տանին. եւ մէկ փող ոչ խնդրեաց ի մէնջ, այլ վասն Աստուծոյ արար զուղիղ դատաստանն եւ փրկեաց զմեզ յանիրաւացն, զոր Տէր Աստուած արդար դատաւորն հատուսցէ վարձս փոխարինի նորա, որպէս դիտէ կշռել եւ հատուցանել: Եւ յետ այսորիկ այլ բնաւ չմերձեցան առ մեզ:

Յետ քանի աւուրց միջնորդ ուղարկեցին թէ` թո'ղ գայ, որ հաշտութիւն այնէք եւ զԸռատօզ իւրն տանք իւր բոլորի հայերովն. հազար ստակ տարին քասում որ տայ միշտ, ոչ մեք առ ինքն խօսինք եւ ոչ ինքն ի մեզ: Եւ ես յօժար կամօք յանձն առի ասացելոց նոցա, եւ մեծ Տէր Յովհաննէսն էր միջնորդն եւ մեր Սարգիսն: Եւ առեալ տարան զմեզ ի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին` մօտ առ պատրիարգ եղածն, եւ յորժամ ողջունեցաք, նա այս անգամ սիրով ընկալաւ զողջոյնն մեր եւ համբուրեցաք զմիմեանս եւ նստաք: Եւ գրեաց գիր սահմանի եւ ելեալ ողջունիւ բարով մնալ ասացաք եւ առեալ զձեռագիրն եւ գնացաք ի Թօփղափին: Եւ յետ քանի աւուրց ելաք եւ եկաք ի յԸռատօզս` յերկրորդ հայրենիքս մեր եւ դադարեցաք աստ ժամանակ մի:

48. Վասն սուրկունին ի ժամանակս Մուրատ փաշային եւ Սուլթան Ահմատին, թէ զի՞նչ եղեն կամ ո՞րպէս գործեցան, եւ ջալալեացն՝ թէ զիա՞րդ իսպառ ջնջեցան եւ կորան անհետ։

Թվականիս մեր հայոց ՌԾ ութերորդի (1609), Մուրատ փաշա զօրավար եւ սպարապետ եւ գլխաւոր պաշ վազիր եւ աջողակ` Աստուծով զօրացեալ, ելեալ անհուն զօրօք գնալ ի վերայ ապստամբաց ջալալեացն, որ խուռն աւերակ էին արարեր զամենայն Ասիական աշխարհն, մինչ ի ծովեզերայսն ովկիանոսի, որ այժմ Անատօլիս կոչեն, որ մնացեալ ի յանուն Անատօլի զօրավարին Թէոդոսի, որ կայր ընդդէմ պարսից եւ օգնական ամենայն հայոց:

Զայս Անատօլի լցեալ էին ապստամբօք, եւ յորժամ գնաց սա հրամանաւ Սուլթան Ահմատին ի պատերազմ ընդդէմ նոցա, որ ոչ գոյր թիւ համարոյ զօրաց նոցին, որոց գլխաւորքն էին նախ` Մուրատխանցի երիս եղբարցն, որ բնակեալ էին ի ծործորին Ծանախու, որ այժմ Կումիշխանա ասեն, Մուրատ փաշա անուն եւ Իբրահիմ պէկ եւ Մուսթաֆա պէկ, եւ ի մեր Կամախու բերդն Շիրին պէկ անուն եւ Թաւուլ, որ անհուն էր զօրքն եւ Ղալանդար օղլի` այնչափ զօրօք, որ զՊուրսա յաւարի էառ եւ շատ խայտառակութիւն գործեաց ընդ կանայս եւ ընդ մանկունս նոցա, որ Սուլթան Ահմատն էանց շատ զատըրզա նաւովք ի Բութանիա, եւ երկուցեալ ի նոցանէ` ոչ կարացեալ գնալ ի վերայ նոցա, այլ թապուր փորեաց եւ նստաւ քանի օր ի մէջ թապուրին եւ դարձաւ ի յետ եւ եկն յաթոռ իւր: Եւ նա' զինչ կամեցան` արարին եւ ելեալ դէպ ի յԵզնամուտ գնացին եւ յԸստամբօլս այլ լրտեսք եկին, որ շատ բռնեցին ի նոցանէ: Այնքան ահ եւ դող եկան, որ զհայ եւ զթուրք քաֆիլ ետուն միմեանց, եւ որոց որ չլինէր ոչ ոք երաշխի` ըմբռնէին. վասն այն արարին թէ հուր չարկանեն քաղաքին:

Եւ Ճանփոլատն ի Հալապ, զորոյ զպատմութիւնն գրեցուք ի վերայ մինչ ի վաղճան նորա, եւ այլք բազումք, զոր ոչ գիտացաք յանուանէն եւ ոչ զթիւ զօրաց նոցին. եւ ոչ թէ ի միատեղ էին, այլ յատուկ յատուկ շրջէին եւ աւար հարկանէին, սպանանէին եւ հրձիգ առնէին, զմանկունս եւ զկանայս խայտառակէին: Ոչ թէ քրիստոնէից միայն առնէին, մանաւանդ տաճկաց առաւել անողորմաբար գործէին զամենայն չարիս, որպէս ասէ Մեծն Ներսէս թէ` Կերիցեն զմարմինս բազկի իւրեանց, այսինքն` յազգայինսն ոչ խնայեսցեն: Որպէս յայտ է յԵրզնկա քաղաքին, որ զամենայն քաղաքն զիւրեանց մաչիթնին այլ հրով տոչորեր էին, եւ եօթն ժամ կայր, իւրեանց խցերովն ամբողջ անարատ մնացեր էին Աստուծոյ խնամարկութեամբն:

Զայսքան բազմութիւն ջալալեացս, որ փոքր ի շատէն գրեցաք ի կարճոյ համառօտիւ, նա ի մէկ տարոյն մէջն իսպառ կոտորեաց եւ բնաջինջ արար եւ եբարձ ի միոջոյ աշխարհէն, որ ի միոյն վերայ թագաւորն առ ահիցն ահեղից անկարացեալ գնալոյ, սա Աստուծով զօրացեալ` Մուրատ փաշան իսպառ ջնջեաց, որպէս Գեղէոն երեք հարիւր արամբ զՄադիամացիս: Եւ զՄուրատխանցիքն եւ զմեր Շիրին պէկն ի Խախտեաց դաշտին, այսինքն որ Բաբերդ ասի, ի Սուներ գեղջն կոտորեր եւ հորեր էր լցեր, զոր ինքն փորել կուտայր յառաջագոյն յամենայն իջեւանսն` վասն ջալալեացն եւ ամենայն վնասակարացն, յորոցմէ գանգատէին մնացորդքն երկրին` կոտորէր եւ ի գրին արկանէր եւ երկու երեք մարդ ի վայրն կային, որ զձգածն իստիֆով շարէին, զոր տեսողքն պատմեցին: Եւ մեք չորս ամաց յետոյ ընդ նոյն ճանապարհաւ անցաք, ի ձմերան աւուրքն էր, տեսաք զհորեն մեծամեծ տան չափ. մէկ երկու փլեր էր, որ զբերանն ծածկեալ էր փայտիւ եւ հողով: Եւ այսպէս բարձան ամբարիշտքն երկրէ եւ պակասեցան որպէս զծուխ զի պակասէ եւ ոչ տեսին զփառս Աստուծոյ:

Եւ յորժամ յետ դարձաւ Մուրատ փաշան ի կոտորածէ ջալալոցն, մեծաւ յաղթանակաւ եմուտ յԸստամբօլ, բոլոր քաղաքն ամենայն ելին ընդ առաջ նորա, որպէս հզօր թագաւորի, որ էր թվ. ՌԾԸ (1609) եւ ի մուտ իններորդին, եւ մէկ քանի օր հանգիստ էառ: Եւ յետոյ հրաման հանեց ի թագաւորէն եւ իւր հրամանաւն մունէտիւ ձայնեց ամենայն քաղաքին թէ` աստից` երեք ամիս` ամենայն ոք, որ յԱնատօլուէն եկեր, ամենայն ազգ եւ ազինք զձեր պատրաստութիւն տեսէք, որ հազըր լինիք. սուրկուն կառնեմ, ամենայն ոք իւր հայրենի տեղիսն կու ղրկեմ, յետոյ չպատճառէք զանապատրաստութիւնն. ահա' ասացի ձեզ, այսուհետեւ անպարտ եմ ի ձէնջ յայնմ ժամանակին: Եւ յամենայն ամսագլուխ ի նորանալ լուսնին երեք օր կու ձայնեցուցանէր մունէտիւ զնոյն բանն` թէ ի մոռացունս չլինին եւ անհոգանան: Եւ ուղարկեց ոստիկան եւ չաւուշ յամենայն տեղիս, ուր ցրեալ բնակեալք էին ի մէջ խեղաթիւր ազգաց, մանաւանդ նենգաժոտ ատելի յունաց:

Եւ յորժամ բորբոքեցաւ հրաման թագաւորին եւ սպառնալիք փաշային, եւ սպասաւորքն ոչ դադարէին ամենայն ուրեք ի փութացուցանելոյ զփարաքանդան ամենայն ազգաց` գնալով ի հայրենիս իւրեանց եւ երկիր իւր, որ յիւրեանց կամացն էր եւ ոչ յԱստուծոյ, որպէս յայտ էր յանխնամակալութեանցն եւ առանց պետութեանց իշխանաց իշխելոյ եւ պահելոյ ի վնասակարաց, այլ առանց տերանց անտէրունչս վարեցին եւ արտաքս արարին եւ հանին ի քաղաքաց եւ ի գեղորէից եւ յագարակաց եւ թողին անխնամս, ուր եւ կամեսցին գնասցեն, որ եղեն իսկ այնպէս, որպէս եւ բազումք աստ եւ անդ հնարեցան եւ կացին, ոմանք կաշառօք եւ ոմանք յարքունի գործակալութեան աղագաւ ի շինումն տան աղօթարանի, որ ճամի ասեն` յանուն Սուլթան Ահմատի կոչեն, եւ շատք` ի մեծամեծ իշխանաց հովանիս ի ներքոյ թեւոց ապաւինելով զերծան եւ այլ բազումք աստ եւ անդ յենելով պատսպարեցան:

Եւ մեր Ըռատօզս մէկ մարդ բնաւ ի տեղոջէն ոչ շարժեցան վասն հողագործութեան աղագաւ: Գնալով գիր պայմանի խնդրեցին ի վազիրէն թէ` ներման ժամանակ տո'ւր մեզ մինչեւ յաշնան եղանակին, որ զվաստակոց հողոյ արդիւնսն ժողովեմք. մեք զինչ որ ունիմք` հողոյ յաւանդ եմք տուեր, մէկ փողոյ եւ ստակի ճար չունիմք, մեր վաստակն ամենայն ի հողոյ է: Այսու պատճառաւ գիր պայմանի առին, եւ յամելովն ի մոռացունս եղեն եւ մնացին:

Եւ մեք յայս բարկութեան ժամանակին ի յԸստամբօլ էաք` ի Թոփղափին` ի մէջ ժողովրդին մերոյ: Յատուկ առանձին ի բացեայ կային եւ մեք ընդ նոսա ի վերայ ճանապարհի պալատի թագաւորին, որ Տաւութ փաշայ ասեն, որ ամենայն ոք գիտէին արքունական մարդիկն գիտելով եւ հանապազ տեսանելովն երթեւեկութեան ճանապարհաւն, որ միշտ ընդ այն անցանելով եւ զբազումս յերեսաց եւ յանուանէ կու ճանաչէին, որ հանապազ ի սպասու կային նոցա գրաստիւք իւրեանց, եւ ոմանք խոհակերացն ի սպասու կային, եւ նոյնպէս ախոռղափուցիքն այսպէս:

Եւ յորժամ սաստկանայր հրաման թագաւորին վասն արտաքսութեանն, սկիզբն ի մեզ գային հրամանակատարքն եւ փութացուցանէին, եւ մեք ժամավաճառ լինէաք յօրէ օր, ժամէ ի ժամ, թերեւս հնար լիցի ուստեք յԱստուծոյ կամ ի մարդկանէ, նա' ոչ եղեւ հնար փրկութեան վասն մեղացն իմ ծովացելոյ: Եւ տեսան որ ասելով չեն ելաներ, նա' եպարքոսին հրաման արարին, որ բրովք եւ ֆալախովք շրջեսցին ի քաղաքին եւ զորս գտանիցեն արտաքոյս, գանիւք կշտամբեսցեն, եւ որ ոք ի տան իցեն եւ ի ներքոյս անյայտ տեղոջ, զիւրեանց ուլամայսն կոչեցին, այսինքն` զիմամ եւ զմուղրի, որ մազին ասեն, եւ սպառնական բանիւք պատուիրեցին թէ` ամենայն թաղերն եւ ի դրացութեներն, որ ամենայն ոք զիւր վարձաւորն արտաքսեսցեն. եւ արարին այնպէս: Եւ եկին առ մեր թաղի թանիշմանցն այլ նոյնպէս պատուիրեցին, որ նոքա եկին մեզ զգուշացուցին փութացուցանելով եւ զշատոցն զկարասիսն ի դուրս լցին եւ զդրունսն փակեցին: Անդ էիր տեսանել զամենայն սիրտ ի տրտմութիւն եւ զաչս յարտասուս եւ զկականումն մօր եւ մանկանց:

Եւ յետ այս աղէտիցս ինձ հարկ դրին ժողովուրդն թէ` մեք անտէրունչ եւ անհովիւ ո՞ւր կու գնամք, ահա' այսօր է օր տիրութեան այցելու լինել մեզ եւ խնամարկել զմեզ, եւ դնել զանձն քո ի վերայ մեր, որպէս եւ մեք եդաք ի վերայ քեզ յաւուր նեղութեան եւ անձկութեան քո: Եւ յանրջից տեսլեանց գան հարին ինձ. վասն է՞ր հեղգաս եւ ոչ փութաս գնալ ընդ դոսա: Եւ ես կամօք յօժար էի գնալոյ, որչափ դրամ խարճեր էի յամրերաց համար վերին աշխարհացն. չորս ցեղ, ա) վասն աշխարհին շինութեան, բ) թէ մեր քննութեան օրինացն ոչ ոք հակառակ կացցէ, եւ գ) վասն աւերակ եկեղեցեաց եւ վանորէից, ո'չ թէ մին երկրի եւ գաւառի միայն, այլ երեք սանճախաց իշխանութեանց` Սեբաստիոյ եւ Հարզուլումին եւ Տրապիզոնոյ զիա՞րդ չէի կամենար զընթանալ զկնի նոցա, այլ կու մնայի մեր յԸռատօզի ժողովրդեանս` թէ գայցեն, որ միաբանութեամբ գնամք: Նա' խապար չեղեւ ի դոցանէ եւ ինձ հրաման եղեւ ի տեսլեան, որպէս վերոյ գրեցի:

Յետ այսորիկ ես փութացուցանէի անցանել յայնկոյս ծովուն, եւ գնացաք անցաք ի յՈսկոդարն, նստաք վեց եօթն օր, մինչ ժողովեսցին ամենեքեան: Եւ Մուրատ փաշան վրանօք եւ խորանօք եւ բազում զօրօք անդ էր բանակեալ իբր թէ գնալով ի վերայ պարսից ի պատերազմ, եւ մեր գլխաւոր մարդիկն անդանօր ապա առին յամր յատալաթի եւ երեք ամ ազատ կալ յամենայն հարկապահանջութեանց եւ զհայրենի ժառանգութիւնսն դարձուցանել առ իւրեանսն` թէ առ ո'վ ոք իցեն լեալ: Եւ իսկոյն վաղվաղակի կատարեցին զխնդիրն անյապաղ` վասն փութացուցանելոյ աղագաւ: Ոչ վերակացու դնելով ի վերայ, ոչ պետ եւ ոչ իշխան, որպէս զԿիւրոս եւ զԱրտաշէս եւ զԴարեհ, յորժամ արձակեցին զժողովուրդն գնալ յԵրուսաղէմ, նա' մեծամեծ իշխանօք եւ պալարակապ երիվարօք եւ կառօք գնացին ի սուրբ քաղաքն յԵրուսաղէմ: Այլ մեզ ոչ այնպէս, այլ անտէրունչս որպէս զոչխար առանց հովուաց եւ դարմանողաց բայց յԱստուծոյ, եւ յԱստուած ապաստանեալք, որ տիրէ հոգոց եւ մարմնոց եւ խնամողն ամենայն արարածոց` երեւելեաց եւ աներեւութից: Եւ թէ' գլխաւոր եւ թէ' իշխեցող մեք էաք, եւ երկու նորչարիս կային ի մեր գեղորէից, ես ինձէն զնոսա զօրական անուանեցի, որ զկնի մեր գնային ի սիլա: Եւ այսպիսի պատրաստութեամբ չուեալ գնայաք. ոչ սակաւ էաք, այլ եօթն հազար մարդ յաւելի էաք ընդ հայք եւ ընդ տաճիկք, որ չէաք բովանդակիր ի ճանապարհին եւ յամենայն իջեւանս, ոչ կերակուր եւ ոչ դարման անասնոց չէր բաւականայր: Ո'չ թէ մեր գաւառացն միայն էին, այլ յամենայն աշխարհաց էին հաւաքեալ, վասն այսորիկ յերկուս բանակս բաժանեցաք, եւ որչափ տաճիկք կային սակաւ հայիւք եւ Տէր Մինասն Յարապկերցին, որ յայսմ ամի նահատակեցաւ, որ էր թվ. ՌՁԳ (1634) օգոստոսի ժա. սա էր ընդ նոսա քահանայ եւ առաջնորդ Փոքր Հայոցն, որք էին ընդ տաճկաց բանակին: Եւ Աստուծոյ խնամովն եւ հովանի աջովն պահպանեալք լինէաք, եւ ոչ ոք էր որ գայր ընդ առաջ եւ զկնի ի վերայ մեր չարութեամբ որպէս զորդոցն Իսրայելի յելսն Եգիպտոսէ, այլ մանաւանդ երկունք կալան զամենեսեան զբնակիչս եւ զանբնակ չարսն, զոր էարկ Տէր ի վերայ նոցա ահ եւ երկիւղ եւ ի զօրութենէ բազկի Տեառն քարացեալք եղեն, յորժամ ի գնալն յերկուս բանակս կու գնայաք, նոքա առաջի եւ մեք զկնի, մինչեւ ի Թոսիայ: Եւ անդ զետեղեալք էին եւ կացեալք վասն առաւել երկիւղի համբաւոյ չարեաց ջալալոց մնացորդացն զօրագլխի միոջ, որ Մուրթատ անուն ասէին` բազում զօրօք, որ իջեւանեալ էին ի մարգագետին մի ի վերայ ճանապարհին, որ Հաճի_Համզա ասեն, եւ յահէ նոցա փակեալ էին [դրունք] քաղաքաց եւ դղեկաց եւ ամենայն ամրոցաց: Եւ ելեալ միաբանութեամբ գնացաք, եւ հետեալք, աղեղնաւորք եւ սուսերաւորք ելին ի միջոյ ախիցն` մօր եւ մանկանց եւ արանց տկարաց եւ գնային ի բացեայ ի վերոյ մեր եւ մեք զուղիղ ճանապարհաւն: Եւ յորժամ տեսին զմեզ բազմամբոխ բանակօք եւ ամենայն պատրաստութեամբ եւ զինովք վառելովք, նա' Աստուծով ահաբեկեալք եւ մտին ի վրանսն, եւ ոչ ելին չարութեամբ ի վերայ մեր, այլ կացին ոմանք ի դրաց վրանացն եւ բարովեցին զմեզ եւ ոչինչ վնասեցին մեզ, այլ անցեալ գնացաք խաղաղութեամբ մինչեւ ի Մարզուան, ի Նիոյկեսարիայն եւ ապա անտից բաժանեցան, իւրաքանչիւր յերկիր իւր գնացին, եւ ոմանք յուր եւ հաճեցան` մնացին:

Եւ մեք կամախացիքս յատուկ մնացաք եւ գնացաք հասաք անվնաս յամենայն որոգայթից մինչեւ ի մեր երկիրն` ի Կամախ եւ ամենեքեան ոմանք ցրուեցան իւրաքանչիւր ի գիւղս իւրեանց: Եւ Մարէք գեղջ ասեն, որ յանդիման քաղաքին, յառաջագայ գլխաւոր մարդիկն անտից էին եւ չատք ի ժողովրդենէն անտից էին, որ ի ժամանակին երեւելիք եւ անուանիք էին` Երեւան անուն եւ Հազարշահ եւ Բարունակ եւ Խաթլուշ` քաջասիրտք եւ քաջախօսք, յորոց միջի բնակելով մեր ժամանակս երիս, եւ սոքա էին մեզ զօրավիգ ի ժամ պատերազմին: Վասն որոյ բռնութեամբ տարան ընդ ինքեանս, եւ յորժամ մտաք ի սահմանս երկրին, նա' ոչ թողին ուրեք գնալոյ, այլ առեալ տարան յիւրեանց գեղջն, որ մնացորդք գեղջին չէնք էին քան զառաջինն, փարթամք ընչիւք եւ անասնովք եւ մեծատունք եւ անուանիք, որ ի ներքոյ թեւի հովանոյն պահեալ էր զնոսա Շիրին պէկն ի յիւրոց եւ յօտար վնասակարացն` ի պէտս պիտոյից սպասաւորութեան իւրոյ: Եւ գնացաք իջեւանեցաք առ նոսա եւ հանգստացաք աւուրս բազումս իբր ի մեր հայրենի տան գոլով:

[49]

Եւ ապա յետ քանի աւուրց եկին քաղաքաց քահանայքն եւ յառաջակայ տօլվաթաւոր մարդիկն եւ մեծարանօք առեալ զմեզ տարան ի քաղաքն, եւ յետ երից աւուրց ապա գնացաք առ դատաւոր քաղաքին եւ զամրերն զայտ տուաք առնել եւ ծանուցանել ամենեցուն զհրովարտակաց հրամանն թագաւորին եւ զալէ մանշուրն, որ մեր հաւատոց եւ օրինացն ոք հակառակ ոչ լիցի, եւ աշխարհին շինութեանն եւ վանաց եւ եկեղեցեաց վերստին նորոգութեանցն, եւ զալէ գիրն այլ գեր ի վերոյ ընկալան քան զհրամանն թագաւորին:

Յետ այսորիկ սկսաք քննութիւն առնել օրինաց, եւս առաւել որ անհովիւ են մնացեր եւ ի կամս ապաստան, հասոյթ կամ չհասոյթ հաւասարեր են, խառնագնաց էին եղեր քան զանասունս, մանաւանդ որ կանայքն անտէրունչ են մնացեր, ոմն երկու կին, ոմն երեք կին ի վերայ միմեանց առեր էին: Բռնութեամբ զամէն թողուլ տուի, ոչ թէ ի Կամախ միայն, այլ ի Տիւրիկէ եւ ի յԱկին գաւառին եւ յԵրզնկան` ի մէկ ձմերին շրջեցայ եւ այնպէս արարի, որպէս մեր գաւառին:

Բայց ի մեծ փորձութեանց հազիւ ազատեցաք ի Տիւպրիկոյ քաղաքէն. յորժամ կու շրջէաք եւ քննութիւն կու առնէաք, օրինազանց եղելոցն եւ անզղջիցն կու սաստէաք եւ զոչ եկեալսն յուղղութիւն` կու դատէաք ընդ բանիւ արկանելով, նա' համբաւն յամենայն քաղաքայնին տարածել էր ի յականջս մեծամեծացն եւ գաւառակալացն թէ` մեծ քաշիշ մի եկեր յԸստամբօլէն եւ յամրելով ի շուրջ կուգայ շղթայիւք եւ կոճեղօք եւ բոյընդուրուղովք եւ զամենայն երմանիքն ի բոյընդուրուղն պիտի դնէ. թերեւս ոմանց լոյծ դնելով զայս են լսեր. եւ այլ զանազան սուտ համբաւով լցեր են զաշխարհն:

Եւ յորժամ գնացաք ի Տիպրիկի քաղաքին, Ծննդեան աւուրքն էր, զԾնունդն անդ կատարեցաք: Երեկոյին ժամին մինչ նախատօնակ առնէաք, եկն մէկ հարբած եւ մոլի Զոհրապ անուն ծերունի երէց մի եւ շփոթեց զպաշտօնն, եւ սպառնացայ` թէ գոնէ երկիցէ եւ լուռ լիցի. նա' եղեւ հնար ոչ, այլ առաւել մոլեգնեցաւ: Երբ տեսաք որ ճար չեղեւ լռութեան, փախաք ի խուցն մտաք եւ զդուրսն փակեցաք ընդդէմ նորա, նա եկեալ արտաքոյ դրանն` կամէր խորտակել եւ քակել զսեամս դրանն, եւ ի ներքուստ աղաղակեցաք մեծաձայն թէ` տեար չունի՞ որ գան տանին յիւր տունն: Եւ ապա եկն որդին շալակով տանէր դէպ ի տունն. նա' մութ էր եւ գիշեր. մեծաձայն գոչէր աղաղակաւ, ա~յ մսըլմանլա'ր, ասէր, եւ այլ զինչ ասելն չի գիտէր: Եւ պարոն երկրին Խանպէկ անուն նորա եկեալ է` խաղաղարար եւ հոգածու աշխարհաց, նա' տունն ի վերայ պարսպին լինելով եւ յեկեղեցոյն վերայ հայելով, նա' յառաջմէ սուտ ասելով հաւատացուցած է թէ` չորեքտասան մարդ ունի կապանօք ընդ իւրն, զտիւն ի շղթայս եւ ի կոճեղն կու դնէ եւ ի ներքոյ պաղ ջուր կու լնու, եւ ոնց մութն լինի` կու տանջէ չարաչար: Եւ յորժամ լսեց երեկոյի մթին զձայն մոլեգնոտի կատաղի իրիցին, լայր եւ աւաղէր կոծով մեծաւ թէ` քաֆիրն ըռայեացն այս ի՞նչ իսքանչայ է որ կառնէ. մինչ ի լոյսն տագնապեցաւ: Եւ յորժամ վաղն լուսացաւ, կու գնայ ի դատարանն եւ կու գոչէ զամենայն ուլումայքն եւ զայլ քաղաքացի մեծամեծսն անդ եւ ոգոց հանելով եւ լալով կու պատմէ նոցա մեզ համար թէ` կասէին չէի հաւատար, յայսմ գիշերի ես ինձէն ականջալուր եղէ զտանջանս ֆախիր ըռայեացն, որ քունս թօթափեաց յինէն ի յառաւել կսկծանացս: Դուք ղայի՞լ էք այնպէս առնելոյն. ես իշխան եմ ամենայն երկրիս, չեմ իշխեր մէկ մարդոյ խաթր դիպել, այս ո՞նց գործ է որ մէկ քաշիշն կառնէ, իսկ լուեա՞լ էք յամենայն ժամանակն ձեր: Յետ լռելոյ պարոնին, ապա ամենեքեան միաբերան կու աղաղակեն թէ` այսօր քարկոծեսցի մարդն այն եւ մեռցի չարաչար, որ այդպէս կու գործէ հետ մեր ըռային: Այսքան ժամանակ մէկ քանի ըռայեայ հազիւ ենք զերծուցեր ի ջալալեացն` թէ մէկ հետէ շինութիւնն չբարձուի յաշխարհէս, նա' այդ ի՞նչ մարդ է, որ այդպէս կառնէ. մուսուր ղրկեցէ'ք, բերէ'ք զիւրեանքն յատեան, որ տեսանեմք` թէ ո՞վ ոք են:

Եւ ընդ իս էին երկու աբեղայ, մէկ եպիսկոպոսն Լճաց` վանաց եւ երկրին առաջնորդն եւ մեր Վարդանն, որ այժմ եպիսկոպոս է Աւագ վանացն եւ Եղիկ աբեղայ եւ մէկ ենկիչարի` Վարդան եպիսկոպոսին եղբայրն էր եւ մէկ մշակ ազգային. այսոքիկ էին ընդ իս: Եւ յորժամ զառաւօտին եւ զճաշոյ ժամն արձակեցաք, երբ տեսաք մէկ ղատու մուսիր եկաւ ի ժամն թէ` պարոնն ամենայն քաղաքայնովք հանդերձ ի դատարանն եկին` զձեզ կուզեն. ելի'ք, առէ'ք զինչ ունիք յամրերովք, որ երթանք: Ելան առին զյամրերն եւ զահտնաման` եպիսկոպոսն եւ Վարդան աբեղան եւ ենկիչարին, զիս չթողին ի հետ գնալոյ, այլ իւրեանքն գնացին: Ոնց ի ներս մտաք` նա' ամենեքեան բարկութեամբ լցեալք էին եւ զատամունսն կրճտէին ի վերայ մեր: Եւ եհարց դատաւորն եւ ասէ. զի՞նչ է որ այսքան բազմութիւն` մեծամեծք եւ փոքունք ամբաստան լինին զձէնջ, մանաւանդ մեր իշխանն ամենայն երկրիս, որ ի գիշերիս յայսմիկ լսեր է զաղաղակ կալանաւորացն ձեր, որ անողորմաբար կու չարչարէք եղեր, այլ այսպէս եւ այնպէս կառնէք, զընճիլ չորեքտասան օղէ եւ կոճեղ եւ լուծ ի հետ ի շուրջ կածէք. զայդպիսի գործ ո՞վ է գործեր, որ դուք կու գործէք: Նա' մեք այլ զաղաղակ բարձաք եւ ասացաք թէ` այդ ամէն սուտ է ասած ձեզ եւ հաւատացուցած: Ահա' մեր իջեւան փոքր ոտայ է, մարդ ղրկեցէ'ք, թէ այդ ասած իրացնուդ մէկ նշանակ գտուի, նա' զինչ որ կու կամիք` այնպէս: Պարոնն, որ զայն ձայն աղաղակին որ կասէ, նա սուտ չէ, իրաւ է, ապա ասածին եւ լսածին պէս չէ. այն մէկ փափազ ի քաղաքէս է, հարբած մոլած եկաւ ճամիաթին մէջն անկաւ, շատ կաւաղութիւն արար, սուս ու լուռ չի գիտեր, ասացաք թէ` այտոր տէր կայ ո՞չ, որ գայ տանի. նա' ասացին` որդիք ունի, տուն ունի. մարդ ուղարկեցին, որ որդին եկաւ. ոտօք գնալ չէր կարեր յառաւել արբեցութենէն, նա ի թիկանցն եբարձ, եւ ի գնալն ի շալակէն ի վայր կու բառաչէր եւ ձայներ կու հանէր: Թէ չէք հաւատար` կոչեցէ'ք զքաղաքիս մարդիկն զով գիտէք, զայն փափազն այլ եւ զորդին այլ, եւ հարցէք, թէ որ այսպէս չէ, նա' զինչ կամք ձեր, եղիցին: Ոնց որ հասկացուցաք, նա' ամենեքեան զիջան ի ցասմանէն, եւ ապա հանեցաք զամրերն եւ ահանաման եւ դրաք առաջի դատաւորին, եւ նա ընթերցաւ զյամրն ի լուր ամենեցուն: Նա' շատ հաճոյ թուաց ոչ յամրին հրամանն, եւ յորժամ զալէ գիրն առին, ոնց յետ եբաց ղատին, սոսկաց ի տեսլեան զարմանակերպ գրոյն, որ երեք ազգ լեզուաւ էր գրեալ արձանագրով, որ իւրեանք քոֆի ասեն, եւ յարապ գրով զուտ կարմիր եւ թուրք գրովք, եւ ամենեքին ի տեսն սոսկացին. եւ ել ի վերայ ոտից եւ ընթերցաւ ի լուր ամենեցուն եւ զարմացան մեծաւ զարմանալեօք եւ հաւանեցան գրոյն եւ բանիցն ահանամին եւ յամրերացն եւ քաղցրացան յոյժ ամենայն ուլամայքն եւ զմեզ իւրաւացուցին: Եւ ելեալ եկին առ մեզ ուրախութեամբ, եւ ամենայն չարախօսքն յամօթ եղեն:

Եւ յետոյ պարոնին քոհիայն գրգռցոյց թէ` ի կալանաւորացն մէկ քանին ի մեզ տո'ւք, որ ճարիմայ առնունք, թէ սուչլու են` մեզ այլ տուժինք կու հասնի: Չկայ զի՞նչ տանք: Ասեր են թէ` պահեցին ի ժամ վրդովմանցն, մինչեւ երդմնեցոյց զմեր ասախճի եղածն եւ ապա հաւատաց:

Եւ ելեալ խաղաղութեամբ ի գիշերի` գնացաք զայն օր մինչ ի Բենկան եւ անտից ի յԱկն եւ անդ արարաք զայտ զատալաթին մեծ յամրն եւ գնացաք ի Կամախ, եւ շատ աւերակ եկեղեցիք եւ վանորայք նորոգեցաք ժամանակ մի եւ կէս ժամանակի:

[50]

Եւ Հարզուլումին խաղաղասէր, հեզաբարու եւ ողորմած, գթած եւ երկիւղած փաշայ մի կայր խնամատար աշխարհի` Հասան անուն, այնքան խաղաղութիւն էր արկեր յերկրի, որ գրեթէ գայլք եւ գառինք ի միասին ճարակէին: Զմեր յամրն ղրկելով ի հետ երկրի յատալաթին, նա այլ կրկին յամրեր էր տուեր. կարի յոյժ առաւել հայասէր էր ինքն եւ քոհիան այլ, որ համբաւէ լուեալ էին զմէնջ թէ` այնպիսի ոք է որ զալէ ահտնաման ի ձեռին ունի, որ ալէ ձեռագիրն է. կու շրջեցուցանէ ընդ իւր եւ ընթեռնուլ կուտայ, որ ամենայն ոք գիտասցեն զամենայն պատուէրսն նորա որ վասն հայոց:

Եւ քոհիան ելեալ շատ զօրօք ի քննութիւն առնել գողոց եւ աւազակաց եւ զօրպայից եւ ամենայն նեղչաց եւ զուլումքարաց քննել եւ դատել` եկն յԵրզնկան, եւ մեր քաղաքի մէկ երկու խոճայքն ի հոն ի մօտն էին գնացեր ի հետ Խօճայ Փիրխանին. նա զմեզ հարցեր եւ ղալէ գիրն թէ` խիստ կարօտ եմ եւ փափաք այն գրին տեսոյն որ զի՞րդ ենեմ, շատն յայն սակս եկի, ո՞նց կու լինի: Նոքա խոստացեր էին թէ` տովլաթլո'ւ, կուզես` բերել տանք. եւ նոքա գրել էին առ մեզ թէ` քոհիան զալէ գիրն կուզէ տեսնուլ, ա'ռ ւÿեկո'յ որ տեսնու: Եւ մեք մինչ ի թատպիրութեան վերայ էաք թէ երթանք, որպէս խնդրեր է, նա չէ հանդուրժեր, ինքն երեկ եւ մեք` ի գլուխ ձորոյ քաղաքին մէկ վանք մի կայ ամենալի պտղովք եւ ամենայն պիտոյիւք լի յանուն Սուրբ Աստուածածնին` մեր սննդեան տեղին, ի նորա շինութեանն վերայ կայաք: Նա իջանելոյն պէս զմեզ էր հարցեր եւ փոյթանակի մէկ հայ էր ուղարկեր թէ թո'ղ գայ թեզով: Եւ ես երկեայ եւ թաքեայ եւ ասացի թէ` ասացէ'ք ցկոչնականսն թէ` ոչ է աստ, այլ ի շուրջ գալ է մուրողութեան աղագաւ: Եւ եթող գնաց առ առաքիչն իւր. նորա ազդ եղեր` վասն առ ահի չի գար: Երկնչելոյ այլ էր ժամանակն. զԵրզնկայոյ մելիք կախեր էր եւ ապա եկեր. յոժամ լսեցին ամենեքեան, սարսեցին եւ շատոք ի թուրքացն փախեան ի լերունք: Յետոյ հնարեր բերեր զատին եւ սարտարին առջեւ երդուեր թէ` ես նորա վնասու խորհուրդ չունիմ: Նոքա մեզ ծանօթ ենկիչար կայր` Քալ Աղուբ ասէին` զնա էին ուղարկեր եւ մեք այլ ելեալ գնացաք: Նա' սարտարն յառաջ անկաւ եւ տարաւ առ նա, որ ի նորա պահչան էր իջեր. մարգից եւ մրգոց ժամանակին էր: Երբ որ գնացաք` բարովեցաք, նա' շատ մեղադիր եղեւ թէ` յէ՞ր չեկիր հետ յառաջին կոչողին. յայն սակս հայ ղրկեցի, որ երկիւղ չկրես. եթէ չարութեան վասն էր` ես հայ կուղարկէի՞, այսքան բազմութեան զօրացս յի՞նչ պէտս են ինձ որ հայ ղրկէի: Նա' ես այլ կարկատուն բանիւք պատճառեցի զայս ինչ եւ զայն. եւ յետ այս բանից, եհարց թէ` բերի՞ր. եւ ընդ խօսելն եդի առաջի նորա, եւ յորժամ էառ զխնդրելին եւ եբաց, ետես եւ սոսկացաւ եւ համբուրեաց եւ եդիր աչացն եւ այնպէս վարկաւ` գրեթէ զնոյն ինքն զԱլին ետես, եւ յարեաւ վերծանութիւն արար ի լուր ամենեցուն: Եւ ես ասացի. զի՞նչ օգուտ է համբոյրն եւ ընթերցումն, որ միջի պատուէրքն չեն անսայր եւ կատարեր: Եհարց թէ` ո՞վ ոք են որ չեն լսեր եւ անսայր. ասացի` զո՞վ կու հարցանես, հաւասար ամենեքեան, որք կու ընթեռնուն եւ որք կու լսեն. զի սարտարն յառաջագոյն այսպէս ուսոյց ինձ թէ` այսպէս ասա': Եւ նայեցաւ ընդ ամենեսեան ի քաղաքացոցն, որ անդն կային եւ ընդ սարտարն թէ` զի՞նչ բան է որ կասէ սա, չէ' արժան եւ օրէն անլուր լինել. եւ շատ բանք եւ սաստ ասաց սպառնականս ոչ լսոողացն: Եւ սարտարն ներհակ պատասխանի արար թէ` ի ձէնջ կուսանինք զանսալն եւ զչանսալն: Եւ նա ասաց. ո'չ այդպէս, այլ մեծաւ երկիւղիւ լսել պարտ է ամենայն պատուիրելոցն ի դմա եւ կատարել զամենայն հրամեալս գրելոցն: Եւ դալարեաց եւ ետուր ցիս, եւ ոչ ետ հրաման ինձ գնալ ուրեք, այլ` կա'ց մօտ առ իս, որքան աստ եմ: Եւ կացի ինն օր. զգիշերն հազիւ հրաման ետուր գնալ յօթեւանս եւ առաւօտին գալ: Շատ հարց եւ փորձ արար ի գրոց, զերկոտասան կենդանակերպիցն եւ զեօթն մոլորակաց մեկնութիւնն խնդրեաց թարգմանել տաճիկ գրով: Եւ յորժամ թարգման եբեր, ես ասի եւ գրեաց, նա' յոյժ ցնծաց եւ հաճոյ թուաց յաչս նորա: Եւ ինքն այլ յամրերաց կորայ կնքեալ նամակ ետուր եւ խստագոյն պատուիրանաւ. եւ յորժամ կոչ արար եւ ելեալ գնայր, նա' կրկին կրկին եւ երեքկին պատուէր ետուր, ամենեցուն մեծամեծաց քաղաքին յանձն արար զմեզ եւ գնաց: Եւ որքան ժամանակ որ այն փաշան ի Հարզուլումն էր, նա' երկիրն այլ եւ մեք այլ ի խաղաղութեան եւ ի հանգստեան կայաք:

Եւ կէս տարի եղեւ կամ ոչ յետ գնալոյ քոհիին, նա' փոխեցաւ Հասան փաշան եւ եկն ի տեղի նորա մէկ զուլումքար փաշան մի այլ` Զիլֆիխառ անուն, այր անողորմ եւ գազանաբարու եւ զօրքն ամենեքեան ի ջալալոցն էին խառնեալ եւ ժողովեալ առ ինքն, որպէս ասէ Սողոմոն թէ` Թագաւոր որ հաւանի բանից անօրէնութեան, ամենեքեան որք ընդ նովաւ են, չարք եւ անօրէնք են. նմանապէս եւ այս գազանս Զիլֆիխառս: Հասան փաշան հինգ ձիաւոր կու ղրկէր յամենայն քաղաք եւ երկիր, սա' վաթսունական ձիաւորք, եւ սկսան զառաջին սովորութիւնն ի գործ ածել, զոր ի յապստամբութեանն կու գործէին: Եւ լցաւ երկիրն վայիւք եւ աղաղակօք ի բռնութենէ անօրէն նեղչացն: Այնք` որ ի հնոց մնացորդացն էին, նա' սովորեալք էին նեղչացն, այլ այնոքիկ, որ չէին տեսեալ` նորահաս մատաղատունկքն յարանց եւ կանանց ընդ մեզ եկեալ ժողովրդոցն նորոց յԸստամբօլէն, նա' առաւել երկիւղալից ահաբեկմանցն կիսամեռ` եւ շատք ի մանկամարդ կանանցն զծնունդս վիժէին, եւ զնոքա առաւել մերկացուցին եւ կեղեքեցին քան զհին մնացորդքն, որ յորժամ ելաք ի յԸստամբօլէն շատք ոմանք երեք ջորի եւ ոմանք հինգ, կարի առաւել աղքատն մէկ ջորի ունէր եւ հինգ հարիւր եւ ոմանք այլ շատ կարմրով ոսկով կու պարծենային: Այնքան մերկացան, որ շատք մուրողք եղեն եւ ոչ ոք չէր ողորմիր թէ` դուք յԸստամբօլու էք եկեր, դուք շատ ունիք: Այո' ունէին, ապա երբ գնացին` տուն բնակութեան չկայր, ի դէմ ձմերան էր, համբարոյ պատրաստութիւն չկայր` ոչ մարդոյ եւ ոչ անասնոյ, սով էր եւ ցորենոյ անուն չկայր, բայց կորեկ միայն էր կերակուրն, ապրցուի այլ չէր գտուիր. զկորէկն յԵրզնկու կու կրէին բեռնակրով, եւ ով ոք որ բեռնակիրք չունէին, շալակաւ կու բերէին, եւ այրեացն եւ որբոցն վայ էր նոցա:

Յորժամ յԵրզնկան գնացաք եւ անդ այլ զայտ արարաք զյամրերն յառաջին ամին յաղցից պահոցն եւ քարոզ եւ դաս ասաք, նա' ժողովուրդք վանորէիցն համար եւ մեզ կերակրի երեսուն սոմար, որ տեղացս չորս քիլան է, կորեկ ժողվեցի, թէ որչափ աղաղակեցի` մէկ չարեկ ցորեն չգտնուաւ, ասացին` մեք զապրցուն ի կորեկէն եւ ի գարուն կու շինենք: Ահա' այսպէս չքաւորութիւն էր յաշխարհն, մէկ փողոյ վաստակի դուռն չկայր, մինչ ի միւս տարին որ եղաւ` զեղած կերան, որ ոք կարող էին` տուն շինեցին, լուծ եզանց արարին եւ կով, եւ որ ոք ոչ` մերկ ելան փախան դէպ յԸստամբօլ ի տեղի իւրեանց: Եւ երբ յորժամ այս չարս բորբոքեցաւ, յայնժամն այլ շատք փախան, ոչ նորեկքն` այլ հինքն այլ. որ տեսի լաւ մարդ մի Ամիրաս անուն, շատ տանջեցին դրամի համար, յորժամ զերծաւ` նա ի բերդն կու լինէր, ի կանանցի կերպափոխեաց զինքն եւ ելաւ ի բերդէն եւ փախաւ, եւ յետոյ զընտանիսն հնարօք հազիւ եհան եւ գողացեալ տարաւ ի Կողոնիայ. դեռ ես անդ էի որ եղեւ:

[51]

Եւ մինչդեռ էաք ի մեր նորաշէն սննդու վանսն, որ գրեցի ի վերոյ, որ հուպ է քաղաքին, ի բուն բարեկենդանին աւուրքն, նա' պատրաստութիւն էաք տեսեր բարոյ կենդանոյն սակս` թէ ուրախութիւն առնեմք հետ միաբանիցն, նա' մինչդեռ կերակուր ի բերան այլ չէաք տարեր, բարկութիւն մեղաց իմոց եհաս ի վերայ մեր բօթ` զքեզ կու խնդրեն զօրպազլուխ շունպաշին. եւ ելեալ թողաք զամենայն պատրաստութիւնն եւ փախեաք, գնացաք Ծնառիճ գեղջն, երեք օր ի մէկին տաւարտունն կեցաք գաղտ ի գեղջէն, եւ եկին թէ` ահա' երեք ձիաւոր ի վանքն եւ հարցան, ասացաք թէ` ամենայն ոք գիտակ է, որ նա ի տեղոջ ուրեք երեք օր չի կենար, յաշխարհէ յաշխարհ ի շուրջ կուգայ. հազիւ հաւատացուցաք եւ գնացին:

Եւ կոչեցի առ իս երեք մարդ ի յերիտասարդացն, որ սննդակից մեր էին ի փոքունց հետէ, եւ Հուսէին կայր գեղին` ծանօթ մեզ եւ բարեկամ վանացն, նորա ազատ ծառայ մի կայր Մուսլի անուն, զնա այլ ի հետ առին վառեալ զինովք թէ` մի' գուցէ ի վերայ կամրջին պահապան եդեալ լինին, նա' աներկիւղ անցուսցեն: Եւ ելեալ յառաջին պահուն գիշերոյն եւ գնացաք, զկամուրջն անսասան եւ ամայի գտեալ ի մարդկանէ, եւ անցեալ խաղաղութեամբ գնացաք. եկին ընդ մեզ չորս հինգ ասպարէզաչափ ի Մարեցն ճանապարհն հանին եւ դարձան գնացին: Եւ մեք ելեալ ի Մարէք գեղջն դեռ մէջ գիշեր էր եւ գնացաք ի դուռն մեր Եղիա մեծ իրիցուն, եւ ելեալ մի ոմն ի տանիսն եւ երդն ի վայր ձայն տուեալ եկեալ ի դուրս` ետես եւ ուրախ եղեն յոյժ, եւ առեալ ի տուն մէկ երկու պահ կերակրեցաք եւ հանգստացաք. դեռ գիշեր էր, երբ լուսամօտ եղեւ եւ առաւօտ, տարաւ թաքոյց զմեզ ի տաւարատունն անտես ի գեղջէն, եւ կացաք օր մի եւ մէկ գիշեր, մինչ ի միւս առաւօտին ելեալ ի գեղջն գլուխ` հոռմի վանք կայր Սուրբ Անարծաթ անուն, որ երեք տուն հայ_հոռոմք կային, կացեալ անդէն աւուրս հինգ:

Եւ եկին երկու ենկի_նորչարիք ի գեղջէն, մէկն մեր ասախչի զօրական էր Ղուրտ անուն, եւ մի այլ Մուրատ անուն, եւ մէկ գիշերոյն զմեզ յերկրէն հանելոյ չորս չորսական ղուրուշ վարձ խոստացաք տալ: Եւ ելեալ յառաջին պահոյ գիշերոյն, գնացաք ի Մարեցէն մինչ ի Սենեկի գեղջին ներքոյ` զԿուլլու պաղն անցաք, ի Սաղից գեղջին ներքոյ առ եզերբ գետոյն ի ներքոյ Քարիգշոյ իջուցին թէ` գիշեր է, մէկ պահ հանգիստ առնունք եւ ապա գնանք: Նա' չարեացն սրտերն ծռեր է, որ պիտի խաբկանօք քնացնեն եւ կարեն զամէնքս եւ ի ջուրն լնուն, որ յայտնի չէին կարողք ի յարթնութեան որ մեք հինգ ոգի էաք եւ նոքա երկու, ես եւ Մարկոս մահտեսին, երկու զօրեղ աբեղայք` Մելքիսեդ եւ Խաչատուր եւ մօրեղբօրորդի մի երիտասարդ Սողպաթ անուն: Յորժամ ամէնքն քնացան, նորչարին մէկն վրայ ոտից կանգուն կայ եւ ինձ հետ կու ոգորի թէ` յէ՞ր չես ննջեր. կու կամի զօրով զիս քնացնել, տեսայ որ նիաթն գէշ էր, վեր ոստեայ եւ յոտն կացի եւ զամենեսեան զարթուցի թէ` ելե'ք գնամք, այս լաւ տեղի չէ, հազրութեամբ գնամք: Ելան ձիաւորեցան եւ ուղի անկեալ գնացաք, իջաք ի Պապեցի շինած կամուրջն, որ Աբեղավազ կոչի, անդ ապա լուսցաւ. եւ երբ զօրով ելաք ի քարայատակէն, որ իւրեանց չար մտածութիւնն խափանեցաւ, նա' մինչ ի յայն տեղին քաղցրութեամբ կու խօսէին եւ անտից ի յետ թթուաբար եւ դառնութեամբ: Եւ յորժամ որ անցաք զկամուրջն, մեր սինոռէն ելաք յԱկին ղատըլըղի սինոռ մտաք, նա' դառնալու եղեն նորչարերն, ասացին թէ` զմեր վարձն տո'ւր. հանի թէ տամ ի զխոստացեալ չորսական ղուրուշն, նա' ի ձեռներն չառին, ասացին մեզ. քսան քսան տո'ւր, որ զքեզ զերծուցաք ի չարէ զօրպաշէն, թէ ոչ տացես` զքեզ կու դարձուցանեմք, կու տանիմք առ զօրպաշին, մեզ շատ ղուրուշ կուտայ: Շատ ջանք արաք, հազիւ վեց վեց ղուրուշ տուաք, առին եւ դարձան:

Մեք ելաք ի լեառնակողմն Մանծուրոյ որ Առուտոց գեղջ ասեն, մեր աշակերտ Մելքիսեդին գեղջն էր, ի նորա հայրենի տունն հանգստացաք չորս հինգ օր եւ ապա ելեալ անտից գնացաք ի Բենկան ի վանքն, առաք եւ դադարեցաք անդէն, որ ամրոց էր եւ մարդիկն պատերազմողք ընդդէմ յափշտակող անիրաւաց, եւ շատ շինուածք արարաք վանացն եւ զամենայն պակասութիւնն լցաք: Եւ մէկ աբեղեկ կայր վերակացու վանացն Յովհաննէս անուն, որ այժմ եպիսկոպոս է եւ դեռ նա է առաջնորդ վանացն եւ ամենայն գաւառին Ակին, եւ հանճարեղ եւ գիտնական, երկիւղած եւ զգուշաւոր եւ պարկեշտ ի կերակուրս եւ յըմպելիս եւ անձանձիր ուսուցանող եւ անաչառ յանդիմանող զոչ եկեալսն յուղղութիւն, եւ է մինչեւ ցայժմ մեզ այնքան հլու եւ հնազանդ, որ մօտ առ իս մերձ եղեալքն այնչափ չեն` ինչ նա է, որ թղթովք զամենայն ինչ կու հարցանէ` թէ` օրինաց բանք են, թէ` վանացն որպէսութիւնն կու ծանուցանէ եւ ապա կու առնէ: Երկու հակառակ չար քահանայք կային ի գիւղն, որ հանապազ հակառակ կային իւրն, նա' երկու այլ մեռան նման Հերովդէի չարաչար մահուամբ եւ խեղճն ազատ եղեւ ի նոցանէ: Եւ նոյն նորչարերն, որ հանեցին զմեզ երկրէն, որ զինչ խորհեցան չարութիւն մեզ ի ճանապարհին, նա' ի գնալն իւրեանց գեղջն ի գինարբուսն պարծեցեալ էին, որ մեր բարեկամներն գրեալ էին առ մեզ յղարկեալ թէ` նորչարերն սպանութեան խորհեր են, ի հոս պարծեցան, գիտացա՞ր թէ ոչ: Տէր Աստուած ազատ արար. փա~ռք նմա անդադար յամենայն ժամ:

[52]

Յայնմ ժամանակին, յորժամ ելաք յերկրէն մերում եւ եկաք ի Բենկա վանսն` էր թվական ՌԿ (1611), եւ կացաք անդ մէկ տարի եւ անդէն սկսաք ի գրել զաստուածաշունչն եւ գրեցաք շատ գրեանս, որպէս յայտ է ի յիշատակէ նորին, եւ յոյժ ուրախ էաք անճառ խնդութեամբ ի յապահով լինելոյ չար ժամանկին: Նա' ամենաչարն եւ բարիատեացն սատանայ երեք ցեղ փորձութիւն յարոյց անդ ի վերայ մեր. ա) ի յԱկին գեղաւանն, բ)ի վանքն եւ ի գեղջն, որ զՆասուֆ փաշային մէկ գլխաւոր չաւուշն քարակոծ վիրօք հարին, որ յայնժամ ի Յամիթն վազիր էր եւ ստրատելատ, որ յետ մեռանելոյ Մուրատ փաշային բռնութեամբ նստաւ եւ ոչ ի կամաց թագաւորին, որ ի կենդանութեան Մուրատ փաշային հակառակ կայր նմա եւ հրաման կու վարէր, որ զայս բենկցիքս` զօրպա ղրկեց որ կապանօք տարան յԱմիթն եւ ինն հարիւր ղուրուշ տուժինք էառ եւ ապա եթող, որ Մուրատ փաշան չկարաց առ ահի խօսել, եւ հինգ ամսոյ յետն զչաւուշն գանալից արարին: Ասացին թէ` զօր մեծ է հազըրեր, ահա ի գալ են թէ` կոտորեցէ'ք զամենայն գեղջացիքն եւ յաւարի առէք: Եւ մէկ փորձութիւն յատուկ մեզ էին հնարեր, մէկ չար աղա մի Պաքիր անուն, եւ մէկ չար շեխ մի ի Տիպրիկի գեղորէիցն թէ` մեծ քաշիշն ասեր է թէ` որչափ մսլըմներ կան շուն են ու մուռտար, եւ շունքն լաւ են քան զնոսա: Շեխն ի թուրք գեղորէք մարդ կու հաւաքեն թէ` եկէ'ք, երթանք առ վազիրն գանկատ առնենք յամր ու ֆաթվա հանենք` ի նորա հախէն գամք. որ ի Կսման մէկ լաւ երէց կայր` Յովհաննէս անուն` մեզ բարեկամ, նա եկաւ պատմեաց մեզ թէ` ի մեր տունն եկաւ ասաց, շատ յոտք անկաք, չար սիրտն չանցաւ. եւ ես յառաջմէ լսեր էի ի շատոց բերանոց լսողացն թէ` զնորան, թէ` զՊաքիրին: Եւ թէ Ակն, որ Յարապկերու պարոնին քոհիին փորձանքն որ կրեցաք, անձամբ գանալից եղաք ի պատճառս Բենկցի Սահակ երիցի մի աղագաւ, որ զնա խնդրէր ըմբռնել, որ ընդ իս էր ի ժամ յուղմանն, փախաւ եւ զիս կալան եթէ` դու փախուցիր, մինչ զնա չբերես` չես ազատիր, եօթն հարիւր բիր կու հարկանեմ քեզ եւ այսչափ դրամ կու պահանջեմ: Եւ մէկ քիրիճի կայր ջորովն որ վարձեր էի, ջորոջն գարի եւ կերակուր տարաք վարդապետիս եւ այլ ուխտաւորացն, որ Երուսաղէմ կերթային, նա' յիսուն օր ձիւնարգելք եղեն, ամէնքն մեզ ծանօթք էին եւ սեղանակից: Եւ Տրապիզոնցի Յակոբ եպիսկոպոսն այլ էր ընդ նոսա, վասն նոցա ամօթից գնացաք. եւ յորժամ կալան` մէջ գիշեր էր, երկու ենկիչարի եկին, հազիւ ազատեցին զիս, եւ տարան իւրեանց տուն, մոխիր տաք տաք դրին վերայ թեւիս, որն աճխով հարին, եւ վաղն որ լուսացաւ` տասն եւ եօթն ղուրուշ տուաք, զվարձաւորն այլ ջորովն ազատեցաք եւ ելեալ գնացաք ի Բենկան եւ ի վանքն: Յաստուծոյ խնամօք ողորմութեամբն ի յայս փորձանացս զերծաք, դեռ երկու փորձանաց մրրիկն կու հնչէր եւ կասկացանաց եկելոցն երկիւղնի օր ըստ օրէ կու յաւելոյր:

Եւ այս սասանութեանս միջի գոլով` եկան մեծ կարաւանն, որ ի Պոնտոսու էին ի Յամթայ եկեալ, եւ ի Տրապիզոն իւրեանց աշխարհն կու գնային. ասացաք թէ` այս աջողութիւն է, այլ այսպէս ընկերք յե՞րբ կու գտանի. ժողովեցաք զամենայն գրեանսն, վարձու կալաք կրկին զայն մարդուն երկու ջորին, որ ի յԱկն տարաք եւ ելեալ գնացաք: Զմեր երկիրն այնպէս անցաք, որ ոչ ոք չգիտաց` վասն դառնութեանն այն ջալալի Զիլֆիխառի զօրպացն: Անցեալ գնացաք յԵրզնկան, երեք օր կացաք եւ անդից ելեալ գնացաք ի մեր վարդապետին գեւղն, ի Բաբերդ հանդիպեցաք եւ անցեալ գնացաք մինչ ի Ծանեխան, որ Կումիշխանայ ասեն, ի յաղցից պահոցն առաջին շաբթուն, եւ անդ խաղաղութիւն էր վայր մի յանօրինաց բռնութենէն: Եւ սիրով ընկալան զմեզ, որ յառաջնածանօթ էին եւ արգելին թէ` մեզ դաս քարոզ ասա' պահոցս, որ անմխիթար չմնամք: Եւ յետ ուղարկեցաք զվարձաւոր ծանօթն մեր եւ կացաք անդ հինգ շաբաթ, եւ ելեալ անտի` ապա գնացաք ի Տրապիզոն եւ երկուշաբաթի պահսն մխիթարեցաք զնոսա, եւ նոքա զմեզ ընկալան սիրով եւ անպատմելի մեծարանս արարին: Եւ թէ ծանախեցիքն եւ թէ տրապիզոնցիքն բազում անգամ աղաչեցին զմեզ թէ` մի' գնար, այլ կացի'ր ասա, մեր գիտացած ես, դու զմեզ գիտես, մեք` զքեզ: Նա' վասն երկու պատճառի չանսացի նոցա, ա) որ մեր յԸռատօզուս համար, որ եկեղեցոյն յամր ու ֆաթվան առ իս էր եւ եկեղեցին ի մեր անուանն վերայ սիճիլով էր, երթանք տեսնունք` թէ ո՞րպէս եղեն, եւ բ) որ յԵրուսաղէմ գնալու ուխտ էաք արարել. երթանք յԸստամբօլ եւ յԸռատօզ, զսիրելիքն եւ զամենայն բարեկամքն տեսանեմք եւ ճանապարհի պաշար հաւաքեմք եւ ապա անցեալ գնամք: Վասն որոյ թողի զմէկ քանի մի գիրք ու զմէկ յապանօզ գաւազանս թողի ի Տրապիզոն` ետու յաւանդ ի մեր վարդապետին եւ մեզ սիրելի հաւատարիմ բարեկամ մի կայր` Խոճայ Յովհաննէս անուն ամենագովելի եւ պատուական այր Աստուծոյ, ի նա ետուք ի պահեստի. եւ սիրուն կիսէշ մի ունէի, յետ ուղարկեցի մօրեղբօրորդովս ի Բենկին վանսն թէ` Աստուած որ առաջնորդէ որ յԵրուսաղէմ գնամք, յետ դառնալն Հալապով կուգամ, կամ յԵրուսաղէմ ուղարկէք հետ ուխտաւորացն կամ ի Հալապ, որ հեծանեմք եւ գամք. այս մտօք թողի զոմանս ի գրոց ի Պոնտոս եւ զջորին յետ ուղարկեցի ի վանսն:

[53]

Եւ նաւեալ գնացաք ի Կոստանդնուպօլիս աջողակ հողմով, փութանակի հասաք ի նաւահանգիստն Բուզանդիոյ` ոչ բարով: Եւ մարդ ուղարկեցի առ մեր իրիցաներն ի Վլանկան թէ` զան ընդ յառաջ եւ տանին ուրախութեամբ յեկեղեցիքն: Նա' եկին մեր Տէր Գրիգորն եւ Տէր Աւագն, տրտմեալ երեսօք եւ տխուր դիմօք սգաբար ողջունեցին զմեզ եւ սկսան տխրել եւ հոգալ եւ ոգոց հանել: Եւ խռովեցայ յոգի իմ եւ ասացի. զի եղեւ ձեզ, որ ի տեսն մեր խռովեցաք եւ կու տխրիք, մեր գալն ձեզ լաց եւ սո՞ւգ եբեր: Եւ նոքա ասացին. ո'չ այդպէս, այլ Կեսարացին այսմ տարոջ բերին եւ կրկին պատրիարգ եղեւ, եւ մեծ խռովութիւն աղմուկ արկեալ է ի քաղաքիս եւ հետ Յովհաննէս վարդապետին եւ զնա ի նեղ արկեր, ոչ յեկեղեցի կու թողու մտանել եւ ոչ թոյլ կուտայ մարդոյ որ երթեւեկութիւն առնել ամենայն ոք ընդ նա, ոչ յիւրոցն եւ ոչ յօտարաց, եւ թէ ո՞րպիսի վիշտ հասոյց նմա: Եւ քեզ յորժամ ոք որ կու յիշէ, կու խռովի չարաչար, վասն այնորիկ չեմք իշխեր ի նորա երկիւղալի ահիցն ասել քեզ թէ` ե'կ ընդ մեզ, երթա'նք ի մեր ժամն` առանց նորին հրամանին, եւ ընդդէմ ընդ առաջ գալս մեր առ քեզ թէ գիտասցէ` կու խռովի ընդ մեզ. վասն այսորիկ կու հոգամք եւ տխրեալ եմք, ի քենէ կամաչեմք, եւ ի նմանէ կերկնչիմք, զինչ առնելն մեր հնար ոչ գիտեմք` թէ որպէս առնեմք: Ամենայն եկեղեցեաց քահանայքն մեզի պէս են, ոչ ոք առ նորա ահին չի իշխեր առ քեզ մերձենալ, քանզի պատուիրեալ է ամենեցուն թէ` վա~յ այնորիկ, որ առանց իմոյ հրամանի ոք զսեւագլուխն ընդունի կամ մօտն զնայ, ո'չ թէ աստ միայն, այլ յամենայն տեղիս` յԱնատօլի եւ յՈւռումէլին: Եւ մեզ ազդ եղեւ թէ ի Տրապիզոն իջեր ես որ գաս, նա' թուղթ ուղարկեցաք թէ` լսեցաք որ գալոց ես եղեր, զենեհար գաս ոչ, որ փորձանաց չպատահիս կրկին, նա' չեհաս առ քեզ:

Երբ յորժամ լսեցի զայս բօթալից զրուցերս, նա' միջաբեկ եղայ եւ սրտակտուր եւ ցաւեցայ եւ ապաշաւեցի եւ զղջացայ զգալուստն իմ ոչ բարով: Ո' չ թէ ձեր գիրն որ հասեր էր առ իս` նա' չէի գալ, այլ միայն թէ լուեալ էի առանց գրոյ, զայս աշխարհիս անունն այլ չէի յիշեր, թո'ղ թէ գալն աստ: Եւ դարձեալ ասացի. մեք հաշտութեամբ բաժանեցաք ի միմեանց եւ Դիոնէսի մեկնիչ մի օժտեցի, որ մէկ աշխարհի գին էր, չի՞ տի յիշէ: Նոքա ասացին. զփորձածդ յէ՞ր կուզես նոր փորձեր, նա ոչ պարիշութիւն գիտէ, ոչ աղէկութիւն, զնորա անհաշտ խռովութիւնն եւ զսուտ հաշտութիւնն եւ զերախտամոռացութիւնն տեսար ո՞չ ի Թօփղափին: Քարամ արա', մի' նեղեր մեզ, այլ լո'ւր զոր ինչ ասեմք քեզ. արի' ել ի նաւէս եւ գնա' ի Խոճայ խանն, ամենայն վաճառականք հայերք շատք կան անդ յամենայն աշխարհաց եւ Խարբերդցի Խոճայ Սարգիսն անդ է հանապազ եւ լաւ ոտայ ունի, կացի'ր անդ մէկ քանի օր, մինչ հարցանենք առ յինքն եւ հրաման խնդրենք առ քեզ գալոյ, տեսնունք թէ ո՞րպէս կասէ, այնպէս խապար բերեմք քեզ` թէ բարի եւ թէ չար, որ դու այլ զքո պատրաստութիւնն այնոր կորայ գիտենաս եւ տեսնուս: Զայս ասացին եւ գնացին:

Եւ յորժամ ի մեր գալոյ կողմանէն իբր յանգէտս լինելով մեր երիցաներն կու գնան մօտ առ նա, եւ նա նենգաւոր բանիւք կու հարցանէ ընդ նոսա թէ` ձեր աղան եկեալ է, գնացի՞ք մօտ առ նա թէ ոչ: Նոքա յուրաստ լինելով առ ահիւ թէ` ո'չ, արդ ա'յժմ լուաք ի քէն. եւ մեք վստահացեալ ասացաք թէ` հրամայե՞ս որ երթամք ի տեսութիւն, եւ ուր հրաման եղիցի ի քէն` անդ երթիցէ յեկեղեցոջ: Եւ խստութեամբ պատասխանեալ ասաց թէ` չէր բնաւ կամք իմ նորա գալոյ յայս աշխարհ, երբ յորժամ եկեր է, թո'ղ գայ մօտ առ յիս եւ ուր կամք լիցի մեզ` անդ գնասցէ. զայս հենիւ ասացեալ եւ ոչ անխարդախ մտօք: Եւ մեր եւ նոցա ոչ գիտացեալ զխորամանկութիւն սիրտ նիւթեալ չարիսն, այլ յուսալով մեր հաշտութեամբ եւ սիրով բաժանիլն ի միմեանց, եւ օժիտ եւ պարգեւ տալով յաստուածային հոգեւոր գանձունցն` եկեղեցական գիրք մի Դիոնէսի մեկնիչովն, որ այսքան ժամանակ այլ չգտաք բնաւ ուրեք, վասն խաղաղութեան եւ սիրով աղագաւ տուաք: Վասն որոյ վստահանալով եւ առանց զգուշութեամբ գնալով առ նա, եւ ողջունեցաք զմիմեանս եւ նստաք եւ կացաք մօտն երիս տիւ եւ երկու գիշեր: Նա' բնաւ ամենեւին ի յաղօթից ժամի պաշտամանն մէկ բանից մի հրամայեցելոյ չարար արժանի յատենին, այլ ստերիւրելոյ կու ջանայր յամօթ առնել զմեզ առաջի հրապարակին: Եւ սկսաւ թթուաբար երեսօք դառնութեամբ պատասխանի առնել ընդ մեզ եւ ոչ քաղցրութեամբ:

Եւ տէր Մօսէսն, որ յայնժամն ի հնազանդութիւն կայր մօտ առ նա, ոչ ուսանելոյ սակս, այլ գաւազան առելոյ աղագաւ, որ աշակերտակից էր սորա առ ոտս Սրապիոն կաթողիկոսին Եդեսացոյն, նա առանձին խցի կայր ի լռութեան եւ յընթերցման գրոց պարապեալ, եւ ես յարուցեալ գնացի մօտ առ նա զրուցատրելոյ աղագաւ վասն յԵրուսաղէմ գնալոյ պատրաստութեան մեր եւ նորա, որ նորա այլ կամք էր գնալոյ եւ փոյթ էր ի գնալն: Խօսեցաք երկու երեք ժամս եւ ապա մարդ երեկ թէ` մեծ վարդապետն կու կոչէ զքեզ, ինձ ասացին, եւ յարուցեալ գնացի եւ նստայ: Սկսաւ յայտնել զսրտի նենգութիւնն, որ բորբոքեալ կայծն կայր ի ներքուստ, եւ եկեալ ոմանց ի հին թշնամեացն` յատելեացն մերոց բանսարկելով, յարտաքուստ փչելով զկայծն սրտի նորա որ թաքուցեալ էր յաճիւն, բորբոքեալ էին վերստին եւ շարժեալ էին ի բարկութիւն եւ ի նախանձ եւ ասելով թէ` զքեզ վասն այդպիսեացդ աղագաւ բերաք, որ հալածես եւ չտաս թոյլ մտանել դոցա յայսմ աշխարհ. եւ յիշեցուցանելով զառաջին անցեալ ամացն խռովութիւնքն, որ իւրեանքն էին առիթքն եւ գրգռիչքն, եւ այսպիսի չարախօսութեամբ բանիւք լցեալ էին չար թիւնիւք զսիրտ նորա: Եւ եբաց զբերան իւր եւ եհան բանս չարութեան ասելով թէ` քահանայք եւ ժողովուրդք կու տրտնջան թէ` մեք հազիւ կու հնարիմք մեծաւ ջանիւ գտանել վաստակօք զօրըստօրէ հարկաւոր կերակուրն կանանց եւ որդոց մերոց, արդ դոցա չեմք բաւական եւ կարող կերակրելոյ եւ կամ տուրս տալոյ: Եւ ես ասացի թէ` որք զայդ բանդ ասացին, մեզ թշնամիք են եւ ատելիք ի վաղուց հետէ. նոքա ոչ թէ զիւրեանցն կու խնայեն մեզ, այլ զԱստուծոյ առատ ջուրն ըմբելոյ մեզ չեն կամենար. թո'ղ մեզ կերակուր եւ տուրս բնաւ չտան այդպէս ասացողքն, ես նոցա համար չեմ եկեր: Նա' մարդ ղրկեր յառաջագոյն ի Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցին եւ պատուէր տուեալ է բանս չարութեան թէ` եկէ'ք, տարէ'ք ի ձեր ժամն անարգաբար առանց պատուոյ եւ դրէ'ք ի մէկ խուց մի իբր ի բանտի, ո'չ հաց մի' տանէք եւ ո'չ մեծարանաւք ի ժամ մի' կոչէք եւ ո'չ քարոզ եւ դաս մի' թողուք ասել, եւ զգոյշ կացէ'ք դրանցն եւ մի' տայցեք թոյլ մտանել եւ ելանել առ նա զոք յիրայոցն. որ եւ արարին իսկ եւ իսկ, որպէս պատուիրեալ էր: Եւ ես երկու անգամ պաղատանաց նամակ յղեցի թէ` մի' հատուցաներ չար փոխանակ բարոյ ընդ մեզ. ես որպէս յառաջագոյն նամակ ղրկել եմ քեզ թէ` ի մեր սիրտն քեզ վնասու խորհուրդ կայ ոչ. ես Երուսաղէմայ ճանապարհորդ եմ, մի' արգելոյր զմեզ վասն Աստուծոյ, լռեա' ի բարկութենէդ մինչեւ ի ժամանակ ուխտաւորացն. յայնժամն կու գնամ, ամենայն աշխարհն թո'ղ քեզ լիցի. մի' նեղեր եւ վշտացներ զմեզ, զի մեք ի վշտաց մեծաց եկեալ եմք եւ ակն ունէաք մխիթարութիւն գտանել ի քէն, նա' փոխանակ մխիթարութեանն` կրկին մի' վշտացներ: Նա ընդդէմ պատասխանի արարեալ էր թղթատարոյն մերոյ թէ` ես զայս եւ զայն գիտեմ ոչ. թո'ղ ելնէ երթայ յատապով յայսմ աշխարհէ, եւ թէ ոչ' զինքն յէշ կու հեծուցանեմ, զերես կու մրեմ եւ քաղերդ կու անցուցանեմ ի պարանոցն եւ ամենայն քաղաքին նշաւակ կառնեմ զինքն: Եւ յորժամ լսեցի զայս անհարկութեան զրոյցս, յիշեցաք զբան Առաքելոյն թէ` Մի' կալ հակառակ չարին. եւ ելեալ գնացաք ի Խոճայ խանն ամօթալի երեսօք եւ կացաք անդ սակաւ աւուրս:

Եւ մեր համշահրի քաղաքացիքն եւ գեղացիքն, որ յԱխոռզաբին կու կենան, եկին ժողովեցան առ մեզ եւ մխիթարեցին ոչ սակաւ, եւ առեալ տարան յիւրեանց միջումն ի տունս եւ ի բնակութիւնս իւրեանց, եւ շատ մի աւուրք պահեցին մեծաւ պատուով: Եւ յետոյ եկին թօփղափուցի մնացորդք հայերքն եւ առեալ տարան անդ եւ ասացին թէ` մեք ամենեքեան քո հոգեւոր երկանց ծնեալ զաւակ եմք եւ ձեռնասուն, վասն է՞ր այսր եւ անդր կու անգանէիր, չգիտէ՞իր զքո բնակարանն: Եւ ես ոչ գիտէի` թէ այնքան ժողովուրդ են մնացեր անդր: Եւ գնացին մեծ վերնատուն մի ոտաներով առին ի վարձու եւ եդին զմեզ անդէն եւ հանապազօր մխիթարէին ոչ սակաւ եւ յամենայն կողմանց գային բարեկամքն եւ սիրելիքն եւ ազգայինքն մեր` եթէ` քահանայք եւ թէ' աշխարհականք` ի տեսութիւն:

Եւ օր մի մեր քաղաքացիքն ամենեքեան մեծ եւ փոքր եկին մինչ յիսուն թիւ համարով եւ մեղադիր լինելով մեզ թէ` վասն է՞ր լուռ կաս եւ ոչ խօսիս ընդ Կեսարացին. մեզ մեծ ամօթ է եւ նախատինք զքեզ յայդ հասուցանելն. ո՞ւր են քո յամրերն Արզրումի սանճախին, է՞ր չես յայտներ. մեք առ ժամս այսչափ մարդիկս զանձներս ի մահ եդեալ եմք ի վերայ քեզ, թէ կու կամենաս` որ վերստին նորոգութիւն առնեմք յամրերացդ եւ հաստեմք զքեզ ի վերայ վիճակացդ առաջնոյ: Նա' ես ամենեւին պատասխանի չետու նոցա, բայց միայն զայս բողոք բարձի թէ` մի' նեղէք զմեզ յաճախ. ես ուխտաւոր եմ Սուրբ Երուսաղէմայ, չեմ կամենար զայդ ցեղ զրուցն ձեր. եւ ելեալ գնացին տրտմեալ եւ տխուր դիմօք: Յառաջն երկու անգամ ի Խոճայ խանն այլ եկին զայս բան ասացին եւ ոչ լուայ նոցա երբէք:

[54]

Յետ այսորիկ Յովհաննէս վարդապետն Խուլ զմեզ վարելն յեկեղեցոյն կու լսէ, կուրախանայ եւ կու ցնծայ յոյժ անճառ խնդութեամբ եւ բերկրալից ուրախութեամբ` թէ յիւր կողմն անկելոց եմք յոչ կամաւ: Աստուծոյ է գիտելի, որ զնա բնաւ չէի ուզեր` զԽուլն` վասն բազում պատճառաց: Թէ զմեզ ի մեր հալն էր թողէր Կեսարացին, նա մեծ տաւիճին ես էի Խլուն. յոչ կամայ ընկեր արար զմեզ նորա: Այլ որպէս ասացի` թէ ուրախացեր է Յովհաննէսն, եւ Եղիկ աբեղայ մի կայր Յերզնկացի ի մօտն` զնա ուղարկեր էր առ մեզ ի յողջունել եւ ի հարցանել զորպէս մեր եւ բազում ստայօդ բանս կարկատունս, եւ ունկնդիր ոչ եղէ նմա: Յետ այնորիկ զմեր Սարգիս սուտիկն իւրեանց նման եւ զՄարկոսն կու տանի մօտ առ Յովհաննեսն, նա բազում աղաչական զրուց կառնէ նոցա, եւ կու պարծի ունել բազում գանձս ոսկոյ եւ արծաթոյ, եթէ միաբանիք ընդ իս, եւ զվարդապետն առ իս դարձուցանէք: Նոքա այլ կու հաւատան սուտակայ բանից նորին եւ յանձն կառնուն զմեր սիրտն առ նա դարձուցանելն, որպէս արարին իսկ հնարական կերպիւ:

Օր մի եկին երկոքին` Մարկոսն եւ Սարգիսն թէ` այս անուն մարդ այս ինչ գեղջէ քանի օր է որ կու աղաչէ զմեզ թէ` զվարդապետն բերէ'ք ի մեր տունն, որ գայ մէկ աղ եւ հաց ուտենք եւ զմեր տունն օրհնէ. եւ ելեալ գնացի հաւատալով նոցա: Ընդ նոսա գնացաք շատ մի, եւ ասացի. այս ի՞նչ շատ յերկարեաց ճանապարհն. նա' ասացին` ահա' մօտեցաք: Եւ գնացաք սակաւ մի այլ, եւ ես յառաջ անցի եւ նոքա կացին եւ ասացին ինձ. դարձի'ր յետ, ահա' աստ է տուննոր մտանելոց եմք: Յորժամ մտաք ի ներս եւ հանին ի վերնատուն մի, նա' այս Խլուն տունն է եղեր, եւ ես ոչ գիտէի, ապա գիտացի: Նա յոտն եկաց եւ համբուրեցաք զմիմեանս եւ տարեալ նստոյց եւ առ ժամն ոչինչ խօսեցաւ վասն անցիցն եւ կամ վասն ծածուկ խորհրդոցն, զոր ինչ առնելոց էր: Եւ յետ քանի ժամուց զինչ տեսաք` որ մեծագլուխ շեխ մի ի վեր ելաւ ի ներքուստ բազում աշակերտովք եւ ամենեքեան յոտն կացին եւ մեք ընդ նոսա, եւ նստուցին ի վերայ բազմոցի, եւ ես զահի հարայ եւ ասացի` ո՞վ է սա. եւ ինքն ասաց Յովհաննէսն թէ` մեզ հայրագիր է. եւ սկսաւ հարցանել զիարդն եւ զորպէսն մեր. եւ յետ հարցմանն ասաց զմեզ թէ` լուեալ եմ որ դու Խուցիշարիֆն կերթաս եղեր. ասացաք` այո': Ասաց. ձեր ինճիլ ի՞նչ կու հրամայէ, վասն ընկերի թշուառութեանն օգնելն շատ խեր չէ՞ քան զԵրուսաղէմայ գնալն, եւ այլ շատ ինչ բան խօսեցաւ վասն նորա, մինչ զմեզ յօժարեցոյց ի կամս նորա եւ ելեալ գնաց: Եւ ապա այլոք եկին յիւրոց բարեկամացն` ըստամբօլցիք եւ շատ ինչ պաղատանաց բանք խօսեցան, եւ ես ասացի. ահա' կամ եղեւ մեզ յոչ կամաց եւ ի հարկէ, բայց ես մէկ ստակի զենեհար չունիմ, ի սիլայէն նոր դեռ եմ եկած: Նա' ասացին թէ` ի քէնէ մէկ ստակ չեմք ուզեր, այլ կամք քո ընդ մեզ եղիցի, մեք ստակ շատ կու գտնումք, եւ զայլ ինչ բանք շատ խօսեցան հնարական եւ մեր ելեալ բարովեցաք եւ գնացաք յօթեւանս մեր:

[55]

Եւ ապա յետ մէկ քանի աւուրցն, որ յայս թվիս ՌԿԱ (1612) ին եւ յունիսի ժե. ին եկն եհաս Զաքարէն ի մեծէն Հռոմայ, որ ի յԷջմիածնայ կատղիկոսէն Մելքէ նուիրակ էր առաքեալ մեռոնաւ ի Հոռոմոց տունս: Նա' եկեալ էր յԸստամբօլս, նուիրակեալ էր եւ ուխտի պատճառաւ գնացեալ էր ի Հռոմ, ոչ բարով այլ լի չարովք, որ շատ հերձուած չարիք սերմանեաց եւ բուսոյց յետոյ անտից, զոր հայցեմք յԱստուծոյ աղօթիւք եւ մաղթանօք Սուրբ Լուսաւորչին` արմատաքի խլեսցին, որպէս բազումք խլեցան:

Եւ յորժամ եկն յԸստամբօլս, նա' ամենեքեան գրոհ տալով ժողովեցան ի վերայ նորա, որ ձանձրացեր էին ի Կեսարացոյ բռնութենէն եւ անիրաւ հարկապահանջութեանցն` որ ի քահանայիցն: Եւ մէկ օր զինչ տեսաք` յեղակարծում ժամու բազմամբոխ քահանայիւք եւ ժողովրդովք եւ Խուլ վարդապետն ընդ նոսա, եւ լցաւ տունն ամբոխիւք` յորում էաք: Եւ ողջունեցաք եւ նստան եւ անդ յայտնեաց զբանս յաւելուածոյ սրտի իւրոյ խօսել բանս հայհոյանաց առ առաքեալն Պօղոս, եւ ես ի վեր ոստեայ եւ գնացի բարկութեամբ արտաքոյ եւ ի փախուստ եղէ իբր չար հրաշունչ վիշապէ. նա' բազումք յերիցանցն զհետ եղեն ինձ եւ բուռն հարին զհանդերձէ իմմէ եւ բազում աղաչանօք դարձուցին զմեզ ասելով բանս կարկատունս զայս ինչ եւ զայն, մինչ ծածկեցի զհուրն թաքուցեալ: Եւ սկսան թատպիր առնել եւ պատրաստութիւն մարտից ընդ Կեսարացոյն ընկելոյն յաթոռոյ պատուոյն. շատ ինչ խորհեցան եւ խօսեցան եւ մեք ընդ նոսա որպէս զշուն տոռամբ քարշեալ, եւ ապա արձակեալ ամբոխին գնացին իւրաքանչիւր ի բնակութիւնս իւրեանց:

Եւ ելեալ անտի գնացաք ի Ղալաթիայ եւ անդ կրկին հաւաքեցան Զաքին եւ Յովհաննէս Խուլն բազմամբոխ երիցանօք եւ եդին դաշինս գրովք թէ` ի միաբանութիւն եւ միմեանց օգնութիւն առնեմք: Գրեց Զաքարէն եւ երիս հատուածս արար, երիս կնքեաց իւրովն եւ մերովն եւ Յովհաննէսովն, զմին առ ինքն էառ, զմինն Յովհաննէսին ետուր եւ զմինն` ինձ: Եւ յորժամ առի եւ ընթերցայ եւ տեսի, եւ ոչ թուեցաւ հաճոյ ինձ գրեցեալն, քանզի յօրինաց եւ պատուիրանացն Աստուծոյ ոչ էր փոյթ եւ հոգ ի նմա գրեալ. եւ ես կրկին գրեցի թէ` Աստուծով այսպէս պարտ է, որ յառաջն զԱստուծոյսն հոգամք` զհաւատոց, զօրինաց եւ զպատուիրանաց զհոգ, այլ ոչ միայն զաշխարհի եւ զմարդկանս. միապէս քարոզեմք եւ կանոնեմք եւ ուղղեմք զամենայն թիւրեալսն եւ զկարգ եւ զկրօնս եկեղեցոյ եւ եկեղեցականաց եւ աշխարհականաց: Որպէս յետ ժամանակի արարաք ի հետ ողորմած ոգի Ազարիային, որ տակաւին պահեալ եմ պատուով զնորա սուրբ ձեռագիրն, որ յաղագս Աստուծոյ է գրեալ: Եւ յորժամ այսպէս գրեցի եւ ետու ի Զաքին թէ` ա'յսպէս պարտ է գրել, որ Աստուծով հաճոյ լիցի, արդ զա'յս կնքեա մատանեաւ որ մեք այլ կնքեմք եւ ապա առնեմք իւրաքանչիւր եւ իբրեւ զհաւատոց կնիք պահեմք առ մեզ, նա' իբրեւ զառասպել թուաց իւրն եւ շարժեաց զգլուխ իւր եւ առժամայն ոչ ետ պատասխանի. եւ ապա ստուգիւ գիտացի որ թիւր խորհրդով էր եւ ապականեալ մտօք եւ կամակոր եւ անհաւան: Եւ սիրտ իմ խռովեցաւ ի փորի իմում եւ սկսայ հոգալ եւ տխրել եւ անջատել խնդրէի մեկնելոյ ի նոցանէ եւ ոչ եղեւ հնար առ ժամանակին վասն բազմամբոխին եւ այլ բազում պատճառաց, որ չէ ժամանակս բաւական գրելոյ զամենայն:

Եւ յորժամ ստուգիւ գիտացին ամենայն համախոհքն եւ բարեկամքն Կեսարացոյն, նա' ազդ արարին նմա եւ նա ժողովեալ զամենայն մեծամեծս աւագանոյն առաջակայսն իւր եւ հարցափորձ առնելով ընդ նոսա եւ հնարք վասն եկեալ հասեալ վրդովմանց գոլոյն, եւ չորս մարդ ուղարկեալ էին ի գլխաւորացն միջնորդ հաշտութեան սակս, զի թերեւս համոզեսցեն ի խաղաղութիւն: Եւ յորժամ որ եկին` նա' բազում իրիցունք կային առ մեզ յամենայն տեղաց, որ կու փութացուցանէին զմեզ ի գործն զոր առնելոց էաք. եւ առաքեալքն Կեսարացոյն խնդրեցին անապատ առնել վայր մի, եւ հանեցաք զնոսա արտաքոյ ի գաւթին: Եւ սկսան պատմել մի ըստ միոջէ զամենայն ասացեալսն ի Կեսարացոյն եւ ի ժողովրդոցն բերանոյն վասն հաշտութիւն առնելոյ: Նա' յոյժ հաճոյ եղեն ինձ ասացեալքն, յորում առաջագոյն ցանկայի նմա, եւ ես յառաջեալ ասացի. յոյժ բարիոք է խորհուրդդ այդ եւ հանապազ ի գոյն կամ կանխեալ մտօք. եւ ընկերքս իմ այլ ի հարկէ ասացին. այո', բարիոք է: Եւ յորժամ ելեալ գնացին նոքա, յայնժամ եկին ամենայն իրիցունքն ի ներս եւ խնդրեցին լսել զասացեալսն ի նոցանէն, եւ Զաքարէն պատմեաց նոցա զամենայն զոր ասացին նոքա: Եւ յորժամ լսեցին քահանայք` խռովեցան ամենեքեան եւ ի խոր տրտմութեան եղեալ վարանեցան յոյժ եւ բողոք բարձեալ աղաղակէին ասելով. մեք չեմք յօժարիր զհաշտութիւնն ձեր ընդ նոսա, զի սուտ հաշտութիւն է եւ ոչ ճշմարտութեամբ: Երբոր կու հաշտիք, յառաջն զմեզ ի ծովն լցէք եւ ապա հաշտութիւն արարէք ընդ նոսա. յետ սուտ հաշտութեանն ձեր` զմեզ զամենեսեանս կու գերեցնեն եւ շատ չարիք կու անցուցանեն ընդ մեզ: Եւ արդ` յայսչափ հարկ եմք տուեր իւրն եւ այժմ կրկին կու խնդրէ, ուստի՞ց տամք: Ոչ թէ մեզ վասն էր երիցաներուն ջանքն, այլ յաղագս իւրեանց ազատութեանցն սակին ի նորին բռնութենէն եւ յանիրաւ զրկանացն: Եւ ես այլ անգամ մի փորձիւ ուսեր էի որ այնչափն էր եւ իւրեանց ջանն, որ ի մէջ փորձութեանն այն կու արկանէին մինչեւ իւրեանցն ազատութեանն հնար լինէր, եւ յետոյ այլ բնաւ չէին մերձենար, որպէս յատոյ արարին իսկ բազում ժամանակս: Նա' վասն այնորիկ ես ոչ կամեցայ լսել նոցա, եւ ասացի. ես յօժար սրտով կու կամիմ զհաշտութիւն առնելն, զի յոյժ տաղտկացեալ է անձն իմ յաղմկէ եւ ի չարաչար վրդովմանցն խռովութեանց. լաւ է հաշտութիւն առնելն, ձեզ այլ կու հաշտեցնեմք ի հետ նոցա: Եւ աղաղակեցին թէ` չէ' ու չէ', աղաչեմք, մի' հաշտիք, սուտ է հաշտութիւն նոցա եւ կեղծիւք: Եւ ես յորժամ կրկին պնդեցի վասն հաշտութեան աղագաւ, նա' յարեաւ Զաքարէն ի նստոյ տեղէն եւ ես յոտն կայի ի պահճան շրջելով, եկն մերձեցաւ առ իս բարկութեամբ եւ յետս ընկրկեաց զիս ասելով. եթէ չես կամենար, դու թո'ղ եւ գնա' ի բաց. եթէ կամենաս դու կամ ոչ` մեք կու կատարեմք զխնդիրս դոցա, եւ զամենայն պատրաստութիւնն տեսեալ եմք եւ խօսել եմք ի հետ արքունեացն մեծամեծաց եւ խոստացեր եմք զամենայն հարկն արքունեաց, տակաւին չէ հնար յետ դառնալոյ: Եւ ես անճարակեալ լուռ եղէ. Յովհաննէսն ի նորա բերան կու հայէր զինչ ասէր, վասն այնորիկ որ նա պատուաւոր էր ի միջի մերում վասն Էջմիածնի նուիրակ լինելոյ սակին:

Զինչ յերկարեմ, վասն տաղտկութեան լսողացն չլինի ձանձրութիւն, քահանայքն զամենայն ժողովուրդն յոտից կացուցին եւ բողոքեցին առ կայսրն եւ առ ամենայն դիւանի նախարարացն` վասն անիրաւ զրկանացն եւ սաստիկ անյագ լինելոյ արծաթսիրութեանն, եւ հազիւ կարացաք հանել ի միջոյ մեծաւ ջանիւ, որ ելեալ գնաց յերկիր իւր ի Կեսարիա: Եւ ես ասացի. ահաւասիկ խնդիրն ձեր կատարեցան, եղբայրք` վարդապե'տք եւ քահանա'յք, այսուհետեւ ես կու գնամ զուխտեալ ճանապարհն իմ: Նա' ամենեքեան դժկամակ եղեն եւ ոչ կամեցան լսել զասացեալսն ի մէնջ:

Մէկ քանի օր միջոց եղեւ, յեղակարծում ժամու եկն Զաքարէն շատ մի մարդովք եւ անկաւ ի վերայ մեր ի Կոմրուկի եկեղեցին եւ բռնադատեց զմեզ թէ` արի' որ գնամք ի զբօսանս, ի նորաշէն ճումէն շուրջ գամք: Նա' ես պարզամտութեամբ հաւատացի եւ ելեալ գնացի զկնի նորա. նա' ոչ այնպէս, այլ միաբանութեամբ բան են խորհել հետ խալիֆին, որ տանին առ վերակացուն ճէմիին` Ղալանտար փաշային յանդիմանն եւ զհարկն ղապալային, որ հինգ բեռն ստակ ի նոցանէն առեալ էր խալիֆայն տոկոսիւք, նա' տարեալ զմեզ խաբելով անդ եւ Յովհաննէսն յառաջագոյն գնացեալ էր մօտ խալիֆայն եւ անդ էր նա. եւ զհինգ բեռն ստակն երեք բաժին արարին եւ բարձին ի վերայ երիցս սիճիլով եւ երաշխով` յոչ կամաւ. իմ երաշխաւորն խալիֆայն եղեւ: Եւ ապա արձակեցին զմեզ, եւ գնացաք յԱստուածածին ժամն եւ զամենայն երկիրն յերիս մասունս բաժանեցաք. յառաջին ամին Զաքարէն դրաք գլուխ, զԸստամբօլ նորա տուաք բնական պարաթին հին ղապալայի երկրովքն եւ զԱնատօլի փարաքանդան եւ զմեր քաղաքս ինձ ետուն եւ Յովհաննէսին` զամենայն Ուռումէլն բայց յԸռատօզուս:

Եւ սկսաւ Զաքարէն օր ըստ օրէ յայտ առնել զսրտի ծածկեալ չար աղանդն, որպէս յառաջագոյն գրեցաք ի վերոյ: Եւ ես գնացի յիմ վիճակն եւ Յովհաննէսն` յիւր վիճակն եւ Զաքարէն յԸստամբօլ թողաք յաթոռն:

[56]

Նա' Կեսարացի Գրիգորն, որ գնաց յերկիր իւր, չի հանգիստ առնոյր ի տեղին, կու գրգռէ զՍըսայ կաթողիկոսն (Յովհաննէս Այնթապցի) եւ զԱրզրումցի Մինաս վարդապետն եւ զՔացախ Մինաս վարդապետն, որ յետ Յովհաննէսին նա յաջորդեաց զաթոռ կաթողիկոսութեանն: Նա' զայսոնք կու միաբանէ եւ կու առնէ ընդ իւր եւ գալով ի պատերազմել ընդ մեզ. եւ մեք ի Պուրսայու կողմն էաք, որ նոքա եկեալ էին:

Յորժամ որ լսեցի, կամ արի զգալուստ նոցա, գոնեա առնիցեն որ ելանեմք ի միջոյն, վասն երեք պատճառի, նախ` վասն Զաքարին հերձախօսութեանն եւ թոյլամորթութեանն, եւ երկրոդ` վասն շրջագայութեանն զքրիստոնէից վշտացուցանելն վասն հարկացն պահանջութեանցն, որ առնուլ զմասն Աստուծոյ եւ պոռնկաց վարձկան լինելն եւ զնախատինսն կրելն ի ժողովրդոց եւ յամենայն ռամկաց, երրորդ` զահ եւ զերկիւղն ի յանաչառ դատաստանացն Աստուծոյ. վասն այս երից պատճառացս հրաժարել կու ջանայի: Յորժամ որ լսեցի զջանն նոցա, զտեղի առի եւ ոչ կամեցայ գալ եւ օգնել անօգուտ եւ վնասիչ հոգոյ խնդրոյն, որ մեր օմատուխ Սարգսին` յորժամ բաժանեցաւ ի Բութանիոյ եւ յԸստամբօլս կամէր գալ առ ընտանիսն իւր, նա' պատուիրեցի կրկին եւ երեքկնեցի թէ` չլինի որ ի մէջ նոցա խառնիս. նա կու գայ կու յարի ի Խուլն եւ կերթան յԱտրանայ առ թագաւորն ի բողոքել, որ այն ձմեռն յԱտրանայ ձմերեաց թագաւորն եւ ի Յինանցն ապա եկեալ յԸստամբօլ յաթոռ իւր: Եւ շատ գժտութիւն էր եղեր ի մէջ դիւանին երկոցունց կողմանցն եւ պարտեալ էր կողմն Կեսարացուն եւ նկուն եղեալ: Եւ մեք այլ այն օրն յՈսկոդարն եկաք, նա' ասացին թէ` այսօր մեծ ճակատամարտութիւն եղեւ ընդ Կեսարացուն, եւ միւս օրն ապա անցաք յԸստամբօլ: Եւ թէ զինչ եւ իցէ` դադարեալք էին երկուց կողմն ի մարտնչելոյ եւ չաւուշով հանին ի յԸստամբօլու զԿեսարացին, զԿաթողիկոսն եւ զՄինասնին եւ ուղղեցին ուստից եկեալ էին: Եւ թվին ՌԿԲ (1613)ին էր եւ մայիսի իե. յորժամ որ այս յետինս գործեցաւ:

[57]

Եւ եկան ամենեքեան վարդապետքն եւ ամենայն քահանայքն եւ խալիֆայն, հաւաքեցան մօտ առ մեզ նոր թատպիր առնել: Ասացին Զաքարին թէ` այս անգամ դու մի' լինիր գլուխ, թո'ղ Յովհաննէսն լինի, նորա յանգ է` որ տեղացի է եւ հանդարտ մարդ. Զաքարէն այլ իւր յօժար կամօքն ղայիլ եղեւ: Եւ գրեցին զպարաթն ի վերայ Խլուն եւ զմեզ ընկերակից նորին եւ վերակացուք, մէկ պարաթ եւ երկու յամր հանեց խալիֆայն, մոհրով թէսքիրաք այլ երկու ի Նասուֆ փաշայէն, որ նա էր գլուխ վէզիրն. զՈւռումէլն Ղալաթու հետ` ինձ, զԱնատօլու փարաքանդան Ոսկոդարէն ինդան` Զաքարին եւ զԸստամբօլն եւ Սեբաստիոյ ի վայր մինչեւ ի Կաֆայն եւ Քոթիան` Յովհաննէսին:

Եւ ոչ կարացաք պարկեշտութեամբ կալ եւ զգուշութեամբ հովուել զաւանդեալ վիճակն, այլ անառակութեամբ կացաք եւ ցոփութեամբ վարեցաք զկեանս մեր, եւ ընկերքն իմ ոչ կամեցան զճշմարտութիւն քարոզելն, այլ հակառակէին ճշմարտութեանն, որպէս Յանէսն եւ Յամրէսն` Մօսէսի, որպէս գրէ Առաքեալն. զինչ մեք որ կանոնէաք, նոքա ստել ջանային: Խուլն թեպէտ թոյլամորթութիւն ունէր եւ բնաւ օրինաց եւ պատուիրանաց Աստուծոյ եւ ամենայն կարգաց եւ կրօնից եկեղեցեաց փոյթ եւ հոգ չունէր բնաւ, բայց չէր անառակ գործովք քան զիս եւ քան Զաքարէն հերձախօս, այլ կարի առաւել հանդարտ էր, բայց վատախորհուրդ էր եւ ստախօս յոյժ եւ նախանձոտ եւ ընկերատեաց, անգութ եւ անողորմ բանուք: Եւ օմատուխ Զաքարէն թեպէտ որ հերձախօս էր եւ թերահաւատ եւ անառակ իբրեւ զիս, այլ երեք առաքինութիւն ունի, նախ` որ կարի առաւել ընկերասէր էր եւ երկրորդ` աննախանձ եւ խոնարհ յոյժ, երրորդ` որ յոյժ գթած եւ ողորմած եւ օտարասէր եւ աղքատասէր եւ առատաձեռն, բայց մեծամեծ հերձախօսութիւնն զամենայն կորուստ առնէր: Եւ ես ձանձրացեալ տաղտկացայ յիմ անառակ գործոցս եւ ի նոցա հակառակութեանցն եւ ստութեանցն եւ ընթեռնլով զտեսիլ Սուրբ Լուսաւորչին, զգայլոց փողոտելն զգառինսն եւ զՍահակայ ջնջագիրսն եւ զԿլայեցոյ զընդհանրականաց բանսն եւ յոյժ երկեայ ի դատաստանացն Աստուծոյ եւ զպարտսն վճարեցի զամենայն:

[58]

Եւ ՌԿԵ (1616) թվականին հրաժարեցի կամօք իմովք եւ ոչ ի հարկէ կամ ի բռնութենէ ուրուք եւ հրամանաւ արքունի հրովարտակաւ ելեալ յայտնապէս կամօք ամենայն քահանայիցն եւ ժողովրդոցն ուղի անկեալ գնացաք յԵրուսաղէմ, երկու զատիկ անդ արարաք: Եւ նաւեալ գնացաք ի Կիպրոս, եւ ելեալ յանապատ մի ի միաբանակաց վանսն, որ Սուրբ Մակար ասի, որ էր խբթոց ազգացն, նոքա սպառեր են մեր ազգացն են տուեր, որ կայր անդ ի մեր ազգացն երկու աբեղայ, մէկ քահանայ Խաչատուր անուն եւ որ այժմ վարդապետ է եւ առաջնորդ ջօղացոցն, եւ միւսն` Վարդան մոնոզոն, որ այժմ քահանայ է, որ յայսմ ամի եկն ի տեսութիւն մեզ անտից հետէ եւ գնաց դարձեալ ի վանսն, զի նա է հայր վանացն, եւ երկու երեք այլ աղօթաւոր ծերք: Եւ կացաք հետ մեր Դանիէլիս անդ երկոտասան ամիս եւ խիստ հաճեցաք բնակիլ անդ վասն անդորրութեան եւ ապահովութեան եւ ամենունակ վայելուչ տեղոյն, որ մասն էր դրախտին ի յերկրի: Նա' ոչ եթող զմեզ սատանայ, ազգի ազգի փորձանք յարոյց ի վերայ մեր եւ եհան անտից եւ ելեալ եկաք կրկին անգամ յայս աշխարհ եւ կացաք զեօթն տարի եւ Աստուծոյ աջողութեամբն կրկին գնացաք յԵրուսաղէմ եւ երկու զատիկ այլ կացաք անդ հինգ մարդով, որ մինն այս Դանիէլ եպիսկոպոսն էր եւ տէր Գասպարն եւ Սարգիս վարդապետն եւ նոր միակեացն որ անտես մեզ, որ այժմ առ Աստուած է փոխեալ յԵրուսեղէմ. Աստուած ողորմի իւր հոգոյն:

Եւ յետ երկու զատկին ջանք եդաք թէ ցամաքովն գնամք ի Հալապ եւ անտից ի սիլա ի մեր աշխարհն, որ վաղուց հետէ կու ցանկայաք, նա' երկիւղ ահից անօրինաց գիշատողացն չէաք իշխեր գնալ վասն երկու պատճառի, նախ` որ Յապազային վերայ հանապազ ի պատերազմ էին ի յԱրզրումի սանճախն, որպէս յետոյ գրելոց եմք զնորա պատմութիւնն, թէ Տէր կամեսցի, երկրորդ` որ յԸստամբօլու ի վեր մեծանուն մարդն այլ չի ազատիր ի կեղեքողացն, վասն այն պատճառին յետի անգամս շատն այն էր գնալն յԵրուսաղէմ, որ նորա պատճառաւն գնամք ի վեր` թէ ահաւասիկ յԵրուսաղեմայ, որ անօրէնք զմեզ չտառապեցուցանեն եւ տուժեն եւ նեղեն եւ անհանգիստ առնեն:

Նա' ոնց հասաք մեծաւ աշխատութեամբ ի Հալապ, նա' ի մեր քաղաքէն երկու անուանի մարդիկ եկեալ էին եւ բօթալից խապարնի ետուն թէ` այնպէս սրոյ եւ սովոյ եւ գերութեան միջոյ է աշխարհքն մեր քան զառաջին ջալալոցն յաւելի, մանաւանդ եւս առաւել յայսմ ամի, որ հեծեալն մարախոյ պէս տարածել են եւ մանաւանդ տաթարին գայլազօրքն, որ ծուխ նոցա մինչեւ յերկինս է եւ շող սուսերացն իբրեւ զփայլակն կու ծփայ եւ կու փայլատակէ յուր կու գնաս: Ահա մեք այլ փախստական եմք. յերեք դիհաց ահ եւ երկիւղ կայ` պարսից եւ Յապազին եւ թագաւորին հեծելազօրին: Թէ անդ էիր, նա' շատոց փախստական էիր լեալ. այժմ ի մէջ արիւնարբուա՞ց կու կամիս գնալ, որ ի հողէն եւ ի ջրէն արիւնահոտ կուգայ, եւ վազիրն Խալիլ փաշան է, որ թոյլամորթ է եւ երկչոտ, որ բնաւ ասախ չունի եւ ոչ ահարկութիւն: Նա' շուար մնացաք եւ տարակուսեալ եւ ապաշաւեալ աւաղեցաք, որ չը գնացաք ի հետ Ըստամբօլու ուխտաւորացն ծովով, որ դիւրին էր եւ ի կարճոյ ճանապարհն եւ սակաւածախ, որ բեռնակրաց կերակուրն բաւական էր տանել զմեզ. այլ ի հարկէ յոչ կամաւ դարձաք անդրէն ի հետ Յերուսաղէմայ դատաւորին, որ մանզուլ էր եւ յԸստամբօլ կու գնայր, ի հետ նորա եկաք մինչ ի Հալապ եւ դարձեալ գնացաք եւ եկաք զկնի նորա յԸստամբօլս, որ էր թվին ՌՀԷ (1628):

[59]

Յորժամ եկաք մեծաւ տաժանմամբ հասաք յԸստամբօլ, նա' սատանայ մեծամեծ ըռազմ էր լարել պատերազմի` ցանց եւ որոգայթ անզերծանելի եւ ողբոց եւ կոծոց արժանի, որ վասն ծովացեալ մեղաց իմոց եւ անուղղայ գնացից քահանայից եւ ժողովրդոցն մահալային տաճիկքն չարացել էին, որ վաղուց հետէ կու մախային, զԿոմրուկի Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցին դարձուցեր էին, որ կէսն Ֆռանգաց էր եւ կէսն` մեր հայոց ազգին ի հնուց հետէ, որ մեր հանգստարանն էր, որ ուր որ գնայաք` յայնժամ անդ կու դադարէաք: Եւ շատ ընդարձակեցաք եւ շինօք մեծացուցաք, որ յառաջն մէկ մարդոյ նստոյ տեղի չափ տեղի կայր ոչ մեր հայոցս, բայց սակաւ ծառատունկ, գերեզմանաց տուն եւ բուրաստանի եւ ֆռանգաց տունք եւ տեղիք եւ բուրաստան, որ մեր ազգն վարձաւորք էին նոցա: Նա' հանց աջողութիւն եղեւ յԱստուծոյ, որ մերն քան զնոցայն շատ եղեւ, որ շուրվաճու մի տներն, որ հուպ էր եկեղեցոյն, նա բնաջինջ եղեւ ամենայն տամբն, նա` գնեցաք եւ մեք այլ շատ շինեցաք գեղեցիկ շէնք եւ անուշահամ ջուր հանեց մեր աշակերտ Յակոբ աբեղան եւ բազում եկեղեցոյ սպասօք զարդարեալ:

Յորժամ որ առնելութեան եղեր, չորս ամիս դուռն մոհրեր են թէ` բերեն կաշառ տան որ բանամք: Երկու հարիւր ղուրուշ կուտան ու այլ կու խոստանան եւ կու գնան մօտ յայս Կեսարացի Գրիգորն, որ ի նոյն ժամն ի Կեսարու եկեր յԸստամբօլ, նա փոխանակ խրատալոյն եւ օգնելոյն, կու սաստէ նոցա թէ` դուք ո՞վ էք, ֆռանգնին եւ սեփհական տեղացիքն կու հոգան, եւ այլ ցուրտ բանքեր շատ կասէ եւ կու յուսահատէ զնոսա, որ կուգան եւ կու երթան զերկու հարիւր ղուրուշն յետ կառնուն ի սատակած Իբրահիմ մուֆտուն, որ նա էր փակողն եւ առնողն: Ոնց կու տեսնէ որ յետ կառնեն զդրամն, կու հաւաքէ զամենայն ուլամայսն իւր եւ շատ ամբոխիւք կու գնան, մուղնիք կու ձայնեն եւ նամազ կարդան եւ մէջիթ կառնեն: Յայնքան աղէտաշարժ թշուառական ատենին ինքն եւ կամ Խուլն բնաւ փոյթ չեն առնոյր եկեղեցոյն եւ եկեղեցականացն եւ քրիստոնէից անհնարին սգոյն եւ անմխիթար վշտացն, այլ աղմուկ եւ խռովութիւն կու արկանէ ի մէջ հայոցն վասն պատրիարգութիւնն առնելոյ աղագաւ, եւ մարտ եդեալ էր հետ Յովհաննէսին, մինչ զնա փախուցեալ էր ի Պռօսայ եւ ինքն տիրեալ էր առանց հրամանի արքունեացն եւ թագաւորին` բռնութեամբ, եւ ի տեղի իւր եդեալ էր զԵրզնկացի Յովհաննէս Պակթամուրձագն եւ ինքն գնացեալ ի Լեհաց աշխարհն:

[60]

Եւ այս եղկելի տառապեալ քահանայքն եւ ժողովուրդքն անտէրունչք եւ անփարախք մնալով` բոլոր ամ մի թափառի կու շրջին որպէս զոչխար կորստական, եւ ոչ ոք իցէ որ այց առնէ եւ ժողովէ զցրուեալսն ի մի: Եւ իւրեանքն յիւրեանց միջին միաբանութեամբն մեկ խափան եկեղեցի մի կու գտնուն` Հրեշտակապետ անուն` ի Պալաթու դրան ներքոյ, կէս մղոնաւ հեռի խաւարչուտ տեղի մի ի մէջ հրէից եւ կու ջանան առնուլ ի հոռոմոցն: Նա մեծածախ գանձիւք հազիւ թէ լինելոց է, եւ զոչ ոք չունի գլուխ եւ առաջնորդ, որ ժողովուրդն ի միաբանութիւն պահէ եւ անսացնէ զնոսա:

Եւ Ըռըստագէս Խարբերդացին յայնմ ժամու կու գայ յԸստամբօլ. կու գնան եղկելի քահանայքն եւ ժողովուրդքն առ նա ի խրատ հարցանել: Նա մխիթարական բանիւք կու յորդորէ եւ յանձն կառնու գլուխ լինել նոցա գործոյ իրացն, եւ կառնուն զինքն եւ կու տանին ի միջոյ իւրեանց ի Խասգեղն, եւ կու յորդորէ կոչելով զամենեսեան առ ինքն, եւ ի հաւանութիւն կու ածէ զամենեսեան: Յորդորելով զմիմեանսն շատ դրամ եւ արծաթ կու հաւաքեն, զվազիր եւ զամենայն մեծամեծսն արքուանեաց կու կաշառեն, եւ հոռոմքն ամենեքեան կու շարժին ի պատերազմել եւ մարտնչել ընդ հայոց, չթողասցեն առնել հայք զեկեղեցին: Եւ Լուսաւորչին սուրբ աղօթիւքն եւ Աստուծոյ ամենակարող զօրութեամբն հայք կու յաղթահարեն զնոսա եւ զամենայն թիկունս լինողքն նոցա, եւ Ըռաճապ փաշան հայոց հրամանագիր կուտայ եւ երեք չաւուշ զկնի, եւ կուգան կու բանան զեկեղեցին եւ կուտան ի ձեռս հայոց մերոց զանցս, եւ յոյժ ուրախութիւն կու լինի ի մէջ իւրեանց:

Եւ կու տխրին եւ սկսանին հոգալ վասն կարի առաւել փոքրութեանն եւ վասն խաւարչուտ գոլոյն. կու հնարին թէ զիա՞րդ կամ ո՞րպէս հրաման կարասցեն առնել վասն նորոգութեանն, որ խախտեալ էր ի հիմանցն: Նա մեծաւ ջանիւ եւ բազում ծախիւք կրկին հրամանաց գիր կառնուն վերստին նորոգութեան` Պօլպօլճի Աստուածատուրն Տիպրիկցի, որ մեզ հաւատարիմ բարեկամ է եւ յոյժ աստուածասէր, մեծահանճար եւ համարձակ ճարտարախօս եւ քաղցրաբան. նա' շատ աշխատ եղեր ի յամրերաց եւ այլ ամենայն հուճաթներաց հանելն` ի դրունս մեծամեծաց դեգերելովն բազում աւուրս, զորոյ վարձն փոխարինի նորա հատուսցէ Տէր, թէպէտ մարդիկ երախտամոռաց են, որպէս զմերս:

Յետ այսպէս լինելոյն յետոյ, փոխանակ օգնելոյն տառապելոցն, կրկին ի նախանձ կու շարժին Կեսարացոյ կողման չարահնար մարդիկն` Արզրումցի Մինաս վարդապետն եւ Երզնկացի Պակթամուրձագ Յովհանէս եպիսկոպոսն, որ ի տեղի իւր եդեալ էր Կեսարացին եւ ինքն ի Լեհաց աշխարհն էր գնացեր. եւ սոքա, որ տեղապահք էին նստեր, հակառակ լինելով Ըռստագիսին եւ ամենայն քահանայից եւ ժողովրդոցն պալաթացւոց, արգիլել կամելով` զշինութիւն եկեղեցոյն խափանելով եւ զԸռըստագէս վարդապետն հալածական առնելով, որ զօղեալ կայր ի նոցանէ ի Ղալաթիայ ի նոցին չար խորհրդոցն:

Եւ յաւուրսն այնոսիկ եկաք հասաք մեք այլ յԵրուսաղէմայ ի վերայ, եւ յորժամ զմեր գալուստն յիմացեր էին պալաթցիք` մեծ ու փոքր, քահանայք եւ ժողովուրդք, ի յՈւսկուդարն դէպ եկին եւ զաղաղակ բարձին ի ձեռանէ եպիսկոպոսին եւ Սուլումանաստրցի Խաչատուր ուռեցին [երիցին]` ոնց ուռեցաւ խափանեցաւ: Եւ յորժամ անցաք ի Խասգիւղն, նա' ի տես երեկ մեզ եպիսկոպոսն այն, որ յառաջն մեզ աշակերտութիւն եղեալ էր ի մանկութեան ժամանակին, նա' մեք այլ բնաւ յերես չթողաք, եւ շատ նախատանաց բանքեր ասացի, եւ յամօթ երեսաց իւրոց ծածկեաց զինքն եւ գնաց տխրեալ:

Եւ սկսաք յորդորել եւ քաջալերել զքահանայքն եւ զամենայն ժողովուրդքն ի շինութիւն եկեղեցոյն, որ յանուն Միքայէլ Հրեշտակապետին է, որ ի սոսկալի տեսլեան պատկերէն մեծամեծ հրաշս եւ սքանչելիս կու կատարի ի փառս Քրիստոսի: Եւ ես եւ Ըռըստագէս վարդապետն վերակացու լինելով նոցա եւ յօժանդակութիւն առնելով ըստ կարողութեան մերոյ յամենայն պիտոյից` մինչեւ կատարեցաք աջողելով Տեառն, եւ օրհնեցաք նաւակատիս առնելով մեծահանդէս տօնիւք: Եւ եթող Ըռըստագէսն եւ գնաց ի կողմն Բութանիոյ:

Եւ յետ քանից աւուրց հուրայրեցութիւն եղեւ, որ տոչորեց զամենայն թաղն եւ զամենայն հրէից տներն, որ կից եկեղեցոյն էին եւ հուպ յոյժ, որ հանապազ կու թքէին ի վերայ եկեղեցոյն եւ գարշ հոտն կու բուրէր հանապաղ: Եւ մէկ անուանի հոռոմ մեծատուն յոյժ եւ գեղեցկաշէն տունք եւ յապարանք կայր իւրն բարձր ի վերայ եկեղեցոյն` որպէս զհրէիցն հուպ, որ զկերակրոյն անպիտանն` թէ ոսկր, թէ կեղեւանք սեխենաց եւ մրգոց ի վերայ եկեղեցոյն արկանէր, առաւել չարեօք քան զհրեայքն էր հակառակ եկեղեցոյն: Յորժամ որ հուրն անկաւ, նախ զնոցա շինուածքն մինչեւ ի հիմն յատակեաց, որ մէկ շիւղ չեթող, որ յաւիտենից աւերակ դարձան տեղիքն եւ եկեղեցոյն շրջապատ շինուածքն այլ այրեացն եւ վրայի քիրամիտն մանր խորտակեցան ի մարդկան ոտից եւ զսեղանն կործանեցին տաճիկքն, հալա' լոկ առաստաղն զերծաւ` խախտեալք: Նա' մեք ի Ղալաթիայ էաք, ընդ լուսանալն մարդ էին ղրկել ի կոչել զմեզ անդ ի հրայրեացն, եւ գնացաք կրկին քաջալերս տուաք ամենեցուն վասն վերստին նորոգելոյն զամենայն խախտեալքն եւ տոչորեալքն հրոյն: Ի յայնմ ատենին էր եւ ժամանակին եւ մօտ աւուրքն, որ Իսկալէ Յարապա պազրէն ի վեր մինչ ի ջրի կամարն այրեցաւ ամենայն շինուածքն, որ թէ մէկ քիրամտին ոսկի մի տային` չէր հնար գտանելոյ ուրուք: Նա' աստուածային բազմապատիկ օրհնութեանցն` միշտ եւ հանապազ մեր ակնցիքն, որ ի Խասգեղն կու լինին եւ քիրամագործք են, մանաւանդ մեր հոգեւոր զաւակաց հայրքն` Տէր Գասպարին եւ Ղազար դպրին եւ Խոճայ Ղարիպ մեր եղբայրացեալն եւ Խոճայ Վարհատն եւ Ճիհանշահն եւ Կուլպակն հինգական հարիւր քիրամիտ ետուն եւ այլքն ըստ կարի, մինչ երեք օրն երկոտասան հազար քիրամիտ հաւաքեցաք եւ ծածկեցաք զվերեւն եկեղեցոյն, որ թուրքերն նախանձ շարժեցան թէ` դեռ մեր աւերակսն չենք շինել, դուք զայդքան քիրամիտ եւ քարաստան ուստի՞ց գտայք: Տարաւ դատաւորն զեկեղեցպանն գան եհար, մինչ ի փաշայէն կրկին հրաման երեկ եւ ապա լռեցին: Եւ շինեցաք զշրջապատն եւ զփողոցն, զխուցն, զմիջին խախտածք եւ զսեղանն կրկին վերստին հաստատեցաք. եւ պարտակելոյ տեղի եւ կարիս վճարանաց ոչ գոյր հնար, որ յոյժ անձկութիւն էր, եւ աստուածային աջողութեամբն բրել տուի զօրով, որ չէին կամիր ոմանք, չորս սպիտակ յաւել ասի բրողին գաղտ յիւր ընկերացն եւ ամենայն հակառակորդացն եւ ասացի թէ` որչափ կարես բրէ' խորագոյն, եւ ի բրելն գմբեթ մի բացաւ եւ հազիւ ծակեցին զգլուխն, նա' գտաւ շինուածք մի մեծ հողով եւ քարով լցեալ, որ չորս վարձկան ինն օր հազիւ կարացին մինչ զմէկ անկիւնն պարպել եւ յատակել, որ եղեւ տեղի հանգստարանի կարեաց մինչեւ ցայժմ:

Եւ յորժամ կատարեցան ամենայն շինուածքն, եւ քահանայքն յոյժ շտապեցնէին զսեղանն օրհնելոյ եւ այլ չէր փոյթ նոցա զամենայն եկեղեցին, զպատկեր եւ զխաչ վերստին օրհնել եւ աւծանել ընդ խախտեալ սեղանոյն, որպէս գրեալ կայ ի ցուցակին յատուկ գրեալ շատ քան զառաջինն խորհրդաբար թէ` ոք խախտեսցի ի հաւատոց կամ յօրինաց, վերստին հաստատեսցի ապաշխարութեամբ եւ ջերմ արտասուօք, այր անզգամք զայս ոչ ծանեան եւ այլն: Ես գիտասցի թէ Աստուծոյ համար կու փութացուցանէին, այլ վասն իւրեանց ագահութեան ախտի շահիցն էր ջան նոցա: Եւ յորժամ օրհնեցաք զամենայն եկեղեցին եւ օծեցաք խրատով ցուցակին զսեղանն եւ զամենայն կահն սրբութեանն մեծահանդէս տօնիւք եւ ցնծութեամբ պատարագօք, եւ յետ արձակման պատարագին յորդորեցի զժողովուրդն թէ` եկեղեցոյն շատ դրամ պարտք եղեւ այս անգամ քան զառաջինն, շատ քարաստան վերասիայ է եւ մշակաց վարձքն եւ զհացն այլ վերասիայ կերեր. լաւ աջամբոյր տայք, որ վճարիմք ի պարտուց խնդրողացն: Նա' կու կարծէի թէ հաճութեամբ է նոցա, նա' լսեցի որ տրտունջ եւ խռովութիւն կայ ի մէջերն վասն իմ, եւ չար թուեալ յաչս նոցա ասացուածն մեր վասն եկեղեցոյն աղագաւ, երբ յորժամ լսեցի` ի վայր դրի զթապախն եւ ժողովուրդն դատարկ ելեալ գնացին: Եւ դարձան ամենեքեան քահանայքն կատաղեալ բարուք, դիմեցին ի վերայ իմ լրբենի երեսօք, հայհոյեցին փոխանակ շնորհակալութեանն եւ վիրաւորեցին սրտիւք եւ ելեալ խռովութեամբ գնացաք ի Ղալաթիայ:

Այսպիսի չարութեաբ վճարեցին այսքան փոխարէն բազում երախտեացն մերոց:

[61]

Յետ այսորիկ Կեսարացի մեծ Գրիգորն երեկ ի Լեհաց աշխարհէն եւ գնաց յերկիր իւր խաղաղութեամբ եւ Յովհաննէս եպիսկոպոսն յերկիր իւր ի յԵկեղեաց: Եւ Խուլն Ըստամբօլ կու տիրէր եւ ամենայն Անատօլուն եւ Զաքարէն յՈսկոդարն նստէր եւ ամենայն Ուռումէլ փարաքանդայիցն: Եւ մեք յոչինչ չէաք խառնիր յառն եւ ի տուրն պատրիարգական մտիցն, բայց միայն ի վարդապետական իշխանութենէս եւ այսր եւ անդր շրջելով եւ քարոզութեամբ պարապելով:

[62]

Թվին ՌՀԸ (1629) յազդմանէ չարին զմեր յԸռատօզու Յակոբ վարդապետին հիմնարկած եկեղեցին, որ հոգետուն էր եւ պանդոկ եւ անկելոց տեղիք եւ անճարակաց բնակութիւն, նա' տաճիկ ազգն որ կու մախային հանապազ, ի տարին երկու անգամ յամր եւ ֆաթվայ կու բերէին, շատ կաշառ տալով կառնէաք ի բերողացն, որ երեք անգամ ես եմ առել եւ այրել. այսպիսի վտանգաւոր կրիւք տեւեաց մինչեւ ի քսան եւ հինգ ամն:

Եւ հնարից չարին ոմն չաւուշ զմէկ հոռոմի աղայն յափշտակեց. հոռոմի եպիսկոպոսն ինձ պատգամ էր ուղարկել թէ` օգնեցէ'ք մեզ վասն հաւատոց, այսօր մեզ է, վաղն ձեզ է. եւ մեր ազգն այլ հետ իւրեանց միաբանելով ի դատաւորն գնացին աղաղակեցին մինչ զտղայն թափեցին ի չարէն: Զայս ոխ պահեցին մինչ ժամանակ գտան. ի հնարից չարին երեք չորս քաղաքի մարդ ի մէկտեղ կուգան ի սուննաթի հարսանիս ոմն չարագլխի, եւ անդ զրոյց առնելով կու յիշեն զտղային յետ առնուլն: Ամենեքեան միաբանութեամբ խորհուրդ կառնեն չարութեան` վասն հոռոմոց եւ հայոց, զի առցեն զվրէժս իւրեանց եւ թօթափեսցեն զդառնութիւն թոյնից ի հայս եւ ի յոյնս: Եւ յայնմ աղմկեալ վրդովմանց ժամին` յազգմանէ չարին յանկարծօրէն կուգայ թավթիշճի մի բազում զօրօք բազմօք ի վերայ չար ժողովոյն անօրինաց, եւ գրոհ տուեալ կու գանկատին յառաջն ի հոռոմոցն թէ` զտաճիկն առին, հայ եւ կավուր արարին: Եւ սարկաւագ մի տաճկացուցին, եւ զհոռոմոց տանուտէրն, որ Յանկարակ ասէին, կախեցին եւ զհոռմին եպիսկոպոսն այլ խնդրեր էին որ մահացնէին, նա ի մօտ օրերն առ Աստուած էր փոխեալ: Եւ յետ այնորիկ դարձեր էին ի մեր եկեղեցոյն վերայ, գանկատ առնելով թէ` այսչափ ժամանակ թամալսուզ եկեղեցի են շիներ կաշառով. զայս ինչ եւ զայլ ինչ ասելով, մինչ հրաման էին առեր քակելոյ: Եւ անդ էիր տեսանել` թէ որպէս զերամս մարախոյ դիմեալ էին առհասարակ բազմութիւնք յանաստուածիցն ի վերայ եղկելի եկեղեցոյն ի կործանել զնա, ի յինն ժամէն մինչ ի մտանել արեգականն զայնքան ահագին շինուածքն, որ հնգետասան դուռն ունէր, զամենայն կրեցին եւ տարան, մինչ զորմոց խաթիլն ի հետ քակել էին. թէ գիշերն վերայ չէր հասեր, զորմոց քարերն տի յատակէին եւ տանէին: Ի լուսանալ առաւօտին կրկին անգամ եկեալ էին, որ ի հիմանց քարերն այլ կրէին, նա' դատաւորն եւ խորուճին մարդ էին ղրկեր թէ` մի' մօտիք, այլ զտարեալն յետ տո'ւք, եւ այսպիսի պատճառաւ կործանեցին զեկեղեցին ի մեղաց իմոց: Յայնժամն կու քակեն եղեր, նա' Զաքարէ վարդապետն ի միջումն եղեր, կասեն թէ` ահա' կուգան ի քակել, դեռ չի հաւատար եղեր, որ ի քակել սկսան` հողն ի վերան սորաց, ապա ելաւ հազիւ ազատեցաւ, եւ գնացեր սրտահանգիստ եղեր զքակիլն: Եւ այս ամենայն թեպէտ վասն իմ մեղացն էր եւ յանարժանից չարահոտ պատրիարգաց, բայց մեր Ներսէս Ռայիսին գնայն յԵրուսաղէմ եղեւ պատճառ, որ թէ նա չէր գնացեր, զտաճկաց միաբանութիւնն կու պառակտէր ինչ հնարիւք որ էր, մէկ քանի ժամանակ այլ տի տեւէր. փառք Աստուծոյ հիմայ լաւն այս է որ եղեւ:

63. Վասն այս նոր եկեղեցոյս առմանն ի յունաց՝ թէ ո՞րպէս եղեւ։

Եւ այն ամի եւ թուոյ այսպէս եղելոյ, մեք ոչ էաք աստ, այլ ի Ղալաթիայ էաք, յորժամ բօթալից խապարն երեկ աղէտաշարժ թղթերօք, նա' ուշաթափ եղեալ ցնորեցայ ժամ մի եւ կոծեցաք լալիւ մեծաւ եւ աղիողորմ որպէս մօր դառնացելոց ի վերայ միամօր որդոյ սիրելոյ:

Եւ յետ այսորիկ տաճկաց ազգն ոմանք զղջացին ի գլխաւորացն եւ ցաւակցաբար խրատ տալով ասացին. ա'յ հայերք, մի' հոգայք, մեք ձեզ եկեղեցի մի կառնենք ի հոռոմոցն, նոքա երկոտասան եկեղեցի ունին, զձեր ուզած մինն կառնունք: Եւ յորժամ լսեցին ազգն յունաց զմիաբանութիւնն տաճկաց ընդ հայոց վասն եկեղեցոյ, նա' իւրեանքն առ ահիւ ասացին. այո' կուտանք, լռեցէ'ք մէկ քանի օր մի, եպիսկոպոս չունինք, յորժամ մեզ եպիսկոպոս լինի, նորին հրամանաւն տանք յայնժամն: Զայս նենգութեամբ ասէին եւ ոչ ճշտութեամբ: Սոքա հաւատացեր էին ստութեան նոցա եւ ինձ գրել էին թէ` հոռոմքն այսպէս եւ այնպէս կասեն, սահէ տալու եղան, եպիսկոպոսի կու մնան: Յորժամ ընթերցւոյ զսուտակայ պատրողական բանք թղթոցն, նա' յոյժ խռովեցայ յոգի իմ վասն նենգաժոտ յունացն հաւատալոյն, որ ի սկզբանէ ունին զայդ չարահնարութիւնդ, որպէս հանապազ կու լսեմք ի պատմութեանց գրոց, որ այնպիսի սուտակայ բանիւք, երդմամբ եւ զաչնօք զմեր փոքր թագաւորութիւնն Յանոյ խափանեցին եւ իւրեանց մեծ թագաւորութիւնն այլ խափանեցաւ. եւ այլ բազում նենգութիւն շատ են արարել ի ժամանակի եւ տակաւին եւս կու խորհին չարութիւն: Զայս յիշելով մեր` գրեցի խրատ զգուշութեան եւ փութացուցանելոյ զխնդրելին, եւ թէ` մի' հաւատոյք յունացն, նոքա վասն այն օր յօր կու ձգեն` մինչ հնար գտանեն չտալոյն եւ թուրքերն այլ կու պաղին. ասեն ի խօսս աշխարհի թէ` զմեռել թաժա լալ պիտի: Զայս եւ այլ բազում բանք գրեցի եւ ուղարկեցի. նա' բնաւ ցոյց այլ չէին տուեալ ոչ քահանայից եւ ոչ ժողովրդոց առաջակայք. յետոյ զինչ գրեցի զգուշութիւն եւ խրատ` այնպէս եղեւ, յաւելի եւ ոչ պակաս քան զգրեալսն: Թէ ի նոյն ժամն, որ տաճիկքն կանգնեալ էին ի թիկունս մեզ, նա' շատ դրամ այլ չէր գնայր, նա' յամեցուցին, որ թուլացան եւ յետս կացին եւ ի թշնամութիւն դարձան: Եւ յորժամ եպիսկոպոս այլ եղեւ, պնդեցան եւ յայտնի ասացին թէ` ոչ կամիմք տալ, եւ մեր ազգն շուար ի վայր մնացին, եւ ոչ գիտէին զինչ առնելն, եւ այնքան որ ժամասէրք էին, խորհեցան վաճառել զանշարժուն գոյսն եւ ցրուիլ, եւ այնք որ ցուրտ էին հաւատով եւ հեղգ յաղօթից` ասէին. չէ' մեզի պէտք ժամ եւ եկեղեցի, ի միոյն հազիւ ազատեցաք: Ոչ թէ զայս ցուրտ զրուց բառի ըռամիկ աշխարհականք միայն ասէին, այլ ի քահանայից ոմանք եւս ասէին, որ զատին քահանայից ասացեր թէ` ամէն քահանայ թո'ղ յիւր տունն աղօթէ լոկ առանց ճամիաթի: Նա' զայս լսելով` ամէն երէց յիւր տունն ժողովուրդ առնել, զամենայն խորհուրդ եկեղեցոյ կատարելով անթերի, եւ յորժամ աշխարհականք զայն տեսանելով վասն այն ասէին թէ` երբ մեր բանն կու կատարի, չէ պիտոյ մեզ եկեղեցի: Չէին միտք աներ թշուառականքն` թէ քակած ժամին քանի ցեղ ֆաթվանելով յամրեր կայր եւ շատ զատոց հուճաթներ, նա' բնաւ ի խռովութեան ժամին միտ չդրին եւ ոչ վերայ հայեցան, այլ խցին որպէս զօձի զականջս իւրեանց եւ ապա խայթեցին չարաչար: Ո՞ւր մնայր որ մէկ դատարկ զրուցով մի եկեղեցոյ եօթն խորհուրդ կատարել թողուին. սակայն ասել թէ առանձին ամէն մարդ թո'ղ իւր տունն առնեն աղօթք, որ ժողով չլինին եւ ճամիաթ առնեն եւ եկեղեցոյ գործ կատարեն, նա' այնքան անմտանան, որ զվերջն ի միտ չածեն, որ զիւրեանց տունն այլ քակել պիտէր տային:

Եւ յորժամ զայսպիսի վնասակարութեան անկարգութիւնս լսեցի, նա' երկեայ յոյժ եւ զարհուրեալ դողացայ զանմտաբար որոգայթ պատրաստելն ինքեանց, եւ ելեալ գրեցի նամակ մեծ սպառնական եւ աղաչական եւ յուսադրութեան եւ ընչից խոստման` թէ որ չբաւեմ ճարել զամենայն ծախսն ի ճանապարհս եկեղեցոյն, զամենայն գրեանս, զգաւազանս եւ զեմիփորոնս եւ զթագս վաճառեմ եւ տամ, եւ թէ ոչ լիցի բաւական` զանձինս, թէ որ գին բերէ, դնեմ յուղուրն ձեր. այլ առժամս քսան հազար ստակի ճար կառնեմ, զայս խարճեցէ'ք ի դրունս արքունեացն, թէ որ ծայր տայ փոքր մի, նա ա'յլ կու ճարենք պարտօք եւ յետոյ մուրալով վճարեմք ի ձէնջ եւ յօտարաց, եւ թէ ոչ` որ չլինի հնար, նա' ես ի քսան հազարէն անցայ, թո'ղ կորի աստէն: Սակայն զգոյշ լերո'ւք եւ խափանեցէ'ք զժողովդ լինելն աղօթից աղագաւ ի տներդ, եւ զպատարագն սուտ մի' առնէք եւ զմկրտութիւնն եւ զպսակն այլ արգիլեցէ'ք` բայց ի հաղորդութենէն, որ անհոգ չլինին եւ անփոյթ առնեն, մանաւանդ հակառակ զրոյց տան կամողացն եւ սիրով ջանացողացն առ ի թոյլացուցանել զսիրտս նոցա. լաւ է մէկ քանին կորնչել քան ամենայն քաղաքի հայքն միահամուռ կորնչել: Բայց ամենայն քահանայք ելեալ եկէ'ք, մէկ քանի լաւ մարդիկ` բանք եւ զրուց հասկացողք եւ հասկացնողք յառաջակայինցն ընդ ձեզ բերէ'ք ի լաւագոյնիցն: Եւ ուղարկեցի զԹադէոս երէցն, որ յայնժամ աշակերտութիւն էր մեզ, նա' գնացեալ բազում վիշտս կրելով ի ծովին` հազիւ զերծեր ի ծովասոյզ լինելոյն, սակայն աջողելովն Աստուծոյ զերծեր էր անվնաս, եւ հասեալ աստ ի քաղաքիս մեծաւ ջանիւ եւ տաժանմամբ, ժողովեալ էին ի միասին ամենայն քահանայքն եւ երեք չորս այլ յառաջակայ մարդիկ եւ եկին առ մեզ յԸստամբօլ, մէկ հազար ստակ այլ խարճլըխ չէին առել ի հետ. մեծ ամօթով եկին վասն դատարկութեանն: Նա' առանց յապաղելոյ ետու ի ձեռն Միրաքին եւ Տէր Աւագին, որ տարեալ եդին առաջի ամենեցուն եւ ոյժ առեալ զօրացան եւ ուրախ եղեն եւ խնդութեամբ գնացին ի դրունս մեծամեծաց ի խնդիր: Նախ ուղարկեցի զմեր հոգեւոր ձեռնասուն որդեակն` զՏէր Գասպարն, որ հելլէն լեզուաւ ճարտար է, գնաց առ պատրիարգն հոռոմոց եւ առ մեծ մետրապօլիտն Երակլոյ, որ այս երկիր Ըռատօզս նորա իշխանութեամբն է, ի նմին ժամի անդ էր մօտ առ պատրիարգն եւ նոցա լեզուաւ խօսեցաւ ընդ նոսա բնախօսութեամբն եւ հասկացոյց մի ըստ միոջէ զամենայն անցս աղէտիցն` զիւրեանց եւ զմերն, եւ հաւանեցոյց զնոսա եւ ետուն երկոքին ձեռագրով իւրեանց թուղթ հրամանի վասն տալոյ եկեղեցոյն: Հինգ հազար ստակ խարճ գնաց ի դուռն պատրիարգին եւ մետրապօլին մէկ ստակ չէր առեալ, եւ խնդութեամբ եկին առ մեզ եւ այն նամակներաւն եղեւ զինչ որ եղեւ: Եւ ապա գնացին առ մուֆտին. նա բնաւ երես չերետ թէ` մեզ մեղանք է ձեզ եկեղեցի հրաման տալն: Գնացին անտից մօտ Ըռաճապ փաշան, նա այլ այնպէս էր ասացեր, այլ ոչ թթուաբար. դարձեալ գթալով ասացեր թէ` գնացէ'ք ի հոռոմ պատրիարգէն գիր բերէ'ք, որ ձեզ նորին հրամանաւն տամ ձեզ յամր. եւ հանեալ ցուցին զտուեալն նոցունց, եւ առժամայն հրամայեաց տալ մուրհակ եւ հրովարտակ հրամանի, եւ առեալ բերին աստ ի յԸռատօզս: Եւ յայնմ աւուրն, որ քսան հազար ստակն որ տուի Աստուծոյ աջողելովն, Ներսէս մահտեսին այլ երեկ յԵրուսաղէմայ, որ դեռ մէկ ստակ չէին խարճեր, նա յամենայն տեղիքն ի հետ նոցա գնայր: Գնացին եկին ի Ըռատօզս, նա' խիստ դիմութիւն արարին հոռոմքն եւ եպիսկոպոսն, եւ զպատրիարգին գիրն առեր ի վայր է դրել եւ Ռայիս Ներսէսն այլ բարկացեր է ի վերայ եպիսկոպոսին եւ ահ տալով ելեալ գնացեր է թէ` ես զքո վանքն այլ քակել տամ. երբ մեր քակեցաւ ձեր պատճառաւն, թո'ղ ձերն այլ քակի: Ելեալ գնաց, երկու չարագլուխ մեծանուն իսպահիք խրատեց, որ գնացին ահացուցին: Նա' զարհուրեր էր եպիսկոպոսն եւ կոչեր էր առ ինքն զՌայիսն եւ զՓեշտամալճի Փանոսն, զԱստուածատուր երէցն ու ասացեր աղաչանօք. թո'ղ լինի տամ. ապա զիմ ազգն չեմ կարեր հաւանութիւն ածեր ի տալն: Նա' մէկ բեռն ստակ ամենայն ազգին կու խոստանան եւ քառասուն ղուրուշ այլ իւրն կուտան, ապա կուտայ զպատրիարգաց տուած թղթերն եւ ինքն այլ մէկ քանի գլխաւոր մարդոց, քահանայից եւ ժողովրդոց հրամանով ձեռագիր կուտան մեծաւ երդմամբ թէ` այլ եւ այլ չենենք, առանց հակառակութեան հաստատուն լիցի մեր տուրն: Եւ դարձեալ զբանալին տուեալ ի նոսա եւ երկու աբեղայք թէ` գնացէ'ք, բացէ'ք եւ մուծէ'ք ի ներս եւ տո'ւք զբանալին իւրեանքն. եւ խրատ այլ եւս տուեալ թէ` ընդ մտանելն վաղվաղակի պատարագ մատուցէ'ք, որ խառնախազինջքն դադարեցնենք ի մրրկեալ աղմկացն. թէ որ պատարագ այնէք, նա' աղաչէք թէ յետ առէ'ք, նա' այլ չեն մօտիր բնաւ: Նա' զինչ որ կու խրատէ, կուգան այնպէս կառնեն, ապա կու դադարին ի խռովութեանցն: Եւ յիւրեանց միջէն մէկ բռնաւոր Մալղօչ անուն քուրքչի մի կայր, նա այլ շատ դատեցաւ մեզ համար ի յԸստամբօլ թէ ի հոս. տասն հազար ստակ նորա տուաք. Աստուած ողորմի իւր հոգոյն, որ [առ] Աստուած փոխեցաւ:

Եւ յորժամ զհոռոմք դադարեցաք եւ լռեցին, նա' տաճիկքն ամբարձին զգլուխս իւրեանց, եղեն ոսոխք մեծ, զբերած յամր տարին առ դատաւորն, որ ղայտ արար, յիսուն հազար ստակ էառ, մէկ քանի օր անցաւ` մանզուլ եղեւ, նոր եկած զատին այլ էառ եօթն հազար ստակ: Որչափ իսպահիք եւ զլուխ ենկիչարիք եւ չարուժք կային` ամէնքն կերան, մէկ իսպահոց սարտարն ինն հազար ստակ էառ: Թէ ի հոս թէ յԸստամբօլ չորս բեռն ստակ յաւել գնաց եւ ոչ պակաս. թո'ղ որ փլաւ, որ կրկին յամր հանեցաք նորոգութեան, կրկին անգամ խարճ գնաց: Խուց եւ ոտայ չկայր, Աստուած պատճառանօք ետուր զմէկ հոռմին տուն մեզ, որ ի բակին միջումն էր, ընդարձակեաց մեզ: Եւ զամենայն պարտքն եւ զծախսն այսպէս վճարեցաք. մէկ բեռն հնգետասան հազար ստակ ես վճարեցի, երեք գիրք վաճառեցի եւ զայլն` յԸստամբօլու եւ յԱտրանու եւ վարի գեղջէ, մինչ ի սիլայէն աղաչեցի զԲենկցի Յովհաննէս եպիսկոպոսն, որ երեսուն մարչիլ ղրկեց. Տէր Աստուած վարձահատոյց լիցի իւրն եւ ծնողաց իւրոց. եւ զայլն ի քաղաքէս հաւաքեցաք, ոմանք տասնական հազար ստակ ետուն եւ այլք մէկ քանի` հինգ հազար եւ ոմանք` երեք հազար եւ ոմանք` հազարական եւ այլք` հինգ հարիւր, երեք հարիւր եւ հարիւր եւ ապա սակաւ սակաւ` հարիւր, վաթսուն յիսուն իջան: Այսպիսիւ հնարիւք վճարեցաք զամենայն պարտսն. Տէր Աստուած ամենայն աշխատաւորացն եւ երախտաւորացն եւ տուրս տուողացն առհասարակ ողորմեսցի եւ վարձահատոյց լիցի. ամէն:

64. Պատմութիւն վասն հոռոմոցն չարանալոյն վասն աղջկայ միոյ, որ հակառակեցան ընդ հայոց եւ ի գիշերի շատ այգիք կոտորեցին՝ մինչ ի վեշտասան։

Եւ արտաքոյ բանիս անկարգութեանն մի ոք եպերեսցէ, զի այս օրէն է բանի` զմոռացեալն յառաջ բերել յետոյ: Թվին ՌԿ եւ Թ (1620) ի մուտ եօթանասնին, դեկտեմբեր ամսոյ քսանին, ի հնարից չարին ոմն երիտասարդ յազգէն մերմէ արուեստիւ հալաճ` գնալով ի տունս հոռոմոց ի պատճառս բամպակի. մէկ աղջիկ մեծահասակ կացեր միոյն, սիրով կու կապակցին ընդ միմեանս եւ ուխտ եդեալ առնուլ զմիմեանս կամօք մօր աղջկանն, եւ եկին առ մեզ ի հրաման առնուլ, զի բերեալ պսակեսցեն յեկեղեցին. նա' ես հրաման չետու յեկեղեցին բերելոյ վասն ահից նենգաժոտ եւ խեղաթիւր ազգացն, այլ տարեալ յիւրեանց տունն պսակեցին: Նա' տեսեալ ազգն տաճկաց, որ չար մեծ է յաչս յունացն, նա' ի կատակել եւ ի ծաղր առնել սկսան` այպանել զամենայն ազգն հոռոմոց, եւ նոքա ոչ կարացեալ տանել այպիցն եւ կատականացն, յարուցեալ ի գեշերի պարզ եւ սեռն լուսնին, գնացեալ յայգեստանն հայոց, զամենայն ծառատունկքն կոտորեցին մինչ ի վեշտասան այգիք, եւ յետ այնորիկ դարձան հետ տեղացի տաճկացն միաբանեցան եւ խռովեցուցին ընդ մեզ զնոսա թէ` մեք եւ դուք տեղոյս ենք եւ դոքա` եկք եւ օտարք, եկան զմեր ժառանգութիւնն առին` զարտ եւ զայգի եւ զամենայն կալուածն մեր, եւ մէկ ստակ հարկապահանջութիւն չեն ի տալ. արդ` եկա'յք միաբանութեամբ հալածեսցո'ւք յերկրէն մերմէ, զի եւ մեր լիցի ժառանգութիւնն: Եւ այսպիսի չար միաբանութեամբ դաշնագիր եղեալ չարեացն, յիսուն մեծամեծք ի տաճկացն մասար գրեցին եւ մոհրեցին եւ ետուն ի ձեռս հոռոմոց եւ ուղարկեցին վաթսուն ոգի յԸստամբօլ` բողոքել առ կայսրն ի ձեռանէ հայոց:

Եւ յարուցեալ մեր ազգացն մէկ քանի յառաջակայ մարդիկք` գնացին զկնի նոցա զիւրեանց հալն ծանուցանել, որ յայն ժամանակն այսպէս անտէրունչ չէաք, այլ տէր եւ թիկունս կայր յարքունուստ եւ շատ հոգաբարձուք ի դարն արքային, նախ` Խալիֆայ Աստուածատուր հայ ազգաւ, որ սիրելի էր յաչս ամենայն արքունեացն թագաւորին` յաւուրս Սուլթան Օսմանին, եւ երկրորդ` որ մեր ազգս ըռայեայ գրեալ էր ի վերայ նոր ճամիին եւ յանձնեալ էր ի ներքինապետ մի, որ ղըզլար աղասի ասեն, եւ երրորդ` որ Հասան փաշայ վազիրն` եղբայրագիրն Խալիֆային ի փոքունց հետէ, որ դեռ խասաքի գոլով, զմեզ ճամիին արար վերայ` Հասան փաշան եւ քաջ գիտակ էր մեզ: Եւ երբ յորժամ որ գնացին որ զմասարն տացցեն ի վեղիրն, նա ելեալ ի դիւանէն հեծեալ կու գնայր, եւ հոռոմքն ամէնքն ի շարն կանգնեալք որպէս զաոռքն եւ մասարն վերամբարձ ունելով: Եւ գիտակ էր վազիրն զչարութիւն նոցա ի հետ հայոց, բարկութեամբ հարցեալ թէ` ո՞վ են նոքա. նա' յառաջ վազեալ գրոհ տուեալ` թէ մատուսցեն զմասարն առ վազիրն, նա' ձին խրտեալ վազիրին, սակաւ մնաց յերկիր ընկենուլ զվազիրն: Բարկութեամբ փրփրեաց ի վերայ նոցա եւ զմասարն եհերձ, մասն մասն արար եւ հրամայեաց թէ` ըմբռնեցէ'ք զդոսա, ի Տաշկամին լցէ'ք: Այլք փախան, եօթն ոգի ըմբռնեցին եւ եդին ի Տաշկամին եւ այլքն մին մին յետ եկին մեծաւ ամօթով: Եւ մերոնքն այլ յետոյ եկին բերելով յամր եւ ղուլ թէ` հարցաքնին առնեն թէ` ո՞վ ոք են արարեր, նա' ի հախէն գան: Նա' ոչ ոք չեկին վկայութիւն տալ վասն այգետանեացն կոտորելոյն, ասացին թէ` գեւղ մի կայ մերձ այգեստանեացն տաճկաց, որ Մուրսաթլու ասեն, նոքա զկացնին ձայնն լսելով, որ ի դուրս են եղեր` տեսեր են: Եկին թէ վկայութիւն տան, նա' հոռոմնին կաշառելով զնոսա եւ գլխաւոր յաւաններն, որ ընդ նոսա է, ահացուցին եւ ոչ թողին վկայութիւն տալոյ. մնաց դատաստանն ամենայն գործոց ծածկագիտին Աստուծոյ:

Այլ յառաջն որ ասացաք` թէ յետ պսակին խռովեցան ամենեքեան հոռոմնին, նախ քան զայգեստանեաց կոտորելն յարեան ի վերայ հօր եւ մօր աղջկանն թէ` յէ՞ր այսպէս եւ այնպէս րարիք, զձեզ չարաչար մահուամբ սպաննել կուտամք. եւ առ ահիւ նոքա յուրաստ էին եղեր թէ` մեք ոչ գիտեմք, ահա դուք եւ ինքն, զինչ գիտէք` արարէք ընդ նոսա: Նա' զաղջիկն յափշտակեցին ի տանէ առն եւ տարան առ դատաւորն, աղաղակեցին միաբերան թէ` թո'ղ լաւ որ տաճիկ լինի քան երմանի: Զօրով եւ բռնութեամբ տաճկացուցին զաղջիկն եւ զպատանին գանեցին եւ թողին, զաղջիկն տարեալ մէկ իմամին ի պահ ետուն. նա' աղջիկն կաղաղակէր թէ` ես երմանի եմ եւ քրիստոնեայ. մինչ երեք [օր] ոչ հաց եկեր եւ ոչ ջուր էարբ: Մեր Ծննդեան պահոցն էր որ հոռոմնին յուտիս էին, ուտեաց կերակուր տարան, բնաւ չմերձեցաւ ասին: Երիտասարդին, որ այրն էր, խապար ղրկեր թէ` թո'ղ զիս գայ գողանայ առնէ, որ փախիմք երթամք յանծանօթ երկիր զմեր հաւատն պահեմք: Մարդն այլ տեսաւ որ գողանալոյ հնար չկայր, գնաց ի զատընոց, ասաց. ես այլ տաճկանամ հետ կնոջս: Ըստ դենին իւրեանց տաճկացուցին, առանց թլփատելոյ թողին. ն'ա պիղծ չերէց մի աղաղակեց, որ Շէյթան Փափազ ասեն` յառաւել չար գոլոյն, նա ճիչ եբարձ թէ` թլփատեցէ'ք, առանց թլփատութեան կերթայ հայութիւն կենէ. նորա պնդելովն թլփատեցին: Ելաւ, մէկ քանի օր կացին մինչ վէրքն ողջացաւ, էառ զաղջիկն եւ փախաւ. որպէս խորհել էին` այնպէս արարին. յայն ժամանակէն ի վեր այլ ոչ ոք չգիտաց թէ ուր գնացին: Իլիոն քաղաք ասէին յԱսիոյ կողմն ի ծովեզերայ մի, որ յայնմ ժամանակին որ չկայր այլ նման նմա, ի խոր կռապաշտ ժամանակին էր, մէկ աղջկան մի համար հնգետասան տարի պատերազմեցան եւ խաբէութեամբ հազիւ կարացին առնել, եւ յառման ի հիմանց կործանեցին եւ բրեցին ի ծովն լցին զքարինն: Մեր քաղաքս այլ սակաւ մնաց որ զմեր հայոց ազգն բնաջինջ առնել, բայց ոչ ետ թոյլ խնամքն Աստուծոյ եւ այցելութիւն նորա:

Եւ յայս կռուոյս ի դուրս շատ չարիք արարին, մինչ զՌայիսին տունն կոխելու արարին ազգն հոռոմոց, բազմութեամբ չար ժողովով ի գիշերի զտունն քարոտեցին: Շատ Սաֆարլուք կային ի տուն, ելան մէկ երկու երեք բռնեցին, երբ լուսցաւ` տարան ի դատաւորն եւ շատ տաւեցան եւ սիճիլ արարին, առին որ ի թագաւորն տանէին թէ` չարաչար մահուամբ սպաննեմք քաղաքիս մեծամեծ չարերն, որ կամակից էին նոցա, միջնորդ եղան եւ ազատեցին եւ Սաֆարլուցեցն սիրտն առին եւ ելեալ գնացին:

[65]

Եւ յայսմ տարոջ ձմեռն խիստ սաստիկ ձիւն երեկ եւ չոր ցուրտ արար, որ ծովն պաղեցաւ ի յԸստամբօլ, որ ի Ղալաթիոյ յՈսկուտարն մարդ գնաց եւ եկաւ եւ յՈսկուտարէն յԸստամբօլ. ի ժամանակս Սուլթան Օսմանին էր եւ թիւն ՌՀ (1621) եւ յունուար ամսոյ ժե. էր:

66. Վասն սպանման Սուլթան Օսմանին՝ թէ ո՞րպէս եղեւ։

Թվին ՌՀԱ (1622) եւ մայիս ամսոյն ժե. յաւուր ուրբաթու գործ մի սարսափելի գործեցին ազգն տաճկաց, զոր ոչ ոք գործէ, զարմանալի տեսողացն եւ լսողացն, հեռաւորաց եւ մերձաւորաց, որ զիւրեանց թագաւորն զՍուլթան Օսմանն սպանին եւ տիրասպանք եղեն, քանզի յոյժ խելացի էր եւ հոգացող աշխարհաց եւ ասախով եւ հնարաւոր, բայց սաստիկ արծաթասէր էր եւ ոչ դնէր պատիւ ումեք: Այլակերպէր եւ ի շուրջ գայր վասն գիտենալոյ զամենայն վնասակարութիւն զօրացն եւ իշխանացն եւ ամենայն գործոց մարդկան չարութեանցն եւ խորհէր ըստ դենի նաւմոտաց իւրեանց առնել զամենայն բարեկարգութիւն թագաւորութեանն: Եւ հարց թէ` այս ի՞նչ գործ է, որ ամենայն ոք` մեծամեծք եւ ռամիկք օրինաւոր կին առնուն հալալ եւ թագաւորքն մեր` օրինաց արտաքոյ եւ հարամ կին բռնել, եւ խնդրեաց զդուստր մուֆտուն յօրինաւոր կնութիւն: Եւ այլ թէ` ես կու կամիմ ի Մաքան երթալ. եւ միտն ունէր զամենայն ծառայքն փոխել եւ նոր ծառայք սահմանել. եւ զայս ծառայք փոխելոյ կամսն խրատով ումեմն չար իշխանի` Տիլաւար փաշայի, որ զամենայն տունն Յամթայ շատ աւերակ արար: Եւ յորժամ յիմացան զկամսն թագաւորին եւ զՄաքային գնալն, նա' ամենացուն չար թուաց խորհուրդն եւ ուլամայքն եւ ամենայն ծառայքն ընդդէմ դարձան կամաց թագաւորին եւ ասեն թէ` չէ օրէն մեր զայդ խորհուրդ, որ խորհեալ ես եւ կամիս կատարել, զոր ոչ ոք գործեալ է ի թագաւորաց մերոց, զոր դուն կամիս առնել: Եւ նա հաստատեաց զերեսս իւր երթալ, եւ ձայն տուեալ միմեանց ամենայն իսպահիք եւ ենկիչարիքն այլ չար միաբանութեամբ գրոհ տուեալ դիմեցին ի վերայ պալատի արքունեացն վերայ, զի յափշտակեսցեն զթագաւորն եւ սպանցեն, որպէս արարին յետոյ: Այլ թագաւորն շփոթեցաւ եւ զինչ առնելն ոչ գիտաց, այլ արտաքոյ ել ի պալատէն եւ փախստեայ անկաւ ի նորչարեցն օտանին` զի իբր յապաստանից տեղի, որ բազում աւազակք եւ սպանողք եւ այս վնասակարք դողք անկանելով ի նոսա` ազատ կու լինէին: Նա' զիւրեանց տէրն չազատեցին, որպէս վասն Քրիստոսի որ արձակեցին զԲարաբբայ աւազակն եւ զՅիսուս սպանին, նոյնպէս եւ սոքա արարին, յիւրեանց ապաւինելով ոչ պահեցին, այլ հանին արտաքս եւ ետուն ի ձեռս խնդրողացն եւ իւրեանքն այլ միաբանութեամբ առեալ տարեալ եդին ի բանտս թշնամեացն, որ Էտիղուլլա ասեն, եւ երկու փաշա ի նմին ժամու խողխողեցին եւ մէկ ենկիչարի աղասին` վասն միջնորդ եւ բարեխօսութեան աղագաւ, մէկ Հուսէին փաշա պաշ վազիրն, որ խալիֆին եղբայրացեալն էր եւ մեր հայոցս յոյժ բարեկամ եւ միւս պիղծ Տիլաւարն էր` արժանն մահու` եւ աղան, որ յառաջն զսոքա սպանին քան զթագաւորն. եւ մէկ օր եւ մէկ գիշեր եկաց ի բանան:

Նա' մայրն աղաւաշ Սուլթան Մուսթաֆէին, որ ի նոյն օրն եղին յաթոռն, որ ոչ գիտէր զինք կամ զայլ ոք, նա' մայր նորին ուղարկելով գաղտ ի յամենայն զօրացն զոմն Տաւութ փաշա, որ սպանին խեղդամահ առնելով զնա ի գիշերի եւ խաւար ածին ամենայն երկրի եւ լցաւ ամենայն աշխարհն վայիւ եւ աղաղակաւ: Եւ ղուլքն ամենայն կատաղեալ յարեւելից յարեւմուտս վիշապացան, իւրեանց կամն մնաց` որպէս կամէին այնպէս առնէին. զթագաւոր, զվազիր իւրեանց բարօքն դնէին, թէ հետ իւրեանց կամացն չգնայր` քարակոծ առնէին զվազիր սպարապետն, եւ երկու ամիսն կամ երեք` մէկ վազիր այլ փոխէին: Զայն խելագար Մուսթաֆէն, որ առաջին օրն որ դեռ տակաւին Սուլթան Օսմանն որ ի բանտն էր, այն օր որոնեցին եւ ոչ գտին, զի մայր Օսմանին եւ այլ բարեկամք թաքուցեալ էին ի խորափտի գոմբեթայարկ շինուածոյ եւ ջահ անշէջ վառեալ առաջի եւ երկու աղախին ի սպասաւորութիւն նմա` անգիտելի յամենեցունց: Եւ յորժամ իստիպով խնդրեցին եւ սպառնացան մահու ամենայն ընդանեաց թագաւորին, նա' ոչ ոք ի խոստ, բայց միայն մանկագոյն երիտասարդ մի եցոյց զտեղին եւ վաղվաղակի ետուն նորա զազատութիւն նորչարիքն, եւ հանին եւ նստուցին ի տեղի Սուլթան Օսմանին, որ հինգ ամաւ յառաջն քառասուն օր եդեալ էին օսիաթովն Սուլթան Ահմատին, վասն աղայոցն մատաղ գոլոյն: Եւ յորժամ եդին եւ ետես ներքինապետն եւ ամենայն մեծամեծքն, որ բնաւ խելաց զօրութիւն չկայր, նա' փոխեցին եւ եդին զՍուլթան Օսմանն, որ կարի առաւել խելացի էր եւ հոգացող. նա' այսպէս չարաչար մահուամբ սպանին, եւ զայն խելագարն, որ վասն անխել լինելուն ընկեցին յաթոռոյն, նա' ոչ գիտելով զանխելութիւն նորին խենթապաշտ ազգն` համբաւէին թէ սուրբ եւ մարգարէ է. այսպիսի սուտ համբաւով կրկին անգամ հաստատեցին թագաւոր: Երկու տարի եւ կէս եկաց, նա' բնաւ յաստընաւորէն խապար չունէր, ոչ զչարն գիտէր ոչ զբարին. խելագարութեան արմունք շատ պատմէին գիտողքն եւ տեսողքն` ծիծաղելիս, որպէս զմեր հայոց Շիգար (?) թագաւորն. թէ գրեմք մի ըստ միոջէ զամենայն` յերկարումն կու լինի եւ ձանձրութիւն կառնէ լսողացն:

Եւ յորժամ ատեան լինէր, որ տիւան ասեն, օրէն է թագաւորաց, որ ի ներքոյ վարագոյրի նստի, կամ բարձրագոյն ղաֆասի եւ ի վերայ տիւանին դիտէ, եւ վազիրն զմեծամեծ գործք եւ բանքերն եւ յարզեր տանի ի ներս եւ ծանուսցէ թագաւորին: Նոր լաւ փաշա մի դեռ եղեալ էին ղուլքն, նա' չեն թողուր սպասաւորքն, որ յարզ մատուցանէ վազիրն, իւրեանքն յառաջ գալով կառնուն եւ կու տանին: Եւ օր մի կու զօրէ փաշան թէ` տոլն ի՞նչ է զինքն ի ներս չթողլոյն, եւ ինքն բռնութեամբ կու մտանէ եւ կու տեսնու, որ մէկ կին է նստեր յաթոռն ի տեղի թագաւորին որ մայրն է, եւ յորժամ կու տեսանէ` ընդ կրունկն անդրէն յետ կու դառնայ եւ ամենայն ատենին յայտնի կու ձայնէ թէ` լսեցէ'ք, որ մեր թագաւորն կին է, որ է մայրն Մուսթաֆին, ես կնոջ վազիր չեմ կարող լինել, զով կու կամիք` դրէ'ք: Յետոյ տեսին, որ չէր հնար եւ յանկ, նա' միաբանութեամբ մեծամեծացն ամենեցուն յառաջ բերին զայս Մուրատս, որ դեռ երեքտասան ամաց էր, նստուցին յաթոռ, եւ ընկեցին զնա յաթոռոյն եւ եդին յառաջին տեղին. ահա' մետասան տարի է, ոչ ոք չգիտէ զկեալն եւ ոչ կեալն, կենդանի՞ կամ մեռեալ: Եւ այս Մուրատ Սուլթանս յառաջն խիստ խելացութիւն արար, բայց յայնմ ժամանակին իշխանքն եւ զօրքն ամենայն չէին հնազանդ եւ կարի շփոթեալք:

Եւ յայնմ ժամանակին, որ մինչ տակաւին չէր եկեր խապար սպանմանն Սուլթան Օսմանին, որ էր թվին ՌՀԱ (1622) եւ մայիսի ժա. որ աւարտ արարի զոսկետուփ աստուածաշունչս ի բազում ամաց հետէ յոգնակի վշտօք, նա' սկսայ ի գրել զյիշատակարանն եւ յերկբայս էի եւ ի հոգ` թէ ո՞րպէս լիցի գրեալն վասն այլայլութեան ժամանամին, եւ այսպիսի վարանեալ սրտիւք նիրհեցի նստոյ տեղիս ի վերայ շիքրոնին յեցելով, եւ էաք ի տուն խցի հին ժամին, որք հողէ տանիս է եւ երդ ունէր. տեսի ի տեսլեանս, որ երկու մեծագլուք դանիշմանք յերդիցն վերայ եկին եւ ես պշուցեալ ի վեր հայեցայ, եւ հարցուկս եղեն ինձ թէ` ի՞նչ կու առնես յայդմ խորափտի տեղոջդ, նա' պատասխանի ետու թէ` ինջիլ կու գրեմ. ասացի թէ` զՍուլթան Օսման անունն կարմիր գրով գրէ յիշատակարանին. եւ զայս ասացին եւ զարթեայ, գիտացի որ տեսիլ էր, լռեցի ի գրելոյ` մինչ տեսնումք թէ զի՞նչ կու լսեմք վերջք տեսլեանն: Եւ ելեալ արտաքոյ ի տանիսն եւ ով ոք որ անդն կային, պատմեցի նոցա եւ նոքա զարմացան: Եւ մինչդեռ հիացման կայաք, զինչ տեսաք` որ շատ նաւեր եկին յԸստամբօլու եւ լցին զքաղաքն բօթալից չար խապարովք թէ` զՍուլթան Օսմանն սպանին չարաչար մահուամբ. եւ որք չար ծառայքն էին թագաւորին, խնդային եւ որք ըռամիկք էին, աշխարէին եւ կոծ առեալ ողբայաք զանտէրունչ լինել մեր: Թէպէտ որ այլասեռ էր, նա' ցանկ էր եւ պահապան, որ յետ նորա ինչ կրեց բազում նեղութիւնս եւ վիշտս ամենայն աշխարհ ի պատառող գայլոցն երկու ամ, մինչ հաստատեցաւ այս Սուլթան Մուրատս: Եւ յետ միւս աւուր չար պատգամին, ապա գրեցի մի ըստ միոջէ զամենայն եղեալն ընդ յիշատակարանին:

67. Վասն տղայժողովին։

Դարձեալ յայսմ թվոյս, որ ՌՀԱ (1622)ին եւ հոկտեմբերի ամսոյն ժգ. ին, իւրեանց յիւրեանքն կամացն հրաման հանին յանուն թագաւորին վասն տղայի ժողովելոյ ի քրիստոնէիցն, եւ ելեալ գնացին յամենայն աշխարհն բնական հոռոմոց եւ հայոց, բայց ի փարաքանդայից, որ ցրուեալ են յԱնատօլ եւ յՈւռումէլս: Եւ եկն աստ այժմ Պայրամ փաշաս, որ ղայմաղամ է յԸստամբօլն, որ յայնժամն շուրվարճի էր, նա էր որ եկ յամենայն Ուռումէլս ի ժողովել. ո'չ թէ զտղայք միայն առնուին, այլ շատ դրամ խնդրէին ընդ տղայոցն: Եւ ի մեր Արզրումին փաշալըխն, որ Յապազան էր, տակաւին չէր ապստամբութեան անուն առեր, նա չետ թոյլ մտանել յաշխարհն իւր: Եւ այլ մօտահաս աշխարհացն եւ Յամթայ փաշալըխն այլ չետ թոյլ մտանել մեր Հալապ աֆէնդին, որ յոյժ բարեկամ է հայոց, որ յայն ժամանակին անդ էր տէր տեղոյն եւ ամենայն հայոցն շատ օգուտ եհաս: Կուռճի ներքինի Մահամմատ փաշայն, որ կարի առաւել թշնամի էր հայոց, կամ ունէր իսպառ ջնջել զազգն հայոց, տե'ս որ չէր հնար ջնջելոյ, նա հնարեց զհարկապահանջութեամբ նեղել եւ հալածել. հրաման արար, որ երեք ցեղ առնուն զխարաճն` տասնական, հինգական, երեքական: Յետոյ այս որ ժողովող էր, դորա խիստ ողորմած ասացին եւ գթած, որ շատ աղքատաց ինքն տայր. նա' ելեալ մեր գնացեալ մօտն եւ ղալէ գիր տարաք եւ շատ բանք ասացաք, նա ինքն այլ ասաց թէ` դուք այլ խնդրեցէ'ք յԱստուծոյ եւ մեք այլ` որ պատուհասի, որ եղեւ այնպէս, որ սրախողխող արարին զինքն ի մէջ տիւանին յոչինչ պէտս: Եւ առեալ գնաց զգիրն յալէ Հալապ աֆէնդին ընդ մուֆտուն եւ ընդ Խալիլ փաշային եւ ընդ Պէքիր տաֆտարտարին, որ լաւ մարդ էր, երեք միաբանութեամբ յարզ արարին այս Սուլթան Մուրատիս, որ զտասն եւ զհինգ յետ գնաց եւ երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ կապեցին: Եւ թէ ոչ էր այսպիսին արարեալ, շատոք տի տաճկնային, որ թվին ՌՀԵ (1616)ին: Եւ տէր Աստուած վարձահատոյց լիցի նոցա որպէս գիտէ կշռել եւ հատուցանել:

68. Վասն Յապազային զօրանալոյն եւ տիրելոյ բռնութեամբ Թէոդուպաւլսին։

Յորժամ էր թվ. ՌՀԲ (1623)ին, ի ժամանակի Սուլթան Մուսթաֆային, որ ոմն … որ Յապազայ ասեն, վասն յազգէ յապազայիցն լինելոյ կոչի անուամբ, սա տիրէր հրամանաւն Սուլթան Օսմանին եւ էր ի սպասու զինուորական դասուցն մեծ Խալիլ փաշային եւ սիրելի եւ որդեգիր, եւ սիրող քրիստոնէից, մանաւանդ եւս առաւել հայոց վշտատես տառապեալ աղգացս, հոգածու եւ խնամակալ աշխարհաց եւ սիրող աղքատաց ամենայն ազգաց: Նա' ի ժամանակին, յորժամ որ սպանին զՍուլթան Օսմանն եւ կատաղեցան ամենայն իսպահիք եւ ենկիչարիք եւ ուրախանային ընդ գործն չար եւ գազանացան եւ վիշապացան ամենայն ուրեք, եւս առաւել յԸստամբօլս, որ շատք էին չար բնակիչքն եւ ժողով նոցա, նմանապէս եւ Թէոդուպօլիսն շատք էին վասն պահպանութեանն ընդդէմ պարսից, վասն չար ժողովոյն որ անդ էին` ոմանք ի բնակչաց եւ ոմանք յարքունուստ եկեալ սակս պահպանութեան, զոր պակճի եւ նոպաթճիք կոչեն, եւ առնէին ոճրագործութիւնս եւ անիրաւութիւնս զրկանաց. յափշտակէին, կեղեքէին եւ որ սակաւ մի ընդդէմ դառնայր, սպաննէին եւ զտունքն կոխել ջանային, ոչ թէ զռամկացն միայն, այլ զմեծամեծացն եւս:

Որ մեք ի նոյն կատաղեալ ժամանակին յԸստամբօլ էաք` ի Կոմրուկի եկեղեցին, որ Օսման աղա ասեն, որ եպարքոս էր քաղաքին մեծի եւ չարգոյն յոյժ, եւ էր դրացի եկեղեցոյն եւ հանապազ մախայր եկեղեցոյն, որ յետոյ նա եղեր պատճառ առմանն եկեղեցոյն մինչ մեք յԵրուսաղէմ էաք: Որպէս ասացի` թէ այսպէս մեծազօր չարագլուխ էր, օր մի եկին գունդ մի ենկիչարիք զինուք վառելովք սուսերամերկօք զնորա տունն քարոտեցին, զպատուհանիցն գրունքն խորտակեցին. նորա ճորա եւ ծառայքն շատք են, ի վերուստ ի վայր հազիւ կարացին հեռացուցանել ի դրանէ իւրեանց եւ եկին լցուան յեկեղեցին, որոց մոմ ետուն, որոց` դրամ, բազում աղաչանօք հազիւ կարացին հանել յեկեղեցոյն, որ մեք առ ահի նոցա ոչ կարէաք ելանել արտաքս եւ գնալ ուրեք: Յորժամ գիտացան զեկեղեցին եւ կամեցաք փախչել եւ ոչ կարացաք, զի յամենայն տեղիս եւ ի փողոցս գունդ գունդ շրջէին վասն զմարդիկ կողոպտելոյ եւ պոռնկելոյ ընդ կանայս, որ շատ կանայք սպանին, որ չէին ձեռն տալ վասն անառակ հրապարակագործոյն: Եւ այսքան բորբոքեալ էին չարութեամբ, որպէս զգազան կատաղիք էին դարձեր, որ բնաւ չունէին ահ եւ երկիւղ յումեքէ, եւ ոչ ոք էր կարող ասել նոցա` թէ զի՞նչ կառնէք: Եւ ամենայն մեծամեծ իշխանքն զօղեալք էին եւ սասանեալք, եւ եւ բարձաւ դատ եւ դատաստանք եւ ահ եւ երկիւղ եւ իրաւունք յերեսաց. նոցա եւ լցաւ քաղաքն վայիւ եւ աղաղակաւ:

Եւ սկսան ամենայն մոլլայքն եւ ամենայն իշխանքն` թէ որո՞վ հնարիւք ցածուցանենք եւ շիջուցանեմք զբորբոքումն նոցա, նա' ոչ կարացին հնար գտանել, այլ կարդացողնին զայս հնարեցան. ի միասին ժողովեցան ի Սուլթան Մուհամմատի մեծ ճամիին ավլուն եւ ձայն ետուն ի քաղաքին թէ` ամենայն ոք, որ Աստուածոյ հրամանացն եւ գրոց նորա հնազանդք են, թո'ղ անդր ժողովին որ քննութիւն առնենք եւ դատաստան, որ ամենայն ոք զիւր չափն գիտենայ եւ զառաջին կարգ եւ սահմանքն հաստատեմք, որ ամենայն չարքն խափանին, եթէ ոչ` շատ աշխարհք աւերակք են ի վաղուց հետէ եւ մնացեալ շէնքն այլ բնաջինջ կու լինին, յառաջն այս` եւ ապա այլքն: Նա' այս բանքն եւ թատպիրս չար թուաց ապստամբ չար զօրացն, եւ միմեանց ձայն տուեալ եւ ժողովեցան ի միասին եւ զինուք վառելօք անկան ի վերայ նոցա եւ անխնայ կոտորեցին զեղկելի զատեստանն եւ զամենայն ուլամայքն, որ անդ էին հաւաքեալ եւ ոմանք հազիւ կարացին փախչել եւ անկանել ի տունս իւրեանց եւ սուտ համբաւով հաւատացուցին զամենայն ոք թէ` ապստամբութիւն կամէին առնել, եւ զատիքն եւ ուլամայքն այլ զօրպա լինել եւ զօրպաշի դնել եւ իւրեանց նման ջալալութիւն առնել: Որ մեք այլ յայնժամն դեռ ի Կոմրուկի եկեղեցին էաք, որ մօտ էր մեզ, որ մեր Յակոբ աբեղան եւ Սիոն երէցն եւ այլ բազումք անդ էին պատահեր եւ փախստեայ հազիւ անկան առ մեզ եւ պատմեցին մի ըստ միոջէ, որպէս ականատես եւ ականջալուր եղեալ էին:

Եւ միւս օրն կամ եղեւ մեզ գնալ դէպ ի Թօփղափին` ի մեր հայերաց միջումն եւ ի Սիլիվրի դուռն, մեր ազգայինքն մեծ բուրաստանի մի միջում կու կենային, որ խիստ ապահով էր եւ անապատ ի չարեաց, անդ զօղինք մէկ քանի օր. նա' չկայր ճար ու հնար, որպէս վերոյ գրեցի, նա' ասացին թէ` երթանք, մեզ մէկ ճանաչաւոր ենկիչարի կայ հայազարմ, զնա բերեմք որ զքեզ տանի ուր կամիս: Յորժամ բերին` չորեքտասան օսմանի ասի, հազիւ զայիլ եղաւ, որ գնաց յառջեւս մինչ ի Թօփղափի ներսեւն իրիցաներ հասոյց, եւ կերուցին եւ արբուցին, դեռ եւս ի նոցանէ խնդրէր այլ առնուլ դրամ, եւ հազիւ զերծաք ի նմանէ: Վասն որոյ գրեցի, ընթերցողքդ յիմանայք զկատաղութիւն զօրացն յետ սպանման թագաւորին:

Եւ Հարզուլումն այլ այսպէս կամէին առնուլ եւ այլ յաւելի` յաւուրս Յապազային, եւ Աստուծով զօրացեալ Յապազան, եւ յառաջն քաղցրութեամբ հրաման աղաչական բանիւք թէ` մի' կատաղութիւն առնէք եւ ղուլում ումեք մինչ մէկ փողոյ չափոյ եւ զմէկ մարդ կարի փոքր է` մի' վշտացնէք, նեղէք կամ կռփահարէք, զայիլ չեմ` որ գիտենա'յք. յԸստամբօլու վերայ մի' գնայք մտօք եւ թէ ոչ` ես ձեր հախէն կարող եմ գալ: Եւ յորժամ զայսպիսի սպառնական բանքեր որ լսեցին, այլ առաւել զայրացան եւ բորբոքեցան ի չարութիւն եւ փաշան մարդ ուղարկելով առ նոսա թէ` վասն է՞ր այդպէս կառնէք, ձեզ պատուիրեցի ո՞չ` թէ անիրաւութիւն մի' առնէք: Նա' զայս պատգամս ղրկելով, նա' զփաշան այլ կու անարգեն եւ զղրկած մարդիկն այլ կու ծեծեն եւ զօրաժողով կու լինին եւ կու գնան ի վերայ փաշային, սարային վերայ թվանք կու ձգեն, զմէկ քանի մարդն փաշային կու սպաննեն: Եւ ապա փաշան այլ կու զայրանայ, կու պատրաստէ զիւր մերդիկն ի պատերազմ եւ այլ զօր կու հաւաքէ եւ Աստուծով կու յաղթէ զնոսա. նախ զբերդին դրունքն զամենեսեան կու փակէ եւ զթշնամիքն զամէնն կու ըմբռնէ եւ զեռլու անովքն առ ժամն զամէնքն ի դուրս կու վարէ կամամբք եւ որդովք, որ ի նոցա ձեռացն յառաջագոյն գանկատ էին արարեր զեղջացիքն` Կանցիք, Մուտուռկացիք եւ Կէղացիք, որ մեծամեծ գեղան են յառջեւ Արզրումի:

Օր մի փաշան ի զբօսանս կու գնայ յայս գեղօրէքն, նա' յոտն կու անկանին, կու գանկատին ի տեղացի ենկիչարեցն. մեք գերի եմք ի ձեռս նոցա ամենայն ընդանովք մերովք վասն անվճար սուտ պարտուց նոցին. անճարակութենէ մէկ քանի ղուրուշ ի փոխ եմք առել եւ ի հարկապահանջութիւնն եմք տուել, մէկին տասն շահ վճարել եմք` չկարացաք ազատիլ, այնչափն շատցուցին, զարտ եւ զանդաստան եւ զամենայն արջառ եւ զտունքն իւրեանցն եմք տուել եւ իւրեանց մարապութիւն կառնեմք, եւ դիհաց մի գնալու ճարակ չունիմք, ի՞նչ կու հրամայես, ո՞րպէս խրատ կուտաս մեզ տիրաբար: Յորժամ լուաւ զայս աղէտաշարժ գանկատն, նա' ճմլեցաւ ի սրտին եւ գալարեալ աղիւք արտասուեաց զեղկութիւն նոցա ի ձեռաց անողորմ գազանասիրտ թշնամեացն եւ դարձաւ մխիթարեաց զգեղջացիքն ասելով. մէկ քանի օր սապռ արարէ'ք եւ համբերեցէ'ք եւ յԱստուծոյ խնդրեցէ'ք, որ ինձ օգնական լինի, ինշալլահ ես զձեզ կազատեմ: Զայս խղճութիւնս ի մտի ունէր թէ` որո՞վ հնարիւք ի նոցա հախէն գամ եւ զթշուառականքն ազատեմ ի նոցանէ: Եւ Աստուծով այսպէս եղեւ պատճառն, որ նախ յիւրեանցմէն եղեւ կորստեան պատճառ, որպէս ասէ Եսայի մարգարէն եթէ` Զոր ոք կորուսանել կամի, նախ յիմարեցուցանէ: Եւ յետ այսորիկ սկիզբն եղեւ երկանց մա հացու ցաւոց նոցին, նախ զկալանաւորքն եսպան չարաչար մահուամբ, եւ ապա` զգուրվարած եռլուքն իսպառ ջնջեաց, որ ենկիչարի անուն ոչ ոք չմնաց ի Կարին քաղաքի եւ ազատեցան գեղացիքն քաղաքայնովքն հանդերձ եւ օրհնէին զԱպազան, որ փրկիչ եղեւ նոցունց եւ գոհանային զԱստուծոյ, որ զօրացոյց զնոսա, այսինքն` զԱպազան զօրօքն հանդերձ:

Եւ յորժամ զայս համբաւս լուան ազգն չար ծառայիցն թագաւորին եւ բարկացան յոյժ եւ երկունք կալան զբնակիչս ղուլիցն եւ չար ծառայիցն եւ ստիպէին գրգռելով զվազիրն եւ զամենայն վերակացուս թագաւորութեանն, զի ընկեսցեն զնա յիշխանութենէ Թէոդուպօլսոյ եւ հանցեն ի նմանէ եւ բերցեն յԸստամբօլ կամ ի միջոց տեղի, զի զիւր լիցի ըմբռնել զնա եւ առնուլ ընդ նա զինչ եւ կամեսցին: Հրաման ղրկեցին իբր ի թագաւորին բերանոյն թէ` ահա' մանզուլ ես, ե'լ եկո'յ Ըստամբօլ եւ թէ ոչ կամիս գալ յԸստամբօլ, ահա' հրամանագիր հրովարտակի լիցի քեզ վասն Սեբաստիոյ իշխանութեանն: Նա' առեալ տարան զհրամանն ղափուճի պաշի մի եւ շուրվաճի մի, մինչեւ ի Ղոյլասարն գնացին եւ ի լուր համբաւոյն այլ ոչ կարացին յառաջն գնալ յառաւպել երկիւղէն եւ ետուն զյամրերն ի մէկ երկու մարդ` տարէք, ցոյց տո'ւք, տեսէք թէ ինչ կասէ: Ոնց տարան զյամրեր մատուցին առ նա, էառ ի ձեռաց նոցա եւ յորժամ ընթերցաւ, գիտաց զնենգութիւնն, որ դաւաճանութեամբ էր, ասաց ընդ նոսա զայրացմամբ. անհնար է կամաւ իմով ելանել ինձ աստի: Եւ էառ զգիրն եւ ետուր ի պահեստի եւ սպառնացաւ նոցա թէ` գնացէ'ք ի յետ առ առաքիչն ձեր, թէ ոչ` զօր կուղարկեմ, զամենեսեանդ կու կոտորեմ չարաչար մահուամբ, որ թռչնոց եւ գազանաց կերակուր կու լինիք: Եւ յորժամ դարձան եւ եկին յԸստամբօլ, նա' սկսան ստիպել զԽալիլ փաշան թէ` քո չրախն է, քո կամքն ի հետ նորա է եւ թէ ոչ` որ դու կամակից չես նորա, նա' այսու գիտենանք, որ մարդ ուղարկես, որ ելանէ անդից եւ գայ ի հնազանդութիւն թագաւորին: Եւ ի հարկէ նոցա ուղարկեց աղերսական թղթով ղափուճի մի թէ` ե'լ եկո'յ իմ խաթրին համար, որ թէ չգաս, զիս կու խողխողեն չարաչար: Նա յորժամ ղափուճին գնաց առ նա եւ ետուր զթուղթն, յորժամ վերծանեաւ զբանն գրելոցն եւ ոչ կամեցաւ լսել, ասաց. ես գիտեմ, որ նա առ ահի նոցա գրել է զայս, ես գիտակ եմ եւ ինքն այլ, որ աստից ելանելոյն պէս զիս չարաչար մահուամբ կու սատակեն. ես յարեւուս պէղար եմ, չէ' հնար ինձ կամօք իմովք ելանել աստի, գնա' այսպէս ասա': Յորժամ որ եկ ղափուճին եւ խապար եբեր` թէ չէ հնար ելանել անտի, եւ յուսահատեալ լռեցին եւ սկսան քսմնոտիլ եւ երկեան երկիւղ մեծ չար ծառայքն, եւ ուրախ եղեն ամենայն տուն թագաւորութեանն` մայրն եւ ամենայն բարեկամք Սուլթան Օսմանին եւ ամենայն մեծամեծ իշխանք եւ ամենայն ուլամայքն եւ ամենայն աշխարհք վասն զօրանալոյ նորա եւ խնդրէին օգնութիւն Աստուծոյ: Եւ մայր Սուլթան Օսմանին Ֆաթվայ առ ի մուֆթուն վասն տիրասպանացն վրէժխնդրութեանն եւ ինքն այլ գրեաց գիր զօրանալոյ եւ քաջալերութեան թէ` զօրացի'ր եւ քաջ լե'ր, Աստուած է քեզ օգնական վասն անպարտ արեան որդոյն իմոյ: Եւ յորժամ տարան գաղտ զթղթերն ի Յապազան, նա ընկալաւ յոյժ ուրախութեամբ եւ համարեցաւ որպէս յերկնից իջեալ եւ եհան` ամենայն մեծամեծաց իւրոց եւ քաղաքի գլխաւորացն ցոյց ետուր զֆաթվան եւ պատճառեաց թէ` յայսմ գիշերի յանուրջս երեւեցաւ ինձ Հազրաթ Յալին եւ ետուր զայս գիր հրամանաց վասն վրէժխնդրութեանն սպանողաց Սուլթան Օսմանին: Եւ զՍեբաստի այլ բռնութեամբ տիրեաց, որ յառաջագոյն յամրեր ղրկեցին թէ` ե'լ այտից եւ գնա' ի Սեբաստիա. նա' յանտից չելաւ եւ զՍեւազն այլ զապտ արար: Եւ գունդս զօրաց առաքեաց ընդ ամենայն տեղիս տէրութեանն իւրոյ եւ հրամեաց թէ` ուր որ ենկիչարիք գտանէք, սատակեցէ'ք եւ զտունն նորա աւար հարկանեցէ'ք, մի' ողորմիք կանանցն եւ տղայոց նոցա, այլ անխնայ կոտորեցէ'ք: Եւ ելեալ տարածեցան ի վերայ երկրի եւ ուր գտանէին` սպանանէին եւ զտունք նոցա յաւարի առնուին: Եւ ոմանք թաքեան ի յայրս եւ ի ծերպս վիմաց եւ Երզնկայու նորչարեստանն շատ կէսն փախեան եւ եկին ի մեր Կամախոյ ամրոցին դղեակն ամրացան եւ ոմանք շատ կերպափոխեցին եւ զանուանքնին այլ, որն Թորոս եւ ոմն Խաչատուր եւ ոմանք պէս պէս անուանս հայոց եդին եւ պատառատուն հանդերձիւ եկին իջին ի յԸստամբօլ եւ այնպիսի հնարիւք հազիւ զերծան: Որպէս պատմեաց մեզ Ղուլ_Օղլի ենկիչարի մի կայր` մեզ ծանօթ էր … եւ խիստ տաճիկն չեր սիրեր. երբ ելաք ի մէկ քանի հայերու հետ, զիմ անուն Թորոս եդի, եւ յորժամ զօրպան Յապազային դէմ կու ելանէին, ես յառաջ կու գնայի եւ կու հարցանէին ցիս թէ` ի մէջերդ ենկիչարի չկենայ. կու երդուէաք թէ` չարիքն ի ձեր ահին ի ցերեկին ի ճանապարհ ի լուսոյն գնա՞ն. այսպէս եւ այնպէս ասելով հազիւ զերծաք եւ եկաք մինչեւ աստ խաղաղութեամբ: Եւ փաշայ մի այլ կայր չար եւ անօրէն` Ղալիոն անուն, սուտ եղբայրացաւ ի հետն եւ հնարիւք սպանեց ի Սեբաստիայ եւ եբարձ զչարն ի միջոյ:

Եւ յետ այնորիկ նշկահեաց գրոհ տալով եւ եկեալ միանգամայն ի վերայ Գաղատիոյ, որ եւ Անկուրիա, եւ էառ զքաղաքն, այլ ոչ զմիջնաբերդն կարողացաւ առնուլ եւ ամենայն քաղաքացիքն մեծամեծօքն հանդերձ ի միջնաբերդն ամրացան եւ ընդդիմացան նմա, եւ երկրին պարոնն այլ ի բերդն եմուտ եւ կռուէին ի բերդէն ի վայր եւ Յապազան ի ներքուստ ի վեր եւ բերդացիք զԱպազան հարկաներ էին եւ կաղացուցեր. նա' ոչինչ համարեցան, իբր զուխս կարկտից տեղայր ի բերդէն ֆնտուխն եւ կուլան թվանկիցն եւ թօփիցն ի վերայ Յապազայիցն, եւ նոքա առ ոչինչ վարկանէին եւ ոչ երկնչէին կամ խլրտային բնաւ: Մինչ եօթն ամիս պատերազմեցան եւ ոչ կարացին առնուլ զբերդն եւ ոչ բերդացիքն զնոսա կարացին ընդոստուցանել ի տեղացէն եւ փախուցանել: Եւ բերդացւոցն ամենայն ինչ նուազեալ էր եւ նեղէին, բայց թօփգեղն յոյժ սպառեալ, որ կամէր առնուլ. նա' մէկ մարդ հայ ազգաւ` Եղիսէ անուն` ի գիշերի զմահ յանձն էառ վասն խիտ եւ կուռ պաշարմանն զբերդն յապագայիցն, նա' այս անուն Եղիսէ, այր քաջ իբրեւ զՅուդիթն, զօրացաւ Աստուծով եւ երկու երեք ղանթար թօփգեղ հասոյց շալակաւն ի բերդն, եւ կրկին զօրացան բերդացիքն եւ մեծացուցին զայրն, մինչ հայ հաւատով իսպահութիւն էին տուեր, որ յԸստամբօլ տեսայ եւ մէկ թօփ զուֆ եբեր մեզ պարգեւաձիր եւ հանապազ մօտս գայր եւ գնայր. աջն Աստուծոյ հովանի լիցի իւր եւ պահապան յամենայն ժամ:

[69]

Եւ յայսմ տարոջս որ թվին ՌՀԳ (1624)ն էր որ Սուլթան Մուրատն գրին, նա' յայսմ ամի պարսից ազգն զՊաղտատ առին ի տաճկէն, եւ այսմ տարոջ Յապազաս այլ զպատերազմի ըռազմս կազմեց ի վերայ Գաղատիոյ եւ անկարացին գալ ի պատերազմել վաղվաղակի, եւ Սուլթան Մուրատս յայս շփոթմանցս միջումն նստուցին, կարի մատաղատունկ գոլով` գինչ առնելն ոչ գիտէր, սակայն Աստուծով զօրացեալ ըռազմ պատերազմի կազմեաց եւ զՃղալի որդին զօրապետ կարգեաց ի վերայ զօրացն, նա գնաց նստաւ ի Պուրսայ քաղաքն` թէ գան հաւաքին չար ղուլքն, նա' յիւրեանց կամն էր գնալն եւ ոչ գնալն, թագաւորն մանուկ տիօք դեռ էր նստեր, չէին ահ եւ երկիւղ կրեր որպէս այժմ, յուշ եւ յապաղելով գնային` թալանելով, կեղեքելով ժողովրդոցն ի Պուրսայ եւ եղեն բանակ մեծ եւ տակաւին չգնացած դոքա, նա' Յապազան ել եւ գնաց ի Գաղատիոյ դէպ յԱրզրում, եւ ոնց իմացան դոքա զվեր գնալն, նա' կարծեցին` թէ առ ահիւն իւրեանց դարձաւ ի փախուստ. եւ սոքա զհետ մտեալ հասին նոցա, եւ նոքա յետ դարձան ի ճանապարհին, որ Սափթլի ասեն, ի մէջ անտառախիտ ծառոց մայրեացն, եւ անդ էիր տեսանել զճաթմուն թօփիցն եւ թվանկիցն եւ զուխս նետիցն եւ զշողալ սուսերացն եւ զծուխ խաւարին եւ զտոփիւն վահանացն եւ զաղաղակ վիրաւորացն յերկուց կողմանց անկելոցն` մինչեւ ի մուտս արեւու: Մինչ գիշերացաւ եւ Յապազան եւ ամենայն զօրքն խորհեցան թեթեւանալ յամենայն ծանրութեանցն եւ ի տեղին ի վայր թողին, միայն լոկ ամենայն զօրօքն գիշերագնացեալ` գնացին շատ աւուր ճանապարհաւ յետ, դէպ ի վեր ի Կարին յամրոցի` ի Թէոդուպօլիսն: Եւ յորժամ լուսացաւ, գնացեալ մերձ` տեսին ամենայն որ տուն եւ երիվարք եւ ամենայն ախքն եւ ամենայն պատրաստութիւն կերակրոց եւ կարասիս բազում ի տեղին թողած եւ գացած, եւ առժամայն ոչ մերձեցան կարծելով` թէ ի դարանեալ է. եւ կացին օր մի քանի ի տեղին եւ ոչ հետամուտ եղեն զկնի. յորժամ ստուգիւ գիտացին զյետ գնալն, դարձան յաւարին եւ փաշան այլ դարձ արար դէպ յԸստամբօլ: Եւ Յապազան գնաց յԱրզրումն եւ ամրացաւ ի տեղին եւ շատ զօրս գումարեաց քան զառաջինն եօթնպատիկ եւ իսպահեցն ամենեւին վնաս ոչ արար, այլ միայն նորչարեցն` յօրէ յայնմանէ, որ սկիզբն արար կոտորման, վասն այն պատճառին թէ` դուք վասն է՞ր զՍուլթան Օսման ի ձեր օճախն ապաւինելով` յէ՞ր ետուք ի ձեռս սպանողացն: Եւ իւր հրամանացն այլ դիմադարձ եղեն եւ ի վերայ պալատին գնացին, զմարդիկն սպանին, նոքա էին եւ ոչ իսպահիքն, վասն որոյ նոցա վնաս ոչ արար, այլ շատ զօրքն իսպահիք էին:

Եւ այս անգամ սկսաւ հարկապահանջութեամբ տառապեցուցանել զաշխարհին մարդիկն, զշինական ռամիկսն եւ զքաղաքացիսն` զթուրք եւ զհայք, վասն երկու պատճառի, նախ` որ մերկացան ի ժամ պատերազմին, երկրորդ` առ ահի շատ զօրս գումարեաց, որ պիտոյ էր նոցա թոշակ եւ համբարանոց: Եւ աջողեցաւ նմա ի թոյլ տալոյն Աստուծոյ, որ յայնմ աւուր եկին կռապաշտ, իբր զտզրուկ անյագ ջուղացիքն` եօթն հարիւր պազրկան ի յԸստամբօլէն, որ զուտ արծաթ եւ ղուրուշ էին բարձեր եւ անկան ի ձեռս նորա, եւ զամենեսեան կողոպտեաց եւ աւարի էառ, ասելով թէ` ինձ շատ պիտոյ է քան ձեզ, գնացէք նոր վաստկեցէ'ք. եւ փարթամացաւ ինքն եւ ամենայն զօրքն, զոր բարիոք արար վասն պատճառի` զոր ոչ կարել:

Եւ յետ այսպէս եղելոյ` դարձեալ եկին բազում զօրօք հրամանաւ թագաւորին յԸստամբօլէն եւ յամենայն աշխարհաց ի վերայ նորա ի պատերազմ, ի պարտութիւն մատնեցան, որ սարտարն մեծ Խալիլ փաշան էր ու շատ փաշանի կային ի հետ: Նա չար փաշանին ի դուրսի գեղորէիցն ջալալոց նման չարիք կառնէին, որ աղաղակն յԱպազան եհաս, նա պաղատանաց գիր ուղարկեց թէ` մի' չարչարէք զայդ մէկ քանի տունդ, ես ճորով եմ արգիլեր, աղաչեմ զձեզ որ չնեղէք զդոսա: Ոնց գիրն յիւրեանքն հասանելոյն, նա' անարգանաց շատ հայհոյանք էին ասել, այլ առաւել տանջելոյ սկիզբն խորհեցան առնել, ասելով թէ` դուք կու գործէք զերկիր, որ վար ու վաստակ ենէք Յապազին համար, որ ի հոս կու կենայ: Յորժամ լսեց Յապազան զայս սպառնական բանքերս վասն ըռայիցն իւր անարգութեանն, նա' բորբոքեցաւ ի սրտի եւ մռնչէր որպէս զառիւծ, եւ ընդ լուսոյ մերձ առաւօտին ժամին եբաց զդրունս քաղաքին եւ ել ամենայն զօրօքն զինօք վառելովք, աճապարեաց եւ անկաւ ի վերայ բանակի նոցա ի քուն տեղիսն եւ անխնայ կոտորեաց զնոսա, եւ փաշանին փախուստ առին զառ լերամբն եւ յապաղացիքն զկնի մտեալ` զօրականս նոցա կոտորելով եւ զերիս փաշայքն ըմբռնելով, զերկու փաշան, որ հայր եւ որդի էին, զնոսա սատակեցոյց եւ զմին փաշան, որ տէրն էր Յամթայ եւ կարի ծերացեալ ալեօք եւ լաւ յատիլ եւ խաղաղարար, զնա առեալ տարաւ ի քաղաքն եւ պատուով պահեաց ժամանակ մի եւ յետոյ արձակեաց: Եւ ամենայն բանակն փախեան եւ Խալիլ փաշան ընդ նոսա, այլ ոչ իշխեցին գնալ ի վերայ Յապազին:

Եւ յորժամ լուր եղեւ առ թագաւորն զկոտորումն ասքարիցն եւ մնացելոցն ի փախուստ դարձումն, նա զԽալիլ փաշան ի ճանապարհին մանղուլ արար եւ Խոսրոֆ անուն փաշա մի վազիր արար եւ գլուխ սարտար եւ առաքեաց բազում զօրօք ի վերայ Յապազին ի Կարին: Եւ այս Խոսրոֆ փաշաս յոյժ հոգացող էր աշխարհաց եւ ըռայիցն եւ ահարկու ի վերայ զօրացն եւ կարի առաւել ասախով, եւ շատ զուլում այնողք կոտորէր ընդ գնալն եւ ամենայն չարագործքն սարսէին ի նմանէ եւ քննութիւն առնելով կու գնայր եւ լաւ ունկն կու դնէր գանկատաւորացն: Եւ շատ ամբոխիւ գնայր ի վերայ Յապազին, որ թվին ՌՀԶ (1627) էր, եւ մեք յԵրուսաղէմայ ի Հալապ եկաք:

Եւ յորժամ ի Սեբաստիա եհաս եւ նստաւ անդ մինչեւ հաւաքեցան ամենայն զօրքն եւ եղեն բանակ մեծ եւ հրաման յղեաց յամենայն տեղիս տէրութեանն թէ` Յապազին մարդիկն, որ մեր չգնացած իքան փախչին եւ գան ի քաղաքայնիդ, նա' ոչ մերձենայք ի նոսա չարութիամբ, այլ սիրով ընկալարո'ւք զնոսա եւ զամենայն կարիս եւ զպիտոյս նոցա կատարեցէ'ք եւ սիրով ճանապարհի դրէ'ք, եւ ուր կամիցին գնալ` երթիցեն խաղաղութեամբ: Եւ յորժամ [լուան] Յապազացիքն զայս լուր համբաւոյս, սկսան ի փախչել եւ շատքն փախան եւ եկին առ վազիրն ե սիրով ընկալաւ զնոսա: Եւ Յապազան յամենայն անցս ճանապարհաց պոլուկ եդիր, զփախչողքն չթողուին գնալ` ոչ հայ եւ ոչ տաճիկ:

Եւ սկսաւ չքաւորել Յապազան եւ եկն Խոսրոֆ փաշան ամենայն բուռն զօրութեամբ ի վերայ Յապազին ի Թէոդուպօլին եւ սկսաւ պատնէշ կանգնել եւ փլաւան, մինչ զպարսպին մէկ դիհն փլոյց եւ Յապազան ի ներսեւանց կանգնել ջանայր զփլածն: Եւ տեսին քաղաքացի գլխաւոր տաճիկքն եւ ամենայն բարեկամքն իւր, որ չէր հնար դէմ կալոյ, նա' սկսան աղաչական բանիւք ոգորել ընդ նմա թէ` հնազանդ լե'ր հրամանաց թագաւորին, եւ թէ ոչ կամիս լսել մեզ, մեք այլ չարութեամբ կու ջանամք քեզ: Եւ յետ այս բանից խոնարհ եղեւ նոցա թէ` որպէս կամիք, այնպէս առնեմք. եւ ելեալք ի քաղաքէն ոմանք ի մեծացն եւ յօրամացն եկին մօտ առ վազիրն եւ սկսան պաղատելով միջնորդել եւ ցածուցանել զբարկութիւն նորա եւ վազիրն այլ սիրով եւ յօժարութեամբ ընկալաւ զպաղատանս նոցա եւ դաշնագիրք եղեն երդմամբ մեծաւ, զի ոչ վնաս առնել նմա եւ կամ ումեք մեծի եւ փոքու` վասն նորա: Եւ դարձան միջնորդքն առ փաշան` ի Յապազան եւ ասացին զամենայն հրամայեալսն ի վազիրէն եւ նա խնդութեամբ գնաց ի մօտ եւ վազիրն յոտն եկաց եւ համբուրեցին զմիմեանս եւ նստան: Եւ եհան զամենայն թղթերքն ի վալիտանէն` մօրն Օսմանին եւ զֆաթվան մուֆտուն եւ զայլոցն եւ եդիր առաջի վազիրին եւ նա յոյժ զարմացաւ վասն թղթոցն եւ հրաման ետ առնել ընդ իւր զամենայն ինչս, զօրս եւ զամենայն ախս իւր, եւ ելեալ նոյն առաջին իշխանական պատուովն եւ եկին ի յԸստամբօլ առ թագաւորն:

Եւ յորժամ տարան առաջի թագաւորին, եւ թագաւորն բարկութեամբ ասաց զառաջինն թէ` վասն է՞ր այդչափ յանդգնութիւն գործեցեր եւ իմ հրամանացն դիմադարձ եղեր. եւ եհան զվալիտնին մօրն իւրոյ եւ զմուֆտուն ֆաթվայն, եդ առաջի թագաւորին: Եւ յորժամ ընթերցաւ, գիտաց զպատճառն, եւ նախ այլ տեղեակ էր սակաւ մի լսելով ի մօրէն, եւ ասաց թագաւորն ցՅապազան. ես այլ տեղեակ եմ, որ այդպէս էր. յորժամ զերկու լալաս` զՄահամմատ փաշան եւ զԽալիլ փաշան` քո հայրագիրն ղրկեցի, ընդէ՞ր ոչ լուար նոցա, եւ հրամանաց իմոց հնազանդեր էիր եւ եկեալ որպէս այժմն, նա' լաւ չէ՞ր, քան այնքան արեանց հեղմունք գործեցան եւ աւերութիւնք: Նա պատասխանի ետ եւ ասաց. այո', բարիոք է որպէս ասացեր, այլ յորժամ տեսի որ լաւ զապտչի հաքամ ոչ գոյր նոցա վերակացու, որպէս այժմ զԽոսրոֆ ղարտաշն մեր, եւ ղուլն ամենայն ի կամս իւրեանց ապաստանէին եւ իւրեանքն առաւել դողային ի նոցանէ քան զամենայն աշխարհի ըռայեայքն, վասն այնորիկ ոչ հաւատացի նոցա, այլ երկեայ ի թշնամեացս եւ ընդդէմ կացի նոցա. սակայն այժմ տեսի, որ ստոյգ զապտչի հաքամ եկաւ, նա հնազանդեցայ եւ եկի առաջի քո, որպէս կամիս այնպէս արա'. իմ սրտի մուրատն եւ փափաքն այն էր, որ զերեսդ տեսանէի եւ զիմ հալն յարզ առնէի, յորժամ տեսի եւ բերան առ բերան խօսեցայ, արդ այսուհետեւ մեռանելն ինձ կեանք է առաջի քո: Եւ յետ այսքան աղերսական բանից եւ զպատճառն ծանուցանելոյն, նա' գոյթ էարկ Աստուած ի սիրտս թագաւորին, որ ողջամբ ընկալաւ զնա սիրով, որպէս Տէրն մեր զանառակ որդին, եւ սամուր մուշտակ ագուց նորա եւ վազիրին եւ սեղան պատրաստել ետուր, որ ի միասին ճաշակեցին, որ ասացին գիտողքն եւ սպասաւորք սեղանոյ թագաւորին թէ` այսչափ ժամանակ չեմք տեսել զթագաւորն ի վազիրի կամ մեծ իշխանի ուրուք զհաց ճաշակելն ի միում սեղանի, որպէս այսօր տեսաք: Եւ ամենայն ոք ակն ունէր` թէ թագաւորն գնալուն պէս կու սպաննէ չարաչար մահուամբ. երբ յորժամ տեսին, որ ել արտաքս ամբողջ եւ մեծաւ պատուով ի թագաւորէն, թշնամիքն յամօթ եղեն եւ ամենայն քաղաքն ի հիացման եղեալ եւ զարմացան մեծաւ զարմանալեօք: