Read in the reader, with word lookup
Գրիգոր Դարանաղցի, Ժամանակագրութիւն · 4/6
[94]
Մեր վարդապետն Սրապիոն Բաբերդցի ի յՕձատեղի գեղջէն, որ քար կայ ի վերոյ գեղջին օձի նման, նորա անուամբն կոչելով Օձգեղ, սա աշակերտեալ սորին ամս բազումս եպիսկոպոս գոլով եւ զամենայն արտաքին հանճարս իմաստասիրաց ոճով եւ վարժ եւ հմուտ աստուածաշունչ սուրբ գրոց եւ նոցին մեկնչաց լինելով, առեալ էր հրաման քարոզելոյ եւ եկեալ գնայր յաշխարհ իւր ի Բաբերդ, ոչ զոք ունելով ընդ իւր սպասաւոր կամ աշակերտ անուն, լոկ միայն ինքն լինելով եւ մեր Կամախոյ քաղաքի ժամակոչն եդեալ էին առաջնորդ ճանապարհի: Եւ մեք էաք ի նոյն ժամն ի գիւղն, որ Ալփոշի կոչի, ժամարարութեան աղագաւ, եւ ի տունն յայն, որ ժամապատիւն էր, եկն ժամակոչն թէ` վարդապետ երեկ, եւ ոչ գիտէաք զոք ի վարդապետաց բայց յԵրզնկացի Ղազարէն: Եւ յանկարծ եկն ոմն մարդ եւ նստաւ ի մսրանոցին վերայ. ասաց ժամակոչն թէ` ահա' սա ինքն է վարդապետն, եւ ելեալ մեծարանաւք շարականաւ բերեալ նստուցաք ի մեծ մճլըսին եւ երեք օր եկաց անդ, զտիւ եւ զգիշեր հետամուտ եղեւ մեզ կոչել յաշակերտութիւն: Եւ զմեզ Պարոն Ճգնաւորն, որ մեզ հայր էր անուաներ, նա յորդորէր զմեզ ի յաշակերտութիւն սուրբ գրոց եւ կամ ունէր տանիլ մօտ Ղազար վարդապետին, որ եղբայրագիր էր եղեալ իւրն որ նորա վարդապետութեան պատճառն այլ սա էր եղեր, եւ խիստ փափաք ունէր զմեզ առ նա տանիլ:
Եւ մինչ ի յայս խորհրդոցս վերայ կայաք, նա' այս մեր Սրապիոն վարժապետս պատահեցաւ, որ ի նոյն ժամն եպիսկոպոս գոլով` աշակերտեալ էր գրոց ի վաղ ժամանակաց հետէ եւ մեծաւ հրամանաւ վարդապետէր, եւ մեք այլ ի բազում թախանձելոյն չկարացաք չէ ասել, այլ ի հարկէ աղաչանացն եւ պէս պէս խոստմանցն, ի յամօթոյ եւ ի հարկէ հնազանդեցաք հրամանացն եւ գնացաք զկնի յԵրզնկան, ի գեղորէքն եւ ի քաղաքին շրջելով զկնի: Եւ ինքն գնալ կամեցաւ յերկիրն ի Խախտիս եւ ես աղաչեցի գնալ ի վանս Սեպուհոյ դամբարանի Լուսաւորչին. գիրք կանոնաց կայր կիսակատար, գրեմք եւ կատարեմք եւ տամք ի տեարսն, որ Յակոբ անուն եպիսկոպոսի էր ծերունոյ` վանացն առաջնորդին: Եւ հրամայեաց գնալ, եւ գնացի կատարեցի եւ ետու ի յեպիսկոպոսն: Եւ յորժամ հրաժարեալ գնալ կամեցայ, կամէին բռնութեամբ եւ պէս պէս հնարական բանիւք արգելուլ զմեզ վանացիքն, վասն բազում իրօք պակասութիւն կու լինէր իւրեանց մեր գնալովն: Եւ Պարոն Ճգնաւորն այլ շատ մեղադիր եղեւ թէ` ես զքեզ մօտ Ղազար պիտէր տանէի, որ մեր էր եւ մօտահաս, վասն է՞ր այդպէս արարեր: Նա' ասացի թէ` Աստուծոյ կամաւն այսպէս աջողեցաւ մեզ, աղաչեմ զձեզ, մի' արգելուք զմեզ գնալ ընդ ուղիս մեր: Եւ ելեալ լալով ողջունեալ հրաժարեցաք գնալ ի յԵրզնկա քաղաքն եւ անդ գտաք հայ ընկերք ի Բաբերդու քաղաքէն եւ գնացաք հետիոտն, որ բնաւ երկու աւուր ճանապարհ գնացել չէի ուրեք բնաւ երբէք: Նա' շատ նեղութիւն կրեցի ի ճանապարհին վասն սաստիկ ձմերան օդոյն եւ յերկարութեանն, որ մնացի ի մէջ լերան ձիւնամիջին, որ մէկ քրիստոնէ մի յետ դարձաւ եւ եկեալ եգիտ ի մէջ ձեանն եւ կալաւ զաջոյ ձեռանէ իմմէ եւ հաց ջամբել ետուր եւ զօրացոյց փոքր մի եւ ձեռս բռնելով մինչ յերեկոյն հազիւ հասոյց ի Սանթա գեղն. Տէր Աստուած վարձահատոյց լիցի իւրն ըստ վաստակոյ իւրոյ. ամէն: Եւ ի միւս օրն Նահապետ աբեղ կայր ի գեղջն, առեալ տարաւ ի վարդապետին գեղն: Եւ մինչ մեր գնալն, վարդապետին գլուխն շատ փորձանք էր եկել ի յանօրինացն: Ի մեծ պահոցն կիրակէին կու քարոզէ թէ` գողբակ մի' նստիք, եռեւտուր եւ վաճառ մի առնէք, զի շատ ցանրագոյն մեղանք է: Նա' յորժամ որ այսպէս կու հրամայէ, կու լսեն մեծ եւ փոքր հայոց ազգն, որ տաճիկ սակաւք են, յորժամ կու փակեն զամենայն խանութներն եւ կու արգիլեն զառեւտուր վաճառոյն եւ ի հեռի տեղաց գալով սովորաբար ի վաճառել եւ ի գնել եւ եկեալ լցին զքաղաքն: Եւ յազդմանէ չարին գայ Արզրում փաշային մուսալլիմն բազում հեծելազօրօք ի յԸստամբօլէն, գնալ յառաջ նստելով ի տեղի փաշային. եւ վաստակեալք մարդ եւ ձի ի ճանապարհին, պիտոյ է նոցա բազում իրք ի վաճառաց, եւ ձիոցն բոկանալոյն` նալ եւ բեւեռ, եւ զինչ տեսին եւ խնդրեցին` ոչ գտին, եւ ելեալ ֆալախովք բրածեծ արարել զով ոք որ գտանիցեն եւ ով որ պատահեալք են ի հայոց: Նա' հայերն առ ահի եւ զերծանելոյ աղագաւ զվարդապետն կու մատնեն թէ` նա' արգիլեաց զմեզ մէկ սեւագլուխ քաշիշ մի նոր եկեալ: Եւ որոնելով կու գտնուն եւ կու ըմբռնեն, որպէս հրեայք զՏէրն, առեալ տարան առ դատաւորն, որպէս զՏէրն առ Պիղատոս, եւ դատաւորին նախ հարցանելով թէ` դո՞ւ ես որ եկեալ ես ի ֆռանգ Մաճառաց երկրէն եւ թուղթ բերելով ի նոցանէն թէ` դուք զկիրակէն պահեցէք որ մեր սրոյն օգնութիւն լինի եւ հատու, որ զթուրքն կոտորելով ի միջոյ բառնամք: Այսպէս էին ծանուցեր քաղաքին չար թշնամիքն տաճիկքն. եւ վարդապետին ասելով` ոչ գիտեմ զինչ ասես, այլ իմ զՍեբաստիա ի վայր ոչ եմ տեսել: Եւ դատաւորին հրամայելով երդուիլ յիւրեանց ղուրանին, եւ վարդապետին յիշելով զտէրունական հրամանն, ոչ կամելով երդուիլ, այլ խորհելով ի մտի յանձն առնուլ զնահատակութիւնն եւ մարտիրոսանալ վասն Քրիստոսի: Եւ յորժամ տեսին չար ոսոխնին որ չկամեցաւ երդուիլ, ի կարծիս եղեն եւ զաղաղակ բարձին առհասարակ առ դատաւորն թէ` տե'ս որ զոր ասեմք իրաւ է, զի ահա' վասն սուտ դոլոյն ոչ կամի երդուիլ: Եւ տօլվաթաւորք քաղաքին դժուարանալով ընդ վարդապետին թէ` ահա' որ դուն ոչ կամիս վասն իրաւ լինելոյդ երդումն առնուլ, այլ դնել ի մտի քում զնահատակութիւնն, բարիոք է վասն քո, բայց յետ քեզ ո՞րքան վնասք մեծամեծք եւ հալածանք լինելոց է ընդհանուր հայոց ազգացս, մանաւանդ սեւագլխոց. փոխանակ գովութեանն` քեզ նզովք եւ յիշոցք ասեն քեզ ամենեքեան: Եւ վարդապետին խորհելով զբանն զոր ասացին նոքա, որ վերջն չարգոյն է քան զիւր կամելն, նա' յառաջ եկն եւ երդուաւ յիւրեանց ղուրանն եւ ապա հրաման ետ դատաւորն գնալ արտաքս առանց դատապարտութեան:
Եւ յորժամ տեսին գազանաբարոյ արեան ծարաւիքն, որ անդատապարտ զերծաւ վարդապետն, միաբանութեամբ գնացին առ մուսալլիմն չարախօս լինելով զդատաւորէն թէ` վասն հայերաց խաթրին երես արար դատաւորն եւ արձակեաց զնա խաղաղութեամբ եւ ոչ ետուր ի ձեռս մեր: Եւ յորժամ լուաւ զաղաղակ նոցա մուսալլիմն, բարկութեամբ առաքեաց զօրականս ընդ նոսա` գտանել զնա ուր եւ իցէ. եւ նոքա ելեալ ի բռնաւորէն` զամենայն եկեղեցիքն որոնել, այլ վարդապետն ղօղեալ էր ի դպրատունն մանկանց, գոնեա ոչ կարէին գտանել: Նա' եղբայր վարդապետին, որ Գինէոս ասէին, գնալով ստիպով հանել արտաքս թէ` ե'լ ե'կ որ գնամք ի մեր գեղջն, վասն երկորեակ աղայիցն ուժովն, թերեւս ոչ կարեն գալ անդ մտանել: Եւ ընդ ելանելն արտաքոյ, պատահեցան որոնող թշնամիքն եւ առժամայն ըմբռնեցին եւ կալեալ տարան առ բռնաւորն, որ եւ նա ծարաւի էր արեան վարդապետին, վասն խափան առնելոյ վաճառացն յաւուր կիրակէիցն: Եւ յորժամ տարան առաջի նորա յատեան, կրճտեաց զատամունս իւր եւ հրամայեաց գան հարկանել, եւ յորժամ արկին ի մէջ ցեխուտին, զի ի ձմերայնի աւուրց էր ի յաղուհացի պահոցին, եւ յորժամ ի վայր արկին, նա' տետր ինչ ի վայր անկեալ ի ծոցոյն, եւ նոքա ի վեր առեալ ասեն. ահա' այս է գիրն, զոր բերեալ է ի մաճառիցն: Վասն որոյ զայս բան ասէին, որ յայնմ ժամանակին սաստիկ պատերազմ էին թուրքաց ընդ մաճառացն. եւ վարդապետին ասելով թէ` ոչ միայն այդ մէկ տետրդ է առ իս գիրք, այլ ուղտաբեռն յաւել գիրք ունիմ: Եւ այլ զրուցատրութիւն առնել ոչ ետուն, այլ գան հարին եւ արկին ի բանտ եւ կապեցին ի սիւն մի հաստ պարանօք եւ ձեռս ի յետս եւ բացագլուխ, եւ հրամայեաց զի վաղիւն ի հուր այրել եւ ի քրիստոնէից բնաւ ոչ թողլով առ նա: Յորժամ ըմբռնեցին բայց յերկուց սարկաւագացն` Սիմէոն եւ Ղազար անունք, որ ի ներքի թեւին մտին վարդապետին եւ ոչինչ համարելով զհարկանումն բրոց եւ ձեռաց եւ բըռոց եւ մուրցաց եւ թողացուցին զնոսա, ասելով ընդ նմա այրել: Եւ տեսին որ չէին թողուլ զոք ի հայոց մօտ գնալոյ առ վարդապետն, ոմանք որ ջերմեռանդ սէր ունելով ընդ վարդապետին, գնալով ելին ի տանիս բանտին եւ զինքեանս ընդ երդն ի վայր արկին վեց եօթն մարդ եւ չարչարակից լինելով ընդ նմա եւ մխիթարէին զնա ի վշտացն եւ աղաչելով զբանտապանսն եւ կաշառելով, զի թուլացուսցեն զձեռաց կապանսն որ յետս, զի դառնակսկիծ ցաւէր, որ պինդ էր քան զամենայն կապանսն, եւ նոքա լուեալ վասն կաշառոյն` թուլացուցին սակաւ մի: Եւ քաղաքին տօլվաթաւոր հայերքն այսր եւ անդր գնալով ի դրունս մեծաց քաղաքին եւ աղաչելով զնոսա եւ միջնորդ արկանելով եւ բարեխօս, որոյ եկեալ նոցա ընդ լուսանալ առաւօտին եւ աղաչելով զբռնաւորն զի արձակեսցէ զվարդապետն, եւ տուգանօք երեք հարիւր դուրուշ տալով հազիւ կարացին հաւանեցուցանել զբռնաւորն եւ ապա արձակեալ ազատեցաւ ի բռնութենէ անօրինացն շնորհօքն Քրիստոսի, որ եւ այս եղեւ ի թվին ՌԽԶ (1597):
Եւ յետ սորա եկաց ամս բազումս եւ շինեաց կամուրջ ի վերայ Ջորոխ գետոյն յիւրեանց գեղջն, որ իւրեանց հայրենիք էր լեալ, ասելով թէ` ի պատճառս սորա եղէ վարդապետ, որ մեր մեծ պապն յանձնեց առ իս ի ժամ մեռանելոյն մեծաւ երդմամբ, որ ի հինգ ամն հազիւ կարացաք կատարել քարակրով եւ մեծ ջանիւ, որ առաջի նախնիքն փայտիւ հազիւ կարէին շինել, որ տասն տարի չէր գնալ:
Եւ յետ այսոցիկ երկու անգամ յԵրուսաղէմ գնաց եւ խիստ կարի առաւել սաղմոսասաց եւ ծունր դնող եւ հեզ եւ խոնարհոգի եւ արդարախօս, բայց խիստ ժլատ բարուք էր եւ չունէր խնամակալութիւն եւ գութ հայրական առ աշակերտեալսն եւ առ այլ ոք ի վանականսն, բայց ի մեռանելոյ մօտ ժամանակին շարժեալ յԱստուծոյ խնամոցն ամէն վանօրէիցն մէկ մէկ բոլոր զգեստ պատարագի յիշատակ ուղարկեալ է ամենայն վանորէիցն բայպուրտեցւոց, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի: Եւ ի մեռանելոյ մօտ ժամանակին, որ թվին ՌՀԶ (1627) լինելով կու գնայ ի Ծանեխայ եւ անդ ցաւ մահու դիպելով ի սակաւ աւուրս բարիոք մահուամբ առ Աստուած փոխելով եւ թաղելով ընդ մեծ պապին մերոյ Աստուածատուր վարդապետին հանգստարանի, որ եւ ցօղ օրհնութեան ցօղեսցէ Տէր Աստուած յոսկերս նոցին եւ բուսուսցէ յօրն վերջին. ամէն:
[95]
Եւ յետ մերոյ հեռանալոյն յիւրմէն եւ հրաժարելոյն, այլ ոչ եղեն լաւագոյն աշակերտ ոք նմա, բայց երկուց ոմանց` մին այրի երէց, որ մականունն Աշակօլտուրան ասեն, որ ի կենդանութեանն վաղուց հետէ ապստամբ եղեւ եւ առանց հրամանի ապստամբ կու շրջի անառակութեամբ. եւ մինն այլ` Մակար անուն իւր եղբօրօրդին` որդի Գինէոսին շատ ժամանակ մեծաւ ջանիւ աշխատ եղեւ յամենայն ուսմունսն: Նա' կարի առաւել լրբութեանն եւ անառակ վարուցն ոչ եղեւ արժանի վարդապետական աստիճանի, բայց յետոյ եպիսկոպոս եղեւ իւրեանց գեղջի վանաց մեծ աթոռոյն: Այլ ասեն եկողքն թէ` այժմ զաղայութիւնն ի բաց եդիր եւ ի զգաստութիւն երեկ եւ բարիոք շարժումն ունի:
[96]
Եւ յետոյ հուսկ սոցա երկոսին` Մինաս անուն աբեղայ մի յերկրէն իւր ի Խայիք գեղջէն, որ ի մանկութենէ հետէ ի վանորայսն էր սնեալ եւ վարժեալ եւ կրօնաւոր քահանայ մեր վարդապետն էր ձեռնադրեալ եւ յետ վերջի ժամանակին աշակերտեալ ի սպասաւորութիւն եւ ի վարժումն գրոց, եւ յորժամ կու երթան ի Ծանեխայ, վաղճան կու հասանի վարդապետին եւ առ Աստուած կու վերափոխի: Սա կու մնայ կրկին որբ եւ կու դիմէ ի Կարին քաղաք մօտ Մինաս վարդապետն, մէկ տարի կու կենայ, ոչ գրքի երես տեսնու եւ ո'չ ընթերցմունք` ի գինամոլ լինելոյն եւ յետոյ եկեալ առ մեզ դիմելով իբր մեծ խալիֆայ գոլ, նա' մեք այլ ի Նիկիոյ կողմն լինելով, յով որ կու հարցանէ զուր լինելն մեր, չեն ասեր: Նա' կու անճարակի, գնացեր յՈւռումէլ` ի յԱնպօլի պեքարնիք կան յիւրեանց երկրէն, ի նոցա միջին բնակելով, նոցա քահանայութիւն կատարելով: Եւ յորժամ լուայ զպատճառ կորստեան մոլորման նորա, նամակագիր ողջունի ղրկեցի հանդերձ մխիթարական բանիւք թէ` արի' ե'կ առ մեզ: Եւ ընդ հասանել նամակին ելեալ եւ եկեալ յարեցաւ ի մեզ եւ եկաց եօթն ամ եւ եհաս իւր բաղձանացն: Եւ յայսմ ամի, որ թվին ՌՁԴ (1635)ին էր, ի տօնի Վարդավառին գաւազան էառ եւ ելեալ անձնիշխանութեամբ գնաց դէպ երկիր իւր. զոր եւ հայցեմք յամենախնամ բարեգութ Տեառնէն, որ զիւր հովանի աջոյ ձեռն ի վերայ նորին պահեսցէ ուր եւ գնասցէ` Այն որ հովուէրն զԻսրայէլ:
97. Վասն Միջագեաց վարդապետացն՝ թէ ո՞վ ոք էին ի մերում ժամանակի։
Թվին ՌԲ (1553)ին Շիրակ անուն մեծահռչակ ոմն աւագ վարդապետ ելեալ է ի Միջագետս, եւ ի Տիգրանակերտ բնակելով եւ լուսաւորելով զկողմանսն զայնոսիկ եւ երեիս մեծահռչակ եւ մեծահամբաւ վարդապէտք ելին յիւրմէն: Նախ` Կեղեցի Ղուկասն, շնորհալի բանաստեղծն եւ տաղասաց եւ զտումարն հոռոմոց ոտանաւոր շարադրողն: Սա կամեցաւ կարճառօտել զամենայն շարականսն վասն յաճախութեանն, որ մանկունքն ի դպրոցացն բազում ժամանակաւ դեգերելով ընդ նա եւ ոչ կարեն ի մտի ունել եւ պահել մինչեւ ցվաղճան, ասելով թէ` զամենայն աստուածաշունչ գրոց եւ զաւետարանաց` հին եւ զնոր կտակարանաց մեկնութիւնքն կարճ եւ համառօտ արարին առաջի վարդապետքն վասն ժամանակին: Ապաքէն որ ի վերջին ժամանակս որ մարդիկ կարճամիտք են եւ փոքրոգիք եւ ուսումնատեացք, յաղագս որոյ կամեցաւ եւ համառօտեաց զմեծամեծ կանոնս կարգաց, զԾննդեան Ութօրէիցն երեք աւուրն եթող, որպէս զԱստուածածնին Փոխմանն, զԱղուհացիցն` ամէն շաբաթի մէկ մէկ, զՅարութեանն` նոյնպէս, նմանապէս եւ զԳալստեան Հոգոյն եւ զԽաչին: Եւ են որ պիտոյ էին հարց կամ օրհնութիւն կամ մանկունք` յիւրմէն արար քաղցրաձայն եղանակաւ եւ զթերին ելից եւ զամենայն յաւելորդքն եբարձ եւ գրեաց ոսկի ափերով ի վերայ գեղեցիկ մագաղաթի, զի թերեւս ընդունելի լիցի վասն նիւթոյ պատուականութեանն եւ զարդուցն: Նա' ոչ ընկալան սոպռ եւ բիրտ եւ ցրտասիրտ ազգս եկեղեցականաց եւ ոչ ցոյց ետուն զօրինակն, այլ ծածկեցին, ի խաւարի թաքուցին ի յԵրզնկայ քաղաքին ի մէջ քահանայից եւ ի վեր ոչ հանին: Որպէս զմեր հարանց վարուց պատմութիւնն Սեպուհ լերանցն եւ զՄաքենեց եւ զԹեղենուցն յարեւելից կողմանցն, որ սոքա գլխաւոր եւ հռչակաւոր անապատք էին ի հայս, առաւել քան զԻսկիտէ եւ զԹէփայիդ եւ զՏէրունութ, որ զսոցա պատմութիւնն հարանց ոչ օրինակելով, այլ թաքուցին ի խաւարի եւ կորեալք եղեն, վասն ոչ օրինակ առնելով եւ փոխարկելով զնոսա: Վասն որոյ երկնչիմ ի յանհաւան եւ պռըստող ազգէս մերմէ, գուցէ եւ զմեր աշխատասիրութիւնս արասցեն այնպէս, զոր եւ աղաչեմ զՏէր, զի առ ի բանալ զաչս սրտից իմաստասէր ուսումնասիրացն, զի ոչ զանց արասցեն զսովաւ: Այլ եւ ծնունդ գրոցն փոխարկելն է եւ գրիչն ծնուցիչ է, ով որ յօրինակելն գիրք խնայէ, զգրոց ծնունդն խափանէ եւ հակառակ Աստուծոյ գտանի. եւ գոյ տեղի խնայելոյ ի բանորսակ եւ ի հակառակորդ ոմանց, ըստ այնմ` Մի' տայք զսրբութիւն շանց եւ այլն:
Եւ այս Ղուկաս վարդապետս եկեալ ի յԵրզնկայ քաղաքն եւ անդ արարեալ զհամառօտութիւն շարականին եւ յաւուրսն յայնոսիկ եհաս վաղճան նորա եւ փոխեցաւ առ Աստուած ի թվին ՌԾ (1601) յունիս ամսոյն եւ թաղեցին ի սուրբ եկեղեցին ի փոքր պաղչային եւ Ղազարին ի հարաւոյ ժամին:
[98]
Եւ միւս Կարկառեցի Պետրոս մեծ աւագ վարդապետն, որպէս գրեալ եմ փոքր մի համառօտիւ` թէ վերջն Հալպայ կաթողիկոս եղեւ երկու ամ եւ անդ վաղճանեալ եղեւ թվին ՌԾ (1601): Այս Պետրոսս կարի յոյժ առաքինի էր եւ կարի հմուտ գոլով հին եւ նոր կտակարանաց նրբից եւ արտաքնոց եւ ժիր էր ի աշակերտաց վարժումն եւ ի դաս ասելն եւ շատ ժամանակ նստեալ կայր ի վանս Կարկառու եւ ոչ ելանէր ուրթեալ (?), թէ լինէր երբեմն յամթացիք բռնութեամբ տանէին ի քաղաքն դաս ասել ժամանակ մի եւ դարձեալ դառնայր ի վանս իւր: Եւ ել համբաւ նորա ընդ ամենայն Հայաստանեայս եւ փայլէր որպէս զարեգակն լուսաւոր ի մէջ աստեղաց, եւ գնացին ընդ հռչակ նորա բազմութիւն աշակերտաց, որպէս մեծ Կարապետն Թուլկուրանցի, որ յետոյ երեկ յԵրզնկան, առաջնորդ նստաւ երկու տարի ի Տիրաշէնն, որ ղուլից կատաղութեան ժամանակին էր, որ զայն կողմանց վանորայք թալանեցին եւ զամենայն սրբութիւնքն` զխաչերն, զշուրջառնին եւ զամենայն կահք սրբութեանցն. սա գնաց եւ աղաղակեաց մեծ ղուլ աղասուն եւ զամենայն որոնեալ գտին եւ ետուն: Եւ յետ այնորիկ գնաց ի Լեհաց աշխարհն եւ անդ վաղճանեցաւ ի թվին ՌԾԶ (1607): Եւ մեծ զուլում եղեւ մեր Լուսաւորչի Սեպհոյ վանացն, որ զմագաղաթ աստուածաշունչն ընդ իւր տարաւ եւ յետ վաղճանելոյն այլ ոչ ետուն եւ մնաց առ գօթացիքն իբր ի բանդի:
[99]
Եւ մեր Երզնկացի Ղազարն այլ գնաց ի համբաւ նորա, որ հրամանաւ եւ իշխանութեամբ վարդապետութիւն առնէր, որ եօթն ամ աշակերտեալ էր մեր մեծ պապին` Աստուածատուր վարդապետին: Նա ի ժամ վաղճանին առաջի քահանայիցն եւ տօլվաթաւորացն հրաման իշխանութեան էր տուեր թէ` յետ իմ այլ մարդոց եհթաճ եւ կարիք չլինի: Ոնց եկեր յԵրզնկան ի քարոզութիւն եւ քարոզէր, նա' Տէր Պօղոս աւագ երէց կայր ի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին եւ Խոճայ Յովասափ, որ բուն աստուածաշունչք էին եւ հմուտք հին եւ նոր կտակարանաց, նա' յորժամ որ քարոզ կասէ ի նոցա ժամն, երբ յետ կու դառնայ ի քարոզէն, իբր շնորհակալ լինելով ասեն խառն խրատով թէ` ահա' լաւ կերակուր ապուր, բայց տակաւին դեռ հում է եւ անեփ, դեռ այլ եփ պիտոյ է այդ ապուրիդ: Զայս առակ ասելով նոցա, ամօթ եւ արհամարհանս վարկաւ իւրն վարդապետն Ղազար, դիմելով գնաց ի համբաւն Կարկառեցոյն Պետրոսին եւ եօթն տարի այլ դեգերելով ի դրունս լսարանի նորա, եւ յետ եօթն ամաց ապա եկն յաշխարհն մեր, ի նսեմ եւ երեկոյացեալ ժամու լոյս ծագեաց խաւարեալ ոգոցս: Եւ զարդարեալ էր տեսականաւն եւ գործնականաւն եւ երաժշտական երգաւք քաղցրաձայնութեամբն, որպէս զՄամաս էր հեզ եւ խոնարհ եւ աննախանձ եւ քաղաքավարեալ էր առաքինութեամբ ի մանկութենէ: Եւ ամենայն կարգ եւ կրօնք օրինաց եւ արարողութիւնք ժամատեղաց եւ պատարագաց, որ թիւրեալ եւ խափանեալ էր վաղ ուրեմն ի ծոյլ եւ ի կոյր եւ ի տգէտ թոյլամորթ առաջնորդաց եւ ի թոյլամորթ եւ հեշտասէր քահանայից, որ աշխարհական աղայքն ի ներքոյ ի վեր քարոզէին եւ դպրէին առանց շապկաց եւ ուրարի, եւ ժամարար պատարագիչն առանց սպասաւորի կանգուն լինել որպէս զհոփոյ ցից մի անշնորհ. եւ թէ աբեղայ լինէր, կնկուղովն կանգնէր խայտառակ եւ այլակերպ, որ անձամբն զարդարեալ կերպասիւք եւ գլուխն, որ պարտէր պսակել նախ ընդ անձինն, նա' սեւաթիւր առնելով: Եւ պաս եւ ուտիս հաւասար էր, որ անխտիր ուտէին զձէթ եւ արբեցութիւն գործէին ի պաս աւուրսն եւ մեծ աղուհացիցն. ոչ կիրակին էր յայտ եւ ոչ լուր աւուրքն, ի գինարբեցութիւնսն ընդ այր եւ ընդ կին եւ ընդ օտարականի խառնիխուռն նստելով անառակութիւն գործէին: Եւ ի վանորայսն ամենեւին ոչ մի կարգ եւ ոչ մի վարք եւ սահմանք եւ արարողութիւն բնաւ ոչ գոյր մի փոքր ագրակ գեղջի չափ, այլ իբր զհասարակաց աշխարհականաց տունս լինելով շինական ռամկաց: Եւ ի յաւագ ուրբաթի խաչելութեան աւուրն ի գիշերի ոչ յայդ եղեալ միաբան գրոհ տալով երթային ի գերեզմաներն եւ առանց ճաշու ժամի եւ ժամարձակի անխտիր անասնաբար որկրամոլէին մինչեւ յերեկոյ եւ ասէին թէ` ահա' այսօր ճաշու ժամ ոչ գոյ վասն անտէր լինելոյ աշխարհիս, զի Տէրն լինելով ի խաչին: Եւ այսպիսի անկարգութիւնս եւ անառակ չար սովորութիւնս իբրեւ զբարիոք օրէնս յԱստուծոյ եդեալ` անխտիր կու գործուէր յամենայն երկիր, ի գիւղ, ի քաղաք, ի վանք եւ յանապատք: Եւ սա եկեալ քարոզեաց եւ ուսոյց` եթէ ոչ են այդպէս օրէնքն եւ պատուիրանք հրամանացն Աստուծոյ եւ կանոնաց սուրբ հարցն առաքելոց եւ հայրապետաց եւ սրբոց վարդապետաց: Մեծաւ ջանիւ եւ բազմավիշտ երկամբք հազիւ կարաց ուղղել զկրօնս եւ զարարողութիւնս ժամատեղաց եւ պատարագաց եւ զմիաճաշակութիւնն աղուհացից եւ զգինարբութիւնս անառակ արբեցութեան յաւուրս ամենայն պահոց` յուրբաթի եւ չորեքշաբաթի եւ շաբաթուց, որ եւ ոմանք լուան եւ ոմանք` ոչ, որպէս որկրամոլ եւ հեշտասէր եւ փորապաշտ երզնկացիքն: Թեպէտ որ զեկեղեցոյ ժամակարգութիւնն եւ զպատարագի արարողութինն դպրօք եւ սարկաւագօք պատարագել, շապկօք եւ ուրարովք եւ այլ աշխարհական տղայոցն ոչ ասել քարոզ եւ ոչ սպասաւորել եւ ոչ խունկ ծխել, զայս առին եւ կու կատարեն, այլ վասն որկրամոլութեան կողմանցն եւ գինարբութեան պահոցն եւ կանանց խառն ի գինարբուս նստիլն ընդ արանց` ոչ լուան թոյլամորթ եւ հեշտասէր քահանայքն Երզնկայոյ քաղաքին, որ ի ժամ մահուանն զերկու գլխաւոր երիցունքն` Խաչատուր եւ Մխիթար` ոչ օրհնեաց եւ ոչ անիծեաց, այլ գանկատաբար ոգոց հանելով ի նոցին հակառակութեանցն, դառն ոգով եհան զհոգին: Եւ վաղճանեցաւ վաղամահ լինելով, ոչ ցաւօք բնական կրիւք, այլ ունէր խացկութիւն, որպէս եւ ես, նա' դեղ ըմբելով վասն բժշկութեան ախտին եւ ի թոնիրն բարկ վառելով եւ ի վերայ անկանելով եւ բազում վերարկուօք ծածկելով, թերեւս կայլակասցի եւ օգուտ լիցի, նա' շունչն կու արգելի եւ կու նուաղի` խելքանցուց լինելով. թեզով կու իմանան, ջուր սրսկելով հազիւ ի խելք կու բերեն: Երեք օր այլ կու ապրի եւ դառն սգով, որպէս Սամուէլ վասն Սաւուղի եւ Մեծն Ներսէս ի վերայ Պապայ, այս կերպիւ վերափոխումն կու լինի առ Աստուած եւ կու շիջանի արեգակնափայլ ջահն եւ մեր աշխարհին լուսաւորիչն, որ ցանկալի էր անձն նորա Տեառն եւ ի սակաւուն ելից զժամանակս երկայնս, զի մի' չարութիւն անզգամութեան շլացուցանէ զսիրտս եւ խուճապէ զմիտս անմեղս, որպէս ինձ կու լինի հանապազ: Եւ եղեւ վաղճան սորին ՌԽԹ (1600), որ եօթն ամ արար վարդապետութիւն, որ երբեմն ի Կումիշխանային վանքն նստելով եւ երբեմն ի յԵրզնկայ քաղաքն, որ անդ եհաս վաղճանն: Ի Սուրբ Սարգիս հարաւային ժամն կայ թաղեալ, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի եւ աղօթիւք նորա առ հասարակ ողորմեսցի Քրիստոս Աստուածն մեր. ամէն: Հայր մեր որ յերկինս ես:
Եւ մեր վարդապետն, որ մէկ բոլոր ամ ընդ նմա շրջելով յաշակերտ ժամանակին, վասն խազի եւ ձայնաւոր առնելոյ աղագաւ, ի սմանէ էր ուսեալ զամենայն կարգաւորութիւնս արարողութեանց եւ ամենայն ուղղութեանց, կարդաց եւ կրօնից, որպէս ինքն Ղազարն` ի Պետրոսէն: Քանզի այլ վարդապետացն չէր հոգ եւ փոյթ, զինչ մինն ի միւսոյն տեսեալ էին` թէ ծուռն, թէ ուղիղ, այնպէս կառնէին, եւ ոչ առնէին քննութիւն երբէք, ասելով թէ` այս վաղ ուրեմն խափանեալ է եւ չիք հնար ուղղելոյ: Որպէս զարթուցին սոքա զամենեցուն վարդապետաց միտս ի քննութիւն եւ հեշտալի արարին կամեցողացն, որ Տէր Աստուած բազում աշխատանաց եւ քրտնաջան վաստակոց սոցին վարձս բարեաց պարգեւեսցէ, եւ նմա փառք:
[100]
Եւ այս Ղազարիս ոչ եղեն կատարեալ աշակերտք, ոչ վասն ծոյլ եւ պղերգ լինելոյ աղագաւ, այլ վասն վաղամահ լինելոյ սակս: Այլ էին աշակերտեալք ընտիրք, որպէս Չմշկի Թումայն որ առաքինի էր եւ սուրբ, որ իշխանութիւն էր առեր քարոզելոյ եւ Բաբերդացի Եղիան, որ ինն ամ յաշակերտութիւն էր կացեր նմա` թէ' աշակերտութեանն, թէ' վարդապետութեանն եւ յանձն ոչ էառ զվարդապետութիւնն վասն դժուարութեան, այլ կատարեալ երաժիշտ լինելով` բաւական համարեցաւ իւրն եւ յետոյ եպիսկոպոս եղեւ Պալախոռոյ վանացն: Եւ մեք այլ շատ օգտեցաք ի նմանէ ի ձայնաւորաց եւ ի մեղեդեաց, եւ կարի առաւել սիրով ողջագուրէր զմեզ, որոյ Տէր Աստուած վարձահատոյց լիցի իւրն: Եւ վաղամահ եղեն Թումայն եւ այս Եղիա եպիսկոպոսս այլ` ի Տրապիզոն, եւ Թումային ոմանք ասացին` թէ յետ վաղճանին Ղազարին եկն ի յԵրզնկան որ գաւազան առնոյր, նա' վարդապետն վաղճաներ էր եւ ինքն այլ ոչ եհաս բաղձանացն, այլ այն աւուրսն մեռաւ եւ փոխեցաւ առ Աստուած եւ թաղեցաւ ի միաբանից Սուրբ Նշանն: Աստուած ողորմի իւրեանց հոգոցն եւ թողցէ զամենայն յանցանս նոցա. ամէն:
[101]
Այլ եւ կայր մէկ մանկագոյն աբեղայ մի ի Թիլաւան գեղջէն Կարապետ անուն, որ մականուամբ Քոթ կոչէին վասն յաղգացն, որ յառաջն ընդ ակամբ հայելով առ նա եւ ի ժամ մահուանն այլ ոչ ոք գտաւ առ նա յաշակերտացն` բայց ի սմանէ եւ եղեւ սիրեցեալ յաչս նորա վասն հաւատարիմ սպասաւորելոյն ի ժամ մահուանն, վասն որոյ էառ զվերջին օրհնութիւն նորա եւ կտակագիր արար առաջի ամենեցուն, որ զիւր փիլոնն եւ զգաւազանն եւ զլաւագոյն գրեանս նմա տայցեն: Եւ յետ վաղճանի վարդապետին ոչ յամեաց եւ յապաղեաց, այլ փութանակի յարուցեալ գնաց ի Հալապ մօտ Պետրոսն, որ տակաւին կենդանի գոլով կաթողիկոս անուն եւ նա ընկալաւ զնա որպէս յիւր ածանց որդեկէ: Եւ եկաց առ նա սակաւ սուղ ժամանակս ինչ, յորժամ ետես զյառաջադիմութիւն նորա եւ զհանճար իմաստութեանն, ետուր նմա գաւազան իշխանական:
Եւ յաւուրս եւ յամին յայնմիկ եհաս վաղճան մահուան օր կաթողիկոսին եւ իւր ձեռօքն իջոյց ի հող տապանի: Եւ ինքն չորս հինգ ամ եկաց յայնմ կողմն Յարաբիոյ եւ յԵրուսաղէմ, որ յաւագ ուրբաթին շատ գան էարբ եւ ի բանդ եդին վասն ճշմարտութիւնն խօսելոյ վանաց ընչից հաշուին, եւ չար թուաց նորա զրուցն ամենեցուն եւ ինքն այլ աներկիւղ եւ դիմախօս էր առ հակառակսն: Եւ հնարեցին երկուս ոմանս զի տայցեն սուտ վկայութիւնս, որպէս Տեառն արարին եւ Սրբոյն Ստեփաննոսի, եւ առաջի դատաւորին վկայեցին սուտ բարուրս վնասուց եւ գան հարին եւ եդին ի բանդի յաւագ շաբաթին եւ եղեւ չարչարակից Քրիստոսի: Յետ աւագ ուրբաթ ճաշին` ամաչեցին յօտար ազգացն, գնացին թէ հանեն ի բանդէն` ասելով. թողէ'ք մնացից աստ, եւ այլ շատ բանս յանդիմանականս ասելով վասն իւր եւ վասն նոցա եւ ոչ կամէր ելանել եւ հազիւ կարացին հանել ի բանդէն: Եւ յետ Զատկին, որ ուխտաւորքն գնացին իւրաքանչիւր յերկիր իւր ծովով եւ ցամաքով, նա' սուտ վկայքն վաճառականք գոլով, ուրիշ յուխտաւորացն` յայլ վաճառականաց նաւ մտանելով, կամէին նաւել ի Տիմիաթն: Նա' դեռ տակաւին ի նաւահանգստին գոլով, հուր հարաւ յինքենէ ի նաւին եւ այրեցաւ նաւն սուտ վկայիւքն հանդերձ. եւ այսպէս առին զառհաւատչեայ դատաստանին եւ այսպէս մեծ հրաշիւք յայտնեաց աստուածութիւնն զիրաւ լինելն եւ զանմեղութիւն վարդապետին եւ այլ թշնամիքն յամօթ եղեն:
Եւ ինքն` Կարապետ վարդապետն գնալով յԵգիպտոս վասն բազում ուխտատեղացն, թէ' Քրիստոսի աստուածահոտ անօրինականացն, թէ' սուրբ հարանց անապատացն, թէ' Սինէական լերինն` զամենայն շրջելով եւ օրհնութեանց շնորհաց տեղեացն եւ ի կենդանեաց աղօթիցն վայելելով, երկու ամ անդ լինելով, զխփթոց ազգն հիացուցանելով, որ դիւրաւ ուսանելով զյարապ լեզուս եւ նոյն լեզուաւ քարոզելով նոցա: Եւ մեք այլ շատ կացաք անդ յԵգիպտոս եւ նորա նման ոչ կարացաք առնել, զի աստուածատուր էր շնորհ նորա եւ ոչ ստացական:
Եւ յետ ժամանակի` թվին ՌԿԱ (1612)ին, որ մեք եկաք յԸստամբօլ, նա յետ մեր գալոյն կուգայ յԵրզընկան` յիւր սեպհական գաւառն, կու ջանայ թէ` ուղղեմ զամենայն թիւրութիւն կարգադրութեանց օրինաց եւ պատուիրանացն Աստուծոյ եւ կանոնաց քաղաքականաց եւ վանականաց, որ խափանեալ են, եւ զամենայն աւերսն վանաց եւ եկեղեցեաց: Ջանք եւ հոգ եւ փոյթ ունէր եւ աշխարհացն եւս առաւել ցաւէր եւ հոգայր, որ եւ ի նոցին հոգոցն եղեւ պատճառ մահուան նորա, որպէս գրելոց եմք փոքր ի շատէն: Եւ բարիոք հովուէր զԿամախ, զԱկին երկիրն, որ շինեաց զԱկին կամուրջն մեծաջան վաստակօք եւ զՏիրաշինուց վանացն զշինուածքն եւ զբոլոր պարիսպն, որ խախտեալ էր ի հիմանց, վերստին նորոգեաց: Եւ զՊէկթամուրի թոռանցն, որ Յովհաննէս անուն սարկաւագ կայր` Կիրակոս երիցի որդի, որ աւագերէց էր հոգետանն միաբանից եկեղեցոյն, զնա օրհնելով աբեղայ եւ դնելով ի տեղի եպիսկոպոսարանին` իբր ի շառաւիղէ Լուսաւորչին գոլով, եւ յետ երկու ամի եպիսկոպոս ձեռնադրել տալով եւ փարթամացուցանելով ամենայն գոյիւք: Եւ յետ այսչափ երախտեացս, փոխան սիրոյն յատելութիւն դառնալով եւ թշնամին լինելով, միաբանելով ի հետ գինամոլ Մինաս վարդապետին եւ որքան չարիք եւ վիշտք հասուցին առ նա, եւ բազում աղտեղի անուանակոտրութեան բամբասանաց բանս գրեցին եւ Էջմիածին ղրկեցին, իւրեանց համախոհաց կնքովք կնքեցին յիսուն մոհրով եւ առ Մելքիսեդն ուղարկեցին, որ ինքն ելաւ գնաց զկնի ի վեր եւ ծանոյց զնոցա չար նախանձու գործսն եւ իրաւացաւ, որ իրաւ էր, եւ մեծաւ պատուով պատիւ արար նմա կաթողիկոսն եւ մեծաւ պատուով ուղարկեց եւ ետուն մեծ կոնդակ վաքիլութեան:
Եւ յորժամ որ այսպիսի մեծաւ փառօք դարձաւ երեկ ի յԵրզնկան, նա' թշնամի հակառակորդքն եղծան եւ յամօթ եղեն ժամանակ մի. եւ յետ ժամանակի կրկին նորոգեցին զատելութիւն եւ զխորամանկութիւնն: Այն չար ծնունդ Յովհաննէս եպիսկոպոսն, որ սիրուն աշակերտն էր, որպէս զՅուդայն խորհեցաւ մատնել ի մահ զվարդապետն իւր, որ ի գիշերի սպանանել պիտէր տալ ենկիչարեցն, որ զմիաբանուց հոգետանն դուռն ի վերան փակել էր. եւ վարդապետին ազգ եղեալ ի յորմի ցուոցն ի վայր իջեալ եւ փախաւ դէպ ի Կամախոյ քաղաքն անկանելով: Նա' յորժամ ի լուսանալ առաւօտին կուգայ չարն բազում անաստուածովք ի սպաննել, չեն ի գտներ, կու պատմեն` թէ ի յորմէն իջեալ փախաւ դէպ ի Կամախն: Նա' ութն ձիաւորով սրընթաց եղեալ, հետամուտ եղեալ` ընդ կրունկն զկնի գնացեալ մինչեւ ի Կամախոյ նեղն, որ Պողոզ ասեն, եւ ոչ հասին, զի յերեկոյէ գիշերագնաց եղեալ: Եւ յորժամ ոչ հասին, ի կարծիս եղեալ` թէ գուցէ գոնեա գնացեալ ի գեղջն Թիլաւանն, թաքուցեալ անդ ի տան եղբօրն, եւ դարձան յետս եւ չոգան ի Թիլն, եւ գնացին ի տուն եղկելի եղբօրն եւ հարցուկս եղեն, եւ նա ոչ գիտելով ասաց. ի վաղուց հետէ չիք իմ տեսեալ զնա: Եւ որոնեցին զամենայն տունն եւ զամենայն տեղիսն, յոր եւ կարծէր չար աշակերտ եպիսկոպոսն, եւ յորժամ ոչ գտին, զխեղճ եղբայրն արկին յորսայս եւ այնչափ հարին զթիկունս եւ զորովայնս, մինչեւ տրորեալ ամենայն մարմինն, եւ թողեալ կիսամահ եւ գնացին:
Եւ վարդապետն փախստեայ լինելով շտապ առ մեզ եկեալ ի Նիկոմիդացւոց լերինն, որ էաք մեք յայնժամն ի նորաշէն վանսն յԱրմաշու` մեր ձեռակերտին, որ յանուն Սուրբ Աստուածածնին էր, անդ եկաց առ մեզ շաբաթ մի եւ լալով գանկատեցաւ մեզ զդառնագին վշտալից աղէտս անցից իւրոց, զոր կրեալ էր ի չար աշակերտէն` յորդւոյն Բելիարայ, զոր ի վերոյ գրեցաք համառօտիւք: Եւ մխիթարեցաք զնա ոչ սակաւ.. եւ նամակ ողջունի գրել ետուր յԸտսամբօլ եղած երզնկացեց երեւանի արանցն` Խոճայ Յովասափի որդոյն Խոճայ Յովհաննէսին, որ այժմոյս յԵրուսաղէմ է ամենայն տամբն իւր` վեց ամաց հետէ, եւ Խոճայ Առկախելն, որ մեծ իմաստասէր էր եւ ամենայն տումարաց գիտող եւ ներհուն բանից, որ զամենայն աշխարհ հիացուցեալ էր, մանաւանդ զվարդապետք, եւ յետոյ ուրացող եղեւ Քրիստոսի, որպէս զՅուլիանոսն եւ զԱկիւղաս թարգմանիչն, եւ գնաց ի Լեհն ամենայն տամբն եւ անդ խայտառակեալ սատակեցաւ ի ձիընթացսն եւ շատոց վնաս արար եւ յընչից թափեաց յԸստամբօլս: Զսորա զչարութիւնն եւ զանօրէնութիւնն, զոր արար զոր ինչ գործեաց, թէ գրեմք` չէ ժամանակ պատմելոյ: Այլ վասն վարդապետին յիշեցաք, որ ի նոյն ժամանակին բարիոք համբաւով հռչակեալ էր անուն նորա եւ Ըստամբօլու միջին իբր զդատաւոր ունէին բազումք: Եւ առ սոսա ուղարկեցի զվարդապետն եւ գրով ծանուցի զամենայն եղեալ աղէտն, որ եւ նոքա երկոքին Մինասն եւ Յովհաննէսն, զայն զրասացութեան գիրն, որ յԷջմիածինն էին ղրկել յիսուն վաթսուն մոհրով, նա' ի յԸստամբօլ այլ էին ղրկել յերզնկացիքն. նա' մեք որ տեղեակ էաք նոցա չար կամացն, որպէս զԳրիգոր Ակռականդացին կամէին առնել, եւ մեք գրովք յուշ արարաք նոցա զանմեղ զրպարտութիւն ի վերայ վարդապետին: Եւ ընդունեցան ամենայն աշխարհի քահանայք եւ ժողովուրդք որպէս զառաքեալ յԱստուծոյ, զի անաչառ յանդիմանիչ էր անհնազանդից եւ ամենայն անառակաց, մանաւանդ քահանայից որ յահէ նորա սարսէին դողալով, զի անվեհեր էր ի պատասխանիս առ ամենայն ոք: Եւ ջանք արար եւ շատ աշխատ եղեւ ի դրունս արքունեաց, տքնեցաւ բազում ամսօրեայ ժամանակս` զԵրզնկան որոշեց ի Հարզուլում փաշայիցն եւ ի վերայ խոհակերանոց թագաւորին հաստատեց լինել եւ չորս բեռն ստակ յաւել ծախս եղեւ վասն նորա: Եւ ինձ այլ գիր էր ղրկել թէ` ե'կ լե'ր կամակից, որ զԿամախ այլ այսպէս առնեմք, որ ի միասին լինիմք: Նա' ես բնաւ չկամեցայ վասն այլայլմանց եւ մուխաթարայ ժամանակին, զոր ի նոյն մօտ աւուրցն իւրն այլ ի գլուխ չելաւ, որ Յապազայ փաշան ապստամբ եղեւ ի թագաւորէն բազում ժամանակս, որպէս գրեալ եմք ի թվ. ՌՀԲ (1623)ին, անդ գի'տ եւ տե'ս:
Եւ յորժամ լուաւ վարդապետն զապաստամբութիւն Յապազային, նա' միջաբեկ եղեալ եւ անհնարին սգով եղեւ վասն անկատար լինելոյ արարեալ գործոյն եւ այլ ոչ կարող լինելոյ առ ահի նորա [դառնալ] յերկիր իւր, եւ շատ խարճածն պարտօք էր, որ մնաց ի վերայ իւրն: Եւ այս ծանր ծանրաբեռն դժուարին հոգօքս խօթացաւ եւ փորացաւ եղեւ, որ արիւն գնայր ի ներքուստ, որպէս մեք այլ գնացաք ի տեսութիւն եւ լալով խստովան եղեւ մեզ եւ շատ կտակ արար եւ զայն եւս թէ` դու քոյին ձեռօքդ ի հող իջո' զիս: Որպէս արարաքն իսկոյն, այնպէս` որպէս պատուիրեաց մեզ, եւ թաղեցաք ի Պալըխլուի գերեզմանատունսն ի նշանաւոր տեղոջ: Եւ ի մեռանելն դորա մեծ սգով սգացին ամենեքեան, ո'չ թէ հայերքն միայն, այլ եւ բազումք յանհաւատիցն որ գիտէին զնա: Եւ առատ էր ի տուրս ամենեցուն` հաւատացելոց եւ անհաւատից եւ խնամատար էր որբոց եւ այրեաց եւ հոգացող էր ամենայն վտանգելոց, որ վասն որոյ առանց օրհասի վասն փրկութեան աշխարհի հոգոցն եղեւ մեռեալ, որպէս զՏէրն մեր եւ զՓրկիչն ամենայն աշխարհի: Զոր եւ աղաչեմք զմարդասիրէն Աստուծոյ, զի նահատակութիւն համարեսցի նմա եւ թողցէ զամենայն յանցանս իւր` զկամայն եւ զակամայն, զներելին եւ զմահացուն եւ ընդ սրբոց նահատակացն դասակից եւ պսակակից արասցէ. ամէն:
[102]
Այլ եւս աշակերտք բազում էին Կարկառեցի Պետրոսին: Եւ յետ Երզնկացի Ղազարին` Տարանդացի Ղազար անուն վարդապետ մի այլ եւ Կարկառեցի Թուման, որ եւ նա վաղամեռ եղեւ, որ տեղապահն էր վարդապետին եւ Չնքուշցի Գասպար անուն վարդապետ եւ Թոխաթեցի Մաղաքիան` կուսակրօն ճգնաւորն, որ զիւր ժամանակն հալածական եկաց անհանգիստ կենօք, եւ թէ լինէր` երկու ամաւք յաւելի կամ պակաս յԵրուսաղէմ կենար, եւ այլ ուրեք բնաւ մէկ տարի չէր կենալ, ոչ յանպատի` ի մէջ սրբոց, եւ ոչ ի մէջ աշխարհի` հետ անսրբոց: Վասն իւր անհանգիստ բարուցն եւ ոչ մի աշակերտ ստացաւ, ոչ լաւ եւ ոչ վատ: Այլ զվերջն ի բարին փոխարկելով եւ ի լաւն` կատարեցաւ եւ վաղճան էառ, որպէս գրեալ եմք համառօտիւք ի թվին ՌՁԳ (1634)ին զորպէս կատարումն:
[103]
Եւ յետոյ սոցին Վանեցի Զաքարէս եղեւ վարդապետ ի Պետրոսէն, որ նախ մեծ Բարսեղին էր աշակերտեալ, ի նմանէ ապա առ Պետրոսն եկեալ, որ Գիշի որդի ասեն, որ շատ գիշութիւն եւ նեխութիւն եւ ապականութիւն արար ի մէջ հայոց ազգացս եւ յԸստամբօլս, որ թէ գրեմք մի ըստ միոջէ զամենայն արարս եւ զանուղղայ գործսն զոր արար, ոչ գիր կու տանի եւ ոչ ոք կու բաւականայ գրելոյ, թէ յԸստամբօլու եղած քահանայիցն եւ ժողովրդոցն գլուխնին ի՞նչ անցք անցոյց եւ նոքա յիւրն ի՞նչ անցուցին, մինչ մահու հրաման ել ի թագաւորէն: Նա' Աստուծոյ խնամարկութեամբն հազիւ ազատ եղեւ ի չարաչար մահուանէն, Այն ազատեաց, որ ոչ կամի զմահ մեղաւորացս եւ այլն:
Եւ յետ խնամարկելոյն Աստուծոյ եւ աջողելով նորին, զղջացաւ եւ գնաց յԵրուսաղէմ ի ծռազատկի այլազգեացն, որ հարիւր տարոյ գլուխ էր եւ մեծասքանչ հրաշիւք եւ ամենայն ազգաց վկայութեամբն ակներեւ առաջի ամենայն այլասեռիցն վառեցաւ լոյսն ի գուբղային ի պարծանս հայկազնի, եւ այս ակներեւ հրաշիցս տեսող եղեւ, որ յառաջն ինքն էր մեծ հայհոյիչն սուրբ լուսոյն, որ վկայեցաւ իւրն ճշմարտութիւնն հաստատուն վկայութեամբ: Եւ յետ այսորիկ այլ ոչ կամ ունէր գալ ի յԸստամբօլ եւ խառնիլ ի պատրիարգութիւնն, նա' վասն երկու պատճառի այժմ եկեալ է, որ խառնիճքն ստիպով բերեալ են ոչ յիւր կամացն այլ ի հարկէ, նախ` որ շատ պարտքեր մնաց եւ երաշխաւորք պարտականացն հարկիւ բերել ետուն, եւ իւրն այլ շատ գրաւականք կան մնացեալ` թէ' գրենաց, թէ' ի սրբութեանց, մանաւանդ սուրբ նշանն ոսկեհուռն զարդարեալ ի կենաց մասէն, զոր եւ փափն էր Հռովմայ պարգեւել. եւ երկրոդ պատճառ, որ Կեսարացի Գրիգորն կարի յոյժ առաւել ձանձրացուցեր է անյագ արծաթսիրութեամբ եւ ծանր հարկապահանջութեամբն եւ այլ անհանգիստ եւ նենգաժոտ գոռոզ բարուքն, որ նորա ցանկացոյց զամենեսեան, որ շատքն ի քահանայից եւ ի բազմամբոխ ժողովրդոցն ձեռագիր ղրկելով եւ փափաքանօք զնա խնդրելով, որ երկու ամ մեծաւ տարժանօք հազիւ կարացին ի միջոյ ի բաց մերժել: Եւ այժմ ահաւասիկ եկեալ է յԸստամբօլ եւ ոչ է յայտ թէ` զի՞նչ առնելոց է ընդ Կեսարացոյն Գրիգորի:
[104]
Եւ Կեսարացին նստաւ պատրիարգ անուն երկու ամ եւ կէս եւ ննջեաց եւ յաւելաւ առ հարս իւր ի թվին ՌՁԵ (1636)ին էր:
Եւ յետ սորա կրկին Զաքարէն նստաւ հրամանաւ Սուլթան Մուրատին եւ Պայրամ փաշային, որ ի կենդանութեանն ոխ ունէր ընդ Կեսարացուն վասն յերես չելնելուն, վասն որոյ սիրով եւ խնդութեամբ ետուր նմա զպատրիարգութիւնն թագաւորին հատիհումայունովն: Երկու տարի եւ կէս եկեաց, նա' վաքիլ եղած աշխարհականներ նենգեցին, շատ պարտք ցուցին, որ հինգ բեռն ստակ էր մնացեր, ելաւ յերկրի վերայ, հինգ ամիս ի դուրս եկաց, նա' իւրեանքն հինգ մարդ աշխարհական եւ մէկ երէց Յովհաննէս անուն` աւագերէց Գէորգայ ժամին, որ նա վաքիլ էր, ի հետ հաքիմին եւ հետ այլոցն տասն բեռն ստակ առեր էին յայլազգացն շահով եւ կիսեր էին ի մէջ իւրեանց, որ Զաքարէին թողածով հինգով` հնգետասան բեռն եղեւ: Նա' իւր անհոգ լինելովն հոգն չեղեւ, որ քննութիւն էր արարեր թէ` յո՞ւր տուիք կամ յո՞ւր խարճեցիք. յորժամ պարտատիրանք խնդրեցին եւ տաֆտարտարն այլ մալ ուզեց, չունէր որ տայր: Վաքիլնին յետ փախան եւ ձգեցին ի վերան, դրին ի բանդի եւ յոյժ դառնացաւ եւ իւր կամաւն եթող եւ հրաժարեցաւ առաջի տաֆտարտարին: Ոնց նա ձգեց, Յովհաննէս երէցն էառ զպատրիարգութիւնն, երեք ամիս արար: Չարութեամբն իւրով կամէր խռովեցուցանել զաշխարհն, այլ վաղվաղակի յետս նահանջեաց Աստուած, եւ է այժմ կենդանի եւ գնաց յԵրուսաղէմ, եւ որքան եկեալ է, ի յանկողինս ցաւոց է, թերեւս յապաշխարութիւն համարեսցի նմա Տէր Աստուած:
Եւ Զաքարէն յետ ամի միոջ ի բարձր տեղոջէ ի վայր անկաւ եւ յետ քանի աւուրց յետոյ փոխեցաւ առ Աստուած, որ թվին [Ռ]ՁԹ (1640) էր:
105. Վասն Սրապիոն կաթողիկոսին Եդեսացոյն Ուռֆայեցոյ։
Սա էր կարի առաւել մեծատան որդի եւ հայրն ի մանկական տիսն օժիտ առնելով եւ յորդեգրութիւն տալով Շիրակ վարդապետին, ի նմանէ ուսեալ զուսումն մանկութեան եւ յետոյ ապա զամենայն ուսումն վարդապետութեան, մինչ ի յարբունս չափոյ հասակի եղեալ, հրաման առեալ քարոզել եւ ուսուցանել զայլսն, որպէս օրէնն է աշակերտելոց բանին Տեառն նախ ժամանակ մի քանի` հրամանաւ քարոզել, զի ներակիրթ լիցի եւ վստահասցի եւ համբաւեսցի տեսականաւն եւ գործնականաւն եւ ապա արժանի լիցի գաւազանի իշխանութեանն: Մինչ ի յայս գոլով` եհաս օր վաղճանի Շիրակին մեծի եւ սա մնաց որբ եւ անտէրունչ եւ դիմելով ի Պետրոսն իբր ի լծակից եղբայր, նա գութ եղբայրութեան ոչ ցուցանելով նմա եւ դիմեալ առ Ղուկասն Կեղեցի, եւ նա յոյժ մեծարանս արարեալ եւ պատուով ընկալեալ, որպէս զեղբայր եւ զընկեր հաճոյ եղեալ նմա, եւ ժամանակ մի սուղ պահեաց պատուով եւ ապա ետուր գաւազան իշխանութեան եւ գնաց նստաւ յՈւռֆայ` ի քաղաքի իւրում: Եւ յումեքէ ոչինչ խնդրէր, յիւր հայրենի գանձուցն կերակրեալ լինէր ինքն եւ ամենայն ոչ որ ընդ իւրն էին, եւ ոչ թէ այսով միայն բաւականայր բարի գործս առնել, այլ հոգետուն սահմանեաց եւ իւր հայրենի ապրանացն կերակրէր զհիւրսն եւ մանաւանդ զԵրուսաղէմայ ուխտականսն յերթեւեկութիւնն հանգուցանէր բազում աւուրս, որ մեր Պարոն Ճգնաւորն երկու անգամ պատահեալ եւ տեսեալ յԵրուսաղէմայ գնալն ի գալն, որ շատ ժամանակ այնպէս եկաց մինչեւ ի ժամանակ չար Ազիճուն: Եւ յետոյ ամթեցիք տարան Յամթայ առաջնորդ եդին եւ անտից ապա տարան յԷջմիածինն կաթողիկոս օրհնեցին, զանունն Գրիգոր եդին: Եւ թէ զի՞նչ անցք անցուցին ընդ նա Մելքիսեդ կատղիկոսն, նա' աւանիկ գրեալ եմք ի թվին ՌԾԲ (1603)ին, անդ գի'տ եւ տե'ս մինչեւ ցվաղճան զկատարում նորա:
[106]
Եւ եղեն աշակերտք սորին նախ` Կեսարացի Գրիգորն, որ ժամանակ մի ապստամբ եկաց ի նմանէ վասն իւր խստապարանոց եւ գոռոզ բարուցն եւ ապա յետոյ հնազանդեցաւ եւ էառ գաւազան ի նմանէ եւ է այժմ պատրիարգ Ըստամբօլու, չեմք գիտակ` թէ աւարտն յի՞նչ կատարելոց է, ի վա՞տն եւ կամ թէ ի լաւն, միայն Աստուծոյ է գիտելի: Եւ թէ այս Գրիգորս որքան անցք անցոյց ընդ մեզ ի տարապարտուց եւ մեք ընդ նմա, եթէ գրեմք զամենայն մի ըստ միոջէ, յերկարումն կու լինի եւ տաղտկութիւն է լսողացն, զոր եւ խնդրեմք յամենագութ եւ ամենողորմ բարերար Տեառնէն, զի մի' համարեսցի նմա ի մեղս, այլ թողութիւն շնորհեսցէ:
[107]
Եւ այլ երեք գլխաւոր աշակերտք էին այս Սրապիոն կաթողիկոսիս. նախ` Ամթեցի Բարսեղն որ ի վաղ ժամանակաց հետէ, յետ վաղճանելոյ կաթողիկոսին Սրապիոնի, սա յաջորդեաց զսեպհական աթոռ նորին եւ է յոյժ տմարդի եւ ցամաք ի գթոյ եւ ի խնամարկելոյ վտանգելոց եւ այսքան ժամանակ է, մէկ բարեաց հռչակ մի չենք լսեր յիւրմէն, բայց միայն զայսքան ծանեայ զիւր լաւութիւնն, որ զայն Երզնկացի ուրացող Առկախելն, որ Քոթ Կարապետ վարդապետին ճառին յիշեցուցի սակաւ մի ի բազմացն, նա երեք տարի ի բանդ ետուր արկանել չՊաղտասար անուն մաքսապետ հայ ազգաւ, որ եւ նա աստից էառ Առկախելն ու գնաց եւ այն չՊաղտասար շատ գանձուց ուժովն եւ փաշային յաղթահարեաց զայն չարն եւ էառ զմաքսապետութիւնն ի նմանէ եւ երեք ամ ի բանդ պահեաց. եւ կինն եւ ազգայինքն եկին լալով խնդրեցին թէ` այն Պղտորսրին (Պաղտասարին) եւ վարդապետին ուրիշ ուրիշ աղաչանաց գիր գրէ, միթէ ազատեն ի բանդիցն: Նա' որչափ աշխատ եղէ ի գրելն եւ ուղարկեցաք, նա' ոչինչ համարեցան եւ անփոյթ եղեն, որ վշտացաւ շատ յերկարելն ի բանդին եւ ոչ կարաց տոկալ եւ առ վշտին ուրացաւ զհաւատն եւ զբազումս կորոյս ընդ իւր եւ բազմաց վնաս հասոյց: Արդ զայս լաւութիւն թէ չարութիւն` այսպիսի փորձիւ գիտացաք զնա:
[108]
Եւ աշակերտ մի այլ Յովհաննէս անուն վարդապետ` իրիցի որդի յՈւռհա քաղաքէն, որ ի յարբունս իմաստից հասուցեալ էր, բայց ոչ ժամանեաց գաւազանի, եւ յետոյ ի Կեսարացոյն էառ գաւազանն, եւ շատ ժամանակ ի Հալապ նստաւ եւ բնաւ ուրեք ոչ կամէր գնալ եւ զօտար հաց ոչ եկեր եւ ոչ յումեքէ ոչինչ խնդրեաց, այլ հայրն զիւր մասն յընչիցն բերէր եւ աղաչէր զորդին յումեքէ ոչինչ խնդրել, որչափ ես կենդանի եմ, ասէր: Որ երկու անգամ ես պատահեցայ ի Հալապ եւ Երուսաղէմ, զհայրն եւ զմայրն ընդ ինքեան տեսի եւ մեծարանս արարին մեզ, եւ է այժմ ինքն կենդանի եւ կայ յիւրեանց քաղաքին` յԵդեսն, լաւ աղէկ կատարեալ առաքինասիրութեամբն` տեսականաւն եւ գործնականաւն եւ զշատ ազգաց լեզու եւ զգիր գիտելովն, բայց սակաւ մի մեծամտութեան ախտից ունելով, որպէս զմեր Սարգիսն եւ զԿեսարացին, եւ այլ ամենայն ախտից ազատ է մինչեւ ցայժմ, եւ այսուհետեւ յապագայից կրից չարեացն պահեսցէ Տէր Աստուած մեր խնամօք ողորմութեան իւրոյ. ամէն:
[109]
Եւ ի վերջոյ սոցին` Տէր Մովսէս վարդապետն, որ եղեւ կաթողիկոս եւ վերջին լուսաւորիչ տանս թորգոմական, որպէս գրեալ եմք զբուն պատմութիւն սորին ի մեծ ճառին անապատաւորացն արեւելեան եւ կաթողիկոսացն եւ զվերջն ի Տէր Մովսէսն աւարտելով, որ է առաջին, թվին ՌԾԹ (1610), եթէ կամիս` անդ գի'տ եւ ընթերցի'ր:
Եւ այս մեծ Սրապիոնս արարեալ էր պատմագիրս գեղեցկայարմարս եւ բերելով մինչ ի թվականին ՌԾ (1601) հասուցեալ, եւ ոչ է յայտ` թէ զի՞նչ եղեւ գրեալն, այլ ծածկեալ եղեւ ի նախանձոտաց եւ յանհաւանից, որպէս զՂուկասին (Կեղեցի) համառօտեալ շարականոցն: Երկնչիմ` գուցէ եւ մերս առնեցեն նմանապէս, այլ ապաւինելով ի Հոգին Սուրբ Աստուած` յայտնիչն խորին խորհրդոց, զի տացէ շնորհս լսողաց եւ ցանկասցին ի գաղափար օրինակել սորին եւ արժանասցին արքայութեան երկնից. ամէն:
Եւ արդ աւարտ եղեւ Միջագետաց վարդապետացն եւ սերեալք ի սոցանէ յամենայն կողմունսն:
110. Եւ արդ աստանօր սկիզբն արասցուք արեւելեան Ոստան գաւառաց վարդապետացն եւ Մոկացոց եւ Բաղեշցոցն՝ ի մերում ժամանակացս մինչեւ ցայժմոյս։
Նախ Հետեւակ մականուն Ներսէս մեծ աւագ վարդապետ մի ելեալ, որ հետիոտս շրջէր ամենայն ուրեք, վասնորոյ Հետիոտ անուանեցին տեսողքն եւ էր ի ժամանակս մեծ Շիրակին Յամթայ: Եւ այս Ներսէս բազում աշակերտս եհան, զՁագ վարդապետն ... Վանեցին, զՅովհաննէս վարդապետն Բաղշեցին` զՅովիկ մականունն, զՍիմէոն վարդապետն Շնորհալին, ոմանք զմեծ Բարսեղն այլ նմա ասեն, եւ այլ փոքունս եւ աննշանս յոգունս, զոր մեք ոչ լուաք: Եւ այսպէս ասէին` թէ Ներսէսն ի Շիրակն զրուց ղրկելով բանս մեղադրանաց թէ` այսչափ ժամանակի վարդապետ գոլով դու, եւ աշակերտք ընդէ՞ր ոչ հաներ: Նա այլ անդրադարձութեամբ պատասխանի առնելով նմա թէ` նապաստակն եւ աղուէսն յամենայն ամի հանապազ ծնանելով, ապա ծնեալքն աղուէսք են եւ նապաստակք, անզօրք են եւ տկարք, եւ առիւծն յերիս ամս մի անգամ ծնանելով երկու կամ մին կորիւնս, ապա ծնեալքն առիւծք են եւ հզօրք եւ թագաւոր ամենայն գազանաց: Եւ Շիրակ վարդապետն զայս պարծանաց մեծաբանութիւնս ի դէմ Ղուկասին եւ Պետրոսին եւ Սրապիոնին վասն ասէր: Եւ այս Ներսէս Հետիոտս այլ քան զնորին պանծացածն թէ որ յաւելիք չէին, նա' պակասք այլ չէին, որպէս վերոյգրեցաք:
[111]
Ձագ վարդապետն, որ բարիոք հռչակեալն էր ընդ ամենայն Աշխարհս Հայոց, ամենայն բարեկարգութեամբն եւ պարկեշտ վարուքն, որ ժամանակ մի միայնակեցութիւն արար ի լերինն Վարագայ եւ մին այլ միայնակեաց սարկաւագ աշակերտ ունելով, որոշելով սատանայ ի նմանէն եւ դիւաբախ լինելով, վերջն ծովասոյզ եղեւ ի Կիպրոս անցանելն: Եւ ես տեսող եղէ նմին յԵրեւանու երկիրն` յԱրագածու լերինն ի Վարդավառի տօնին. թէ գրեմք զորպէս տեսիլ նորա, նա' յերկարումն կու լինի: Եւ յետոյ իջեալ էր ի Բիւրական գիւղն եւ անդի` ի խորաձորին քարէ յայրն, եւ ես որ գնացի անդ, նա' գեղջին Յովհաննէս անուն երէց ասաց թէ ահա` Արագածու ճգնաւորն ի մեր ձորի յայրերն է եւ ես տեսի զնա եւ ինձ միայն կերեւնայ եւ այլոց` ոչ, եւ շաբաթն հեղ մի չոր հաց կու տանիմ եւ այլ ոչինչ: Եւ յետ այսպէս եղելոյ Մարուզանի պէս կու իջուցանեն ի վայր ի յայրէն հրեշտակ լուսոյ լինելով եւ երեւեալ ասեն. ա~յ եղկելի, զի՞նչ օգուտ է քեզ միայն ապրել եւ այլ աշխարհ տգիտութեամբ կորնչել. այլ է'ջ արի', գնա' ի Կարսայ երկիրն եւ անդ բազում հայք կան, ապրեցո' զնոսա ոգով, որ մեծ վարձս առնուս: Եւ կու հաւատայ եղկելին եւ յորժամ կու իջանէ յայրէն եւ դեւք առաջնորդելով նմա, որպէս թէ հրեշտակ Աստուծոյ, տանելով յերկիրն Զարիշատայ եւ ցնորելով զնա ի խելացն, ազգի ազգի խայտառակութիւն գործել տալով դիւացն, եւ փոխանակ քարոզելոյն հայհոյութիւն խօսել տային, որ ձանձրութիւն է գրելն, եւ վնաս առնել կամէր ոմանց, եւ յորժամ ժամ ժամ թողոյր դեւն, որ ի խելք գայր, լայր ւÿաղաղակէր. երբ երթայր ի խելաց, խիստ շատ չարութիւն գործել տային դեւքն: Եւ ասացին քահանայք գեղջին թէ` ողորմել կամէաք աւետարան կարդալով, նա' զաւետարանն խլէր եւ ի ներքոյ դնէր եւ ի վերայ նստէր եւ հայհոյէր զաւետարանն եւ հազիւ առնէաք ի ներքոյէն եւ յետոյ բռին կարացաք հանել ի գեղէս: Եւ ես զկնի մտեալ, թերեւս հասանել կարիցեմ, եւ ոչ հասի. եւ յայլ գիւղ ասացին թէ` խելօք էր եւ լայր յոյժ եւ գնացի ի վանսն Թաթլոյ եւ Վարոսի որ ի Կաղզուանու լերինն, եւ անդ ոչ էր եղեր հնար բժշկութեան: Եւ ապա թափառի լեալ յաշխարհէ աշխարհ, այնպէս ծովասոյզ եղեալ ի դիւաց: Եւ այս` վասն այնորիկ որ զվարդապետին խրատն չանսալով, այլ որոշելով ի նմանէ, որ Աստուծոյ նման պահապան էր իւրն եւ հովանի որպէս բիբ ական եւ վասն ի թոյլ տալոյ կամացն Աստուծոյ եղեւ այնպէս եւ ոչ լուաւ ի Սողոմոնէ, որ ասէ հանապազ թէ` Վա~յ միոյն յամենայն գործս, եւ Գրիգոր Տաթեւացին գրէ վասն անապատականաց քարոզն թէ` Տասն ազգ վնաս լինի միայնակ բնակողաց յանապատս: Թէ զառաջին հայրքն օրինակ առնոյս, նա' յայնժամն սատանայ ի կապ էր եւ աշխարհ ի կռապաշտութիւն էր եւ որ զԱստուած պաշտել կամենար, չէր հնար ողջ մնալով ի մէջ աշխարհի, կամ մեռանել վասն Քրիստոսի, կամ հալածել որպէս զԱբբայ Մարկոսն եւ կամ զՅոհան Գբնեցին եւ այլ բազումս:
Եւ վարդապետին այլ կեցեալ բազում ժամանակս ի լերինս, որպէս զՍուրբն Գրիգոր Լուսաւորիչն մեր, իջեալ երբեմն քարոզէր եւ ուսուցանէր եւ դարձեալ դիմէր ի լերինն եւ իւր նման աշակերտն Մարտիրոս վարդապետն, որ մականուն Արահու ասէին, անպակաս էր ի մօտէն եւ կեցեալ շատ մի ժամանակ ի մենարանին, մինչեւ որ պարսիկք ասպատակեցին յերկիրն եւ աւար առին զամենայն աշխարհն եւ գերեցին. նա' զիւր եղբօրորդիքն ամենայն տամբն եւ զայլ ամենայն երկիրն գերի վարեցին ի Պարսս` ի Սօս քաղաք եւ յայլսն: Նա յիշելով զբան առաքելոյն Պօղոսի որ գրեալ է. Եթէ ոք զազգայինս իւր ի թշուառութիւն տեսանելով եւ ոչ օգնեսցէ, քան զանօրէնսն չար է եւ ի հաւատոյն ուրացեալ, մանաւանդ որ վասն հաւատոց պակասութեան ի մէջ կորստեան մեղաց լիցին եւ անփոյթ արասցեն, նոցա է այս սպառնալիքս: Վասն որոյ իջեալ ի յանապատէն եւ ընթացեալ զկնի գերչացն եւ գնաց ի Սօս քաղաքին որ է Սպահէն` առ ջուղայեցիսն եւ նոցին ձեռնատուութեամբն եւ միջնորդելովն ազատեցին զիւր ազգայինսն եւ զայլս բազումս, յարանց եւ ի կանանց եւ ի տղայոց որչափ կարացին` փրկեցին, եւ կեցեալ սակաւ ժամանակս առ նոսա եւ ոչ կամէին գնալ վարդապետին ի միջոյ իւրեանց: Եւ եհաս օր մահուան վարդապետին եւ առ Աստուած փոխեալ եղեւ ի թվին ՌԾԳ (1604) եւ թաղեցին պատուով ի նշանաւոր տեղոջ, ի յարտաքս ի աղօթարանի գաւթին:
Եւ Մարտիրոս վարդապետն, որ աշակերտն էր նորին եւ անդրանիկ հոգեզաւակն լինելով, յորժամ լուաւ զմահ վարդապետին իւրոյ եւ ելեալ փութանակի գնաց ի Սպահէն առ գերեզմանն ի համբուրել եւ օրհնութիւն խնդրել ի սուրբ տապանէն, եւ ինքն այլ պատարագօք հոգեհանգիստ առնել եւ զաղքատս եւ զքահանայսն կերակրել, եւ արար այնպէս, որքան կարաց` կատարեաց: Եւ յամեաց անդ ամսօրեայ ժամանակօք, եւ ի խորհուրդ մտեալ զի հնարիւք գողանալ զսուրբ մարմինն բովանդակ եւ տարցէ յաշխարհ իւր` ի Վարագ: Եւ վարձեալ գետնափորս որ ի հեռաստանէ ի ներքուստ բրելով, մինչ ի գերեզման վարդապետին դիպելով եւ այսպիսի հնարիւք հանելով, ի մէջ գզեալ բամբակի եդեալ եւ գիշերագնաց եղեալ անտես յամենեցունց եւ տարեալ պատուով եդին ի վանս Վարագայ Սուրբ Նշանին ընդ այլ սրբոցն եւ առնէ նշանս մեծամեծս ի հիւանդս եւ յախտաժէտս ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեան:
[112]
Եւ ինքն Մարտիրոս վարդապետն այլ եկաց ամս բազումս եւ արար բազում ուղղութիւնս եւ շատ բարութիւնս, զի հեզ էր եւ խոնարհ սրտիւք եւ սիրող էր ամենայն առաքինասէր վարուց եւ սպասաւորէր սրբոց եւ ի պէտս նոցա հաղորդելով եւ խնամատար էր սրբոց եւ շինող էր ամենայն եկեղեցեաց, մանաւանդ վանաց եւ անապատականաց: Եւ Յերուսաղէմայ կարի յոյժ հոգաբարձու էր, որպէս գրեալ եմք Յերուսաղէմայ պարտուցն վճարման պատմագրին ընդ Բաղշեցի մեծ Բարսեղ վարդապետին, որ սոցա երկոցունցն յորդորելովն զմեծատունսն իւրեանց աշխարհացն եւ վճարեցին զանհուն պարտքերն Յերուսաղէմայ: Եթէ կամիս գիտել, գի'տ եւ տե'ս անդ զորպէս եղեալն: Եւ այնպէս էր ուխտեալ, որ երկու կամ ամին անգամ մի գալ յԵրուսաղէմ յերկրպագութիւն Գերեզմանին եւ այլ սուրբ անօրինական տեղեացն, մանաւանդ հոգալ եւ խնամարկել զաղօթաւոր աղքատսն որ անդ` յարանց եւ կանանց, որ տեղացն աղքատքն աղքատասէր վարդապետ կոչէին եւ կարօտելոց եւ որբոց հայր: Եւ էր եղբայրասէր յոյժ, որ երկու անգամ յԵրուսաղէմ պատահեցաք միմեանց եւ յորդոր սիրով սիրեաց զմեզ անկեղծ մտօք եւ մեք այլ ցուցաք զնշան սիրոյն մերոյ առ ինքն` տալով օժիտս ըստ կարեաց մերոց եւ եղբայրական սիրով կապակցեցաք առ միմեանս, որպէս Դաւիթ` առ Յովնաթան:
Եւ լսեցաք որ ասացին թէ` ի Վանայ առաջնորդութենէն հանած է ի քսմոսութենէ աշխարհականաց ոմանց չարախօսութենէն եւ արտաքսելով, Փիլիպպոսի հրամանաւն յիւրոց աշակերտացն դնելով, զոր չէր արժան զայնպիսի հինաւուրց աւագ վարդապետն արտաքսել յիւր սեպհական աթոռոյն:
113. Վասն Սիմէոն մեծ աւագ վարդապետին։
Էր սա ի նոյն գաւառացն … եւ էր յաշակերտացն Հետեւակ Ներսէսին, եւ էր բանիբուն եւ իմաստասէր եւ բանաստեղծ եւ տաղասաց, որ զմեծին Տրդատայ զարմանալի սարաւոյթն այսինքն զպաղատն, որ է ի գիւղաքաղաքին Գառնի, նա' գեղեցկայարմար յոճով յոյժ վայելչապէս գովասանական երգով աղբերգախառն գրուատեալ է: Որպէս մեք այլ արժանացաք սուրբ տեղոյն տեսութեանն, որ Մաշտոց վարդապետին եւ մեծ վարդապետին Գէորգայ գերեզմանատուն եկեղեցին կից եւ հուպ է սարաւոյթին:
Եւ զմեր երկրի նահատակ … եպիսկոպոսին որ ի Թէոդուպօլիս կատարեցաւ մարտիրոսութեամբ վասն եկեղեցւոյ շինութեան պատճառին` ի գեղջին որ Աշղալա կոչի, եւ բերեալ Հարզուլում նահատակեցին անօրէն դանիշմանքն` առանց կամաց փաշային եւ դատաւորին, որ յետոյ ծագմամբ լուսոյ ի վերայ սուրբ մարմնոյն զերիս գիշերս ակներեւ ի տեսութիւն ամենայն քաղաքին հաւատացելոց եւ անհաւատից, որ փաշան այլ տեսեր էր յիւր պաղատէն եւ յետ երից աւուրցն ապա հրաման տալով հայոց ազգացն, զի պատուով թաղեսցեն: Որպէս անցեալ ամին եղեւ յԸստամբօլս նոր նահատակացն` Մինաս աւագիրիցին եւ աշխարհական մի` վասն ծռազատկին: Պայրամ փաշան զարհուրեալ ի ահագին որոտմանցն եւ փայլատակմանցն եւ սեռն սաստիկ լուսոյն ակներեւ տեսլեանն, եւ ընդ լուսանալ առաւօտեան աղօթից ժամին երկու ի սպասաւորաց իւրոց առանց խնդրելոյ ուրուք ուղարկելով ի Սուրբ Նիկողայոսի եկեղեցին առ քահանայսն եւ ժողովուրդն, զի գայցեն եւ բարձցեն զմարմինս նահատակաց եւ պատուով թաղեսցեն ըստ օրինաց իւրեանց, որպէս եւ արարին իսկ ըստ արժանեաց իւրեանց, որպէս գրեալ եմք ոճով զամենայն թվ. ՌՁԳ (1634). անդ տե'ս: Նմանապէս արարին այս … եպիսկոպոսիս եւ թաղեցին պատուով ի նշանաւոր տեղոջ, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, ամէն:
Եւ այս Սիմէոն վարդապետս, որ վասն նորա է պատմութիւնս, յերկար ժամանակս եկաց բարի համբաւով եւ եղեւ վաղճան նորա այսպիսի օրինակաւ: Եւ եղեւ իբրեւ օր մի զի յանուրջս ազդ լինելով գոլուստ օր մահուան իւրոյ, եւ ի լուսանալ առաւօտին պատարագ մատուցանել ետուր եւ բարի խոստովանութեամբ եւ ամենեցուն ողջոյն հրաժարական մատուցանելով եւ արժանաւորելով սուրբ մարմնոյ եւ արեան Տեառն, եւ ապա նստելով յաթոռ, ասելով դաս ըստ պատշաճին եւ ընդ վճար բանին, յորժամ սկսեալ աղօթախառն օրհնութիւն առնել ի վերայ ժողովելոցն եկեղեցոյն, նա' ցաւ մահուն, որ տաթար քամի ասեն, որ ի վաղուց կու շարժի երբեմն, որ շանթիւ եւ այլ մեծատանջ վաստակօք եւ զանազան սպեղանովք եւ օծելովք հազիւ յետս կու նհանջի եւ կու շիջանի, որպէս եւ ես ունիմ նոյնպէս որպէս գրեցի, նա' ի ժամ դասին կու ըմբռնէ եւ ի յամօթոյ ամբոխին ոչ իշխելով յայտնել զդառնութիւն մահաբեր ցաւոյն եւ առ խստութեան վշտին` եհան զսուրբ հոգին ի վերայ աթոռին առաջի ամենայն ատենին եւ եղեւ սուգ եւ կոծ մեծ ամենեցուն:
114. Եւ յաղագս Յովհաննէս վարդապետին Բաղշեցոյ, որ Յովիկն կոչէին։
Սա էր յերկրէն Բաղիշոյ ... եւ էր յոյժ հեղ եւ խոնարհ սրտիւք եւ գծուծ զգեստիւ, եւ սա հետիոտս շրջելով որպէս զՆերսէս Հետեւակն եւ գործովն բարի եւ վարունք սուրբ եւ առաքինասէր, ողորմած, գթած եւ խնամատար եւ մխիթարիչ ամենայն վշտացելոց: Եւ եղեւ օր մի, զի ուղի անկեալ գնաց յԻտալիա ի մեծն Հռովմ` ի տեսութիւն եւ յողջոյն տալ եւ համբոյր սուրբ մարմնոց առաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղոսի, եւ հանդիպեալ մեծ փափին հայրապետին Հռովմայ եւ զառաջինն յոյժ ընկալեալ եղեւ ի նոցանէն եւ յետոյ անարգեալ եղեւ` հալածեալ ի նոցանէ: Այսպիսի չար հանճարօք, որ հարցաքնին առնելով վասն հաւատոց եւ կարգաց սահմանադրութեանցն, նա' զճշմարտութեանց բուռն հարկանելով` զառաքելական քարոզութեանցն ի վերայ վիմի հաւատոյն եւ երից ժողովոց սուրբ հարցն կանոնացն զեդեալ սահման հաւատոցն եւ մերոյ Սուրբ Լուսաւորչին սահմանադրութեանցն առնելով պատասխանիս: Եւ ոչ հաւանեալ բնաւին անօրէն ժողովոյն Քաղկեդոնի, եւ ընդ խաւսել նորա բերին մեծ տումարագիր մի հաւատոց սահմանադրութեանց քաղկեդոնական կանոնաց, գրեալ եւ կնքեալ ձեռամբ յանուն Ազարիա կաթողիկոսին` հաճեալ եւ հաւանեալ ապականչի տումարին Լեւոնի եւ Մարկիանոսի եւ Պոխկերի պղծոյն եւ եօթն ժողովոց նոցին, եւ ետուն ի ձեռս վարդապետին: Եւ տեսեալ վարդապետին սոսկացաւ եւ ապուշ մնաց վայր մի եւ յետոյ սկսաւ համարձակութեամբ խօսել առանց երկիւղի, ըստ այնմ` Խօսէի զվկայութիւնս քո առաջի թագաւորաց եւ ոչ ամաչէի: Նմանապէս եւ սորա անվեհեր տալով պատասխանի ամենայն հռովմայեցոց ատենին, յուրաստ լինելով թէ` ոչ է այդ չարարութիւնդ մեր կաթողիկոսին, այլ ոմանց թերահաւատից եւ տգիտաց եւ ոչ կատարեալ գիտնոց: Եւ չար թուեցաւ նոցա ոչ առնուլ յանձին եւ հաւանիլ ամենայն ժողովոց քաղկեդոնականացն, մանաւանդ Ազարիային գրեալ հաւանական տումարիցն յուրաստ լինելոյն, եւ խորհեցան փոխանակ պատուոյն չարաչար տանջել զնա եւ դնել ի խորափտի` մինչեւ ցօր մահուան իւրոյ: Այլ ոչ առժամայն կալան, այլ թողին զնա, զի թերեւս յետ երից հարցմանց եւ քննութեանց հաւանեսցի, եւ թէ ոչ` ապա արասցուք զինչ եւ կամեսցու չարիս: Եւ ազդ եղեալ վաճառականացն հայոց, որ անդ էին յամենայն քաղաքաց եկելոց, նոքա ազդեցուցին վարդապետին զչար խորհուրդս նոցա եւ հնարեցան գաղտ փախուցանել, որպէս եւ արարին իսկ, կերպափոխեալ եւ ի կերպս վաճառականի լինելով, ընդ վաճառականացն գնալով ի քաղաքէ նոցա, զանխլաբար խոյս տալով ի նոցանէն: Եւ յետ աւուրց ապա խնդիր արարեալ եւ ոչ գտին, եւ մինչ որ գիտացան զփախչելն յիւրեանցմէն, նա զՎանատիկն անցել էր, եւ յետեւանց մարդ ուղարկեալ էին որ դարձուցանէին, նա' չժամանեցին հասանել, եւ յոյժ փոշիման եղեն զթողուլն առանց բանդից:
Եւ այն չարաչար հերձուած տումարն, այսինքն կոնդակն, որ յանուն Ազարիայի կաթողիկոսին էին հնարել չարափառքն, նա' մի' ոք կարծեսցէ նմա արարեալ, որպէս ամենայն վարդապետք ժամանակին շատ մեղադրութիւն արարին նմա վասն չար հերձուածին քաղկեդոնականացն հաւանական գիր ուղարկելոյ հռոմայեցւոցն: Նա յուրաստ եղեալ, երդուեալ չարաչար թէ` օ'ն եւ օն արասցէ ինձ Տէր եւ օն' եւ օն յաւելցի, եթէ տեղեակ եմ երբէք եւ կամ ի բերանոյ իմմէ այնպիսի չար հերձուածոյ բանք թէ ի բերանոյ իմմէ ուրուք ոք լուեալ են` թո'ղ վկայեն, նա' ես մեղապարտ լինիցիմ առաջի Աստուծոյ եւ առաջի ամենայն վարդապետացդ: Եւ այսպիսի զղջական բանիցս լուեալ վարդապետացն ի կաթողիկոսէն, հաւատացեալ լռեցին: Եւ յետոյ լուեալ այսպիսի չարահնար կերպիւք, որ ոմն Ղազար եպիսկոպոս Հալապեցի` չարածեր եւ չարահնար, վատշուեր եւ թոյլամորթ եւ անարգամիտ` ընդ ֆռանգ եպիսկոպոսի մի զայն կոնդակն չար գրելով գաղտ յանուն Ազարիային եւ զմոհրն գողանալով եւ կնքելով ի վերայ, որ այն չար Ղազար չեպիսկոպոսն Ազարիային ժամասացն եւ քոխիայի պէս լինելով եւ հաւատարիմ բարեկամ եւ վերակացու ամենայն ընչիցն եւ գոյիցն եւ ամենայն կաթողիկոսարանին Հալպայ: Եւ այլ ոմն` մականուն Ղօփուզ եպիսկոպոս անուն ի Բաղշու յերի կալով գաւառացն, որ ուրացող եւ ֆռանգադաւան եղեալ էր եւ աշխարհի նոցին կալով, սա ընդ ֆռանգ եպիսկոպոսին լինելով, քալամաճի գոլով վասն միջնորդութեամբ ֆռանգին խօսելով ի լեզուս նոցա ընդ կաթողիկոսին, եւ ընդ այլոց թարգման լինելով եւ այսպիսի չար հնարիւք մեծ անօրէնութիւն գործեցին եւ անհաշտ խռովութեան պատճառ արկին զայն չար գիրն` ի մէջ հռովմայեցոցն եւ հայոց գիտնականաց: Եւ Ղազար անուն երէց մի Եւդոկիայէն, որ Թոխաթ ասի, նա այլ ուրացող էր ի վաղուց հետէ, ի մեծն Հռովմ կու կենար եւ փափն Հռովմայ զնա հայոց թարգման եւ քննիչ էր կարգեալ ի վերայ նոր եկելոցն հայոց ուխտականաց եւ վաճառականաց, զի խոստովանեցուսցէ զնոսա ըստ քաղկեդոնական աղանդոյն: Եւ որք տխմար եւ տգէտք էին, ոչ գիտելով զվնասն` պարզամտութեամբ ընդունէին եւ յանձն առնուին զինչ հայհոյութիւն խօսէր: Եւ այլք որ գիտնականք էին վասն դաւանութեան ճշմարիտ սուրբ հաւատոյս մերոյ աւանդեալ ի սուրբ հօրէն մերմէ Գրիգորէ Լուսաւորչէն եւ յորդւոց եւ թոռանց նորա եւ ի նորին աշակերտելոցն եւ ի սուրբ վարդապետաց մերոց, ոչ հաւանէին եւ յանձն առնուին ասել զանօրէն ժողովոյն հերձուած դաւանութիւնն եւ զայլ ներհակ աղանդն ընդդէմ օրինաց եւ կրօնից մերոց, նա ծանուցանէր զնոսա փափին եւ ամենայն արքունեաց կարտինալացն: Եւ որք հաւանեալք էին եւ դաւանեալք լինէին իւրեանց աղանդովն, զնոսա ընդունէին եւ պատուէին` եթէ եպիսկոպոս անուն էր եւ կամ վարդապետ եւ քահանայ, եւ այլ որք ոչ ընդունէին եւ ոչ հաւանէին դաւանութեանց եւ կրօնից նոցա, զնոսա ի գուբ արեանց արիւնահեղաց արկանէին: Որպէս զԹոխաթեցի Խաչատուր անուն երէց մի, որ զնոցա չար աղանդն ոչ ընդունելոյ սակս ի գուբ էին արկեր բազում ժամանակս, որ յետոյ հազիւ էր ազատեր, որ ի բնութենէ ծննդական շնորհ ունելով, ի մէջ գբին գիրք մի ոտանաւոր էր ասել եւ գրել ի վերայ մեր դաւանութեանցն եւ իւր անձին կրիցն որ վասն հաւատոց, որպէս մեք տեսաք զինքն յԸստամբօլս:
Եւ զայլ ոմանս հալածեն, որպէս զՅովիկ վարդապետն Բաղշեցին: Որպէս գրել եմ սակաւ մի ի սուրբ վարուց նորա` Եւդոկացի Մաղաքէն, որ ի թվ. ՌՀԴ (1625)ին գնալով ի Հռովմ ի տեսութիւն սուրբ առաքելոց, որ ի քսան եւ երկու ամին մարմնոց դուռ նոցա ապա կու բացուի, որ Ողորմութեան դուռն ասեն, վասն որոյ իրաց ուղի անկեալ գնաց: Ոնց ի Վանատիկ կու հասնի, ի մեր հայերաց զճշմարտութիւնն գիտողաց կու հարցանէ զնոցանէն վասն հարցաքննութեան աղագաւ եւ նոքա կու ծանուցանեն զիրաւացին եւ ինքն վարդապետն այլ ի հնարս կու մտանէ, կերպափոխեալ ի կերպ ֆռանգ աշխարհականի լինելով, մէկ ստոյգ ֆռանգի վարձ տալով երեսուն ղուրուշ, զի տարեալ մուծցէ եւ հանցէ եւ թարգմանութիւն արասցէ ի լելուաց նոցա, եւ պատճառելով` թէ ի Դաղմատիոյ է, վասն այնորիկ ոչ գիտելով զֆռանգ լեզու, ի մէջ տաճկաց բնակելով. եւ այս ցեղ հնարիւք մտանելով եւ ելանելով, զոր ոչ ոք ծանեաւ: Եւ վաղվաղակի յետս դառնալով անդրէն եւ գալով մինչ ի Վանատիկն, եւ ապա գիտացին հռովմայեցիքն, բայց ոչ կարացին ձեռնհաս լինել, վասն իւրեանց սահմանացն ելանելոյն: Եւ ըռամիկ աշխարհականացն եւ վաճառականացն ոչ հարցաքնին առնելով եւ ոչ դատելով զնոսա կամ չարչարելով, այլ յիւրեանց կամսն թողելով զնոսա, ասելով թէ` նոքա տխմարք են եւ անգէտք, բայց միայն հետ աստիճանաւորաց, մանաւանդ ի հետ ճշմարիտ վարդապետաց եւ գիտնոց: Եւ ուխտաւոր աշխարհականքն եւ քահանայքն այլ ի յայն չՂազար աղթարմայ իրիցէն կարի յոյժ առաւել գանկատէին եւ լային թէ` յամենայն երկրի բուն ֆռանգքն մեզ ոչ վատ կասեն, այլ գովեն եւ ողորմին, սիրով ընդունելութիւն կառնեն, նա կու չարչարէ զմեզ եւ կու անարգէ: Գոհանամ զԱստուծոյ, որ իրաւունք դատաստանի նորա եհան զնա յերկրէն Հռովմայ, որ ինքնին եկաւ ի Թոխաթն յերկիր իւր եւ վաղվաղակի անզեղջ սատակեալ եղեւ, եւ թաղողքն ասացին թէ` ի բերանս ի վայր արկաք եւ անկարգութեամբ հողով ծածկեցաք: Եւ այսպէս բարձեալ եղեւ չարն ի միջոյ եւ ոչ ետես զփառս Աստուծոյ: Եւ Ղօփուզ ուրացողն այլ սատակեցաւ ի յերկիրն Հռովմայ եւ բարձաւ ի միջոյ, թվին ՌՀԹ (1630):
[115]
Եւ Խուլ Յովհաննէս վարդապետն այլ այսոնց նման եղեւ, որ խաբեցաւ յոմանց … որ հրապուրանօք հանին յԸստամբօլէն, որ պատրիարգ անունովն թագաւորութիւն կու վայելէր քսան եւ երկու տարի, բայց վատախորհուրդ էր, թերի եւ թոյլամորթ եւ անխնամակալու եւ անասնաբարոյ, որ հաւասարեաց անասնոց եւ ոչ իմացաւ զպատիւ իւր ըստ մարգարէին. եւ միւս մարգարէն ասէ թէ` Զոք որ կորուսանել կամի Տէր, նախ յիմարեցուցանէ, որ յիմար գործով կորուսանէ: Որպէս յայտնապէս սմա եղեւ, որ Սեբաստիոյ քառասուն մանկանց մինն ի պսակ առնելոյ ժամն ի կորստական բաղանիսն անկեալ հալեցաւ, նմանապէս եւ սորա եղեւ, որ մարմնաւոր վայելչութեան ժամանակն եհաս որ ժառանգէր, որ քսան ամն տառապանօք եկաց ի նեղ բանդերն վասն պարտականաց, եւ դեռ տակաւին երկու [ամ] եղեւ որ թեթեւացաւ յամենայն պարտքերացն, եւ շատ պատուական ակունք ստացաւ եւ ոսկի եւ արծաթ մթերեաց վասն կորստեան պատճառի իւրոյ, նա' պատրեցին ոմանք չարք, մանաւանդ մեր աղթարմայ Պաղտասարն որ թարգման էր ֆռանգաց, որ զառհաւատչեայն էառ խեղդամահ լինելովն, չուանաւ կախելովն: Սա պատրելով ուղարկեաց գովելով զփափն, եւ թէ երթաս` քեզ շատ պատիւ կառնէ եւ անհամար գանձ կու պարգեւէ եւ մեծամեծ պարգեւօք կուղարկէ զքեզ յայսկոյս, եթէ հաւանիս ամենայն կրօնից նոցա եւ ըստ կամաց նոցա գնաս: Զի հայր եւ որդի լինելով միմեանց եւ երթեւեկութիւն առնելով հանապազ, եւ զինչսն եւ զգրեանս առ սա դնելով յաւանդի եւ շատ պատուական զարդերք, որպէս թագաւորաց վայել է, ոսկով օծեալ ականակուռն զինուք եւ այլ պատուականս, բազում պարգեւս եւ ընծայս տանել ի պատիւ փափին եւ այլ մեծամեծաց նորա: Եւ այսպէս մեծ պատրաստութեամբ ելեալ յԸստամբօլու, փախստականի նման գնաց առանց հրաժարական ողջունի` ոչ մեզ եւ ոչ իւրոց բարեկամացն. եւ մեք մերձ էաք իւրն, որ ի Ղալաթիայ կու լինէաք յայնժամն, բայց միայն իւր չար առաջնորդօքն ի կորուստ: Եւ ելեալ գնաց առանց ուրուք հալածանաց, որպէս գրէ ոմն հոգետես հայր եթէ` Տեսանէի զյանդուգն անզգամ զի գնայր առանց ուրուք հալածելոյ: Եւ ուր որ գնաց, նա' վնասն եհաս յամենայն հայսն գոթացոց, որ են պուղտանացիք եւ լեհացիք եւ սեչովացիք եւ յայլ քաղաքս նոցա, որ Նիկոլ անուն եպիսկոպոս մի` մեր իմաստուն եւ սուրբ հռչակ առաջնորդացն նեղ արկանելոյ վշտացն ի ֆռանգաց հաւատն դարձաւ եւ զշատ կէսն ի հայոց ընդ իւր դարձոյց յօրէնս նոցա, զոր պարտ էր հանճարեղաց հեղինակաց ըստ ժամանակին եւ ըստ տեղոյն եւ ըստ դիմացն խօսել զհնարական օրէնսն եւ փոքր չարին թոյլ տալով` զի մեծն խափանեսցի:
Եւ այս Նիկոլիս ուրանալովն շատ վնաս եղեւ լեհաց հայոցն, որ երկու երեք տարի զեկեղեցին փակեցին, զվանքն առին ֆռանգ աբեղանին, զմահ եւ զկնիքն եւ զպատարագն եւ զամենայն օրէնսն արգելին զուղղափառաց հայոցն, որ զմեռեալն ի մէջ լմի պահէին եւ զանկնիք տղայսն բերէին ի Պուղտան եւ յԱզլով, թաղէին զմեռեալն եւ զերեխայսն մկրտէին, եւ այսպիսի դառնացեալ ոգովք թշուառացեալ էին, կու մնային` թէ Ըստամբօլու պատրիարգ անուանեալն, որ մարմնով խուլն եւ հոգով կոյրն կուգայ մեզ օժանդակ լինի եւ ի թիկունս հասանէ: Նա' ընդ գնալն ի Նիկոլին կողմն կու լինի եւ ոսոխ կու դառնայ մնացելոց ուղղափառացն հայոց, եւ զՖռանգաց օրէնս ճշմարտելով եւ եւ հայոցն ստելով եւ շատ գժտութիւն առնելով, ջանս եդեալ` զի դարձուսցէ զուղղափառն յօրէնս եւ ի կրօնս նոցա: Եւ ոչ կարացին խախտել զուղղափառսն ի հաւատոցն, զի հիմն ի վերայ վիմի հաստատեալ էին. շնորհօքն Քրիստոսի եւ աղօթիւք Սուրբ Լուսաւորչին մնացին անշարժ ի հաւատս: Եւ յետ չորս հինգ ամաց ազլովցի պարոնին միջնորդութեամբն, որ զհայք առաւել կու սիրէր, հրաման եղեւ ի լեհաց թագաւորէն, որ զեկեղեցիքն ի յուղղափառ հայքն տան եւ այլ ոչ նեղեն զիւրեանքն, այլ յիւրեանց կամսն թողցեն:
Եւ ինքն` Խուլն գնաց ի Լեհայ վերեւովն դէպ ի Հռովմ առ փափն, եւ ուր որ գնաց` խաբկանօք առին զպատուական զընծայսն ի ձեռացն եւ սակաւ մնաց: Եւ յորժամ եհաս առ փափն, նա' ընդունեցաւ եւ ետուր զվանքն հայոց եւ կերակուր պատրաստելով հանապազորդ եւ թոշակ ծախսին հրամայեաց տալով: Եւ վաղվաղակի ի նեղ տեղի կենալով եւ ի կարօտութենէ սիրելեացն եւ բարեկամացն ի տեսութենէ զրկելոյ եւ զիւր փառսն զոր ունէր, զայս ամենայն ի միտ ածելով եւ կարի յոյժ ի զղջութիւն գալով: Եւ յորժամ կամ եդեալ որ գայր, նա' այն Պաղտասարն ուրացող նամակ ղրկելով առ փափն թէ` այդ որ եկաւ առ քեզ, լազո'ւմ լազո'ւմ չթողուս որ գայ. որ հետ Զաքարէին այնպէս խորհեալ էին` թէ դորա գալովն շատ վնաս կու լինի: Եւ յորժամ թուղթն կու հասանի ի փափն, նա պինդ կու բռնէ թէ` այլ քեզ աստից գնալու ճար չկայ: Եւ նա առ վտանգին լալագին թղթեր էր ղրկել առ հարազատ եղբայրն իւր ի Տարվէշն եւ յայլ բարեկամսն, զի ի պայլոզիցն եւ ի ձէնջ յամենեցունցդ աղաչանաց գիր ղրկելով առ փափն, զի թերեւս արձակել հրամայեսցէ եւ թողցէ: Եղբայրն այլ ի բազում քահանայից եւ ժողովրդոց եւ ի ֆռանգ պայլողիցն գիր առնելով, եւ եկն առ մեզ եւ մեք այլ տուաք թուղթ աղաչանաց. նա' մինչ որ գնալով աստից, նա մեռել էր: Եւ ոչ գիտելով մեր` թէ որո՞ց հաւատով եւ օրինօք խոստովանեալ եղեւ եւ օրէնս էառ, եղբայրն այլ մօտ մեզ չերեկ, որ զստոյգն յիմացեր էաք: Աւա~ղ բաղդին եւ եղո~ւկ թշուառութեանն, որ եղեւն յինքենէ:
Եւ Նիկոլն այլ անդ վարեցին լեհացիքն, որ թագաւորն երես չետուր, նա այլ ապա գնաց ի Հռովմ, եւ արգելեցին եւ եդին ի տեղի Խլին եւ կու ջանայ` թէ ելանէ եւ գայ ի հայոց միջին լինի, նա' չեն թողուր. կարծեմ թէ խռովութիւն չարկանելոյ աղագաւ է: Եւ վերջն անգիտելի է` թէ յի՞նչ կատարելոց է:
116. Վասն սքանչելի նորասքանչ հրաշիցն որ եղեն ի գերեզմանէ նորա։
Եւ դարձեալ դարձայց անդրէն ի կարգ Յովիկ վարդապետին, որ սկիզբն պատմութեանս ի վերայ նորա եդաւ վասն նորա կրիցն, որ ի հերձուած բանից կրեաց մեծ վիշտս ի Հռովմ քաղաքի, որպէս գրեալ եմք ի վերոյ: Եւ յորժամ եկն եհաս յերկիր իւր եւ եկաց բազում ժամանակս եւ եհաս օր վաղճանին եւ առ Աստուած վերափոխումն եղեւ նորա եւ թաղեցաւ ի վանս իւր, եւ յետ վաղճանի նորա տեղաց պարոնն ըմբռնեաց զվանաց վերակացուսն խնդրել զինչս նորա, եւ նոցա ցուցեալ զշալեղէն եւ զքրձեղէն զգենլիսն, զփիլոնն կարկատուն եւ զվեղարն եւ քանի մի գրենացն, ասելով թէ` ա'յս է նորա ամենայն ինչքն եւ ստացուածքն: Եւ ոչ հաւատաց, ասելով թէ` ինձ կուտայք զնորա գանձն, թէ չէ` մարդ կու ղրկեմ որ ի գերեզմանէն հանեն եւ արտաքս ձգեն: Ասացին թէ` մեք ա'յլ հնար եւ ճար գիտեմք ոչ, դու որպէս կամիս` արա': Եւ ղրկեց ամիրայն երիս ոմանս ի քրդոցն, որ գնացին ի գերեզմանատուն վարդապետին, կացին ի վերայ գերեզմանին, եւ յորժամ փայտատիւն որ միանգամ հարկանել սկսան, նա' շարժեցաւ գերեզմանն եւ որոտաց, որ ահագին որոտմանէն ահաբեկ եղեալ` անկեալ սատակեցան: Եւ յորժամ լուաւ ամիրայն, դարձեալ երեք այլ ղրկեց քուրդ, եւ նոքա այլ նոյնպէս սատակեցան: Եւ դարձեալ ուղարկեց երեք քուրդ, եւ նոցա նման եւ նոքա սատակեցան ի տեղին, որ մինչեւ ցինն ոգիք եղեն սատակեալք, եւ ապա հաւատաց ամիրայն եղելոց իրացն: Եւ ելեալ բազում ամբոխիւք գնաց ի տեսութիւն, եւ յորժամ ետես զեղեալ հրաշն, ահաբեկ եղեալ սոսկացաւ եւ ապա անկեալ ի վերայ գերեզմանին` գիրկ էած եւ ելաց դառնապէս, եւ հրամայեաց որ զգերեզմանատուն տապանին քարով եւ կրով ի վեր բարձրացուցանեն եւ կանթեղս կախեալ ի վերայ գերեզմանին, լուցանելով հանապազորդ եւ զիւղ լապտերին ինքն շնորհելով եւ վանացն շատ օժիտ առնելով, յամենայն հարկաց ազատս լինելով: Այսպէս զփառաւորիչս իւր փառաւորէ Տէր Աստուած: Եւ այս եղեալ ի թվին ՌԾԵ (1606), որ մեք էաք յայնժամն յԵրուսաղէմ, ի յառաջնորդութեանն շնորհալից Դաւիթ եպիսկոպոսին, որ Փոլատ_Օղլին զՇամն պաշարեալ էր եւ դեռ այս Գրիգոր եպիսկոպոսն Երուսաղէմայ մոնոզոն էր եւ լուսարար էր Սուրբ Յարութեան եւ Սարգիս ճգնաւոր եպիսկոպոսն Սաղմոսավանաց եւ Տէր Կիրակոս ճգնաւորն Տրապիզոնցի, որ նախասկիզբն արեւելեան սոքա եղեն պատճառ անապատաւորացն եւ մեր Պարոն Ճգնաւորն Սեպուհոյ անդ էին ընդ մեզ ի ժամանակին, որ պատմեցաւ այս զարմանալի հրաշքս առաջի սոցա, որ եկեալ էին ի Բաղէշ քաղաքէն հինգ մարդ վաճառականք ի Հալապ եւ անտից ուխտից պատճառաւ եկին յԵրուսաղէմ ի տօնի Զատկին: Եւ երեքն ի նոցանէ յոյժ փառաւորք էին եւ պատուականք եւ խելացի ճարտար իմաստունք, որ պատմեցին ի լուր ամենեցունց սոցա առաջի:
117. Եւ պատմութիւն մեծ վարդապետին՝ Բաղշեցի Բարսեղին, ամենագովելի փիլիսոփային։
Սա էր ի ժամանակս մեր, որ փայլէր իբրեւ զլուսաւորս ի մէջ աշխարհի եւ էր յոյժ խոնարհամիտ եւ հեզահոգի եւ անփառասէր եւ գծուծ զգեստիւ եւ անցասումն եւ հանդարտ եւ առաքինասէր, գթած եւ ողորմած առ նեղելոցն եւ կարօտելոց եւ խնամատար որբոց եւ այրեաց, որ եւ մեք պատահեցաք սմա տեսութեամբ ի Հին Ջուղան: Թվ. ՌԾԱ (1602)ին էր, որ մեզ վերայ հարկ եդիր Մելքիսեդ կաթողիկոսն, որ մեք այլ նոր էաք եղեալ վարդապետ անուամբ միայն, եւ ի Սահաթի_փոսի յԱրարատեան երկիրն կու լինէաք բնակութեամբ ի վանս Սաղմոսայ լուսազարդ անապատին, եւ անտից առաքեաց զմեզ Մելքիսեդն եւ Ջուղա նուիրակութեան աղագաւ, եւ ի կոչումն մեռոն օրհնելի, որ գնացաք ինն ոգով, երկու եպիսկոպոսով եւ այլ ուխտական սպասաւորօք:
Յորժամ մտաք ի գիւղաքաղաքն Ջուղայ, նա' եօթն վարդապետք կային. մինն Արզրումցի աչաղկոտ Մինասն էր, որ շատ հակառակ եկաց մեզ ի տարապարտուց վասն իւր անխել նախանձոտ բարուցն, յոր եւ աղաչեմ զամենագութն Աստուած` մի համարեսցի նմա վասն իմ, եւ այլք ոմանք աննշանք եւ անծանօթք եւ անլուր մեզ, վարդապետք անուամբք` ի Ջուղայու բոլորիցն լինելով. եւ մինն ի նոցանէ սա գոլով, որպէս զարեգակն ի մէջ աստեղաց: Այլ մեք փութանակի գնալոց էաք, այլ վարդապետքն լռեցին եւ տեղի ետուն եւ փոխեցան ի յեկեղեցեացն յայլ եկեղեցիս եւ այսպիսի սուրբ այրս Աստուծոյ գնացեալ էր ի քարայատակ մի փոքր տաճար մի զետեղացեր: Եւ Մինասն հակառակաբար չելաւ եւ մեք այլ բուռն զօրութեամբ իջաք ի վերան, որ մեր գործն մեծաւ հարկիւ եւ շտապով էր, եւ թէ ոչ էր պարտ մեզ այլ հակառակաբար գնալ ի վերայ նորա: Եւ այս Բարսեղ վարդապետիս յայնժամն գնացաք ի մօտ եւ արժանացաք սուրբ տեսութեան գեղոյ նորին եւ անդրանիկ աշակերտի նորա` Յովհաննէսին, որ ի մանկութենէ հետէ առ ոտս եւ յակճիւռս վարդապետին Բարսեղի սնանելով եւ վարժելով եւ զարգանալով եւ ի կատարելութիւն հասեալ ի յարբունս ամենայն իմաստից եւ ոչ կամէր զանջատիլն ի վարդապետէն եւ ինքնագլուխ լինել, զոր բազում անգամ ստիպէր զվարդապետն իշխանութիւն առնուլ եւ քարոզ ասել, նա չէր առնոյր յանձն, այլ աղաչանօք հայցէր ասելով. վասն Աստուծոյ թո'ղ զիս ի չափու իմում կալ եւ զխոնարհութիւն սրտի մի' կորուսանել տայր ինձ. այլ յորժամ քարոզ ասիցեմ, յոչ կամայ կու փքանամ եւ սիրտ իմ կու բարձրանայ, ոչ միայն ի վերայ այլոց` մեծաց եւ փոքունց, այլ ի վերայ քեզ. այնուհետեւ ոչ հաւանելով քեզ, այլ թիւրեալ զկոկորդ իմ եւ զլեզու եւ եպերանս առնիցեմ բանից քոց, ըստ իմաստնոյն Սողոմոնի ասիցն:
Եւ բազումք եկին յաշակերտութիւն ի վերայ նորա եւ հասին յարբունս իմաստից եւ առին իշխանութիւն եւ գաւազան եւ գնացին, եւ նա ոչ ցանկայր եւ ոչ խնդրէր, որպէս զՏէր Կիրակոսն Տրապիզոնցի ճգնաւորն, որ բազում ժամանակս կեցեալ ի լսարանս Կարկառեցի Պետրոսին եւ էր կատարեալ փիլիսոփայ, եւ յորժամ բռնութեամբ կամէր վարդապետն հարկիւ տալ հրաման քարոզելոյ, նա փախուցեալ գաղտ յամենեցունց եւ մի ոմն յաշխարհականաց ընկերացեալ իւրն եւ եղեալ ի կերպարանս գռեհիկ աշխարհականաց եւ գնացեալ ի գիւղ մի, տաւարարծութիւն առնելով գեղջին: Ժամանակ մի յետոյ յայտնի կու լինի ի խօսիցն եւ ի սքանչելի վարուցն եւ անձանձիր ընթերցմանցն եւ շնորհաց բանին որ ելանէր ի բերանոյն, ի Վանայ երկիրն լինելով եւ մեր բանի եւ կամաց եղբօրն Մարտիրոս վարդապետին, որ առաջնորդ էր Վարագայ, նորա կու ծանուցանեն թէ` ի մեր գեղի նախրարածքն այսպէս եւ այնպէս են եւ սուտ աղուաշութիւն կառնեն ի ցոյցս, սոքա ի կատարեալ ոմանց են: Եւ Մարտիրոս վարդապետն ցանկացող էր այնպիսեացն եւ կարի յոյժ փափաքող. եւ ելեալ ուրախութեամբ գնաց ի գիւղն յորում էին, եւ եգիտ զնոսա եւ ծանեաւ, բայց ոչ յայտնեաց նոցա` թէ ո՞վ ոք են, այլ ըստ կամաց նոցա գնալով, աղաչելով թէ` եկէ'ք երթա'նք, կու կամիք աղօթաւոր եղիք, կուզէք վանացն նախիրն արածեցէք: Եւ բռնութամբ տարեալ ի վանքն եւ թողեալ ի կամս իւրեանց եւ ոչ յայտնեաց միաբանիցն: Բայց ոչ ծածկեցաւ ճրագն ի ներքոյ գրուանին եւ քաղաքն ի վերայ լերին ըստ Տեառն հրամանին, որ համբաւեցաւ յամենայն երկիրն եւ լուր եղեւ Պետրոսին, եւ նա ելեալ եկն ի համբաւ նորա եւ եգիտ որպէս լուաւ, եւ երդմամբ մեծաւ առեալ տարաւ ընդ իւր թէ` զքեզ ի կամս քո թողից: Եւ մէկ ժամանակ այլ փոք(?) կացեր մօտն եւ յետոյ խնդրեր էր հրաման տալ իւրն գնալ յԵրուսաղէմ բնակել: Եւ մեք այլ յԸստամբօլէս ի հետ գնացաք, Յեգիպտոսովն գնացաք յԵրուսաղէմ եւ անդ գիտացաք զմիմեանս, որ Սաղմոսավանից արքեպիսկոպոսն, որ երեք ամ հետ իրաց կացաք ի Սաղմոսավանքն, ես դեռ անդ լինելով նա եկաւ յԵրուսաղէմ: Եւ յետ երից ամաց եկի յԵրուսաղէմ գտի, որ լծակից եղեալ էին ի հետ Տէր Կիրակոս ճգնաւորիս, խստակրօն վարուք կային ի միասին եւ մեք այլ երկու ամ կացաք ընդ նոսա, որ թվ. ՌԾԵ (1606) էր: Եւ թէ ո՞րպէս եղեն կամ զիա՞րդ կատարեցան, նա ահաւանիկ գրեալ եմք ի թվականին ՌԾԸ (1609):
Եւ դարձեալ դարձայց յառաջին յոճ կարգի Բարսեղ վարդապետին Բաղշեցոյ եւ Յովհաննէս աշակերտի նորին, զաւարտ նոցա ոչ լուայ` թէ զիարդ եղեն:
118. Պատմութիւն եւ վարք Կարապետ վարդապետին Մոկացոյն։
Եւ այս Կարապետ վարդապետս Մոկացի, որ տակաւին կենդանին է, յաշակերտաց երանելի Սիմէոն վարդապետին լինելով, սորին հանճարեղութիւնն եւ զլիով առատ իմաստասիրութիւնն, զներկուռ կրթութիւնն` թէ զաստուածաշունչ գրոց վարժումն, որ շատն ի բերան առեալ իբր զսաղմոս ի քաղ ունել անմոռաց պահելով, զոր ոչ ոք կարող է այսպէս առնել, եւ զարտաքին հանճարս փիլիսոփայից վարժեալ, մանաւանդ զքերականի արհեստն` զամենայն վեց մասունքն եւ զմասնկաց մասունքն վերծանութեան եւ ենթադատութեան եւ զութն մասանց բանին եւ զտասն առոգանութեանց, զլծորդութեանցն եւ զշաղկապիցն եւ զերկոտասան ոտից` զամենեսեան զսոսա հանդերձ մեկնութեամբքն եւ լմանցովքն ի բերան առեալ ի մտի ունելով որպէս զսաղմոսն Դաւթի: Եւ զամենայն վիպասական շարագրութիւն եւ պատմութիւնք ժամանակաց անցելոց ամենայն ազգաց, մանաւանդ հայկազանց պատմութեանց հնոց եւ նորոց առ ինքն հաւաքելով եւ վերծանելով զամենայն: Որ եւ մեք այլ շատ ինչ օգտեցաք ի նորին շարագրութեանցն, որ անգիւտ էր առ մեզ, իւր աննախանձ բարուքն շնորհեաց մեզ յընթերցումն եւ զքերականին լուծմունքն յԵրուսաղէմէն օրինակելով եւ ուղարկելով մեզ` առանց մեր խնդրոյն եւ անտես զմիմեանս լինելոյն, այլ միայն ի լրոյ` առաւել ջերմեռանդ եղբայրսիրութեան աղագաւ որ վասն Աստուծոյ: Եւ բազում ժամանակ է որ Յերուսաղէմայ սպասաւորութիւն կառնէ, յամենայն երկիր ընթանալով, շրջեալ ողորմութիւն խնդրելով վասն Սուրբ Յերուսաղէմայ կարեացն եւ պիտոյիցն եւ ծանր հարկապահանջութեանն աղագաւ: Մէկ երկու ամ մի ի շուրջ գալով եւ մէկ ամ նստելով. այսպէս ուխտ արարեալ: Որպէս ի թվին ՌՀԸ (1629) յԸստամբօլս այլ երեկ նուիրակութեան աղագաւ, նա որպէս զառաքեալ յԱստուծոյ ընկալան ջերմեռանդ սիրով եւ մեծաւ փափաքմամբ` մեք եւ ամենայն քաղաքայնոց քահանայք եւ ժողովուրդք հանդերձ առաջնորդաւն. որպէս լուեալ էաք ի բարեհռչակ համբաւոյն` այնպէս եւ տեսաք: Եւ մէկ ամ եւ կէս եկաց յԸստամբօլ եւ յԱտրանայ եւ մեր յԸռատօզս, եւ այլ ուրեք ոչ կամեցաւ գնալ վասն խառնափնդոր շփոթմանցն ի պատրիարգական երկիւղիցն, որ կամէին խաբկանօք յափշտակել ի հաւաքեալ ընչիցն Յերուսաղէմայ, վասն որոյ շուտ ելաւ գնաց ի հետ ուխտաւորացն ծովով յԵրուսաղէմ, եւ ամէնքս կարօտ մնացաք ի քաղցրաբարբառ լրութենէ նորա: Որ եւ յետոյ զքէնն ի մեր Մահտեսի Մարկոսէն կամէին առնել եւ զամենայն ժողովեալ ինչսն որ յանուն Սուրբ Յերուսաղեմայ` յափշտակել, որ Կարապետն նուիրակ առաքելով եւ զնոր նահատակ Մինաս երէցն զկնի դնելով, դէպ յամենայն Թրակացոց աշխարհն նուիրակելով` մինչ ի Պուղտան, ուր եւ հայք իցեն, եւ շատ յամեցին եւ վարդապետին ոչ ժամանեցին: Եւ յորժամ եկին յԸստամբօլ մտան, միւս օրն մատնեցին տաֆտարտարին զՄահտեսի Մարկոսն, որ տարեալ ի բանդ եդին եւ ըստամբօլցիք հազիւ հանին, եւ ոսոխն մէկ շէկ մօրուս անաստուած աշխարհական մի էր, իբր նա այլ նուիրակ անուն էր յՈւռումէլ, զուր ասելով թէ` ինձ ոչինչ ոչ ետուն, զամենայն դոքա ժողովեցին: Եւ ինքն զժողովեալն զամենայն ի յորկրամոլութեան եւ անառակ արբեցութեան եւ պոռնկութեան ճանապարհ ընդ վայր մսխելով եւ ունայն գալով, այսպէս չարահնարութիւն խորհելով. եւ յետ նորա կրկին կրկին մատնելով, որ ամենայն ժողովուրդն ըստամբօլցիք [ոչ] կարացին լռեցուցանել զկատաղին: Յետոյ Մարկոսն աստ եւ անդ անկանելով ի դրունս արքային մեծունեացն` ախոռապետին եւ թագաւորի չուխատարին, որ նոքա զրկեցին մարդիկ ի սպասաւորաց իւրեանց սպառնալիս սաստկագին, որ եւ ապա լռեալ ի չարութենէ դադարեցին: Եւ յետ սակաւ աւուրց իրաւունք անաչառ դատաստանացն Աստուծոյ ոչ եթող զնա առանց պատժոց, ըստ մարգարէին թէ` Զայր մեղաւոր չարիք իւր որսան ի կորուստ. որպէս այսօր զայս տուն էր մեկնութիւն դասի մերոյ: Եւ յաւուրսն յայնոսիկ անյայտ եղեւ, եւ ասացին` թէ յՈսկոտարն, որ կու լինէր ինքն տամբն եւ ընդ իւր հոմանեացն գնալով յանառակ արբեցութիւնսն, եւ անդէն սատակեցուցին ի գինարբունս եւ կորուսին ի գիշերի եւ այսպէս [բարձաւ] չարն ի միջոյ եւ ոչ ետես զփառս Աստուծոյ:
Եւ վարդապետիս Կարապետի Մոկացոյ ո՞վ կարողանայ զամենայն առաքինութիւն վարուցն պատմել` զտեսականացն կամ զգործնականացն, զկարի յոյժ առաւել հեզութիւնն եւ զխոնարհութիւնն եւ զընկերսիրութիւնն եւ զգութն եւ զողորմածութիւնն, որպէս առ մեզ եցոյց բազում գթութիւնս ի նեղեալ ժամանակին, յորժամ զեկեղեցի մեր առաք յազգէն յունաց: Եւ չարահնարն Բելիար նորա այլ որոգայթս պատրաստեաց եւ լարս էարկ շուրջ զշաւղօք ստից նորա, բայց ոչ կարաց ի մէջ բերել եւ ոչ կարաց արկանել ի գործիսն իւր, այլ փախեաւ սրատես գոլով որպէս զայծեամն յորսողաց, որ այսպիսի իր գործեցաւ: Յորժամ զԶաքարէն ըստամբօլցիք եւ դրսեցիք, որ շատ մեծ ջանիւք մէկ ամ դատելով հազիւ կարացին ի միջոյ պատրիարգ անունէն հանել վասն բազում յապականութեանն եւ նեխութեանն, եւ գրեցին զյամր ու պարաթն ի յանուն Կարապետ վարդապետին, որ ինքն բնաւ կարծիք եւ կուման չիք ունելով եւ ի հեռի աշխարհի գոլով եւ յորժամ լուաւ զայս գործ` թէ մօտեհաս էր, այլ հեռացաւ: Թէ որչափ կնքով նամակներ, կողկողագին պաղատանքներ ղրկեցին, գիտէր զմեծ շփոթումն որ լինելոց էր` փախեաւ եւ ոչ երեկ ի կոչն: Այլ երկու ամ եկաց յիւր անունն պատրիարգութիւնն, մինչ որ այս Կեսարացի Գրիգոր թիւնաւոր վիշապս եւ փառամոլս ինքնին երեկ, բռնութեամբ անկաւ ի վերայ եւ յինքն գրաւեաց զպատրիարգութիւնն: Ահա' երկու ամ է եւ ի մուտ երրորդին եւ զմեզ խիստ կու նենգէ եւ ջանք ունի` թէ զհին ոխն թափէ ի մեզ, զոր հայցեմք ի Տեառնէ Փրկչէն մերմէ Յիսուսէ` զխորհուրդն, զոր կու խորհի վասն մեր չարութիւն` մի' կատարեսցի, այլ ի վաղճան կատարածի նորա վաստակ շրթանց իւրոց ծածկեսցէ զինքն, ըստ մարգարէին:
Եւ Կարապետ վարդապետն, որ է տակաւին կենդանի, եւ նուիրակութիւն կառնէ Յերուսաղէմայ, անցեալ ամին անհուն ծախս [արար] ի ծռազատկին: Եւ հանապազ աշակերտաց դասասաց է, որ երեք չորս աշակերտ հաներ է մինչեւ ցայսօր` անուանի կատարեալ փիլիսոփայք եւ այլք ընտիր վարդապետք են կեցեր յիւրեանց Մոկաց աշխարհն եւ այլ Ոստանայքն զորոց անուանքն ոչ գիտելով մեր, զոր հայցեմք ի Տեառնէ` զիւր անեղական աջն հովանի եւ պահապան արասցէ ի վերայ Կարապետ վարդապետին եւ իւր ձեռնասուն հոգեզաւակացն եւ իւր ընկերակցացն եւ զօր ելից նոցա յաշխարհէս ի բարին կատարեսցէ. ամէն:
119. Եւ այլ մեր գաւառաց վարդապետացն հնոց եւ նորոց, որ զոմանց լուեալ եմք եւ զոմանս տեսեալ։
Եւ ի մերձ անցեալ ժամանակի անուանի մեկնիք րաբունիք են ելեր բնակելով յաշխարհն ի վանորայքն մեր, որպէս Յովհաննէս Որոտնեցին եւ եռամեծ աշակերտ նորին` փախստեայ գալով յարեւելից կողմանէն ի յահէ անօրէն նեղչաց եւ գերչաց եւ սպանողաց, բնակելով ի մեր Դարանաղեաց լերինն Սեպուհոյ ի հանգստարանի Սրբոյն Գրիգորի մեր լուսատուին, որ ի ներքոյ խորագոյն ծործորին, որ Անապատ կոչի անուամբ յամենեցունց, որ ամրոց դղեակ շինեալ է ի վերայ սարփ թռիչք ձորոյն, զքարեւկիր շինուածքն հաւասար կոկ եւ շիպ քարին, ի վեր առնելով զամրոցին: Եւ ոչ է տեղին ունայն, այլ ի ձեռակերտ փայտեայ շինի փոքրիկ մատուռին, որ յանուն Սրբոյ Կարապետին շինեալ է Սուրբ Գրիգոր արփիաւորիչն մեր` յանփուտ փայտէ գիհիցն, որ դեռ տակաւին նորոգ է, եւ զԸռըստագէս որդին իւր եւ զեկեղեցին ի միասին` օրհնելով կաթողիկոս փոխանորդ իւր, վասն որոց ցանկացաւ սուրբ տեղոյն շինել զանառիկ ամրոցն ժամանակ մի բնակելով անդ ի թվին ՉԾԶ (1307): Եւ զԳրիգոր Տաթեւացին` զԼուսաւորիչն աստուածաշունչ գրոց եւ զլուծիչն արտաքնոց, որ մինչեւ յայնմ ժամանակին դեռ աւագ սարկաւագ եղեր եւ անդ ի դամբարանի Սրբոյն Գրիգորի ձեռնադրելով քահանայ եւ առնելով գաւազան իշխանական վարդապետութեան ի միում աւուր:
[120]
Եւ Յովհաննէս Պլուզ վարդապետն Երզնկացի, որ անդէն է սնեալ եւ վարժեալ ի մանկութենէ հետէ հանդէպ անապատի բերդին` յառապարին, որ Գօտի Սուրբ Մինասի կոչի ի տխմարաց, որ եւ նա մեծահռչակ միաբանակեաց վանք եղեր եւ դասատուն վարդապետաց ի ժամանակին: Որպէս Յովհաննէս Պլուզս այս գրեալ է յիւր մեկնութիւն արարեալ պարզ համառօտ քերականի նախադրութեան, պատմելով թէ` յԵրուսաղէմ գնացաք յերկրպագութիւն սուրբ անօրինականացն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, եւ յետ դարձին գնալով ի Կիլիկէ` ի տեսութիւն Տէր Յակոբ կաթողիկոսին, եւ նա մեծաւ պատուով յոյժ մեծարանս էր արարեալ նմա եւ պահել էր առ ինքն ժամանակ մի եւ դաս ասել ետուր աշակերտացն նորին, որ եւ կաթողիկոսն վարդապետ էր, եւ յետոյ հարկ եդիր Յովհաննէսին աղաչելով զնա, զի համառօտեալ պարզ մեկնութիւն արասցէ քերականին` հաւաքելով յամենայն մեկնչաց, որ եւ յանձին կալաւ զի կատարեսցէ զհրամանն աստուածատուր շնորհօքն զոր ունէր: Եւ ոչ գտի, ասէ, հանգիստ ուրեք, մինչեւ եկի ի սննդեան տեղիս` ի Սուրբ Մինաս անապատին, որ անդորր էր եւ ապահով յամենայն նեղչաց, եւ ապա ձեռնարկեցի օժանդակութեամբ Սուրբ Հոգոյն: Որ եւ արարեալ քաղցրահամ, պարզ եւ համառօտ մեկնութիւնս` հաւաքելով յամենայն մեկնչաց եւ գրելով հանդէպ ի վերոյ զիւրաքանչիւր անունս մեկնողացն եւ զիւր յինքենէ մեկնութիւնսն առընթեր նոցա: Եւ այլ համառօտ խրատական կանոնս արարեալ է պարզ եւ յստակ գեղջուկ բառիւ` յաղագս գեղջկաց, սկսեալ ի հաւատոյ դաւանութենէն եւ մկրտութենէն` զամենայն սահմանական օրինացն գրելով, մանաւանդ զազգակցութեան, զխնամութեան, զկնքաւորութեան, զորդեգրութեան եւ զբանի եւ զկամաց` մեկնելով պարզ եւ յստակ եւ աւանդելով ամենայն հայաստանեաց, որպէս զպատուական քարինս: Եւ աղաչելով զեպիսկոպոսունս վիճակաց` զի գաղափարելով փոխարկեսցեն եւ առաքեսցեն յամենայն վիճակս իւրեանց, զի ամենեքեան գիտասցեն զսահմանադրութիւն օրինացն, զոր անգիտաբար ունելով բազում թիւրութիւնս գործի: Գրողացն եւ փոխարկողացն շատ վարձս եւ պարգեւս խոստացեր է յԱստուծոյ տալովն, եւ անփոյթ առողացն եւ արհամարհողացն` պատիժս յԱստուծոյ: Եւ ոտանաւոր տաղս ասացեալ է յաղագս երկնից եւ աստեղաց եւ խրատական բանս ոգունս ոգեշահս եւ անուշահամս եւ զ«Լերինքե շարականն: Զայս ամենայն ի Սուրբ Մինաս անապատին է գրեալ վասն ապահովութեան տեղոյն, որպէս մեծ Շնորհալի Ներսէսն Կլային հռովմական գրեալ է զամենայն երգն շարականաց եւ զձայնաւորաց եւ զհրաշալի պատուական երգն` զ«Յիսուս Որդիե անուանեալն, որ հանգոյն է երգոյն Սողոմովնի, այն` որ Երգոց Երգ անուանի եւ զ«Յիշեսցուքեն եւ զ«Զարթիքեն` վասն պահողաց զբերդն եւ այլ բազում բանս աղօթականս եւ մեկնութիւնս: Զայս ամենայն վասն անքոյթ եւ խաղաղ տեղոյն է արարեալ, որպէս ասացեալ է թէ` Պարտ է սրբոյն սուրբ բնակարան, եւ մաքրելոյն մաքուր կայան, ապա' լինել աստուածաբան, եւ անճառիցն վիպասան: Որոց յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի եւ աղօթիւք նոցա Քրիստոս Աստուածն մեր հաւատացելոցն եւ մեզ ողորմեսցի, ամէն:
121. Վասն Ձորակի վանաց Յովհաննէս վարդապետին։
Սա մականուամբ Ծործորեցի կոչի վասն Ձորակ գեղջին, որ այժմոյս մարացիք են բնակեալ, որ ազգաւ քուրդ են, որ չորս գիւղք են` ամէնքն քուրդ, շրջապատն վանացն եւ վանքն վաղ ուրեմն աւերակ եղեալ, բայց միայն եկեղեցւոյ բակն կերեւայ, որպէս զՍուրբ Մինաս անապատն: Եւ այս այլ ի Սեպուհ լերանցն ստորոտն լինելով, ի քուրդ անուանի չար գեղջին` Բարջանջի եւ Առւըտոցի եւ ձորակի գլխոյն վերոյ գոլով դաշտաձեւ տեղի մի ի մէջ ձորոյն, որպէս զվանքն Սերովբէից: Ի ժամանակս քրիստոնէութեանն, որ ի վանքն այն քուրդ ոչ լինելով այլ բուն հայք, յայնմ ժամանակին այս Յովհաննէսս այլ Երզնկոյ լինելով եւ բնակելով ի վանս Ծործորի: Եւ սա անդ արարեալ է մեկնութիւն քերականի` յերկար եւ ճոխ բանիւք եւ պատմաբար նախադրութեամբ եօթն գլխաւք: Եւ այժմոյ վարդապետք ամենեքեան զսորայն ածեն ի գործ, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի. ամէն:
[122]
Եւ մեր Դարանաղեաց երկիրս Կամախոյ վանորէից ի մօտահաս ժամանակիս զոչ ոք ի վարդապետաց եղեալն կամ տեսեալ` չիք մեր լուեալ կամ տեսեալ երբէք, բայց միայն Կարապետ անուն վարդապետ մի Գոմերցի ի Ջորեհանգստի Լուսաւորչի վանացէն, որ մականուն Յալաֆ ասէին: Նա կու յիշուէր ի մեր ժամանակին, ոչ վասն մեծահանճար իմաստութեանն եւ գիտնականութեանն կամ գործնական առաքինութեանն, որ շատ վարժ եւ կիրթ չէ եղեալ ի գրոց եւ ոչ մեկնութիւն ասել դասիւ, բայց միայն քարոզասաց եղել է ի նսեմ խաւարեալ ժամանակին որ ճշմարիտ վարդապետք նուազեալ եւ վերջացեալ էին ի մեր Կամախէն եւ ամենայն գիւղք եւ քաղաք ի շինութեան եւ ի խաղաղութեան գոլով, որպէս յաւուրսն Մօրկայ: Նա' հանապազ շրջելով սա ի վերայ ամենայն մօտեհաս գաւառացն եւ ի գործ ածելով զսակաւիկ գիտութիւնն իւր, զարծաթ բանին Տեառն արկանելով ի սեղանաւորս, այսինքն յոգոջ մարդկան: Եւ զինչ որ անկանէր պտուղ ողորմութեան գաղելով յընչաւէտացն, ի նեղեալս եւ կարօտեալսն բաշխէր եւ շատ եկեղեցիք աւերակք նորոգելով եւ պանտոկ` այսինքն խոնահկա եւ կամուրջ կապելով ի վերայ մեծամեծ գետոց եւ ի Թէոդուպօլիսն մէջիթ նորոգելով ի հնութենէ` հրամանաւ փաշային, որ եւ փաշային յոյժ հաճոյ թուեալ, մեծ քսակ մի գեղուն գանձս ոսկոյ եւ արծաթոյ տալով նմա` թէ որ ի Բասենոյ ի վեր Չոպան քոփրուսի ասեն` շինէ զինքն եւ շինեալ է զնա, որպէս հրամայեր է փաշան եւ այսպիսի վարուք կացեալ աշխարհի եւ առ Աստուած փոխելով:
[123]
Եւ յԵկեղեաց գաւառին հինգ վեց վարդապետք այլ կային ի միում ժամանակի` քարոզատուք եւ ոչ դասատուք, բայց ի վերջի Ղազարէն, որ եւթնարփեան շնորհօք Հոգոյն զարդարեալ էր, որպէս գրեալ եմք ի վերոյ ՌԽԹ (1600) թվականին: Հնգոցն մինն` Ղարաթաշցի Ղազարն, որ ատենախօս էր եւ ահարկու եւ շինարար, որպէս զիւր վանքն Ղարաթաշու պարսպեալ էր շուրջանակի եւ նորա դատաստանագիրն եռ իս է: Եւ Երկանի վանաց վարդապետք բազում եղեալ են յառաջ ժամանակին, որ մեզ անգիտելի է, որպէս մէկ ամսօրեայ սուղ ժամանակ կացաք, նա' քսան եւ չորս վարդապետի գերեզման համարեցի ի միում գաւթի, որ ջալալիքն հրձգութիւն արկեր, զամենայն շինուածքն այրեր էին, այլ ի գերեզմանատուն վարդապետացն ոչ էր մերձեցեալ հուրն, որպէս երից մանկանց Բաբելոնի. այլ մեծ զարմանք է որ ցուիքն շուրջանակի եղէգաց էր:
[124]
Եւ ի մեր մանկատիպ երիտասարդութեան ժամանակին երկու վարդապետք կային, մինն` Ըռըստագէս անուն եւ միւսն` Վրթանէս: Վրթանէսն մեծ եւ Ըռըստագէսն կրսեր, ի նոյն Երկանի գեղջէն: Ըռըստագէսն խիստ հեզ էր եւ խոնարհոգի եւ շինական եւ հողագործ. եւ Վրթանէսն ժամանակ մի եկեր մեր Աւագ վանքն է կացեր, շատ չարչարանք է կրեր ի քրդերաց դողոցն, որպէս ինքն է գանկատեր թէ` ի մէկ գիշերն հինգ անգամ կոխեցին զվանքն: Եւ թէ որպէս եղեւ յետոյ որ ելեր յիւր վանքն է գնացեր, խիստ կարի ծերութեան ծայրն էր հասել եւ ի վերայ ծերութեանն դժնդակ ախտ ցաւոց պատահելով իւրն, վէր մի իբր զթութ ելեալ յունացն վերոյ եւ խռովելով վիրին, որդնալից եղեալ, որպէս զՅովբ եւ շարաւալից հոտեալ, կերեալ որդանցն զերկոսին աչսն եւ մտեալ յուղեղսն: Հինգ ամ այնպէս եկաց որդնալից, որ մեք այլ ժողովոց աղագաւ ի հետ Սեպուհոյ Լուսաւորչի հօր վանացն պատահեցաք ի գիւղն Երկանի եւ լսեցաք զվտանգեալն եւ գնացաք ի տեսութիւն: Դեռ յայնժամն մինակն ողջ էր եւ տերեւալից ոստ ունելով ի ձեռին, փախուցանէր զճանճերն ի տօթացեալ ժամանակին, որ աւուրքն ամարային էին. եւ յորժամ ետես զմեզ. ելաց դառնապէս. եւ ողջունեցաք զինքն եւ սկսաք մխիթարել: Նա սկսաւ ասել թէ` յորժամ ես զամենայն վշտագնեալ մխիթարէի աստուածաշունչ գրովք եւ պատմութեամբք, եւ արդ եւս զի՞նչ պիտոյ է ինձ ասել, այլ գոհանամ զԱստուծոյ եւ խնդրեմ ի նմանէ, զի ապաշխարութիւն համարեսցի ինձ: Եւ ողջունեալ խնդրեցաք օրհնութիւնս եւ գնացաք ի գիւղն: Եւ յետ հենգ ամացն յորժամ եհաս օր վաղճանին, նա' որդունքն ինքնին ելեալ ի մարմնոյն եւ գնացին եւ փոխանակ դառն հոտոյն, հոտ անոյշ բուրեաց ի մարմնոյն եւ թաղեցաք զնա սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ ընդ այլ վարդապետացն, որոյ աղօթիւքն ողորմեսցի Քրիստոս Աստուած մեզ եւ ամենայն հաւատացելոց: Եւ այս եղեւ ի թվին ՌԽԸ (1599), եւ ոմն ծեր աբեղայ` Թումայ անուն ի նոյն վանացն` թաղեալ է զնա եւ եկեալ ի Բաբերդու Ոստեղավանքն, պատմեաց երկու վարդապետացն` մեր Սրապիոնին եւ Ղազար վարդապետին, որ էին ի նոյն ժամին երկոքին ի միասին եւ վանաց առաջնորդին` Թադէոս եպիսկոպոսին եւ այլ միաբանիցն առաջի. եւ ամենեքեան լուեալ` փառս ետուն Աստուծոյ:
[125]
Եւ էր ոմն այլ վարդապետ Մկրտիչ անուն` կատարեալ րաբունի եւ բանաստեղծ եւ տաղասաց, եկեալ յօտար երկրէ, բնակելով ի Փթառիճոյ վանքն եւ անկանելով ի գինամոլութիւն եւ զվարդապետութիւնն խափանելով եւ ոչ ուրեք գնալով, ոչ աշակերտի եւ ոչ ուրուք ասել քարոզ կամ դաս, մինչ յօր ելիցն յաշխարհէս: Եւ անուշահամ տաղ մի ասացեալ է ողբերգաբար` խրատական եւ ոգեշահ բանիւք, առ ինք փոխելով դիմառնական ի զղջութիւն: Եւ այսպէս է սկիզբն կաֆային. Օրհնեալ Աստուծոյ անունն, որ բարեաց դռներն բացեր, զաշխարհս գեղեցիկ ստեղծեր եւ երեք դիմաց բաժաներ եւն: Եւ շատ ոտանաւոր բանքեր:
[126]
Եւ Կայիփոսի մեծահռչակ վանքն Սեպուհ լերանցն, որ յանուն Սրբոյն Յակովբայ եւ այլ սրբոցն որ անդ հաւաքեալ են, որ աթոռ է հայրապետաց եւ դասատուն է վարդապետաց եւ մօտահաս դրացի է մեր Աւագ վանացն, նա' շատ վարդապետաց սրբոց գերեզմանատունք կան, որ զերկու ոմն մեծ աւագ վարդապետաց տեսողքն կու պատմէին մեզ նոցա սուրբ վարուցն եւ գիտութեանցն, որ միոյն Համշենցի ասեն եւ միւս` Ցբնցի, երկրայց անուամբն կոչելով: Եւ մեր մեծ պապ Աստուածատուր վարդապետն ամս բազումս կեցեալ անդ, որ մեր փոքր պապ Հարապետ վարդապետն քսան ամ անդ վարժելով առ ոտս Աստուածատուրին եւ զաւազան առեալ եւ ապա Աստուածատուրն գիտացեալ զօր մահուան իւրոյ եւ գնալով ի Ծանեխան, վախճանելով ի յահէ անօրէն նեղչաց տաճկացն:
[127]
Եւ այլ վարդապետք էին երկու թերակատարք ի Կայիփոս, անուն միոյն` Պետրոս, որ մականուն Պիչուղ ասէին, որ աշակերտացն էր Ամթացոյ Շիրակին, որ թեպէտ որ շատ հմուտ եւ ներհուն չէր ի գրոց, այլ կատերաել ժամասաց երաժիշտ էր եւ տումարագետ եւ արագախօս եւ խրոխտս եւ ահարկու բարձրաբարբառ քարոզող, զոր ես զինքն տեսի, որ դեռ մանկագոյն աբեղայ էի. Աստուած ողորմի իւր հոգոյն:
[128]
Եւ միւս այլ … անուն վարդապետ, որ մականուն Որոգայթ ասէին, վասն անառակ վարուցն եւ անուղղայ գնացիցն, որպէս զիս: Նա մեր պապ Աստուածատուր վարդապետին առ ոտն կենալով սուղ ժամանակ մի եւ ապստամբ լինելով ի վարդապետէն, առանց հրամանի քարոզէր եւ վարդապետէր ամենայն ուրեք, մինչ վարդապետն ի Սեբաստիա գնացեալ, որ սեպհական երկիրն էր իւրն, նա Որոգայթն այլ անդ գնալով եւ հնազանդելով վարդապետին, եւ յետ քանի աւուրց յետոյ սկսեալ ժտութեամբ խնդրել ի վարդապետէն գաւազան առնել եւ վարդապետ օրհնիլ, զոր եւ յուրաստ լեալ վարդապետին դժուարացաւ եւ ոչ կամէր կատարել զխնդիրն, եւ նա գնացեալ առ տօլվաթաւորք քաղաքին Սեբաստիոյ եւ գլխաւոր տաճիկ մի մեծ չաւուշ` զնոսա միջնորդ եւ բարեխօս արկանելով, ի վերայ վարդապետին յարուցանելով, եւ վարդապետին ի հարկէ եւ յոչ կամայ տալով գաւազան նմա: Ես զայս ոչ տեսի, այլ այսպէս լուայ ի ստոյգ դիտողաց եւ տեսողացն զնա: Եւ այն Պետրոսն որ Պիչուղ ասէին, սոքա երկոքին ի Կայիփոսին վաղճանեալք եղեն թվին ՌԽ (1491):
[129]
Եւ ի Բաբերդ այլ եղեալ ի մերձ ժամանակիս մեր Մաղաքիա անուն ճգնաւոր վարդապետ մի եւ ճարտար գրիչ ամենայն արուեստիւն, կատարեալ եւ առաքինի վարուք զարդարեալ ի վանս Սրբոյն Ստեփաննոսի, որ Վահանաշէն կոչի յանուն գեղջին: Կեցեալ բազում ժամանակս խաղաղական կենօք եւ լռութեամբ ի նոյն վանսն եւ բնաւ ուրեք ոչ կամեցաւ երթալ արտաքոյ վանացն, վասն երագագիր եւ փոյթ արուեստին լինելոյ վասն: Եւ գրովք լցեալ է զամենայն երկիրն Խախտեաց, հասարակաց գրովք` սաղմոսարանաւ, աւետարանաւ, շարակնոցովք, ճաշոցովք, այսմաւուրովք եւ աստուածաշունչ գրովք մարգարէականօք եւ այլ վարդապետական գրովք: Զայս ամենայն գիշերային տքնութեամբն եւ անհանգիստ արթնութեամբն գրէր, բնաւ յանկողնի ոչ ննջէր, այլ սակաւ մի ոյժ առնելոյ աղագաւ դնէր զգլուխն ի վերայ շիքիլոնին եւ նստեալ ննջէր մէկ ժամ կամ երկու եւ դարձեալ փութով զարթնոյր եւ միւսանգամ աշխատէր ի գրելն, որպէս զԳրիգոր Տաթեւացին եւ զԲարսեղ Կեսարացին, որ երեւեալ Մայր Տեառն ասելով նմա թէ` գրեա', գրեա', խնայեա' վասն տկարութեանդ. որ լերդացաւութիւն ունէր: Այլ սա ոչ խնայէր, այլ գրէր ի տուէ եւ ի գիշերի, որպէս զԾերենց Գրիգորն, որ զամս յիսուն գրէր սոյնպէս, որպէս յիշատակէ Թումա վարդապետն ի պատմութեանն:
Եւ սորա լինելով երկու աշակերտ գրոց եւ ոչ ելին ի կատարումն, այլ թողին զաշակերտութիւնն եւ զկրօնաւորութիւնն եւ սիրեցին զաշխարհ, առին կանայս, եւ վարդապետն անէծ զնոսա, որ այսահար լինելով պատժեցան երկոքին այլ: Եւ վարդապետին այսպիսի բարի վարուք կացեալ եւ հանգեաւ խաղաղութեամբ ի Քրիստոս ի յոյսն ամենեցուն: Եւ հող գերեզմանի նորա առնէ բժշկութիւն ամենայն ախտաժետաց ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն:
130. Պատմութիւն Ղազար անուն վարդապետին Բաբերդացոյ, որ անցեալ ամին վաղճանեալ եղեւ, որ էր թվ. ՌՁԳ (1634)։
Այս Ղազար վարդապետս էր ի քաղաքէն Բաբերդոյ եւ բարի քրիստոնէի զաւակ եւ սնուցեալ սրբութեամբ, եւ սա մանուկ գոլով եւ պատանի, ի ժամ չարչարանաց վարդապետին մերոյ ի քաղաքին Բաբերդոյ, սա էր մինն ընդ Սիմէոնին, երկոքինն այլ ի յըմբռնման ժամին ի ներքոյ թեւին մտանելով վարդապետին եւ առ ոչինչ համարելով զգանալից լինելն ի պաշարողացն եւ յըմբռնողացն, մինչեւ ի գանն եւ ի բանդն զկնի գնացեալ, որպէս գրել եմք ի ՌԽԵ (1596) թվականին: Եւ այս Ղազարս կարի առաւել սիրող էր եւ յոյժ փափաքող էր ուսմանց, մանաւանդ գրչութեան արուեստականաց եւ եռայր հոգովն աստուածային: Որպէս ի մի տեղի կենալով մեր առ ոտս վարժապետին մերոյ, սա ընդ մեզ գոլով ամսօրեայ ժամանակ մի եւ հանապազ ինքն ընդ ինքեան զարմանալի տուփք եւ փոք (?) եւ խորանքներ հանէր: Զոր յետոյ վասն չար հարկապահանջութեան չար ժամանակին ոչ կարացին տոկալ. այլ յարուցեալ գնացին ի Կարին քաղաքն Հարզուլումն` թէ բարով ապրին: Նա' առաւել եղեն չարիքն, որ յազդմանէ չարին ոմն ենկիչարի եւ բռնաւոր տեսեալ զգեղեցկութիւն պատանեկին եւ յափշտակեցին, եւ յետ երկու աւուրց փախեաւ գաղտ ի նոցանէն ի գիշերի առ հայրն իւր. եւ նա մազապուրծ եղեալ յամենայնէ, առեալ զմայրն եւ զաղայն, գիշերագնաց եղեալ փախստական յաշխարհէ յաշխարհ մինչեւ յերկիրն Գթաց, որ Լեհաց եւ Պուղտանաց, եւ անդէն ուսեալ տիրապէս գիր եւ ոսկեզարդ դեղագործութիւն եւ պատկերահանութիւն եւ գրեաց զաստուածաշունչ գիրս ի կրթութիւն իւր եւ յիշատակ հոգոյ: Եւ ընթերցեալ բազում գրեանս նրբից եւ արտաքնոց եւ զճառս իմաստնոց եւ զառակս նոցա եւ զդարձուածս բանից եւ զամենայն հանճարս աստուածաշունչ գրոց, եւ գնացեալ ի Հալապ մօտ Յովհաննէս կաթողիկոսն եւ կացեալ սուղ ժամանակ մի առ նա եւ առեալ գաւազան ի նմանէն եւ գնացեալ ի Պուղտան եւ զվանքն պարսպեալ ամրոցոյց շուրջանակի եւ շատ շինութիւն արար վանացն եւ գնացեալ ի Կաֆան, որ քարոզութիւն առնէր եւ վանից պակասութեան աղագաւ ողորմութիւն խնդրել, նա' ի հնարից չարին փորձութիւն երեկ ի վերան, որ մատնեցին զնա թաթար խանին` թէ լրտես է եկեալ ի յՈւռուսէն եւ ի Լեհէն, որ կալան զնա եւ եդին ի բանտս մահապարտաց եւ կամէր սպանանել չարաչար մահուամբ, որ տեղոյն քրիստոնեայքն հազիւ կարացին ի ձեռանէն ազատել բազում ընչիւք, եւ ելեալ եկաց ի վանս իւր, կեցեալ բարի վարուք եւ պարկեշտ առաքինութեամբ: Եւ էր կարի առաւել խոնարհասիրտ եւ հեզահոգի եւ առաւել երկիւղած ի Տեառնէ, զթած առ նեղեալս եւ ողորմած առ տնանկս եւ առ աղքատս, եւ փոխեցաւ առ Քրիստոս յոյսն ամենեցուն եւ թաղեցաւ յիւր շինեալ վանսն, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, ամէն:
131. Վասն Ազարիա փիլիսոփային։
Սա էր յերկրէն Տարօն, զոր ոմանք Բալուվայ ասեն, եւ եկեալ աշակերտեցաւ այս գոռոզ Կեսարացի վարդապետիս, որ այժմ է ստանուն Սողոմոն ի մեզ, եւ ի գազանաբարու սրտնութենէն ոչ կարաց կալ մօտն, եւ եկեալ ժամանակ մի առ Մկրտիչ վարդապետին, որ Խղճուկ ասեն, կացեալ առ նա եւ երկիւղէ եւ տրտնջանաց Կեսարացոյ Գրիգորին ելեալ ի նմանէ եւ գնացեալ մօտ ի Գրիգորն, կեցեալ բազում ժամանակս եւ ուսեալ զամենայն հանճարս իմաստից, եւ այնպէս յաճախապատում խրթնաքարոզ ասաց, [որ] ոչ ոք ելեալ է այժմոյս, որ ի մէկ բանից վերայ մէկ ամիս քարոզէր յՅովհաննու Որոտնեցոյ մեկնեալն էր յոյժ պահեցող եւ առաքինի, խոնարհամիտ, հեզ եւ հլու, որ առաւել խոնարհ հոգի լինելուն` զմականունն Հլու էին եդեալ: Եւ էր անձանձիր քարոզող, որ ժամանակ մի լուսաւորեց զՊուրսայու կողմն, զՆիկիոյ եւ զՆիկոմիդացոց, ուր հայք կան: Կու կամէր որ միաբանակեաց վանք շինէր ի լերինն Կուռլայու, եւ փայտաշէնք մէկ քանի տունք շինեաց եւ աղօթանոց պատարագի տեղի մի յանպատշաճ տեղւոջ` յանճարակութենէ: Ուր տեղիք որ պատշաճաւոր էին, երիցաներք գեղջիցն չկամեցան, որպէս զմերս, որ յայն կողմունքն շատ աշխատ եղէ վանք շինելու համար եւ շատ տեղիք գնեցի եւ բազում ծախս արարի վասն շինութեան համար, նա' ոչ կամեցան իրիցանին, որ դեռ պահեալ եմ առ իս զնոցա տղայից հուճաթներն տեղերոյն, եւ զայն գեղորէից աղօթարանքն մեք շիներ եմք եւ օծել զշատն: Եւ այս Ազարիայիս այլ ոչ կամեցան յեզեր գեղջից պատշաճաւորի շինել, վասն որոյ գնաց յանտառախիտ անապատի տեղոջ` յաղայիցն տափու արար, որ զնեց որ անդ փոխարկէր զվանքն, եւ մեծ գեղջի տեղրանք վայելուչք պատրաստեաց, որ գեղրանք շինուէր մերձ վանատեղացն եւ հաւանեցուցեր էր զշատ շինական մարդիկ, որ գալոց էին: Նա' այս չար վիշապս եւ անյագ գայլս` Կեսարացի Գրիգոր պատրիարգ անուանեալս, որ այժմ չար խորհրդով է ընդ մեզ ի տարապարտուց, վասն ագահութեան ախտից աղագաւ անհաշտ թշնամութիւն ունի ընդ մեզ եւ որոգայթել կամի, զոր հայցեմք յԱստուծոյ` մի բարձրասցի խորհուրդ նորա, այլ վաղճան կատարածի վաստակ շրթանց եւ այլն: Այս գազանացեալ Գրիգոր Կեսարացին հանգստութիւն չետուր նմա` վարպետ անուն սակին, որ երկոտասան ամ զաշխարհ կողոպտելով տալով իւրն, մինչ ի հինգ հազար ղուրուշն եւ այլ յաւելի, չկարացի յագեցուցանել զանյագ բնութիւն նորա: Եւ առնոյն զժողովեալ ինչս նորա եւ ոչ կամէր տալ գաւազան, զի մինչ իւր ծառայեսցէ, ինչս ժողովեսցէ եւ բերցէ առ ինքն, որ քան զՅուդային եւ զՍիմոնին առաւել ունի զախտ արծաթսիրութեան, զոր մի' լիցի աշակերտելոցն Քրիստոսի լինել այսպիսի:
Եւ յորժամ Ազարէն վանաց շինութեան հոգն լինելով, նա' եկաւ բազմակուլ վիշապս ի յԸստամբօլս վասն ագահութեան եւ հակառակութեան պատճառի, եւ յորժամ լուաւ եղկելին զգալուստ սորին եւ խնդրէր հեռագոյն ուրեք երթալ եւ թաքչել ի նմանէն վասն անիրաւ հարկապահանջութեանն գանձս ոսկոյ եւ արծաթոյ, զոր ոչ բաւականայր տալով: Եւ մեզ պատահեցաւ ի փախչելն յԱլով կողմ եւ առ ամօթի ոչ յայտնեաց մեզ, եւ գնաց փախստեայ ի յԱնտիոքու կողմն եւ անտից առ եզր ծովին եւ մտեալ ի նաւ եւ կամէր գնալ ի Տիմիաթն եւ անտից յԵգիպտոս: Նա' ձմերան եղանակին էր եւ ալէկոծութեան աւուրք, շատ ալէկոծութիւն կրելով ի նաւին մինչ յընկղմանէ բազում անգամ հազիւ զերծանելով, եւ ցաւ մահու դիպելով նմա ի խստութենէ ցրտութեան օդոցն, մանաւանդ ի ծարաւութենէ ջրոյ, որպէս աղաղակեաց ամենայն ի նաւի եղողացն` յիսուն ղուրուշ տամ միանգամ յագ ըմբելոյ ջրոյ, նա' չեղեւ հնար գտանելոյ: Եւ դարձաւ ասաց առ նաւավարսն թէ` մի' երկնչիք, դուք կու փրկիք անվնաս, այլ ես միայն կու մեռանիմ, քանզի Տէր այսպէս եցոյց ինձ: Եւ որպէս ասաց` այնպէս եղեւ, եւ յառաջագոյն խոստովանեալ եւ հաղորդեալ էր եւ կրկին խոստովանեցաք միմեանց, որ Թադէոս անուն այրի երէց ընդ իւրն էին եւ սարկաւագացուք երկու, հաղորդեցաք ամենեքեանս, եւ յետ միւս առաւօտին խաղաղութեամբ աւանդեաց զսուրբ հոգին ի ձեռս հրեշտակաց: Եւ զսպելով իւրով հանդերձիւն եւ ապա արկին ի ծով եւ ալիք ծովին հանին զնա ի գիւղ մի ասորոց ի կողմն Տրապօլեաց, որ են մարովնիք, եւ տեսեալ զնա վարսաւոր բոլոր կուլակաւ, եւ գիտացին որ քահանայ էր եւ թաղեցին զնա փառաւորապէս թվ. ՌՀԷ (1628):
132. Վասն սուտ խաբեբայից, որ վարդապետ անուամբ շրջէին ի վերայ երկրի ընդ ժամանակս ժամանակս, որպէս այժմ բազումք։
Քանզի սովորութիւն է սատանայի յամենայն ժամանակս զիւր չարութեան որոմն սերմանել ի մէջ բարի ցորենոյն, որպէս նախ յերկինս սերմանեաց ի մէջ հրեշտակաց, որ ինքն աստուածանալ կամեցաւ եւ ի մին դասէն զերրորդ մասն ապստամբեցոյց ընդ իւր, որ ի չորիցն մին մասն մնաց, որ եւ նոքա ի տէրութեանց դասն խառնեցան, որպէս ասէ Նիւսացին եւ վասն երրորդ մասին ի հետ բանսարկու չար վիշապի անկմանն: Ասէ Աւետարանիչն Յովհաննէս ի տեսլեան գիրսն թէ` Տեսի որ անկաւ մեծ վիշապն յերկնից եւ ատամբ իւրով զերրորդ մասն աստեղաց ընդ իւր ի վայր քարշեաց, եւ յետ անկմանն ի վայր ի կայանիցն, ոչ դադարեաց ի չար սերմանելոյն, այլ ի դրախտին ի մէջ Ադամայ եւ Եւայի էարկ զիւր հպարտութեան ախտից սերմանսն, որով ինքն աստուածանալ կամեցաւ: Եւ յետ այնորիկ ի մէջ ծննդոց նորա` Աբելի միջումն եւ Կայենին, որ զեղբայրասպանութիւնն ետուր գործել, որ առաջին սպաննող եղեւ: Եւ յետոյ` ի մէջ սկայիցն եւ ծննդոցն Սեթայ, որ զանկարգ խառնակութիւնն եւ զարեանց հեղմունսն առնէին, որ ի վերայ մին կնոջն քսան այր մեռանէր, որ վասն այն եկն ջրհեղեղն եւ կորոյս զամենեսին, որպէս ասէ աւետարանն: Եւ յետոյ ի մէջ որդոցն Նոյի` ընդ Սեմայ եւ Քանանայ, որ զՍեմայ վիճակն յափշտակեաց Քանան, որ կրկին անէծս ժառանգեաց ի հաւոյն` Նոյէ, մին` վասն զամօթալիս բանալոյն եւ խաղ առնելոյն ընդ առականսն եւ յայտնելով հօրն Քամայ եւ եղբարցն, եւ երկրորդ` վասն վիճակին յա (?): Եւ յետոյ` զաշտարակաշինութիւնն էարկ ընդդէմ Աստուծոյ եւ ի մէջ Եբերայ եւ եօթանասուն եւ մի տանտէրացն եւ ի մէջ Աբրահամու, որ եբեր բազում փորձանս, եւ ի մէջ եղբօրն Առանայ, որ կռատուն շինեաց եւ զջորոյ ծնունդն հնարեցաւ: Եւ յետ այնորիկ` ի մէջ հովուացն Աբրահամու եւ Ղովտայ կագն, եւ ի մէջ հովուացն Սահակայ եւ Աբիմելեքայ, եւ ի մէջ Սահակայ որդոցն` Յակովբայ եւ Եսաւայ եւ այլ բազմաց` մինչ ի Մովսէսն, որ յարոյց զՅանէսն եւ զՅամրէսն, որ հակառակն կացին ընդ Մովսէսի: Եւ ի մէջ Դաւթի եւ Սաւուղի, եւ ի մէջ ամենայն մարգարէիցն` զսուտ մարգարէսն, եւ ի մէջ առաքելոցն` զսուտ առաքեալսն, եւ ի մէջ հայրապետացն` զհերձուածող սուտ հայրապետ անունսն, որպէս զԱրիոս, զհոգեմարտն Մակեդոն, զՆեստոր եւ զԵւտիքեանքն եւ զՍաբէլ Լիբէացին` զհրէադաւանն եւ զՓլաբիանոս եւ զայլ բազմաց դասս հերձուածողաց:
Եւ ի մէջ վարդապետաց` զսուտանուն վարդապետսն առեալ նիւթ ինչ ի լուսաւոր բանից եւ նովաւ հպարտացեալ` որպէս եւ ես` ի վերայ նմանեացն. եւ յաղագս փառամոլութեան եւ արծաթսիրութեան ախտի ագահութեան` զմիմեանս ատել եւ խածատել, որպէս ասէ առաքեալն` եթէ զմիմեանս խածատիցէք, գուցէ ի միմեանց սատակիցիք, որպէս ասէ յերգսն սուրբ Ներսէս թէ` չար ասէ զագահութիւնն, զի շատ միջոց է ծնելութիւն, ի նմանէ է սպանութիւն եւ զմիմեանս ատելութիւն, եւ այլն: Եւ որք բանիբունք են` այսպիսի չարաչար ախտիւք լցեալք են, մանաւանդ որ մեծահռչակ գլուխ աթոռոց տեարք են, որպէս Յերուսաղէմայն Սըսայն, եւ Վաղարշապատուն, եւ Երուսաղէմայն եւ Կոստանդիանոսի Պօլսոյ սուտ անուն պատրիարգ նստողքն, ով ոք եւ իցեն` կու ջանան որ իւրեանք միայն բնակիցեն յաշխարհի, որպէս ասէ Եսայիաս մարգարէն թէ` Դուք միայն բնակելոց էք յաշխարհիս: Եւ վիշապօրէն կամին զամենեսեան կլանել, մանաւանդ զմեզ, որպէս Կեսարացի Գրիգորն որ զմեզ կու ատէ ի տարապարտուց, մէկ պատճառ` որ հին ոխ ունելով եւ երկրորդ` ագահութեան եւ փառամոլութեան ախտից աղագաւ, որ զյափշտակութիւն գայլոց կու գործեն, որպէս ետես Լուսաւորիչն մեր զգայլսն ի մէջ ոչխարաց, որ պատառէին զլուսակիզն յօդիսն, եւ բերանք նոցա լի էին արեամբ փողոտելոցն, եւ հրեշտակն որ վերակացուն էր տեսլեանն, նա ասաց թէ` վերջին առաջնորդքն գայլք լինիցին եւ զյափշտակութիւն գայլոյ գործեսցեն, եւ երանի մանկանց քահանայիցն, որ համբերեսցեն գայլոցն այնոցիկ. եւ Տէրն կու հրամայէ յաւետարանին թէ` Զգոյշ լերո'ւք, որ գայցեն հանդերձիւք ոչխարաց եւ ի ներքոյ են գայլք եւ այլն: Նա' կոյր քահանայք եւ ժողովուրդքն տեսանելով զայնպիսիքն` չեն զգայր եւ զգուշանայր եւ ի միտ առնոյր զասացեալն ի Տեառնէն եւ զերեւումն Լուսաւորչին, այլ միայն ի հանդերձն նայելով եւ ի սուտ պահսն. այս այսպէս գործով ի գլուխ ելեալ` կատարեալ է Տեառն գուշակումն եւ սրբոց յայտնութիւնքն այժմ արդեամբք եւ բանիւք:
Եւ ստոցն եւ խաբեբայիցն պատմեցից փոքր բանիւք, որ ոմանք յուխտականաց կամ յաշխարհէ իրիցանաց կամ յաշխարհական մոնթանց ոմանց` յարելով սուղ ժամանակ ինչ առ վարդապետաց, շրջելով ընդ նոսա, լսելով զքարոզութիւն նոցա, զնախերգան եւ զօրհնութեան աղօթանին եւ զպատմութիւնք ի բերան առեալ` կիսակտուր եւ ծայրախուզ առնելով եւ աշակերտութենէ կարգաց փախստական լինելով եւ վարդապետ ձեւանալով ի խաւարչուտ տեղրանք, որպէս ասէ Յովհաննէս Պլուզն յերկնից պատմութիւնն թէ` մանաւանդ ուսումնականքս, որ այժմս կան, նախ քան սկիզբն որ սկսանին, նա' համարին գիտել զվաղճան, յաշակերտաց կարգէ լինին փախստական, եւ րաբունիք անուամբ շրջին յոյժ պերճական, ի քրտանց ջանից եւ տքնութեանց լինին ունայնական, եւ վաստակոյ պտղոյն ցանկան առանց սերման:
[133]
Որպէս ոմն Վարդան անուն աբեղայ, որ մականուն Կարմիր արախճին ասէին` ի վերին աշխարհացն լինելով, ժամանակ մի ի հետ Ներսէսին շրջելով, իշպահակութիւն առնելով նմա, եւ վարդապետն Ներսէս վարելով զնա յիւրմէն` վասն բութ եւ գուլ լինելոյն եւ հեղգութեանն: Նա' գնալով ժամանակ մի` յերկար շրջելով ի Վրացտաներն` վարդապետութիւն առնելով, եւ յետ ժամանակի դառնալով առ վարդապետն եւ գայ գտանէ ի Կարին քաղաք, եւ վարդապետին ընդ ակամբ հայելով ընդ նա, ոչ կամէր ընդունել: Եւ նա անկեալ առ մեծամեծս քաղաքին յարոյց ի վերայ վարդապետին` աղաչելով զնա, զի տացէ գաւազանի օրհնութիւն նմա, եւ վարդապետին անճարակեալ, ելեալ ի գիշերի փախստեայ գնացեալ դէպ ի Բասենոյ գեղորէքն: Եւ նա յիմացեալ, զկնի մտեալ, գնացեալ ի գիւղ մի, որ Պուլամաճ ասեն, որ յառաջագոյն ծանօթ լինելով ընդ աղայի նոցա, ծանուցանելով նմա զամենայն որպիսութիւնն իւր ընդ վարդապետին եւ տալով նմա վեց ղուրուշ կաշառս, զի արասցէ զկամս նորա: Եւ ազդ լինելով վարդապետին յարուցեալ անդի ի գիշերի, թափառի գնալով դէպ ի մացառս լերանց` թաքչելով անդ, եւ չարին առեալ զկաշառեալ աղան եւ ընդ կրունկն հետամուտ եղեալ հասին ի լերինն ի մէջ անտառացն եւ եհան զսուրն եւ յարձակեցաւ ի վերայ զի ահացուսցէ զնա, եւ վարդապետին յողոք անկեալ ասելով. զի՞նչ խնդրես: Եւ նա ասէ. այս քո աշկերտին գաւազան տալ խնդրեմ, եթէ ոչ կու սպանանեմ զքեզ եւ զընկերքս քո: Եւ վարդապետին առ ահի ասացեալ թէ` հատցէ' յանտառէն գաւազան որպէս կամի, եւ տաց ի ձեռս նորա: Եւ նա խրատեալ զաղէն թէ` իւրովի ձեռօքն թո'ղ հատցէ: Եւ արարեալ ետուր որպէս ասացն, եւ առեալ ետուր ի ձեռս նորա անիծախառն ողբովք: Եւ նա դարձեալ ուսուցանելով զաղան թէ` ո'չ այսպէս, այլ այնպէս ասասցէ բան սահմանի, որպէս օրէնն է մեր, զի հաւանեցուսցէ զիս: Եւ վարդապետին յոչ կամաց ասաց զհրամանն եւ զօրհնութիւնս` բերանով եւ ոչ սրտիւք, եւ ապա հազիւ զերծաւ ի նմանէ: Եւ այս եղեւ ի թվին ՌԽԳ (1594), զոր պատմեաց մեզ ճգնաւոր ոմն խստակրօն Սարգիս անուն աբեղայ յԵրուսաղէմ քաղաքին, ասելով թէ` ես անդ էի ի Թէոդուպօլիսն, յորժամ այս գործեցաւ:
Եւ յետ տարոյ միոջ գնալով դէպ ի յԱկն եւ ի Բենկան, զայս նոր վանքս Բենկին որ կայ, նա պատճառ եղել շինութեան, եւ գնալով ի Սեբաստիա, շրջելով ի գեղորէսն` Յովհաննէս կաթողիկոսի ժամանակին, որ դեռ վարդապետ էր, հիացուցեր էր զամենայն աշխարհն` զհայք եւ զտաճիկք: Եւ այս խաբեբայս անդ շրջելով, գնալով ի բերան առիւծոյն, եւ մեր վարդապետին այլ աշակերտութիւն լինելով մօտ Հարապետին Տիւրիկեցոյ, պատահելով ի գիւղ մի որ Բռգնիկ ասեն, եւ Յովհաննէս վարդապետն անդ լինելով, սիրով ողջունեալ զմիմեանս, որ ժամանակ մի ի միասին կենալով մօտ Աստուածատուրն: Եւ յետ միւս աւուրն մարդիկ ուղարկելով, ուր անդ լինէր վարդապետն այն, եւ բերին առ Յովհաննէս վարդապետն, եւ նա եհարց զառաջինն թէ` ո՞վ ես դու եւ կամ յորո՞ց աշակերտաց ես: Պատասխանելով նորա թէ` ի Ներսէս Հետեւակի աշակերտացն եմ: Դարձեալ ասաց թէ` իմ վարդապետ Ազարիին ընկե՞ր ես, որ եւ նա նորին աշակերտացն էր, ո՞ր կերպիւ քեզ գաւազան ետուր: Ասելով թէ` մայրս խնդրեաց, որ չէ արժան յիշելոյ: Եւ վարդապետին լուեալ յառաջագոյն զեղեալ գործս նորա ի յԱզարիէն եւ հրամայեաց բերել զմեկնիչն Պօղոսի եւ դնել առաջի նորա զի ընթերցցի եւ գիտասցէ եւ կամ ասասցէ զանուն գրոցն, եւ երդուեալ` թէ ասասցես, նա' քեզ լիցի գիրդ այդ եւ գաւազան եւ փիլոն այլ տաց եւ նամակ հաստատուն: Եւ նա պապանծեցաւ, որ ոչ կարաց ընթեռնուլ եւ ոչ զանուն գրոցն, որ դիւրին էր եւ` Պօղոս անուն առաքեալ յԱստուծոյ. եւ սկսաւ աղաչել եւ առակաւոր բան ասել թէ` արեգակ էի, խաւար եղէ առաջի քո, եւ թէ` ծով եւ գէտ` ցամաքեցայ. աղաչե'մ, թո'ղ զիս: Եւ նա յարուցեալ բարկութեամբ գանալից արար զնա եւ կապել ետուր, առեալ տարեալ ի վանսն Սուրբ Նշանին, զի տացէ ի ձեռս փաշային: Եւ վանաց եպիսկոպոսն եւ ամենայն տօլվաթաւորքն քաղաքին աղաչեցին թէ` դո'ւ դատէ որպէս կամիս եւ մի' մատներ անօրինաց, զի ծաղր անելով զմեզ: Եւ լուեալ նոցին պաղատանացն եւ էառ զձի եւ զջորիս եւ զոր ինչ ժողովեալ էր, առեալ ի նմանէ եւ ետուր վանացն եւ պատուիրեաց նմա այլ մի' երբէք ուրեք տալ զանուն վարդապետութեան եւ կամ խօսել ինչ բան յեկեղեցոջ, եթէ ոչ` ուր եւ լսիցեմ զչար համբաւդ, թուղթ կուղարկեմ, որ անդ կու դատեն եւ կու դատապարտեն: Եւ ապա արձակեալ գնաց, եւ անյայտ եղեւ յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա:
[134]
Եւ եղեւ այլ ոմն Մելքիսեդ աբեղայ, որ մականուն Հերիսա ասէին, եւ էր նա ի յԱմթայ կողմանցն, որ վարդապետութիւն առնէր, որ կարի յոյժ տգէտ եւ լոկ աշխարհական ի յըռամկաց եւ ոչ քաղաքացոց, որ զհասարակաց հանապազորդ ժամի փոխերն ոչ կարողանայր ասել, չէ թէ զքարոզ եւ զաղօթներն, որ ոչ կարողանայր պարզ եւ ըստուգ ասել, որ տխմար եւ կոզեռ տղայքն ի բերան առեալ ասեն զՃԾ սաղմոսն եւ շատ ոմանք` զշարականն այլ զամենայն, եւ ոմանք մանկունք եւ երիտասարդք ճարտար ընթերցմամբ գրոց հասարակաց գիտեն ընթեռնուլ պարզ եւ յիստակ, եւ նա բնաւ ամենեւին ոչ կարէր ընթեռնուլ զհասարակաց գիրս` զայսմաւուրաց եւ զճաշուց եւ զաւետարանի եւ զայլսն: Եւ ի բերան էր առեալ երեք չորս պատմութիւն եւ յամենայն ուրեք ասէր զնոսա. մինն զԵղկանայ եւ զմօրն Սամուէլի խնդրուածքն: Որ ի մեր Սեպուհոյ Լուսաւորչի հանգստարանի վանսն ի տօնի ի Գիւտ նշխարացն, որ աշխարհագումար ժողով կու լինէր ուխտաւորաց, զնա առաջնորդ էին եդեալ վասն անգիտութեան ժամանակին եւ տեղւոյն, նա' կանգնեցին ի քարոզքարին բարձր տեղոջ, զի պատմութիւն եւ քարոզ ասասցէ վասն աւուրն խորհրդոյ եւ վասն բազում չարչարանացն Սուրբ Լուսաւորչին եւ զհայսն լուսաւորելոյն եւ ամենայն սահմանադրութեանցն եւ վասն ո՞րպէս գալոյ ի լերինն եւ վասն Սուրբ Կուսին Մանեայ եւ վասն ո՞րպէս գտանելոյ իւր սուրբ մարմնոյն, նա բնաւ ամենեւին զմինն ի սոցանէ ոչ յիշեաց, որ ես ի մանկութեան տիսն ի պառաւանցն էի լուեալ զայս պատմութիւնք զոր գրեցի: Եթող զայս ամենայն եւ զՀեղի քահանայն եւ զԵղկանայ երկու կինն` զԱննայ եւ զՓեննանայի բանքն ասաց, որ կարի անյարմար էր, եւ փոխանակ լալոյն եւ կոծելով արտասուելոյն, ամենեքեան ծաղր արարին զնա եւ այպանեցին, այլ վասն վանաց խաթրին ոչ ի վեր հանին զարհամարհանսն, որպէս այժմ հանդերձիւք ոչխարաց Մազոտ գայլին, որ այլ անառակ է քան զայն, որպէս գրեալ եմք զնորա չարաչար խաբեբայ կաղծաւորութեան գործքերն ի թվականին [Ռ]ԾԴ (1605) ընդ Պարոն Ճգնաւորին:
Եւ այս Հերիսայի ժամանակին ի Սեպուհ լեառն էաք երիտասարդական հասակին եւ անտի գնացաք յաշակերտութիւն եւ տակաւին սա տիրէր վանացն, որ երկու եղբօրորդիք ունէր, մինն Առաքել անուն` լաւ հանճարեղ եւ իմաստուն, որ էր ինձ հաւասար ի հասակին, նա' այբբենն եւ զամենայն հեգսն ես գրեցի եւ կարդացուցի, եւ միւս եղբօրն որ Մկրտիչ էր անունն, զնա այլ շատ ուսուցի ընդ նմա եւ թողեալ գնացի ի Բաբերդ մօտ առ Սրապիոնն: Նա' չէին կարացել կեալ անդ, եւ ելեալ գնացել էին ի իՏիւրիկէ ի Վօտռի վանքն առաջնորդ էին եդեալ, նա' աւազակ քրդերն սպաննել էին զեղկելին: Եւ յետ այնորիկ երկու եղբօրորդիքն զարգացան եւ լաւ մարդիկ եղեն. մինն, որ Առաքելն էր, եպիսկոպոս եղեւ ձեռնադրեալ եւ նա է այժմոյս առաջնորդ Կեսարիոյ երկրին եւ վանացն եւ միւս եղբայրն երէց եւ քահանայ: Աստուած ողորմի իւր հոգոյն, որ նահատակ եղեւ, որ թեպէտ կարի առաւել տգէտ էր եւ անուսումն, այլ հեզ էր եւ խոնարհամիտ եւ երկիւղած եւ պարկեշտասէր, ոչ առաւել քան զիս եւ զժամանակիս շատ գիտնաւորքն, որ այսմ ժամանակի պառաւունքն շատ գիտեն քան զայն սուտ վարդապետքն, բայց չարք են եւ ամենամեղք եւ պիղծք:
135. Վասն անառակութեան, որ Չանկչի ասէին։
Այս անուն Չանկչի կոչեցեալս, էր սա Ոստան գաւառացն, յանկարծումն երեւեցաւ սա ի կողմանս Նիկիոյ, որ շատ գեղորէք կան հայոց` ի թվին ՌՀԲ (1623) եւ ունէր աջ մի եւ համբաւէր թէ` Յուսկան քահանայի որդոյն Ստեփաննոսին է, եւ բազմահնար չարեօք խաբէութիւն առնէր, ի պատճառս նորա բազում ոճրագործութիւնս առնէր եւ հիացուցանէր զտգէտ եւ զկոյր դասս ռամիկ շինականաց, ահագնագոչ ձայնի չարականաց եւ սրնդաց, որ չանկ ասէին, վասն որոյ Չանկչի կոչէին եւ շատ շորերովք եւ շարերովք փաթութեալ էր, որ երկու եւ երեք անձիք շարականաց քաղէր, մեծահնչմամբ ծնծղայիւք յապաղեցուցանէր, մինչ զի ամենայն կանայքն շեղջակուտեալ լիցին, մին մին ի ծածկոցացն յամելով բանայր եւ սոսկացուցանէր զժողովեալ զայս եւ զկանայս, եւ ի բանալոյ ժամն ողբակցաբար իբր սարսափմամբ եւ մեծաւ ոգոց հանելով ասէր թէ` ո՞ր չորացեալ ձեռօք ո՞վ կարողանայր յամենայն ժամ մերձեցունել ի սա եւ կամ ո՞ր կոյր աչօք նայել, եւ կամ պիղծ շրթամբք համբուրել, այլ վասն առաւել կարի հարկապահանջութեան եւ պակասունակութեան վանացն գոլոյն հանեցաք ի դուրս: Զայս ասելով հիացուցանէր զլսողսն եւ հաւատարմացուցանէր, ահիւ մեծաւ դողացուցանէր զդողդոջոտ կանայսն, որ ամենեւին ոչ ուրեք լուաք երբէք նշանի սքանչելեաց ի յայսահարս եւ ի ցաւագնեալս եւ յախտաժէտս, բայց միայն զայս լուայ եւ տեսի, որ հինգ կանայս այսահարեցուցեր էր ի յԸստամբօլու Պէշիկտաշի թաղին, որ ես անդ գնացի վասն Պալատու Հրեշտակապետ եկեղեցոյն շինութեան աղագաւ, նա' չորս աւուր առաջ եկել էր չարին անդ: Եւ երկու քահանայք կային անդ, նոքա պատմեցին զորպէս եղեալն թէ` յորժամ որ եկն մօտ առ մեզ, մեք թողեալ ի բաց գնացեալ թաքեաք ուրեք, նա' կանայքն շեղջակուտեալ դիզեցան ի վերայ եւ բարձրագոչ ձայնի շարականին եւ ի հնչեցուցանել ծնծղային այնչափն էր ջերմացուցեր ի սէր սուտ սնոտի փաթեթմանն, որ մերկացեր էին ի զարդուց ոսկեղինաց եւ արծաթեղինաց` թէ' ապարանջան, թէ' գինդ, թէ' մատանի, թէ' մեհեւանդ, թէ' լանջագեղ կամար, թէ' դիպակ լաչակ եւ պաստառակալ ասղանկար, թո'ղ զբազմութիւն ղուրուշից եւ դենարից եւ դրամոցն, եւ յայնժամն էին դիւահարել ողջ եւ առողջ հինգ կանայքն, որ զինքեանց մարմինս խածատէին ըստ արժանոյն: Որ ես ինքնին անձամբ երկու անգամ գնացի խնդրել վասն Աստուծոյ ողորմութիւն երկու եկեղեցոյ շինութեան աղագաւ, մէկն` Արմաշու վանացն որ ի Նիկոմիդոյ լերինն եւ երկրորդ` որ ի Պալատի Հրեշտակապետ եկեղեցոյն, նա' բնաւ ամենեւին մէկ մարդ կամ մեկ կին մօտ առ մեզ եւ կամ յաղօթ ոչ եկին խրատ խնդրել եւ կամ մէկ պատառ հացի արժան առնել եւ մէկ երկու ստակ ողորմութիւն տալ ի պետս շինութեան եկեղեցեացն, որ չորս ստակ երեսփոխանն ետուր փերոմի նստելոյն վարձն եւ գանկատեցաւ ի կանանցն` թէ ո՞րպէս կողոպտեցան ի Չանկչուն եւ կամ ո՞րպէս պատժեցան հինգ կանայքն:
Ա'յսպէս սատանայ կու ջերմացուցանէր զկռապաշտսն ի սէր կռոցն, որ զուստերսն եւ զդստերս զոհել տայր կռոցն անխնաբար եւ ցրտացուցանէր ի սիրոյն Աստուծոյ, որպէս նշանակէր կարկուտն Եգիպտոսի, որ բոլորն սառն էր եւ մէջն կայծն, որ կարկուտն կոտորէր եւ հուրն այրէր: Որով մեղանչեցին նովիմբ եւ տանջեցան, որպէս ասէ իմաստունն թէ` Որով եւ մեղանչէ ոք` նովիմբ եւ տանջեսցի. նմանապէս եւ նոցին կանայքն տանջեալք եղեն ի դիւաց:
Եւ սուտ աջն այն զոր ունէր, կարծեմ` թէ յԸստամբօլէս տարեալ լինէին վաճառականքն եւ նորա վաճառեալ էին, որպէս մեզ պատահեալ եղեւ, որ հոռոմ աբեղայ մի տաճկացեր էր եւ այսպիսի չարաչար հնարօք զբազումս պատրէր, երթեալ ի գերեզմանացն զմեռելոց ոսկերսն բովանդակ հանէր եւ հոռոմ ձիթով քաջ եփէր, զաֆրանով եւ միսկով անուշահոտ առնէր եւ գաղտագողի վաճառէր ոմանց: Պատճառէր ողբակցաբար ասելով թէ` իմ այլ եղբայր մի ճգնաւոր աբեղայ կայր, որ ի Թեսաղոնիկոյ կղզոջ լերանց անապատին կու լինէր, որ քսան վանք կայ անդ միաբանակաց, որ ընդ ամէնն եօթն հազար միանձինք կան մինչեւ ցայսօր ժամանակի, որ անուն կղզոջն Այօնորոս ասեն, ի յայնմ անապատիցն գոլ ասէր զինքն եւ զսուտ մեռեալ եղբայրն, եւ ասէր թէ` յաղագս մուրողութեան պատճառի ուղարկեցին զմեզ ի կարիս վանացն, նա' ի շրջելն ի վերայ երկրի եղբայրս մեռաւ եւ ես միայն մնացի եւ ինձ այսպէս չար պատահումն եղեւ, որ ի հաւատոցս զրկեալ եղէ եւ մերկացայ յանճառ լուսոյն: Զայս ասէր ոգոց հանելով եւ արտասուելով, որով հաւատացուցանէր զպատահեալն: Որպէս մեզ Յակոբ աբեղայ կայր, յայնժամն ի Կոմրուկի Սուրբ Նիկողոսն լինելով մեր բնակութեամբ, նա' այն Յակոբ աբեղայն ուղարկեցի ի Սուլթան Պայազիտի վաճառանոցն ի թղթի գնել, եւ տեսեալ ուրացողին այն եւ տարեալ ի թաքուն տեղի, ցուցանելով զչարահնարսն իւր եւ սուտ ողբովք հաւատացուցեր զնա, երկու ոսկր ի սկաւառակաց գլխոյն ցուցեալ նմա, դնելով ի մէջ բամպակի եւ թղթի, գրելով սուտ անունք ի վերայ զոր եւ կամեցեալ ինքն` զհռչակեալ սրբոց անուանսն, եւ նա եկեալ զմեզ հաւատացուց, որ տուի ղուրուշ եւ կէս, որ գնացեալ եգիտ զխաբեբայն եւ առեալ զսուտ նշխար գլխոյն եւ եկեալ, եւ մեր ուրախութեամբ ընկալեալ: Եւ անդ լինէր Խաչատուրն, որ այժմ վարդապետ եւ եպիսկոպոս է ի Սպահէն, յայնժամն աշակերտ անուն էր առ մեզ, նա աղաղակեաց ասելով թէ` մի' հաւատար, սուտ է նա եւ այդ ոսկերքդ այդպէս չար հնարիւք կու եփէ եւ կու վաճառէ, ես գիտեմ զնա ի վաղուց հետէ, նա շատոց է վաճառել ձեռք եւ գլուխ եւ բազուկք եւ այլ ոսկերաց: Եւ այնմ բանից փորձ առաք ի վերայ հիւանդաց եւ ոչ մի նշան չտեսաք, որ այնու յայտ է սրբոցն ոսկերն լինելով եւ մանաւանդ որ նորագիւտ լինի, որպէս եւ այլ ժամանակ մի շատ սրբոց ոսկերաց պատահեցաք, նա' բազում սքանչելիս եւ մեծ հրաշս եցոյց, եւ այժմ առնէ հանապազ, եւ այս ստոցս ոչինչ յայտնեալ եղեւ եւ ձգեցաք յարտաքս: Եւ յետ քանի աւուրց պատահելով ուրացողն այն մեր Մահտեսի Մարկոսին եւ Սիմէոն երիցին եւ կամէր զնոսա այլ պատրել, այլ նոցա տեսանելով զմերն յառաջագոյն եւ գիտելով, ոչ խաբեցան ի նմանէն, որ ցուցեալ էր ձեռ մի պարթեւօք:
Եւ այն Չանկչի անուն սուտ վարդապետն այն սուտ աջիւն ապականէր զաշխարհն, որ Կոմրուկի ժամին պատճառն նա եղեւ առմանն: Վայհոգի Խուլն կաշառ առնելով թոյլ ետուր նմա մտանել յԸստամբօլ. ես շատ դէմ կացի եւ յամենայն եկեղեցիքն գիր ղրկելով զգուշացուցի, եւ թողեալ գնացաք յԵրուսաղէմ: Նա' յայլ եկեղեցիքն չէին կամեցեր մտանել, այլ երկչոտ ղալաթացիքն մուծեր էին վասն երկիւղի Խլին, եւ խիստ երես չէին տուել: Այլ յետոյ նենգաժոտ եւ սուտ երկիւղ կրող Փանոս երէցն եւ իւր սոխտակերպ որդի Պօղոս երէցն գնալով ի Ղալաթիան մեծարանօք եւ պատուով տանելով յիւր ժամն, անպատմելի սիրով մեծարանս առնելով նմա վասն երկու պատճառի, մին` վասն Խլին հրամանն կատարելով զի հաճոյասցի նմա, եւ երկրորդ` վասն չանկի ուսուցանել որդոյն Պօղոսի: Եւ այսպէս կալով, զայն սուտ աջն գողանալով ոմանց, շատ հրապարակութիւն առնելով ի մէջ տաճկացն, զաղաղակ բարձեալ ձայնելով տաճկացն թէ` պատուական իրք մի ունէի, կարժէր քսան հազար ֆլորի, դոքա գողացան, պարտի թագաւորին ընծայել: Եւ զայս լուեալ տաճկացն վրէժխնդիր լինել եւ պահանջել ի հայերացն. նա' զմեր երէց Ներսէսն չարչարէին շատ, ի նա կարծելով: Յետոյ գտեալ էին ի պահչայն ձգած առեալ թէ գնայր, մահալին տաճիկքն կալան զնա եւ եդին ի շղթայս թէ` դու ասացեր թէ թագաւորին պատուական իր մի կայ` գողացան, տո'ւր առ մեզ որ տանիմք առ թագաւորն, մեք ամէնքս վկայ եմք ասացելոցդ: Եւ ժողովուրդն միջնորդ արկանելով ի միջի, հազիւ կարացել էին վեց հազար ստակով զերծուցեր էին զնա, եւ ապա ելեալ գնացեալ ի կորուստն յաւիտենից: Եւ այն եղեւ սկիզբն երկանց զեկեղեցին առմանն: Որ եւ մեք ի նոյն ժամն ի յԵգիպտոս էաք, որ այս չարութիւնք գործեալ էին, որ մէկ օր մի ելեալ եւ զարթեալ ի քնոյն Գասպար երէցն մեր, որ ի նոյն ժամին դեռ սարկաւագ այլ չէր, եւ պատմեաց թէ` տեսի յանուրջս, որ մեր Կոմրուկի եկեղեցին կին մի ծնաւ եւ լցաւ եկեղեցին ժահահոտ արենախառն ջրով եւ ջանային մարդիկ` թէ ի դուրս վայթեմք զջուրն եւ մաքրեմք զտեղին, նա' ոչ կարացին. եւ ասացաք թէ` եկեղեցոյն մէկ փորձանք կու լինի: Եւ տասն աւուր յետոյ լալագին գանկատ երեկ թէ` Չանկչին այսպէս փորձանքներ եբեր ի գլուխնիս: Եւ անտից յորժամ յԵրուսաղէմ գնացաք մէկ քանի ամսոյ յետեւ, որ թվին ՌՀԵ (1626)ին էր, կրկին նամակ երեկ բօթալից թէ` զեկեղեցին առին տաճիկքն. թէ որպէս առին, նա աւանիկ գրեալ եմք յայլում տեղոջ:
Եւ դարձեալ յոճ կարգի խաբեբայիս, եւ սա շրջելով յամենայն տեղիս` ի Պուղտան, ի Լեհն եւ անդ դարձեալ գողացեր էին զաջն զայն, նա' մէկ մի այլ հնարեցաւ եւ արար, եւ այնպէս ապականութեամբ շրջելով, մինչ ամենեքեան աշխարհ ծանեան զխաբէութիւն նորա: Եւ գնալով ի Բալու երկիրն, այնպէս անառակ վարուք շրջելով, իմաստունք եւ խելացի մարդիկ տեղւոյն կու մատնեն պարոնին եւ նորա կալեալ զնա եւ եդեալ ի բանդի եւ կամէր սպանանել, զի բարձցի չարն ի միջոյ, եւ նորա գիտացեալ զկորուստ իւր, ասացին` թէ դեղակուր արա զինքն եւ սատակեցաւ ի բանդին եւ բարձաւ չարն ի միջոյ:
[136]
Նմանապէս եւ անառակ չար մի Մեսրոպ անուն ել վարդապետ անուամբ: Էր յաշխարհէն Պուղտանաց, ի մարց կողմանց ուռուս լինելով եւ աշակերտեալ էր Յովհաննէս կաթողիկոսին ի մանկութեան հասակին եւ ի նմանէ էր ուսեալ զամենայն ուսմունսն մանկութեան եւ քան զչափն ի վեր աշխոյժ էր մտօք եւ քաջախօս եւ բարեձայն: Նա կարի առաւել ժպիրհ էր եւ լրբենի դիմօք, եւ ընդվզեալ ի Յովհաննիսէն շատ ժամանակ եկաց ապստամբ ի նմանէ եւ շրջէր րաբունի անուամբ յոյժ պերճական եւ անառակ վարուք եւ ցոփախօս եւ հերձախօս, ոչ պաս գիտէր եւ ոչ զուտիսն եւ գայթակղեցուցանէր զաշխարհ: Եւ յետ ժամանակի գնացեալ ի Հալապ, բազմահնար խաբէութեամբն հաճեալ զմիտս կաթողիկոսին, եւ էառ գաւազան եւ ելեալ գնաց իւր սեպհական աշխարհն Քթաց` ի Պուղտանն եւ ի Լեհն, եւ կայր անառակ վարուք քան զառաջինն առաւել եօթնպատիկ չարեօք: Եւ ձանձրացեալ լեհացոցն, դեղակուր արարեալ բարձին զչարն ի միջոյ, թվին ՌՀԵ (1626)ին:
[137]
Նոյն սարասի դիմօք չար մի ի մէնջ ելեալ Մելքիսեդ անուն, որ էր ի սահմանաց մերոց` Առւըտոց գեղջէ, եւ էր այրի երէց, որ ժամանակ մի շրջեր էր ի հետ Պէկթաշ անուն ջալալուի մի, որ էր իւրեանց գեղջակիցն. եւ յորժամ զնա սպանին, ապա գնացեալ մօտ Երզնկացի Մինասին, կացեալ սուղ ժամանակ եւ ապա անտից եկեալ առ մեզ: Եւ կարի անշնորհ էր եւ առանց աշխատանաց վարդապետութեան ցանկայր եւ էր փառամոլ եւ ձիաբոյծ եւ պճնասէր եւ յափշտակող եւ գազանաբարու: Շատ վնաս արար մեզ ի սուտանուն պատրիարքութեան ժամանակին, որ գնաց զամենայն աշխարհն Թրակացւոց` մինչեւ ի Պուղտան, ժողովեց կեղեքելով եւ յափշտակելով զկեանս քրիստոնէից. երկու ամ յամեաց, ապա երեկ եւ թաքոյց զամենայն զոր ինչ անիրաւութեամբ ժողովեալ էր եւ ոչինչ ետուր ցոյց: Եւ ապա մարդիկ մեծամեծք ի բարեկամացն մերոց յարուցանելով ի վերայ մեր, ոմանք տիլակչիք եւ ոմանք ոսոխչիք լինելով մեզ թէ` անպատճառ պիտի գաւազան տաս, որ զանիրաւ ժողովեալն քեզ տայ, որ ի պարտատէրդ տաս, եւ թէ ոչ` դու գիտես: Եւ շատ հակառակ զրուցներ արարին եւ ընդվայրհաջմունք: Զի՞նչ յերկարեմ, ընդդէմ կացի ամենայն հակառակութեանցն եւ ոչ կատարեցի զխնդրուածս նոցին, այլ վարեցի յերեսաց իմոց: Եւ յայնմ աւուրքն եկն Մկրտիչ եպիսկոպոսն Լճաց վանացն մօտ առ մեզ եւ վաղճանեալ եղեւ. եւ նա ի կենդանութեանն յանձն արար զվանքն ի նա եւ ապա բերեալ բարեկամացն նորա եւ մեր` եւ հաշտեցուցին եւ երաշխի առի զիւրեանք, որ այլ անիրաւութեան գործ ոչ առնէ, եւ ապա արձակեցի: Եւ գնաց ձիաբոյծ փառամոլութեամբ եւ երկու երեք տարի կացեալ անառակ վարուք քան զառաջինն եօթնպատիկ, որ գանկատաւորքն ձանձրացուցին զմեզ, ոչ թէ հայք միայն, այլ շուրջ վանացն տաճիկ գեղորէիցն զբողոք եւ զաղաղակ բարձին ի ձեռանէ նորին, որ զանիրաւ հաւաքեալսն ի ժողովրդենէն եւ ի վանաց ապրանացն Ակին բռնաւոր յաւանացն ի կեր տալով, զնոսա ի թիկունս առնելով եւ համարձակութեամբ [գործէր] զամենայն անօրէնութիւնն հայոց եւ տաճկաց: Եօթն անգամ սաստ եւ խրատ գրեցի, պատառեաց եւ հողմոց ետուր, Քոթ Կարապետին գիր ղրկեցի թէ` հախէն գաս, չկարաց մուտ էր արել. յետոյ ցաւագին անէծս բանադրանաց եւ անլուծ կապանաց [գիր] ուղարկեցի, զնա այլ պատառեաց եւ հողմոց ետուր: Եւ այլ կրկին գրեցի թէ` ո'վ կատաղի մոլեգին, կու խնդրեմ ի Քրիստոսէ Աստուծոյն մերոյ եւ վերակացու մարդկանց` հրեշտակաց Տեառն, որ զգիրս որքան պատառեցեր եւ հողմոց ետուր ցրուել, նմանապէս քո ոսկերքդ եւ անդամք ցրուեսցին մերձ ի դժոխս եւ ի լերինդ այդ յորում կաս անառակ վարուք ամբարտաւանութեամբ: Եւ սուղ ժամանակ անցեալ ի վերայ, եւ իրաւունք արդար դատաստանին Աստուծոյ ժամանեց նմա, որ ի պատճառ եւ դոյզն կերակրոց աղագաւ կռիւ արարեալ ի հետ մօտակայ գեղորէից քրդոցն եւ Ակին յաւանացն գանալից առնել տուեր, եւ նոքա զայրացեալ ցաւագին ցասմամբ, եկեալ ի գիշերի ի խցին յորում ննջէր ինքն միայն, եւ բացեալ դիւրաւ զփականս դրանցն ի ներքոյ եւ անդամ անդամ յօշեցին, եւ հանեալ էին արտաքոյ վանացն եւ ցրուեալ էին զամենայն յօշեալ անդամսն յատուկ յատուկ ի տեղիսն, ուր զխրատական գիրսն էր ցրուեր: Եւ կատարեցաւ բան մարգարէին թէ` Զայր մեղաւոր չարիսն իւր որսայ ի կորուստ. եւ այսպէս բարձաւ չարն ի միջոյ, որ կարի առաւել թուք եւ նախատինք էր մեզ: Զոր հայցեմք յամենախնամ բարերար Տեառնէն` զի մի համարեսցի նմա այլ մեղս, զոր մարմնով կրեաց զփոխարէն մեղացն եւ սրբեցաւ արեամբն իւրով, որպէս զջրով հեղձեալսն յաւուրս Նոյի եւ սոդոմացոցն, զոր Տէրն դիւրագոյն ասաց լինել նոցա յաւուրն դատաստանին եւ Պօղոս առաքեալն կու հրամեայէ ի կորնթացւոցն վասն ընդ մօրու պոռնկացեալ երիտասարդին թէ` Տուք զնա ի ձեռն սատանայի, այսինքն պատժոց, զի ոգի նորա ապրեսցի: Որ ողորմեսցի Տէր Աստուած ոգոյ նորա եւ թողցէ զամենայն մեղս նորա` զկամայն եւ զյակամայն, զներելին եւ զմահացուն եւ արձակումն արասցէ ի կապանաց անիծիցն շնորհօք եւ մարդասիրութեամբ Տեառն մերոյ եւ Փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի, ընդ որում Հօր եւ Հոգոյն սրբոյ վայելէ [փառք]:
138. Պատմութիւն վասն Ոսկեանն, որ Պուռնսուզ։
Եւ էր այր մի մոնթ Ոսկան անուն, որ մականուամբ Պուռնսուզ ասէին, եւ էր ինքն յերկրէն Ջուղայեցւոց եւ աշակերտ անուանեալ Ազարիա անգաւազան վարդապետին, որ վերոյ գրեցի զբուն պատմութիւն նորին: Նա' մէկ երկու տարի զկնի նորա շրջելով, ձիապանութիւն առնէր նմա եւ այնպէս աշխարհական գոլով ուղարկել էր ի Կաֆայն ի սպասաւորութիւն պիտոյից իրիք, նա գնացեալ անդ վեղար եւ փիլոն ագեր եւ ձեւացեր սուտանուն աբեղայ, եւ այնու ոչ շատացեր, դարձեալ ասացեր թէ` ես այս անյաղթ Փիլիսոփոսի աշակերտն եմ որ Ազարիա վարդապետ ասեն, եւ ունիմ հրաման քարոզել եւ վարդապետել: Իւր բերանոյ բանիցն հաւատացեր են եւ իւր վկայութեան անձինն եւ ընդուներ են որպէս զքաջ րաբունի վարդապետ, եւ ընդունէր ի նոցանէ շատ պատիւ եւ մեծարանս եւ տուրս: Եւ դարձեալ եկն յԸստամբօլս եւ կու տեսանեն Կաֆայու վաճառականքն, որ յիւրեանց երկիրն վարդապետութիւն առնողն ի ժողովրդոց կարգն է կանգնած` ոչ վեղար եւ ոչ փիլոն զգեցեալ, եւ հարցուկս եղեալ գիտացին որ դեռ տակաւին աւագ սարկաւագ այլ չէ եղեալ: Եւ ապա կու պատմեն մի ըստ միոջէ զամենայն զոր արար ի Կաֆայն` Յովհաննէս վարդապետին, որ Զաքարէէն էր աշակերտ անուն եւ ի նմանէ էր առել գաւազան եւ էր խիստ շնորհաց ընդունակ, գրագիր եւ քաջ ծաղկող եւ նկարագիր եւ շատ արուեստից հմուտ եւ էր իմաստուն եւ հանճարեղ, կարի առաւել հլու, հեզ եւ խոնարհամիտ եւ ամօթախած եւ աննախանձ, որ վաղամահ եղեւ, ի սակաւուն ելից զժամանակս երկայնս, զի մի չարութիւն անզգամութեանն առաւելու: Այս անուն վարդապետս Յովհաննէս անդ ի Ղալաթիա կու հանդիպի, կաֆացիք կու պատմեն զխաբեբայութիւն նորա: Եւ դարձեալ գրել է մեծ եւ երկայն նամակ մի շաղփաղփուն բանիւք, որ ի Ջուղայ պիտի ղրկել առ մեր Խաչատուրն, իբր գովասան եւ պարծանք իւր թէ` դուք այլ գիտացիք զիմ խեղաթիւր խաբեբայ անզգամութեան գործն: Եւ կու ծանուցանեն Յովհաննէս վարդապետին եւ նա հնարիւք կառնէ ի ձեռանէն եւ կու պախարակէ զինքն, եւ զայն ձրի եւ ընդվայրհաջմանց թուղթն առ իս ուղարկելով թէ` տե'ս զայս անկարգութիւնս: Եւ էր գրել սկիզբն այսպէս թէ` ես Ոսկան աբեղայս, որ առի իշխանութիւն վարդապետութեան, որ է թագաւորութիւն, եւ այլ ընդվայրախօսութիւն բազում, որ տաղտկութիւն է լսողաց. եւ իմ տարեալ ի Սուրբ Նիկողայոսն, ցոյց ետու բազմաց: Նա' Խոճայ Գասպարն էառ զօրինակն թէ` ի Կեսարացին կուղարկեմ, եւ այլ ոչ ոք փոյթ չարար, եւ ես ի գնալու էի յԵրուսաղէմ, այն երկու օրն ի նաւ մտաք եւ գնացաք դէպ յԵգիպտոս, եւ այլ ոչ գիտացաք` թէ ինչ եղեւ: Եւ յետ երկու ամացն յորժամ դարձաք յԵրուսաղէմայ եւ եկաք ի յԸստամբօլ, նա հարցի թէ` զի՞նչ եղեւ չար խաբեբայն այն. ասացին թէ` ոչ գիտեմք: Եւ յետոյ լուաք զնմանէն` թէ ի մեր վերի աշխարհնին ի շուրջ կուգայ պերճ փառօք րաբունի եւ վարդապետ անուամբ: Գնացել ի մեր Աւագ վանքն, մեր կոյր առաջնորդ անուն Վարդան եպիսկոպոսն զբուն աստուածաշունչն կու վաճառէ նմա դիւրագին ընդ երեսուն եւ հինգ ղուրուշի, որպէս Յուդայ` զՏէրն, եւ նա յանգէտս եղեալ առեալ կու գնայ: Ի Կամախոյ քաղաքին մէկ Սարգիս անուն երէց ելեր հասկացող եւ իմաստուն, նա կու տեսանէ զվանաց աստուածաշունչն ի ձեռս նորա, կու ծանուցանէ ամենայն քաղաքացոցն որ բռնութեամբ կու խլեն ի ձեռանէն եւ կուտան զիւր արծաթն` երեսուն եւ հինգ ղուրուշն եւ կառնեն ի վար դնեն պահելով ի քաղաքին: Աստուած օրհնէ զիւրեանքն վասն այս իրացս:
Եւ այն խաբեբայն, որ յայն երկրայք ի քարշ գալով, գնալով դէպ Հարզուլումն, կու պատահի Մովսէսի աշակերտացն, կու ըմբռնեն զօրով, կուտան ի ջուղայեցի վաճառականքն թէ` տարէ'ք ի յԷջմիածին, տո'ւք ի ձեռն կաթողիկոսին, որպէս գիտէ` այնպէս արասցէ, որ վաղուց լուեալ էր զչար համբաւ նորա: Եւ յորժամ կու տանին առ Տէր Մովսէսն, նա կու խրատէ զնա եւ կու խառնէ յերամս աբեղայից միաբանութեանն, եւ կու դնէ կանոնս նմա, զի կացցէ ի չափ իւր, եւ նա յետ մէկ քանի աւուրց կու փախչի ի գիշերի եւ անյայտ կու լինի, եւ ոչ ոք գիտաց զտեղին` թէ ուր իցէ:
[139]
Եւ այլ շատոք այսպիսիք կան յաշխարհի, եւ ոմանք մեռեալք եւ ոմանք կենդանիք, որ թէ գրեմք զամենեսեան յանուանէ, նա' յերկարումն կու լինի եւ ձանձրութիւն է լսողաց: Զայսքան վասն այն գրեցի, զի պատմեսցի ազգաց որ գալոցն է եւ ի զգուշութիւն տխմարաց, որպէս ասէ Տէրն. Զգոյշ լերուք ի նոցանէ, որ գայցեն առ ձեզ հանդերձիւք ոչխարաց: Եւ այնպիսիքն փուշք եւ տատասկ են ճշմարիտ վարդապետաց, որպէս գրէ Գրիգոր Տաթեւացին ի քաղուածոյ աւետարանին: Եւ յորժամ տխմար կաթողիկոս անունն, կամ եպիսկոպոս, կամ կրօնաւոր եւ կամ երէց, որ մարդիկ ստերիւրէ կամ գայթակղեցուցանէ, նա' կարող են ճշմարիտ վարդապետք դարձուցանել եւ ուղղել. ապա թէ վարդապետ անուն լինի մոլորեցուցիչն, այլ վարդապետ ոք որ թէ հազար անգամ ջանայ, ոչ կարէ յուղղութիւն ածել, եւ թէ բազում ամաց յերկարութեամբ եւ տարժանօք` հազիւ թէ կարենայ եւ կամ ոչ: Որպէս եւ մեզ է պատահեալ բազում անգամ ի սուտ եղբարց որովայնամոլից, որ հարբեցութիւն եւ ձիթակերութիւնս առնելով ի պաս աւուրսն եւ այլ հեշտախտութիւնս սովորութեանց, եւ յորժամ ասացեր ենք թէ` օրինաց արտաքոյ է եւ ծանր մեղանչումն ընդդէմ հրամանաց կանոնաց սրբոցն, նա' դառնային եւ զմեզ հայհոյելով գայթակղէին ընդ ինքեանս, ասելով թէ` իրենք վարդապետ են եւ նոքա ո՞չ: Դարձեալ ասեն թէ` երբ նա սուտ է, նա իւրեանքն այլ սուտ են. զայս հեշտութիւնս առնողն եւ մեզ ուսուցողնին կարդալ չգիտէի՞ն, եւ կամ ի հայրենի աւանդութեանցն այսպէս եմք տեսեալ: Եւ այսպիսի ներհակութեամբ հանապազ կու մարտնչին ընդդէմ ճշմարիտ քարոզողաց եւ ուղղչաց: Եւ այս հանապազ յամենայն ժամանակս եղեալ է, որպէս վերոյգրեցի, եւ լինելոց է մինչեւ ցՆեռն, որպէս Վէմն հաւատոյ Պետրոս գրէ յիւր ընդհանրական թղթին ի կաթուղիկէն թէ` Որպէս լինէին ի մէջ հրէից ժողովրդեանն սուտ մարգարէք, նմանապէս եւ լինիցին ի ձերում միջի սուտ վարդապետք, որք սպրդեալ մուծանեն հերձուածս կորստեան եւ բազումք անկեալ երթիցեն զհետ նոցա անառակութեանցն, վասն որոյ ճշմարտութեան ճանապարհն հայհոյեսցի եւ ագահութեան մտացածին բանիւք ածցեն զձեզ վտարանդիս, որոց դատաստանն ի բնէ ոչ դատարկանայ եւ կորուստն ոչ նիրհեսցի:
140. Վասն մոլորելոյ պոռնիկ սարկաւագին Սաֆար անուն եւ խաբելոյն ի դիւաց երկուց, որ ի յՈւռումէլի ի Սիլիսրայ քաղաքին։
Եւ ի վերանալ թվականիս մերոյ ՌՀԹ (1630) եղեւ այր մի դիւաբախ ի Սիլիսրայ քաղաքին` ուսեալ զամենայն ուսումն մանկութեան եւ սակաւ մի գրչութիւն եւ այլ արուեստիւ արծաթագործ եւ քանդակող, որ ասեն թէ` այլ չկայ իւր նմանն յայն աշխարհնին: Զառաջինն ի Պուղտանաց աշխարհն կենալով քանի ժամանակ մի, կինն անդ մեռանելով, երկրորդ կին առնելով եւ ինքն ընդ ինքն զղջանալով եւ պահովք ապաշխարութիւն ստանալով եւ ելանելով ի յանապատ տեղի մայրեաց` իբր ճգնութիւն առնելով, անկիրթ եւ անվարժ ի ճգնութեան ճանապարհացն: Եւ ոչ ի միտ ածելով եղկելին զբանն առակաց Սողոմոնին, երեք անգամ վայ է գրել միայնաւորին, եւ Գրիգոր Տաթեւացին ի միաբանակեաց քարոզին տասն վնաս է գրել միայնակ բնակողացն յանապատին. եւ թէ զյառաջին սուրբ հայրքն օրինակ առնուս, նա' նոքա կատարեալք էին եւ հմուտք մարտին սատանայի, եւ ոմանց նոցա բազում պատերազմ յարուցանէր, որպէս Անտոնի եւ Աբբայ Մարկոսին եւ այլոց բազմաց, որ դեռ տակաւին սատանայ ի կապանս էր` բանսարկուն իւրայովքն հանդերձ, եւ վասն որոյ բազումք բնակէին առանձինն: Այլ յետ արձակմանն սատանայի ոչ ոք կարէ կալ առանձին բնակիլ յանապատ տեղոջ, այլ ի միաբանակեաց վանսն կալ եւ կամ ի հետ ընկերոջ կալ հանապազ բարիոք է, որպէս ասէ իմաստունն թէ` Վա~յ զմինն, եթէ գլորի մինն` կանգնեսցեն երկուք զմիմեանս. բ) վա~յ զմինն, եթէ բռնանայ ի վերայ նոցա ոք` յաղթեսցեն երկուքն. գ) վա~յ զմինն, եթէ ցրտասցի մինն` ջեռուսցեն երկուքն զմիմեանս, որ ի բազում տեղիս գրեալ են ի սուրբ գիրս` թէ ընկերն ընկերին Աստուծոյ նման պահապան է ամենայն իրօք: Տե'ս որ գնան ի գիշերի ի ճանապարհ ուրեք ընկերովք կամ ի նսեմ տեղոջ, բնաւ ամենեւին արհաւիրք դիւաց չի լինիր, այլ միոյն` բազում անգամ եւ հանապազ կու լինի, որ կու տեսանեմք միշտ:
Այլ այս այր զայս ոչ ի միտ ածելով եւ ոչ երկնչելով ի խորամանկութենէ դիւաց բազմահնարից, գնալով ի մայրին բնակելով եւ խաբուելով ի սատանայական հնարիցն, որ հանապազ կամի կորուսանել զմարդիկ, որպէս սմա եղեւ: Ի բնակելն ի մայրին կուգան երկու դեւ ի մոլորեցուցանել, փորձելով զսա առ ի խաբել. որպէս զՄարուզայի աբեղան եւ կամ որպէս զՁագ վարդապետի Գրիգոր ապստամբեալ միակեացն` մեր ականատեսն, թէ որպէս եղեւ` նա' ահաւանիկ գրել եմք ի թվին ՌԾ. անդ տե'ս: Նմանապէս եւ առաւել քան զնոսա պատրեալ եղեւ, որպէս վերայ ասացի` թէ երկու դեւ լուսակերպ ճառագայթիւք, գոյնագոյն երանգօք երեւելով, ասելով. գիտացի'ր, ո'վ երանելի, եւ ծանի'ր զմեզ, բա'ց զներքին աչս քո եւ տե'ս, ես եմ յիսուսն որ փրկեցի զձեզ եւ խոստացայ լինել ընդ ձեզ մինչ ի կատարածն, եւ այս սուրբ լոյս կինս մայր եւ ծնողն է իմ, որ հանապազ բարեխօսէ առ իս եւ առ հայրն իմ վասն ձեր: Եւ արդ` եկաք խրատել զքեզ եւ լինել քեզ զօրավիգ եւ տաց քեզ շնորհս եւ իմաստութիւնս եւ սքանչելի արարից զքեզ ի վերայ երկրի: Եւ արդ` ա'ռ քարտէզ եւ գրեա' զոր ինչ ասելոց եւ ցուցանելոց եմք քեզ` նշանս եւ արուեստս մեծամեծս եւ զբան պատուիրանապահութեանն, զոր ասելոց եմք քեզ, գրեա' եւ ընթերցի'ր հանապազ յեկեղեցւոջ: Արի' գնա' ի մէջ աշխարհի, զի ամենեքեան մոլորեալ են որպէս զոչխար կորստական եւ ոչ գոյ ճշմարիտ հովիւ որ փոյթ առնէ վասն մոլորեալ հօտիցն, զի ամենեքեան վարձկանք են եւ չեն ճշմարիտ հովիւք: Վասն որոյ իրաց եկաք առ քեզ ես եւ մայրն իմ` առնուլ զքեզ ի ձեռս մեր, որպէս զսուրբ առաքեալքն իմ, որ կոչեցի ի ձկնորսաց եւ արարի լինել որսորդս մարդկան, նմանապէս եւ զքեզ արարից որսորդ, եւ քեւ որսացից զմարդիկ ի կեանս: Արդ` մի' յամեր աստ, այլ արի' եւ գնա', զի ամենեքեան խոտորեալ են եւ անպիտանացեալ, զի ոչ ոք է որ առնէ զբարի եւ չէ ոք եւն:
Այսքան պատրողական բանիցս բանսարկութեանն հաւատացեալ եղկելի թշուառականն եւ կու գնայ ի տունն առ մայրն եւ առ կինն ուր եւ էին` հրամանաւ սուտ քրիստոսին եւ պատմելով նոցա զերեւումն սուտ յիսուսին եւ սուտ մօրն եւ զամենայն պատուիրեալս նոցա եւ զխոստումն, որ հանապազ լինէր առ նա զամենայն աւուրս կենաց իւրոց: Եւ մայրն եւ կինն յորժամ լուան, վաղվաղակի հաւատացին ամենայն ասացելոցն եւ ուրախ եղեն յոյժ: Եւ երեւեալ դիւացն եւ ասեն. մի' կալ աստ, այլ արի', ա'ռ զմայրդ եւ զկինդ եւ գնա' ի Սիլիսրա` յառաջին տեղիդ, յորում բնակեալ էիք յառաջագոյն, եւ անդ քարոզեսջիր զոր ինչ պատուիրեցից քեզ: Եւ նա ելեալ ըստ բանի սուտ քրիստոսին եւ սուտ մօր նորին, առեալ զմայր եւ զկինն եւ եկեալ են յառաջին տեղին` ի Սիլիսրայ քաղաք, ի մէջ ազգականաց եւ բարեկամաց իւրոց: Եւ սկսաւ քարոզել զերեւումն դիւաց, որ նմա քրիստոս թուելով եւ աստուածամայր, որպէս գրէ ի կաթողիկէն առաքեալն Յակոբոս թէ` Ո'վ մարդիկ, ընդէ՞ր դուք զերեւումն դիւաց Քրիստոսի կու համարիք, եւ պատմելով միըստմիոջէ զամենայն զոր ինչ ետես եւ լուաւ ի դիւացն, եւ վաղվաղակի հաւատացեալ կոյրամիտ եւ խուլ ժողովրդոցն, որ թէ իրաւ էր` նա' ոչ հաւատային վաղվաղակի, որպէս աստուածութիւնն երեւեալ Մովսէսի ի մսրենոջն եւ հրամաեաց գնալ յԵգիպտոս առ ժողովուրդն եւ առ Փարաւոն, յորժամ գնաց Մովսէս եւ պատմեաց զերեւումն Աստուծոյ, նա' վաղվաղակի ոչ հաւատացին առանց նշանաց, այլ սոքա հաւատացին առանց նշանաց, զի սովորութիւն է ազգի մարդկան, զի ստոցն առաւել լսել քան իրաւաց: Յորժամ ամենայն կոյր ժողովուրդն որ հաւատաց, բայց երկու երիցանցն` Բարսեղ եւ Թորոս անունք, որ ոչ հաւատային նմա: Եւ գնացեալ դիւաբախին ի տեղի ինչ պարտիզի որ իւրն էր ստացեալ յառաջագոյն, զքարինս ժողովել ի միջոյ եւ շինել զնա, որ աւերակ էր եղեալ: Նա' ի գործելն անդ, երեւելով դիւացն եւ սուտ քարոզութիւնս [առնելով] եւ պատուիրանս, եւ ասացին թէ` լուս բղխեցուցանել կամիմք ի քէն, եւ այն լուսովն լուա' զերեսդ, որ լուսաւորի երեսն քո որպէս Մովսէսի … … … …
Եւ զայսքան բանքս որ գրեցի` կարճ ի կարճոյ համառօտիւք, ոչ թէ այս իցէ բովանդակն, այլ քանի ճաշոյ գրոց գրի չափ գրեալ էր ինքն զամենայն աւուր զրոյցներն եւ զգործել տուածն` փոխ փոխ, յատուկ յատուկ, ծաղկագիր գլխովք եւ ափերովք, եւ ստիք ստիք որպէս զաւետարանն, քանզի սակաւ գրչութեան հմուտ գոլով: Եւ ջանայր զաւետարանն եւ զճաշոցն արտաքս ձգել եւ զայն սուտ առասպել գիրքն ի տեղի աւետարանին դնել եւ ընթեռնուլ ի լուր ամենեցուն իբրեւ զնոր աւետարան: Եւ քահանայքն զաղաղակ բարձեալ առ չար հաւատացեալ ժողովուրդն` մինչեւ յե՞րբ լռեմք եւ ոչ խօսիմք, որ հաւատացեր էք այդ դիւախաբիդ, որ ինքն խաբուեր է դիւաց եւ զձեզ այլ խաբեաց, որ դիւախաբ էք: Գիտացի'ք, որ կու մեռանիմք ի վերայ մեր աւետարանին եւ չեմք թողուր մուծանել զդիւական գիրքն յեկեղեցի եւ լինել դիւապաշտ, որ աւետարանն հանապազ զայսպիսեացս գալուստն կու գուշակէ թէ` Գալոց են սուտ քրիստոսք եւ սուտ մարգարէք եւ զբազումս մոլորեցուցանիցեն, որպէս սա` զձեզ: Դուք կոյր էք եւ զմեզ այլ կո՞յր կու համարիք. ոչ թէ միայն կոյր էք, այլ խուլ եւ համր էք, ու յամէն օր հանապազ իբրեւ զփող կու գոչէ ի լսելիս ձեր վասն այսպիսեացս համար: Եւ այլ շատ սաստ եւ յանդիմանութիւն եւ սպառնալիս արարին ժողովրդեանն եւ դիւախաբին այնմիկ` քահանայքն: Եւ ընդ մաքառմանցն եւ վիճմանցն, կու հասանի մեր Մարկոսն ի վերայ եւ լոյսհոգի նոր նահատակն ի հետ Մարկոս Մահտեսոյն, որ նուիրակութիւն էին առնել Յերուսաղէմայ: Նա' Մարկոսն սաստիկ յանդիմանութեամբ պախարակեր էր զինքն եւ զիւր հաւատացողքն եւ զսուտ յիսուսն եւ զսուտ տիրամայրն նզովիւք հայհոյելով անարգեր էր: Նա' գնացեալ դիւախաբն զիւր խաբողքն գտել եւ ասացեր. եթէ դու ստոյգ յիսուսն իցես, ընդէ՞ր չես պատժեր ղեկն յԵրուսաղէմայն` զՄարկոսն, որ զքեզ եւ զմայրն քո հայհոյելով անարգեաց: Եւ ասէ ցան խաբիչն իւր եթէ` այն Մարկոսն իմ գերեզմանին լուսարարն է եւ սպասաւորն. ես ղապուլ եմ արեր, թո'ղ ասէ` զինչ ասէ, դու լուռ լե'ր: Եւ ընդ այս բանիս ապա ի խելք եկեր եւ զղջացեր եւ եկեալ պատմել Մարկոսին, եւ անկեալ առ ոտս նոցա խնդրելով զթողութիւն մոլորութեանն իւրոյ, եւ նոցա խրատելով զնա յաստուածաշունչ գրոց եւ յայլ պատմագրենաց եւ դնելով կանոնս ի վերայ: Եւ խնդրեաց Մարկոսն զսուտ աւետարանն, նա յամօթոյն ոչ կամեցաւ բերել, եւ շատ ջանացին` ի խոստ չէր եկել, եւ Մարկոսն գնաց գաղտ ի նմանէ առ մայր նորա եւ հնարիւք առեալ էր ինն տետր եւ եբեր ցոյց ետուր մեզ, եւ ասաց թէ` դեռ կէսն չէ գրելոց, որ եօթն ամ գրել է զդիւախօսութեան չար խրատներն եւ զիւր գործքեր` նոցին չար խրատովն: Եւ մեր ընթերցեալ յԱստուածածնին ժամն եւ Զաքարէն ի վերայ երեկ եւ էառ աղաչանօք ի ձեռանէս թէ` ես այլ ընթեռնում եւ տամ, ես այլ փոյթ չարարի եւ մնաց առ նա:
141. Պատմութիւն վասն անառակ խաբեբայ Յովհաննէսին Ալպուստանցոյն։
Եւ էր այր մի գռեհիկ յերկրէն Ալպուստանայ, որ է սահմանակից Մելտենոյ, որ այժմ Մալաթիա ասի: Ի նոյն երկրէն երեւեալ այր մի խելագար եւ վայրահաջ Հանէս անուն, որ պատահեցաւ մեզ ի կողմն Նիկիոյ` ի գեղջն, որ Վերի Սոլոզ ասի: Եւ էաք մեք յայնժամն բնակութիւն կամէաք առնուլ անդ, վասն վանատուն առնելոյ աղագաւ եւ կացաք անդ եօթն ամիս եւ շինեցաք խուց մի վերոյ գեղջին եւ կամ ունէի որ միաբանակեաց վանս շինել վանս վայելուչ տեղոյն, նա' վասն երկու պատճառի խափանեալ եղեւ. նախ` որ անկաւ ի վերաս ծանր եւ երկար հիւանդութիւն, երկրորդ` որ ընկեր եւ ոչ անապատի ցանկացող չունէի զոք: Այլ դեռ որ տակաւին ողջ էի, նա' զինչ տեսի` որ կանայք գեղջին կուտեալ էին ի տուն սրահի առն Աստուածատուր անուն, որ մականուն Օգուզպողան` վասն քաջութեան գործոյ իրաց, եւ գլխաւոր գեղջն նա գոլով, եւ մեք այլ նոր եկեալ էաք յԵրուսաղէմայ եւ անդ էաք իջեւանեալ ի տուն առն յայնմիկ: Եւ յորժամ ելեալ արտաքոյ եւ տեսի մեծ ժողովս կանանց եւ խելագար խափշիկ արբշիռ այրն այն ի միջի եւ կանայք բազումք շուրջ զնովաւ շեղջակուտեալք, եւ հարցի ի մի ոմն թէ` այդ կանայքդ յի՞նչ պէտս կուտեալ են անդ եւ այն ո՞վ է, որ նստեալ է ի միջի նոցա: Եւ ասացին թէ` այս այր է յրեկրէն մերմէ` յԱլպուստանայ, որ տանուտեառն ի նոյն երկրէն լինելով. այլ եւ ասացին թէ` այս այր Սուրբ Կոնոնոսին սպասաւորն եւ լուսարարն է եւ խրատ եւ պատմութիւն կասէ կանանցն: Ասացի թէ` մեք բեռով գիրք ունիմք եւ խրատից համար կու շրջիմք եւ նոր եկեալ եմք յԵրուսաղէմայ` թէ գան եւ զԵրուսաղէմայ անօրինականութիւնք հարցանեն, բաւական չէ՞ իւրեանց կեանք եւ արքայութիւն. ահա' երեք օր է, որ եկեալ եմք աստ, մէկ այր մարդ կամ կին ի ժամ չեն իգար կամ խնդրել եւ կամ հարցանել թէ` ուստի՞ իցես եւ կամ ուստի՞ գաս, նա' այն խաբուսկին վերայ այնչափն շեղջակուտեալ են: Եւ կոչեցի առ իս զխելագարն զայն եւ հարցի թէ` ո՞վ ես եւ ուստի՞ ես եւ այդ ի՞նչ գործ է որ կառնես առաջի աչաց իմոց անամօթաբար եւ լրբենի դիմօք: Եւ նա իբր զկատաղեալ լիրբ շուն` ընվայրհաջմունք արար եւ խիստ պատասխանի արար եւ սկսաւ անարգել եւ հայհոյել զմեզ թէ` վասն է՞ր հացանես զիս թէ ո՞վ իցեմ, եւ կամիս որ Յովհաննէս կաթողիկոսին պէս հարկանե՞լ զիս, որպէս նա արար ի Հալապ եւ կամիս դո՞ւ այլ այնպէս առնել: Իբր ուսուցանելով զմեզ օրինակաւն. եւ ես այլ յարեայ եւ առի բիր մի եւ շատ մի գանալից արարի զինքն եւ հազիւ կարացին առնուլ ի ձեռանէս եւ փախուցաք ի գեղջէն: Նա' յետոյ եկեալ ոմն գեղջացի նմա, որ ծանօթ էր նորա եւ գիտակ ամենայն որպիսութեանն, պատմեաց թէ` այդ գինամոլ եւ յոյլ եւ ծոյլ այր մի էր` որդի մեծատան, եւ եղեւ անգործ եւ գինամոլ եւ անառակութեամբ շարժէր, նա' հայրն վարեց ի տանէն, նա այժմ այդպէս կառնէ խաբէութիւն: Նա' յորժամ լսեցին զիրաւացին, նա' յամօթ եղեն հաւատացողք նորա: Եւ յետ հալածելոյն զնա ի գեղջէն Սոլոզոյ, գնացեր ի Կուռլայ գեւղն եւ փոխեր է զբանն, որ ասէր թէ` Կոնոնոսի լուսարարն եմ, տեսանելով որ զԿոնոնոսն ոչ ոք չգիտէ` թէ զի՞նչ է, նա թողլով զայն եւ յայլ մեծագոյն խաբէութեան զրոյց սահմաներ է թէ` ես յամենայն ժամ յանդէն կերթամ եւ կուգամ. եւ սուտ տեսիլ պատմելով եւ թէ` յերկինս կու ելանեմ եւ կու իջանեմ, եւ տեսի զՍուրբ Յովհաննէս Մկրտիչն եւ զԱստուածամայրն մօտ Աստուծոյ եւ տեսի զԼուսաւորչի հայրն ի մէջ դժոխոցն, եւ խնդրեցի յԱստուծոյ եւ ազատեցի հանի ի դժոխոցն: Եւ ի թուրքաց գեղան գնալով, զնոսա այլ խաբեր թէ` տեսի զձեր փեղամբարն որ դրախտին մէջն եւ դժոխոց` երկուսին միջոցն նստելով իշխանաբար, զոր կամէր` ի դրախտն մուծանէր, եւ զոր ոչ` ի դժոխն առաքէր. եւ հիացուցանէր զնոսա, որ շտեմարանն եւ ստոց եւ սուտ պաշտամանց: Եւ հայոց կանանցն այլ օրինակաւ ստութիւն խօսէր ըստ նոցա բարուցն թէ` տո'ւք առ իս զմիջակապ գօտիս ձեր եւ այլ ինչ ի զարդուց արծաթեղինաց, որ ի գիշերի ի ներքոյ գլխիս դնեմ, զինչ խնդիր ունիք տեսանեմ, թէ' չար եւ թէ' բարի` ասեմ ձեզ: Եւ այլ խայտառակութիւն կու կամի առնել վասն անզաւակութեան կանանցն եւ ամլոցն: Եւ շատ մոմ եւ խունկ ժողովելով եւ վառելով զամենեսեան իջեւան տանցն յորմերն, եւ ծխելով զամենայն խունկսն յանարժան տեղիսն, որ շատ ժամանակ մեր յայն գեղորէք կենալով, մէկ մարդ կամ կին մէկ մոմ կամ պտուղ խունկ օր մի չբերին թէ` ա'ռ քո սրբութեանցն վառէ' կամ խունկն ծխէ': Եւ յորժամ մեք այլ գնացաք ի յայն գեղորէքն ի վերայ հետից նորա, յամենայն գեղորէք քահանայքն եւ խելացի մարդիկն պատմեցին մեզ զամենայն պատրողական բարբաջմանց վայրահաջութիւնս նորա, որպէս վերոյգրեցաք: Եւ զկնի մտանելով մեր հասաք ի գիւղն, որ Քարցի ասեն, ի պահոց աղուհացիցն, եւ գտի ի մէջ եկեղեցոյն ի ժամ աղօթից հասարակացին, եւ տեսի եւ ծանեայ եւ յառաջ կոչեցի զնա եւ հարցի թէ` դու այն խելագար վայրահաջն չե՞ս, որ ի Սոլոզ պատահեցաք քեզ, եւ այս ի՞նչ գործ է որ դուդ կու գործես, զոր ոչ ոք առնէ, եւ ընդվայրաբար ձրի հաջմունքեր կառնես եղեր յամենայն գեղորէքն հայոց եւ թուրքացն այլ, եւ զայն եւս` թէ զԼուսաւորչի հայրն ազատեցի ի դժոխոցն: Նա' խելագար չարն յուրաստ չեղեւ, այլ զիրաւն ասելով թէ` այո', զամենայն ասացեր եմ զոր ասացեր եւ զԼուսաւորչի հայրն ոչ թէ ես ազատեցի, այլ յԱստուծոյ խնդրեցի, եւ Աստուած լուաւ աղօթիցն իմոց եւ եհան ի դժոխոցն: Յորժամ այսպէս հաջմունք արար դէպ յանդիման իմ անամօթաբար, առի հաստ ցուպ մի ի դասէն եւ այնչափ հարի զթիկունսն, մինչեւ գաւազանն խորտակեցաւ երեք մասունս եղեւ: Նա' չարին ձեռն ի յերկինս համբառնալով, իբր նահատակութիւն համարելով. եւ ոմանք հազիւ ի դուրս արարին ի ժամէն: Եւ Օսման ենկիչարի կայր գեղջն մեզ ծանօթ եւ լաւ մարդ, ասացի. գնա' զնորա ամենայն ինչն ա'ռ. նա վախեցաւ ի գեղջացեցն, չգնաց. նա' չարին էշ մի բարձած` ելեալ գնաց: Մէկ երկու երեք ժամ վերայ անցաւ, գեղջացիքն եկին վայ կարդալով զինքեանց. եւ ասացի` զի՞նչ է: Եւ ասացին թէ` զնա սպանած պիտէիր, զմեր կանայքն թալաներ է, այլ գօտի եւ լաչակ եւ արծաթեղէն չէ թողեր, որ երազ կու տեսնեմ ասեր եւ տարեր է: Եւ ես այլ եւ ենկիչարին այլ ոտնահար եղաք թէ` լա'ւ արեր, գիտէ՞ք որ ի ձեռն մեր չետուք, ա'յլ խայտառակութիւն գործել պիտոյ էր կանանց ձերոց: Ասացին` թէ չէիր ծեծեր, զայն այլ տի առնէր: Եւ այն օրն եկին երկու երէց ի մեր քաղաքէս, մէկ` ողորմածոգի Տէր Աստուածատուրն եւ Մկրտիչ երէց` զմեզ բերել աստ, եւ յորժամ եկաք, նա' այն չարն իբր փախստական լինելով ի մէնջ` յայսկոյս ծովու էր անցեր եւ Տէր Աստուածատուրն այլ ետես ի հարկանելոյն ժամն եւ գիտէր զամենայն որպէս նորա, եւ եկն թէ` չարն ահաւասիկ աստ է եւ ի խանութներ նստող հայերացն զայն հաջմունքնին կու հաջէ, մոմ եւ խունկ կու ժողովէ: Ղրկեցի թէ` գնացէ'ք բերէ'ք: Գնացին իրիցանին, նա' անդ ժողովուրդն ձեռն չէին տուեր: Յորժամ լսեց զմեր գալն ի յԸռատօզս` ելեալ աստի փախաւ, եւ այլ ոչ ելեալ ձայնն ուրեք:
142. Վասն կնոջն, որ յԵրեւանայ աշխարհին գեղջն որ կոչի Սէրկավըլի՝ հուպ Սաղմոսավանացն։
Յորժամ էր թվ. ՌԽԸ (1599), որ մեր գնալով անդ, նա' կնոջ միոյ ի գեղջն Սէրկավըլի երեւեալ սատանայ ի վերայ փորոք ծառի մի ուռոյ, որ էր ի մէջ սրահի բակի նորա, ի վերայ խորաձոր գետոյն Քարցախոյ: Նա' երեւեալ սատանայի ասելով կնոջն թէ` ես եմ հրեշտակապետն Գաբրիէլ, որ երեւեցայ քեզ ի վերայ ծառոյս, նա' զայս ուխտատեղի արա', որ բարիոք ապրիս, եւ յամենայն ժամ երեւեցայց քեզ եւ խօսեցայց ընդ քեզ, եւ զինչ խրատ տաց քեզ` զայն արասցես. եւ ես առնեմ զամենայն խնդիրս քո եւ եկելոց ուխտաւորացն աստ, եւ մահն որ կայ յերկինս եւ ի գեւղս, նա' ես եմ վերակացուն եւ դու զոր խնդրես, ոչ գրեցից առ ի մահ: Եւ սկսաւ քարոզել գեղջն եւ այլ շրջակայ գեղորէիցն զերեւումն սատանային եւ զամենայն պատրողական բանս նորա` ի լսելիս ամենեցուն, եւ զարդարելով զծառն շուրջանակի, ճրագարանի եւ մոմավառի տեղի պատրաստել եւ խնկարանի եւ զենարանի: Եւ երեւեալն ասէ. առցես ի գեղորէից երիտասարդաց հսկայաձեւ հզօրացն ինձ ի ճորտութիւն եւ քեզ ի սպասաւորութիւն, եւ թէ ոչ կամեսցին գալ, սպանից զնոսա վաղվաղակի: Եւ սկսեալ ուխտաւորացն գալ ղուրպանօք, խնկովք եւ մոմովք եւ ձիթովք եւ այլ նուիրաւք, եւ ժողովեալ ի գեղջէն եւ եկելոց ուխտաւորացն զհզօր երիտասարդսն: Որոց ասէր` սիրով գային հնազանդէին նմա իբր երեւելի ոմն ի ծառայութիւն. եւ նա առեալ տանելով ի ծառոյն առաջի, եւ աջոյ ունկն սակաւ մի խոռելով, որպէս հին օրէնսն յովբելեան թիւն հրամանաւն Աստուծոյ ազատութիւն լինէր ծառայիցն, եւ ծառայ որ ոչ կամէր ելանել ի ծառայութենէ վասն հաճոյ լինելոյ տեառն իւրոյ, նա' ի վերայ ներքոյ սեմոյ դրանն հատանելով յունկանէն` զի յաւիտեան իւրոյ ծառայ լիցի: Նոյն օրինակաւ գտակն չարեաց կամելով զերիտասարդսն եւ զկանայս եւս առնել եւ հրամայելով երիտասարդացն առնուլ ի ձեռս իւրեանց հաստահոյլ եւ երկայն բիրս` վասն զընդդիմակս իւր հարկանելով: Եւ ի Զատկի Նոր կիրակէին զենմունք որ եղեն նմա յամենայն սուրբ կենդանեաց հարիւր թուով եւ այլ յաւելի, որ շատ քահանայք այլ սպասաւորէին նմա վասն արդեանց մտից նորա, եւ բազում կանայք այլ ոմանք մոմալիցք, ոմանք կերակրեփիչք եւ ոմանք սպասաւորութիւն առնելով եկելոց ուխտաւորացն, եւ սկսան գալ յամենայն կողմանցն, եւ նա տայր մասն ի կեղեւոց եւ ոստոց եւ տերեւոց յուռի ծառոյն: Եւ տեսեալ գեղջի աւագ իրիցոյն որ իմաստնագոյն էր, սաստելով կնոջն եւ յանդիմանելով զանաստուած մոլորութիւն նորա եւ նա ուղարկեաց զդիւանուէր անառակ երիտասարդսն, զոր յառաջագոյն ընտրեաց նշանաւ ունկամբն, եւ յարեան ի վերայ քահանային սրբոյ, որ Հարապետ անուն էր նորա, եւ ընկճեցին ի գուճս եւ կամէին բրովք սպանանել զնա, զի այսահարեալք էին եւ մոլեգնեալք յոյժ, որ զինչ առնելն ոչ գիտէին: Եւ տեսեալ զնա գլխաւոր գեղջին, որ ռայիս ասեն, եւ ձայն արարեալ գեղջացեցն եւ գրոհ տուեալ դիմելով ի վերայ չար երիտասարդացն եւ հազիւ առին զքահանայն ի ձեռանէ նոցա եւ հալածեցին զնա: Եւ ապա ազդ արարեալ Սարգիս ճգնաւոր եպիսկոպոսին Սաղմոսավանացն, որ եկեալ յանդիմանեաց զանաստուած մոլորութիւն կնոջն եւ ամենայն հաւատացեալ սպասաւորաց նորա եւ ցրուելով զամենայն պատրաստութիւն նորա, եւ զճրագունսն զամենայն ի ձորն ի վայր հոսելով եւ հազիւ խափանելով զնա: Եւ երիտասարդացն լլկեալ ի դիւաց, չարչարեալք յոյժ որ աւետարանաւ եւ խաչիւ հազիւ կարացին զերծանել: Եւ մեք այլ ընդ այն մաքառմանցն հասաք ի վերայ եւ շատ նախատեցաք զինքն եւ զհաւանողք նորին: Եւ էանց երկու ամ եւ կէս ի վերայ, յորժամ ի գիւղն գնացի, եկին ոմանք գանկատեցան յայն դիւաբախ կնոջէն թէ` գաղտ կու սպառնայ ոմանց, ահացուցանելով թէ` այսպէս եւ այնպէս կառնեմ ձեզ, եւ մեք այլ յանդիմանեցաք զինլն յեկեղեցոջն առաջի ամենեցուն, եւ հրամայեցաք արտաքս հանել զինքն ամենայն տամբն ի գեղջէն, եւ ապա եկեալ զղջացեալ խոստովան եղեն զմոլորութիւն իւրեանց եւ առին կանոն ապաշխարութեան: Եւ ապա յետ աւուրցն այնոցիկ մեծասքանչ իրս գործեցաւ ի հրամանէն Աստուծոյ, որ հնչեաց հողմն ուժգին ի ծառն եւ խլեաց զնա յարմատոյն եւ վերացոյց եւ ընկեց ի ձորն իբրեւ զփալկոնն, եւ որք տեսին եւ լուան` հիացեալ փառս ետուն Աստուծոյ:
143. Վասն երկու խաբեբայիցն սուտանուն ճգնաւորացն, որ ապստամբեալք ի յարեւելից անապատից միաբանութենէն։
Յորժամ էր թվականն ՌՀԸ (1629), արք երկու ապստամբեալք ի յարեւելից անապատիցն, որք նոր եղեն սուրբ միասնականութիւնք բազումք յարանց եւ ի կանանց, որպէս գրեալ եմք ի վերոյ բազում անգամ զորպիսութիւնս նոցին, ի նոցանէ օձտեալ սատանայ զնոսա, իբր գնալով ի պատճառս Յերուսաղէմայ եւ շրջելով յամենայն տեղիս եւ շատ դրամ եւ փող ժողովելով յանուն անապատիցն եւ Յերուսաղէմայ, եւ գնալով ի Հալապ: Անդ այր մի կայր հաւատացեալ եւ բարեսէր` Կիրակոս անուն, որ զտունն իւր հոգետուն էր սահմանել, ինքն եւ կինն բարեսէր եւ բարեգործեալ սպասաւորէին յԵրուսաղէմ գնացելոց եւ գալողացն եւ կերակրէին եւ լուային զաղտ եւ զոջիլն ի հանդերձից նոցա եւ դարմանէին զարս եւ զկանայսն: Եւ սատանայ ջանաց եւ խափանեաց զբարի վարս նոցա եւ զգնացս բարիս` այսպիսի օրինակաւ, որ այն երկու աշխարհական սուտ ճգնաւորքն կու գնան յԵրուսաղէմ` իջեւանելով ի տունս նորա, եւ նա եւ կինն եւ հարսնացու աղջիկ մի այլ ունելով` նոքօք սպասաւորէին նոցա ըստ սովորութեան իւրեանց: Եւ խաբեբայիցն տեսեալ զկինն առոյգ տեսլեամբ եւ զաղջիկն գեղեցկատեսիլ, եւ չարաչար տռփանօք ցանկացան նոցա եւ սկսան պատրողական եւ շաղփաղփուն բանիւք գողանալով զմիտս նոցա, որպէս ասէ Իմաստունն թէ` Այր ոք յորժամ տեսանիցէ զկին օտար, սկսանիցի բերանն նորա խօսել զթիւր. որպէս նոքա թիւրախօսութեամբն իւրեանց հաւանեցուցին ինքեանցն, որպէս թէ անապատից արանց եւ կանանցն միաբանութեանցն ցանկացուցանելով զնոսա եւ տանելով զայրն ի յարանց վանսն, զկինն եւ զաղջիկն` ի կանանց վանս անապատիցն: Եւ նոցա պարզամտութեամբ իւրեանց հաւատացեալ պատիր բանից նոցա եւ վաճառելով զամենայն ինչս տան իւրեանց եւ մասն ինչ տալով աղքատաց եւ զայլն առնելով ընդ իւրեանս ի պէտս վանացն եւ ելեալ գնալով ընդ կեղծաւորացն դէպ յարեւելս: Եւ յորժամ կու գնան մօտենալով յիւրեանց կամաց չար գործելոյ տեղիսն, նա զայրն ի Վանայ Ծովու կղզոջ անապատին կու ղրկեն, որ անդ շատ աղօթաւոր միաբանութիւնք կան, եւ զկինն եւ զաղջիկն ի Տաթեւու կանանց վանսն տանել պատճառելով: Եւ յորժամ կու հեռացուցանեն զեղկելի այրն ի կնոջէն եւ յաղջկանէն, նա' զկինն մէկն առնու ի կնութիւն, եւ միւսն` զաղջիկն, եւ կու հեռանան ի միմեանց լալագին դիմօք: Արտասուախառն ողբովք գրեցին թուղթ գաղտ ի չարանցն այնոցիկ եւ յղարկեց կինն առ այրն իւր ի կղզոջն Վանայ զանցս աղէտից իւրեանց: Եւ նա լուեալ ճիչ եբարձ եւ ճեղաց զմօրուսն եւ հող արկեալ զգլխովն եւ վայ ասէր անձին եւ ողբայր զխաբուիլն ի կեղծաւորացն եւ զկորուստ կնոջն եւ աղջկանն: Եւ հայր վանացն յարուցեալ էառ ընդ իւր զայր կնոջն եւ զոմանս ի միաբանիցն եւ գնացեալ գտին եւ հազիւ կարացին թափել ի չար արանցն այնոցիկ, եւ առեալ առն ինքնին տարաւ ի վանսն սուրբ կանանցն եւ յանձն արարին ի մայրապետսն եւ նոքա ընկալան զնոսա ուրախութեամբ եւ խրատեցին զնոսա մխիթարական բանիւք: Եւ ապա սիրով բաժանեալ ի միմեանց, գնալով Կիրակոսն ի կղզոջն եւ կացեալ բարիոք ճգնութեամբ անդ ի փառս Քրիստոսի օրհնելոյն յաւիտեանս, ամէն:
144. Եւ դարձեալ խաբեբայի միոջ ի նոյն անապատէն Տաթեւոյ լինելով եւ ըմբռնուելով ի Կոստանդինուպօլիս ի Խաչատուր վարդապետէն։
Եւ ի ժամանակին յորժամ էր թվ. ՌՀԹ (1630), նա' մեք էաք յայնժամն ի Ղալաթիայ ի Լուսաւորչի ժամն, եւ տեսի այր մի սեաւագոյն թաւամազ եւ խոշորազգեստ, եւ հարցի ցոմանս որ անդն կային թէ` ո՞վ է դա եւ ի՞նչ ազգ մարդ է: Ասացին թէ` ի Տաթեւոյ անապատաւորացն է եւ Մովսէսի կաթողիկոսին սպասաւորաց մին է: Եւ Խաչատուր վարդապետն այլ նուիրակ [եկեալ] էր մաւտ աւրերն ի կաթողիկոսէն եւ էր ի նոյն ժամն ի Վլանկայու Սուրբ Նիկողոս եկեղեցին: Եւ այս սեւաթիւր մարդս ննջեալ կայր ի սրահին ի վերայ օթուրախի տախտակացն, եւ յորժամ ժամ եղեւ մեզ կերակրոյ ընթրեաց, այսինքն ինն ժամին, որ ուրբաթի էր օրն, նա' կոչեցի զնա յընթրիսն, նա' ոչ կամեցաւ գալ, այլ ասելով թէ` ես ի մթին գիշերի` ապա կամիմ ճաշակել, որ կարի անպատշաճ եւ անյարմար էր զրոյցն եւ ընդդէմ սահմանաց սուրբ հարցն եւ հին եւ նոր կտակարանացն, որ ինն ժամն հրամայեն զօրինաւոր կերակուրսն ճաշակել, մանաւանդ ի պաս աւուրսն, եւ ոչ ի գիշերի: Զայդ ասելով նորա չար թուաց մեզ կեղծաւոր բանք նորա եւ ի կարծիս եղէ, եւ յետ մեր ճաշակման սեղանոյն` ունելով ի ձեռին մէկ շարոց եւ երկու տերեւ պաստեղ, ասեով թէ` ի յԱմթայ կողմանցն եւ ի Կասկէուցն եմ բերել. եւ շնորհուկս եղեալ ընկալաք զդոյզն նուէրն: Եւ զայն տեսի ի միւս առաւօտին` որ ես տկար գոլով, ելեալ գնացի յեկեղեցոյն յորմոյն յատակին կողմնեալ կայի ի խստութենէ ցաւոյն, եւ զինչ լուայ` որ ճիչ աղաղակի եկն յեկեղեցոյն եւ զայն լուայ որ ասէր ընդ աղաղակին թէ` դուք այլ անիծեալ էք եւ ձեր առաջնորդքն այլ: Եւ հարցի թէ` ի՞նչ է աղաղակն. եւ ասացին թէ` ճգնաւորն է, զգինամոլ Մկրտիչ երիցի փիլոնն յափշտակեաց եւ էառ վրայէն եւ զքեզ այլ հայհոյեաց: Ապա վասն այն հայհոյեաց զմեզ, որ երեկոյին ժամն ասաց մեզ լռելեայն թէ` այս անուն Մկրտիչ գինամոլ երէց կայ եղեր աստ, շատ չարութիւն կու գործէ եղեր, ժողովուրդն գանկատեցան. յորի՞ չէք դատեր եւ դատապարտեր զինքն: Ես ասացի թէ` տասն անգամ այլ չեղեւ որ կահ զփիլիոնն առի, քանի անգամ բանադրեցի, ճար եւ հնար չկարացի գտեր, ձանձրացայ եւ բարձիթողի արարի զնա, թո'ղ նուիրակն դատէ զինքն: Կու մնայր վաղիւն առաւօտեան յանդիմանել առաջի ամենեցուն, որ քանիցս անգամ յանդիմաներ էի, նա' չկարացի վասն տկարանալոյս, վասն որոյ արար զանզգամ լրբութիւնն զայն եւ փախաւ:
Նա' ազդումն կու լինի Խաչատրին վասն խաբեբային, նա' փոյթ ընդ փոյթ խնդրակ կու առաքէ վաղվաղակի որոնել եւ գտանել զնա եւ առ ինքն տանել: Ես զնա ի Ֆռանգաց երկիրն կամ ի Լեհաց աշխարհն կու կարծեմ, նա' ահաւասիկ աստ է. այդ շատ ժամանակաց հետէ խաբեբայութիւն կառնէ` յամենայն տեղիս շրջելով յանուն անապատաւորացն եւ Էջմիածնայ եւ հոգեւորտիրին. հոգեւորտէրն յոյժ մեծաւ հարկիւ խնդրեաց զդա գտանել եւ դատապարտել` թէ ուր եւ իցէ: Եւ ազդ եղեալ Մրտռիչ (Մկրտիչ) երիցոյն, զորոյ զփիլոնն յափշտակեաց եւ յետոյ ի վայր ընկեց եւ փախեաւ, որ ես առի, եւ նորա ազդ կու լինի` թէ ահաւանիկ ի Նորգեղն է, որ թուրքն Ենկիքօյ ասէ, եւ Մկրտիչն առեալ ընդ իւր ասախչի մի, նաւեալ գնալով անդէն, գտանելով` որ անդ Գրիգոր անուն ծեր եպիսկոպոս կայ եւ երեք երէց, զնոսա զամենեսեան յոտին կացուցեալ է յանուն Էջմիածնայ եւ նուիրակ Խաչատուրին գոլով` ահաբեկ առնելով զնոսա: Եւ հասանելով ի վերայ Մրտռչին (Մկրտչին), կալեալ ասախչովն եւ եդեալ ի նաւին, առեալ բերին առ մեզ ի Ղալաթիոյ ժամն, եւ մանդիկն առ մեզ ետուն յաւանդի եւ զինքն վարելով առեալ` թէ տանին ի Խաչատուր նուիրակն: Նա մինչ ի կամարով պողոտայն գնալով, թէ ինչ հնարիւք որ է` կու փախի ի ձեռաց նոցին եւ կու զերծանի առժամն: Եւ յետ երից աւուրց ինքն առեալ ընդ իւր երկու ասախչիք եւ եկեալ ի դուռն սրահի եկեղեցոյն խնդրելով ի մէնջ զմանդին, որ հակիպա ասեն, նա' Մինաս եկեղեցպանն վարձ ետուր ասախչեցն թէ` սուչլու է` փախաւ, դորա խնդրողք կան, վարեցէ'ք զդա մինչեւ անդ եւ նա գլխաւոր ոմն է, ձեզ այլ կրկին վարձ կուտայ. եւ նոքա վարեցին զնա մինչ ի տեղի Խաչատրին: Եւ յորժամ ետես եւ ծանեաւ, եւ ետուր կրկին վարձս ասախչոցն եւ գնացին: Եւ Խաչատուրին սրտմտեալ ի վերայ չարին, հրամայեաց մերկացուցանել զվերոյարկ խորգն խարազնեայ յանձնէն: Եւ յորժամ հանին զվերարկուն, տեսին ի ներքոյ զըպուն կապայ եւ վուշ բեհեզաշապիկ զգեցեալ եւ վարտիս բեհեզեայ եւ զանկապանաւ ասղանկարեայ, եւ հրամայեաց վարսավիրաց որ զերծեցին զամենայն գլուխ նորա, որ քահանայի նման կուլակ ունէր, եւ այբին անունն եւ զկերպն ոչ գիտելով, եւ այնպէս մերկ եւ խայտառակ եհան արտաքս: Եւ եկն Գրիգոր անուն մոնոզոն աւագ սարկաւագն որ էր ընդ Խաչատուրին, որ էր արագալեզու եւ քաջախօս, եւ խնդրեաց ի մէնջ զմանդին եւ բերաք յառաջ: Յորժամ ի վայր թափեցաք, նա' շատ խաբէութեան նիւթք ելան, եւ փոքր անթեղանի խորգ մի կայր, որ ներքոյ եւ արտաքոյ ձիոյ նալի բեւեռ էր շարել, ոչ վասն ագանելոյ աղագաւ, այլ յոր տունն որ իջեւանս առնէր, հանէր ի մանդէն եւ ցոյց տայր եւ կախէր յորմն ի վայր եւ այնիւ հիացուցանէր զտեսողսն: Որպէս ոմանք ի գլխաւորացն նոցին շրջելով ի վերայ երկրի, լուաք յոմանց զկնի նոցա շրջողացն` թէ ունին այնպէս քուրձ եւ կուղարկեն ի տունս մեծատանց թէ` լուացէ'ք եւ թօթափեցէ'ք զլու եւ զոջիլն, եւ նոցա տեսեալ` սոսկացեալ զարմացեալք լինէին եւ լուացեալ, մաքրեալ յաղտոյ եւ յոջլոյ, եւ շատ մի ղուրուշ եւ ֆլորի դնելով եւ բերցեն առ նոսա, որ մեծ եւ չար կեղծաւորութիւն: Նմանապէս կառնէ եղեր այս խաբեբայ, եւ Գրիգոր մոնոզոնն պահանջեաց այլ մանդիկս կարասից նորա. Չոփչի անուն ոմն է կացեր աստ, ի նորա մօտն է եւ մեր ոչ գիտելով: Եւ կոչեցաք զնա եւ խստութեամբ պահանջեցաք զմանդին եւ նա առ ահի գնաց եբեր: Յորժամ հանաք, նա' շատ կարասիս կայր` ագանելիք պատուական հանդերձից եւ արծաթի գաւաթ ոսկեզօծ եւ այլ ինչս: Եւ Չոփչի մարդն այն պատմեաց թէ` յամենայն ժամ առնէր միս եւ գինի եւ ուտէր եւ ըմբէր այս գաւաթաւս եւ պարծէր թէ` զայս գաւաթս Մովսէս կաթողիկոսին համար շինել ետու, եւ նորա պիտիր տանիմ, որ էր ամենեւին սուտ եւ վայրահաջութիւն, որ Մովսէսն կամ իւր միաբանքն գինոյ երեսն անգամ չեն տեսել բնաւ, բայց ի պատարագի բաժակէն: Եւ յետոյ այնպէս լուաք ի տեսողացն` թէ գնաց առ Հաֆիզ փաշան եւ տաճկացաւ եւ նա մատռուակ եւ չաշնեկիր արար զնա ի վերայ խոհակերանոցի իւրոյ, եւ յորժամ ծառայքն թագաւորին յարեան ի վերայ եւ խողխողեալ սպանին զփաշան, նա' այլ ոչ ոք գիտաց զեղկելի թշուառացեալն զայն` թէ ո՞ւր գնաց եւ կամ զի՞նչ եղեւ: