Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Գրիգոր Դարանաղցի, Ժամանակագրութիւն · 3/6

70. Վասն այս Յապազայիս՝ թէ զիա՞րդ եղեն կեաքն եւ կատարումն նորին։

Յորժամ ժամանակին` որ թվին ՌՀԶ (1627) էր ի նոյեմբերի լա. յորժամ բերին զինքն թագաւորին ի հնազանդութիւն, որպէս վերոյ գրեցաք` թէ զի՞նչ եհարց թագաւորն եւ նա զի՞նչ պատասխանի արար եւ կամ ո՞րպէս պատուեցաւ ի թագաւորէն, եւ յետ այսմ պատուոյ եկաց երեք չորս ամիս յԸստամբօլ եւ շրջէր փառաւորապէս ընդ թագաւորին եւ ընդ վազիրին: Եւ յետ չորս ամսոյն` ի մուտ թվականի ՌՀԷ (1628)ին ետուն նմա փաշալըխ զտեղի Հասան պէկի` եղբօր Ազիճուն, երկնչելով` զի մի կրկին ապստամբիցի: Եւ նա գնացեալ յԱռնաւուտոց եւ Պոստնացոց աշխարհն, որ են բարբարոսք եւ խուժադուժք, նա' այնպէս էտիլութիւն եւ հանգստութիւն արար նոցա, որ յարեւ կերդուէին եւ գայլք եւ գառինք ի միասին ճարակէին: Եւ եկաց անդ ամս վեց, եւ յետ վեց ամին զայս մէկ չարութիւնս արար, որ կարծեմ թէ հրամանաւ թագաւորին էր, որ արքայն Քթաց գռայլն, որ Լեհ ասեն, ժամանակաւ խազինայ են տուեալ, յետոյ արգիլեր են եւ չեն տուեալ, նա' ղրկելով հրաման թագաւորին առ Յապազան թէ` գնա' բազում զօրօք ի Պուղտանաց աշխարհն եւ ելչի ուղարկեա', թէ կուտան զմեր օլակալմիշ սովորական խազինան եւ թէ ոչ` ի վերան ի պատերազմ կու գնամ: Նա գնաց տասն հազար մարդով եւ այլ յաւելի եւ գնաց մինչ Սեչով մարդ ղրկեց, նա' չէին կամեցեր տալ, այլ փէշքաշ էին խոստացեր տալոյ, եւ ուղարկեցին շատ ձիրք եւ պարգեւք, ղապուլ չէր առեր թագաւորն: Եւ եկն բարկութեամբ խուանդքարն բազում անհուն զօրօքն ի յԱտրանայ, եւ եկաց եօթն ամիս եւ ուղարկեց զամենայն ասքարն ի վերայ Դանուբ գետոյն եւ զՄուրթազա փաշան զօրապետ եւ զօրավար ի վերայ նոցա. այնքան նստաւ, մինչեւ ելչի եկաւ եւ զթագաւորին խաթրն արարին եւ հաշտեցան ընդ միմեանս եւ դաշնագիրք եղեն եւ ապա լռեցին եւ դադարեցուցին զխռովութիւնն:

Եւ դարձաւ թագաւորն ի յԸստամբօլ եւ Յապազան հանապազ ընդ իւր ունելով թագաւորն եւ զբօսնոյր նովաւ: Եւ հնարեցին թշնամիքն թուղթ ի երկուց կողմանց դեռ Մուրթազայ փաշան չդարձած ի քան, եւ մեծ վազիրն, որ երկու տարի է որ ընդդէմ կայ ընդ պարսից ամենաշատ զօրօք: Մուրթազայէն գիր եկ առ թագաւորն թէ` կասէ գռայլն, թէ մինչ Յապազային գլուխն չառնէ, նա' մեք ըղորդ ի սրտանց չեմք հաշտութիւն առներ, այսքան զելչի գալն յառաջ էր: Եւ ի վերի մեծ վէզիրէն թէ` ղուլն յառաջ չի գնայր, կու տրտնջան թէ` զմեզ ի յո՞ւր կու քշէք ի վեր, զմեր թշնամին զԱպազան ի ներքոյ թեւին առեր, որ գնաց զգռայլն ի պատերազմ շարժեց եւ եկաւ ի թագաւորին հովանին մտաւ, զղուլն կէս մի վեր ուղարկեց, կէս մի` ի վայր եւ ինքն թագաւորին խաղընկեր եղեր եւ զոմսութիւն կառնէ եւ չար խրատ կուտայ թագաւորին, որ նորա խրատովն կու կամի կորուսանել զմեզ զամենեսեան. որքան նա կենդանի է, մեր ոտքն յառաջ չի գնայր ի պատերազմ եւ ոչ ձեռներս սուր կու ըմբռնէ. կամ թագաւորն ի մենէ վաղ տի գայ եւ կամ Յապազէն. այս անգամ զինչ լինելոց է` տի լինի: Ի Մուրթազա՞յ փաշայէն, որ ի բերանոյ Լեհին կարծեօք է եւ յայտնի ոչ եղեւ. զվերէն եկածն ստուգեցին, այլ եւ ասացին` թէ վասն նախանձու ի հոս հնարեցան Պայրամ փաշան եւ պոստանճի պաշին վասն հայոցս համար, որ յայսմ ամի ի վերայ լուսոյ Զատկին մեծ դաւ գործեցաւ ընդ հոռոմոցն, զոր գրելոց եմք մի ըստ միոջէ յետոյ յառաջիկայսդ, եթէ Տէր կամեսցի:

Եւ եղեւ օր մի, յորժամ կու զբօսնոյր թագաւորն Ապազայիւն ի ձիընթացսն ասպարիզի ի կողմն Ոսկոդարին, նա' բերին սուրհանդակքն եւ մատուցին առ թագաւորն զբօթալի մահաբեր կնքեալ քարտէզն, եւ յորժամ ընթերցաւ` խռովեցաւ յոգի իւր եւ դարձաւ ուրախութիւնն ի սուգ եւ ծաղրն` ի լաց, եւ փղձկեալ սրտիւք եւ թաթաւոտ աչօք ետ ի ձեռս Յապազային, եւ յորժամ ընթերցաւ Յապազան այլ, առ ոտս անկեալ թագաւորին եւ աղերսելով ասէ ցնա. յորժամ այսպէս խորհեալ են եւ ասացեալ, նա' ի կատար կու տանին գործով. մինչեւ ցե՞րբ ինձ համար տրտունջ եւ բամբասանք լսելոց ես, այլ սպան զիս, որ նոցա չար զրուցն ի վերայէդ յետ գնայ. եւ թէ ոչ` որ չսպանանես, նա' շատ փորձանք կու յարուցանեն ի վերայ քեզ եւ քան զառաջինն եօթնպատիկ շփոթմունք եւ աղմուկք եւ վնաս մահու կու գործի: Լաւ է ինձ մեռանելն քո հրամանաւն առաջի քո եւ դու խաղաղութեամբ կենաս եւ վրդովմունք չլինի եւ աշխարհի խռովութիւնք եւ ղուլիցն կատաղութիւնք: Այլ աղաչե'մ զքեզ, որ երեք խնդիր ունիմ ասել քեզ, վասն Աստուծոյ պիտ՚ կատարես. քո աղէկութիւնն շատ հասաւ ինձ եւ անարժանիս պատիւ եդեր, եւ առաջի թշնամեաց իմոց մեծապէս փառաւորեցեր առ ի յամօթ նոցա եւ շատ անգամ աղ եւ հացդ կերայ: Բայց սակայն ես այլ վերայ քեզ շատ երախտիս ունիմ, որ առի զվրէժ արեան եղբօրն քո եւ զղուլին կատաղութիւնն զիջուցի եւ զբորբոքումն հրաբորբոք բարկութեանց նոցա շիջուցի, որ ապա դու թագաւորեցեր եւ ապա ուղղեցան ամենայն բարեկարգութիւնք թագաւորութեանդ, թեպէտ յետ ժամանակն որ չարացան, Աստուծով դու զօրացար եւ նոքա տկարացան եւ նկուն եղեն: Եւ այս են իմ երիս խնդիրս զոր խնդրեմ ի քէն. մինն այս է` որ զմարմինս իմ չտաս ի դուրս ի ձեռս թշնամեաց իմոց, որ առ ոտն կոխեսցեն եւ ոտնահար լիցին եւ հայհոյեսցեն, եւ երկրորդ` որ զդիսն իմ ընդ Մուրատ փաշային կամ ընդ Խալիլ փաշային դիցես, երրորդ` որ զիմ ասքարն` մեծն կամ զփոքրն` ոչ ոք չնեղէ, զի երախտաւոր ինձ ի մանկութենէ. եւ երկու քըւերորդիք ունիմ, որ ձեռնասուն են ինձ ի տղայութենէ եւ հոգոյ զաւակ որդեակք, նոքա մնացին ինձ յիշատակ յաշխարհի, աղաչե'մ անտես չառնես, այլ ընկալցիս որպէս գիս եւ պատուով պահես եւ փառաւորես մեծացուցանելով որպէս կամիս: Զայս ասաց եւ լռեաց. եւ թագաւորին գալարեալ աղէտաշարժ բանիւք ասաց. այո', կատարեմ զամենայն անթերի եւ քան զասացեալդ յաւելի, բայց թէ որո՞վ մահուամբ կամիս, որո՞վ թէ խեղդամահ լինել, որ դիւրին է: ասաց` կամք քո է: Եւ հրամայեաց թագաւորն խեղդամահ առնել, եւ առեալ տարան ի տեղի կատարմանն, եւ լուացաւ եւ աղօթեաց ըստ դենին իւրեանց եւ նստաւ ի վերայ ծնկացն եւ ասաց թէ` զհրամանս թագաւորին կատարեցէ'ք. եւ ապա արկին լար ի պարանոցին եւ ոչ իշխէին վասն աղէտին սրտի թագաւորին, որ աղիողորմ արտասուէր, նա' թոյլ թոյլ ձգէին, գոնէ թերեւս զղջասցի թագաւորն եւ լուծանել հրամայէ: Նա ինք անարգելով զդահիճսն թէ` որպէս չար թշնամոյ նմա՞ն կամիք կտտամահ առնել զիս, եւ ինքն ձգեալ զձեռն եւ պնդեաց զլարսն եւ վճարեցաւ: Եւ ողբաց թագաւորն կոծ առեալ ի վերայ նորա լալիւն յոյժ, եւ ամենայնք սուգ առեալ ընդ թագաւորն լացին աղէխարշեալ եւ կոծ մեծ արարին ի վերայ նորա:

Եւ յետ այնորիկ հրամայեաց արքայն դիաղարդիցն, զի պատեսցեն զնա ըստ օրինի թագաւորացն, եւ վաղվաղակի կատարեցին զամենայն հրամայեալսն ի թագաւորէն: Եւ հրաման արար թագաւորն, որ յամենայն մնարայքն մուղրիքն, որ մազին ասեն, ողբերգաբար ձայնեցին աշխարապէս, եւ ապա լուր եղեւ ամենայն քաղաքին` թէ Յապազան սպանաւ: Եւ դարձեալ հրամայեաց թագաւորն, որ ամենայն ուլամայքն, շեխք եւ մաշաեխք եւ ամիրմունքն ամենեքեան գայցեն ի թաղումն եւ փառաւորապէս տարցեն ի հանգիստն, եւ հրամեաց, որ մուֆտին եւ ղատիասքարնին եւ մոլլայքն բարձցեն զդագաղսն: Եւ յորժամ տեսին ամենեքեան զդիսն թաւութով` զարդարեալ ի վերայ դագաղացն եւ կազմեալ ամենապայծառ զարդիւք` թագաւորական օրինօք պսակեալ եւ փակեղն ի վերայ դագաղացն եդեալ` երկու ոսկիազարդ ականակուռն օթաղայով, որ սորղուճ ասեն, եւ երիվարն այլ ոսկի սարօքն անդրադարձութեամբ համետեալ` բերելով զկնի դագաղացն եւ թագաւորն ընդ նոսա գալով երիվարաւ, արտասուախառն ողբով զկնի դագաղացն, մինչեւ ի տապանատունն Մուրատ փաշային, իբրեւ զնա համարելով որպէս զյաղթող քաջ սպառազէն, եդին ընդ նմա ի տապանի փառաւորապէս, եւ ամենայն քաղաքն եւ ամենայն աշխարհք, որք տեսին եւ որք լուան, ի հիացման եղեալ զարմանային մեծաւ զարմանալեօք, զի ոչ տեսեալ էին երբէք եւ կամ լուեալ ի հնոց մարդոց եւ կամ ի գրոց` թէ թագաւոր ոք, որ յիւրոց զարմից եւ կամ ի հարց եւ մարց եւ զաւակացն չլինելով, ոմն օտարական իշխանի ի ծառայից իւրոց այսպէս դամբանական յօրինելով, որպէս գրեցաք ի վերոյ: Յաղագս որոյ յերկբայս եղեալ ամենեցունցն ասելով ընդ միմեանս եւ հաւատացնելով մի զմի թէ` արդարեւ նա ոչ էր Յապազան, այլ յիւր եղբարցն է կամ հօրեղբայրն` Սուլթան Մուստաֆայն. զԱպազան ի պահեստի եդեալ եւ զնոսա սպանեալ, վասն այնորիկ փառաւորապէս դամբանական յօրինեալ. եւ մանաւանդ, որ զօրքն եւ զօրապետքն ամենեքեան ի միասին կացին վեց ամիս ի միում յապարանի եւ ոչ ցրուեցան ուրեք եւ երկու քըւերորդոցն փաշայութիւն եւ պարոնութիւն տալով մեծացոյց զնոսա իշխանական պատուով, վասն այսորիկ ոչ հաւատաց ամենայն աշխարհ զսպանումն Յապազին, ասելով թէ` կենդանի է մինչեւ այսօր ժամանակի: Այլ մեք առժամայն հաւատացաք եւ յետոյ կրկին հաւատացաք, որ արդարեւ սպանեալ եղեւ, վասն յայտնի ցուցական նշանացն եւ. ի հաւատարիմ վկայի ումեմն բարեկամի մերոյ եւ սիրելոյ, որ ի յԱխոռղափին կու լինին, չորս դերձակ մերձ գաղտ դրանն սարային, որ հանապազ ի նոցա մօտն կուգան յամէն յետնուց ներքինաց սպասաւորաց թագաւորին, կուգան նստելով զրոյց կառնեն ի հետ արտաքին մարդոց նմանեաց իւրեանց, եւ զնոցա շատ ագանելիք մեք կարեմք: Ի յայն դերձակաց մինն` Յովակիմ անուն, նա այն աւուրքն աստ երեկ առ մեզ եւ նա պատմեաց մեզ, որ ի խեղդողաց բերանոցն լուեալ էր, որպէս վերոյ գրեցի: Եւ երկրորդ` ցուցական նշանաւն, որ յօգոստոսի ամսոյն … ահագին շարժ եղեւ երեք անգամ, մինն` ի ցերեկի եւ երկրորդն` ի գիշերի, նա' յորժամ տեսաք զնշանալոյծ ցուցակարանն, նա' ասաց թէ` բազում դղրդումն լինելոց է ազգաց ընդ միմեանս եւ արեանց հեղմունք եւ մի ոմն ի մեծ իշխանաց մեռանիցի, որ եւ եղեւ իսկոյն դղրդմունքն ի մէջ հոռոմոցն եւ հայոցն եւ անպարտ արեանց հեղմունքն վասն լուսոյ Զատկին, զոր գրելոց եմք յետոյ, եթէ Տէր կամեսցի: Եւ այս գործեցաւ թվին ՌՁԳ (1634)ին ի յօգոստոսի ամսոյն:

Եւ թեպէտ որ կոծեցին զնա թագաւորն եւ ամենայն տուն նորա եւ սգացին, մանաւանդ ազգս հայոց առաւել սգացաք եւ լացաք, որ իբրեւ զհայր հայոց էր խնամարկութեամբն եւ հոգաբարձութեամբն, որ շատ կենալովն ի մէջ հայոց, տեղեակ էր մեր ամենայն որպիսութեանցն` լաւին եւ վատին եւ նեղչացն եւ վշտակրութեանցն, եւ սիրէր զազգս մեր առաւել քան զամենայն ազգսն որ են ի վերայ երկրի քրիստոնեայ անուանք, եւ գովէր ոչ գիտողաց: Տէր Աստուած ողորմի իւրն որպէս կամի եւ գիտէ, որպէս աղաչեցին ծերքն հրէից վասն հարիւրապետին` զՏէրն, թէ սիրէ զազգս մեր եւ զմեր ժողովրդանոցն նա շինեաց. վասն այսր բանից լուաւ Քրիստոս եւ զծառայն բժշկեաց, նոյն ողորմութեամբն ողորմեսցի հոգոյ նորա եւ ի միւսանգամ գալստեանն իւրոյ. ամէն. եղեցի, եղիցի:

71. Վասն լուսոյն Յերուսաղէմայ, որ հոռոմոց ազգն իւրեանց հաւատակից ազգակցօքն ծռազատիկ արարին բայց ի յասորոց, ի խփթոց եւ հապաշից։

Արդ ի թուաբերութեան անցեալ ամին, որ Ռ եւ ՁԳ (1634) էր, գիր բանալեացն Շ էր եւ եօթներեակն` Գ եւ վերադիրն հոռոմին` Թ, որ յիննսուն եւ հինգ ամին անգամ մի հանապազ կու ծռի եւ գիրն հանապազ Շ է եւ եւթերեակն Գ է եւ վերադիրն` Թ, ապրիլ զ. հանապազ այսպէս կու ծռի եւ ծռելոց է մինչ ի կատարածն, եթէ ոչ ուղղեսցեն:

Արդ ի յայսմ թվականութեանս հայոց, որպէս գրեցաք ի վերոյ, եւ ի հայրապետութեան Սուրբ Էջմիածնայ ի խարազնազգեստ եւ խստակրօն վարդապետի եւ տեառն մերոյ Տէր Փիլիպպոսի նորընծայ կաթողիկոսի` աշակերտին Մօսէսի համանման առաքինոյն իւրոյ տեսականաւն եւ գործնականաւն, որ յետ փոխման նորա սա յաջորդեաց նորին հրամանաւն, մինչդեռ ի կենդանին էր ի ժամ վաղճանին յառաջին ամին, եւ ի տեղապահութեան սուրբ եւ աստուածակոխ, լուսազարդ անօրինականացն Քրիստոսի Աստուծոյն մերոյ, եւ վերատեսուչ եւ սպասաւոր Սուրբ Աթոռոյ Տեառնեղբօրն Յակոբայ եւ Սուրբ Գլխադրին Յակոբայ որդոյն Զեբեթեայ եղբօր Աւետարանչի Սրբոյն Յովհաննու եւ այլ մասին վիճակի հայոց մերոց Տէր Գրիգորի քաջ եւ արի եպիսկոպոսապետին` չորակերի եւ խստակրօն ճգնաւորի, եւ ի թագաւորութեան` իսմայելացւոց խրոխտ եւ ահարկու ի վերայ ամենայն աւերչաց աշխարհի եւ ամենայն չարագործաց մարդկան Պարոն Սուլթան Մուրատին, որ զսորա բովանդակ պատմութիւնն, զարարն եւ զգործսն գրեալ եմք երրորդ անգամ, եւ ի յառաջնորդութեան Կոստանդինուպօլսի Տէր Գրիգոր վարդապետի Կեսարացոյն պատրիարգ անուանելոյն` կարի հնացեալ ծերագոյնոյն եւ ցաւագնոտին որպէս զիս, եւ ի մեր սեպհական Հայոց բուն երկրին աւերմանց եւ ի հիմանց տապալեալ ժամանակի, որպէս ասաց Մեծն Ներսէս թէ` Հայք ի հիմանց տապալեսցին:

Արդ` ի յայս տատանեալ ժամանակիս եղեւ լրումն ամաց իննսուն եւ հինգին ծռազատկին հոռոմոց հաւատակցաց ազգայնոցն ամենեցունց, բայց Յակոբիկ ասորոցն եւ խփթոցն եւ հապաշիցն: Եւ ֆռանգադաւանքն, որ վաղուց հետէ որոշեալ են ի նոցանէ եւ ի մէնջ` վասն Զատկի տօնին, առանց լուսոյ նշանին կառնեն Զատիկն հանապազ, որ ամենայն ազգ այնպէս տեսեալ են զնոսա: Այլ մեք մերայովքն ոչ նոյնպէս, այլ ի հետ հոռոմոցն ի միասին կառնեմք զԶատիկն հանապազ լուսաբուխ նշանաւն: Այլ յորժամ մերձեցաւ խոտորման թիւրելոյ ժամանակ սուտ Զատկի նոցա, որ պարտ էր ապրիլի ժգ. ին առնել եւ ի ներքոյ աւագ լրմանն եւ յետ վճարման բաղարջակերաց Զատկի հրէիցն, որպէս գրեալ է ի նիկիական կանոնսն սուրբ հարցն յերեք հարիւր ութն եւ տասնիցն թէ` Անիծեալ է որ առնիցէ Զատիկն ընդ հրեայսն: Բայց սակայն հոռոմադաւանքն այնպէս անիծօք արարին ի տօնի հին Զատկի բաղարջակեր հրէից եւ խաչահանուացն` չորս օր ի միասին արարին, եւ ի յաւագ լրման աւրին, որ ի կիրակի Ծաղկազարդին էր օր նորին, զոր պարտ էր ի միւս կիրակին անցանել, որպէս ասէ տումարագիրն, այլ նոքա ի նոյն աւուր աւագ լրմանն արարին, որպէս յայտնի էր յերեւմանն լուսնին եւ յապրիլի զ.: Եւ յորժամ մերձեցաւ այս ամ, սկսան մաքառիլ եւ ոգորիլ ընդ միմեանս, ուր հայք եւ հոռոմք խառնակեացք են ի միասին, եւ սկսան ծաղր առնել զհայք եւ սովորեցուցեալ էին զտղայսն իւրեանց առասպելախօսութեամբ առակ արկեալ ասէին զհայոց, յորժամ զհայոց ազգն տեսանէին զայր եւ զկին, զաղաղակ բարձեալ ասէին. կուկուց կուկուց պասկալայ եօխ օլտի. եւ մանաւանդ մեր երկրի ընդ մեզ եկեալ նժդեհ եւ պանդուխտք եղեալ առաւել քան զմեզ հայազրուց հոռոմքն, որ մեր երկիրն իքան բնաւ խտրութիւն չէաք առներ ընդ միմեանս, որ խնամութիւն առնելով եւ քահանայութիւն նոցա կատարելով, որ շատքն մեր քահանայից կնքեալք: Այլ յորժամ այս երկիր հոռոմաց եկին, նոքա առաւել կատաղիք եղեն ի վերայ հայոց քան զայս երկրի բուն հոռոմքն եւ առաւել հայհոյէին զայր եւ զկին եւ զմանկունսն. զայս վասն յայն սակս առնէին, զի հաճոյ թուեսցին յաչս բուն հոռոմոցն, որ նոքա խուէին զնոսա վասն լեզուին հայոց, ասելով թէ` դուք ոչ երմանի էք եւ ոչ հոռոմք. վասն այնորիկ ջանային զինքեանս հաճոյացուցանել յաչս նոցա վասն զհայք անարգաբար հայհոյելովն: Եւ եկին մերքն, զաղաղակ բարձին արք եւ կանայք ի նոցին չար արարմանցն, եւ քանի կին մարդոյ քարամբք վիրաւորեալ էին ի գնալն յեկեղեցին յաղօթս: Եւ յորժամ լուեալ ի մերոցն զայս չար գործոց նոցա եւ կոչեցի առ իս զմեր գլխաւոր ժողովրդեանն` զՄահտեսի Ներսէսն եւ զոմանս ի քահանայիցն եւ ծանուցի նոցա եւ պատուիրեցի, զի ազգ արասցեն հոռոմ եպիսկոպոսի նոցա զչարութիւն նոցին, զի գիտասցուք` թէ հաճոյ է նմա նոցա այնպէս առնելն, նա' մեք այլ մերոցն թոյլ տայցեմք, որ վեց ամսով յառաջն արգիլեր եմք անիծիւք` չհակառակիլ ընդ նոսա վիճաբանութեամբ, եւ տաճկի դատաստանաւ այլ կարող եմք դատել զնոսա: Եւ գնացին երկու քահանայք մօտ առ եպիսկոպոսն եւ ծանուցին գիրսն եւ զմեր ասացեալն. նա յոյժ խռովեր էր նոցա եւ ի յաղօթից ժամի նոցա յոյժ պախարակեր էր ի մէջ ատենին զնոսա եւ ընդ անիծիւք փակեալ. եւ ապա յամօթ եղեալ դադարեալք լռեցին մեր քաղաքիս` Փոքր Ըռատօզի հայ_հոռոմքն: Եւ կու լսեմք ամենայն ուրեք, որ ի հայ_հոռոմ աղթարմայիցն շատ կու գանկատին քան ի բուն հոռոմոցն: Եւ տաճիկքն գիտացեալ` ոմանք որ ի նոցանէ ուրացեալքն` ի նոցա կողմն լինէին, ընդ մեզ մարտնչէին եւ զնոսա իրաւացուցանէին, եւ ոմանք ի մէնջ ուրացեալքն` ընդ հոռոմոցն վիճէին եւ ծաղր առնէին: Իսկ բուն տաճիկքն եւ ուլամայքն եւ ամենայն իմաստունք նոցա վկայէին մեզ թէ` ի մեր ըռօզլամէն գրեալ է թէ` քֆարանուն ղզըլ իմուրթա ապրիլուն օն ուչիսինտա տուր. եւ այսպիսի ասելով հաւատացուցանէին զիւրեանց անդիր աղէտք եւ նոցա սաստէին եւ զմեզ իրաւացուցանէին ամենայն ուրեք:

Եւ Յերուսաղէմայ եղեալ առաջնորդքն` մերն եւ նոցա` նախ ի հարցանելով ընդ միմեանս, գնալով լռելեայն միաբանութեամբ ի միասին` մեր Գրիգոր եպիսկոպոսն իւր համախոհ ազգացն մին մին ի գլխաւորացն եւ հոռոմոց պատրիարգի վաքիլնին` թէ եպիսկոպոս, թէ աբեղայ, թէ ով ոք իցեն` ոչ գիտեմ, եւ նոքա իւրեանց աղանդակից ազգայնոց գլխաւորօքն կու հաւաքին ի դաւիթ մեր Սուրբ Փրկչի վանացն իբր յանքոյթ լինելով ի բազմամբոխ խառնախաղինջ խաժամուժ ժողովրդոցն, քննութիւն առնելով թէ` ո՞րպիսի հնարք առնեմք, որ տաճկաց ազգն գիտենայ ոչ զօրն եւ զժամանակն: Հոռոմոց նենգաժոտ ազգն, կասեն, պատրողական բանիւք նենգել ջանային զԳրիգոր եպիսկոպոն թէ` եկա'յք ընդ մեզ կցորդ լերո'ւք եւ միախորհ լինելով վասն Զատկին` ի միասին առնեմք ապրիլ զ. ի տօնի մեր Ծաղկազարդին, որ նոցա ծռազատիկն է լինելոց, զաւագ շաբաթն խափանեցէ'ք եւ Զատկին Նոր կիրակի արարէ'ք ընդ մեզ, որ տաճիկն չգիտենայ եւ տուգանէ զերկու կողմս այլ: Եւ մեր եպիսկոպոսն այլ դարձեալ պատասխանի առնէ նոցա քաղցրութեամբ եւ ողոք բանիւք, ասելով նոցա թէ` քննութիւն առնեմք, թէ մերն է յարմար եւ պատշաճ եւ թէ ձերն` նա ա'յնպէս առնեմք. ինձ կու թուի` թէ մերն կարի անկարգութիւն է եւ անյարմար եթէ ընդ ձեզ առնեմք: Զատիկն եւ լուծանեմք զպասն եւ խափան առնեմք զամենայն կարգադրութիւնք սահմանաց մերոց, զամենայն գիրք եւ աւետարանք եւ պաշտամունքն եւ արարողութիւնք մեծահրաշ աւուրցն: Թեպէտ որ ես ուրանամ եւ խափանեմ զայս ամենայն օրինաւոր կարգադրութիւնս եւ զպահոց պնդութիւնս եւ ծածկել ջանամ` առնել զԶատիկն, նա' մեր բուն Հայաստունն եւ ուր իցեն ամենայն ազգն հայոց ազգաց միջին, քանի կաթողիկոսք եւ եպիսկոպոսք եւ իմաստուն վարդապետք եւ քննիչ խորոցն Աստուծոյ կան, որ ես զիս նոցա յինչո՞ւ տեղ կու համարեմ կամ նոքա զիս ո՞րպէս կու համարեն, սակայն վասն Սուրբ Յերուսաղէմայ խաթրին համար ինձ մեծ մարդ կու համարեն եւ պատիւ կու առնեն. եթէ ոչ էր Սուրբ Յերուսաղէմայ խաթրն` ինձ ո՞վ կասէին: Եւ յորժամ լսեն թէ ես այսպէս անօրէնութիւն գործեմ, նա' զիս չարաչար կու նզովեն եւ քարակոծ կառնեն սպաննելով զիս եւ զմարմին իմ յայրումն հրով կու տոչորեն եւ հողմով կու հոսեն: Եւ ի հոս ուխտաւորք կան, որ քան զմեզ առաւել եօթնապատիկ փիլիսոֆայ են եւ շատագէտ մարդիկ եւ ամէն մէկ աշխարհի մի խապարտարք, ո՞նց կարեմ պատասխանի տալ սոցա, որ աստ են, թող որ բուն ազգին իմոյ: Այլ ձեզ ասեմ, որ թէ լսէք ինձ դիւրին է ձեզ առնել. շատ պաս կենալն շահ է եւ շատ օգուտ եւ պակասն` շատ մեղանք է եւ անօրէնութիւն. եթէ կամիք եւ կու ախորժէք` նա' սովորութիւն է հանապազ, որ ի Ծաղկազարդի օրն միաբան կու մտանեմք. այլ այնպէս առնեմք ըստ սովորութեանն, թէ լինի որ լոյսն վառի, որպէս սովորութիւն է ըստ Աստուծոյ սահմանին, նա' բարիոք է, լոյսն ամենեցուն է, մեզ այլ եւ ձեզ այլ է եւ ամենայն հաւատացելոց, եւ տաճիկն չի գիտանար վասն ի միասին լինելոյն եւ այնպէս առնելով չարն կու խափանի. եւ թէ ոչ` որ չվառի ըստ սահմանի սովորութեանն, նա' թէ դուք թէ ախորժէք եւ կու կամիք որ ընդ մեզ կենայք մինչեւ ի միւս կիրակէն, որ ձեզ Նոր կիրակի է եւ մեզ Զատիկ, որ հանապազ հետ իրաց կու մտանէաք, նա' բարիոք է, որ թէ լոյսն յայնմ աւուր վառի, մեզ այլ է եւ ձեզ այլ, կասենք թէ` Զեթոնին օրն էր, եւ այս` Զատկին. ոչ ոք չի գիտենար յայլազգացն զմեր որպիսութիւնն: Եւ թէ որ ասէք թէ` մեք յաւելի պաս չենք կենար ընդ ձեզ, նա' կամք ձեր եղիցի, կերէ'ք, Զատիկ արաէ'ք գաղտ, որ ոչ ոք չի յիմանայ ի տաճկացն. մեր օր Զատկին գայ եւ միաբանութեամբ մտանեմք, որպէս ասացի ի վերոյ: Թէ լինի որ չծածկի մեր խորհուրդն, որ տաճիկքն յիմանան, այլ եւ այլ խօսք եւ զրուց առնեն վասն Զատկիս, նա' ինչ որ ի նոցանէ գայ, ես ի յանձս առնում` թէ' գան եւ թէ' բանդ, որչափ որ գանձ եւ դրամ երթայ` մինչեւ երեսուն բեռն, նա' ես վճարեմ եւ ձեզ մէկ դրամ եւ մէկ փող խարճ չթողում առնել մեծաւ երդմամբ, որ հաւատայք ասացելոցս:

Եւ համբուրելով նոցա զՅուդային համբոյրն եւ ասելով կեղծօք թէ` այո', այդպէս եղիցի, որպէս ասացերդ եւ խոստացար առնել մեզ բարիս: Եւ մինչդեռ համբուրելով հրաժարել կամէին, նա' չաւուշ եւ խափուճի առ դրան կացին, ասելով սպառնական բանիւք թէ` առէ'ք զայդ մուդռանդ, որ է եպիսկոպոսդ, եւ ելէ'ք արտաքս, որ երթանք առ դատաւորն, որ Շամայ փաշայի յամրերովն դատեմք զդա: Նա' զայս որոգայթս եւ խորխորատս քանի աւուրբք յառաջագոյն պատրաստեալ են եւ ապա յետոյ եկեալ կարկատուն բանիւք որսալ, քննութիւն եւ հարցումն եւ խրատ խնդրել եւ ժամավաճառ լինել, զի մի' պարաստութիւն առնիցէ իւրն առ ի զգուշանալոյ ի նոցանէ, զի անզգուշ եւ անպատրաստ ըմբռնիցեն, յորոգայթ արկանելով եւ ի խորխորատս:

Եւ յորժամ առեալ մեծաւ ամբոխիւ տարան ի ղատնոցն ի դատաստան, նա' երբ յորժամ լուան ազգք եւ բարկացան եւ մանաւանդ Յերուսաղէմայ շեխք եւ եւ մաշաեխք, օլամայք եւ սուլամայքն վկայութիւն տալով մեր հայոցս համար թէ` հայքն իրաւ են վասն երկու պատճառի, նախ` որ մեր ըռուզլամէին վկայութեամբն, որպէս ի վերոյ գրեցաք թէ` ղզըլ իմուրթայն ապրիլ ժգ. ին է. եւ մեր հաստատ վկայութիւնն այս է, որ գիտեմք ի վաղ ժամանակաց հետէ եւ կու տեսանեմք հանապազ, որ մեք երեք աւուրբ յառաջն կերթամք ի Սէիտի_Մուսայն, որ նա ինքն է Խափշիկ Մօսէսի գերեզմանն, առ ճանապարհաւն Յորդանանու` մերձ Մեռեալ Ծովին Սոդոմայ, որ կու համբաւէ տաճիկն թէ մեծ մարգարէն է այս Մօսէս, թէ զինչ որ է` մեք գիտակ եմք, այլ ի նոցա ձեռին է եւ յոյժ սխրալի պատուով ունին: Եւ յորժամ կու գնամք զնորա ուխտն կու կատարեմք եւ յետ կու դառնամք, ապա թէ նստրայքն ամենեքեան միաբանութեամբ կու գնան. մեք ի մեր նախնեացն այսպէս եմք տեսեալ: Եւ զայս վկայութիւնս ի տաճկացն սիճիլ արար դատաւորն եւ այլ խնդրեաց վկայք եւ բերին զհրէից խախամքն: Նոքա զիւրեանց բաղարջակեր Զատիկն բերին վկայութիւն թէ` մեք երկուց կողմանցն այլ թշնամի եմք եւ հակառակ եւ նոքա` մեզ, այլ որ զԱստուծովն ասեմք, որպէս տեսեալ եմք հանապազ յամենայն ամի, որ մեր խտմուրսուզ Զատիկն կու վճարի, երեք օր կու անցնի կամ այլ յաւելի, ապա դոքա Զատիկ կառնեն, ամենայն ազգերն` բայց ի ֆռանգացն. զայս այլ սիճիլ արարին: Եւ զխփթիքն եւ զհապաշ աբեղայքն եւ զասորիքն խօսել տուին, նոքա այլ ասացին թէ` հայոց Զատիկն իրաւ է. զնոցա վկայութիւնն այլ յատուկ սիճիլ արարին: Եւ յետոյ քան զամենեսեան զֆռանգն բերին. նոքա այլ այսպէս վկայեցին եթէ` իրաւ են հայքն քան զհոռոմոց ազգն. եւ զսոցա վկայութիւնքն այլ սիճիլ արարին եւ զամենեցուն սիճիլքն սուրաթ արար Գրիգոր եպիսկոպոսն մեր եւ էառ առ ինքն եւ պահեաց: Եւ հոռոմքն ասացին թէ` մեք առանձին յատուկ միայն կու մատնեմք ազգակցօք մերովք, որպէս յամր ունիմք ի Շամայ փաշայիցն եւ զայս չաւուշ եւ զղափուճի յայս սակս եմք բերեալ. եւ ասացին` կամք ձեր եղիցի:

Եւ յորժամ մերձեցաւ աւր Ծաղկազարդին, յառաջագոյն գնացին տեղաց պարոնին մարդն եւ զատուն մարդիկն ըստ սահմանի սովորութեանցն, որպէս յամենայն ամի կառնէին հանապազ, շիջուցանելով զամենայն ջահսն գուբխայիցն Գերեզմանին եւ զդուրսն կնքելով մատանեաւ զատուն եւ պարոնին, եւ ի հայոց ազգացն ամենեւին զոք ոչ թողին ի ներքս, բայց միայն` ի մեր հարազատ եղբօրն Մահտեսի Մարկոսէն, որ շատ ժամանակաց հետէ սպասաւոր եւ լուսարար է Սուրբ Յարութեանն: Սա մնալով ի ներքս ի մեր վերնատունն, որ փոխանակ Գողգոթային է, եւ յորժամ որ սկսեալ են զերեկոյին պաշտօնն առնել եւ թափոր շուրջ զԳերեզմանաւն, եւ իւրեանց բերեալ չաւուշն եւ ղափուճին զկնի եւ առաջի ընթանալով` զիւրեանց խառնախաղինջ խաժամուժ ամբոխս յուշ առնելոյ, եւ սկսեալ ի կէս աւուրսն մինչեւ ցինն ժամին, եւ տեսին զի ոչ եղեւ մինն ի նշանաց լուսոյն, որ յառաջագոյն կու որոտայ ի ներքոյ ի վեր եօթն անգամ եւ ապա կու վառի լոյսն, որ կու լցուի Գերեզմանատունն ներսին եւ ապա ի գանձատունն եւ ընդ խաչ պատուհանն ի դուրս կու բորբոքայ: Տեսանելով ապա զատուն եւ պարոնին մարդիկն, որ երկու կողմանց կու նստին ի դուռն Գերեզմանին յանդիման միմեանց, յորժամ տեսանելով զլոյսն ի պատուհանէն եւ ապա յարուցեալ զատուն, չուխատարն եւ այլ տաճիկքն, որ անդ էին ի դուռն, որպէս ասացի, հանդերձ նոքօք քակել զմոհրերն, որ կնքեալ էին մատանօք, եւ ապա ութն ազգացն գլուխ առաջնորդքն, որ զգեցմամբ հանդերձս պատարագի, բայց ի նափորտէն, եւ երկու ձեռին շատ բուրակ սպիտակ մոմ կապեալ իբր զփունջ մանուշակի եւ ծայրքն տառ եղեալ եւ կան պատրաստք: Յորժամ որ բանի դուռն Գերեզմանին, նախ զհապաշի լուսարար աբեղան կու մուծանեն ի ներքս, եւ ապա շատ յետոյ` այլ առաջնորդքն կու մտանեն եւ մինչ որ կու մտանեն, լոյս սփիւռ կու ամփոփի եւ մեր Լուսաւորչի փոքրիկ կանթեղն, որ յանուն նորա կու դնուի ի վերայ Գերեզմանին ձեռամբ հապաշին, նա' միայն ինքնին կու լուցանի եւ յայնմ լապտերէն ամենեքեան ութն ազգաց առաջնորդքն ի միասին կու լուցանեն զերկոքին ձեռաց մոմքն, ոչ յառաջ եւ ոչ յետոյ եւ ի միասին կու ելանեն, ամէն գլխաւոր կու տանին յազգս իւրեանց: Որ մին տարի, որ թվին ՌՀԵ (1626) լինելով մեք էաք անդ եւ Գրիգոր եպիսկոպոսն ոչ էր անդ, նա' զմեզ մուծին ի լուսոյն հանելն, այնպէս արարաք` որպէս գրեցաւ. բայց դժրութիւն շատ արարին ազգքն հոռոմոց ընդ իս եւ կամէին ջան եդեալ ոչ թողուին լուցանել զմեր մոմքն եւ վնաս այլ գործեցին, որ երկու երեք կանթեղք խորտակեցին, բայց ես ոչ յայտնեցի առժամն վասն մեծամեծ աղմկին լինելով ընդ նոսա: Ինչ կերպիւ որ է` բռնութեամբ եւ յօժանդակութեամբ հապաշ աբեղային` ի միասին հազիւ լուցի, ի միասին ելաք:

Եւ այսպէս է սովորական նշանն եւ պարագայքն եւ արարողութիւնքն սահմանաց կարգադրութեանցն լուսոյ բխման նշանի զատկացն, որպէս ականատես իսկ եղեալ եմք բազում անգամ: Այլ նոքա անկարգ եւ անսահման եւ անպարագայք առնէին եւ ոչ մի նշան, ոչ երեւեալ եւ ապա ստուգիւ գիտացեալ զթիւր լինելն իւրեանց եւ վասն ամբոխին յամօթ լինելոյն, ապա խորհելով ի հնարիւք գործել, զոմանս կաշառելով ի տաճկացն, զի հուր վառեալ արկանելով ընդ խաչ պատուհանին ի ներքս եւ համբաւելով թէ` ինքնին վառեցաւ լոյսն: Եւ յորժամ գաղտ ի նսեմ տեղոջն կու խոստանան զկաշառն հինգ հարիւր ղուրուշ, մէկ ֆռանգ աբեղայ անտես ի նոցանէ մերձ լինելով կու հասկանայ տաճկերէն սակաւ մի եւ կու կոչէ զՄարկոսն առ ինքն եւ կու ծանուցանէ նմա զորպէս լուեալն եւ սուրընթաց վազելով ի վեր` ի մեր վերնատանն, անդ մեծ պատուհան կայ, որ ի վերայ քաղաքին կու հայի, զի ձայն եւ բողոք տացէ մերայնոց` զչարահնարութիւն նոցա: Նա' լսելով ձայն որոտման երկանաքարի ի վերայ տանեաց գոմբեթի Յարութենին, որ հոռոմոց պատրիարգարան վանսն անդ կից լինելով եւ փոքր մատուռ հուպ գոմբեթին եւ տուն մի կից անդ, որ գիտելով ի նմա աղօրիս երկանի, ծանեաւ զի այն եւս չարահնարութիւն է ամենեւին, կու ջանային որպէս զքուրմսն Բահաղու նման առնել առ Եղիայիւ եւ ընդ Աքաաբու թագաւորաւ: Եւ Մարկոսն ուժգին ձայնիւ բողոք եւ աղաղակ բարձեալ ի քաղաքին թէ` հաւա`ր, այ'սպէս չարահնարք կամին առնել, Պարոնտիրին ասէք, որ վաղ հասանիցէ աստէն: Եւ յորժամ կու հասանի ձայնն եւ բանն յականջս եպիսկոպոսին, սուրընթաց լինելով առ դատաւորն եւ առ պարոն քաղաքին եւ ծանուցանելով նոցա զիրսն, եւ նոքա վաղվաղակի շատ մարդիկ ի զօրականաց իւրեանց ուղարկելով զկնի Գրիգոր եպիսկոպոսին թէ` գնացէ'ք փութանակի եւ տեսէք` թէ զի՞նչ է առնելիք չարահնարութիւն նոցա, որպէս դոքա բողոքեն: Եւ գնացեալ հանդերձ զօրականօքն առ դրան Սուրբ Յարութեանն եւ բացեալ զփականս դրանն, որ սահմանք է տաճկաց, յորժամ զմարդիկ որ ի ներս մուծանեն` եւ դարձեալ կու փակեն, որ յատուկ դռնապան կայ նմա ի տաճկաց. եւ փութանակի բացեալ մտին ի ներս: Նա' Մարկոսն միըստմիոջէ կարգաւ ծանուց նոցա զամենայն չարահնարութիւնսն, զոր կամէին առնել. եւ նախ ասաց Մարկոսն թէ` Ահմատ աղան ի դուրս հանէ'ք, վասն զի դորա ձեռամբ կամէին հուր ընկենուլ ի գանձատունն, դմա խոստացան տալ կաշառս. եւ ընդ ասելն զնա հանին արտաքս: Եւ դարձեալ ասաց Մարկոսն. թո'ղ մէկ պարոնին, մէկ զատուն մարդն գան ընդ իս ի դուրս, որ ելանեմք ի տանիսն, զնոցա երկրորդ հնարքն այլ գտանեմ. եւ յորժամ առեալ ընդ իւր երկու ի նոցանէ եւ ելեալ ի տանիսն Յարութեանն գնացեալ ի տուն աղօրեաց երկանին եւ եցոյց նոցա զերկանաքարն եւ տեսին որ շատ մանտր խիճ քար կայր անդ մօտ երկանին, եւ զվերնաքարն ի վեր առին եւ տեսին, որ յայն մանր խճոցն շատ քար կայր ի ներքնաքարին վերայ: Ասացին որք մերձն կային. միթէ դուք քա՞ր կուտէք, որ քար կաղայք. թքին ընդ երես նոցա եւ առին ի քարանցն եւ բերին ի ներքս եւ ցոյց ետուն ամենեցուն: Եւ ասաց Մարկոսն ցեկեալ զօրականս. զդոքա հեռի կացուցէ'ք ի Ղապուրէն, այսինքն ի Գերեզմանատանէն, որ ֆէսատութիւն չենեն: Եւ այնպէս հեռի արարին եւ շրջեցան մինչեւ ցընդ երեկոն բարբաջելով մինչեւ ցերեկոյն որպէս զքուրմս Բահաղու: Եւ անդ տեսաք զերրորդ չարահնարն, որ նոյն ֆռանգ աբեղան եկն առ Մարկոսն եւ մատամբ ցուցանելով զմի ոմն ի նոցանէ, որ զձորձին ստորոտն ի վեր շրջելով ի վերայ գլխոյն առեալ եւ ի գուճս անկեալ գայր դէպ ի Գերեզմանն, որ Լուսաւորչի մատանց տեղին ասեն, ընդ այն կամէր արկանել ի Գերեզմանատունն, եւ ազդեց զօրականացն, որ հարին ուժգին եւ յերկիր ընկեցին, եւ տեսին զհուրն, եդեալ ի մէջ հրոյ լուցկի եւ առին ի ձեռանէ նորին: Եւ յետ այնորիկ ոչինչ երեւեցաւ նշան լուսոյ եւ յամօթովք եղեն եւ գլխակորք. յայնժամ լցան երեսք նոցա անարգանօք, եւ զամենեսեան առհասարակ ի դուրս արարին եւ մոհրելով կնքեցին զԳերեզմանատունն մինչեւ ցմիւս կիրակէն:

Եւ ըստ սովորութեանն, որ տաճկաց ուխտաւորքն գնացին ի Սէիտի_Մօսէն, եւ յետ դարձին` ապա միահամուռն զամենայն ազգաց նոր եկեալ ուխտաւորսն զոր գտին, բռնութեամբ վարելով ի Գետ_Յորդանան: Գնացին եւ եկին եւ եղեւ տաճկաց վկայութիւնն հաւատարիմ: Եւ յետ դարձին ի Յորդանանէն` հոռոմոց վաքիլնին փախուցին զամենայն ուխտաւորսն գաղտ` ի քաղաքէն, զի մի' տեսեալ զելանել ճշմարիտ լուսոյն ի հայոց Զատկին եւ երկմտեսցեն յիւրեանց երկաբնակ հաւատոցն եւ զճշմարիտ զրոյցն տարցեն իւրեանց աշխարհին:

Եւ յորժամ մերձեցաւ տօն Ճրագալուցի շաբաթին, ըստ սովորութեանց տաճկացն եկին սկիզբն աւուրցն շեխերն եւ մութավալին եւ պարոնի եւ զատուն մարդիկն եւ նստան առ դրան Սուրբ Յարութեանն եւ քննութիւն առնելով նորեկ ուխտաւորացն, որ չորս կարմիր կառնեն յամէն գլխէ` բայց ի աբեղայիցն: Եւ գնացին երեք ազգն, որք ընդ մեզ են հաւատովք ուղղափառութեամբ, թէպէտ օրինօք Քաղկեդոնին խմորեալ են սակաւ ինչ, ասորիք եւ խփթիք եւ հապաշիք: Գոհանամք զԱստուծոյ ամենագութ ողորմութենէն, որ ճշմարտութիւնն ամենայնի յաղթող ասաց Զօրաբաբելն, որ թեպէտ յառաջն կու յաղթի սակաւ ժամանակ, բայց յետոյ յաղթութիւնն կու արձանանայ: Տե'ս զճշմարտութեան շնորհքն, որ յամենայն ժամանակի ծռազատկի ասորիք միայն կու մնային ընդ մեզ, այլ այսմ ամի խփթիք եւ հապաշիք այլ դարձին ընդ մեզ, եւ զֆռանքահաւատ մարոնիքն այլ ասացին: Եւ յորժամ մտին այսքան ազգս միաբանութեամբ ի ներքս եւ ի հոռոմոցն ոչ ոք, բայց թէ ոմանք գաղտ մատնելով ի յահէ հրասիրտ հոռոմոցն, եւ յորժամ վճարեցան, փակեցին զդուրսն ըստ սովորութեան սահմանին. եւ պարոնին եւ ղատուն մարդիկն մտին եւ նստան ի սովորական տեղիսն` առ դրան Գերեզմանին, եւ չորս ազգս միասին շրջելով`ի բոլոր Գերեզմանին թափոր առնելով: Եւ յորժամ մերձ եղեւ ժամանակ լուսոյն, նախ ահագին որոտ եղեւ ի ներքոյ ի վեր, որ տաճիկքն այլ լսեցին, որ յայլ անցեալ ամացն չէր լսուեր ի բազմամբոխ խառնախաղինջ ժողովրդոցն դղրդմանցն եւ աղաղակացն, սակայն ի մեր վերնատանէն պարզ եւ յստակ կու լսուի, որպէս մեք լսեցաք բազում անգամ ի թագաւորաց նստոյ տեղացէն. այլ ի ներս ի վերայ Պատանատեղացն վերեւ մէկ խուց կայ, որ լուսարարին բնակութիւնն է, անտից այլ առաւել կու լսուի: Որպէս եւ անարժանս եւ ամենաշնորհ Դաւիթ եպիսկոպոսն` հին հայրապետն Յերուսաղէմայ, որ այս Գրիգորս ի նմանէ յաջորդեաց ի կենդանութեանն, նա եւ ես ձանձրացաք ի շփոթմանց ամբոխիցն, ասաց ցիս. ե'կ, երթա'նք նստինք ի ներքս, ի վերեւ Պատանատեղացն զրոյց առնենք, եւ յորժամ բերեն զլոյսն ի բաժանել, մեք յետոյ առնեմք, մեք շատ եմք առել եւ բազում ես հաներ եմ զլոյսն, եւ առաջին գալոյ անգամն քո` նախ դու առիր յիմ ձեռանէն. այս անգամ ի վերջոյ առնեմք: Եւ ի հարկէ գնացի զկնի նմին եւ նստաք վերեւ Պատանատեղոյն եւ հանդէպ Գերեզմանին: Անդ լսեցաք զահագնաշարժ որոտումն եօթն անգամ որպէս զալիք ծովուց եւ կոհակաց, որ գոռալով գնային կոհակքն մի զմիոյ զկնի դէպ ի Գողգոթայն եւ Խաչգիւտն ի վայր: Նա' զարմացաւ Դաւիթն մեծաւ զարմանալեօք եւ ասաց թէ` այսօր տեսաք նոր նշան. ահա' եօթանասուն տարու յաւել կամ, որ աստ եմ ծներ եւ սներ, այլ չէի բնաւ երբէք լսեր, թեպէտ որ սակաւ ձայն կու լինի յանդիման Գերեզմանին, այլ ոչ սոյնպէս ոչ էաք լուեալ` թէ ուստի՞ց կուգայ կամ յո՞ կերթայր: Արդ զայս յայն սակս գրեցի, որ մեծ նշանն այս է ծագման լուսոյն:

Եւ յորժամ բղխեաց լոյսն մեծապայծառ հրաշիւք եւ կախեալ եղեւ ի պատուհանէն ի վայր մարդաձեւ կերպացեալ, զոր ոմն ի մեծաց պարոնի ձայնելով զայլ ընկերսն եւ այլք օտարական հինգ տաճիկք թէ` այլ ժամանակ տեսե՞լ էք այսպիսի հրաշք, վասն Աստուծոյ վկայեցէ'ք առաջի ատենին որպէս տեսաք. ի մէնջ խապար կու խնդրեն վաղիւն: Եւ յետ այսպէս սքանչելի երեւմանս, յարուցեալ քակեցին զկնիքն եւ զհապաշն ի ներս մուծին եւ մեր Գրիգոր եպիսկոպոսն մտեալ եւ ապա` ասորոց եւ խփթոց առաջնորդ տեղացն զկնի նորա, եւ հանին զլոյսն եւ ամենայն ոք տարեալ յիւրեանց ժողովուրդն եւ յազգն, եւ ամենեքեան լուսաւորեալ պայծառացան մեծաւ ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ: Եւ հակառակասէր ազգն յունաց որոշելով ի սուրբ հօտիցն եւ զրկեցան յանճառ լոսոյն եւ սեւացան ամօթալի երեսօք ի գոյն այծեաց: Եւ բազումք ի նոցանէ յաշխարհական ուխտաւորաց ի բուն հոռոմոցն եկեալ անկեալ առ ոտս մեր Գրիգորին թէ` [մտանեմք] հնարիւք գաղտ ի մերոց հոռոմոցն, որ չզրկիմք ի տեսութենէ ամենապայծառ լուսոյն, միանգամ այլ ո՞վ կարող է գալ աստ. եւ նա գաղտ մուծեալ զնոսա ի ներքս եւ փափաքանաց հասին եւ լուսաւորեցան, առին մոմ եւ զպատան լուսով օծին եւ ուրախութեամբ գնացին յաշխարհն իւրեանց:

Այլ մեր յաղթարմայքն, որ ի մեր քաղաքէս գնացին, իւրեանց խելաց պակասութենէն եւ յանգէտ հպարտութենէն` իւրեանց երեսփոխան առաջնորդքն փախուցեր էին Ծաղկազարդի երկուշաբաթին, որ Գետ_Յորդանան պիտի գնալ, այլ սոքա յԸռամլան քշած, ոչ զայս ոչ զայն էին տեսեալ, այլ եկին զրկեալ յամենայնէ` չարչարացեալ մարմնով, չարդարացեալ ոգով, եւ երեք չորս աւուրբ յառաջ եկին ամօթալի երեսօք եւ այլ եւ այլ զրուց առնէին շաղփաղփական բանիւք եւ հայհոյէին զՄարկոսն թէ` այսպէս եւ այնպէս լիցի. մեր լուսիկն այլ բղխաց ւÿելաւ, Մարկոսն զկոլոփն ի գետինն էզարկ եւ զմորուսն ճողեաց եւ ճչեաց ուժգին ձայնիւ, որ մեր լոյսն խրտաց եւ յետ դարձաւ եւ շիջաւ: Ամենեքեան որ լուան զընդվայրհաչմունք նոցա, ծաղր առնէին զիւրեանքն, որ իւրեանց վերակացուքն այսպիսի սուտ համբաւովք հաւատացուցեր էին զսոսա եւ զայլ ամենայն աշխարհն, թերեւս յայտնելով նոցա զստութիւն, եւ զհնարիւք խաբէութիւն նոցա հրապարակագոյժ առնելով: Վասն այն պատճառացն սակին զայսպիսի ստայօդ զրուցերս չարահամբաւ առնէին եւ չարամահ առնել խնդրէին, զոր պահեաց աջն Անեղին, որպէս զԴանիէլ մարգարէն երկրորդ անգամ ի գբին ի մէջ քաղցեալ առիւծոցն եւ զերիս մանկունսն ի մէջ հնոցին:

72. Եւ դարձեալ վասն Գրիգոր եպիսկոպոսին եւ վասն յունացն՝ թէ ո՞րպէս եղեն եւ կամ Գրիգոր զի՞նչ արար։

Եւ յորժամ որ վերջացան երկոքին կողմն` թէ որո՞ցն ստեցաւ եւ կամ որո՞ցն ճշմարտեցաւ եւ խնդրուածովք եւ աղօթիւք Սուրբ Լուսաւորչին հայոց եղջիւրն բարձրացաւ, որ ամենայն աշխարհի յայտնի եղեւ, եւ յոյնքն ամենայն ազգայնօքն զամօթի հարան եւ նկուն եղեն յԵրուսաղէմ առաջի ամենայն ազգաց` հրէից եւ տաճկաց եւ ամենայն ազգաց քրիստոնէից, յաղագս որոյ վասն աւելի երկիւղալից եւ ահաբեկ լինելոյն ի պարոնէն եւ ի դատաւորէն եւ ի շեխերացն` դատարկեցին զեկեղեցիքն յամենայն զարդուցն եւ թողեալ փախան վերակացուքն` եկեղեցականք եւ աշխարհականքն ի յառաջակայիցն, կէսք մի ի Հալապ գնալով առ ազգս իւրեանց եւ առ մեծ վազիր` ի գանկատ ի հայոց եպիսկոպոսի ձեռացէն թէ` հայոց ազգն շատ կաշառ տալով տաճկացն, վասն կաշառին ուժովն զմեզ ստեցին, որ ըղորդ էաք, եւ հայոց ազգն, որ սուտ էին, վասն յաճախ առնելոյ կաշառին` իրաւացուցին: Եւ ի Ըստամբօլս այլ եկն վերակացու չարախորհ աբեղայ մի, որ նա էր վաքիլ եւ վերակացու ի տեղի պատրիարգին, բազում միաբանօքն առ պատրիարգն իւրեանց Յերուսաղէմին, որ յայսմ ամի ոչ էր անդ, այլ ի Կոստանդնուպօլիսս էր ի վաղուց հետէ, եւ եկեալ առ նա բողոքեցին նոյնպէս ստայօդ բանիւք, որպէս վերոյ գրեցաք:

Եւ Գրիգոր եպիսկոպոսն այլ յորժամ լուաւ զնոցա փախստական գնալոյ պատճառն, որ վասն չար առնելոյ աղագաւ էր եւ սուտ հռչակ տանելով գանկատ առնելոյ պատրիարգացն եւ ամենայն ազգայնոցն, որպէս արարին իսկ. զոր ինչ խորհեցան յայնժամ, այժմ արդեամբք կատարեցին գործովք: Եւ գնալով Գրիգորն ի դատարանն եւ ազդ առնելով եւ ծանուցանելով դատաւորին եւ բդեշխին եւ օլամաց եւ սօլամացն ամենեցուն եւ ամենայն մեծամեծաց քաղաքին` զհոռոմոց պատրիարգի վերակացու վաքիլ եղածն ամենայն միաբանօքն եւ առաջակայիւքն զվանքն անապատ առնելով գնացեր են, կէսք մի ի Հալապ եւ կէսք մի վաքիլ եղածովքն ի յԸստամբօլ` ի մէնջ գանկատ առնել առ պատրիարգն եւ բուն ազգայինս իւրեանց, եւ նոքա բողոքեսցեն ի կայսրն եւ առ ամենայն արքունեացն թագաւորին թէ` Գրիգոր եպիսկոպոսն կաշառօք թիւրել ետուր զմեզ եւ զլոյսն, որ մեզ ելանելոց էր: Փակեցին զդուռն Գերեզմանին եւ կնքեցին կրկնապատիկ եւ ոչ թողացուցին զմեզ մօտիլ ի դրունս, այլ եւ ոչ բացին բնաւ ամենեւին. ոնց ժամն մերձ եղեւ. նա' զամէնքս յարտաքս հանին եւ փախուցին եւ զհայքն, որ սուտ են, նա' իրաւացուցին. կաշառացն արից ուժովն զինչ կամեցան ա'յնպէս առնել ետուն:

Եւ յորժամ զայս ստաբանքերս լուան դատաւորքն եւ բդեաշխն եւ ամենայն մեծամեծք քաղաքին Յերուսաղէմայ` յոյժ բարկացան, խռովեցան եւ երկունք կալաւ զնոսա, գուցէ թիւր ծանուցանելն զնոսա առ սպարապետն մեծ վազիրն, որ յայնժամ ի Հալապն կայր ի ձմերել ամենայն կարաւանի զօրօքն ընդդէմ պարսկական զօրուն` պատերազմի աղագաւ, եւ առ թագաւորն դոյնպէս ծանուցանելով, ստայօդ բանիւք հաւատացուցանելով զնոսա եւ դժրութիւն լիցի մեզ: Եւ կոչեցին դատաւորն եւ պարոնն զամենայն ուլամայք եւ սուլամայք հանդերձ շեխերովքն` ի դատարանն, եւ գրեցին մի ըստ միոջէ զամենայն որպէս եղեալն բազում ազգաց վկայութեամբն, մինչեւ հրէից խախամներացն խամուրսուղն ի վկայութիւն ածելով նոցա եւ Աստուծոյ դատաստանաւն այսպէս հայքն իրաւ են, եւ մեր ըռօզլամէն այլ զհայոց Զատիկն իրաւ ասեն` թէ ղզըլ իմուրթայ քֆարանուն ապրիլուն օն ուչինտայ տուր: Եւ զայս մասար արարին ամենեցուն վկայութեամբն եւ մոհրերովքն, երկուս բաժանեցին ամենեցուն կնքովքն, զմինն` վազիրին եւ զերկրորդն` ի յԸստամբօլ առ թագաւորն, եւ թագաւորին յատուկ յարզեր եւ գովասանութիւն ի մեծամեծ շեխերացն, եւ ետուն ի ձեռն Գրիգոր եպիսկոպոսին, որ մատուցանէ առ նոսա ի դէպ ժամու:

Եւ սիճիլ սուրաթներն այլ նոյնպէս յերկուս հատորս առնելով, զմինն առ ինքն պահելով` թէ' մասարք, թէ' սուրաթնիք տուեալ ի ձեռս Մարկոսին, իւր ձեռագիր նամակաւն յիսուսաւանդ ողջունիւ առ Ըստամբօլու բնակն հայերացն եւ նորեկ քահանայիցն եւ ամենայն ժողովրդոցն ծանուցումն առնելով թէ` գիտացի'ք, որ յունաց չար վերակացուքն յայսմ ամի զիս դառն եւ դաժան կրիւք չարաչար մահու ջանացին, որքան ճար ու հնար գիտէի ծածկելոյ ի տաճկացն զիւրեանց մոլորութիւնն եւ զծռութիւնն վասն Զատկին, թէ տաճկաց ազգն ոչ զմեզ կողոպտէ եւ ոչ զիւրեանքն, նա' վասն նենգաժոտ, խստասիրտ, ամբարտաւան բարուցն ոչ կամեցան առնել խաղաղութիւն. նա' որչափ աղաչեցի, այլ առաւել խստացան սրտիւք եւ շատ չարիք արարին ընդ մեզ եւ ելան եկին ի յայդ տեղիքդ` ի քաղաքիդ մեծի արքայարանի: Եւ դուք զգուշ կացէ'ք եւ արթուն` թէ ուր ի թագաւորի կամ մեծամեծաց դրունս դեգերիլ ջանայցեն, եւ զինչ ստայօդ բարբաջմունք եւ զուրասացութիւնք, որ ի հոս կու ղօղանջէին` թէ կաշառովք եւ տաճկաց բռնութեամբն զմեր լոյս խափանեցիք եւ Զատիկն ծռեցիք, թէ ինչպէս որ հոս ասէին` թէ ի հոտ այլ այնպէս չար համբաւ առնեն եւ գանկատին, հաւատացուցանելով զամենայն արքունեաց իշխեցողսն եւ զթագաւորն եւ զամենայն մեծամեծսն, նա' յայնժամն դուք ցոյց տայք զայս թասքիրայքս եւ զվկայական սիճիլի սուրաթներս եւ զարդերս եւ զմեծամեծաց մասարնիս: Տալով ի մի մեր հարազատ եւ համամայր եղբայրն` ի Մարկոս մահտեսին, որ ահա քսան եւ երեք ամ է որ սպասաւորութիւն կու առնէ Սուրբ Յերուսաղէմայ եւ տարին անգամ մի զարունահոտ ծովովն ի ղզմաթէ կարեաց պիտոյիցն համար կու ղրկեն. որպէս երկրորդ անցեալ ամին եկն հետ ուխտաւորացն: Դեռ երեք ամիս չէր անցեր, նա' ես հարկ դրի եւ բռին ուղարկեցի վասն ծռազատկիս որ եղեւ, որ յամին լինելոց էր, թէ լազո'ւր պիտի գնաս, զի մեծ խառնակութիւն եւ շփոթումն լինելոց է, դու զգաստ ես յամենայն իրաց եւ զամենեսեան կու ճանաչես` զչարն եւ զբարին եւ ամենայն լեզուաց գիտող եւ հնարագէտ: Նա' հազիւ ի ճանապարհի դրի հետ ուխտաւորացն. թէ որ չէր գնացեր, ո՞վ կու կարողանայր զնոցա չար խաբէութեան հնար գիտենար եւ խափան առներ:

Եւ եպիսկոպոսն զնա բռին դարձեալ կուղարկէ, եւ ինքն շտապով կու գնայ ի Հալապ վասն ահին հոռոմոց, զի մի չարախօսեսցեն զնմանէ առ վազիրն: Եւ յորժամ կու գնայ, ի Հալապ մտանելոյն պէս կու տեսնուն չարայոյղ յունաց ազգն իւրեանց ամենայն եկեղեցականօքն եւ աշխարհականօքն` հանդերձ արհեպիսկոպոսիւն եւ ամենայն արամբք եւ կանամբք, տղայովք եւ մանկամբք գրոհ տալով մեծաւ ամբոխիւք կու գնան առ վազիրն` ի գանկատ առնել ի ձեռանէ Գրիգոր եպիսկոպոսին եւ զատուն եւ պարոնին: Եւ վազիրն զայրացեալ ի վերայ եպիսկոպոսին, բարկութեամբ ուղարկեալ չաւուշք, զի վաղվաղակի կալեալ տարցեն զնա առ ինքն` զեպիսկոպոսն մեր եւ բարկութեամբ հարցեալ զնա զառաջինն, զպատճառն ոչ գիտելով: Եւ մեր եպիսկոպոսն այլ հանելով զայն սիճիլի վկայական սուրաթներն եւ զմասարն յամենեցուն գրովքն եւ կնքովքն եւ զարդերն` եդեալ առաջի վազիրին: Եւ յորժամ ընթերցան առաջի նորա դիւանադպիրքն` զամենայն թասքիրաքն եւ զշեխերաց վկայական յարզերքն ամենեցուն կնքովքն, նա' ապուշ ի վայր մնացեալ վազիրին եւ դարձուցեալ զբարկութիւն սրտմտութեանն ի վերայ հոռոմոց ազգացն եւ մանաւանդ առ մետրապօլիտն, սաստելով նոցա, մեծաւ ցասմամբ ասելով. ա'յ քաֆիրնի, դուք մէկ մատ մի չափ գիր չունիք յումեքէ, հանցե՞ղ եղաւ որ ի Խուցշարիֆին այնչափ մսըլմանքն եւ ուլամայքն ձեզ համար զալումք եղեն, հանցե՞ղ մէկ աստուածավախ մսըլման մի չէ գտուիր, որ ձեզ մէկ մատ թուղթ գրեր մատնահարի կնքով թէ` վասն Աստուծոյ սոցա զուլում արարին եւ թէ մսըլմանքն զալումութիւն արարին: Ձեր հաւատակից ազգեր նսարանին, որ են ասորիք եւ խփթիք եւ հապաշիք եւ ֆռանգք, վասն է՞ր ամէնքն ազգի ազգի եւ պէս պէս վկայութիւն են տուեր վասն հայոց եւ ջհուտքն այլ վկայեր են. այսչափ ազգաց վկայութիւնքն սո՞ւտ են եւս առաւել մսըլմանքն, եւ դո՞ւք իրաւք: Ամէնքդ ի սուր անցուցանելն արժան է. նա' տեսէք մեծ եւ փոքր, որ մեր ամէն մսըլմներացն դատաստանին եւ օլումաց սուտ կասեն, զմեր Շամուշարիֆ կու ստեն, զի՞նչ առնել պարտ է չար ազգացս այսոցիկ: Եւ դիւանի ամբոխքն բողոք բարձեալ թէ` դոքա արժան են չարաչար մահուան վասն մեր հաւատոց գլխաւորացն սուտ առնելոյն:

Եւ այլ դիտողք եւ լսողք ի ժամանակաց ծռազատկացն` յառաջ եկին ասելով մէկ հինաւուրց ոմն ի տաճկացն թէ` ես լուեալ եմ ի հարցն իմոց, որ ասէր թէ` ի ժամանակն Սուլթան Սուլէմանին այսպէս ծռացան հոռոմքն …, գանձ առին, որ յառաջմէ մուչալկայ էին դրէր, զոր շարտ ասեն, եւ յորժամ որ ծռեցան, յամէն գլխէ առին, նոյն արժան է առնել ի դոցանէ: Եւ հրամայեաց որ ութսուն հազար կարմիր դենար առնուլ յամենայն հոռոմոցն յԱնատօլիսն. այլ ասացին թէ` զմետրապօլիտն զայն, որ սուտ գանկատ էր եկեր ամենայն ազգօք, զնա յէշ եդիր եւ յամենայն յօրտուն շրջեցոյց, որ իսպահիք եկին եւ ասացին եւ այլ յումէքէ ոչ լուաք զիրաւացին, սակայն զմուչալկայն ստոյգ եւ իրաւ առեր էր, որ շատ եկեղեցեաց եւ վանորէից դրունք մոհրեր են հարկապահանջքն, որ երեք մետրապօլիտ եկին յԸստամբօլ, թագաւորին դուռն լացին ւÿաղաղակեցին, իւրեանց պատրիարգնին ձեռօքն, պօստանճու պաշուն միջնորդութեամբն հրամանագիր առին ի թագաւորէն վասն զեկեղեցիքն բանալու եւ իւրեանցն ազատութեան եւ թեթեւացուցանելոյ ի հարկապահանջութեանցն: Եւ վազիրն մեր Գրիգոր եպիսկոպոսին գերապատիւ եդեր եւ զամենայն զոր ինչ խնդրեր է` լիով կատարեր է:

Եւ ի մուտ ամսոյն յունիսի մեր ուխտաւորքն այլ քան զհոռոմոցն չորս հինգ աւուրց յետոյ ապա եկին եւ Մարկոս Մահտեսին ընդ նոսա: Աստ առ մեզ ոչ պատահեցան, այլ գնալով հետ Ըստամբօլու ուխտաւորացն շտապ ի Բուզանդիոնն, վասն խիստ պատուիրելոյն եպիսկոպոսին` ի կասկածանաց հոռոմոցն, մի' գուցէ չար ինչ գործիցեն, զուրասաց բանիւք որոգայթ պատրաստեն մեզ` թիւր ծանուցանելով թագաւորին եւ ամենայն իշխանացն արքունեաց, որպէս արարին տիրապէս բազում չարիս: Եւ յորժամ Մարկոս Մահտեսին գնալով անդ դեռ մէկ օր հանգիստ չէր առեալ, նա յիմացեր էր չար հոռոմոց վերակացու աբեղայն, որ քանի աւուրբք յառաջ գալով եւ կու մնայր գալստեան Մարկոսին, զի մատնեսցէ զնա նոցա, որ յառաջագոյն գանկատեր էին եւ շատ չարախօսութիւն էին առեր պոստանճի պաշուն, որ յայնժամն թագաւորն ամենայն զօրօքն ի յԱտրանայ կու լինէր եւ զքաղաքն ի պոստանճի պաշին եւ ի Քենան փաշան էր յանձներ թագաւորն:

Եւ յորժամ գիտացան զգալուստ Մարկոսին, նա' Յերուսաղէմայ պատրիարգն բազմամբոխ ժողովրդովք կու գնայ մօտն պոստանճի պաշուն եւ շատ կաշառ կուտան եւ կու խնդրեն հրապարակագոյժ խայտառակութիւն առնել, ի վերայ յիշոյ դնել, զերես մրել եւ քաղերդ արջառոյ ապառով ի պարանոցն անցուցանել եւ զամենայն քաղաքն շուրջ ածել. եւ նա կամէր վաղվաղակի կատարել զկամս նոցա: Եւ ի Սուրբ Սարգիսի եկեղեցին վանս կալեալ իբր ի հանգստեան լինելով, յեղակարծում ժամու հասին ի վերայ մէկ քանի պոստանճիք, ասելով թէ` պոստանճի պաշին զքեզ կուզէ, ե'լ որ գնամք մօտն, տե'ս թէ ի՞նչ կու հրամայէ: Նա' ելեալ գնացին շատ ըստամբօլցի եւ դրսեցի տօլվաթաւորօք ի հայերացն եւ ի քահանայիցն ընդ նմա: Շատ բանքեր ստախօսութիւն ի հոռոմոց կողմանէն, տաւեցաւ ի հետ Մարկոսին, եւ մեր Տէր Գասպար երէցն յԵրուսաղէմայ հետ ընկերակից դրեր ի հետ Մարկոսին` վասն հանճարեղ գոլոյն եւ ճարտարութեամբ լեզուին: Նա' շատ պատասխանի էր արարեր եւ ցոյց տուեալ էին զամենայն սիճիլի սուրաթներն եւ զմասարնին եւ զյարզերն, նա' նոցա կաշառն կուրացուցեր էր զաչս նորին, որ միտ չեդիր եւ ոչ ընկալաւ, այլ յետ շատ մաքառմանցն հրաման արար թէ` գնացէ'ք դուք, բայց Մարկոս թո'ղ աստ կենայ. վասն չարութեան աղագաւ: Նա' աղաղակեցին ասելով թէ` զնա որ կու արգիլես, զմեզ զամէնք արգիլէ, մեք զնա միայն չենք թողուր. զինչ նորա առնելոց ես` յառաջն մեզ արա': Յորժամ զայս ասացին, նա ասաց թէ` երբ այդպէս կասէք, նա' այժմոյս առէք գնացէ'ք, նա' երաշխաւոր կու լինիք դորա, յորժամ ուզեմ` նա' բերէ'ք: Նա' միաբերան աղաղակեցին. ոչ թէ միայն մեք, այլ ամենայն տամբք եւ ընտանօք մերովք քաֆիլ եւ յերաշխի կու լինիմք դմա. եւ յորժամ զայս ասացին, արձակել հրամայեաց գնալ ընդ նոսա:

Եւ ելեալ գնացին եւ խորհեցան բարեխօս արկանել ի միջի եւ գնացեալ առ Քենան փաշան, որ հայոց բարեկամ էր, եւ յետ այնորիկ ի Հալապ աֆէնդի մեծ մոլլան, որ իբրեւ զհայր հայոց էր, որ մեզ յոյժ բարեկամ, որ Յերուսաղէմայ ղատի եղեւ. նա' մեք անդ գոլով շատ բարութիւն արար ամենայն ազգաց քրիստոնէից, մանաւանդ հայոց ազգացս` ի խարաճի կողմանէն, որպէս գրեալ եմք յառաջագոյն ի մէջ գրոցս, եւ դարձին յԵրուսաղէմայ հետ իրաց եկաք յԸստամբօլ:

Եւ այս մեծ ղատիս, որ ի սրբոյ տեղի ունին, որ սալեհ եւ ազիզ ասեն վասն առաւել երկիւղածութեանն, սա շատ եւ յաճախ բարեխօսութիւն արար պոստանճի պաշուն, մինչեւ ցածոյց զսրտմտութիւնն եւ շիջոյց զբոց բարկութեան նորա: Եւ Քենան փաշան այլ շատ օժանդակութիւն արար, որ յայնժամն ի տեղի ղայմաղամին էր եւ կարի առաւել գութ ածէր հայոց ազգիս ցաւակցաբար: Եւ հազար ղուրուշ յաւել խարճ գնաց յայս դրունքս, եւ հազիւ ազատ եղեւ օգնութեամբն Աստուծոյ Մարկոսն յայնմ ժամու եւ խափան եղեւ չար խորհուրդն հոռոմոց:

Եւ յետ այսր գործոց եւ բանից` ոչ դադարեցին չար թշնամի հոռոմներն ի նենգութենէ եւ ի հակառակութեանց, այլ խորհեցան` միաբանութեամբ շատ մարդովք գնացին յԱտրանայ ի թագաւորն` գանմատ առնել ի հայոց ազգացս: Եւ զՄարկոս Մահտեսին, զՏէր Գասպարն եւ զՍուրբ Նիկողայոսի Երկան_մօրուս Մարտիրոս երէցն, ըստամբօլցիք եւ դրսեցիք յառաջակայ գլուխ մարդիկն միաբանութեամբ ուղարկեցին յԱտրանայ թէ` որչափ որ դրամ ու փող գնայ խարճ` նա մի' հոգար, գոնեա թերեւս ճար եւ հնար գտանիցես յայս մեծ դուռս այս` զիւրեանց ստութիւն խափան առնելոյ, որ կու ջանան ստով եւ զրասացութեամբ զմեզ յաղթահարել. նա' ելեալ գնացին նոքա յԱտրանայ: Մինչ սոքա գնացին, նա' հոռոմքն զՊայրամ փաշան եւ զղատիասքարն հաւատացուցեր էին այն առաջի ստերովն, որ կու խօսէին յԵրուսաղէմ, յԸստամբօլ եւ յամենայն տեղիս եւ շատ կաշառ էին տուել նոցա եւ կուրացուցեր էին զաչս նոցա, որպէս ասէ իմաստունն թէ` Կաշառ կուրացուցանէ զաչս դատաւորաց. եւ դարձեալ թէ` Ամենայն ունկն արծաթոյ լուիցէ: Այնքան կուրացեալք էին եւ զաչս իւրեանց կափուցեալք, որ նոքա մէկ պատառ թուղթ չունէին վկայական յումեքէ եւ մեզ բռամբ մի թասքիրաք եւ մեծամեծ վկայութիւնք դատաստանաւ գրեալ, նամակներք եւ յարզերք, նա' ոչ ի ձեռն առին եւ ոչ ի վերայ հայեցան Պայրամ փաշան զայմաղամն եւ ղատոց գլխաւորն, այլ թթուաբար զայրագին դիմօք սաստելով մերայնոցն եւ ի բաց մերժելով. եւ անյոյս եղեալ գնացին տրտմեալք եւ ոչ գիտէին յո՞ երթային:

Եւ ապա ոմն ջուղայեցի խափշիկ մարդ` Ղարաղաշ անուն` վաճառական լինելով Յապազայ փաշային, նա ասելով մերայնոցն թէ` զիա՞րդ կայք տխրեալք եւ վարանեալք, արդ արի'ք զկնի իմ, գնասցուք առ Յապազան եւ յանդիման կացուցից զձեզ նմա եւ պատմեցէ'ք զամենայն անցս աղէտիցն եւ տո'ւք զայս յարզեր եւ նամակներ առ նա եւ նա խաղընկեր է թագաւորին, որ հանապազ բերան առ բերան անմիջաբար կու խօսի ընդ թագաւորին, նա հայասէր է եւ ցաւակից հայոց, իբր զեղբայր եւ զուստերս եւ զդստերս գթալով կու ընդունի զհայոց ազգն եւ հանապազ կու յիշէ եւ շնորհակալութիւն կառնէ ամենայն ուրեք: Եւ ելեալ մերայինք նովին բանիւն, առեալ ընծայս նուիրանաց ի ձեռին` գնալով առ Յապազան, եւ յորժամ տեսեալ զնոսա, յոյժ ուրախութեամբ ընկալեալ, մեծարեաց եւ նստոյց եւ եհարց զիարդն ի պանդխտութեանն եւ այլ թէ` զի՞նչ կամիք յինէն խնդրել: Եւ հանաք, ասացին, եւ տուաք զամենայն Յերուսաղէմայ մասարն եւ զարզերն եւ զամենայն վկայական սիճիլի սուրաթներն, եւ յորժամ ընթերցան առաջի նորա, եւ գիտաց եւ ասաց. ես գնամ եւ ասեմ ցնոսա, եւ եթէ ոչ լուիցեն փաշան եւ զատիասքարն` նա' ես ցոյց տաց զսոսա առ թագաւորն եւ կատարեցից զխնդրուածս սրտից ձերոց: Եւ յարուցեալ գնաց առ փաշան եւ զատոց գլուխն եւ շատ խօսքեր ասաց թէ` վասն է՞ր զիրաւն կու ստէք եւ զսուտն կու իրացնէք. մի' առնէք այժպէս, եթէ ոչ` ես կու ծանուցանեմ թագաւորին. այլ կասեմ թէ` ձեր խաթրով լինի, զի հրաման ձեր ձեռն է: Նոքա ասացին թէ` այո', քո խաթրին համար կատարեմք զնոցա խնդիրն:

Մինչ յայս ջանս էր որ պիտի լինէր, նա' սատանայ մէկ չար մի այլ էարկ ի միջի, որ մէկ հայի չար ծնունդ աղջիկ` նշանած մէկ երիտասարդ հայոյ մի, նա դրացի եւ տնակից լինելով ընդ հոռոմ մի, նա հոռոմ երիտասարդն չար սիրով կու հարի ի սէր աղջկանն, գողանալով զմիտս նորա կու դարձուցանէ առ ինքեանս եւ կառնէ ի կնութիւն: Կու թողուն զիւրեանց տաւէն ու զնորայն կառնեն` թէ հաւատոյ ղայրաթ է, յՅապազան ի մեջ կու ձգեն. Պայրամ փաշան զհոռոմին դիհն չէր թողոյր, Յապազան` զմերն: Յապազան զօրով զաղջիկն ի հոռմէն քաշեց եւ ետուր հայ նշանածին, եւ յայսմանէ առաւել ոխացան հետ հայերացն եւ հետ Յապազէ. ժամանակի կու սպասէին զքէն առնուին, վասն որոյ օրէ յօր ձգելով` ժամէ ի ժամ, զթղթերն առեր Պայրամ փաշան յԱպազէն թէ` տո'ւր ես ցոյց տամ թագաւորին եւ ապա թղթերաց կորայ տեսանեմք` թէ ի՞նչ կու հրամայէ թագաւորն: Ոչ ցոյց ետուր թագաւորին եւ ոչ գործ կատար առնէին, այլ օրէ յօր ձգելով երեք բեռն ստակ շահով առին եւ խարճեցին եւ ոչ եղեւ. երկու ամիս դեգերեցան ի դրունս մեծամեծացն, Յապազային եւ Պայրամ փաշային եւ չարագլուխ մեծ դատաւորին, այնչափ յամեցուցին յապաղութիւն առնէլով, մինչեւ ելաւ եւ եկն թագաւորն յԸստամբօլ:

Եւ զմեր տաւէն յերկարելոյն պատճառն այն է, որ յԸստամբօլ բերին, որ իւրեանցն օգնական շատ էր, թէ' փաշային, թէ' հոռոմացն: Պոստանճի պաշին եւ մայր թագաւորին եւ տաֆտարտարն զթագաւորին սիրտ հաւանեցուցին հարիւր յիսուն բեռն ստակ կաշառ դրին առջի թագաւորին, ասելով ընդ թագաւորն թէ` հայոց ազգ ասածն մէկ սակաւիկ մÿեն որչափ հոռոմոց ճինկանայքն են եւ դոցա շատքն ի ղզըլպաշէն, հանապազ դոքա հետ նոցա մի են, նոցա լրտեսք են եւ եարտում կենեն յաստից ըստակ ուղարկելով: Զթագաւորն հաւատացուցեր էին, եւ ասելով վասն հոռոմոց թէ` նոքա մեծազգի են, այս աթոռ նոցա էր յառաջն ու զաղայքն այլ ի նոցանէ է` քո ղուլն ամէնն, քո խազինան ի հոռոմէն կու ելանէ: Շուն տաֆտարտարն ասելով թէ` ես կու ժողովեմ երկու տարին, հոռոմին հսապ չկայ եւ ոչ թիւ. հայուն ութն հազար խարաճ եղեւ ընդ ամէնն: Զփարաքանդան միայն ասացին եւ զբուն Հայոց երկիրն ի Վանայ ի վայր ծածկեցին: Իրօք ինչ իրաւ էին զոր ասացին. որչափ խասաքի, պոստանճի, պալթաճի կանայքն եւ աղջկունքն, պոստանճի պաշին երիցի տղայ ասացին, դէռ հայր կենդանի է, Պայրամ փաշան այլ նոյնպէս, զիւրեանց ազգայնոցն զայրաթն ջանացին: Բայց ի մէնջ ոչ ոք յարքունեաց տանէն, բայց միայն Աստուած. եւ Յապազան կու ջանայր ի սրտանց, նա' նորա ոչ ոք էր ընկեր ի ներքինեացն, այլ թշնամիք էին ամենեքեան` ներքին եւ արտաքին մարդիկ, վասն որոյ նենգով սպանին:

Եւ յորժամ զայսքան վկայութիւնս ետուն հոռոմոց, հաւանեցուցին զթագաւորն, հրամայեաց կերպաս ագուցանել երկուց պատրիարգացն` Յերուսաղէմայն եւ Կոստանդնուպօլսոյն եւ հրամայեաց հրովարտակ գրել եւ տալ` թէ դոքա առաջին են քան զհայք եւ քան զամենայն իսայիքն, եւ ղափուճովք յԵրուսաղէմ այլ ղրկեցին զայն գիրն, եւ այլ հայոց երես չտուին: Եւ լքեալ յուսահատ եղաք, մնացաք Աստուծոյ այցելութեանն լինելոյ:

Եւ յետ այսքան խռովութեանցս եւ արիւնահոտ վրդովմանցս մրրիկ լինելոյն, մեր պատրիարգ անուանեալն` Գրիգոր Կեսարացին բնաւ հոգ եւ փոյթ չունէր հայոց ազգացս կոխան լինիլն եւ ծաղր եւ նախատ ի հոռոմոց, որ իւրեանց միջին ցիր եւ ցան եւ խառն կան բնակեալ: Թէ որ տաճկաց ահն որ չլինէր ի վերայ հոռոմոցն, վաղ ուրեմն բնաջինջ կամէին առնել զայս տեղաց պանդխտացեալ եւ տարագիր հայերս. նա' բնաւ հոգ եւ փոյթ չէր, այլ թուլացուցանէր զսիրտս արիացելոցն եւ լքեցուցանէր զձեռս զօրաւորացն ընդդէմ արեան ծարաւեաց մերոց` հին թշնամեացն հոռոմոց, այլ նախանձաբեկ լինելով կայր լռութեամբ վասն բազում պատճառի, զոր ոչ կարեմ յերկարել:

Եւ եղեւ օր մի յանկարծ եկին գուժկանք եւ ասացին Գրիգորի Կեսարացոյն թէ` հոռոմին երկու պատրիարգին այլ կերպասի կապայ ագոյց թագաւորն եւ մեծափառ պատուով մեծարանս արար եւ հատտիշարիֆ տալով թէ` դուք իրաւ էք եւ հայքն` սուտ, դուք առաջին էք եւ այժմ նոր առաջինք եղէք եւ զթշնամիսն ձեր կոխան առնիջիք: Եւ յորժամ զայս լսելով մեր պատրիարգ անուանեալն Գրիգոր Կեսարացին, չեմ գիտել` թէ առ ահի նոցա զարհուրելո՞վ, թէ գուցէ չար ինչ ոչ առնիցեն իւր եւ կամ` թէ նոցա պատրիարգքն պատուեցան ի թագաւորէն եւ մեք անարգ եղաք, ի խռովութիւն շարժելով, մարդ ուղարկելով յամենայն եկեղեցոյ աւագերէցն եւ եկեղեցպաններքն, ժողովելով զամենայն քահանայքն հանդերձ արամբք եւ կանամբք, գնալով յարքայարանն ի բողոքել առ կայսրն` ի Պայրամ փաշայէն եւ ղատիասքարէն թէ` մեր դատաստանաւ քննած իրն յէ՞ր ծռեցիք եւ զյարդերն պահեցիք եւ թագաւորին չթողիք որ ցոյց էաք տուեր, որ մեք իրաւ լինելով դատաստանաւ եւ վկայական թասքիրայովք` զմեզ սուտ առնէք եւ զնոսա, որ մէկ մատ գիր չունին իւրեանց վկայական, զնոսա իրաւացուցանէք. արդ տո'ւր ի մեզ զմեր յարզերն եւ զմասարնին: Եւ զայն ոչ գիտելով` թէ զթագաւորն նախ հաւանեցուցեր են սուտակայ բանիւք եւ հարիւր յիսուն բեռն դրամով կաշառ տալով կուրացուցեր են զաչս մտաց նորա, որ աստ տեսողքն ի հոռոմոց Ըստամբօլ պատրիագի վաքիլն պատմեր էր մեր մահտեսի Ռայիս Ներսէսին: Եւ յորժամ արք եւ կանայք մեծաւ խառնախաղինջ ամբոխիւք դիմեցին ի դիւանին, նա' խեղճ Տէր Մինաս աւագերէցն Սուրբ Սարգիս եկեղեցոյն, որ ինն ամիս ի Թրակայն, այսինքն յամենայն Ուռումէլին կու շրջէր ի պատրիարգէն նուիրակ առաքելովն, որ լուսաւորեց զխաւարեալքն մեղօք ըստ չափու բարեյօժար կարողութեանն իւր, որ սրբասէր եւ հեզահոգի եւ խրատիչ անզգամաց եւ սրբակաց եւ պարկեշտ ի կերակուրս եւ յըմբելիս ամենայն բարեձեւութեամբ զարդարեալ, վասն որոյ ակներեւ պսակացն արժանացաւ: Նա ի մեր մօտէն որ գնաց` երեք աւուրբ անդ էր գնացեր, որ դեռ ոտից ցաւ չէր անցել եւ ոչ զբարեկամ կամ զսիրելի տեսեր, զնա գլուխ ժողովոյն կացուցեր եւ զՍաֆար անուն մարդ, որ իւրն վերակացու էր Գրիգոր վարդապետին, զնա այլ ընկեր Տէր Մինասին հետ ի տիւան ղրկելով: Եւ Մարկոս Մահտեսին եւ Տէր Գասպար երէցին ոչ ազգ առնելով նոցա վասն նախանձու եւ նենգութեան աղագաւ, զի առանց նոցա լիցի կատարումն բանից խնդրոյն. այլ նոքա յորժամ կու յիմանան զամբոխումն ժողովրդոց, գիտելով զկամս փաշային եւ զթագաւորին, որ զբազմամբոխ գումարումն խառնխաղնջոց, զբողոքումն աղաղակաց չի ուզեր, այլ կու սրտմտի բարկութեամբ, եւ զայս գիտելով նոցա, որ ի յԱտրանայ երեք ամիս յաւել դեգերելով ի դրունս նոցա վասն խնդրոյս այսորիկ եւ ընդ նոսա գալով մինչեւ յԸստամբօլ, այսպէս դիտելով զբարս փաշային եւ արքային, թաքուցանելով զինքեանս ի յանքոյթ տեղոջ: Եւ Մինաս եւ Ալաճաճի Սաֆարն առեալ զգումարեալ ամբոխն բազում քահանայիւք եւ խառնախաղինջ ժողովրդովք` արամբք եւ կանամբք հանդերձ գնալով յարքունի դիւանին ի յօգոստոսի ամսոյ … յետ արձակման աղօթից ժամին ընթանալով ի մէջ ատենին` ի սրահ թագաւորին եւ զաղաղակ բարձեալ բողոքելով առ կայսրն եւ ոգորելով եւ կաղելով ընդ Պայրամ փաշային թէ` զմեր հուճաթնին յէ՞ր թաքուցեր եւ թագաւորին ցոյց չտուիր եւ ոչ թողիր որ մեք ցոյց էաք տուեր. կամ սպանէ'ք զմեզ զամենեսեան, կամ տո'ւր առ մեզ յարզարն եւ հուճաթնին: Եւ նոքա մտեալ էին ի սեղանատեղին եւ ջամբէին խորտկաց կերակրոց, նա' մինչ կերակուր ի բերանս իւրեանց էին, յանկարծակի ել ձայն ուժգին աղաղակաց եւ վայից, որ գանկատեր են փաշային թէ` պատառ կերակրոյն ի ձեռաներացս վայր անկան, եւ Պայրամ փաշան այլ չաւուշ ուղարկելով ի դուրս առ ամբոխն թէ` ըռայեա'ք, զձեր հուճաթներն ի յԱտրանայ եկողն ի մօտ է, ես չունիմ, համբերեցէ'ք, սապռ արէ'ք, թողէ'ք գնացէ'ք այժմ, յետնուց ժամին յիմ յապարանսն եկէ'ք երկու կամ երեք խելացի մարդիկ, որ զձեզ խնդիրք քան զհոռոմոց լաւագոյն առնեմ: Նա' չեն հաւատար ասացելոց նորա` թէ գուցէ դարան գործիցէ, եւ ապա որոն կառնեն Մարկոսին եւ Գասպար իրիցին, նա' ոչ են անդ ի միջի. եւ ամբոխն աղաղակ բարձեալ թէ` հարկ է գալուստ նոցա աստէն ընդ մեզ, զի վասն նոցա է այս գործ հարկիս, թէ ուր եւ իցեն` լազո'ւմ անպատճա'ռ պիտի որ գտանէք զնոսա, որ առնունք զհուճաթներն ի նոցանէ եւ ցոյց տանք թագաւորին, որ նա ինքնին գիտասցէ զմեր որպիսութիւնն: Եւ վաղվաղակի վազս առնելով, շտապ գնալով դէպ առ Մարկոսն եւ Գասպար երէցն` գտանել եւ կոչել. եւ յորժամ գնացին կոչողքն, զՄարկոսն ոչ գտին, այլ զԳասպար երէցն գտեալ` առեալ բերին: Եւ ոնց ետես փաշան, որ կու ճանաչէր զնա յԱտրանու ի վեր, բարկութեամբ եւ զայրագին սրտիւ ասէ ցնա. զի՞ այքան ամբոխ մարդկան ի վերայ մեր եւ թագաւորին էք յարուցեր, որ ոչ զիւրեանց ասացն գիտեն եւ ոչ զայլոցն կու հասկանան: Եւ ասաց Գասպարն ցնա. ա'յ տօվլաթլու, մեք այդոցմէ խապար չունիմք: Ասէ դարձեալ փաշան. ա'յ այսպէս եւ այնպէս, դո'ւք յարուցեր էք զայսչափ հալխ ի վերայ ոտից եւ յետ էլ կացեր: Զայս ասաց եւ ել յաթոռոյն մրմռալով եւ զայրագին սրտիւք եւ հրամեաց թէ` զդոցա մէկ քանին ի լաւացն ըմբռնեցէ'ք, դրէ'ք ի զափուճոց օտայն` ի մահապարտաց տեղիսն, մինչ ես ի թագաւորն մտանեմ: Եւ ընդ ասելն ըմբռնեցին ինն ոգի եւ տարան յասացեալ տեղին եւ եդին ի կոճեղս` զՏէր Մինասն, զՏէր Գասպարն, զՍաֆարն եւ զայլ վեց մարդիկն: Եւ յորժամ այսպէս եղեւ, նա' ամբոխքն երկուցեալ` ամենեքեան թողին եւ փախան:

Եւ յետ այսպէս եղելոյ, յետ երեք չորս ժամին եկին դահիճքն ի դուռն եւ ասացին թէ` ի դոցանէ երկու զրուցան մարդիկ դուրս հանէ'ք, փաշան կուզէ. եւ կարծեցաք, ասացին, թէ ի բան հարցանել կու տանին: Նա' Տէր Մինասն եւ զՍաֆարն կալան զի տարցեն, նա' Տէր Գասպարն յառաջ եկն թէ` ե'ս գիտեմ զամենայն որպէս եղեալն, ե'ս կու գնամ տալ պատասխանի. եւ հանին զնա այլ ընդ նոսա արտաքս: Եւ մի ոմն ի դահճացն` գութ էարկ տէր Աստուած ի սիրտ նորա, դարձոյց յետս դէպ ի տուն բանտին` ասելով. գնա', վայր նի'ստ, վասն զի խնայեցի ի քեզ, զի մանկագոյն մարդ ես դու: Եւ դարձայ անդրէն առ այլ կալանաւորսն եւ նստայ: Եւ յայնժամ առեալ տարան զերանելիքն` զՏէր Մինասն եւ զՍաֆարն ի տեղի կատարմանն, եւ Տէր Մինասն կնքեալ զերեսս իւր նշանաւ խաչիւն ասելով թէ` ահաւասի'կ մեռանիմ յաղագս սուրբ հաւատոյն իմոյ վասն անուանն Քրիստոսի. եւ հատին զգլուխ նորա: Նա' մեծ հիացումն եղեւ, որ ոչ շրջեցաւ եւ կամ թաւալեցաւ ի մէջ արեան, որպէս զամենայն ոք, այլ նստեալ կայր ի վերայ ծնկացն ի գուճս անշարժ, եւ որք տեսեալ` զարմացան մեծաւ զարմանալեօք: Եւ ապա սկսեալ զՍաֆարին գլուխն հատանել, նա ոչ ետ թոյլ հատանելոյ, այլ այսր եւ անդր անկանելով եւ կռուելով ընդ դահիճսն, կագէր ասելով թէ` տարէ'ք զիս յանդիման թագաւորին ձերոյ եւ բան ինչ ունիմ ասել առ նա, ասացից եւ ապա նորին հրամանաւն զինչ առնել կամիցիք` արասջիք: Այլ ոչ գիտելով նորա` թէ թագաւորն յայնժամ ի միջի իւրեանց կայր եւ կու լսէր զամենայն ասացեալսն ունկամբ իւրով: Եւ չար թուեցաւ յաչս նորա մեծ ամբոխումն եւ անշնորհք աղաղակումն, եւ փաշային քաղցրութեան խօսիցն եւ խոստմանցն զխնդիրս նոցա կատարումն չանսալոյն խռովեր էր եւ կամէր իսպառ կոտորել զամենեսեան որ անդն կային: Եւ այլ ոչ ետուն խօսել եւ հատին զգլուխ նորին եւ թողին անթաղ մնալ ի մէջ պողոտային:

Եւ յայնժամ մինչչեւ էին եղեալ սոցին կատարման հրամանն եւ գումարտակքն կային աղաղակելով ի տիւանին եւ թագաւորն այլակերպ եղեալ եւ պոստանճի պաշիեղեալն նմանապէս ընդ իւր, եւ իջեալ առ նոսա ի մէջ ամբոխի հայերացն իբր մին իսպահի օտարական գոլով, եհարց ընդ մի պատանի եւ ասէ ցնա. զի՞նչ այս գանկատ եւ աղաղակ, վասն ո՞յր է եւ յումեքէ՞ էք վտանգեալ եւ նեղեալ: Եւ նա պատասխանեալ ասաց թէ` զմեր եւ զհոռոմոց դաւաճանութիւնն եւ զվիճումն վասն Զատկին եւ ՅԵրուսաղէմայ հուճաթներացն թագուցումն: Եւ ասէ թագաւորն. ո՞վ ոք են, որ այդպէս արարին: Ասէ պատանին. Պայրամ փաշան եւ պոստանճի պաշին, կերան շատ կաշառն հոռոմոց եւ զմեր հուճաթքն պահեցին: Ասաց թագաւորն. դուք այլ տուէ'ք կաշառս շատ դրամաց: Ասէ պատանին. մեք խիստ կարի աղքատք եմք, ուստի՞ց տամք. եւ ապա եհան զխարաճից թասքիրաքն եւ ցոյց ետուր նմա: Եւ դարձեալ ասէ թագաւորն. ձեզ համար կասեն` թէ դուք ղզըլպաշին թապիհ էք եւ լրտեսք եւ իմտատ կառնէք նոցա, աստից դրամ կու հաւաքէք եւ ի վեր ի ձեր մեծաւորն կուղարկէք, որ նա Շահին կուտայ եղեր: Ասէ ցնա պատանին. ես հոս եմ ծնեալ եւ սնեալ, ես զղզըլպաշն ոչ տեսեալ եմ եւ ոչ գիտեմք զնա. մեր թագաւորն Սուլթան Մուրատն է, մեք ա'յլ թագաւոր չունիմք բայց ի սմանէ: Դարձեալ ասէ թագաւորն. քո հօրէն չլուա՞ր երբէք: Նա պատասխանի ետ եւ ասէ. հայրս ասէր թէ` ղզլըլպաշն ի յաստից մինչեւ անդ հինգ ամսոյ ճանապարհ է, ասէր: Եւ զայս բանս հոռոմքն պոստանճի պաշուն այսպէս էին ասեր եւ թագաւորին այլ արզուհալ տուեալ թէ` հայքն լրտեսք եւ եարտումճի են Շահին: Եւ պատանին հանեալ ի մախաղէ իւրմէ երկու ցեղ խարաճի թասքիրայք եւ ցոյց ետուր նմա ասելով թէ` տե'ս եւ ընթերցի'ր զայս, երբ մեք ղզըլպաշին թահիհ ենք, զայսքան խարաճներս վասն է՞ր կուտանք, մին թասքիրայն չորս հարիւր` ի հոս եւ միւս թասքիրայն եօթն ղուրուշ` ի վերի սիլայն յամենայն ամի կուտանք հանապազ: Ասէ ցնա թագաւորն այլակերպեալ. երբ այդպէս զուլում կառնեն ընդ ձեզ, վասն է՞ր թագաւորին չէք յիմացներ: Ասէ ցնա պատանին. կու թողո՞ւն որ մեք փատիշահին մօտենանք: Ասաց թագաւորն. ո՞վ են չթողողքն: Ասէ երիտասարդ պատանին թէ` պսոտանճի պաշին եւ Պայրամ փաշան: Եւ ընդ ասել պատանոյն, մի ոմն այլակերպ ի թիկանց թագաւորին յետոյ կալով, ի ներքոյ վերարկու ձորձոյն սպառազինեալ զինօք, վերամբարձեալ զձորձ իւր եւ եցոյց մատամբ նշանակելով եւ մատամբն սպառնալով երիտասարդին` գաղտ ի թագաւորէն: Եւ տեսեալ երիտասարդին զսպառնալիսն եւ ապա ծանեաւ որ թագաւորն էր որ խօսէրն եւ միւսն` պոստանճի պաշին, եւ սոսկացաւ զարհուրեալ, եթող փախեաւ: Եւ ձայնեցին զնա թէ` ե'կ, ա'յլ խապար ունիմ հարցանել քեզ. նա ոչ դարձաւ. զի այս մանկագոյն երիտասարդ Տիպրիկի գեղորէիցն լինելով, թէ չէր թագաւորին այս ցեղ պատասխան արեր, նա' շատ չարութիւն տի լինէր հայոցս, որ ծուռ էին հասկացուցեր թագաւորին, որպէս Համան` հրէից ազգին, եւ կամէր բնաջինջ առնել, զի մի յիշեսցին, զոր Եսթերին միջնորդութեամբն ազատեցան:

Եւ յետ այսպէս եղելոյ, տակաւին դեռ անկեալ կային մարմինք նահատակացն սրբոց ի մէջ պողոտայիցն եւ ոչ ոք իշխէր մերձենալ առ նոսա վասն ահի սպանողացն: Եւ եղեւ երեկոյ ի մտանել արեգականն, գնաց ոմն հիւսանապետ` Խտըր խալիֆայ անուն, որ սիրելի էր փաշային, եւ խնդրեաց զմարմինք սրբոցն եւ ոչ ետ հրաման: Ասաց Խալիֆայ Խտըրն թէ` կու ապականի եւ կու հոտի: Ասաց փաշան. վասն այնորիկ թո'ղ կենայ որ հոտի: Եւ յուսահատեալ Խտըրին եթող եւ գնաց, սակայն մնաց այցելութեանն Աստուծոյ:

Եւ ի մեջ գիշերի, որ ի վաղ աւուրց հետէ բնաւ յերկինս ամբոյ նշան չէր երեւել, նա' ի քթթել ական գումարումն եղեւ ամբոց ի վերայ Ըստամբօլու միայն, մանաւանդ ի վերայ սարաւոյթի պալատի թագաւորին եւ ի վերայ դիականց սրբոցն. եւ եղեւ որոտ եւ փայլատակունք եւ ճայթմունք ահագինք` յերկնից, որ սարայն երերաց որպէս զնաւս ալէկոծեալ` ի յուժգին հողմոց, որ ձայնքն եւ ճայթմունքն եւ բորբոքումն ամբոցն գայր որոտման ձայնն անտից մինչեւ ի հոստեղ եւ երեւէր եւ զարհուրեալ սասանէին լսողքն, մանաւանդ ամենայն տունք փաշային եւ թագաւորին երկիւղալից կիսամահ լինէին մինչեւ ցժամ առաւօտին: Եւ ընդ փայլատակմանցն եւ ահագին որոտմանցն ծագեաց սիւն լուսոյ սեռն սաստիկ ակներեւ ամենեցուն տան թագաւորին եւ պահապանացն, երկիւղալից լինէին, եւ ընդ լուսոյն ձայնք հրեշտակաց լսելի լինէր յականջս նոցա:

Եւ ընդ առաւօտն ընթացեալ պահապանացն ի տուն թագաւորին եւ փաշային, ազդ առնելով նոցա զահագին ակներեւ զգալի տեսիլն, եւ յահի լեալ նոցա, հրաման արար փաշան երկուց ոմանց ի սպասաւորաց իւրոց զօրականաց` գնալով առ պատրիարգն հայոց եւ եւ ի ժողովս նոցա ազդ արասջի'ք, զի գայցեն վաղվաղակի մինչչեւ է լուսացեր, բարձցեն զդիակունս իւրեանց եւ տարցեն մեծաւ փառաւորութեամբ. որպէս օրէնն է իւրեանց` այնպէս արասցեն, եւ ոչ ոք մի' իշխեսցէ գնալ ընդդէմ նոցա եւ կամ խնդրել ինչ ի նոցանէ, այլ ձրի տարցեն մեծաւ փառաւորութեամբ ուր եւ կամեսցին: Եւ յայնմ ժամու եկին երկու զօրականն ի Սուրբ Նիկողոս եկեղեցին եւ ասացին զամենայն հրամայեալսն ի թագաւորէն եւ ի փաշայէն: Եւ վաղվաղակի առաքեց վարդապետն զամենայն ուխտ եկեղեցոյն ի վերայ սուրբ մարմնոցն առ ի բերել. եւ յառաւօտին ժամին էր, որ քահանայքն եւ ամենայն ժողովուրդքն հաւաքեալ էին, եւ յորժամ լուան, փառս ետուն Աստուծոյ եւ գրոհ տուեալ ամենեքեան որ անդն կային, ընթացան խնկօք եւ մոմեղինօք ի վերայ նահատակացն, եւ պահապանքն պատմեցին զամենայն հրաշս գիշերայն տեսլեանն եւ զսիւն լուսոյ սեռն ծագմանն ի վերայ մարմնոցն: Եւ յայնժամու բարձեալ եւ եդին ի վերայ դագաղացն եւ առեալ տարան մեծապէս ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ սաղմոսիւք ի Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցին եւ եդին առաջի սրբոյ սեղանոյն եւ մատուցին զխորհուրդ պատարագին եւ կատարեցին զամենայն կարգ թաղմանն. եւ ի վճարման կարգացն եւ պատարագացն` բարձեալ տարան ի հանգիստ սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբք եւ երգովք հոգեւորօք` մինչեւ ի հանգիստն, եդին ի տապանի փառաւորապէս: Եւ երկու մարդ եդին պահպանս ի մեր հայերացն անդ, զի մի հոռոմոց ազգն դաւ ինչ գործեսցեն ընդ սուրբ մարմնոցն:

Եւ ի գիշերին յայնմիկ դարձեալ եղեւ ահագին որոտն եւ փայլատակմունք եւ տեղատարափ անձրեւաց եւ փախեան պահապանքն եւ գնացեալ մտին, որ երկու տուքան կան նման խրճթի, որ մոմ եւ խունկ կու վաճառեն մեռելատեարցն: Եւ յետ փախստեան նոցա, անդ եղեն արհաւիրք եւ սիւն լուսոյ եւ ձայնք փառափանութեան հրեշտակաց, որ անդ ի գլուխ գերեզմաներացն հովիւք կային բացօթեայք, որ պահէին զպահպանութիւն հօտից իւրեանց, որպէս ի ծննդեանն Քրիստոսի. եւ զարմացեալ հովուացն եւ զարհուրեալք յոյժ ընդ ահագին տեսիլն եւ եկեալ առ դրան խրճթաց հայերացն, ձայն տուեալ ասացին թէ` արի'ք արտաքս եւ տեսէ'ք, թէ այս ի՞նչ հրաշք է որ եղեն ի գիշերիս: Եւ յարուցեալ եկին արտաքս եւ տեսին նշանս մեծամեծս եւ սիւն լուսեղէն յերկնից ի վերայ սրբոցն, այնպէս սեռն սաստիկ որպէս զարեգակն, որ ճառագայթ նշուլիցն ի վերայ Եօթնղուլլայիցն եւ ամենայն թաղիցն ծագէր: Որպէս պատմեաց ոմն ծեր անտից եկեալ թէ` ի մեր տնեցիքն ասացին թէ` Ըստամբօլ հրայրեցութիւն կայ, եւ ելեալ ի վերնատունն մեր եւ տեսաք որ ի Պալըխլուի գերեզմանատանց կողմանցն է եւ ոչ էր հրձգութիւն: Եւ ընդ լուսանալն համբաւն տարածեցաւ ընդ ամենայն քաղաքն, եւ երեք գիշեր մի զմիոյ զկնի այնպէս եղեն եւ բազումք վկայեցին թէ` ի վերայ արեանց հեղման տեղացն է կրկին իջեալ սիւն լուսոյն: Եւ այնպէս Աստուած զփառաւորիչս իւր փառաւորեաց յերկրի, որոց յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի եւ սուրբ արեան հեղմանց նոցա Քրիստոս Աստուած համօրէն հաւատացելոցն եւ մեզ ողորմեսցի. ամէն:

73. Դարձեալ վասն հոռոմոց նենգութեանն եւ դարան գործելոյն եւ փորելոյն խորխորատս վասն մեր։

Յայսմ ամի եւ թվոյ, որ ՌՁԳ (1634)ին լինելով` յօգոստոսի ամսոյ վերջն, ոչ դադարէին նենգաժոտ յունաց ազգն ի չար խորհրդոց նիւթելոյ եւ որոգայթ պատրաստելոյ վասն մեր: Ոչ թէ վասն մեր միայն կամէին առնել չարիս, այլ յիւրեանց յազգայինսն ոչ խնայէին, որք յաղագս հայոց խօսէին բարիս եւ կամ զուղիղն ասել վասն լուսոյ Զատկին: Որպէս նախ եկին յԸստամբօլս Եօթնաշտարակից թաղն ղարամանցի հոռոմք երկու եւ ասացին թէ` ահա' մեք յԵրուսաղէմայ կուգամք, ճշմարիտն ասեմք, որ լոյսն հայոց Զատկին ելաւ եւ մերն` ոչ: Նա' բարկացան սրամտութեամբ ի վերայ նորա թէ` մի' ասեր այդպէս իրաւացին. եւ նա ոչ դադարեաց զնոյն բանն ասելոյն: Եւ միաբանութեամբ պուխտան ասացին ի վերայ նորա թէ` դու մեզ մէկ բեռն ստակ տալացու պարտիս, եւ տարան առ դատաւորն, ոմանք ոսոխք եղեն եւ ոմանք` սուտ վկայք եւ զրպարտեցին զայրն ճշմարտախօս եւ եդին ի բանտի: Եւ նա առ վտանգին ասաց յուրաստ լինելով թէ` այո', դուք իրաւ էք եւ ես մոլորեցայ. եւ ապա հանին ի բանտէն եւ թողին:

Եւ մին գլխաւոր հոռոմ յիւրեանց յառաջակայիցն այր մեծատուն, հարկ եդեալ էին ի վերայ նորա թէ` հարիւր յիսուն ղուրուշ տո'ւր, որ տամք ի կաշառաց պարտն. եւ նա բարկացեալ ասաց թէ` յի՞նչ սակս պատճառին տամ, ե՞ս այլ իմ դրամովն մեղաց մասնակից լինիմ զիրաւն ստելով. աստուածամարտութիւն է այս գործ, հայքն իրաւ են եւ ես ոչ կամիմ իրաւին սուտ ասել: Ընդ ասել զայս բան, գնացին մատնեցին պաստանճի պաշուն թէ` ձեզ այսչափ դրամ պարտիմք տալու, պիտի որ ըռայիցն ելնէ. արդ ուստի՞ց տամք եւ վճարեմք հարիւր յիսուն բեռն դրամն, որ այս անուն մարդ այսպէս եւ այնպէս կասէ. եթէ թոյլ տամք, նա' շատք ի հայոց հաւատն կու դառնան եւ մէկ դրամ ոչ ոք չի տար: Եւ խրատ ետուն Պայրամ փաշան եւ պոստանճի պաշին թէ` ձեր օրինացն համար չէ յանգ մեք մարդասպանութիւն առնեմք, եթէ կամիք զնա հրապարակագոյժ առնել, որ ամենայն ոք տեսանիցէ զչարամահութիւն նորա եւ սարսիցէ ամենայն ոք, նա' հնարիջիք մեծ վնաս մի դնել ի վերայ նորա, որ մեր օրէնն եւ դատաստանն արժան առնէ մահու: Եւ այնպէս հնարեցան, եւ տարեալ գաղտ եդին ի հանդերձից ագանելեացն ի մեծունեաց ի խանութն եւ եկեալ գտան առ նա, որպէս եդեալ էին իւրեանքն, եւ գրոհ տուեալ, ձայն արկեալ աղաղակէին ասելով թէ` այս երեւելի այր գողութիւն [արար], գտաք զայս ինչ առ սա: Եւ առեալ տարան ի դատաստան, ոմանք ոսոխք եւ ոմանք սուտ վկայք եղեն եւ զրպարտեցին զայրն, եւ ապա դատաւորն հրաման ետ մահու` որպէս կամիցին: Եւ առեալ տանելով ի մահ եւ մունէտն առաջի աղաղակելով տարան, ի կողիցն ի ցիցն զարկին եւ նա ի վերուստ ի վայր աղաղակէր ասելով թէ` լսեցէ'ք ամենայն ազգք եւ ազինք, եթէ ես ոչ այլ իրիք վնասու կու մեռնիմ, այլ իրաւ ասելուս թէ` հայքն իրաւ են: Եւ շատ չարաչար հայհոյանք եւ անարգանք ասաց իւրեանց ազգին եւ ապա պոստանճի պաշին հրամայեաց, որ հատին զգլուխն զի լռեսցէ ի հայհոյելոյ:

Եւ ապա յետ քանից աւուրց զայս ինչ դարան գործեցին եւ խորխորատ փորեցին մեր ազգացս համար: Եւ իբրեւ եղեւ օր մի, զի դերձակի աշակերտ կու հանեն ի վարպետէ, որ իւրեանքն ըռովան ասեն, սովորութիւն կայ իւրեանց միջումն քաղաքական օրէնս եդեալ, որ կու ժողովին ութն կամ տասն աշակերտս այլ յաւելի կամ պակաս եւ ի մի վայր ժողովելով, մեծ ճաշ եւ կերակուր պատրաստելով աշակերտացն եւ իւրեանց ճարտարապետն յետ ջամբելոյ կերակրոցն, իւր վարպետին պարգեւք տալով եւ ապա այլ դերձակաց իւրաքանչիւրոցն` թէ տարեղ, թէ այլ ինչ փոքր իրաց դնելով առաջի եւ զամենեցուն աջն համբուրելով, եւ շէխն եւ իւր վարպետքն օրհնելով եւ ապա կու արձակին առանձին լինելով: Այսպէս սահմանք եւ սովորութիւն եւ բարեկարգութիւն կայ ի մէջ ամենայն արուեստաւորացն, զատ ի մեր կարդացողացն եւ գրագրացն:

Յետ այսպէս եղելոյ, յորժամ դեգերելով ի գինարբութիւնսն եւ ապա սկսանին նիւթել չարիս վասն մեր թէ` որո՞վ նենգական հնարիւք կարասցուք արկանել զհայքն ի գուբ կորստեան: Եւ մի ոմն շարժեալ ի չարէն, ասելով թէ` ես գիտացայ հնարս առնելով. զայս ինչ ասաց թէ` մէկ հացեփիչ կայ Մկրտիչ ի Ղումղափին, որ մեզ ծանօթ է եւ մեր պապ մեծ վարպետին մերձաւոր ազգային. նմա են նիւթեր զայս չարիս առնել: Եւ այս կերպիւ առնելով, գնալով շատ հաց են առեր բաւական ժողովոյն, նա' յաւել են առեր քան զբաւականն եւ տարեալ զհացին միջումն բանալով մէկ քանի հացի միջումն մարդոյ ապաւառ դնելով, այսինքն` աղբ, եւ տարեալ նենգութեամբ զտասն թէ քսան ի յետ ի Մկրտիչ հացեփիչն թէ` թո'ղ կենայ առ քեզ իբր յաւանդի այսչափ հաց, թէ յորժամ որ պակասի` կուգամք կու տանիմք: Նա' պարզամիտն ձեռ չի տանիր յայն հացերն. մէկ երկու ժամ կու անցանի, կուգան թէ` զայն հացեր տո'ւր առ մեզ. եւ նա կասէ թէ` տակաւին դեռ ձեռն յինքն չեմ ածեր, ահա առեալ տարէ'ք: Եւ յորժամ առեալ զայն ապականեալ հացն եւ տարեալ յիւրեանց մեծ մէճլիսն, նախ զապականեալ հացերն առին ի ձեռին եւ տեսին, որ հոտ կուգայ, իբր ոչ գիտելով յիւրեանցն եւ հոտոտելով բացին որպէս եդեալ էին եւ ցոյց ետուն հրապարակին, եւ ամենեքեան որ տեսին, զճիչ եւ զաղաղակ բարձին, ասելով թէ` ահաւասիկ եկա'յք եւ տեսէ'ք զերմանոցն չարութիւնն եւ զդրժութիւնն ընդ մեզ, մեք հանապազ կասեմք թէ` հայ ազգին գործքն այս են ընդ հոռոմոց, նա' ոչ ոք չի հաւատա'ր, այլ արդ` տեսէ'ք ամենեքեան ակամբ, որ հաւատայք: Եւ առեալ զապականեալ հացն, ելեալ արտաքս ի մեխանայէն մեծաւ ամբոխիւ ի յեզր ծովին Ղումղափիի նաւահանգստացն եւ զաղաղակ բարձեալ ասելով. լսեցէ'ք, ամենայն ազգ եւ ազինք որ աստ էք, հայեցարո'ւք եւ տեսէ'ք, որ երմանին այս ցեղ է հանապազ եւ մանաւանդ այսօր զմսըլմանք եւ զհոռոմք պղծել կամէին, թէ չէք հաւատար, ահա' տեսէք եւ հաւատացէք: Եւ յորժամ լուան եւ տեսին որ ստոյգ աղբ մարդոյ էր դրած ի մէջ հացիցն, եւ հարցին ցնոսա բազմութիւն ամբոխին անդ թէ` ո՞վ ոք են որ այդպէս ոճրագործութիւն արարին: Եւ ասացին թէ` ահա' այս անուն հացեփիչն, որ կայ յանդիման ձեր: Եւ ապա ամենեքին բազմութիւնն որ անդ` գրոհ տուեալ դիմեցին ի հացատունն ի վերայ հացեփին սուսերօք եւ բրօք, զի խողխողեսցեն զնա, այլ փախեաւ եւ անկաւ ի տուն կանանչ գլխի մի. եւ նոքա կամէին կոխան առնել զտունն կանանչին, եւ նա չետուր թոյլ մտանելոյ ումեք ի տունն: Եւ դարձեալ դիմեցին ի տուն հացին եւ աւար հարկանեցին, որ մէկ իրք չթողին: Եւ յորժամ ցրուեցան ամենայն ամբոխքն, նա' կանանչ գլուխն առեալ զհացեփիչ Մկրտիչն ի դիւան ի Պայրամ փաշան ի գանկատ, եւ ասաց ամիրն զամենայն զոր ինչ հնարեցան եւ արարին հոռոմքն ընդ այս հայս եւ զաւարառնութիւնն եւ իւր տանն վերայ դիմումն եւ հազիւ զերծելն ի նոցանէ: Եւ ապա ուղարկեաց փաշան զեպարքոս քաղաքին եւ զհասաս պաշին, զի գնասցեն եւ ըմբռնեսցեն զնոցա ճամիաթի ժողովն եւ բերցեն առ ինքն: Եւ նոքա գնացեալ գտին տակաւին դեռ նստեալ ի գինարբունս եւ խրախանային. եւ կալան զամենեսեան եւ տարան առ փաշան եւ վաղվաղակի հրամայեաց ի բանտ արկանել եւ դնել ի կոճեղս: Եւ շատ ժամանակս չարաչար տանջանօք նեղեցին եւ մինչեւ զիրաւն ասացին, եւ թէ` ո՞վ ոք էին որ հնարեցին: Ասացին թէ` չորս մարդիկ են որ խորհեցան եւ գործեցին զայս չարութեան գործս. եւ ի նոցանէ երկու յառաջմէ փախեր էին ի յըմբռնման ժամին, եւ զնոսա այլ գտին յետոյ եւ եդին ի բանտս մահապարտացն եւ հրամայեաց զվճիռ մահու դնել ի վերայ նոցա:

Եւ ուղարկեալ էր եպարքոսն առ մեր պատրիարգն եւ ի ժողովուրդն երկու զօրական թէ` ահա' չորս մարդ ի ձեր թշնամեացն ի բանտս մահապարտացն կան, եկէք չորս հազար ստակ ուշուր տուէք, որ սպանանեմք: Նա' պատրիարգն եւ ամենայն ժողովուրդքն հանդերձ աղաղակեցին եւ ասացին թէ` մեք ոչ կու կամիմք որ արիւն լինի եւ ոչ կարող եմք ուշուր տալոյ. այլ դուք իշխան էք եւ հաքամք, երբ ըմբռնիցիք զվնասակարսն եւ զչարագործսն, որպէս կամիք` այնպէս արասջիք: Եւ գնացին ի բաց առ առաքիչս իւրեանց եւ ոչ այլ կրկնեցին զբանն: Եւ ասացին ստոյգ գիտողքն թէ` զայն չորեսին սպանին եւ կորուսին եւ չորք այլ յայտնի տաճկացան եւ զայլքն տուգանեցին ծանր տուգանովք եւ պատուէր տալով այլ ոչ բնաւ խորհել եւ խօսել բնաւ երբէք զայն հաւատոց տաւէն:

Եւ զերկու պատրիարգունքն կոչեաց առ ինքն Պայրամ փաշան եւ կարի յոյժ սպառնացաւ նոցա եւ ասաց թէ` դուք ի՞նչ յիմացաք, թէ թագաւորն եւ կամ մեք զձեր ստութիւն չգիտացա՞ք, այլ կարի քաջ գիտաց թագաւորն եւ մեք այլ, որ մէկ ըզընկան չափ զիր չունէիք յումեքէ վկայականութեան ձերոյ, նոքա բազում ունէին յամենեցունց բերանոցն վկայական թղթերաց: Մեր Շամուշարիֆնին ստեցաք եւ դուք, որ սուտ էիք, ըղորդեցաք եւ ձեր պատճառաւն երկու անմեղ արիւն այլ հեղաք, որ բազում նշանք եւ արհաւիրք եւ ահեղ սասանումն եղեն երկնից: Այլ հրամանագիր ուղարկեցէ'ք յամենայն տեղիս տէրութեան ձերոյ, զի բարձցեն զամենայն հակառակութիւն ի միջոյ եւ այլ ոչ եւս յիշեսցեն բնաւ երբէք ուրեք զհակառակախօսութիւն. եւ թէ որ լսեմ ուրեք միանգամ այլ այդպիսի զրուցաց, նա' այս երդումն եւ այն` որ զամենեցուն պատիժն ձեզ կու առնեմ, որ գիտենաք. ահա' ասացի ձեզ այսօր: Եւ նոքա մերձաւորացն սաստեցին եւ հեռաւորացն հրամանագիր ղրկեցին եւ ապա լռեալ դադարեցին ի չարախօսութենէ եւ ի հակառակամարտութենէ ամենայն ուրեք եւ այսպէս դարձան ցաւք ի գլուխս իւրեանց եւ ի վերայ գագաթան նոցա իջին անօրէնութիւնք: Գուբն զոր փորեցին հայոցս համար, իւրեանքն անկան ի նոյն, այլ հայոց եղջիւրն բարձրացաւ շնորհօք Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի եւ աղօթիւք Սուրբ Լուսաւորչին եւ ամենայն սրբոցն. ամէն:

Եւ արդ զրաւեցաւ Յերուսաղէմայ ծռազատկի պատմութիւնն փոքրիշատէն եւ համառօտ, եւ ամենայն ջալալոցն եւ թուրքի թագաւորացն եւ այս Սուլթան Մուրատիս յերկար պատմութիւնն եւ Յապազային եւ մեր գլխոյ անցից պատմութիւնն ընդ Կեսարացին եւ ընդ Խուլին եւ Զաքարէին, զոր գրեցաք եւ զոր ինչ յետոյ գրելոց եմք զմնացորդսն մինչ յաւարտին, թէ Տէր կամեսցի:

74. Եւ այժմ սկիզբն արասցուք գրել զպատմութիւն կաթողիկոսացն Էջմիածնեցոց՝ հնոցն անկարգից եւ նորոցս վերջին լուսաւորչաց եւ սըսացւոց եւ անապատաւորացն սկիզբն եղելոց եւ վարդապետացն հնոց եւ նորոց եւ մերում ժամանակաց գիտութեանցն։

Եւ ի թվին ՌԾ եւ Թ (1610) էր, յորժամ գնացաք մեք ի Խախտեաց երկրէն ի յԱրարատեան գաւառին, որ այժմ Սահաթի_փոս ասի եւ Երեւան, եւ բնակութիւն արարաք անդ ի վանս լուսազարդ Սաղմոսավանսն եւ նորին ամենագով անապատին եւ կացաք երիս ժամանակս, մինչեւ ի գալուստ պարսիցն եւ առնուլ զնա ի տաճկաց թուրքացն: Եւ էին ի ժամանակին յայնմիկ երիս կաթողիկոս` Դաւիթն, որ առաջին էր, որ անցեալ ամին ապաշխարութեամբ եղեւ վաղճան նորա, որ շատ յերկարեաց կեանք նորա` մինչ իննսուն ամին եհաս, որ էր թվ. ՌՁԳ (1634), որ ի մէջ ապաշխարանաց մեռաւ: Ի վերայ սորա էին ի միասին երկու կաթողիկոսք հակառակք սմին, Մելքիսեդ անուն գազանաբարու եւ Աւետիս անուն, որպէս գրեալ եմք ի ԿԱ թվականին, որ այս երկուքս շատ խառնակութիւն եւ անկարգութիւն արարին ամենայն եկեղեցական կարգաց եւ կարի յոյժ առաւել թոյլամորթ էին եւ անառակութեանց սիրողք եւ հետեւողք եւ զոփախօսք, բայց Դաւիթն բարեսէր էր, հնազանդ քան զՄելքիսեդն: Եւ երկուքն այլ միակամ էին նախ յանկարգութիւնն, որ այլ միաբանուց աբեղայք չթողին, զամէնքն եպիսկոպոս արարին եւ ուր որ պատահէին` այնպէս առնէին, եւ լցաւ ամենայն երկիր սուտ եպիսկոպոս անունօք, մինչեւ ի լոյսոգի Տէր Մօսէս կուսակրօն սուրբ վարդապետն` լուսաւորիչն արեւելեան եւ կարգաւորիչն ամենեցուն` եկեղեցականաց եւ աշխարհականաց վանաց եւ անապատականաց, որ նա ժողովեաց զամենայն անառակ եպիսկոպոս անուանս ի վանաց եւ ի գեղջ բնակելոցն եւ արգիլեաց ի նոցանէ զսուտ անուն եպիսկոպոս գոլն եւ բռնութեամբ կացոյց ի կարգ անապատաւորացն եւ սահման եդիր ըստ կանոնական սահմանին, զի այլ մի' լիցին եպիսկոպոս, բայց յաթոռակալաց:

Եւ ի թվին ՌՀԳ (1624)ին եկաւ Մելքիսեդն բազում անառակօք եպիսկոպոս անուանօք եւ սուտ վարդապետովք իւր համախոհօքն` գոչելով որպէս զառիւծ եւ Զաքարէին օժանդակութեամբն եւ Խլոյն ի թիկունս լինելովն սկսան անխտիր ուտել ի պաս աւուրսն զձէթ, զգինի` յայտնի հրապարակաւ եւ զոչ ուտողսն անարգէին, որ բազում ժամանակաց հետէ օրինաւոր եւ ճշմարիտ վարդապետքն մեծ վշտօք եւ դառնակրիւք հազիւ կտրել էին եւ բարձեր ի միջոյ. եւ այլ բազում անառակութիւնք եւ հերձախօսութիւնք, որ չէ ժամանակ պատմելոյ: Նա' Սեբաստացի Ներսէսն, որ ճշմարտութեան իրաւանցն Աստուծոյ ջատագով էր եւ սրբասէր, նա' ի ժամանակին աջողելովն Աստուծոյ անդ եղեւ մեզ զօրավիգն, որ քահանայիւք եւ բազմամբոխ ժողովրդովք հազիւ կարացաք ցրուել զչար ժողով նոցա եւ հալածական առնել ի քաղաքէն մեծէ: Եւ նա գնաց ի Սկիւթացոց աշխարհին, որ այժմ Լեհ ասի, եւ անդ վաղվաղակի եհաս վախճան նորա, որ թվ. ՌՀԵ (1626)ին էր, ի մուտն վեցերորդին:

Եւ Աւետիսն, որ էր ընկեր սոցին, նա թէպէտ որ էր անկարգութեամբ եւ հակառակ կաթողիկոս, բայց պարկեշտ էր եւ սրբասէր եւ ունէր բան վարդապետութեան, խրատիչ եւ ուսուցող, որ ամենայն վարդապետք եւ իմաստունք յեպիսկոպոսաց, ի քահանայից եւ ի ժողովրդոցն զնա պատուով ունէին քան զերկոսին, որ անհամք էին որպէս զաղք անպիտանք, որպէս ասաց Տէրն յաւետարանին, որ կոխանք էին եղեալ յամենայն մարդկանէ եւ անպիտանացեալք յոյժ, այլ սա վասն պարկեշտութեանն փառաւորէր յաչս ամենեցուն: Եւ զսա տարեալ խոճաներն ամենեցուն միաբանութեամբն ի սուրբ քաղաքն յԵրուսաղեմ եւ օրհնել ետուն զԳրիգոր եպիսկոպոսն, որ եօթն ութն տարի աբեղայ գոլով` առաջնորդութիւն առնէր Սրբոյ Յակոբայ մեծահռչակ վանացն հայոց: Եւ յետ այնորիկ գնաց յետ Էջմիածինն եւ անտի ի Վրատունն եւ անդ եղեւ վաղճան նորա, որ էր թվին ՌԿԹ (1620):

75. Յաղագս նորոգելոյ վերստին աթոռոյ Սուրբ Լուսաւորչին եւ աթոռակալացն՝ սուրբ եւ աստուածահաճոյ կաթողիկոսացս հանգուցելոյն առ Աստուած՝ Տեառն Մօսէսի եւ յետ նորա հոգեւոր ձեռնասուն զաւակ նորին խստակրօն խարազնազգեացն, որ յաջորդեաց զտեղին՝ նորին հրամանաւն, եւ վասն անապատաւորաց պատճառ եւ նախասկիզբ լինողացն՝ թէ ո՞յք եղեն։

Եւ արդ, որպէս գրեալ եմք ի ՌԾԵ (1606) թվականին հայոց` վասն անապատաւորացն Վերին Հայոց, որ Տաթեւ ասի, վասն Ստաթէի առաքելոյ վանացն, ուր դամբարանն է Յովհաննէս Որոտնեցոյն եւ աշակերտի նորին լսարանի աստուածաշունչ գրոց լուսաւորչին` եռամեծին Գրիգորի, եւ մերձ եւ հուպ լինելովն ի վերոյ վանացն, կէս աւուր չափ հեռի գոլով այս անապատս, որ յանուն Տաթեւի կոչի այժմ:

Սոքա եղեն նախասկիզբն. Տէր Կիրակոսն խստակրօն ճգնաւորն Տրապիզոնցի եւ Տէր Սարգիս եպիսկոպոսն Սաղմոսավանեցի: Արդ, որպէս գրեցի ի մէջ գրքիս` ՌԾԵ (1606) թվին, եթէ կամիցիս անդ գի'տ եւ ընթերցի'ր, եւ յորժամ յԵրուսաղէմայ կու ելանեն դիմելով ի Վերին Հայոց երկիրն, նա' մեր Մարկոսն այլ ի հետ նոցա գնալով մինչ ի Հալապ. եւ յայնմ ժամանակին էր ի տիս մանկութեանն եւ պատանի գոլով եւ պատճառելով զմեզ թէ` դարձի'ր, գնա' մօտ վարդապետն: Եւ մեք էաք յայնժամն ի սիլա ի մեր աշխարհն. նա' գնալով յԸստամբօլ եւ անտից դարձեալ եկն առ մեզ ի սիլան:

Եւ նոքա գնացեալ թափառական` ոչ գիտելով զգնալոյ տեղին, մինչ Տէր ցուցցէ, որպէս Աբրահամուն ի ժամու զենման որդոյն, որ խոյն կախեցաւ ի ծառոյն փոխանակ որդոյն, նմանապէս եւ սոքա հրեշտակի առաջնորդութեամբն գնացեալ գտին զտեղին զայն գեղեցկութիւն անապատին եւ հաճեցան բնակիլ անդ խստակրօն ճգնութեամբ: Եւ անդ էր Պօղոս անուն խարազնազգեաց խստակրօն վարդապետ, որ առաքելաբար շրջէր եւ յումեքէ ոչինչ առնոյր եւ անձանձիր ուսուցանէր եւ անաչառ յանդիմանէր զոչ եկեալսն յուղղութիւն: Եւ յորժամ գիտացեալ զգալ եւ բնակութիւն առնուլ նոցա ի լերինն անապատին յայնմիկ, վաղվաղակի գնացեալ ի տեսութիւն նոցա եւ հաճեցաւ բնակիլ ընդ նոսա եւ կեցեալ ժամանակս ինչ: Յետ ժամանակի գնացեալ ապա Մօսէս վարդապետն, որ յետ ժամանակի կաթողիկոս եղեւ, եւ կացին ի միասին բազում ամս եւ եղեն լուսաւորիչք Վերին Աշխարհացն Հայոց եւ զարդք եւ զարդարիչք անապատաւորաց` արանց եւ կանանց եւ ուղղիչք ամենայն սահմանադրութեանց:

Եւ յետ այս ջանիցս վերայ, սատանայ առեալ զիւր արբանեակսն` զսուտ անուն կաթողիկոսն` զՄելքին եւ ոչ Սեդեկն յարոյց ի վերայ սրբոցն Աստուծոյ, որ բազում փորձութիւնս անցոյց ընդ նոսա, որպէս զուղխաջուրս` վասն չար թուելոյ նոցա վարուցն եւ առաքինութեանցն եւ սահմանադրութեանցն, զի խեթիւ հայէին ընդ արդարքն` սպանանել զնոսա. այլ Տէր ոչ ետ թոյլ ի ձեռս նոցա, որ ոչ իսպառ դատապարտեցին զնոսա: Եւ նախ մատնեցին Ամիրկոնա խանին, որ իշխանն էր յԵրեւան աշխարհին եւ ամենայն Այրարատեան գաւառացն: Նա ուղարկեաց զղուռչիսն իւր զի բերցեն առ նա, զի սպանցէ զնոսա, եւ նոքա գնացեալ գտին ի խորին անապատին, ի մէջ բազմամբոխ եղբարցն եւ կալան զնոսա եւ առեալ տանէին: Ի ճանապարհին` ասացին թէ` մեծասքանչ հրաշիւք զարմացուցին զվարիչս իւրեանց, որ վայրի երէք կու արածին ի վերայ ճանապարհին, նա' կամեցեր են զօրականքն որսալ զմի ի նոցանէ նետիւ, նա' վարդապետք չեն թողեր հարուլ զնոսա, այլ ասացեր են բանիւ` յանուն Յիսուսի Քրիստոսի կացէ'ք. նա' կացեր են ի տեղոջն, եւ հրամայեր են վարդապետք, որ զմինն առնուլ եւ զայլսն թողուլ, եւ արարին այնպէս եւ ապա գնացին զճանապարհն մինչեւ առ Խանն: Եւ իւրեանք յառաջ մտին եւ պատմեցին զսքանչելի հրաշն երէից ի ճանապարհին եւ խոշորութեան հանդերձից խարազնազգեստութեանցն եւ չորակերութեանցն ամենայն անապատաւորաց, եւ վարդապետացն հետիոտ եւ մերկ եւ բոկ ոտամբ գալն զկնի իւրեանց: Եւ յորժամ լուաւ Խանն ի ղոռչուեցն բերանոյն, զահի հարեալ դողաց եւ հրամայեաց կոչել առ ինքն զնոսա: Եւ յորժամ կոչեցին, եկին կացին առաջի ամիրային զուարթ երեսօք, կարծելով նոցա նահատակութեամբ վճարիլ ի զբազմանց կենցաղոյս: Եւ յորժամ ետես ամիրայն զնոսա, սոսկացաւ եւ ասէ. մի' երկնչիք, ոչ կրել պատիժս յինէն` այլ պատիւս ըստ արժանեաց ձերոց: Եւ հարց եւ փորձ եղեալ ընդ նոսա եւ եդիտ զնոսա անվեհեր ի պատասխանիս եւ ոչինչ պատճառս մահու գտեալ ի նոսա. եւ հրամայեաց թողուլ զնոսա ուր եւ կամասցին գնալ եւ մի' ոք իշխեսցէ նենգութեամբ վնաս ինչ առնել նոցա: Եւ յայնմհետէ ծանօթացաւ ամիրայն ընդ վարդապետին Մօսէսի եւ հանապազ տանէր ի մօտն եւ խրատ խնդրէր ի նմանէ: Եւ Պօղոս վարդապետն գնաց յանապատին զընկերսն աւետել, որ դեռ յայնմ ժամանակին Տէր Կիրակոսն եւ Սարգիս եպիսկոպոսն կենդանի էին եւ գլուխ հարանց նոքա էին` զարդարիչքն անապատաւորաց: Եւ զՄօսէս վարդապետն խնդրեցին յԵրեւանու տօլվաթաւորքն ի Խանէն` չթողուցու գնալ յանապատին, այլ կալով առ նոսա` օրինակ բարեաց լինելով նոցա, տեսականաւն եւ գործնականաւն մխիթարել զնոսա. եւ հրամայեաց նորա ամիրայն զխնդիրս ժողովրդոցն կատարել եւ մնալ. եւ այն եղեւ սկիզբն մեծանալոյն Մօսէսի մեծի տեառն: Եւ յորժամ եւ Տէր Կիրակոսն եւ Տէր Սարգիս եպիսկոպոսն վաղճանեցան յանապատին բարի վարուք եւ բարի մահուամբ` ի նոյն անապատին եւ են մեզ բարեխօս առ Քրիստոս, եւ Պօղոս վարդապետն եւ Տէր Մօսէս վարդապետն երբեմն գային, ի միասին կենային ժամանակս ժամանակս եւ հոգային զպէտս եղբարցն եւ յարդարէին զկարգ անապատաւորացն եւ երբեմն գնային ուսուցանել զաշխարհ եւ ուղղել զեկեղեցականաց կարգն եւ զկրօնսն:

Եւ յարոյց սատանայ կրկին փորձանս ի վերայ վարդապետացն սրբոց` Պօղոսին եւ Մօսէսին, որ Շահն տղայոց մանկանց զիլիֆ կուլակ թողուլ կուտայ, իւր ճորտ եւ ղուլութեան աղագաւ, նա' վարդապետք խրատեր են թէ` ոչ է օրէն քրիստոնէի այդպէս առնել: Եւ ոմն քահանայ կու ջանայ որ ջնջեն զդիւանուէր նշանսն ի գլխոց տղայոցն. եւ ազդ կու լինի Շահին, կուղարկէ բերել զքահանայն` թէ ինքն կու գնայ յայն գիւղն, կու բռնէ, զքահանային փորն կու ճղէ եւ մին աբեղայ այլ կու ըմբռնէ ի հետ իրիցին, իբր թէ նա այլ խրատատու լինելով: Նա' աբեղան կուրանայ զհաւատսն եւ կու դառնայ յօրէնս նոցա. նա մատնէ զվարդապետքն թէ` նոքա ուսուցին զմեզ այնպէս ասել. եւ զիրիցին կինն ամենայն տամբն չաբեղին կուտայ եւ յետ այնորիկ ղուռչի ուղարկելով կու տանին զերկու վարդապետքն չարաչար տանջանօք կտտամահ առնել զնոսա, նա' ջուղայեցի տօլվաթաւորքն ի մէջ անկանելով բազում կաշառօք եւ բազում պաղատանօք հազիւ կարացին թօթափել ի բերանոյ առիւծոյն եւ զերծեալ գնացին յանապատն ի մէջ եղբարցն:

Եւ յետ բազում աւուրց հանգեաւ Պօղոս վարդապետն եւ գնաց ի յոյսն ամենեցուն: Եւ մնաց միայն Տէր Մօսէս վարդապետն եւ յորդորէր զամենեսեան ի կարգս եւ ի կրօնս, ի պահս եւ յաղօթսն` զուխտականս եւ զեկեղեցականս եւ զաշխարհականս` զարս եւ զկանայս, զհեռաւորս եւ զմերձաւորս եւ զամենայն արեւելեայսն: Եւ ել հռչակ նորա ընդ ամենայն աշխարհսն Հայոց եւ երթային յամենայն կողմանց եւ յարանց եւ ի կանանց եւ յեպիսկոպոսաց, յաբեղայից եւ յերիցանց, նաեւ ի վարդապետաց ոմանք կերպափոխեալ զինքեանս գային մտանէին ի կարգ կրօնաւորացն ծածկաբար, որպէս Ներսէս Վանեցին արար: Այսպէս եւ անցեալ ամին, որ թվին ՌՁԳ (1634)ին էր, որ Թոխաթցի Մաղաքիայ վարդապետն ծածկելով զինքն եւ մերկանալով յամենայնէ, գնալով ի Վանայ կղզին եւ անդ վաղճանելով:

[76]

Եւ Տէր Մօսէս վարդապետն բնակութիւն արար ի Սահաթի_փոսին եւ շատ վիշտս կրեաց ի չար կաթողիկոսացն եւ ի սուտանուն եպիսկոպոսացն. շատ անգամ գուբ փորեցին եւ հնարեցին ի գուբ արկանել, նա' իւրեանքն անկան յիւրեանց փորեալ գուբն, ըստ այնմ` Գուբն զոր փորեցին եւայլն: Եւ Էջմիածինն եւ յԵրեւանայ կշտին, որ Անանիա առաքելոյն գերեզմանն է, անդ սահմանեաց միաբանակաց վանս, եւ անօրէնութեամբն Աստուծոյ այսպէս եղեւ, որպէս սովորութիւն է Աստուծոյ` պատճառանօք փրկութիւն գործել մարդկան ազգի, որպէս Յովսէփայ, Դանիէլի եւ Զօրաբաբելի` նոյնպէս եւ սորայն:

Եւ եղեւ օր մի, զի մոմ սպիտակացուցանել գիտէր վարդապետն, նա' յայն սպիտակացուցած մոմիցն, զիրաւացին ոչ գիտելով մեր` թէ ի Շահէն ղուռչի գալով եւ վարդապետին պատահելո՞վ` թէ Խանին ընծայ տալով եւ նա Շահին նուիրելով եւ թէ` զիարդ եւ իցէ անկանելով ի մոմիցն ի ձեռն նորա եւ նա կարի յոյժ սքանչանայ ի գեղ իսպիտակափայլ ձիւնատեսիլ որակութեան նորա. եւ հարցանէ յընծաբերսն թէ` ուստի՞ց անկեալ է ի ձեռս կամ ո՞վ ետ ցձեզ: Պատասխանի տուեալ ասացին թէ` յԵրեւանայ աշխարհին Ուչքիլիսայն մէկ ղարապաշ կայ, որ հայերացն վազվերանն է, որ է քարոզատուն: Նա' վաղվաղակի հրաման կառնէ թէ` փութանակի գնացէ'ք եւ բերէ'ք զնա առ իս, որ գայցէ մեր սպասու եղելոց ծառայիցն այլ ուսուսցէ: Եւ վաղվաղակի կատարելով զհրամանն Շահին, գալով նոցա առ Տէր Մօսէս վարդապետն եւ տալով զհրաման Շահին ի ձեռս նորա: Եւ նա յարուցեալ անյապաղ` ուրախութեամբ գնալով զկնի նոցա, համարելով` թէ պատրանօք ի նահատակութիւն տանիցեն: Եւ յորժամ հասին ի տեղոջ ուր Շահն լինելով, եւ տարեալ կացուցին առաջի նորա եւ ըստ դենին իւրեանց ողջունեաց զնա եւ յետ ողջունին ուրախութեամբ ընկալաւ Շահն զվարդապետն եւ մեծարեաց յոյժ: Եւ ապա հարցեալ թէ` դո՞ւ ես որ այսպէս սպիտակացուցեր: Ասէ վարդապետն. թէ հաճոյ է քեզ եւ կամիս որ տեսանես, նա' կարող եմ առնել այդպէս եւ այլ յաւելի` Աստուծոյն իմոյ կարող զօրութեամբն: Եւ հրամայեաց թագաւորն տեղի իջեւանի պատրաստել նմա եւ արուեստին պիտոյիցն դիւրագիւտ լիցի եւ տեղին դիւրագործ. եւ արարին պաշտօնեայքն Շահին զամենայն հրամայեալսն եւ զոր ինչ պիտոյ էր` ենթակայ եւ նիւթ գործոյն եւ տեղոյն անքոյթ լինելով եւ անապատ լինելով ի մարդկանէ եւ ներկուռն վայրի կամ ընտանի դալար խոտոյ տեղոջ. եւ արարին զամենայն, զոր ինչ խնդրեաց վարդապետն: Եւ ի գործ էած զարուեստ մոմին պայծառացուցանելն, որպէս գիտէր եւ ուսեալ էր ի Սուրբն յԵրուսաղէմ քաղաքին, եւ ելից յոգնակի եւ բազմապատիկ մոմս կերոնից մեծամեծաց եւ մանունց: Եւ տարան առաջի Շահին զլցեալ մոմերն, որ էր յոյժ գեղեցկագոյն պայծառափայլ տեսութեամբն, գոյնագոյն որակօք քան զառաջին տեսլեան մոմիցն: Եւ յորժամ ետես Շահն զմոմքն, խիստ յոյժ հաճեալ եւ հաւանեալ ի վերայ գործեալ արուեստին, եւ հրամայեաց Շահն զի ի փոքր մանկանցն իւրոց առցէ եւ ուսուսցէ: Եւ արար այնպէս, որպէս հրամայեաց, եւ ուսոյց նոցա ի սակաւ աւուրս եւ մատոյց առաջի Շահին գործեցեալ արուեստիւն իւրեանց. եւ տեսեալ զնոսա եւ զարարեալ արուեստս նոցա, ուրախացաւ առաւել քան զառաջինսն եւ սիրեաց զվարդապետն քան զամենայն մեծամեծս իւրոյ թագաւորութեանն:

Եւ հրամայեաց վարդապետին թէ` խնդրեա' յինէն զինչ եւ կամիս: Եւ վարդապետն խնդրելով զայս ինչ թէ` ի քէն ոչ այլ ինչ խնդրեմ, բայց միայն զայս, որ դիւրին է տալն եւ ոչ դժուարինս, որ տայցես ինձ գիր հրամանի հաստատուն կնքով զՍուրբ Էջմիածնայ վերակացութիւնն եւ զնորոգութիւն նորին եւ զամենայն նորոգութիւն եկեղեցեաց եւ վանորէից եւ զինչ որ կամիցիմ առնել օրինօք գրոց իմոյ հրամանաւն, նա' ոչ ոք դիմասցի ինձ հակառակամարտութեամբ, ոչ ի քոյոցն եւ ոչ ի մերոցն: Եւ հրամեաց Շահն թէ` զՈւչքիլիսին խալիֆութիւնն տամ քեզ, որ [է] կաթողիկոսութիւնն: Եւ վարդապետին պատասխանեալ ասաց. ո'չ այդպէս, զի որքան եւ նոքա կենդանիք իցեն, ոչ է յանդ ինձ առնուլ ի նոցանէ, զի գժտութիւն լիցի ի միջի մերում. այլ որպէս նախ խնդրեսցի` այնպէս առնիջիր, եթէ կամ լիցի քեզ. եւ եթէ ոչ կամիցիս` ողջ լե'ր: Եւ ապա հրամայեալ Շահին ասելով թէ` այնպէս եղիցի, որպէս եւ կամիցիս: Յայնժամ ետուր նմա հրովարտակս կնքեալ մատանեաւն եւ հրամանս եւ պատուէրս սաստկագինս եթէ` ոչ ընդունողացն զհրամանս իմ այսպիսի պատժոց արժանի կառնեմ: Եւ պատճէն հրովարտակին էր այս` եթէ «Ես Շահ Յապազս ետու գիր հրամանաց Մուսայ Խալիֆին, որ երթայ նստի իմով հրամանաւն յՈւչքիլիսայն: Եթէ` անդ ով ոք իցեն, ի մեծաց կամ ի փոքունց, մի' իշխեսցեն հրամանաց դորա կալ հակառակ կամ տալ պատասխանի, այլ զինչ եւ կամեսցի` արասցէ ըստ կրօնից օրինաց իւրեանց, եւ որքան կարասցէ` զխախտեալ եկեղեցիսն վերստին նորոգեսցէ եւ նոր եկեղեցի այլ հիմնարկեսցէ եւ շինեսցէ` որքան կարասցէ, եւ մի' յազգաց մերոց կամ ի պարսկականացն հակառակ կայցեն եւ խափանել ջանայցեն, որպէս զազգն թուրքաց. եւ թէ ոչ` որ յանդգնութիւն արասցեն եւ հակառակեսցին հրամանաց իմոց եւ ոչ կամեսցին լսել ինձ, օ'ն եւ օն արասցէ Տէր եւ օ'ն եւ օն յաւելցի, եթէ զայնպիսիս ոչ բնաջինջ եւ ազգաջինջ ոչ առնիցեմ եւ կորուսանիցեն զյիշատակս նոցա յերկրէե:

Եւ յորժամ էառ զայս գիր հրամանացն եւ ել մեկնեցաւ յերեսաց նորա եւ եկն յԱրարատեան գաւառին եւ տարեալ եցոյց Ամիրկոնա խանին, եւ նա ուրախութեամբ ընկալաւ զհրաման հրովարտակին եւ ինքն այլ կրկին ետուր նման նմին գիր հրամանաց թէ` որպէս կամիս, այնպէս արա' եւ բնաւ յումեքէ զարհուրանաց կասկած մի' կրեսցես եւ ով որ քեզ դիմադարձութիւն այնէ, ինձ ազդ արա', որ ես խօսիմ ի հետ նոցա եւ հախերացն գամ. բայց դու գնա', ուր եւ կամիս նի'ստ, ամենայն երկիրս առաջի քո է: Եւ ապա ելեալ յերեսաց նորա վարդապետն բազում ուխտականօք եւ ժողովրդովք, գնաց նախ ի Վաղարշապատու Սուրբ Էջմիածինն: Եւ առ ահի Շահին եւ Խանին ոչ ոք դիմացաւ նմա, ոչ ի կաթողիկոսաց եւ ոչ յայլոց եկեղեցականաց եւ կամ աշխարհական ժողովրդոցն` հակառակորդ թշնամեացն, այլ շրթամբք մեծարէին` վերին երեսօք եւ ոչ սրտիւք: Եւ նա սկիզբն արար շինուցն եւ խախտելոցն վերստին նորոգութեանն, զթիւրեալ կարգացն եւ սահմանացն եկեղեցականաց եւ ուխտականացն եւ աշխարհականացն վերստին ուղղել զխափանեալ օրէնսն եւ զարարողութիւնս ժամատեղաց եւ պատարագացն եւ զհացկերութի սեղանացն եւ զդպրատանցն: Եւ գնացեալ ի Սաղմոսավանսն եւ Յոհաննավանսն, որ հրաշալիք եւ հռչակաւորք են ի մէջ ամենայն վանորէիցն, զնոսա կամեցաւ դպրատունս առնել եւ կարգել մանկունս ուշիմս ի դպրոց, որպէս յետոյ կատարեաց իսկ արդեամբք, զամենայն զոր ինչ կամեցաւ եւ արար Աստուծոյ աջողելովն:

Եւ վանորէից աբեղայքն, որ ամէնքն առհասարակ սուտ եպիսկոպոսք էին եղեալ վասն միմեանց նախանձու եւ ոչ վասն այլ իրիք` ի սուտ անուն կաթողիկոսացն, եւ թողեալ էին զլուսազարդ վանորայսն, սփռեալ էին ի գեղորայսն եւ անդեալք եւ այգիք եւ բուրաստանք եւ հօտք խաշանց եւ արջառոց բազմութիւնս ստացեալ էին եւ եղեալ էին իբրեւ զմի ի մեծատանց աշխարհականացն եւ կալեալ էին ի կանանց տանտիկնայս ի վարձու եւ զանուանքն հացթուխ էին եդեալ, զոր եւ ես տրուպս ամենեցուն` միայն անուամբ Գրիգորս Դարանաղցի, որ թվին ՌԽԹ (1600) գնացի յայնմ աշխարհին եւ բնակութիւն արարի ի Սաղմոսավանից անապատին զերիս ամս, եւ զայս ամենայն անկարգութիւնս, զոր գրեցի ի վերոյ, ես ինձէն ականատես իսկ եղէ: Եւ ցաւէր սիրտ իմ ի վերայ անօրէն գործոց նորա եւ ոչ դադարէի հանապազ անաչառ յանդիմանելոյ զնոսա, եւ վասն ձիթակերութեանցն, որ ամենայն ոք անխտիր ուտէին ի պաս աւուրսն եւ պղծէին զամենայն կերակուրսն, որ բազում վիշտ կրեցի վասն այնորիկ յամենեցունցն թոյլ եւ թերի կատղիկոսացն, մանաւանդ ի Մելքէն եւ ոչ Սեդեկէն: Եւ Դաւիթըն, որ թեպէտ որ թոյլամորթ էր եւ ցոփախօս, այլ հնազանդ էր վարդապետաց եւ ոչ դիմամարտ լինէր քարոզողացն զօրէնսն Աստուծոյ:

Զայս ամենայն, զոր ասացի եւ գրեցի, մին մին խափանել ջանայր [Մովսէսն] եւ հանել բռնութեամբ ի գեղորէիցն եւ յափշտակել տայր բռնաւորացն զարտ եւ զայգիս նոցա եւ զամենայն կալուածս եւ զտունս նոցա յաւարի տայր առնել եւ զիւրեանքն բռնութեամբ բերէր ի կարգս խստակրօնս մուծանէր: Եւ շատք ոմանք ի կաթողիկոս Մելքին ապաւինելով ոչ կամէին ելանել ի տեղոջէ իւրեանց եւ ի կալուածոցն հրաժարել: Տակաւին վարդապետ գոլով առնէր զայս:

Եւ ի խոր խոցէին անառակ եպիսկոպոսքն եւ ընդ Մելքին հնարեցան ձեռնադրել կաթողիկոս զեղբօրորդին իւր Մելքի` զՍահակ անուն տգէտ եւ անառակ, քան զինքն առաւել թոյլ եւ թերի, զի ինքն նեխեալ եւ փտեալ գոլով եւ անցեալ զաւուրբք, գուցէ զի մի յանկարծամահ լիցի եւ զՄօսէսն նստուցեն ի տեղի իւր, եւ վասն այնորիկ ամենայն երկրին ատելի եղեւ եւ արկին յերեսաց եւ մէկ պատառ հացի տալոյ արժան ոչ համարեցան. որպէս զաղ անհամ անպիտանացեալք եղեն եւ կոխանք եղեն յամենեցունց ըստ տէրունական հրամանին: Եւ դնելով զայն Սահակն ի տեղի իւր եւ ինքն մէկ քանի եպիսկոպոսօք դիմելով յարեւմուտս առ համախորհ Զաքարէն, որպէս վերոյգրեցաք` թէ զի՞նչ խորհեալ էին եւ զի՞նչ կամէին առնել եւ Աստուծով խափան եղեն:

[77]

Եւ երկրին մեծն ու փոքրն ամենեքեան արժան տեսին, որ անապատաւորքն այլ եւ ամենայն մերձակայ երկիրքն եւ գաւառքն այլ արժան տեսին զՏէր Մօսէս վարդապետն, զի լիցի կաթողիկոս եւ նստցի յաթոռ Սրբոյն Գրիգորի, զի նորոգեսցէ զխախտեալքս եւ զկործանեալքս թերահաւատութեամբ եւ անգիտութեամբ մեղաց եւ ի լոյս ածել զխաւարեալքս անզղջութենէ մեղօք: Եւ որք լուան` ուրախ եղեն յոյժ, եւ աստուածային ընտրութեամբն եւ աշխարհագումար ժողովով` վարդապետօք եւ եպիսկոպոսօք եւ բազմախումբ կրօնաւորաւք եւ բազմամբոխ քահանայիւք եւ եւ ժողովրդօք ձեռնադրեցին կաթողիկոս եւ նստուցին յաթոռ Սրբոյն Գրիգորի ի յաւուրս աղուհացից պահոցն, ի մեծի հինգշաբաթոջ աւուրն որ էր թվ. [ՌՀԸ]:

Եւ յորժամ նստաւ կաթողիկոս, շատ բարեկարգութիւնս յաւելցոյց քան զառաջինն, որ արար ի վարդապետութեան ժամանակին եւ զթիւ կրօնաւորացն բազմացոյց ի վանորայս եւ ի լերինս անապատացն եւ երիս վանս կուսանաց կանանց կարգեաց: Եւ հոգայր զամենայն պէտս եւ զկարիս նոցա, յառաջ զկանանցն հոգայր եւ ապա զարանցն, զի տկարք են եւ անճարակք եւ մուխաթարայք են, ասէր, ազգ կանանցն: Եւ ոչ թէ զնոսա միայն փութայր հոգ տանել, այլ զգերեացն մեր տառապելոց վշտատես ազգացս` ի գերողացն թուրքաց եւ ի պարսիցն ձեռնհաս եղելոցն ջանայր թափել զայրս եւ զկանայս եւ զմանկունս, որ Էջմիածինն եւ Երեւանայ աշխարհն իւր բոլորի գաւառայնովքն ի մէջ երկուց թագաւորացն լինելով` պարսից եւ թուրքաց, եւ Կարս քաղաքն, որ երկուց աւուրց ճանապարհ է ճանապարհորդաց, եւ արշաւանաց ասպատակողաց` մին աւուր կամ մին գիշերոյ ճանապարհ: Թողում ասել զմարաց ազգացն, որ են քրդաց, որ սոքա մերձ լինելով վերին աշխարհացն, հանապազ ասպատակ առնելով ի վերայ նոցա եւ գերի վարելով ի Բաղէշ, ի յԱրճէշ եւ ի Վան եւ յամենայն Ոստան: Եւ նոքա զպարսից տէրութեանն հայքն հանապազ գերեցնելով, որ ահա' երեսուն եւ երկու ամ է, որ հանապազ թշնամիք են միմեանց պարսիկք եւ տաճիք եւ ոչ դադարեն յառնել ի վերայ միմեանց սաստկագին պատերազմաւ: Որպէս այսմ ամի, որ թվին ՌԾԴ (1635)ին լինելով` Սուլթան Մուրատս տաճկաց զամենայն աշխարհն անապատ առնելով ի թօշակակեր զօրականացն, մինչ կէս ստակի ուտողացն հրաման արար ելանել ի պատերազմ եւ գնալ ընդ իւր ի վերայ պարսից: Եւ ի մէջ ձմերանի սաստիկ ցրտութեան աւուրսն ժողովեցան եւ եղեն բանակ մեծ եւ անհուն եւ անհամար, ի փետրուարի ամսոյն հետէ կու ժողովին յՈւսկուտարն, մինչեւ յելս մարտի ամսոյս դեռ տակաւին բանակեալք են եւ կամին շտապով գնալ ի վերայ պարսից եւ ի վերայ մեր երեք թշուառեան տառապեալ ազգացս հայոց: Զոր հայցեմք յամենախնամ բարեգութ Տեառնէն, զի անսայթաք պահեսցէ որպէս զՅունան ի փորոյ կիտին եւ զազգն Իսրայելի` ի Փարաւոնէ եւ ի Կարմիր ծովին եւ զերիս մանկունսն` ի մէջ հնոցին եւ զՄակաբայեցիսն` յԱնտիոքոսի չար խորհրդոցն:

Եւ ահա այսպէս ի մէջ երկուց ազգաց գերչաց լինելով տառապեալ ազգս եւ Տէր Մօսէսն լոյսհոգին ազատէր զնոսա զամենեսեան, որպէս մեր Սարգիս վարդապետն երկու տարի անդ լինելով մօտ Հոգեւոր Տէր Մօսէսին, յորժամ որ ուղարկել առ իս ի հնազանդութիւն, նա' մեզ սիրով ողջունի գիր էր ուղարկել եւ զայն եւս յիշել էր թէ` անտեղի է զմեր ամենայն որպիսութիւնն մեզ ասել, ահա' քո աշակերտդ, որպէս ետես զամենայն զիարդն եւ զամենայն որպիսութիւնն մեր, թո'ղ զԱստուծով պատմեսցէ քեզ: Եւ նա պատմեաց մի ըստ միոջէ զամենայն արարս եւ զգործս նորա, զոր ես համառօտիւ գրեցի ի կարճոյ: Որ եւ այսպիսի կարգաց սահմանադրութիւնս ի ժամանակս Տրդատայ եւ Լուսաւորչին հազիւ թէ եղեւ սակաւ մի, մինչեւ Մեծին Ներսէսի աւուրսն, որ Խադն էր վերակացուն եւ խնամածուն եւ կարգադրիչն, զոր յետ մահուան Սրբոյն Ներսէսի` վասն ատելութեանն, որ ունէր Պապ թագաւոր առ սուրբն, վասն չարութեան սրտին հրաման արար խափան առնել զամենայն բարեկարգութեան սահմանսն Սրբոյն Ներսէսի, որ եւ սակաւ ժամանակի յետոյ ինքն այլ խափանեցաւ ի կենացն չարաչար մահուամբ ձեռամբ Թէոդոս թագաւորի Փոքեր: Բայց դպրատուն բնաւ երբէք ոչ եղեն յազգս մեր, որպէս ասէ Գրիգոր Մագիստրոսն իւրոյ մեկնութեանն քերականին գանկատաբար: Յաւուրս Արշակունեացն մեզ գիր ոչ լինելով, այլ պարսից եւ յունաց գրովք վարելով, մինչ ի Սահակ` որդին Մեծի Ներսէսին եւ աշակերտի նորին Մեսրովբայ, որ եւ ձեռամբ նոցին եւ քրտնաջան աշխատութեամբն շնորհեաց Աստուած մեզ գիր հայերէն եւ թարգմանութիւն` մինչ արարին յունաց եւ ասորոց զամենայն աստուածաշունչ գիրսն:

Նա Արշակունիքն վերջացան եւ վրդովմունքն անդի սկսաւ, զոր Եղիշէ պատմէ զՎարդանանցն եւ զՂեւոնդեանցն եւ զամենայն իշխանացն, որպէս ասէ յերգս տաղոյն իւրոյ Ներսէս Կլայեցին թէ` Իսահակայ սրբոյ սկսեալ վրդովմունքն մինչեւ առ մեզ ոչ դադարեալ: Եւ գոհութիւն եւ փա~ռք ամենահնար եւ ամենակարող Արարչին, որ ի վերջին անբարի ժամանակիս, ի կործանման Հայոց աշխարհիս, ի միջի գոլով հանապազ ըռազմաց երկուց թագաւորացն մահմետականաց` տաճկաց եւ պարսից եւ մեզ մէկ գեղջի աղաշահնի չափ իշխանութիւն ոչ ուրեք երեւելով, նա' օտարոտի հաւատով թագաւորի սիրտ գութ արկանելով եւ խնամարկելով զազգս, մինչեւ Տէր Մօսէս կաթողիկոս հասանելով, եւ ապա նմա պարգեւելով զամենայն շնորհս ողորմութեանն ի ձեռն պարսից թագաւորացս, որպէս յաւուրսն Կիւրոսի եւ Դարեհի Փոքոյ առաջնոյ եւ Արտաշէսի Երկայնաձեռի, որ վասն Զօրաբաբելի եւ Եզր քահանայի դպրի եղեւ նորոգութիւն տաճարին եւ քաղաքին Երուսաղէմայ եւ օրինացն ուղղութեանց, նմանապէս եւ սմա եղեւ համեմատ նոցին: Որ եւ համառօտեցաւ կեանք նորա ի վերայ երկրի, որ ամս չորս կալաւ զաթոռ Սրբոյն Գրիգորի եւ փոխեցաւ ի յոյսն ամենեցուն` առ Քրիստոս ի բաղձալին իւր ի թվին ՌՁԲ (1633) ին ի յելս Պենդակոստէին Հոգոյ Գալուստին, եւ է բարեխօս առ մեզ ամենայն հաւատացելոցս, մանաւանդ տառապեալ ազգացս հայոց հոգեւոր որդեկացս` առ Հայր եւ Որդին եւ Սուրբ Հոգին Աստուած ճշմարիտ, յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

78. Յաղագս Սըսայ Կիլիկեցւոց աթոռակալաց թէ ո՞յք էին եւ կամ յորո՞ց ժամանակաց սկսեալ եւ առ ո՞ք հասեալ մինչեւ ցառ մեզ։

Ի ժամանակի յորժամ բորբոքեցան չարիք ի վերայ երեսաց երկրի, մանաւանդ ի վերայ տառապեալ վշտատես ազգացս հայոց` ի թուրքաց եւ ի թաթարաց եւ ի չաղաթայից եւ այլոց այլասեռից օտարոտի կսկծանողաց, եւ ոչ մնաց գաւազան իշխանութեան հայոց, բայց թէ զօղեալ ուրեք ուրեք յամրոցի, եւ ոչ էր հնար վասն չար ժամանակի վրդովմանցն նստելով ի Սուրբ Էջմիածինն եւ աթոռակալք այսր եւ անդր թափառական շրջելով, ուր իշխանութիւն էր կայ առնեալ` եւ կաթողիկոսք անդ զետեղեալ, որպէս եւ փոխեցին զաթոռն ի յԱնի քաղաքն ի թագաւորութեանն մեծին Սմբատայ եւ նա հիմնարկեաց զմեծ կաթողիկէն փոխանակ Էջմիածնայ եւ Տէր Սարգիս կաթողիկոսն գնացեալ ի Սուրբ Էջմիածին, զՀռիփսիմեանց տապանն բացեալ, առեալ ի նոցա սուրբ նշխարացն, բերեալ ի փոքր մատուռն ամփոփեալ, զոր հուպ կաթողիկէին յանուն նոցա կառուցեալ, որպէս պատահեալ մեր անդ եւ տեսեալ:

Եւ որչափ տեւեաց թագաւորութիւնն Բագրատունեաց` մինչ ի մետասան թագաւորն, յորժամ առին պատրանօք յոյնքն զՅանի ի Փոքր Գագկայ եւ հրապուրանօք սուտ երդմնազանցութեամբ տարան ի Բուզանդիա եւ արգելին ի կղզի ուրեք եւ իւրեանք տիրեցին, բայց ոչ կարացին պահել ի թշնամեաց, զոր յետոյ տէրն Խորասանայ չար գազանն Արփասլան էառ եւ գերեաց եւ փլոյց զմեզ կաթողիկէն եւ վերջացան Բագրատունիքն, եւ այնուհետեւ այլ ոչ եղեւ շինութիւն Յանւոյ:

Եւ կաթողիկոսք այսր եւ անդր շուրջ գալով եւ հանգիստ ոչ ուրեք գտանելով, մինչ ի մեծ Բարսեղն Պահլաւունի, որ նախ եկեալ ի Քեսոն` մերձ ի Կարմիր վանսն առ Վասիլ իշխանին, զոր Ելուզակն կոչէին, ի յանապատ իմն բնակեալ ի մէջ լերանց Շուղր անուանեալն: Եւ յորժամ հեռացաւ Տէր Բարսեղն ի վերին աշխարհէն ի յԱնւոյ, նա' մեծամեծ հռչակաւոր վանորէից եպիսկոպոսքն եղեն ապստամբք ի կաթողիկոսէն Բարսեղէ եւ եղեն հակառակ կաթողիկոսք, որպէս Յոհաննավանացն եւ Կեչառուն եւ Հաղարծուն եւ Հաւուցթառին եւ Աղթամարին եւ այլք բազումք: Զոր լուեալ մեծն Բարսեղ` զմահ յանձն էառ եւ ելեալ գնաց առ բարեբարոյն Մելիքշահն կոչեցեալ` որդի չար Ալփասլանին եւ նա սիրով մեծարանս արար եւ կատարեաց զամենայն խնդիրս նորա, որ վասն հակառակ կաթողիկոսացն, եւ խափանեաց զամենեսեան, բայց ի կղզոջն Աղթամարայ, որ Ամիրշարաֆ քրդին էր իշխանութիւնն, եւ վասն ամրութեան տեղոյն: Եւ նզովեաց զնա եւ դարձաւ ի տեղի իւր:

Եւ յորժամ նա վաղճան առեալ, ապա Գրիգոր (Պահլաւունի) եղբայրն Ներսէսի, որ Բարսեղին էր սնուցեալ եւ ներակրթեալ, ընտրութեամբն աստուածային նա յաջորդեալ զաթոռ նորին: Եւ յետ այնորիկ զԿլայն հոռոմական յիշխանի կնոջէ մի օժիտ առեալ եւ անդ արար զբնակութիւնն իւր, որ յադինաբուղխ գետովն է շրջապատեալ` մեծն Եփրատիւն:

Եւ յետ նորա յաջորդեաց եղբայրն իւր Ներսէս Շնորհալին վարդապետութեամբ` ամս եօթն, որ երգս յոլով շարականաց եւ զՅիսուս Որդի անուանեալ երգեաց:

Եւ յետ սորա Տէր Գրիգոր (Տղայ) եղբօրորդի նոցա` ամս քսան: Սա շինեաց զեկեղեցին գեղեցկապաճոյճ յանուն Սրբոյն Գրիգորի` ի Կլայն:

Եւ յետ սորա Տէր Գրիգորիս (Քարավէժ) տղայն, որ դիպուածով վաղճանեցաւ:

Եւ յետ սոցա Տէր Գրիգորէս, որ Ապիրատն կոչեցաւ, այլ սա ունէր բան վարդապետութեան:

Եւ յետ սոցա ի վերջն Կլային Տէր Յովհաննէսն (Մեծաբարոյ)` այլ մեծամիտ եւ ախտասէր, եւ ի կենդանութեան սորա արար հակառակ կաթողիկոս Լեւոն թագաւորն` Դաւիթ անուն եւ նստոյց ի Սիս եւ որ ոչ յերկարեաց, այլ վաղամահ եղեւ: Յետ մահուան սորա ապա հնազանդ եղեւ Յովհաննէսիս` թագաւորն, որ կալաւ զաթոռն ամս ութնեւտասն:

Եւ յետ վաղճանի սորա նստուցանէ մեծ իշխանն Կոստանդին` հայրն Հեթմոյ հանդերձ մատաղ թագաւորաւն` նստուցին յաթոռ Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին զՏէր Կոստանդին (Բարձրբերդցի), զայն առաքինի եւ հեզ եւ սուրբ վարուք կեցեալ: Եւ բազում կարգ եւ կրօնք, որ խափանեալ կայր, ուղղեաց եւ յարդարեաց եւ հրամանաւ թագաւորին արար ժողով մեծ ի բազում վարդապետաց եւ եպիսկոպոսաց եւ սուրբ հարց վանաց եւ անապատաւորաց հանդերձ կրօնաւորօք. արարին քննութիւն օրինաց եւ պատուիրանաց եւ ամենայն կարգաց եւ կրօնից եւ սուրբ կանոնական հրամանաց առաքելոց եւ սուրբ հարցն երից ժողովոյն, զպակասն լնուլ եւ զաւելին ի բաց բառնալ: Եւ գրեցին բանս կանոնականս քսան եւ հինգ յարմարս եւ հարկաւոր պիտանացուս, որ գրեալ է մեծ վարդապետն Կիրակոս` աշակերտ Վանականին ընդ յերկար պատմագիրս իւր ոճով պատմութեամբ, եւ շրջաբերական գիրս ընդհանրական խրատուց:

Եւ յետ բարիոք մահուան սորա, որ եկաց կաթողիկոս ամս [ԽԶ], եւ մնաց ամենայն աշխարհն Հայոց անտէրունչ առանց հովուապետի ամ մի, վասն ի հոգ եւ ի սուգ լինելոյ թագաւորին Հեթմոյ վասն երկու որդոցն` Լեւոնին եւ Թորոսին, որ մինն` պարոն Թորոսն սպանաւ ի պատերազմին եւ Լեւոն գերեցաւ ի Ֆնտուխտար սուլթանէն ի Մսըր: Եւ յորժամ ազատեցաւ պարոն Լեւոնն եւ բերաւ առ հայրն Հեթում, ապա սակաւ մի թեթեւաեցեալ ի հոգոց եւ ապա ի մի վայր ժողովեալ ամենայն մօտահաս վարդապետք եւ եպիսկոպոսք, քահանայք եւ կրօնաւորքն եւ ասեն ցթագաւորն թէ` անհնար է առանց կաթողիկոսի լինել: Եւ ապա թագաւորին ըստ ցանկութեան սրտի իւրոյ` զջերմեռանդ սէրն, զոր ունէր յառաջագոյն առ վարդապետն Յակոբ` սրբազան, հեզահոգի եւ առաքինասէրն, զնա կոչեաց յառաջ, ամենեցուն հաւանութեամբն օրհնեցին կաթողիկոս եւ նստուցին յաթոռ Սրբոյն Գրիգորի ի Սիս` ի Դրազարկն ի Սուրբ Սոփին: Որ եւ Յովհաննէս Պլուզն Երզնկացի յԵրուսաղէմայ յետ դառնալոյն գնացեր է ի տեսութիւն կաթողիկոսին Յակոբայ եւ նա սիրով ընկալեալ է զվարդապետն Յովհաննէս եւ շատ աւուրք պահեալ առ ինքն եւ հարկ եդեալ է ի վերայ բազում թախանձանօք դաս ասել զքերականն` աշակերտացն իւրոց: Եւ ի վճար քերականին պաղատանօք խնդրեր է թէ` այլ պարզես եւ հարստացնես աստուածատուր շնորհօքն, զոր ունիս: Եւ նա ի հարկէ յանձն առեալ եկն ի Սեպուհ լերին Կամախոյ, ուր հանգստարանն է Լուսաւորչին, ի խորաձոր անապատին Սուրբ Մինասին եւ անդ աշխատեալ պարզ եւ յստակ եւ հարուստ` ժողովելով յամենայն մեկնչացն եւ կատարելով եւ յիշատակ թողլով եկեղեցեացս Հայաստանեայց, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի:

[79]

Եւ աստանոր նստան կաթողիկոս ի Սիս բազում ժամանակս. որչափ տեւեաց թագաւորութիւն Սըսոյ, նա' յարեւելից մինչ մուտս տիրէին ամենայն կողմանց կաթողիկոսքն Կիլիկոյ եւ անդ էր քօղն եւ գաւազանն եւ աջն Սուրբ Լուսաւորչին, ըստ այնմ թէ` Ուր արքայն բազմի, արքունիք կոչի: Եւ յետ խափանելոյ թագաւորութեանն, կացին մնացին մինչ ի ժամանակս Թումա վարդապետին Մեծոբոյ: Եւ եղեն կաթողիկոսք Սըսոյ թոյլք եւ անարիք եւ նուիրակք նոցա, որ շրջէին ընդ ամենայն տեղիս ուր հայք կային, եւ էին արբշիռ եւ անառակ գործովք, լի ամենայն ցոփութեամբ եւ մանաւանդ իբրեւ զգայլ յափշտակողք` հարեալ կուրութեամբ դաժան ախտիւն ագահութեան, զՍիմոնին եւ զՅուդային ստացեալ զախտակցութիւն: Եւ առաջին պատճառ որ վերացաւ ամենայն կարգ եւ կրօնք առաքելադիր կանոնական սահմանացն, որ Կոստանդին կաթողիկոսն վաղճանեցաւ եւ ի տեղին եդին թոյլ եւ թերի եպիսկոպոս մի` կաթողիկոս, որ մին աթոռոյ եպիսկոպոսարանին վերայ հինգ եպիսկոպոս արար հակառակ միմեանց եւ ի նոյն օրին երէց մի անառակ արբեցող հանին ի սեղանն պատարագ մատուցանել եւ ինքեանք նստան յուտել եւ յըմբել: Եւ յետ սորա այլ վեց կաթողիկոսք, որ լաւք էին սուրբք եւ ընդիրք` դեղակուրութեամբ սպանին, մինչ ի Թումա վարդապետն: Եւ կոյր եւ թերի կաթողիկոսունք եւ անաստուած նուիրակք նոցա լցին զաշխարհն Հայոց զուր անիծիւք եւ կապանօք, որ ամենայն ազգ նախատէին զազգս հայոց, որպէս Յակովբիկ ասորոց կաթողիկոսքն ի մէնջ առնուին զձեռնադրութիւնն, գարշեալ եղեն ի մէնջ, գնացեալ յԵգիպտոս ի խփթոց առին զձեռնադրութիւն կաթողիկոսութեանն: Եւ զձեռնադրութիւնն, որ արծաթով տային առնել, զոր Տէրն հրամայեաց ձրի տալ արժանաւորացն, նոքա վաճառէին զշնորհն աստուածային` ընչաւորացն, եւ զարժանաւոր աղքատսն խոտէին, որպէս այժմ ի ձեռնադրութիւն քահանայից եւ ամենայն աստիճանաւորաց եկեղեցականաց, եւ եպիսկոպոսէ մի առին հազար երեսուն ֆլորի եւ ապա եպիսկոպոս արարին: Եւ փոխանակ սուրբ մեռոնի` ձիթապտղի ձէթով ապականութիւն արարին եւ զՀոգոյն Սրբոյ շնորհն բարձին յազգէս հայոց: Որպէս այժմ ի մերում ժամանակիս այլ գործեցին զայս չարիքս Մելքիսեդեկի կատղիկոսի մոլեգին գինամոլ նուիրակքն, որ եպիսկոպոս մի` մականուն Գագաթում` մէկ թաս գինուն փարջ մի կանանչ ժանգառով ներկեալ ձէթ էր տուեալ մեր քաղաքի ըռատօզցի Ներսէս իշխանին: Յորժամ եկի յԵրուսաղէմայ, առի զօրով ի ձեռներաց եւ թաղեցի ամանովն: Յորժամ որ Աստուած ողորմեցաւ տառապեալ ազգացս, որ նոքա խափանեցան եւ անկան եւ կրկին լուսաւորիչ երեւեցաւ Տէր Մօսէս կաթողիկոսն, յորժամ զնորա լուսազարդ սուրբ մեռոնն որ բերին, նա' ի տեսոյն եւ յանուշահոտ իւղոյն զմայլեցաք, որպէս ասէ երգն թէ` Զհետ իւղոց քոց ընթասցուք, եւ` Հոտ իւրոց քոց անոյշ է քան զամենայն խունկս: Որպէս որ ի տօնի Ծննդեանն ի ջուրօրհնեքին ի ծովն իջաք, յորժամ զմեռոն նախ ի մէջ պղնծին հեղաք, զարմանալի հրաշք գործեցաւ, որպէս ծիրանի գետ յերկայնեցաւ եւ յետոյ ապա պտուղ պտուղ եղեւ յերեսաց ջրոյն, գոյնագոյն որակօք լուսատեսիլ որպէս զծիածան նշանն, որ աղեղ ասեն, եւ ամենեքեան` հայք եւ հոռոմք հիացեալ փառս ետուն Աստուծոյ:

Եւ դարձեալ դարձայց ի յոճ կարգի պատմութեանն անաստուած կիլիկեցւոց կատղիկոսացն եւ անառակ նուիրակաց նոցին, որ ի Նիկիտա մեծ տանուտէր մի կայր, անդ գնաց նուիրակ մի, ի տունն իջեւանեցաւ քանի օր եւ յետոյ զուր ասացին թէ` քսան կարմիր գողացար եւ նա երդուաւ եւ ոչ հաւատացին եւ գնաց. նուիրակքն ի կաթողիկոսէն անիծից գիր ղրկեցին եւ նա բարկացեալ ուրացաւ ամենայն տամբն իւրով եւ ի ժամ մահուն աղաղակէր թէ` Տէր Յիսո'ւս, զիմ հաւատոյ ուրացութեան պատճառն ի Կոստանդինէ խնդրէ եւ ամենապիղծ Ղազար նուիրակէն: Եւ այսպէս անպարտ անիծիւք զաշխարհս մեր լցին, կաթողիկոս` զեպիսկոպոսն, եպիսկոպոսն` զքահանայսն, քահանայն` զժողովուրդն, զոր Քրիստոս Աստուածն մեր աղբիւրն շնորհաց չարչարանօք խաչին եւ մահուամբն ազատեաց յանիծիցն Ադամայ եւ յանիծից օրինացն Մովսիսի: Եւ նոքա նոր նորագեցին վասն ագահութեան արծաթոյն եւ նոր դժոխք սահմանեցին հայկազն սեռիս, զոր քաջ սպառազէն Աթանաս եւ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչն մեր գրեալ են ի գիրս կանոնաց իւրեանց. Եթէ ոք զոք վայրապար անիծանէ կամ նզովէ, անիծեալ լիցի ինքն ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ: Եւ դարձեալ որպէս Հինիէլ (?) թողին զաստուածագիր օրէնսն Մօսէսի եւ ի տաճարն ապաւինելով եւ անուամբ տաճարին զամենայն անօրէնութիւնսն գործէին, որպէս Երեմիա գանգատի ասելով. Տաճար Տեառն եւ զամենայն չարիս գործէին եւ ասէին. քանի տաճարս ի միջի մեր է, ո՞վ իշխեսցէ մեզ ինչ առնել. որ այնպէս ասելոյն սակս յառաջ տաճարն քակեցաւ եւ ապա իւրեանք տամբ իւրեանց առ հասարակ կործանեցան:

[80]

Եւ թէ զի՞նչ եղեւ պատճառն Էջմիածնին վերստին նորոգմանն: Ի թվ. ՊԿԵ (1416) բռնաւորն Թավրիզու գնաց գաղտ ի վերայ Ախլցխու եւ զամենայն մեծամեծսն կոտորեաց, զկին եւ զորդիս նոցա գերեաց` վեց հազար ոգիս եւ լցաւ ամենայն աշխարհս մեր աղաղակաւ: Եւ շնորհօք կուպղայք մի եկեղեցոյ բերին անտից եւ վաճառէին, որ գեղեցիկ խաչ մի կայր ի վերան եւ իմ առեալ զայն եւ ասեմ թէ` Էջմիածին շէն պիտէր, որ ի վերայ դրանն դնէաք: Եւ ի գիշերին յայնմիկ տեսի ի տեսլեանս, զի լուսաւոր այր մի եկն առ իս եւ ունէր բահ մի ի ձեռին եւ ասէր ցիս թէ` արի` եկ ընդ իս: Եւ գնացաք ի վերայ օդոյն եւ ընկերքն իմ եւ հասաք յԷջմիածինն եւ զբահն եհար ի վերայ հիմանն եւ ետուր ցիս, եւ իմ առնալ զբահն եւ հարի բրեցի երիցս անգամ:

Եւ երկրորդ պատճառ, որ Կոստանդին (Վահկացի) կաթողիկոս վաղճանեցաւ եւ այլ տկար եւ թոյլամորթ եպիսկոպոս մի Գրիգոր (Մուսաբէկեան) անուն ձեռնադրեն կաթողիկոս, եւ նա ի նոյն օրն հինգ անարժան եպիսկոպոս օրհնեց եւ գինամոլ երէց մի հանին ի սեղան ի պատարագել եւ ինքեանք նստան յուտել եւ յըմբել: Զայս անառակութիւն տեսանելով երից կողմանց արհեպիսկոպոսացն, գրեն մեզ նամակ ողջոյնի եւ մեղադրութիւն յոլով մեզ եւ ամենայն արեւելեան վարդապետաց եւ եպիսկոպոսացն եւ առ իս ուղարկեն` եթէ խոտան եւ անպիտան եղաք ի մէջ ամենայն ազգաց: Եւ սկսայ ի գրել նամակ ողջունի ես Թումա վարդապետս առ ամենայն ազգս հայոց` գալ ի նորոգութիւն սուրբ աթոռոյն Էջմիածնայ: Եւ սուրբ ընդիր աշխարհականք բարիոք երազս պատմէին եւ մինն ի նոցանէ ասէր թէ` տեսի զքեզ նստելով ի վերայ բեմին էջմիածնայ եւ գոգդ վարդով իլլի եւ ամենայն գային հոտ առնէին ի վարդից անտի եւ ես ասացի թէ` սուրբ մեռոնն է ճշմարիտ, որ տարածելոց [է] յամենայն ազգս:

Եւ այս եղեւ կրկին նորոգումն վերստին հաստատութեան պատճառ: Յետ ամի միոյ եկն պատասխանի յերկրէն Արարատեան ի մեծ վարդապետէն Յովհաննու Ահերմոնի վանացն, զի փութանակի եւ առանց յապաղելոյ գալ առ նա վարդապետօք եւ եպիսկոպոսօք` ի խորհուրդ բարի եւ օգտակար, զի մի յապաղելն սատանայ խափանումն ածէ գործոյն ի բռնաւորէն Արարատեան Աղուբ պէկ անուն, որ եւ սա կամակից է ի շինութիւնն որպէս զԿիւրոս պարսիկն եւ զԴարեհ: Եւ ի գալ նամակիս ի գիշերի տեսլեանն ետուն ինձ փունջ մի ծաղիկ եւ երկու վարդ. զվարդն առեալ ետու հարազատին իմոյ Կարապետ վարդապետին եւ ծաղիկն` ինձ: Եւ ելեալ պատմեցաք միմեանց եւ ասացաք թէ` դիտեսցո'ւք, զի՞նչ լինիցի տեսիլս այս: Եւ ի լուսանալ առաւօտին, եկին ի սուրբ ուխտի Աստուածածնէն Կիրակոս վարդապետն եւ Գաբրիէլ եպիսկոպոսն եւ Զաքարէ կրօնաւորն առ մեզ` գնալ ի Վաղարշապատ, եւ կոչեցաք այլ եպիսկոպոսունս եւ վարդապետս գալ ընդ մեզ ի կոչունս, եւ եկին բազումք յամենայն կողմանց: Եւ յարուցեալ նոքօք գնացաք յԱրարատեան գաւառին մուտն. ամենեքեան առ հասարակ ելին ընդ առաջ մեր մեծաւ ցնծութեամբ, որպէս յաւուրսն Փրկչին եւ բռնաւորն Աղուբ պէկ առաքեաց զզօրս իւր առաջի մեր թմբկովք եւ փողովք, գոչմամբ բարձրագունիւ մտաք ի սուրբ քաղաքն Վաղարշապատ: Եւ հրաման ել ի բռնաւորէն օրհնել կաթողիկոս առանց ամենայն հակառակութեան. եւ սկսաք զեղբարսն մեծարել յառաջ, եւ ամենեքեան հրաժարեցին վասն ծանրութեան լծոյն: Եւ ասացաք ամենեցուն միաբանութեամբ առնել աղօթս եւ խնդրուածս, զի ցուցցէ Աստուած զոր եւ կամի: Եւ բազումք ի վարդապետաց, եպիսկոպոսաց եւ ի կրօնաւորաց եւ ըռամկաց մեծահրաշ տեսիլս տեսին ի գիշերի, որ թէ կամիս ուսանել, գի'տ ի լիակատար պատմութիւն սորին: Եւ յետ լուսանալ առաւօտին, արկաք վիճակ ի վերայ ժողովեալ եղբարցն, նա' ել վիճակն ի վերայ Վիրապեցի Կիրակոս հայրապետին, եւ նա առանց հակառակութեան եկն կանգնեցաւ ի մէջ ատենին եւ յանձն էառ, եւ ամենեքեան հիացեալ փառս ետուն Աստուծոյ, որ ամենեւին ատէր զփառս: Եւ սկիզբն արարաք ձեռնադրութեան, եւ սեաւ արծիւ մի շրշնջելով ահագին որոտմամբ իջեալ ի վրուստ նստաւ ի վերայ Էջմիածնի գոմբեթի գլխին եւ ամենեքեան թողին զհոգեւոր խրախութիւնն եւ ելին արտաքս ի տեսութիւն արծուակերպ, հիացեալ մեծաւ զարմանալեօք փառաւորեցին եւ գոհացան զԱստուծոյ եւ օրհնեցաք ամենայն հոգեւոր օրհնութեամբ ըստ արժանոյն: Եւ էին ժողովեալք վարդապետաց երկոտասան եւ եպիսկոպոսաց մեծահռչակ աթոռոց` երկոտասան, որպէս ի լիակատար պատմութիւնն յանուանէ գրեալ կան. թողում ասել զհեռաւոր վարդապետացն գրեալ նամակսն եւ զեպիսկոպոսացն: Արդ սոցա ամենեցուն միաբան հաւանութեամբն եւ ընտրութեամբ Հոգոյն Սրբոյ եւ տեսլեամբ գիշերոյ եւ անուրջս երազոց եւ հաւանութեամբ ամենայն հայկազան գաւառացն, աղօթիւք եւ բարեխօսութեամբ ամենայն սրբոց եդաք հայրապետ եւ կաթողիկոս ամենայն հայոց եւ նստուցաք ի յաթոռ սուրբ առաքելոցն Թադէոսի եւ Բարդուղիմէոսի եւ Սրբոյն Գրիգորի մեր լուսաւորչին զՏէր Կիրակոս Վիրապեցին` զայր սուրբ եւ ընտրեալ յորովայնէ. զի ՊԽԶ (1397) թվին օրհնեցաւ քահանայ ի Տէր Պետրոս եպիսկոպոսէ ի սուրբ առաքելոյն Թադէոսի եւ ի Զաքէոսէ եպիսկոպոսէ Քաջբերունեաց եւ մինչ ի ՊՂԹ (1450) թվականին ոչ միս կերեալ եւ ոչ գինի ի բերանն առեալ եւ ոչ կիթ անասնոց կերեալ` սրբաբերան, հեզ եւ խոնարհ, ողորմած եւ գթած եւ այցելու որբոց եւ այրեաց եւ տէր տնանկաց եւ ոչ ի բերանոյն ամենեւին անէծք եւ նզովք ելեալ, ի գովելի գաւառէն Քաջբերունեաց ի գեղջէն Խառաբաստոյ: Զի այս երջանիկ եւ երանելի սուրբ հայրապետս Տէր Կիրակոս երկու ամ նստաւ յաթոռ հայրապետութեան ի քրիստոսաշէն աթոռն մեր հայրենի, նստաւ պատրիարգ ի Կաթողիկէն ի Սուրբ Էջմիածինն, եւ ամենայն բարեձեւութեամբ զարդարեաց զսուրբ աթոռն եւ զամենայն եկեղեցիս Հայաստանեաց եւ զամենայն թիւրեալ եւ խափանեալ կարգ եւ կրօնսն վերստին ուղղեաց եւ հաստատեաց եւ զամենայն անպարտ եւ պարտաւոր եւ անէծսն, որ ի Սըսացւոց եւ յեպիսկոպոսաց եւ ի քահանայից` ի յօրհնութիւն փոխարկեաց, եւ զԱղթամարայ վաղուց հետէ անէծս եբարձ եւ հնազանդեցոյց զնոսա Էջմիածնայ: Եւ յորժամ զայս ամենայն բարութեան սերմանքս Տէր Կիրակոս կաթողիկոս այս սերմանեաց, նա' սատանայ սկսաւ զիւր չարութեան որոմն ի վերայ ցանել, որպէս սովորութիւն է իւր ի սկզբանէ հետէ:

Եւ յետ այսորիկ այսպէս եղեւ ի հնարիցն սատանայի, որ եգիտ ամենաչարն իւր արբանեակ զոմն վարդապետ եւ եպիսկոպոս Մարկոս անուն` յաշակերտացն Յովհաննէս վարդապետին, որ գնացեալ էր ի կողմն վրաց եւ ոչ ժամանեաց ձեռնադրութեան կաթողիկոսին: Եւ յորժամ եկն եւ ետես եւ քամահանս վարկաւ իւրն եւ նախանձաբեկ եղեւ եւ սկսաւ նենգութեամբ ասել թէ` բարիոք է եւ առաքինի եւ սուրբ եւ յարդարիչ ամենայն կրօնից, բայց ապա ի ներքոյ անիծից յաղթամարեցւոցն է. երկրորդ` որ պարտ էր եպիսկոպոս լինել նախ եւ յետոյ ապա կաթողիկոս, որ անպատշաճ էր եւ ընդդէմ կանոնաց. այլ վասն յաչաղութեան ասէր: Եւ յետ այսորիկ եգիտ զոմն կրօնաւոր` Աստուածատուր անուն ի Սաղմոսավանացն` կեղծաւոր եւ նախանձոտ նման ինքեան, իրաւացուցանելով զբազբաղայ խօսս Մարկոս վարդապետին, եւ երկոքին միաբանեալ գրեն նամակ առ Զաքարիա եպիսկոպոսն Հաւուցթառոյն եւ գրելով նմա թէ` ընդէ՞ր զայս աղթամարցիս էք նստուցեր յաթոռ եւ զաշխարհս մեր լցիք անիծիւք. արդ` արի' եկ, որ գրեմք առ մեծ Յովհաննէս վարդապետն եւ ազդեցուցանեմք նմա եւ կամ մեք երթամք առ նա, եւ միաբանութեամբ նորա կոչեմք զՇմաւոն եպիսկոպոսն Տաթեւու եւ հանեմք զդա յաթոռոյն եւ դնեմք ի տեղի նորա զեպիսկոպոսն Մակուայ Թադէոսի առաքելոյն: Եւ յորժամ լսեց Զաքարէն զայս բանք չարախօսութեան գրեալ ի նոցանէ, որ ի ձեռնադրութեան օրին ոչ ունէր կամ, վասն առաւել ատելութեանն ընդունակ եղեւ չարին, որպէս դժնիկ փուշս այրեաց զինքն եւ զբազումս ընդ ինքեանս: Յարուցեալ երիցն գնացին միաբանութեամբ առ վարդապետն Յովհաննէս, որ մականուն Կոլոտ կոչէին, որ մեծ եւ աւագ վարդապետ էր ի ժամանակին եւ երկոքին ականջօք խլացեալ էր, եւ կաշառեցին զնա մեծաւ ընծայիւք եւ չարախօս բանիւք ի հաւանութիւն ածին եւ չարացուցին ի վերայ արդարոյն: Եւ նա ժողովեաց բազում անուղղայ եպիսկոպոսս երեսուն եւ քահանայս քառասուն եւ եկեալ ի Սուրբ Էջմիածինն, մտեալ բարկութեամբ, ոչ ողջոյն ետուն եւ ոչ ասացին թէ` ո՞վ իցես, զոր ինքն էր ձեռնադրեալ եւ եպիսկոպոսն Մակուայ Գրիգոր եւ զգաւազան վարդապետութեանն ինքն` խուլ Յովհաննէսն ետուր առաջի ամենայն վարդապետացն եւ եպիսկոպոսացն յետ կաթողիկոս լինելոյն, առաջի ամենայն ժողովոյն վարդապետ արարեալ, եւ այսօր ուրանայ եւ հրէաբար ի վերայ սուրբ հօրն յարուցեալ: Եւ նա փախուստ առեալ մտանէ ի տուն քրիստոնէի միոջ գաղտագողի եւ որոնեալ աստ եւ անդ մինչեւ գտին եւ առեալ տարան առ Աղուբ պէկն, որպէս հրեայք զՏէրն` առ Պիղատոս: Եւ ասէ խուլ Յովհաննէսն առ Աղուբ պէկն թէ` այս կաթողիկոսս սուտ է, հերձուածող է եւ առանց մկրտութեան, զի պարտ է յառաջ մկրտիլ եւ ապա լինել քահանայ եւ ապա` եպիսկոպոս եւ յետոյ ապա լինել կաթողիկոս: Ասէ բռնաւորն. գիտակ եմ, որ դու օրհնեցիր կաթողիկոս եւ նստուցիր յայս աթոռ: Եւ խուլ վարդապետն յուրաստ եղեալ ասէ. քա'ւ լիցի թէ ես արարի, այլ Թումա վարդապետն եւ ընկերք իւր: Եւ երկու ոմն յաշակերտաց մերոց Կարապետ անուն կրօնաւոր եւ տղայ ոմն յազգականաց մերոց յոյժ դիմախօս եղեն, աղաղակեցին ուժգին ձայնիւ առ բռնաւորն թէ` սուտ են բնաւ եւ խաբեբայք: Եւ ոմն վարդապետ Ստեփաննոս անուն` եհար զբերան մանկանն եւ լցաւ արեամբ, եւ բարկացեալ բռնաւորին հրամեաց ամենեցուն արտաքս գնալ եւ գնացին: Եւ Զաքարէ եպիսկոպոսն դառնայ առ Աղուբն եւ ասէ. զի՞նչ օգուտ է քեզ եւ մեզ արտաքս գնալն, այլ տաց քեզ ոսկի եւ արծաթ որչափ կամիս, տո'ւր հրաման` մեր ախորժելի եպիսկոպոս մի կաթողիկոս օրհնել: Եւ յորժամ կուրացաւ կաշառօք, ապա հրամայեաց ձեռնադրել զԳրիգոր եպիսկոպոսն Մակուայ եւ ապա օրհնեցին զԳրիգորն եւ նստուցին յաթոռ. որպէս կամէին` այնպէս արարին: Եւ Կիրակոսն` սուրբ այրն Աստուծոյ յարուցեալ գնաց ի տուն քրիստոնէի միոջ զօղեալ, մինչեւ ցրուեցաւ չար ժողովն, եւ ապա յարուցեալ գնաց ի վանս իւր եւ լռութեամբ եկաց մինչեւ ցօր մահուան իւրոյ, վասն այնորիկ որ խուլն զգաւազանն վարդապետութեան ի ձեռացն էառ: Եւ թէ կամիս կատարեալ գիտութիւն յիմանալ, ի լիակատար պատմութիւն սորին գի'տ եւ անդէն տեսանես զեղկութիւն անըմբերելի կրիցն, որ եղեալ է յանագորոյն եւ յաչաղկոտ ազգացս գազանաբարոյից:

[81]

Եւ յետ այսորիկ այսպէս եղելոյ, լուեալ կիլիկեցւոցն զայս անօրէնութիւն զոր գործեցին ընդ սուրբ այրն Աստուծոյ` արեւելեան վարդապետք եւ եպիսկոպոսքն, յայնժամ նոքա ապստամբել եւ որոշիլ կամեցան եւ եդին իւրեանց ինքնագլուխ կաթողիկոս յանուն սուրբ քաղաքին Յերուսաղէմայ, որ կան մինչեւ ցայսօր, ասելով թէ` մեք վասն ամենագովելի առնն Աստուծոյ Տէր Կիրակոս ճգնաւորին եղաք հնազանդ, յորժամ անիրաւութիւն արարիք, մեք անօրինաց եւ ապստամբողաց չեմք հնազանդ լինիր, որ դեռ տակաւին երկու ամ է, որ լռեմք: Եւ այսպէս մին զմիւսն յաջորդելով հասեալ են ի մերում ժամանակի, ոմանք լաւք եւ առաքինիք եւ ոմանք` ե'ւ թոյլամորթք ե'ւ թերիք: Որպէս որ ի թվականին ՌԻԷ (1578) եղեւ այր մի առաքինի եւ հեզութեամբ լի, անկեր եւ անխում, գծուծ կերպարանօք եւ խարազնազգեաց եւ ատեցող փառաց` Խաչատուր անուն, որ առաւել խստակրօնութեամբն Չորուկ ասէին, որ ընտրութեամբն Աստուծոյ եղեւ կաթողիկոս Սըսոյ եւ բազում գործս բարութեան ցուցեալ եւ յիշատակ թողեալ յաշխարհի զանուն քաջ հովուութեան եւ շրջելով ի վերայ աշխարհի հետի ստաւք, փոխանակ կոչկաց չարուխ զգենոյր եւ վասն ահարկութեան այլոց` զեպիսկոպոսունս եւ զեկեղեցականս իւր երիվարաւ ընթացուցանէր եւ ինքն հետիոտս առաջի նոցա գնայր իբր զսուրհանդակ որպէս մուրացիկս: Որ եւ երկուս գործս զարմանալիս պատմեսցուք հիացման եւ ծաղու արժանիս: Յորժամ գնայր առաջի սպասաւորաց իւրոց եւ յորժամ մերձ եղեն ի գիւղ մի եւ ինքն յառաջ ընթանալով ազդ առնել գեղջացեցն թէ` ահա' կաթողիկոս է գալիս, ելէ'ք ընդ առաջ, եւ ելեալ գեղջացիք զկնի նորա ընդ առաջ նոցա: Եւ յորժամ մերձ եղեն, տեսին զամենեսեան միապէս փառաւորս նստեալ յերիվարս ազնիւ հանդերձիւ, բայց ի նմանէ, որ իւրեանց կոչնական էր, եւ սկսան շփոթել գեղջացիքն, ոչ գիտելով որո՞ց ողջունել եւ օրհնութիւն խնդրել, եւ առ ով ոք որ դիմէին յերիվար հեծանողսն, եւ նոքա մատամբ ցուցանէին զիւրեանց հրաւիրողն: Եւ ձանձրացեալ գեղջացւոցն, մինն ի գլխաւորաց նոցին պախարակելով զնոսա թէ` երբ ապա ձեր մեծաւորն այն իցէ, ապա դո՞ւք: Եւ ընդ այս բանի աշխարհականին յոյժ զամօթի հարեալ` եղեն ամաչեցեալք եւ յայնմ բանից աշխարհականին ոմանք զղջացին եւ թողին զձիաբոյծութիւնն եւ զայլ խենեշութիւնս հանդերձից եւ ոմանք հրաժարեալ գնացին ի տեղիս իւրեանց: Եւ այլ ուրեմն գեղ գնալով ի տուն քահանայի միով եւ ազդ առնելով նոցա եւ պատահեալ իրիցին ի տուն ոչ լինելով, եւ մայր եւ կին իրիցին սկսան շփոթիլ վասն տեղի պատրաստելոյն եւ մին ներքեւարկաց տալով նմա, աղաչելով թէ` վասն Աստուծոյ օգնեա' մեզ եւ տա'ր արտաքս թօթափեա' զփոշին. եւ առժամայն կատարեաց զխնդիրս նոցա: Եւ էառ զմարդիկն գեղջին եւ գնացին ընդ առաջ եւ յայնժամ նոյնպէս շփոթեցան եւ նոքա, եւ յորժամ եկին յիջեւանս եւ տեսին մայր եւ կին իրիցին, որ մահտեսին կաթողիկոսն է եղեր, որ փառաւորքն լուծանէին զխրացս չարուխի նորա, եւ տարեալ բազմեցուցին եւ նոցա սկսեալ քստմնոտեալ զամօթի հարեալք: Այսպիսի վարուք կեցեալ յաշխարհի եւ բազում գործս խոնարհութեան եւ հեզութեան եւ վարս աղուշաբար ցուցանելով եւ օրինակ բարեաց յիշման արժանի թողլով յաշխարհի, որ մինչեւ ցայսօր ժամանակի կու պատմեն տեսանողք` զկնի նորա շրջողքն, որ ժամանակ մի լուսաւորեալ պայծառացոյց զամենայն աշխարհս Հայաստանեաց անձանձիր շրջագայութեամբն որպէս զարեգակն, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի:

Եւ յետ սորա Խաչատուր (Ուլնեցի) անուն մի այլ նստաւ եւ ոչ գնաց ի ճանապարհս Չորուկին եւ ոչ բնաւ երբէք բարի անուն մի համբաւեցաւ ի նմանէ եւ դիւրանց եղեւ եւ վճարեցաւ ի կենաց:

[82]

Եւ յետ սորա յաջորդեաց զաթոռն Տէր Տիրատուրն, որ ահեղակերպ էր եւ ահարկու եւ փառասէր եւ այս աթոռովս չբաւականացաւ, այլ եկեալ ի Կոստանդինուպօլիսն եւ զպատրիարգ անուանեալ աթոռն յինքն գրաւեաց եւ նստաւ եւ մնաց Սիս անտէրունչ: Եւ սըսացի վարդապետք եւ եպիսկոպոսք` ամենայն քահանայից եւ տօլվաթաւորաց միաբանութեամբն արժան տեսին զաւագ վարդապետն (Ազարիա Ջուղայեցի) ժամանակին եւ տեղին, օրհնեցին եւ եդին կաթողիկոս եւ Տիրատուրն շատ հակառակ եկաց նմա, մինչ ի Սեբաստիա մեծ գժտութիւն եւ աղմուկ արարին ի հետ Ազարիային, որ մեր պապ Հարապետ վարդապետն` մեր վարժապետ Սրապիոնն աշակերտ գոլով Հարապետին, անդ լինելով, որ տրտունջ եւ մեղադրութիւն նոցա ի Հարապետն էր հասել, եւ քահանայք եւ տօլվաթաւորք քաղաքին միջնորդ լինելով հազիւ կարացին համոզել զնոսա ի խաղաղութիւն եւ յայնմ ամի եղեւ վաղճան Տիրատուրին, որ թվին ՌԽԴ (1595) էր:

Եւ եկաց Ազարիան, որ յառաջ քան զկաթողիկոս լինիլն երկաթ ագանէր եւ յետոյ թոյլամորթեցաւ, փոխեաց զգործքն եւ զզգեստն, բայց ի քարոզութենէ եւ ի դասասացութեանց ի վարժելոյ զբազմութիւն աշակերտացն ոչ դադարեաց, որ եւ աշակերտք սորին հռչակաւորք եւ պերճականք եղեն, որպէս մեծ Յովհաննէս վարդապետն Անթափցի` երաժիշտ եւ բարձրաբարբառ քարոզ տիեզերաց, որ յետ վաղճանի Ազարիին սա յաջորդեաց զաթոռն եւ Տէր Յակոբ վարդապետն Զեթոնցի, որ սա բազում բարութիւնս արար եւ խնամատար էր որբոց այրեաց եւ յոյժ ողորմած էր աղքատասէր, որ երկու ամ յԱրզրում եկաց եւ բազում ծախիւք հոգետուն շինեաց եւ աղքատանոց եւ կերակուր պատրաստեաց հանապազորդ, որ կայ մինչեւ ցայսօր, եւ անտից եկաւ ի Բաբերդ, եւ մեր վարդապետն Սրապիոն դեռ տակաւին ընդ իշխանութեամբ էր եւ ես աշակերտեալ էի նմա եւ գաւազանի օրհնութեան կարգն դեռ չէր առեալ եւ ընդ այն ի ներս էր, որ գնայր ի գաւազան առնուլ, նա' Հարապետ վարդապետն գացեր ի Սեբաստի ի Սուրբ Նշանի վանքն վաղճաներ եւ մեք չեմք յիմացեր, այլ Յակոբ վարդապետն լսեր եւ ելեալ վասն այն եկն ի Խախտիս եւ մեծաւ հարկիւ ստիպեաց առնուլ գաւազան եւ յետոյ եկաւ ի յԸստամբօլս, որպէս մեք պատահեցաք ի Կաֆայու ի վայր գալն, որպէս գրել եմք ՌԾԴ (1605) թվականին, եւ թողեալ զինքն եւ գնացաք յԵրուսաղէմ: Մինչ յետ եկաք յԵրուսաղէմայ` նա Ըռատօզուս ֆաթվայ եւ յամրեր էր հաներ եկեղեցի եւ հոգետուն շինելոյ, որ եւ շինեաց կատարելապէս եւ տեւեաց քսանեւութն ամ եւ յետոյ տաճիկք քակեցին ՌՀԸ (1629) թվին: Եւ ինքն յորժամ շինեաց, ՌԾԶ (1607) թվին էր, եւ յետ շինութեանն ինն ամիս եկեաց եւ վաղճանեցաւ ՌԾԷ (1608) յունիսի ժը. եւ թաղեալ կայ յիւր ձեռակերտին ի մէջ եկեղեցոյ բակին ընդ այլ երից քահանայիցն:

Եւ այլ աշակերտք բազումք, որպէս Մեսրովբ անուն մի Տաթեւացի, որ ոչ յերկարեաց եւ վաղամահ եղեւ, եւ Խարբերդացի Մկրտիչ անուն մի, որ մականուն Խղճուկ ասի, վասն առաւել հլու եւ հնազանդ լինելոյն, եւ է տակաւին կենդանի յիւրում գաւառին մինչ ցայսօր:

[83]

Եւ ինքն Ազարիան նստէր ի Հալապ եւ հովուէր զհօտ իւր, մանաւանդ հոգ տանէր Սուրբ Յերուսաղէմայ, որ ի ժամանակին յայնմիկ խիստ առաւել տագնապի էր եւ ի մեծ վտանգի կայր մեր վանքն հայոց Սուրբ Յակոբն` ի յառաջնորդութեանն Դաւիթ եպիսկոպոսին: Եւ այս Դաւիթս անհուն եւ անվճար պարտական էր արարեր զՍուրբ Յակոբն եւ զՍուրբ Յարութիւնն, զամենայն սրբութիւնքն` զոսկեղէն եւ զարծաթեղէն, զխաչ եւ զոսկետուփ աւետարանքն եւ զշուրջառքն գրաւ էին եդեալ մօտ յարապ տաճկացն: Յորժամ մեք այլ կացաք Դաւթի ժամանակն, մէկ խաչ չկայր եւ ոչինչ սրբութիւն կամ սպասք զարդուց, մերկացուցեր էր զամենայն:

Եւ Ազարիա_կաթողիկոս հոգ տարեալ ժողովեաց բազում վարդապետս, եկեալ ի յԱմիթ քաղաք նստեալ առ մեծ Պետրոս Կարկառցին, որ աւագ վարդապետ էր, եւ առ մեծն Սրապիոն Ուռֆայեցին, որ Ամթայ էր առաջնորդ, եւ երկոքին իբրեւ զղամբար ջահից փայլէին ի Միջագետս եւ անդ արարին հնարս փրկութեան եւ ազատութեան պարտուց Սուրբ Յերուսաղէմայ: Եւ զԱմիթ եւ զամենայն Միջագետս եւ զամենայն Մարաց տունն քրդաց Սրապիոնն յանձն էառ ժողովել եւ զՍեբաստիայու սանճախն եւ զայլ գաւառքն որ յերի կալով Սեբաստիոյ` զԵւդոկիա, զԳաղատիա, զՀալապ եւ զամենայն տունն Կիլիկեցւոց ինքն` կաթողիկոսն յանձն էառ իւր աշակերտօքն ժողովել: Եւ զԹէոդուպօլիսի փաշալըխն ամենայն մօտահաս երկրայովքն Կարկառեցի մեծին Պետրոսի ետուն` հանդերձ իւր աշակերտօքն, որ եկաւ ի մեր աշխարհնին, մեք այլ օգնեցաք մեր վարժապետովն ըստ կարի մերում: Եւ կաթողիկոսն Ազարէն ի Հալապ ի տեղին նստաւ եւ այս երկու մեծ վարդապետքս գնացին ի վիճակս իւրեանց եւ Ազարէն ուղարկեաց զամենայն վարդապետս եւ զեպիսկոպոսունս ի վիճակս իւր: Եւ ժողովեցին բազում եւ անհամար գանձս ոսկոյ եւ արծաթոյ եւ բերին ի Հալապ, եդին առաջի նորա եւ առաջի ամենեցուն որ անդ էին, եւ ամենեցուն միաբանութեամբն յանձնեցին ի կաթողիկոսն: Եւ կաթողիկոսն այլ ետուր քսան հազար ղուրուշ ի Յովհաննէս վարդապետն (Այնթապցի) եւ բազում տօլվաթաւորք այլ ի յարեւելից կողմանցն ի հետն եդիր` յուխտականաց եւ վաճառականացն, որ գնացին շատ մի գրաւ զերծուցին եւ ով որ հազըր գտուան պարտատէրքն` զպարտքն ետուն. ի Շամայ փաշայէն չաւուշ ի հետ էին վերուցեր, որ ոչ ոք ուժ չառնէ նոցա: Եւ ի Սուրբ Յակոբայ տներն ի շատ ժամանակէ հետէ աշխարհական մերտինցիք բնակեալ էին յորդոց որդիս, իբր հայրենի կալուածս ժառանգութիւն արարեր եւ բազում անօրէնութիւնս գործէին ընդ վանացն, որ ամենայն պարտուցն պատճառն նոքա էին եղեր: Եւ վարդապետն Յովհաննէս ամենայն տանուտէրօքն ձաղանօք յարտաքսեցին եւ հանին ի վանացն եւ յիստակեցին զվանքն եւ զմեծամեծաց գլխաւոր պատքերն տուին եւ այլ շատ փոքունց եւ մեծունաց եւ աննշանից մնաց պարտք. զորքանութիւն պարտուցն գրեցին մինչ ի մէկ լումափողսն եւ առեալ զմնացորդ պարտուց գիր եւ տարան առ Ազարիան ի Հալապ, որ զամենայն գրեալ պարտքերն ղրկէին: Նա' մինչ որ գնացին, կաթողիկոսն վաղճաներ էր եւ զմնացեալ դրամն անյայտ արարին, ոչ ոք ոչ գիտաց` թէ զի՞նչ եղեւ եւ առ ահի տաճկացն չիշխեցին ձայն ի վեր հանել, թերեւս զանխլաբար յայտնեսցի ամանակօք: Նա' բնաւ ամենեւին անյայտ արարին եւ ի լոյս ոչ ածին, այլ ծածկեցին խաւարաւ եւ մնաց Յերուսաղէմ ի մէջ պարտուցն եւ տոկոսիւք քան զառաջինն այլ բազմացաւ պարտքն եւ Դաւիթն այլ կրկին պարտքեր արաւ, վասն առաւել կարի հարկապահանջութեանն` պարոնին եւ դատաւորին եւ շեխերացն եւ այլոց պահանջողացն որ անդ, որ մեք երկու զատիկ անդ կացաք ՌԾԵ (1606) թվին, որ աչօք մերովք իսկ եղաք ականատես զտառապելութիւն վանացն. որ յամենայն կողմանց փակեալ էր դուռն մտից ընչից: Աշխարհ ամէնն խուռն աւերակ էր եղեր ի ջալալոցն, ի Հարզուլումէն ի վեր ի Կարս եւ յԵրեւան փախեան եւ ի Թէոդոպօլսոյ ի վայր ի Կաֆան անցան, ի յԱնատօլ ցրուեցան, յԸստամբօլ եւ ի Թիրայ, որ Ուռումէլ ասի, եւ բազումք անցին յաշխարհն Քթաց, որ Պուղտան եւ Լեհ եւ Չեհ կոչին, եւ ոչ ոք իշխէր վասն ահի աւերչացն եւ սպաննողացն քան զՀալապ այլ ուրեք երթալ եւ ողորմութիւն խնդրել յումեքէ, որպէս այժմ, եւ գանձանակ ոչ ուրեք եղեալ էր եւ ոչ կայր բնաւ. եւ ուխտականք, որ այժմոյս իբրեւ զուխաջուրս կերթան յամենայն կողմանց ծովով եւ ցամաքով, նա' յայնմ ժամանակին ոչ ոք չէին գնալ: Նախ որքան աշխարհք ամենայն շէն էին, վանք եւ անապատք եւ ուխտատեղիք բազում էին, եւ ազգն մեր չքաւոր էր եւ կու լսէին զհարկապահանջութիւն ճանապարհին, վասն որոյ խափանեալ էին զԵրուսաղէմայ գնալն, այլ ամենայն երկիր իւրեանց ուխտատեղեաց վանորէիւքն կու լնուին զփափաքս իւրեանց յանուն Յիսուսի Քրիստոսի ըստ այնմ` Ընդ ամենայն տեղիս է տէրութիւն նորա: Եւ ոչ ոք գիտէր զԵրուսաղէմ` թէ ո՞ւր իցէ, այլ ի ծագ աշխարհի կարծէին, որպէս մեք ի մերում ժամանակի մանկութեանն զոչ ոք տեսաք գնացող յԵրուսաղէմ, բայց միայն զՊարոն Միակեացն իւր մօրովն եւ եպիսկոպոս մի Սարգիս անուն Սաղմոսավանից առաջնորդն եւ Կիրակոս ամենիմաստ կամաւոր աղքատ սուրբ կրօնաւորն, որ եւ յետոյ մեք այլ գնացաք Պարոն Միակեցովն` հանդերձ աշակերտելովքն եւ անդ գտաք բնակեալ զերկու լուսաւորքն Վերին Աշխարհին Հայոց եւ զնոր օրինակն բազմաց միանձնացելոց` զամենագովելի հեզահոգին զՏէր Սարգիս եպիսկոպոսն` զառաջնորդն մեծահռչակ լուսազարդ սուրբ ուխտին Սաղմոսավանացն. եւ կացաք մնացաք ընդ սոսա երկու զատիկ: Եւ եթէ կամիցս զՊարոն Միակեցին եւ զերկու լոյսհոգոցս զբնաւն յիմանալ, գի'տ եւ տե'ս ՌԾԵ (1606) թվականին:

Եւ ի մին տարին երեք ոգի եկին ի ցամաքէն բաղշեցիք վաճառականք եւ հինգ մարդ յԸստամբօլու եկին` չորս աղքատ, մէկ պաղանակար ի մեր գեղջէ եւ երեք մանկամարդ ի Տիպրիկէ եւ մէկ ըստամբօլցի ժլատ մի` Սարգիս անուն, որ էր բազում ընչից տեար: Երկու շաբաթ չարչարեցին, հազիւ կարացին քսան կարմիր առնուլ վանացն եւ ոչ ումեք մէկ պատառ հաց տալ յաղքատաց չէր յօժարիր տալ, ոչ յԵրուսաղէմ եւ ոչ ի ճանապարհին, որ հետ իրաց եկաք յԸստամբօլ եւ բնաւ ի մարդ չէր խառնիր վասն առաւել ժլատութեանն եւ անգութ բարուցն: Յորժամ եկաք յԸստամբօլ, մէկ երկու տարի էանց, լոյս մարդասիրութեանն Աստուծոյ ծագեաց ի միտս նորա, որ իբրեւ զՓիւնիկեցի անողորմ Պետրոսն եղեւ, որ շարժեցաւ այնքան ի գութ եւ յողորմութիւն եւ ի բաշխումն ընչից ի կարօտեալս եւ ի նեղեալս. եւ այսու ոչ բաւականացաւ, այլ զտունն հոգետան պէս սահմանեաց եւ հանապազորդ կերակուր սահմանեաց քաղցելոց եւ օտարաց, եւ որք տեսեալ եւ լուեալ, հիացեալ փառս ետուն Աստուծոյ. եւ այնպէս եկաց եւ արար անխափան մինչեւ ցյօր մահուան իւրոյ:

[84]

Եւ Յերուսաղէմ կայր ի տագնապի ի մէջ անհուն եւ անվճար պարտուցն` մինչ ի մեծ Բարսեղ վարդապետն Բաղշեցի, որ խիստ կարի առաւել հոգ տանէր պարտուցն վճարման եւ ցաւէր եւ տագնապէր հանապազ, որ յետ մեր ելանելոյն յԵրուսաղէմայ` մեծն Բարսեղն էր եկել եւ կացեր մինչ ի միւս զատիկն եւ տեսեր զամենայն տառապանք վանացն ի պարտուց կողմանէն: Եւ ելեալ գնաց մեծաւ հոգութեամբ ի յաշխարհն իւր ի Բաղէշ, ի Վան եւ յՈստան գաւառին, որ այն քաղաքայնոց մարդիկն խիստ ողորմած եւ աստուածասէրք են եւ խելացիք եւ իմաստուն վաճառականք եւ անուանի հռչակաւոր տանուտեարք եւ վարդապետասէրք եւ հրամանաց կատարողք: Եւ այս Բարսեղ վարդապետս միաբանեալ ի հետ հեզահոգի Մարտիրոս վարդապետին մեծի, որ մականուն Արահու ասէին, որ էր ի նոյն երկրէն Վանայ եւ էր առաջնորդ մեծ եւ հռչակաւոր սուրբ ուխտին Վարագայ, եւ վարդապետին միաբանեալ ընդ Մարտիրոսին, որ եւ նա բարեկամ էր Սուրբ Երուսաղէմայ եւ ցաւակից էր յոյժ: Երկոքին միախորհ լինելով պաղատէին առ Տէր օգնել նոցա եւ գութ արկանել ի սիրտ քրիստոնէիցն հայոց: Եւ Մարտիրոսն անտի եւ Բարսեղն աստից քարոզիւ եւ դասիւ ի վերայ Սուրբ Երուսաղէմայ կողկողագին պաղատանօք, լալով. եւ մեծաւ ողբով ծանուցին զվտանկեալ թշուառութիւնն Յերուսաղէմայ սուրբ եւ առաքելաշէն սուրբ աթոռոյն Սուրբ Յակոբայ վանացն մեր եւ այլ գերահռչակ սուրբ տնօրինական տեղաց մասին մերոյ, որ հոռոմն եւ ֆռանգն կու սպասեն առնուլ եւ ինքեանց գրաւել վասն կարի առաւել վերջին աղքատութեան եւ տկարութեանն: Եւ այսպիսի մեծակական ողբով կակղացուցին, շնորհօքն Քրիստոսի ի հաւանութիւն ածին, որ Կարապետ անուն խոճայ մի եօթն բեռն ստակ էր տուել, եւ այլք` երկու եւ այլք` մի մի բեռ եւ այլքն` ըստ կարեաց: Այսոնք բաղշեցիք եւ վանեցիք այլ սոյնպէս արարին եւ անհուն գանձս ոսկոյ եւ արծաթոյ հաւաքեցին եւ ամենայն տօլվաթաւորօքն յարուցեալ վարդապետքն եկին ի յԱմիթ եւ յՈւռֆայ եւ նոքա նախանձեալ ետուն շատ ողորմութիւն եւ անտից եկեալ ի Հալապ, եւ Հալապ եղած ջուղայեցի վաճառականքն նախանձեալ ընդ նոսա` նոքա այլ հաւաքեցին յիւրեանց միջումն բազումս գանձուց ի մթերից իւրեանց: Եւ միաբանութեամբ ամենեցուն առեալ գնացին յԵրուսաղէմ. նոքա այլ չաւուշ առեալ ընդ իւրեանց ի Շամայ փաշայէն:

Եւ յորժամ գնացեալ մտին ի քաղաքն, ամենեքեան ընդ առաջ ելեալ` հայք եւ ասորիք եւ խփթիք եւ հապաշիք, որ են մերայինք, եւ ուրախութեամբ ցնծութեամբ մուծին ի քաղաքին ի մեր Սուրբ Յակոբն, որ ամենայն բարեկամքն ուրախացեալ ցնծացին` թէ` հաւատացեալք, թէ` անհաւատք. եւ թշնամիքն եւ հակառակորդքն հեղձեալ միջաբեկ եղեն: Եւ հանգիստ առին զերիս աւուրս եւ ապա գնացեալ առ դատաւորն եւ առ պարոնն եւ ծանուցին յաղագս պարտուցն եւ պարտատիրացն, եւ դատաւորն եւ պարոնն մունէտ հանին ի քաղաքին եւ ձայնեցին զերիս աւուրս ի քաղաքին թէ` ով ոք որ առեւտուր ունի եւ փոխատու է Մար_Եաղուբի հայոց վանացն, նա' թող գայ առաջի դատաւորին սապիթ այնէ, կամ հաստատուն ձեռագիր ունի յառողէն այսպէս հաստատուն վկայական բանւիք, նա' թող յատեան դատաւորին եւ առաջի պարոնին առնուն զիւրեանց պարտն դատաստանաւ եւ կնքեալ մուրհակաւ` մինչեւ զմի բնիոնն, այսինքն գարեհատն. եւ թէ ոչ, որ ոչ եկին ի դատարանն եւ կամիցին գաղտ դատելով պահանջել, գիտասցեն այնպիսիքն, որ այսուհետեւ թէ բազում յաւուրց յետոյ գայցեն, որ աստ ի քաղաքի եւ ի տան իցեն, նոցա այլ ոչ լիցի հրաման պահանջել ինչ, եւ թէ յանդգնաբար բռնութեամբ պահանջել կամեսցին, նա' պատիժ պատուհասի կրեսցեն ի մէնջ: Եւ յորժամ գայցեն ի խնդրել զպարտսն, զամենայն գրաւեալսն, զինչ եւ իցէ, զկնի բերցեն, մինչ ի մի փողոյ չափ կարասիս` յանօթոց թէ ի հանդերձից եւ թէ ի գրենաց. եւ թէ գարոյ հատի չափ կորեալ կամ վաճառեալ եւ կամ ընդ վայր մսխեալ` ոչ կարեն առնուլ զամենայն զպարտսն: Յետ այսպէս աղաղակի մունէտին, եկին ամենեքեան եւ բերին զամենայն գրաւեալսն յոսկեղինաց եւ արծաթեղինաց եւ պղնձեղինաց եւ հանդերձեղինաց եւ գրեղինաց եւ հաստատուն վկայութեամբ առին զիւրեանց պարտսն, եւ որք ոչ էին անդ, հեռի ուրեք գնացեալ էին, կինն եւ ազգայինքն բերին զգրաւն եւ առին բազմաց վկայութեամբն եւ հատուցին զամենայն զպարտսն եւ ոչ մնաց եւ ոչինչ, մինչեւ ի մի լումափողսն: Եւ զարդարեցին զՍուրբ Յակոբն եւ զՅարութեան վերնատունն, եւ զամենայն եկեղեցիքն հայոց պայծառացուցին ջահիւք եւ լապտերօք եւ սպասեղինօք եւ բազում գանձ այլ յաւելաւ ի բերելոցն:

Եւ յետ այսորիկ ամենեցուն միաբանութեամբն հանին զԴաւիթն յառաջնորդութենէ եւ եդին զայս Գրիգոր եպիսկոպոսն, որ յայնմ ժամանակին դեռ մոնողոն աբեղայ էր, եւ քահանայ օրհնեցին եւ ի տեղի Դաւթին եդին, ոչ վասն ուսմանն աղագաւ, այլ կարի յոյժ առաւել խստակրօնութեանն, անկեր եւ անխում գոլոյն, որ մինչեւ ցայսոր նոյնպէս կայ եւ է, եւ շինարար եւ հնարագէտ է եւ սրտապինդ եւ լեզուագար եւ անվեհեր ընդդէմ ամենայն հակառակորդաց, յաղագս որոյ ընտրութեամբ եղին:

Եւ ի միւս ամին, որ թվին ՌԿԲ (1613)ին էր, դարձեալ ժողովեցան ամենայն երկրէ տօլվաթաւորքն եւ ջուղայեցիքն եւ առին զԱւետիս կաթողիկոսն ընդ իւրեանս բազում վարդապետօք եւ գնացին յԵրուսաղէմ եւ օրհնեցին եպիսկոպոս, եւ է մինչեւ ցայսօր քաջ ախոյեան ի մէջ Երուսաղէմի ի պարծանս մեր եւ ի յամօթ ամենայն ներհակացն մեր: Եւ յորժամ զԵրուսաղէմ ազատեցին ի պարտուց, նա' թվին ՌԿ (1611) էր, որ եւ ազատարարն Քրիստոս ազատեսցէ զիւրեանքն ի պարտուց մեղացն եւ փրկեսցէ յաւիտենական հրոյն եւ պայծառացեալ ծաղկեսցէ անթառամ զարդիւք, ամէն:

[85]

Եւ այս Գրիգոր եպիսկոպոսս կրկին նորոգութիւն արար ամենայն խախտեալ շինուածոցն Սուրբ Յակոբին, Հրեշտակապետին եւ Փրկչին: Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին ի հիմանց գեղեցիկ նորոգեաց քան զառաջինն եւ զԾննդեան խաներն ի հիմանց ի վեր նորոգեաց եւ զԾննդեան վանացն Աստուածածին անուն եկեղեցի մի շինեաց, որ եկեղեցի անուն չկայր ի մէջ վանացն ի ծննդենէն անցել, որ բազում սքանչելիս կու լինի ի նորաշէն եկեղեցոյս, որ յանուն Սրբոյ Աստուածածնին է, որ երկու մեծամեծ սքանչելիս տեսաք մեք, որ կանթեղն շիջուցին ի ցերեկին, նա' երեք անգամ ինքնին լուցաւ եւ մէկ անգամին մեր Գասպար երէցն, որ դեռ յայն ժամանակին դպիր էր, անգիտաբար շիջուցանել կամեցաւ, նա' բոցն ի վեր ցոլացաւ ընդ երեսն եւ ոչ շիջաւ, այլ առաւել բորբոքեցաւ որպէս զղամբար ջահիցն: Եւ երկրորդ սքանչելիս, որ անարժանիս եցոյց զողորմութեան շնորհն, որ եօթն ամիս ծանր հիւանդութիւն անկայ կապուտակ անկողնօք, որ առանց բռնելոյ բնաւ չէի կարողանայր շարժիլ, նա' ամենայն ցաւք անձինս յետոյ ի գլուխս հաւաքեցան, որ հուր կու հնչէր յըռնգացս վայր. երկու շաբաթ այնպէս կայի վտանգեալ եւ հանապաղ ընկողմնեալ կայի առ դրան Սուրբ Աստուածածնին նորոյ: Եւ տեսի յանուրջս որ յեկեղեցոյն կին մի ելաւ, եկն արտաքս դէպ առ իս եւ եհարց զիարդն իմ եւ հրամայեաց զփակեղս ի վայր առնուլ եւ եդիր զձեռն ի վերայ գլխոյս եւ աղօթեաց եւ հրամեաց թէ` արի' կանգնեա'ց, զի ողջացար այսուհետեւ. յորժամ զարթեայ, առողջ եւ զօրաւոր եղէ քան որ յառաջն: Որպէս յառաջին ժամանակին երեք չորս ամաւ, որ թվին ՌԿԶ (1617)ին էր, այսպէս յայտնի երկու հրեշտակ երեւցան աղքատակերպ ի Ծննդեան տեղին, որ անկեալ կայի անշնչացեալ որպէս մեռեալ, նա' իբր զբժիշկ արուեստից արարին եւ բժշկեցին, որ հետիոտն վազս առնելով եւ խայտալով ցնծութեամբ գնացի յԵրուսաղէմ եւ ուրախացեալ փառս ետու ծնեցելոյն Աստուծոյ եւ ծնողի Սուրբ Աստուածածնին: Եւ Տէր Գրիգոր սրբազան եւ մեծ արհի եպիսկոպոսս այս, որ զայս Ծննդեան Սուրբ Աստուածածինս կամ զխաներն ոչ միայն նորոգեաց, այլ մեծամեծ խցեր եւ ջրհորեր եւ մեծամեծ տունք եւ շինածք արար ի կիրուքարէ: Ի թագաւորաց ժամանակաց հայոց ոչ ոք արարեր այնքան շինուածս, որ հիացումն է տեսողաց, որոյ Տէր Աստուած ըստ վաստակի իւրոյ վարձահատոյց լիցի. ամէն:

[86]

Դարձեալ դարձայց յառաջին յոճ կարգի: Յետ Ազարիայ կաթողիկոսի վաղճանելոյն մեծ աւագ վարդապետն Պետրոս Կարկառեցին ի Հալապ պատահելով եւ Յովհաննէս Անթափցին ոչ լինելով անդ, ընդ մեռանել կաթողիկոսին աշակերտքն եւ ամենայն սպասաւորքն ցրուեցան եւ Յովհաննէսն ի Սիս գնացեալ էր ի յաթոռն, ակն ունելով ի տեղին նստուցանել, ըստ այնմ` Փոխանակ հարց եղիցին եւայլն. եւ յանգ էր նմա եւ արժանաժառանգ: Եւ հալապցիք հակառակ Յովհաննէսին հարկ եղին ի վերայ Պետրոսին եւ ստիպէին զնա լինել կաթողիկոս ասելով թէ` յանգ է քեզ եւ արժան լինել կաթողիկոս յանուն Սուրբ Յերուսաղէմայ, զի դու աւագ մեծ վարդապետ ես ի մէջ ամենայն հայոց եւ բազում աշակերտելոց հայր եւ Հալապս մերձ Յերուսաղէմայ եւ ամենայն հայոց դուռն է: Այսպէս եւ այնպէս ասելով հազիւ ի յոչ կամայ ի հաւանութիւն ածին եւ օրհնեցին եւ նստուցին ի Հալապ: Եւ յորժամ որ լսեցին կիլիկեցիք, ամենայն գաւառօք եւ աշխարհօք խռովեցան եւ չար թուեցաւ գործն, զոր գործեցին հալապցիք, եւ նոքա ժողովեցան յամենայն քաղաքաց եւ գաւառաց` վարդապետք, եպիսկոպոսք եւ քահանայք եւ տօլվաթաւորք եւ խառնախաղինջք եւ խաժամուժք ի ժողովրդոց եւ ջերմեռանդ սրտիւք օրհնեցին զՅովհաննէսն կաթողիկոս, որ նմա յանգ էր եւ վայել էր եւ արժանն էր, եւ նստուցին յաթոռն ի Սուրբն Սոփի:

Եւ եղեն երկու բանակ եւ պառակտեցաւ ժողովուրդն, ոմանք ի Պետրոսն դարձան` Հալպայ եղած հայքն, եւ այլ ամենայն աշխարհն կիլիկեցւոց եւ անթապցոց եւ զէթոնցւոց եւ քիլիսացւոց եւ տարանդացւոց եւ տիպրիկցիք եւ էնկէլցիք ի Յովհաննէս դարձան ձեռագրովք եւ հնազանդ եղեն նմա ասելով թէ` մեք մեր հայրենի աթոռ զՍիս գիտեմք եւ ոչ զՀալապ: Եւ պարտ է Պետրոսին լռել եւ ոչ լռեաց, այլ երկու ամ մեծ գժտութիւն եւ խռովութիւն եղեւ ի միջի նոցա, եւ յետ երկու ամացն հազիւ կարացին հաշտութիւն առնել երեսօք եւ ոչ սրտիւք: Եւ յաւուրսն յայնոսիկ եկն եհաս օր վաղճանին Պետրոսին եւ գնաց առ Աստուած, որ երկու ամ նստաւ հակառակութեամբ կաթողիկոս ի Հալապ, թվին ՌԾԷ (1608):

[87]

Եւ մնաց Յովհաննէս կաթողիկոսն միայն ի յաթոռն ի Սիս եւ հալապցիքն այլ յոչ կամաւ եղեն հնազանդք եւ եղեն մի հօտ եւ մի հովիւ: Եւ բազում ժամանակս եկաց կաթողիկոս եւ բազում ուղղութիւնս արար եւ ի դասէ եւ ի քարոզ ասելոյ ոչ դադարէր եւ բազում աշակերտս եհան, այլ մինն ի նոցանէ եղեւ լաւ եւ ընտիր` Սեբաստացի Ներսէսն եւ ոչ այլ ոք, եւ վաղճանեցաւ ի թվին ՌՀԲ (1623): Եւ այսպէս եղեւ վաղճան նորա, որ գնացել էր ի յԱտանան եւ ելեալ անտի գնալով դէպ ի յաթոռն ի Սիս ի վանս իւր, եւ ի գնալ ի ճանապարհին ցաւ մահու դիպեալ իջուցին ի ճանապարհին ի խուղ մի եւ անդէն աւանդեալ զհոգին: Եւ աշակերտացն բարձեալ զմարմինն ջորոջն եւ տարեալ ի Սիս եւ ի գնալն ի ճանապարհին, մէկ քանի ձիաւոր զօրական ի դիմացէ կուգան, նա' հուր կու բորբոքի եղեր ի վերայ դիի մարմնոյն, եւ յորժամ մերձ եկին զօրականքն, սկսան ասել թէ` վասն է՞ր ծածկեցիք զհուրն ի մէնջ, տո'ւք մեզ ի հրոյն յայնմիկ, որ ծուխ վերըմբեմք: Եւ մեք ոչ ունէաք հուր եւ ոչ տեսաք, զինչ ասելն ոչ գիտէաք, այլ յուրաստ եղաք. եւ եթող եւ գնաց եւ ի գնալն երբեմն յետս նայէր, նա' կրկին կու բորբոքի եղեր հուրն եւ գնացեր էր յԱտանա, համբաւեր էր ձիաւոր զինուորն այն, մինչ փաշային այլ էին ասեր: Այսպէս պատմեաց մեզ մէկ աբեղայ մի Կիրակոս անուն թէ` ես ընդ նմա էի ի ճանապարհին, որ ի կենդանութեանն եւ ի յառողջութեանն աշակերտեալ նմա, սպասաւոր էի նորա ընդ այլ աշակերտացն, եւ ի թաղումն այլ նշան եղեւ, որ վաղուց հետէ անձրեւ չէր եկել եւ երկիր յոյժ երաշտացեալ ծարաւի էր, նա' ընդ թաղմանն երկինքն սուգ էառ եւ մթացաւ եւ ահեղագոչ սաստիկ որոտմունք եւ փայլատակմունք եղեն զերիս տիւ եւ զերիս գիշեր եւ սաստիկ անձրեւ տեղեաց յերկիր, որ ծովացաւ աշխարհն, զոր տեսեալ եւ լուեալ անհաւատիցն եւ հաւատացելոցն փառս ետուն Աստուծոյ: Եւ յոյժ խոնարհ էր եւ հեզահոգի եւ ընկերասէր եւ օտարասէր եւ աղքատասէր, այցելու եւ խնամատար էր որբոց եւ այրեաց, նման էր ողորմածութեաբն Յովհաննէս Աղէքսանդրացոյն, որպէս հարսն ետես զարդարեալ զողորմութիւնն որ յերկինս տանէին, որ ի մեռանելոյն յետոյ` այլ նստողք չէին առնէր իւրեան նման, որպէս սովորեցուցեր էր զկարօտեալք եւ զնեղեալք տեղոյն, որ ոչ որբն լայր եւ ոչ այրին ոգոց հանէր, որպէս Այծեմնիկն ի Յոպպէ յաւուրս Պետրոսի առաքելոյն, որ աղքատաց աղաչանացն եւ լալագին պաղատանացն յարոյց զնա Պետրոս, նմանապէս եւ սորա գերեզմանն ի վայր լային աղքատք եւ որբք եւ այրիք եւ ամենայն կարօտեալք եւ նեղեալք եւ ողբային ասելով. արի', ե'լ եւ տե'ս զանայցելուքս եւ զանտերուչք, զի դառն որբ մնացաք ի քաղցր եւ գթած հօրէդ: Որ եւ ողորմածն Աստուած, որպէս երանէ իւր անսուտ բերանովն ասելով թէ` Երանի ողորմածաց զի նոքա ողորմութիւն գտցեն, զի ողորմութիւնն անարժանիցն է եւ ոչ արժանաւորացն, ողորմի նմա Տերն մեր Յիսուս Քրիստոս հողոյ նորա եւ ի միւսանգամ գալստեան որպէս զԱյծեմնիկն յարուսցէ աղաչանօք աղքատացն, որպէս զարեգակն պայծառափայլ ծագեսցի, ընդ սուրբ հովուաց եւ հովուապետացն դասեսցէ եւ պսակեսցէ. ամէն:

Այլ եւ անուանի եւ երեւելի աշակերտ մÿայլ գոյր այս Յովհաննէս կաթողիկոսիս, առաջին անդրանիկ աշակերտ սա լինելով, այրի երէց գոլով ի Սեբաստոյ քաղաքէն եւ էր երաժիշտ եւ կատարեալ ժամասաց, շատ յերկար ժամանակ առաջնորդ եկաց ի վանս Հրեշտակապետին եւ յետ ժամանակի երեկ յԸստամբօլ վասն վանաց կարեացն եւ պիտոյիցն, եւ յետ դարձաւ որ գնայր ի վանսն, գնացեալ եղեւ ի Քոթիա քաղաքն եւ անդ վաղճան մահուան եհաս ի թվին ՌՀԱ (1622),

[88]

Ի թվականի ՌԿԸ (1619)ին Մինաս անուն վարդապետ մի նստուցին ի յաթոռն կաթողիկոս, որ մականուն Քացախ կոչէին, վասն ահարկու եւ խրոխտ զրուցատրութեան գոլոյն, որ էր ի նոյն երկրէն Կիլիկեցւոց ի Սիս քաղաքամիջէն եւ ի տիս մանկութեանն առ ոտս Յովհաննէս կաթողիկոսին էր սնեալ եւ վարժեալ: Չեմք տեղեակ` թէ վասն զի՞նչ պատճառի որոշեալ եղեւ ի նմանէ. ոմանք ասացին` թէ ետես զմեծահանճար գոլն եւ զյառաջադիմութիւնն եւ յաչաղկութիւն արար եւ ընդ ակամբ հայեր, վասն որոյ մերժեալ եղեւ ի նմանէն եւ գնացեալ յԵկեղեաց գաւառին ի յԵրզնկայն եւ յարեցաւ ի տեղացի վարդապետն որ հոմանուն իւր Մինաս կոչեցեալ, որ էր աշակերտակից իւրն նոյն Յովհաննէս կաթողիկոսին, եւ աշակերտեցաւ նմա ամս երիս եւ կիսոյ ժամանակ, որ միայն անուամբն եւ հրաման տալով եւ գաւազան շնորհելովն եղեւ վարդապետ եւ ոչ վարժապետութեամբն ի պէս պէս ուսմունս երգոց եւ աստուածաշունչ սուրբ գրոց եւ հանճարիմաստից քերթածացն արտաքնոց նրբից եւ վիպասանական պատմութեանց երից ազգացն` հրէից եւ հեթանոսաց եւ քրիստոնէից, այլ լոկ էր ի սոցանէ, զոր ասացաք, եւ հեռի էր ամենեւին ի քաղաքավար առաքինութեանց եւ ոչ կամէր ի բարիս, այլ գինամոլ եւ զեխ եւ թոյլ եւ թերի եւ անարի, որպէս եւ ես, եւ ի նոյն վարս անառակ արբեցութեան գոլով եղեւ վաղճան նորա: Եւ այս Մինասս որքան մօտն էր, նա' չէր համարձակիր եւ առաւելոյր յանառակ հարբեցութիւնն, զի խորշէր ի սմանէ. այլ յորժամ ելեալ գնաց յիւր աշխարհին հեռի, յայնժամ հաւասարեաց զպասն եւ զուտիսն, այնպէս եկաց անզղջութեամբ մինչեւ ցօր մահուան: Այլ սա եբր ի փշոց վարդ էառ հոտեւան զիշխանութիւն վարդապետական եւ ինքն իւր ծննդական եւ աստուածատուր շնորհօքն, ներկուռ կրթութեամբն հասու եղեւ ամենայն իմաստիցն եւ էր իմաստուն եւ հանճարեղ ի բնութենէ եւ այլ առաւելաւ ի յանդադար կրթութեանց, որ եւ արժանացաւ կրկին աթոռոց եւ գաւազանաց յիւրում սեպհական գաւառին, որ եւ սա պարկեշտ էր ի կերակուրս եւ յըմբելիս եւ ջատագով էր ճշմարտութեանց եւ սիրող էր սրբութեանց եւ պատուող տօնախմբութեանց եւ ատեցող էր անառակից եւ մեղսասիրաց անզղջից, եւ ի վերջոյ աղքատսիրութեամբն եւ խնամատարութեամբ որբոց եւ այրեաց եւ նեղելոց կարօտելոց, նմանող եղեւ Յովհաննէս կաթողիկոսին եւ եղեւ հարազատ որդի նորա, ըստ այնմ թէ` Հարազատ որդի զնմանութիւն հօրն բերէ, եւ ոչ զնմանութիւն սուտանուն վարդապետին: Եւ շինեաց զԴրազարկն եւ զամենայն խախտեալսն, զեկեղեցեաց եւ զտանց վերստին նորոգութեանց եւ զվանքն շուրջ պատեալ պարսպեաց բարձր եւ ամուր, որ ոչ էին հոգ տարեալ առաջինքն ի թագաւորաց ժամանակին: Եւ այլ շատ բարի խորհուրդ ունէր կատարելոյ, նա' գնաց դէպ յԵրզնկան թէ` զվարպետ անունին զորպէս վաղճանելն յիմանամ եւ զգերեզմանն տեսանեմ, որքան որ մեզ պատճառ է եւ երախտաւոր, եւ ըստ կարի հատուցից զպարտսն աղօթիւք եւ պատարագօք եւ ծախիւք ընչից ի պէտս կերակրոց վասն քահանայից եւ աղքատաց` յաղագս հոգոյ նորա. որպէս արար եւ կատարեաց անթերի զոր ինչ կամեցաւ: Եւ կամեցաւ գնալ յԷջմիածին ուխտի պատճառաւ եւ տեսանել զկաթողիկոսն Մօսէս` զերկրորդ լուսաւորիչն արեւելեան եւ զամենայն անապատաւոր միանձունսն, վասն զի սիրող էր այնպիսի վարուց եւ կարգաւորութեանց. եւ գնաց մինչ ի Կարին ի Հարզուլումն, եւ ոչ գիտեմ` թէ զի՞նչ գրգռեցին չարին սիրողքն եւ բարոյն ներհակքն եւ փոշեմանեցուցին եւ անդրէն ընդ կրունկն յետս դարձուցին, որ եկաւ ի յԵրզնկան, վաղվաղակի ցաւ մահու դիպեցաւ եւ փոխեցաւ ի կենացս եւ գնաց առ Աստուած եւ թաղեցին ընդ վարժապետին իւրոյ: Եւ լուան Էջմիածնեցիքն եւ եկեալ զամենայն զոր ինչ ունէր` զգրեանքն, զթագն եւ զգաւազանն` առեալ տարան յԷջմիածին, որ եղեւ վերափոխումն նորա ի թվ. ՌՁԱ (1632):

89. Վասն Ճգնիկ վարդապետին Յակոբին, որ մականուն Թըթիկ կոչի։

Արդ այս Ճգնիկ Յակոբս, որ էր յաշակերտաց Յովհաննէս կաթողիկոսին եւ էր ի մեր Կամախոյ, որ էր յոյժ սիրող կրօնաւորական վարուց եւ շատ ժամանակս յանապատ բնակելով ի հետ Պարոն Ճգնաւորին եւ երբեմն առանձնակի եւ երբեմն ի միաբանակաց վանս` յԱւագ վանքն, եւ անդադար եւ ժիր էր ի յընթերցումն աստուածաշունչ գրոց, եւ յետոյ գնաց ի Սեբաստիայ եւ անդ աշակերտեցաւ Յովհաննէս վարդապետին, որ յետ սորա ապա կաթողիկոս եղեւ, եւ էառ գաւազան ի նմանէ եւ առաքելաբար աղքատութեամբ եւ գծուծ կերպարանօք շրջէր ի վերայ յերկրի: Եւ այնպէս շրջելով եկաւ ի մեր սուտ անուն պատրիարգութեան ժամանակն յԸստամբօլ եւ վաղճանեցաւ ի Սուրբ Գէորգի ժամն, որ Սուլումանաստիր ասի, եւ թաղեցին ի Պալըխլուն ի նշանաւոր տեղոջ ի թվին ՌԿԴ (1615) հոկտեմբերի ԺԵ. ին:

Եւ աղաչեմ անմեղադրութիւն վասն խառնափնդոր գրոյս այսմիկ, զի մոռացեր էի զսա ի կարգին գրելոյ: Նա' ի տեսլեանն Դանիէլ եպիսկոպոսին մերոյ` երեւելով նմա եւ կարի առաւել սպառնական բանիւք լինելով թէ` քո վարդապետն զամենեսեան յիշելով եւ ընդէ՞ր զմեզ անտես արար: Վասն որոյ հարկ եղեւ գրել զայս գիր յետոյ, որպէս ինքն գրեալ ընդ ամենայն արդարսն ի դպրութիւն կենացն. ամէն. Հայր մեր:

[90]

Եւ վասն նոր կաթողիկոս ընտրութեանն ի մի վայր ժողովեցան կիլիկեցիքն` քահանայք եւ տօլվաթաւորքն եւ կոչեցին ի Սիս զԿեսարացի Գրիգորն` մեծ եւ աւագ վարդապետ համարելով, եւ նա առեալ զՍեբաստացի Ներսէս վարդապետն ընդ իւր, որ երկոքին այլ աշակերտ էին Յովհաննէսին. ի յերիտասարդութենէ հետէ այրի երէց գոլով, կինն վաղամեռ լինելով, վաղ հրաժարեր էր ի յեղբարց եւ յազգականաց եւ եկեալ աշակերտեցաւ Յովհաննէսին շատ ժամանակ, զամենայն կրթութիւն եւ վարժումն մանր երգոց երաժշտականութիւն, եւ ընթերցումն աստուածաշունչ գրոց ի նմանէ վարժեալ: Եւ յորժամ վաղճան եհաս Յովհաննէսին եւ մնաց անկատար, ապա աշակերտեցաւ Մինասին, որ յաջորդեաց զաթոռ նորին եւ շատ ժամանակ եկաց առ նա եւ էառ գաւազան ի նմանէ, յաղագս որոյ յանգ էր նմա եւ վայել էր ժառանգել իբր զհայրենի աթոռ, ըստ այնմ` Փոխանակ հարցն եղիցին որդիք: Եւ ամենեքեան արժանի համարեցան վասն հանճարեղութեանն եւ պարկեշտասիրութեանն եւ մարդասիրութեանն` լինել կաթողիկոս: Նա' Կեսարացին ձեռագիր խնդրելով ի նմանէ, զի առանց կամաց եւ հրամանի նորա բան օրինաց եւ գործ ինչ մի խօսեսցի կամ արասցէ, եւ նա ոչ հաւանեալ անպատշաճ բանից նորա, ոչ յանձին կալաւ զկաթողիկոսութիւնն եւ ոչ ետ ձեռագիր նմա ասելով` զի վերջն ի չարն կու ընթանայ, ասելով թէ` յորժամ բան եւ գործ կատարելու լինայ, որ արժանն է, ես զինքդ յո՞ւր գտանիցեմ. եւ այս կերպիւ հակառակութեան բան էարկ ի միջի, որ խափանեաց զարժանին: Եւ կոչեաց զՍիմէոն եպիսկոպոսն, որ ի մանկութենէ սպասաւոր եւ ժամասաց էր երկուց կաթողիկոսացն, բայց չէր նման Ներսէսին ամենայն իրօք, նա ետուր ձեռագիր որպէս կամեցաւ, եւ ապա օրհնեցին կաթողիկոս եւ նստուցին յաթոռ: Եւ յորժամ ինքն եկաւ յԸստամբօլ պատրիարգ եղեւ Գրիգորն, զՍիմէոնն հետ եբեր, որ բնաւ չէր հաւանիր իւր արարմանցն, եւ յետոյ հրաժարեալ գնաց ի Սիս, եւ ոչ հարցանել եւ կամ հրաման խնդրել յիւրմէն, ոչ ձեռագիր եւ ոչ երդումն, զինչ որ կամի` այնպէս կու առնէ եւ բնաւ ի մարդոյ կարգի չհամարելով, մինչեւ այսօր ժամանակի:

91. Եւ վասն ժամանակի մեր լուեալ վարդապետացն՝ թէ ո՞յք էին կամ ո՞վ են այժմ ի ներկայս եւ յանցեալս։

Եւ ի վերանալ թվականի մերոյ հայկազան տումարի ՌԽԱ (1592), լեալ է Դերջանցի մեծ Մաղաքի վարդապետն շնորհալի արուեստիւ եւ բանիւք, արդեամբք եւ հզօր ատենախաւս իբր զՊօղոս եւ շատ բարութեան պատճառ է եղեալ եւ շատ եկեղեցիք եւ խաներ է շինել. ի մեր Կամախոյ Աւագ վանքն է կացեր շատ ժամանակ:

Նա' հինգ աղա են կացեր, խիստ նեղութիւն եւ վիշտ կու հասուցանեն վանացն եւ երկոտասան հազար սպիտակ այլ ուրիշ մեծ հարկ ի վերայ վանորէիցն` քաշիշ աղչասի անուն կու պահանջէին յամենայն ամի: Սա ելեալ գնացեր ի Սեբաստիա առ … փաշան, որ աղանին նորա հրամանաւն են եղեր, զաղանին … եւ գնաց ի յԸստամբօլ, մեծ ջանիւ աշխատութիւն արեր միջնորդութեամբ քրիստոնէից հայոց որ անդ լինելով, խնդրելով ի վազիրէն եւ թագաւորէն վասն ծանր հարկապահանջութեանն երկոտասան հազար սպիտակին: Նա' վեց հազար յետ առնելով եւ վեց հազար են թողեր, որ յետոյ զայն մնացեալ վեց հազարն Դիմոսցի պարոն Թորոսն ի վերայ երկրի ցրուեր, ի տունն չորսական ստակ կուտան մինչեւ ցայսօր: Աստուած ողորմի իւրեանց հոգոցն ի կայանի իւրեանց եւ ի միւսանգամ գալստեանն հատուսցէ զվարձս ըստ վաստակոց նոցա` զերկնից արքայութիւնն:

Եւ այլ բազում գործս բարութեան յիշատակի արարեալ է այս Մաղաքիս, որ կան եւ կու յիշատակին մինչեւ ցայսօր, որ Լուսաւորչին եւ Աւագ վանացն մէկ մէկ գրակալք շիներ եւ այնքան զարմանալի արուեստիւ քանդակեր, որ տեսողքն կու սքանչանան եւ նմանապէս դրունքն Սուրբ Աստուածածնին եւ Սուրբ Կարապետին սորա է արարեալ: Եւ այլ ասեն` թէ տղայժողովն, որ եղեւ ի Սուլթան Սէլիմի աւուրսն, նա' գնաց վարդապետն ի յԸստամբօլ, այնքան տքնութիւն արար ի դրունս արքային եւ ժտութիւն արար, մեծ ստիպով խնդրեաց տեսանել զերեսս արքային, մինչ ծանուցին թագաւորին եւ նա կոչեաց առ ինքն եւ եհարց ցվարդապետն. զի՞նչ խնդրես, որ այնքան ստիպով ցանկաս տեսանել զերեսս իմ, ահա' իմ վազիր կուտայ ամենայն խնդրողաց զինչ եւ կամիցին: Նա' պատասխանի արարեալ վարդապետին ասելով. ա~յ տէր մեր եւ թագաւորաց թագաւոր, ոչ է այլ ինչ իմ խնդիրն, քան թէ զլանջացդ համբուրելն, որ պահարան եւ բնակարան է սրտից: Ասէ թագաւորն. վասն է՞ր զնա համբուրել ցանկաս եւ ոչ զոտս եւ զձեռս: Ասէ վարդապետն. ոչ զքո սիրտն յունայն ցանկամ համբուրելոյ, այլ զաջն եւ զձեռն ամենակալ կենարարին Աստուծոյ: Ասէ Թագաւորն. ուստի՞ գիտես որ ձեռն Տեառն է ի վերայ սրտից մերոց: Ասէ վարդապետն. ի սուրբ գրոց փեղամբարացն, ի թաւրիթէն եւ ի Տաւութի զապուրէն եւ ի մեր ինճիլի աւետարանէն եւ այլ սուրբ գրենաց միշտ եւ հանապազ կու ընթեռնունք թէ` Սիրտք թագաւորաց ի ձեռին Աստուծոյ են, եւ նովաւ կու շարժին սիրտք թագաւորաց, որպէս հողմք որ շարժեն զծառս եւ զծովս եւ կամ որպէս զհոսանս առուոց յոր կոյս կամի` հոսեցուցանէ: Եւ ապա հաւանեալ թագաւորին, հրամայեաց գալ ի ծունկս եւ ձեռս ի յետս եւ համբուրել, որպէս օրէնն եւ սահմանն է թագաւորաց` այնպէս առնել. եւ ապա համբուրելով վարդապետին եհաս բաղձանաց սրտին: Եւ դարձեալ ասէ թագաւորն. այլ խնդրեա' զինչ եւ կամիս եւ մի' երկնչիր: Դարձեալ ասէ վարդապետն. եթէ գտի շնորհս առաջի քո, նա' կամ է ինձ զՀարզուլումի տղայ ժողովելն ինձ օժիտ այնես եւ ի տեղի գին տղայոցն սակաւ հարկս դնես: Եւ հաճոյ թուեցաւ թագաւորին, հրամայեաց այնպէս լինել, որ կուգայր տղայոց ժողովն մինչ ի Սեւաստ եւ անդից դառնայր եւ ոչ գայր ի մեզ. եւ գիտեմք որ երեք տարին անգամ մի կուգայր հարկահանն տղայժողովին, որ օղլանջի ստակ ասէին: Եւ ի ժամանակն Սուլթան Մուսթաֆային, որ տղայժողով ելաւ` ի թվին ՌՀԲ (1623), որ ամէն աշխարհք ժողովեցին գնացին որ ի Թէոդուպօլսի փաշալըխն այլ բռնութեամբ ժողովեն, աղօթիւք վարդապետին մեծին Մաղաքիին զօրացեր էր Յապազան եւ չեթող մտանել յերկիրն, այլ հալածական արար: Եւ այսպէս այլ բազում գործս բարութեան արար եւ յետոյ գնաց յիւր սեպհական հայրենի երկիրն ի Դերջան եւ եղեւ վաղճան նորա, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի:

[92]

Եւ աշակերտ սորին Աստուածատուրն Սեբաստացի, որ ի Կայիփոսին եւ յԵրզնկայ քաղաքին, եւ յորժամ հիւանդացաւ, գիտաց զօր մահուան իւրոյ եւ խնդրեաց ի յերզնկացոց տօլվաթաւորացն զի բարձեալ տանիցեն կենդանի գոլով ի Ծանեխու Կումիշխանան եւ անդ վերափոխեալ եղեւ առ Աստուած ի թվին ՌԼԶ (1587):

[93]

Եւ աշակերտ սմին Տիւրիկցի Հարապետ վարդապետն Խոռնաւելի գեղջէն` մեր պապն: Սա էր ի մեր տղայութեան ժամանակին դասասաց վարդապետ, որ երբեմն յԱւագ վանքն նստելով եւ երբեմն ի Խոռնաւելի վանքն, որ քսան տարի աշակերտութիւն էր կատարել Աստուածատուրին, շատ արտաքնոց եւ նրբից ընթերցումն էր վարժել եւ էր կարի յոյժ խոնարհ եւ հեզահոգի: Եւ եղեւ վաղճան սորա ի Սեբաստիա քաղաքի ի վանս Սուրբ Նշանին ի թվին ՌԽԷ (1598), որ գնացաք հոգեհանգիստ արարաք եւ ես գրել եմ զգիր տապանին: