Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Գրիգոր Դարանաղցի, Ժամանակագրութիւն · 5/6

145. Վասն հպարտացեալ կրօնաւորի միոյ, որ մականուն Մխլոյ ասէին։

Եւ էր այս Մխլոյս (Մեխլու) յերկրէն յԱրեւելից եւ եկեալ ի Սահաթի_փոսին յԱրարատին եւ յայլ շրջակայ գաւառս նոցա, եւ վարդապետական անուամբ շրջելով յամենայն արեւելայսն կոյս մինչեւ ի Պարսկաստան, ոչ ուտէր եւ ոչ ըմբէր եւ ոչ առնոյր ինչ յումեքէ եւ էր քրձազգեաց եւ խարազնազգեստ եւ կնկուղն դնելով ի գլուխն, զամենայն զգայարանսն ծածկելով` մինչեւ ցկէս մօրուացն, բայց միայն հանդէպ երկու աչացն ծակոտկէն էր, զի լոյս տեսցէ վասն ընթերցման աղագաւ: Եւ այսպիսի ահագնակերպիւ զարհուրեցուցանէր զամենեսեան` զեկեղեցականս եւ զաշխարհականս, մանաւանդ զամենայն ուխտականսն: Ոչ երիցոյ եւ ոչ աշխարհականաց հակառակութիւն չունէր, այլ միայն ի հետ սեւագլխոց: Հետ լաւացն եւ վատացն միապէս մարտնչէր եւ մաքառէր, եւ ոչ օրինօք աստուածաշունչ գրոց վկայութեամբ խօսէր եւ ոչ կանոնօք սուրբ հարցն երից սուրբ ժողովոցն եւ ոչ սուրբ հարանց գրոցն, այլ մտացածին բանիւք յինքենէ` զոր ինչ բղխէր ի չար դիւական ոգւոցն` զայն խօսէր եւ մաքառէր ընդ ուխտականսն:

Եւ վասն առաւել ատելութեանց հպարտ եւ անառակ ջուղայեցւոցն, որ թողեալ զիւրեանց աչաց գերանն եւ զսեւագլխաց շիւղն հանել կու ջանան, որ իւրեանքն թողեալ են զաստուածպաշտութիւնն եւ մամոնայի ծառայք են եղեալ, եւ ագահութեան ախտիւն կուրացեալք, եւ ամենեքեան մեծատունք լինելոյ կու ջանան եւ են քան զչափն յաւելի, որ Տէրն վայ կուտայ ի սուրբ աւետարանին թէ` Վա~յ ձեզ մեծատանցդ, զի ընկալայք զմխիթարութիւն ձեր. եւ թէ` Ոչ կարէք Աստուծոյ ծառայել եւ մամոնայի. եւ այլ բազում օրինակաւ զմեծատունսն յանդիմանէ: Նա' կոյր աչօք միտ չեն դներ սուրբ աւետարանին եւ թողեալ են զկին, զուստերս եւ զդստերս իւրեանց անտէրունչս եւ կարօտեալս եւ նեղեալս, եւ իւրեանքն ցիր եւ ցան եւ տարածեալ ընդ ամենայն երեսս երկրի` որպէս զմարախ կամ որպէս զձիւն, մինչ ի Հնդիկս ներքինս եւ յԵթովպիա եւ յԵգիպտոս եւ յամենայն աշխարհս Ֆռանգաց եւ ի Կոստանդինուպօլիսս եւ յամենայն աշխարհն Թրակացւոց եւ Գութացոցն, որ են Լեհաց եւ Ուռուսաց եւ Մոսկոֆաց եւ Վրկանաց եւ ընդ ամենայն աշխարհն Թուրքաց եւ Քրդաց եւ Քաղդէացւոց եւ ամենայն Պարսկաստանաց եւ արեւելայս` մինչեւ ի Չինն եւ Մատչինն, ի Թօնն եւ ի Թօնճան եւ յԱնգալիան եւ յամենայն աշխարհին Տաթարաց եւ Ափխազաց, մինչեւ ի ծագս աշխարհաց անծանօթից, որպէս զփոշի ցիր եւ ցան եղեալք ի պատճառս ագահութեան ախտից եւ մթերման գանձուց յաւելուածութեան, զոր Տերն հանապազ ուսուցանելով Քրիստոսի հաւատացելոցն` զօրստօրէն խնդրել եւ մի ցանկալ յաւելուածոցն, եւ դարձեալ թէ` Մի' գանձէք ձեզ գանձս յերկրի, ուր ցեց եւ ուտիճն ապականեն: Եւ այն երիտասարդ մեծատունն, որ զամենայն օրէնսն կատարեալ էր ի մանկութենէ եւ յողորմութենէ պակասեալ վասն յաւելուածութեան համար, նա' Տէրն ասաց թէ` մալխոն, որ է ուղտ, թէ կարէ եւն: Եւ մարգարէն ասէ. Մեծութիւն թէ առիւ գայցէ, մի' ասէք եւ յօժարիք թէ` թո'ղ մեր տունն մտանէ, եւ առաքեալն Յակոբոս վայ տայ մեծատանցն ասելով գրէ ի կաթողիկէն թէ` Լացէ'ք մեծատունք եւ ողբացէ'ք եւն: Այսքան սպառնական եւ սաստկական բանք բազումք յաստուածաշունչ գրոց գրեալ կան եւ կու վայեն հանապազօր ի վերայ չար մեծատանցն, մանաւանդ ի վերայ այնոցիկ որ գնան զհետ ժանգահար կորստական գանձուցն մթերելոյ, ոմանք տասն ամ յամելով, ոմանք` քսան, ոմանք` երեսուն եւ ոմանք զամենայն ժամանակս կենաց իւրեանց ի պանդխտութեան եւ ի նժդեհութեան անցանելով եւ մեռանելով եւ ժողովեալն թշնամեաց կերակուր լինի եւ շանց մասն եւ բաժին, եւ զհայր եւ զմայր եւ զկինն եւ զորդիսն զրկելով, զեղբայրսն եւ զամենայն ընտանիսն տան իւրոյ եւ զիւր հոգին եւ զմարմինն այլ եւս: Եւ եթէ ասիցէ ոք` եթէ առանց վաճառականից ոչ գոյ հնար լինելոյ ի վերայ երկրի, զի նոցա երթեւեկութեամբ եւ շրջագայութեամբն լինի ամենայն իրաց պատուականաց գիւտից ընդ ամենայն տեղիս, ասեմք թէ` այո', բարիոք է զոր ասացեր, բայց ամենայն իրաց չափ եւ սահման է դրել աստուածութիւնն, որպէս ծովուց, որպէս ասաց Աստուած առ Յովբ թէ` Փակեցի զծով աւազով եւ սահման եդի զաւազ նորա` թէ մինչեւ ցյայդ վայր եկեսցես եւ խորտակեսցին ալիք քո, որպէս հանապազ կու տեսանեմք: Այլ վաճառականութեան սահմանն այսպէս է յաստուածային հրամանաց գրոց դատաստանացն, որ մօտակայ տեղրանցն` երից եւ չորից աւուրցն այնչափ կացցէ. մինչեւ վաճառեսցէ զինչսն եւ գնեսցէ զպիտոյս վաճառուցն եւ դարձցի ի տուն իւր: Եւ երեսուն աւուր եւ քառասուն աւուրն, երեք ամիս, կամ չորս, եւ յայլ հեռաւոր ճանապարհացն մէկ ամ, երկու կամ երեք եւ ոչ յաւելի. նոր ամուսնացելոցն բնաւ չիք հրաման: Եւ թէ ոք երթիցէ եւ յամիցէ մինչեւ ցեօթն ամն, ոչ թղթով ազդ առնիցէ զո՞րպէս կեալն եւ զո՞ւր վայր լինելն իւր եւ ոչ հոգասցէ զտան իւրոյ զպէտսն եւ զկարիսն, յայնժամ յետ եօթն ամին իշխանութիւն ունի կինն այլ այր առցէ` եթէ կամեսցի: Ապա ո~րչափ եմք տեսել, որ երեսուն տարով եւ յաւելի ի յերիտասարդական հասակին ելան ի տանց եւ ի ծերութեան հասակին եղեն եւ մեռան յօտարութեանն եւ ագահութեամբ ժողովեալն թշնամեաց եղեն կերակուր, որպէս որ բազմաց պատահեցաք եւ շատ ջանացաք` չկարացաք ի հաւանութիւն ածել ի տուն գնալոյ եւ մեռան յօտարութեան: Եւ մանաւանդ ջուղայեցիքն, որ ամենեքեան առ հասարակ այսպիսի գործովք կան, գոնէ թէ կարի ծերութիւն հասանի` վասն տկարութեան մարմնոյ ի տունս կալով, եւ այն ի հարիւրէն մինն թէ լինի, եւ այլքն բովանդակ ցիր եւ տարած են ընդ տիեզերս ամենայն: Եւ բազումք ոչ զպաս գիտելով եւ ոչ զուտիսն, ոչ թէ կարի յօտարոտոց անհաւատից միջումն եւ յանծանօթ հեռագոյն աշխարհի ուրեք, այլ ի մերում աշխարհի առնելով գայթակղութիւն ոմանց: Որպէս մեք պատահեցաք ի մեր գեղաքաղաքի Ակինն` ի մեծ պահոց աղուհացին, որ Մեծ Պօլու կայ, գունդ մի ջուղայեցիք իջեւաներ էին ի տուն մի եւ գլխաւոր կարաւանին Տիտար ասէին` վարազի խոզ մի վայրենի: Նա' անխտիր ուտէին զպահսն ձիթակերութեամբ եւ անառակ արբեցութիւն գործելով եւ թաթերաց ձայնիւք կաքաւէին, որ բոլոր գիւղն` մեծ եւ փոքր զամէնքն խռովեցուցին ի կարծիս թերահաւատութեան արկանելով, որ եկին առ մեզ գլխաւոր գեղջն եւ հարցին թէ` գիտա՞կ ես այտոնք ի՞նչ ազգ են, լեզու հայերէն խօսին եւ գործովք անօրէնք են: Ասացի թէ` բուն հայք են, ես ի դոցա Հին Ջուղայն գնացեր եմ: Ասացին. Լուսաւորչի հաւատոց եւ օրինա՞ցն են: Ասացի. այո', ստոյգ հայք են, բայց կարի թերահաւատք են եւ որկրամոլք եւ որովայնապաշտ են, բայց առաւել հարուստ լինելով ընչիցն այդպէս գործեն, միթէ՞ ի տարապարտուց Տէրն Քրիստոս վայ տալով չար մեծատանցն թէ` Վա~յ ձեզ մեծատո'ւնք, զի ընկալայք զմխիթարութիւն ձեր: Եւ գեղջացիքն աղաղակեցին թէ` մեր կին եւ տղայքն ամէնքն ծոմապաս եւ միաճաշակ կու պահենք, նա' դոքա թերահաւատեցուցին զմեր ժողովուրդն, միթէ մենք վաճառական չե՞նք, այլ զամենայն աշխարհի վաճառական մե'ք շուրջ կու ածեմք` վարձաւոր լինելովն մեր, դոքա պիտիր զմեր գինին ստակով գնեն եւ ըմպեն, մեք ձրի եւ առանց գնոջ չե՞մք կարող ըմպել եւ անառակել. կամ մեզ այլ նոցա նման հրաման տուէք, կամ նոցա հախէն եկէ'ք, որ մերոցն խրատ լիցի, եւ ուղարկէ' գաղտ ի սպասաւորացդ` թէ ո՞րպէս են: Եւ ուղարկեցի զմին յաբեղայիցս, գնաց ետես եւ երեկ ասաց թէ` քան զդոցա ասածնի տասնապատիկ են անառակութեամբ: Եւ անիծից գիր զրկեցի` թէ կսկծին եւ զղջան եւ գան յուղղութիւն եւ գեղջին գայթակղութիւնն այլ հաստատի: Նա' առ ոչինչ համարելով, ելեալ անիծիւք չու արարեալ գնացին: Եւ յելանելն գեղջէն` երկու նշանք եղեն, մին` որ յաւաներն զգլուխ միոյն պատռեցին եւ երկրորդ` յանդիման գեղջին զառիվերն գլորեցաւ չար Տիտարին բարձեալ ջորին դէպ ի գետն, որ բազմամբոխ մարդիկ հազիւ արգելին: Նա' ամենեքեան` մեծ եւ փոքր, տաճիկք եւս գիտացին եւ հաւատացին, որ անիծիցն էին ցոյցք եւ նշանք, այլ իւրեանքն մոլեգին եւ կատաղեալ բարուքն առ ոչինչ վարկանելով, ոչ դարձեալ գալով ի զղջումն:

Եւ այլ մին Խաչատուր անուն` լինելով ընդ վաճառականացն ջուղայեցւոց, որ պատահեցան յԵգիպտոս, որ գալով մեր յԵրուսաղէմայ, նա ինքն ի վեր ի տեղին կին եւ տղաքներ ունելով, մէկ ուռուս աղախին գնելով, շնութեան համար հետն շրջեցուցանելով ի մէջ բազմամբոխ վաճառականաց, եկին գանկատեցան թէ` մեզ այլ հրաման տո'ւք, կամ նորա մէկ ճար արարէ'ք որ թողու, ի մեր հետ չբերէ, շատ գայթակղութիւն է մեզ: Բերի մօտս, շատ անգամ խրատեցի` ի զեղջ չերեկ, ես այլ յետ բազում խրատուցն բանադրեցի ցաւագին անիծիւք, թերեւս գայցէ ի զղջումն. նա ոչ երեկ, այլ մնաց չար Տիտարին պէս ի ներքոյ անիծից: Յետ ժամանակի լսեցաք` թէ ի Լեհաց աշխարհին կայ, թափել է յընչիցն եւ եղեալ է խիզան եւ այլակերպեր է քան զգոդի:

Եւ քանին տեսի ի Ղարամանու երկիրն, զկին եւ զտղայքն թողլով ի սիլայ եւ հոռոմի աղջիկ են առեր ի Սպարթայ, որ զմինն Աւետիս անուն բանադրեցի, նա' պատճառեցին թէ` այսպէս եւ այնպէս եղեալ է եւ արձեակել ետուն, եւ քանի այլ հոռոմացեր էին վասն կնոջն: Եւ թէ ի Մսըր առաջին գնալոյս, որ թվին ՌԾԴ (1605)ին էր, բազում ջուղայեցիք էին տաճկցեր ի վերայ տաճկի կնոջ ըմբռվելով, որ խփթի երէց մի նախատեաց զմեզ վասն նոցա: Եւ յԸստամբօլ քանի~ ու քանի կան տաճկցած վասն կնոջ համար: Թողում ասել զայլսն զայնոսիկ, որ ի վերայ բոզից կու բռնուին, այնչափ փող եւ դրամ տալով հազիւ կու զերծանին: Որպէս ի Վլանկայ յԱստուածածին ժամն էաք մէկ ժամանակ, մէկ երզնկացու մի հետ առեւտուր արեր էին հետ ջուղայեցի չարչու մի, նա' ինքար էր եկեր ջուղայեցին զառածն, որ տալացու էր, թէ` ետու եւ վճարեցի քեզ: Եւ գնացեալ առ դատաւորն, եւ նա ուղարկեալ էր թէ` թո'ղ երդուին ի քիլիսայն եւ յինջիլն ձեր. բերին մուսիրով, որ ջուղայեցին պիտէր երդուիլ. ինն ղուրուշի վրայ էր տաւին: Ամենեքին վկայեցին թէ` սուտ է, լաւ մարդ չէ դա, մեք գիտակ եմք զդա: Շատ ասացաք թէ` մի' երդուիլ, կու պատժիս, այլ նա սուտ երդմանն սովորեալ էր, չլսեց մեզ, այլ երդուաւ յեկեղեցին զձեռն ի վերայ որմոյն դնելով, իբր ազատեցաւ յոսոխէն: Եւ ելեալ անդի վաղվաղակի ուրախութեամբ գնալով ի Ղալաթիու պոռնկատունսն ուրախանալ, եւ առժամայն ըմբռնեցաւ ի հետ բոզիցն եւ ինն ղուրուշի ի տեղին ինն հազար դրամ ետուր ճարիմայ, եւ կատարեցաւ բան մարգարէին թէ` Զայր մեղաւոր չարիք իւր որսայ ի կորուստ: Եւ եղկելի այրն երզնկացին երեկ ուրախութեամբ թէ` Աստուած հանեց զվրէժ իմ եւ սուտ երդումն խռովեցաւ իւրն:

Եւ ի մերձակայ ամացս լինելով յայն տարին, որ Ըստամբօլ ղուլն կատաղեցան ընդդէմ թագաւորին, որ թվին ՌՁ (1631) էր, որ շատ ջարդ արարին փաշայից եւ աղայից եւ տաֆտարտարին եւ այլոց բազմաց, որ Ըստամբօլ խռովութեամբ լցաւ եւ ամենայն ոք ահաբեկեալ սասանեցան, մարդ ի դուրս չէին ելաներ ի յահէ սպաննողացն, նա' մեք էաք ի նոյն ժամին ի Սուրբ Գէորգ եկեղեցին, որ Սուլումանաստիր ասեն, ի մեծ աղուհացի պահոցին, նա' ամենայն քրիստոնէքն` թէ հայք, թէ հոռոմք սասանեալ էին եւ պահօք եւ աղօթիւք խնդրէին ի Տեառնէն փրկիլ ի մեծ փորձութենէն: Նա' յԵտիղուլային կողմն երկու անառակ ջուղայեցիք ըմբռնեցան ի վերայ բոզիցն, կապեալ զձեռս յետս եւ շղթայիւք տարան ի փաշան եւ յետոյ լուաք` թէ այնչափ դրամ տուժինք տալով հազիւ ազատեցան:

Դարձեալ այլ մեծագոյն չարիք, որ ոմանք փոքրագոյնքն ի նոցանէ առնելով ի մեծագունից ընչաւորացն` թէ ապրշում, թէ այլ ինչ ի պատուական նիւթիցն, որ չեն կարող վաճառելոյ ծանրագինս շահից իւրեանց, նա' տալով տոկոսիւք անարգունիցն, զի տարեալ վաճառեսցէ շրջագայութեամբ երկու կամ երեք ընկերօք` բարձեալ ի վերայ թիկանցն, անկանելով ի դուրս, մոլորական եւ թափառի գնալով յանտառախիտ, մացառուտ եւ արիւնահոտ ծովեզերայքն Բութանացոց, Նիկոմիդացոց եւ Նիկիացոց եւ ամենայն Կիզիկացոց եւ Եփեսացոց եօթն քաղաքաց մարդակերաց երկրին, եւ այլ հեռաւոր տեղրանք շրջելով, իբրեւ զքաղցեալ եւ սովեալ շունք շրջելով զքաղաքօք, ոմանք միայն գնալով, որ մեզ է դէպ դիպէր ի յարիւնահոտ մացառս, եւ զբազումս կու սատակեցուցանեն յորժամ կու շրջին ի գեղորէքն վաճառելով զինչսն, յորժամ կու ելանեն ի գեղէն միւս դեղորէքն գնալով, յետեւ հասանելով արանց արիւնահեղացն, որ սովոր են եւ դիւրին է յաչս նոցա, որպէս ասէ իմաստունն թէ` Որպէս ոք ջուր հեղու, այնպէս երագ են ի հեղուլ զարիւն մարդոց. այնպիսիքն կու սպանանեն զբազումս ի նոցանէ: Որպէս եւ մեք լուաք յորժամ էաք ի Նիկիոյ նորաշէն գեղորէքն հայոց ի Նիկիոյ Ծովակին` զերիս չարչիսն սպանին: Եւ այսոնք որ այսպէս չարաչար զմահ յանձն առեալ կորստեան կու մատնեն զանձինս եւ զինչս իւրեանց, ոչ թէ վասն կարի առաւել չքաւոր աղքատութեան առնեն զայս չարիք հոգոյ եւ մարմնոյ կորստեան դուրս վաստակոյ, այլ վասն մեծանալոյ սակին, որ նոցա չար մեծատունքն այս կերպիւ մեծացեր են գանձիւք: Եւ այս չարչիքներն ի շրջելն գիւղ առ գիւղ, տուն առ տուն` բիւր չարեաց կու պատահին, ոչ պասն գիտելով եւ ոչ զուտիսն, ոչ աղօթք եւ ոչ յիշումն Աստուծոյ եւ յողորմութեան վտակէն ամենեւին ցամաքեալք, խստացեալ սրտիւք որպէս զսատանայ: Ի յաղօթից տունն այլ թէ ննջեն, ի յաղօթից ժամն այլ չեն յառներ յաղօթս կալ ընդ ժողովրդեանն, որպէս մեք էաք ի գիւղ մի Նիկիացոց, որ Սոլող ասեն, մեք էաք իջեալ ի տուն մի աղօթարանին, երեք չար եւ չիքեր ի նոցանէ եկին առ մեզ իջեւանեցան եւ ննջեցին, եւ յորժամ եղեւ ժամ աղօթից, ոչ զարթուցի առժամայն` թէ աշխատեալք են. ասաք զաւուր սաղմոսքն եւ զպատշաճ աւուրց շարականներն եւ զաղօթնին, մինչ ի Փառք ի բարձունն հասուցի, ի վերայ գլխնոյն եմք կանգնեալ, ոչ թէ ի խոր ի քուն լինելով, այլ արթնացեալ գաղտ հայելով, վասն առաւել թերահաւատութեանն ոչ կամին զԱստուած յիշել: Յորժամ ի Փառք ի բարձուն սկսայ որ չելին` կարի յոյժ խռովեցաւ սիրտ իմ ի փորի իմում եւ զայրացայ եւ հարի գաւազանաւ զանօրէնութիւնս նոցա եւ տանջեցի ըստ անիրաւութեանն իւրեանց, եւ յարուցեալ գօտելոյծ եւ բացագլուխ եւ բոկ եւ մերկ փախան արտաքս, եւ որք անդն կային` խիստ հաղ արարին. եւ յետոյ ապա տուաք իւրեանքն զամենայն ագանելիքն եւ ելեալ կորան ի յայլ գիւղքն:

Զայսքան փոքրիշատէն զոր եւ գրեցի, ամենեցուն ականատես եմք լեալ, եւ են ամենեքեան շատաշուրջքն միապէս վէսք, ամբարտաւանք, սնապարծք, անգութք, անողորմք, աննուէրք, անպատիւք եւ բնաւ ոչ դնեն պատիւ ումեք բայց յերուսաղէմացոց եւ էջմիածնեցոց` վասն փառասիրութեան աղագաւ: Եւ աղքատաց եւ գերելոց եւ եկեղեցեաց շինութեան եւ ամենայն նեղելոց եւ կարօտելոց, մանաւանդ սեւագլխոց, եւս առաւել վարդապետացն եւ աղքատ քահանայից մերոյ աշխարհիս Հոռոմոցն բնաւ երբէք պատիւ չեն առներ, որ առաքեալն Պօղոս կու հրամայէ հանապազ թէ` Երիցագոյնքն կրկին պատուոյ արժանիք, մանաւանդ որ վարդապետութեանն աշխատիցին, եւ այլուր ասէ թէ` Հատուցէ'ք ումեմն զպարտսն, ումեմն` զմաքսն, ումեմն` զպատիւ, ումեմն` զերկիւղն եւ մի' ումեք պարտապան գտանիցիք, բայց զմիմեանս սիրելոյ: Եւ այս ջուղայեցիքս յայն երկու տեղացն ի զատ այլ ումեք գութ եւ ողորմութիւն բնաւ ոչ կամին առնել եւ ոչ ումեք պատիւ դնել. այլ թէ մեծ ժողովրդապետ քահանայ լինի, որ զիւրեանք հանապազ մեծարեսցէ եւ ապա իւրեանքն այլ վասն իւրեանցն` նմա արասցեն զփոխարէնն եւ ոչ վասն Աստուծոյ: Որ քանիցս անգամ եմ պատահեր նոցա ժողովոցն վասն այս մեր Թաքիրտաղոյս, որ մեր ժամն քակեցին տաճիկքն, որ շատն իւրեանց իջեւան էր, որ ամսօրեայ ժամանակօք կու կենային ի խցերն` վաճառականքն, յորժամ նոր եկեղեցի գնեցաք ի հոռոմոց, անչափելի դրամ գնաց ի գինն եւ ի տաճկաց կաշառն եւ ի շինութիւնն: Յորտեղ որ ջուղայեցոց հանդիպեցայ` թէ' յԸստամբօլ, թէ' յԱտրանայ, թէ' յԸռատօզս, նա' մէկ քարի գին չկարցաք առնուլ, որ Մելիտոս սուրբ ճգնաւոր եպիսկոպոսն, որ մերկ կու շրջէր եւ յումեքէ ոչինչ առնոյր, այլ յորժամ գնայր ընդ վաճառականացն ի Մծբին, որ Սուրբ Յակոբն զԱստուածածին մեծ եկեղեցին շինէր, նա' բռնի կամաւ եւ յակամայ հարիւր դահեկան էառ ի վաճառականացն եւ ետուր ի Սուրբ Յակոբն վասն ի պէտս շինութեան եկեղեցոյն:

Եւ ի նոցա միջումն այլ կու լինին լաւ հասկացող եւ երկիւղած բարեսէր մարդիկ, որ ամէն մէկ աշխարհ արժեն եւ այլ յաւելի, բայց մինն ի հազարաց եւ ի բիւրուց, որպէս Նոյ ի ջրահեղձացն եւ Աբրահամ ի մէջ քաղդէացւոցն եւ քանանացւոցն եւ որպէս Ղովտ ի մէջ սոդոմայեցւոցն: Որ մինն ի լաւացն է մեր հոգեւոր որդին Խոճայ Տաւիթն, որ ի Ղալաթիայ կու լինի բնակութեամբ եւ Ղալաթու ժամն զարդարէ արծաթէ կանթեղօք եւ ոսկետուփ այսմաւուրօք, եւ այս մեր նոր եկեղեցոյս շինութեանն ետուր երեքտասան հազար դրամ եւ մեր հոգետանս շինութեանն այլ շատ ետուր եւ հանապազ կուղարկէ հազարօք, հինգ հարիւրօք եւ կու յուսադրէ թղթովք թէ` վասն կարեաց եւ պիտոյից հոգետանդ շատ հոգ չկրես, որքան ողջ եմք եւ զինչ ունիմ` հետ իրերաց կու տեսնումք, որ բոլոր աշխարհն չեն ասեր մեզ զայս խօսք յուսադրութեան, զոր Տէր Աստուած հատուսցէ վարձս փոխարինի նորա աստ եւ ի միւսանգամ գալստեանն. ամէն:

Եւ այլոց չարեացն եւ անզեղջ անառակիցն, որ զամենայն անօրէնութիւնս իւրեանց իբրեւ զբարի կու համարին ուրախութեամբ գործելով, որպէս գրէ հոգետես իմաստունն Սողոմոն թէ` Են ճանապարհք որ թուին մարդկան թէ բարի են, բայց կատարած նորա հայի յատակս դժոխոց, որպէս խունկն Ոզիայի եւ զղուրպանն Յեփթայի եւ Սաւուղին եւ հրեայք զՔրիստոսի խաչելն եւ զառաքելոց քարկոծելն եւ զհաւատացելոց չարչարելն եւ հալածելն` իւրեանց բարի համարելով, նոյնպէս եւ հեթանոսաց չար թագաւորքն զամենայն նահատակսն եւ զմարտիրոսսն` վասն Քրիստոսի: Որպէս եւ այժմ տաճիկք մեծ վարձք համարելով զքրիստոնէից ուրանալ զՔրիստոս եւ ի Մահմէտի օրէնս եւ ի կրօնս դառնալ, զխաչ եւ զեկեղեցի բեկանել եւ խորտակել, եւ հաւատացեալք որ ոչ հաւանին Մահմետի եւ չար կրօնից նորին, ազգի ազգի տանջանօք չարչարեն եւ հրով այրեն եւ համարին պաշտօն Աստուծոյ մատուցանել, որպէս եւ Տէրն հրամայեաց թէ` Գայ ժամանակ, որ զձեզ սպանանելն համարին Աստուծոյ պաշտօն մատուցանել: Նոյնպէս եւ ամենայն չարագործողքն ի մարդկանէ` իւրեանց բարի համարեալ, որպէս գողբակաց նստողքն ի վաճառս` ի յառ եւ ի տուրսն շորթեն զպարզամիտսն բազում կերպիւ եւ մէկ ստակին առն երեք մեղս գործեն, նախ` որ սուտ խօսին, երկրորդ` որ ամենայն իրօք խաբել ջանան եւ երրորդ` որ սուտ երդուին յանունն Աստուծոյ եւ սուտ վկայ բռնեն զԱստուած, որ է մեծ հայհոյութիւն եւ աններելի մեղք, եւ ոչ բնաւ համարին մեղս, ոչ զղջալով խոստովանին կամ ապաշխարեն, այլ մեծ հալալ վաստակոց արդիւնք համարին, որ քան զաւազակութիւն եւ զգողութիւն չար է. վասն զի գիտելով նոցա զիւրեանց չար մեղանաց գործսն եւ վաճառողքն յառ եւ ի տուր` ոչ: Նմանապէս եւ այլ յաւելի քան զսոսա ջուղայեցիք առնեն, որպէս ի վերոյ գրեցաք զամենայն արարս եւ զչարագործութիւնս եւ զկատարումն չար պատահմանց նոցա, նա' բնաւ ամենեւին ոչ զգան զաններելի ծանրութիւն մեղաց եւ անօրէնութիւնն իւրեանց, եւ ոչ ոք իցէ որ ծանուցանիցէ զմեղս եւ զանօրէնութիւնս նոցա, ոչ ի սրբոց եւ ոչ յանսրբոց, այլ գլխաւոր տեղաց առաջնորդացն մեծարելով զնոսա եւ գովելով յորդորեն զնոսա ի նոյն գործս վասն ագահութեան կարեաց եւ պիտոյից իւրեանց, որպէս եւ ես: Եւ քանիցս անգամ յիշեցաք մեք յատենաբանութեանն յեկեղեցոջ յԸստամբօլ, նա' եկին ոմանք, մեղադրեցին մեզ ի բարեկամաց մերոց թէ` չար մեծ կու թուի յաչս բազմաց, տրտնջելով ամենեցուն թէ` մինչեւ ցայսօր ոչ ոք յիշեաց զայս գործս մեր` մեղս համարելով մեզ, ոչ կաթողիկոս եւ ոչ վարդապետք եւ եպիսկոպոսք եւ ոչ քահանայք, բնաւ ամենեւին յումեքէ լուեալ չենք երբէք: Տեսի որ ոչ ոք համարեցաւ զմեր զգոյշ առնելն նոցա զաններելի անօրէնութեան գործոց նոցա, որպէս Գրիգորիսի սրբոյն արարին ղուբացի աւազակքն, որ ասաց թէ` մի' առնէք զայդ գործ, նա' չար թուաց ասացեալն յաչս նոցա, ասելով թէ` զմեր քաջութեան գործեալ որսոցն` անօրէնութիւն քարոզէ, վասն որոյ կապեցին յամեհի ձիոյ ագիս եւ թողեալ ետուն ի Վատնեան դաշտին եւ սպանին զկենաց սուրբ առաջնորդն` զթոռն Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին` զորդին մեծին Վրթանիսի: Եւ յորժամ այնպիսի սրբոյն ասացեալն չար թուելով գործողացն զչարութիւն, նա' մեր ասացեալն բարի՞ պիտիր թուիլ: Թէ կաթողիկոսացն սրբոց եւ եպիսկոպոսաց եւ վարդապետաց ընդդէմ բերիցէ ոք, մեր գրելոցս պարսաւագէտ լիցի եւ եպերան արասցէ մեզ, նա' վասն երկու պատճառի ոչ զգուշացուցին նոքա. մին` վասն կարեաց կարօտութեան պիտոյից իւրեանց` առատութեամբ տուրս տալով նոցա երկոցունցն` յերուսաղէմացոց եւ էջմիածնեցոցն եւ երկրորդ` որ ոչ գիտելով զգործոց վնասուց նոցա եւ ոչ ականատես լեալ եւ ոչ ի միտ առնուլ եւ քննել զնոսա վասն բազում հոգոցն որ կայ ի վերայ նոցին, վասն որոյ անփոյթ արարեալ նոցա: Այլ ես տրուպս ամենեցուն զոր ինչ ի վերոյ գրեցի վասն նոցա ամենեցուն, ականատես եղէ յամենայն տեղիս եւ զփոքրիշատէն գրեցի վասն չձանձրանալոյ ընթերցողացն:

Եւ դարձեալ դարձայց յառաջին յոճ կարգի Մխլոյին … զոր պատմեցից զմնացեալն յառաջին սկզբանց նորա: Եւ այս ջուղայեցիք թողեալ զիւրեանքն դերանալիր աչօք եւ զայլոց շիւղսն հանել ջանալով, զիւրեանց անառակ չար սովորութիւնն ոչ տեսանելով, որ մամոնայի ծառայ եղեալ եւ Աստուծոյ սիրոյն զրկեալք, որպէս ասէ սուրբն Ներսէս յերգսն թէ` Նման աչացս որ ի մեզ կայ, տեսող այլոց առ ի բացեայ, ինքըն զինքեանս անտեսանայ, եւ զսխալսն անգիտանայ: Նմանապէս նոքա զիւրեանց բիւր սխալանսն ոչ տեսանելով, այլոց դառն դատաւոր լինելով, եւ որպէս զօրացուցանելով զայս դիւաբնակ Մխլոյս … ի վերայ արեւելից սեւագլխացն, հրովարտակ հանելով ի Շահէն եւ այլ խաներացն, ուր եւ գտանիցէ թէ աբեղայ անուն, թէ եպիսկոպոս անուն եւ թէ վարդապետ անուն, սպանանիցէ եւ զբազումս հալածեսցէ յաշխարհէն Հայոց, որպէս արար բազմաց: Եւ գային այս ջուղայեցիք եւ հիացուցանէին զայս աշխարհի մարդիկ եւ սուտ սքանչելիս պատմէին թէ` բազմութիւն մարախոց ընդ իւր շրջեցուցանելով, եւ որք հակառակին եւ ոչ լսեն հրամանացն` զսեւագլուխն ի ձեռն չտալով նմա, նա' հրաման տուեալ մարախոցն ուտել զամենայն վաստակ եւ զխոտ երկրին եւ սպառել զամենայն պտուղ անդոյ նոցա, եւ ստայօդութիւնս բազում: Եւ այս` գործ դիւահարին է եւ ոչ աստուածայնոց արանց, որպէս Սարգիս ճգնաւոր եպիսկոպոսն եւ Տէր Կիրակոս ճգնաւորն եւ Պօղոս վարդապետն եւ Մովսէս կաթողիկոսն` ամենագովելիքն, որ բազում անգամ գրել եմ զիւրեանց վարուց պատմութիւնն ի մէջ գրոցս, նոքա յայնմ ժամանակին էին, վասնէ՞ր ոչ սպանանէին զոք կամ հալածէին յաշխարհէն, այլ խրատելով, աղաչելով առ իւրեանս տանէին եւ խնամարկելով որպէս զեղբայր եւ զընկեր, այնպէս հաճոյ լինէին նոցա: Ոչ թէ զայն աշխարհաց սեւագլխոցն միայն, այլ հեռաւորացն թղթով յորդորէին գնալ առ իւրեանսն եւ լինել մխիթարակից իւրեանց, որպէս Տէր Մովսէս կաթողիկոսն լոյսհոգին երկու նամակ սիրով ողջունիւ եւ յորդորական բանիւք բազմօք առ ինձ ուղարկել` եթէ կարողութիւն ունիս գալոյ, ե'կ որ մարմնաւոր աչօք տեսանեմք զիրեարս: Նա' ոչ կարացաք գնալ վասն երեք պատճառաց, մինն` վասն նեխեալ եւ տկարացեալ մարմնոյս եւ երկրորդ` որ եկեղեցեաց շինութեան հոգոց ներքոյ կայաք` Պալատոյ եւ Ըռատօզուս եւ երրորդ` որ պատերազմ մեծ էր յայնմ աշխարհացն վերայ, որպէս յայսմ ամի` թէ զինչ գործեցաւ երկուց թագաւորացն: Եւ ահա այսպէս է աստուածային հրամանն, որ զայնպիսի մոլորեալսն սիրով ի խնդիր ելանել եւ գտանել եւ ի վերայ ուսոց դնել եւ ի փարախ ածել եւ խառնել ի սուրբ հօտն եւ ուրախ լինել ի գիւտ մոլորելոյն, որպէս Տէրն արար. ո'չ հալածել կամ սպանանել, որպէս այս դիւաբնակ Մխլոյս … առնէր չարութեամբ: Զարեանց հեղմունս գործէր, եւ տեսանէր որ հաճոյ էր յաչս ամենեցունց տգէտ աշխարհականացն իւր անօրէն մոլի կատաղութիւնն, նա' օր քան զօր յաւելոյր զգործ չարեացն, որպէս Հերովդէս` յորժամ սպան զՅակոբոս զեղբայրն Յովհաննու Աւետարանչին եւ սպանումն նորա հաճոյ թուեցաւ յաչս հրէից, նա' յաւել եւ զՊետրոս այլ եդ [ի բանդի], զի սպանցէ ի հաճոյս հրէիցն, եւ զհրեշտակ իւր առաքեաց Տէր եւ ելոյծ ի կապանաց եւ եբաց զդուրսն բանդին եւ տարեալ յԵրուսաղէմ: Նմանապէս եւ սորին արարմունքն նոցա, եւ լոյսհոգի Տէր Կիրակոսն եւ Սարգիս ճգնաւոր եպիսկոպոսն եւ Պօղոս վարդապետն եւ Մովսէս վարդապետն եւ ամենայն անապատաւորք սաստկական եւ յանդիմանական գիր ուղարկեցին ի վերայ իւրն եւ կամակցացն` վասն անաստուած գործոցն զոր առնէր, եւ ապա հազիւ շիջաւ չարն եւ զղջացաւ եւ գնաց յԵրուսաղէմ: Եւ անդ շատոք գանկատէր էին Գրիգոր եպիսկոպոսին Յերուսաղէմայ եւ նա ի շղթայս էր եղեալ եւ ի բանդի արկեալ, զի տացէ ի ձեռս Պարոնին: Նա' ուխտական տօլվաթաւորքն բազում աղաչանօք հազիւ զերծուցեր էին ի ձեռանէ Գրիգոր եպիսկոպոսին եւ եկեալ էր ի Հալապ: Եւ մեր երկրէն վաճառական Սաֆարն ասաց թէ` ի Հալպայ ես բերի մինչեւ ցԱմիթ եւ անտի ի յետ անյայտ եղեւ եւ ոչ ոք գիտաց թէ ո՞ւր գնաց: Եւ Մխլոյ վասն այն կոչէին, որ տէգ ունելով ի ձեռին որպէս նիզակի եւ նոգաւ հարկանէր մահուամբ զսեւագլուխքն, որպէս մէկ եպիսկոպոս եւ մին աբեղայ փախուցեալ ի յահէ չարին եւ անկանելով ի տուն պառաւոյ միոջ, եւ նորա ազգ լինելով, զհետ մատնելով նոցա, եւ կինն մուծեալ զնոսա ի փեթակ ցորենոյն եւ թաղեալ ի ցորեանն, եւ նա գնացեալ եւ որոնեալ զամենայն տունն եւ ոչ գտեալ, եւ ապա գնացեալ ի փեթակն եւ գիտացեալ զնոսա անդէն եւ տիգաւն մխեալ ի մէջ ցորենոյն. չգիտացաք մեռանիլն եւ զկեալ նոցա: Վասն որոյ Մխլոյ կոչեցին իբր քաջութիւն համարելով:

146. Վասն սուտ իրիցութիւն եւ քահանայութիւն առնելով աշխարհականաց։

Եւ ի թվականիս ՌԼԶ (1587) լինելով, ի Սպեր գաւառին է գիւղ մի մեծ, զոր Քարցի ասեն, քահանայ ոչ ունելով, եւ յաւուր միոջ եկեալ այր մի օտարական կերպացեալ ի ձեւ քահանայի, հաւատացուցանելով զկոյր աշխարհական ռամիկսն եւ բազում ժամանակ առնելով նոցա քահանայութիւն, որ զայրին անուն կամ զկերպն բնաւ ոչ գիտելով կամ ճանաչելով: Եւ յորժամ եկեալ ի գիւղն յայն` օթեւան առնելով ի գլխաւոր տանուտեառ մի գեղջին, տալով ի նա փոքր արկղ մի նաշխած դեղագործ նկարօք եւ կնքօք ծանրագոյն, ասելով թէ` գունդ ոսկի եւ գունդ արծաթ լինելով ի միջին, ա'ռ զայս ի քեզ ի պահ եւ տո'ւր առ իս հարիւր ղուրուշ` վասն կարեաց պիտոյից մերոց, որ միասին ծախսեմք ընդ քեզ: Եւ առն ընչաւէտ եւ հարուստ գոլով, ետուր նմա հարիւր ղուրուշ վասն յարկեղի շահիցն աղագաւ, եւ նա առատութեամբ բաշխէր: Յորժամ գայր եպիսկոպոսն երկրին կամ վանաց աբեղայիցն եւ կամ այլ ոք ի ճշմարտաց կարգաւորաց ուսումնականացն պատահելով նմա հիւրութեամբ, նա' առնէր նոցա պատիւս եւ հարկէր զնոսա կերակրովք եւ ըմբելեօք եւ օժիտս տալով եւ յոյժ սէր եւ խոնարհութիւն ցուցանելով նոցա, այս ցեղ կերպիւ ամաչեցուցանէր զնոսա: Եւ յորժամ աղօթից ժամն լինէր, տանէր զնոսա ի տեղի աղօթիցն, եւ ինքն արտաքս ելանէր ի պատճառս պիտոյից հիւրոցն, եւ այսպիսի հնարական կերպիւ ուղարկէր շնորհակալութեամբ:

Եւ յաւուր միոջ հարսանիք առնելով միումն, եւ ի տեղի աղօթիցն պսակ առնելով սուտ քահանային այնորիկ, եւ Զաքարիա երէց մի այրի յայլ գեղջից գալով անդ ի պատճառս մուրողութեան, եւ ի նոյն ժամին որ պսակ առնէր սուտն այն, եւ երիցին յառաջագոյն ի կարծիս լինելով նմա, գնացեալ ի տանիսն մօտ երդն` դիտելով զինչ առնելն նորա, եւ նա եդեալ զմաշտոցն ի վերայ գլխոց փեսային եւ հարսին` ասելով. ալէլուիա, ալէլուիա, ալէլուիա, Տէրն մար Յիսուս Քրիստոս ասէ. հարսն եւ փեսան յԵրուսաղէմ երթան եւ գան. ալէլուիա, ալէլուիա. Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս ասէ. հարսն եւ փեսան եւն: Զայս պատրողական բանս կրկնելով բազում անգամ, մինչեւ ձանձրացեալ Զաքարիա իրիցին, իջանելով ի մէջ ամբոխին, թքանելով ի նա, ասելով. սաստէ ի քեզ Տէր, մինչեւ յե՞րբ տանիս ղրկես զայտոնք յԵրուսաղէմ եւ ի մաշտոցէն մէկ գիր ոչ ասես, իբր զքանասար զայլ արաբացի` անկանելով ի մէջ ոչխարացս, փողոտելով զսոսա: Եւ կոյր եւ խուլ եւ անմիա ժողովրդոցն անզգամեալ, ոչ ծանեան զխօսս քահանային եւ ոչ ի միտ առին զյանդիմանութիւնն ճշմարիտ քահանային, այլ ի կողմն սուտ իրիցին լինելով ամենայն ամբոխին` առն եւ կնոջ, երիտասարդաց եւ մանկանց, ի մեծաց մինչեւ ցփոքունս` յարեան ի վերայ ճշմարիտ քահանային եւ բրօք եւ աքացի եւ մուրցացի եւ ոմանք ծղացի եւ բռնցի ողկոյզօրէն ճմլեցին. մինչեւ կիսամահ առնելով արիւնաշաղախ հազիւ զերծեալ ի նոցանէ:

Եւ ելեալ յարտաքս եւ անկանելով ի վերայ երիվարի իւրոյ, գնալով ի վանսն առ եպիսկոպոսն երկրին, պատմելով նմա զանցս աղէտի իւրոյ ի գեղջացեցն վասն սուտ իրիցին համար: Եւ յարուցեալ եպիսկոպոսին բազում սպասաւորօք եւ պաշտօնէիւք, գնացեալ ի գեւղն` զի ինքնին գիտասցէ զհաւաստին, եւ գնացեալ իջեւանեցաւ ի տունն այն, ուր սուտ երէցն լինէր: Եւ սկսաւ սուտն` այլ անգիտութեան աւուրց նման` չոգմոգութիւն առնել. եւ եպիսկոպոսին առժամայն ոչինչ խօսելով` մինչեւ ցճաշու ժամն, որ թողեալ էր ի ճանապարհին վասն փորձելոյ զնա: Եւ եպիսկոպոսին սկսեալ ճաշու ժամ ասել յիջեւանն, եւ նա ըստ սովորութեանն կամէր արտաքս ելանել ի պատճառս սպասաւորութեան պիտոյից, եւ եպիսկոպոսին բուռն հարկանելով զհանդերձիցն, ասելով թէ` մեզ չէ' պիտոյ սպասաւորութիւն քո, այլ կա'ց, ողորմեա, փոխ եւ աղօթք ասա': Եւ նա ցնցխեալ թօթափեալ զերծելով ի ձեռանէ եպիսկոպոսին եւ ելեալ արտաքս եւ փախեաւ: Եւ եպիսկոպոսին ելեալ գնացեալ բարկութեամբ ի Սպեր քաղաքին եւ եմուտ առ պարոնն եւ ծանոյց նմա զորպիսութիւն նորա, եւ պարոնին ուղարկելով գունդ մի զօրականացն ի գիւղն եւ կալեալ զնա կապանօք տարին առ պարոնն: Եւ յորժամ ետես քոհիան եւ ծանեաւ զնա եւ հրամայեաց ի վեր առնուլ զփակեղ գլխոյն, եւ ասաց. տեսէ'ք զգլուխ դորա, որ թասի ոռաց պէս լինելով. եւ ասաց ո'վ թալպիզ, եկեր ես փափա՞զ եղեր: Ասացին մեծամեծքն թէ` զիա՞րդ գիտացեր զդա: Ասաց թէ` դա Կեղու պարոնին մարդն, հաւատարիմ ամենայն տանն եւ ընչիցն լինելով եւ գանձապետ, ի դա տալով զքսակ գանձուցն ի գանձարանն դնելով, նա' շատ մի քեսայի մէջն առեր եւ աւազ լցեր ի տեղին: Եւ յորժամ ետես պարոնն այնպէս արարեալ, շատ չարչարեաց, ի խոստ չերեկ. եւ յետոյ հրացեալ թաս ագոյց ի գլուխն, զինչ պահեր էր` եբեր, եւ զոր մսխեր էր` չկարաց բերել, եւ դարձեալ եդ ի բանդի, զի վաղիւն սպանցէ չարաչար մահուամբ: Նա' ի գիշերի զերծեալ ի շղթայիցն եւ ի բուխերիկն ի վեր ելեալ փախեաւ, եւ արդ եկեալ աստ փափաղութիւն սուտ կառնէ եղեր: Եւ ամենեքեան ասացին թէ` արժանի է մահու, եւ եդին ի բանդի զի վաղիւն սպանցեն, նա' անտից այլ ելեալ փախաւ կախարդական հնարիւք եւ անյայտ եղեւ: Եւ տանուտեառ առն այնորիկ ուրախացեալ, զի արկեղ ոսկոյն եւ արծաթոյն իւրն մնալով փոխանակ հարիւր ղուրուշին, նա' յորժամ եբաց խորտակելով զկնիք արկեղին, եւ յորժամ ետես` սոսկացաւ ընդ չարահնարն, որ [եդեալ էր] մեծ գունդ մի կապար, այսինքն է արճիճ, եւ զահի հարան ընդ խաբէութիւն չարին:

[147]

Եւ ի ժամանակիս յայս, յորում եմք ի պանդխտութեան եւ ի նժդեհութեան յօտար երկրի, ցիր եւ ցան լինելով որպէս զփոշի հոսեալ ի վերայ երկրի մեղաց հողմովն` ի յԸստամբօլ եւ յԱնատօլիս եւ ի Թրակիա, որ է յՈւռումէլս, եւ յայլ հեռաւոր աշխարհին Գոթացւոց եւ մինչեւ յԵգիպտոս` ի մէջ խեղաթիւր ազգացն լինելով, ոչ ազգն զազգայինսն ճանաչելով եւ ոչ մի երկրի մարդ բովանդակ ի միում վայրի բնակելով, բայց յոմանց յոմանց, որպէս մեր երկրացիք մէկ քանի գեղի մարդիկ աստ եւ յԸստամբօլ եւ տիւրիկեցիք յԱլովու կողմն բնակութիւն առնելով եւ այլքն խառնիխուռն լինելով: Յառաջն որ եկաք` յայս երկրայք շատ քահանայք էին, որ զիւր հովուած ժողովրդեանն ոչ զհասոյթ գիտէին եւ ոչ զչհասոյթն ազգականութեան եւ խնամութեան եւ կնքաւորութեան, մակար ալվա նոր իւրեանք վասն նախանձու իրաց ծանուցանէին քահանայից եւ առաջնորդաց: Նմանապէս ոչ ոք գիտէր զկրօնաւոր քահանայ եւ զաշխարհի երէց, զկարդացող աշխարհական եւ ոչ զաստիճանաւոր սարկաւագ եւ ոչ զքահանայ, որ շատք ի յաշխարհական կարդացողաց եւ յաստիճանաւոր սարկաւագաց եւ ի պոռնիկ քահանայիցն քահանայագործութիւն առնելով բազում ժամանակս:

Որպէս ոմն աշխարհական Աբրահամ անուն` զամենայն ուսումն մանկութեան` զսաղմոս եւ զշարականն քաջ գիտելով, երեսուն ամ քահանայագործութիւն առնէր աշխարհական գոլով եւ ոչ մէկ աստիճան չունելով` ի կողմ Նիկոմիդացւոց, որ Ղօճայէլ ասեն, ի հայոց գեղօրէք, սերտ ունելով զհասարակաց գլխաւոր աղօթնին եւ զամենայն կարգ կատարէր, մանաւանդ եւ պատարագ հանապազ մատուցանէր յամենայն օր քառասուն անուն, որ ես այլ հիանայի վասն կեղծաւոր վարուցն եւ զրուցացն: Մինչեւ իւր համշահրի գիւղացի մի, որ Վօտռ ասեն` Տիւրիկցի, որ յԱլովու կողմն երեք գեղ են եղեր, որ Փոստոս անուն գեղն, որ Սահակ երիցու գիւղ կոչեն բազումք, ի նոյն գեղջէն այր մի շինական` Տատուր անուն, որ մականուն Աղբոտ բիր ասեն, վասն սոպռ եւ բիրտ բարուցն, նա յայտնեաց թէ` դա կարգ չունի, յէ՞ր երէց ասէք եւ տէր կոչէք, դա այլ ինձ նման մէկ աշխարհական է: Յորժամ ի սիլայու վայր կու գայք, նա' կինն ի ճանապարհին մեռաւ, եւ վասն կարդացմունք գիտենալոյ, սարկաւագ կոչէաք: Եւ յորժամ ի Թոխաթու մօտերն եկաք, ինքն գնաց ի հայերացն հաց մուրանալ, եւ յորժամ եկն ի մուրացութենէն, նա' յորժամ սարկաւագ եւ տիրացու անուն կոչեցի ըստ հանապազորդ սովորութեանն, նա ոչ կամեցաւ կոչել զիւր սովորական անուն, ասաց ինձ թէ` այլ մի' ասեր ինձ սարկաւագ եւ տիրացու, այլ երէց եւ տէր կոչեա' զանուն իմ, զի ի մուրանալն ասացի թէ` քահանայ եմ, նա' առատ տուրս տային եւ պատուով ընդունեցին ի մուրանալն: Եւ ես այլ վասն մեր կարեացն եւ պիտոյիցն երէց եւ տէր կոչեցի ի ճանապարհին մինչեւ ցայս վայր: Եւ յորժամ եկաք յայս կողմն, նա բաժանեցաւ յինէն եւ գնաց յանծանօթ տեղրանք, յայն ժամանակէն ի վեր քահանայութիւն կառնէ եղեր, որ յայնմհետէ մինչեւ ցայժմ երեսուն ամաց մերձ է: Ահա' ասացի ձեզ զստոյգն, այսուհետեւ ես անպարտ եմ, կու ընդունէք կամ չէք ընդուներ` դուք գիտէք: Եւ այս զրոյց համբաւեցաւ յամենայն տեղիսն գիտողացն զնա, եւ այլ ոչ ընկալան զնա իբրեւ զքահանայ կամ սարկաւագ, այլ արտաքսեցին ի գեղջէն յորում կայր` իբրեւ զաղբ անպիտան: Նա' Թադէոս անուն թերահաւատ ի պոռնիկ երիցաթողէ եղած եպիսկոպոս, որ կայր ի նորաշէն վանս Արմաշու, որ ոչ օրինաց հոգ ունէր, եւ ոչ յԱստուծոյ ահ եւ երկիւղ կու կրէր եւ ոչ ի մարդոյ ամօթ, ոչ պաս գիտէր եւ ոչ ուտիս ի գինամոլութիւնսն, ոչ մեղաց բնաւ զղջումն չունէր, այլ անյուսութեամբ գործէր զամենայն չարիս եւ էր բարիատեաց եւ չարասէր եւ այնպէս անզղջութեամբ մեռաւ: Եւ նա ընդ ամենայն անօրէն գործոցն վերայ` զնա այլ գաղտ ի գիշերի կրօնաւոր աբեղայ եւ քահանայ ձեռնադրելով, եւ ուղարկեր յԱլովու կողմն յիւրեանց գեղջացոց միջումն, որ Ղլիջգեղ ասեն, եւ ես Պուլամաճ կոչեցի` վասն առաւել մորտի ցեխ լինելոյն, որ ի ձմերան աւուրսն տանէ ի տուն ոչ ոք չէ կարող գնալոյ. ի յայս գեղս իրիցութիւն կառնէ ինն տարու ի վեր: Մէկ լոկ աշխարհական այրի երէց կայր բնական յիւրեանցմէն, նա հեգով հազիւ կարէ ասել, եւ զհասարակաց ժամի փոխերն կամ հարցին սաղմոսն չէ կարող յիստակ ասելոյ եւ այն չարն յամենայն ուսմունսն ճարտար գոլով, վասն որոյ ամենայն գեղն զնա ընդունելով եւ զէրէցն` ոչ: Ի վերայ տգիտութեանն հեղգ եւ ծոյլ է ի ժամ աղօթիցն, եւ այն խաբեբայն` ժիր, վասն որոյ գեղն զնա կամին եւ ոչ զերէցն: Քանի անգամ գնացաք եւ յայտնեցաք զամենայն կորստեան պատճառն հոգոց բազմաց եւ զայնքան ամաց վնասակարութիւնն եւ զգայթակղութիւնն կենդանեաց եւ մեռելոց եւ կորստեան պատճառ նոցա: Ասացաք` այդ չէ թէ ի քահանայութիւն մերձենալ կամ ի մէջ եկեղեցոյ լինել կու հրամայեն աստուածային օրէնքն եւ կանոնք սրբոցն, այլ զքրիստոնէն ի հեռաստանէ հրաման չեն իտար տեսանելոյ, ո՞ւր լինի որ ձեզ գլխաւոր քահանայ կացուցանէք ի վերայ ձեր: Թէ սուրբ աբեղայ այլ լինի, որչա~փ անէծք կայ ի կանոնաց սրբոց հարցն զճշմարիտ աբեղան յիրիցի տեղի ընդունողացն, ո՞ւր մնայ որ անօրէն անհաւատ չարեաց մայրդ, որ իւր օրհնողն ի կարգէն անկած ի պոռնիկ իրիցութենէ լինելով եպիսկոպոս: Նա' բնաւ միտ չդրին ասացելոցս, թէ վասն է՞ր` որ գնալով կաշառօք հրամանագիր առնելով ի Խլէն եւ ի Զաքոլէն, իբր նոցա լինելով հրամանաւ արքունի իշխանութիւնն առաջնորդական եւ այնու ուժովն զմեր հրամանն ստէին: Եւ յայնմ հետէ կայ ի նոյն գեղջն ողջ եւ առողջ եւ Կեսարացոյն նուիրակքն բազում կաշառօք եւ տրօք կրկին հաստատեցին, եւ մնաց ահեղ ակնարկութեան դատաստանին Աստուծոյ դատապարտութիւնն հրամանատուողացն եւ ընդունողացն զնա եւ իւր պատիժ պատուհասին:

[148]

Եւ այլ ոմն Սահակ անուն սարկաւագ Երզնկացի, որ այժմ քահանայ է ի յԸստամբօլ ի թոփղափուցի մեր հայերացն վերայ եւ փեսայ մեր Բարդուղիմէոս իրիցին, որ այսմ ամի որ թվին ՌՁԴ (1635)ին եւ մայիսի ամսոյն սուրկուն հրամայեցաւ ի թագաւորէն, Սահակն գնաց յԵրզնկան եւ Բարդուղիմէոսն` յԵրուսաղէմ: Այս Սահակ երէցս ի յաւագ սարկաւագութեան ժամանակին, որ թվ. [Ռ]ԿԷ (1618) լինելով, գնացեր յԱնկուռիայ, վստահանալով ի շնորհացութիւն ուսմանցն եւ բարեձայնութեանն եւ ի կարգ աւագ սարկաւագութեանն, ասելով իւր բերանոյ վկայութեամբն եւ կատարելութեան ուսմանց զինքն քահանայ եւ շատ աւուրք պատարագ մատուցանելով եւ քառասունք կատարելով: Նա' յորժամ եկեալ յԸստամբօլ` ձեռնադրեալ էին քահանայ առանց քննութեան, մինչ ի գալ Քոթ Կարապետ վարդապետին Երզնկացոյ, եւ նա յիմացեալ էր զայնպէս արարմունքն անօրէնութեան եւ շատ դատեաց զինքն, եւ նա յանձն էառ զանօրէնութեան գործն իւր եւ խոստովանեցաւ, եւ եդ ի վերայ նորա ծանրագոյն ապաշխարութիւնս:

[149]

Եւ երկուք այլ յաբեղայիցն գողացան կանայս եւ առեալ փախեան ի հեռագոյն տեղիս` իրիցութիւն առնելով բազում ժամանակս, [անուն] միոյն` Աւետիս ի յԱլովու գեղորէիցն որ Պէլան ասի, ի նոյն գեղջէն գողացաւ զառնակին զորդոց մայր: Եւ միւս աբեղան Կիրակոս անուն իրիցի որդի գոլով, եւ էր ի Ղալաթիոյ եկեղեցոյն ժամարար, եւ մեք այլ անդ էաք ի ժամանակին. ի մօտ եկեղեցին մէկ հայի տուն ստէպ ստէպ երթեւեկութիւն առնէր, եւ ասացաք թէ` վասն է՞ր առնես զայդ գործ, որ չէ արժան եւ ծանրագոյն մեղք եւ բամբասանաց տեղի: Նա լրբենի դիմօք շատ վայրահաջութիւն արար ընդդէմ մեր եւ հայհոյեաց զասացողն, այլ թէ` սանամայրն է իմ: Եւ ասացաք թէ` չէ օրէն քեզ սանամայր եւ մայրագիր եւ քոյրագիր առնել զոք. յորժամ զքոյն թողլով` զիա՞րդ իշխես օտարաց առնել սանամայր եւ քոյրագիրս: Նա այլ եւ այլ ցեղ բարբաջմունս արար եւ ոչ էառ յանձին զոր ինչ խրատեցաք: Եւ յետ յանդիմանական խրատուցն մեր, ի նոյն գիշերի ի հասարակաց աղօթից ժամանակին եկին ամենայն քահանայքն եւ զժամարար չարահոտ պատարագիչն ոչ գտին, եւ յետ արձակման ժամին շրշնջումն եւ քրթմնջումն եղեւ ի քահանայս եւ ի ժողովուրդսն. եւ եկին առ մեզ ոմանք ի գլխաւոր քահանայիցն եւ ի ժողովրդոցն եւ պատմեցին զչարագործութիւն աբեղային թէ` ի գիշերիս յայսմիկ առեալ զիւր սանամօրն աղախինն եւ փախեալ է: Եւ յետոյ լսեցաք, որ ի Ղարապուղա ասեն` անդ է գնացեր եւ շատ ժամանակ իրիցութիւն առնելով, եւ անդէն կայ մինչեւ ցայսօր ժամանակի:

[150]

Եւ ահա այսմ աւուրք եկն ոմն անաստուած Յովհաննէս անուն որդի անօրէնութեան` սուտ աբեղայութիւն առնելով, որ մէկ աղօթից անուն ոչ գիտելով ի պատարագամատուցի աղօթիցն, եւ սուտ շրջաբերական հնարելով նաշխած դեղագործօք յերկար օրհնաբանութեամբ, ի յանուն Դերջանայ Սուրբ Կարապետ անուն վանաց շինութեան աղագաւ, եւ կարմիր մոհրով կնքեալ յանուն եպիսկոպոսի վանացն եւ եկեալ նախ յԸստամբօլ եւ զպատրիարգ եղածին` այսինքն է` զԿեսարացի Գրիգորին աչսն կուրացուցեր է կաշառօք, որ երկոտասան օխա եւղ բերելով նմա ի կթոյ անասնոց: Եւ նա չէ քններ եւ հարցեր թէ` այդ ի՞նչ կարմիր մոհր է ի յանուն ըռամիկ եպիսկոպոսի միոջ, որ մեծ անկարգութեան է նշանակ. ոչ զայնպիսիսն դատելով, այլ ի հետ ուղղոցն է ջանն դատելոյ եւ դատապարտելոյ եւ ոչ տուողացն զկաշառս: Եւ այս չար բարաբբայիս եւ ոչ աբեղայիս տուեալ է ընդունական թուղթս մոհրակնքով, եւ մեք այլ թոյլ ետուք: Յառաջն որ երեկ խորդ էր տգեր եւ քուրձ, եւ միս եւ գինի ոչ առնոյր ի բերանն, եւ յետ երկու աւուրց փոխեաց զխորգն եւ զգեցեալ էր պճնականս երեւելիս եւ գինի չըմբողն եւ միս չուտողն ի գինավաճառանոցէն պակասել չէր: Հարցի թէ` այդ ի՞նչ ցեղ կերպափոխութիւն է որ դուն կու վարիս, այդ չար կեղծաւորութեան է ցոյցք եւ ոչ նշան բարութեան, որ աւետարանն չար ասէ զկեղծաւորսն քան զանհաւատսն, որպէս հրամէ թէ` Կտրեցից ի միջացն եւ զմասն նորա եւն: Նա անաստուածն զիրաւն ասաց թէ` այսպէս կու կենցաղավարիմ, թէ որ այդպէս չառնեմ, հաց ուտելոյ չեն իտար: Եւ այլ ցեղ անօրէն խայտառակ անօրէնութիւնս էր ցոյց տուեալ յանդիման յունաց կանանցն ի ժամուն վերնատան օտանին, որ գնացին հոռոմոց ազգն ասախչիք եւ սու պաշի բերին ի վերայ ժամին եւ խնդրեցին զչարն զայն: Նա' մերոյքն յուրաստ էին եղել թէ` նա օտարական այր մի էր, վաղ գնաց: Եւ շատ հայհոյանք էին ասացեր հոռոմքն մեր ազգաց եւ ահ եւ երկիւղ տալով թէ` վասն է՞ր դուք այդպիսեացդ երես կուտայք, հանապազ կու տեսանեմք որ դուք այդպիսի մարդիկ պակաս չէք այներ յայդ տեղացդ, որ կու նային ի վերայ կանանց եւ դստերաց մերոց եւ անառակութեամբ կու շարժին յանդիման մեր, եւ թէ` տո'ւք զնա արտաքս ի ձեռս մեր զի դատեսցուք զնա, զի բազմաց օրինակ լիցի: Եւ նա ելեալ գաղտ ի նոցանէ անգիտելի յամենեցունց եւ եկն առ մեր վանատունն, եւ մեր ոչ գիտելով զինչ արարեալն նորա զխայտառակութեան գործոցն, եւ կեցեալ աւուրս երիս, եւ յետոյ ապա եկեալ ասաց ժամակոչն ընդ երեսս զամօթալիսն իւր, եւ զայն թէ` պնդութեամբ կու որոնեն, եւ մեք այլ թուքեալ ընդ երեսս անառակին եւ լրբին, եւ ապա ելեալ գնաց ի յԸստամբօլ: Եւ կերթայ կու յարի առ պատրիարգ անունն եւ նորա կու զինուորի եւ կու չարախօսէ զմեր իրիցանի եւ ով ոք որ իւր չար գործոցն ոսոխ լինելով: Եւ յորժամ մեր Դանիէլ եպիսկոպոսն եւ Մինաս վարդապետն մեր [կու գնան] յըստամբօլ` զմեր եւ զամենեցունց վրէժն ի նոցանէ առեալ միջնորդութեամբ չար բարաբբայովն` Կեսարացին զամենայն հին թոյնսն ի նոսա թափելով: Զի՞նչ յերկարեմ, ձանձրանամ որ գրեմ, զի յերկարումն կու լինի բանին եւ յայտ է իմաստնոց:

Եւ յետ քանի աւուր նուիրակ ուղարկելով զչարն զայն ընդ մեր Բենկցի Յակոբ երիցին, նա կրկին եցոյց այլ գործս գողութեան, որ մուրացիկ ալեւորի մի զդրամիկն եւ զփայտէ սկաւառակն, որ գուշ ասեն, ի ժամին օտէն գողացել էր, որ Յակոբ երէցն ասաց թէ` ի Կալիպօլին տեսի, որ օժտեց մի ոմն մարդոյ. եւ ի գեղանն էր զրկել Յակոբ երէցն, նա շատ չարութիւնք էր գործեր: Եւ յորժամ եկն ի չար ճանապարհէն, որ գանկատաւորքն այլ զկնի եկին, այն ալեւորն այլ աղաղակեց ասելով. դու յառաջն ասացեր ո՞չ, թէ` տո'ւր առ իս զդրամդ որ պահեմ, որ խարաճչին բռնելոյ ժամն չգտնու ի վերադ, եւ գշին չասացի՞ր թէ` ինձ օժտէ. ասացի թէ` իմ կերակրի ամանն եւ ջրամանն այս է, զիա՞րդ տաց քեզ: Եւ ուղղեցաւ գնալ ի ղատին բողոքել, եւ Տէր Յակոբն մերկացոյց, զիւր ամենայն ինչ որ ունէր` էառ, եւ մեք այլ խստութեամբ պատուիրեցաք քահանայիցն, որ յեկեղեցոյն արտաքսեցին եւ հատուցի զհատուցումն զոր մեր Տէր Դանիէլ եպիսկոպոսին էր հատուցեր յԸստամբօլ` յեկեղեցոյն վարել խորհելովն: Չորս հինգ անգամ ի դրունս մեր երեկ, որ համարձակութեամբ մտանէր որպէս զառաջինն, նա' թողաք ոչ մտանել, եւ յետ այսպէս արտաքսելոյն, ապա հնազանդեալ Տէր Յակոբ իրիցին, առ ոտն անկանելով եւ տալով զալեւորին դրամն, եւ զգին սկաւառակին եւ զհաւաքեալ դրամն որ առեալ էր յանուն պատրիարգին, եւ ապա բերին առ մեզ զՅուդային համբոյրն մատուցանել, եւ մեր ընդ ակամբ հայելով բնաւ ոչ խօսեցայ ընդ նա, վասն իւր բորբոքեալ այրելոյ սրտին պատճառ լիցի մեր չխօսելն: Եւ միաբանութեամբ քահանայիցն եւ ժողովրդոց բերանովն մեղադրանաց գիր գրեցին վասն բարաբբային առ պատրիարգն զամենայն չարագործութիւն եւ զսուտ աբեղութիւնն, եւ ուղարկեցին ձեռամբ Տէր Յակոբ երիցին. չեմք գիտեր` թէ զինչ կամիցի առնել նմա: Եւ խայտառակագործ չարն զկաթողիկոսն եւ զնոցա նուիրակ վարդապետքն այլ հաւատացուցեր է երկակենցաղ խաբեբայ կեղծաւոր վարուքն, որ ընդ նոսա շրջելով ի բազում տեղիս, որ զամենայն գնացեալ տեղորէիցն եւ զարարն, զբանից եւ զգործոց նոցին նշանցքն տայր, բայց զառաւել ամբարտաւանութեան բարքն չէ կարացեր թաքուցանել ի նոցանէն, վասն որոյ չկարացեր կալ առ նոսա:

[151]

Եւ թէ յաղագս որոյ իրաց աշխատ եղէ կարի ծերացեալ տկար եւ դողդոջոտ անձամբս գրել զայսպիսեաց խաբեբայից չար վարուցն, զչար գործոցն զչարութիւնն: Որ մարդկային ազգ դիւրախաբ գոլով, եւ ստոցն յոյժ վաղվաղակի հաւատալով քան ճշմարտիցն եւ իրաւացն, վասն այն` որ սուտն ճարտարախօս եւ շատագրուց կու լինի, եւ լալակոտ եւ ողբերգակ եւ աղէտաշարժ եւ արտասուամէղ լինելով, որպէս ասէ Իմաստունն թէ` այր թշնամի յորժամ ոչ արկանէ զարտասուսն, մղէի (?) եւ յորժամ արկանէ` արեամբ քով ոչ յագի: Այլ եւ մեզ պատահելով բազում անգամ խաբուիլ յայնպիսեաց ստոց եւ խաբողաց, որպէս յԸստամբօլ յԱստուածածնի Փոխման տօնից աւուրցն, որ ամենեքեան ի գերեզմաներն կու ելանեն, նա' մեք այլ ընդ քահանայից գնալով: Նա' աղքատք եւ կոյրք եւ կաղք նստեալ ի ճանապարհին` խնդրելով ողորմութիւն, այլքն լռութեամբ նստելով հեզիկ ձայնիւ խնդրէին, եւ մինն բողոք բարձեալ աղաղակէր եւ երդմնեցուցանէր եւ ողբերգական բանք ասէր աղէտաշարժ, որ մէկ անգամ տուելոյն` յետ դարձայ, կրկին ետու նմա, որ բազում ժտութիւն արար: Նա' ծիծաղեցան, որ ընդ իսն էին. ասացի թէ` զիա՞րդ ծիծաղեցաք զինեւ: Ասացին. վասն ոչ ճանաչէլոյն քո զողորմելին եւ զանողորմելին, զսուտն եւ զիրաւն. ահա ա'յդ է, որ զկինն զարդարել է դիպակով, ոսկով եւ արծաթով, որպէս ի նմանութիւն տաճարաց կռոց եւ տուն եւ դարպաս չինելով. եւ ես լուեալ էի զհամբաւ նորին:

Եւ բազում արք եւ կանայք բազում անգամ խաբելով զմեզ թէ` գերոյ տէր ենք, հաւտացնելով, նամակ առնելով յառաջնորդաց, որպէս մինն զմեր հին եկեղեցին թալանեց, զարծաթի խաչերն զամենայն տարեալ խորտակեր էր, որ յետեւէ գնացեալ գտին յԸստամբօլ, զոմանց բեկորք բերին եւ զմեր սուրբ նշանին` ոչ: Եւ կանանցն այլ խաբուսիկ եկին երեք` թէ գերոյ տեարք ենք, որ աղաղակէին թէ` այրս եւ մին տղայս գրաւ եմ դրել: Անկիւռացի կին մի թուրքազրուց, որ եկն թէ` նամակ տո'ւր, ես չետու: Մեր Սարգիս վարդապետն ի նոյն ժամն դեռ աշակերտ էր, ի հոս տեսել էր զնորա չարաչար գինամոլութիւնն եւ մէկ ալեւոր մարդ ընդ իւր ունելով թէ` այրս է: Ասաց թէ` ո՞ւր է այն այրն քո որ յԸռատօզ տեսի, որ ի գիշերին սակաւ մնաց որ արիւնահեղութիւն էր գործեալ յիւրեանց միջումն: Նա յուրաստ եղեւ թէ` ես այն չեմ: Եւ ստելով զՍարգիս վարդապետն այնքան բողոք բարձեալ աղաղակ արար, որ նմա հաւատացին ամենեքեան որ անդն կային եւ վարդապետին ոչ հաւատացին, այլ գնացեալ Պետրոս Չալապի ասեն` նամակ առնելով ի Խլէն իւր բերանոյ վկայութեամբն: Եւ յետ աւուրց անցելոց գնացաք, ի յԱլովայ Տէր Սարգիսն ընդ իս էր աշակերտ գոլով եւ ձմերեցաք ի Տէր Պօղոսի գիւղն` ի Չարչախն, որ ես Բլրակ եմ կոչեր ըստ տեղոյ վայրացն: Նա' սինօռակից գիւղ մի մերձ լինելով այն Բլրակին, որ վախուֆ ասեն, վասն մեծ ճումայի եւ չեխերաց վախուֆ լինելով, որ յառաջն քառասուն տուն յաւել երզնկացիք կային, նա' ի չար հաւայէն ամենքն կոտորեցան, որ մեզ մեք ազգային կայր` սիրուն մարդ, որ զիւր դուստր անդ տալով ի յամուսնութիւն առն միոջ` Նորարեւ անուն, որ Պարոնիկն դստերն գնալով` ինք այլ մեռաւ ի հաւայէն եւ յետ ժամանակի` դուստրն այլ, որ ի քառասունէն ութն տուն մնաց եւ այժմ չորս են մնացեր: Եւ յայնմ ժամանակին որ ութն էին, գնացաք ի նոյն գեղն, որ Վայաձոր եմք կոչեր զնա վասն վնասակարութեան օդոցն, նա' տեսաք` որ այն գինամոլ կինն անդ է եւ մեր փեսային մէկ բոշայ մշակ կայ` նմա կին եղեր: Եւ կերթայ ի բոլորի հայ գեղորէքն զնամակն ցոյց կուտայ թէ` այրս ու մէկ տղայս գրաւ են ի յերկիրն Տաթարաց, կու ժողովէ, կու բերէ գինոյն կուտայ, ոնց կու սպառի` այլ կու գնայ: Եւ մեք ծանուցաք նոցա թէ` այսպէս անառակ է, յամէն երկիր այր մի կառնէ, այսօր եւ վաղն մուրալու տեղրանքն կու վճարի, քեզ կու թողու կու գնայ ի խամ երկիր, մէկ այր այլ կառնէ: Լսեց բոշէն մեզ եւ եթող զշուն կինն զայն. նա' թուրքացաւ տղայովն եւ ելեալ կորաւ: Եւ յետոյ լսեցաք` թէ յերկիրն Կիզիկոնի, որ Մըխալիչ կոչի ի տաճկաց, անդ է գնացեր մէկ հայ առեր եւ զնոյն չարիսն ի գործ կու ածէ:

[152]

Եւ օր մի պառաւ մի այլ երեկ, որ հայ_հոռոմ ասեն աղթարմայք` ի Կեսարիոյ քաղաքէն լինելով եւ եկեալ ասելով թէ` ես կամիմ որ հայ լինիմ եւ ի ձեր օրէնսն դառնամ: Ես ասացի. մեք զքրիստոնէքն մէկ գետեմք եւ չէ օրէն մինն ի միւսն դառնալ, դու վասն ի՞նչ իրաց նեղեալ ես ի նոցանէն եւ կամիս դառնալ: Ասաց` այսչափ պարտուց ներքոյ կայ տղաս մէկ բռնաւոր ենկիչարոյ մի, հնար եւ ճար չունինք վճարելոյ, գնացի ի մեր հոռոմնին, երես չեն իտար. եւ այն բռնաւորն կասէ հանապազ թէ` ե'կ ուրացի'ր եւ ի մեր հաւատն դարձի'ր, որ զամենայն պարտսն օժտեմ. կու երկնչիմ` թէ զորդեկս դարձնէ ի հաւատոցն: Նա' ես այլ ասացի թէ` կա'ց ի հաւատդ քո, եւ հանի մէկ քանի ստակ տուի եւ յուսադրեցի թէ` քեզ լաւ ժողովք առնել տամ յեկեղեցոջն: Եւ արարաք ժողով ի ժամն, եւ ասացի թէ` կամի՞ս ձեր եպիսկոպոսին խապար զրկեմ, որ քեզ լաւ ողորմութիւն առնել տայ. նա' չկամեցաւ եւ ելեալ գնաց: Միւս օրն եկին թէ` այն պառաւ կինն, որ ժողովք արիր, ի մեծ ճումային դուռն տաճկացել է եւ թուրքերն ստակ կու ժողովեն իւրն: Եւ էանց երկու ամ ի վերայ, եւ մեք յԸստամբօլ ի Ղալաթայն էաք, այսպիսեաց խաբեբայից վերայ զրուց եղեւ, նա Բենկցի Մելքոն ասեն` լաւ երկիւղած մարդ է եւ մեզ հաւատարիմ բարեկամ, նա սկսաւ գովել եւ ճշմարտել զայն պառաւն աղէտաբար թէ` սուտք չատք են, այլ կեսարացի պառաւ մի այս ցեղ խղճեր կու պատմէ վասն իւր եւ որդոյն, նա իրաւ է: Եւ ես սկսայ` թէ ծանուցանեմ նմա զնորա որպիսութիւնն, նա' մի ոմն յառաջեաց քան զիս եւ ասաց թէ` քո գոված պառաւն յերեկեան օրն տեսի ի Սուլթան Պայազիտն, թուրքեր շուրջ կածէին թէ` իմանա կալտի: Եւ ապա ես սկսայ պատմել զոր ինչ արար, եւ նա ընդ ասելն վայր մնաց եւ փոշէման եղեւ:

[153]

Եւ կին մի այլ երեկ շտապ թէ` այսչափ գերոյ տէր եմ եւ ի մեծ բռնաւոր տաճկի մի ձեռին կան, այսչափ դրամ գին եդիր եւ ժամանակ պայմանի եհատ` թէ որ չժամանեցնես, նա' զամենքն ի հաւատոցն կու հանեմ: Ի մեծ պահոցն աղուհացիցն էր, օսմանի որ կայր` նորա առատ ժամանակին էր, ելայ ի ժամն յորդորեցի, երկու հազար ստակի օսմանի անկաւ, առաւ գնաց: Նա' յիմացաք յետ մէկ քանի աւուր` որ ուրացող է եղեր, ի վերի թաղն մէկ տաճկի տունէն իջեր ջինկանոյ. եւ երեք տաճիկ եւ մէկ ղափուճի անուն ձի ունին` սէիսխանայ, այս ցեղ հնարիւք կնոջ ձեռօքն կու ժողովեն, նստեր են արբշռութիւն կենեն: Իւրեանց միջումն գողութիւն են արեր, աղմուկ եւ կռիւ կառնէին եւ ի դատաստան կու քարշէին զմիմեանսն, եւ այն կինն ընդ նոսա էր:

[154]

Եւ զայսքան խաբեբայից` զարանց եւ զկանանցն փոյթ տարեալ գրեցի, զեկեղեցականաց եւ զաշխարհականաց զպատրողական հնարից խաբէութիւնս, եւ վասն դիւրախաբ լինելոյ բնութեան մարդկան, որ ստոցն բանից յոյժ վաղվաղ հաւատացող է քան ստոյգին եւ ճշմարտին, որպէս նախաստեղծն ի դրախտին` Աստուծոյ պատուիրանն թողեալ եւ օձին հաւատացեալ իսկոյն. եւ հեթանոսաց թողեալ զճշմարիտն Աստուած յերկինս, եւ տարերաց եւ գոյից եւ դիւաց հաւատացին. որպէս յանապատին ազգն դառնացողաց զայնքան հրաշքն ի ձեռն Մովսէսի տեսին յԱստուծոյ եւ մոռացան վաղվաղակի զՄովսէս եւ զԱստուած եւ նմանութեան հորթոյն խոտակերի հաւատացին, որպէս ամբաստանէ Դաւիթ զնոցանէն թէ` Մոռացան զամենայն զերախտիս նորա եւ զսքանչելիս, եւ թէ` Ծառայեցին կռոցն Քանանու, եւ թէ` Զոհեցին զուստերս եւ զդստերս իւրեանց եւն: Եւ թագաւորքն իսրայելացւոց որ ունէին զօրէնսն եւ զմարգարէսն եւ զքահանայսն, զտապանակ ուխտին եւ զկտակարանացն եւ զտաճարն Սողոմոնէ շինեալ տուն Տեառն, եւ զամենայն զսքանչելիսն տաճարին թողեալ եւ բահաղիմանց եւ այլ կռոց հաւատային եւ զոհէին զուստերս դիւաց, որ յաղագս Աստուծոյ զանասունս ոչ յօժարէին տալ ի զոհել Տեառն: Եւ յորժամ ճշմարիտ Կեանքն փրկիչ երեւեցաւ աշխարհի եւ լոյս ծագեաց խաւարելոցս եւ նստելոցն ի խաւարի, որպէս ասէ մարգարէն. Ոյք նստէին ի խաւարի եւ ի ստուերս մահու եւն, եւ փրկեաց զտիեզերս ի դիւապաշտ մոլորութեանց, նա' ազգն ժխտողաց եւ որդիքն օտարաց ոչ հաւատացին ճշմարտութեանն Քրիստոսի, այլ ուրացան եւ թողին զաղբիւրն ջրոյ, եւ խնդրեն զծակոտկէնս, այսինքն` զՆեռն եւ ակն ունին մոլորելոյն եւ կան ի տագնապի վասն գալստեան նորա: Նմանապէս եւ այժմ ստոց եւ խաբեբայից եւ սուտ բանից եւ սուտակայ մարդկան եւ սուտ պատմութեանց եւ հեշտաքարոզութեանց եւ մոլորեցուցչաց դիւրաւ կու լսեն մարդիկ եւ կու հաւատան, քան իրաւացն եւ ճշմարտիցն եւ ճշմարտութեան քարոզչացն նեղ եւ նուրբ ճանապարհին, որպէս Տէրն ասէ թէ` Սակաւք են որ գնան ընդ նա: Եւ վասն խաբեբայից եւ սուտակայիցն ասէ մարգարէն եւ զարմանայ ի յասելն թէ` Ես ասացի ի զարմանալ իմում թէ ամենայն մարդ սուտ է: Եւ առաքեալն գրէ ի կաթողիկէն թէ` Ամենայն ոգոյ մի' հաւատայք, այլ ընտրեցէ'ք զհոգին ճշմարտութեան եւ զհոգին խաբէութեան. եւ Տէր ի յաւետարանին զգուշացուցանէ հանապազ թէ` Զգոյշ լերո'ւք ի նոցանէ, որ գայցեն առ ձեզ հանդերձիւք ոչխարաց, այսինքն` ճգնաւորական զգեստիւք խարանաց, եւ ի ներքոյ են զայլք յափշտակողք, որպէս եւ ես:

[155]

Եւ այլք բազումք ի ժամանակիս, որ պատառող գայլքս եւ յափշտակողքս եւ վարձկանքս հովիւք ենք եղեր բանաւոր ոչխարաց եւ բնաւ չէ փոյթ մեզ կորստեան նոցա, որպէս նստողքն ի Կոստանդնուպօլիսն, որ թէ ո՞րպէս յափշտակութիւն գայլոյ կու գործեն, որպէս ետես Լուսաւորիչն զոչխարակերպ գայլսն ի մէջ լուսակիզն օդից. եւ բերանք նոցա լի էին արեամբ փողոտելոցն: Եւ դարձեալ հոգետես Յովհաննէս Կոզեռն ասաց թէ` Ի հակառակութենէ առաջնորդաց փակին բազում դրունք եկեղեցեաց, որպէս Ներսէս գրէ ի յերգսն թէ` Քանզի յորժամ ազգ դառնացեալ, քրիստոնէից եղեն տիրեալ, չարեաց ոմանց տեղի գտեալ, սուրբ աթոռոց հակառակեալ, զեկեղեցի սուրբ ազատեալ, եւ Միածնին արեամբ գնեալ, ծառայ նոցին զայն արարեալ, կապալատու հարկաւորեալ, եւ ըզպտուղ Տեառն ընծայեալ, զոր Աստուծոյ էր նուիրեալ, ի յանօրէն մասին հասեալ, եւ պոռնկաց վարձկանք տուեալ: Եւ այս պտուղ մահու եւ կենաց, որ Աստուծոյ հրամանաւն նուիրեալ է, եւ Սուրբ Լուսաւորչի կանոնօքն եւ ամենայն սուրբ ժողովոց հարանց եւ Մեծին Սահակայ կանոնօքն` զամենայն տասանորդաց արմտիսն եւ զմատաղենիսն եւ զայլ հասո ի ժողովրդենէն քահանայիցն եւ վանաց աթոռոցն լիցի, նա' բռնութեամբ յափշտակեալ ի քահանայիցն եւ ի յեկեղեցոյ եւ ի մէնջ, եւ անօրինաց ընծայեալ եւ պոռնկաց վարձկանք տուեալ: Եւ յայս պտղոյս, որ մեզ է բաժին եւ մասն ընծայեալ յԱստուծոյ, ամենեւին չեն մերձեցուցաներ, ոչ թէ զայս պտուղ յափշտակել միայն ջանալով, այլ զմուրացութիւնն մեր արգիլելով` զհասարակաց ողորմութիւնն ի ժողովրդենէն, որ ահա' եօթն տարի է, որ զայս հոգետուն եղբայրանոցիկս, որ անօրինիչն ամենայնի տեղ պատրաստեաց ապաւինի ի բարկութեան ժամանակի եւ ոչ պակաս ի դրժանց` ի նենգաժոտ առաջնորդաց: Նա' փոխանակ իւրեանց վանք եւ անապատ եւ հոգետան շինութեանց եւ եկեղեցեաց ժողովարանաց հաւատացելոց, նա' եղելոցն կու խորհին եւ կու ջանան խափանել, փոխանակ յորդորելոյն եւ մխիթարելոյն, որպէս գրէ այս Ներսէս Կլայեցի ի յընդհանրական գիրսն, ոչ թէ վարդապետաց` այլ կրօնաւորաց կանոնս թէ` Լիցի ի կրօնաւորաց ոմանց, որ շրջին ի մէջ աշխարհի լուսաւորելով զմարդիկ բարի վարուք եւ բարի խրատիւք ոգեշահիւք, ոչ թէ անարգեմք զնոսա, այլ յորդորեմք եւս: Եւ սուրբն Կիրակոս վարդապետն եւ կաթողիկոսն Էջմիածնին գրեալ է յիւր ընդհանրական կանոնսն շրջաբերական խրատուցն միջումն վասն աբեղայից եւ կրօնաւորաց թէ` Յորժամ համատարած պատուհաս հասանիցէ աշխարհի, որ ամենեքեան յօտարութիւն վարիք, որպէս ի մերում ժամանակիս եղեւ, նա' յորժամ լիցին ի ձերում միջի կրօնաւորք, նա' վասն Աստուծոյ պէտ կալէ'ք, զինչ որ նոցա առնէք` Հօր աստուծոյ կու առնէք: Եւ այսքան ժամանակ է` քառասուն եւ այլ յաւելի ամն լինելով, որ այսքան քահանայք եւ ժողովուրդք գոռացին միահաղոյն ի յահէ նեղչաց անօրինացն եւ եկաք յԸստամբօլս, ի յԱնատօլի եւ յՈւռումէլս, շատ ժամանակ անդորրութեամբ եւ խաղաղութեամբ կացին եւ լցան ամենայն պիտոյիւք եւ գոյիւք` մինչեւ ցայսօր ժամանակի, որ ի մեղաց իմոց այս ամի, որ թվին ՌՁԴ (1635) լինելով, կրկին սուրկուն հրաման երեկ ի թագաւորէն, որ հայոց եւ տաճկաց եկելոցն շատ վիշտ եւ թշուառութիւն եղեւ գնացելոցն` մանաւանդ էտրանեցոց, որ վայիւ եւ աղաղակաւ լցաւ աշխարհն եւ կականումն մօր եւ մանկանց: Եւ մեզ մնացելոցս բազմահնարութեամբ կերպից մնացաք մինչ ի գալ թագաւորին ի պատերազմէն պարսից, եւ յամենայն աշխարհ ի կասկածի եւ ի դողման եմք, թէ թողո՞ւ եւ կամ վարէ՞, զիարդն եւ զորպէսն մեր ոչ գիտելով զապառնին:

Ահա' այսչափ ժամանակ եղեւ, որ նստող առաջնորդք եւ պատրիարգ անունք զարիւնն քրիստոնէից ծծեցին` թէ ըստամբօլցի աշխարհականքն, որ յանուն եկեղեցեացն բազում գանձարանս լցին, որ յետոյ թշնամեաց ետուն ի կեր: Նա' մէկ հոգետուն կամ հիւանդանոց կամ վանաց կամ անապատից եւ կամ ժողովրդեան, որ հեռի են յեկեղեցեաց, աղօթարանից եւ պատարագաց տեղի պատրաստելոյ փոյթ եւ հոգ չարարին, այլ արարողացն հակառակէին խափանելոյ, որպէս Պալատու ժամին, եւ այս հոգետանս այժմ կու ջանան խափանելոյ: Թէ հոգեւոր առաջնորդ էր կացեր եւ կամ ժողովուրդքն իմաստուն աստուածասէրք, յորժամ համատարած պատուհասիւ եկաք յայս աշխահնիս, նա' թէ մէկ հոգետուն կամ մէկ քանի վանք ու անապատ որ շինեալ էին յեղեր նորաշէն գեղորէիցն, որ շատ եկեղեցոյ տեղրանք կան յայնկողմ ծովուն Նիկոմիդացոց եւ Նիկիացոց, ժողովեալ էին զվանականսն, կամաւ եւ յակամայ ուղարկեալ էին ի վանս, եւ իւրեանքն վերակացու լինելով նոցա, հոգալով զամենայն պիտոյս հոգեկանի եւ մարմնականի նոցա` կու լինէր: Որպէս լոյսհոգի Տէր Մովսէսն արար ի մէջ երկուց թագաւորացն, որ հանապազ պատերազմն ի վերայ կայ նոցա, թէ այնպէս արարեալ էին, նա' սեւագլուխ ազգն չէին յոտք անկանիր եւ կոխան լինիր եւ յօրինաց ելանել եւ ի հաւատոց. այլ ոմանք մնացին անտէրունչք եւ անայցելուք, յեկեղեցեաց խցեր չթողին աշխարհականքն: Այս երկրայք վանք ւÿանապատ չէ եղեր հայոց, երբ տեսին զսեւագլուխքն` օտարակերպ իմն թուեցաւ նոցա, եւ չար առաջնորդացն ագահութեամբ ախտիւն կուրացեալ` փոյթ չարարին: Նոքա անճարակեալ` գնացին անկան ի մէջ կանանց եւ տղայոց, խառնիխուռն կալով եւ իրիցութիւն առնելով նոցա, սովորեցան ի հեշտութիւնն այնքան, որ զկարգ կրօնաւորութեան յիշողն այլ կու հայհոյէին, որ է հոգոց սատակումն եւ անքաւելի յանցանք, ոմանք կին առին եւ փախան, ոմանք տաճկացան: Այն ամենեցուն համար տալոց են իշխանաւոր առաջնորդքն եւ աշխարհական չար մեծատունքն եւ իշխողքն եկեղեցեաց Կոստանդինուպօլեաց` ահաւոր ահեղ ատենին Քրիստոսի: Ի Սուրբ Գէորգն զշինած օտաներն թողին որ քակեցաւ, որ բնական աթոռ եւ վանք եւ անապատ էր միաբանից, որ զարմանաշէն սեղանատեղին զարդարեալ պատկերօք յայտնի կառնէ, նա' ի վարձու են տուեր ապրշումճոցն: Եւ իւրեանց միջէն մէկ երկու սեւագլուխք եղեն, նա' հանգստութիւն չետուն, մինն իւր ագահութեան ախտիցն եղեւ եւ ի հրապուրանաց ոմանց, եւ նոքա այլ նենգեցին դժրանօք, որ ելեալ գնաց կորաւ հոգով եւ մարմնով` Յովհաննէս Խուլ պատրիարգ անունն: Յորժամ ելեալ գնաց յայտնի, նա' մէկն գնաց ոչ ի մօտն թէ` վասն է՞ր գնաս եւ կամ մի' գնար, այլ թոյլ թողին որ գնաց, եւ նորա գնալովն ո'րչափ փորձանք երեկ եւ որոգայթք եղեն, եւ դեռ տակաւին ի մէջ փորձանաց կան` չեն ազատիր, եւ վերջն Աստուծոյ է գիտելի:

Եւ այն զինչ եղեւ` եղեւ, այլ այս խեղճ Դանիէլ եպիսկոպոսս, որ իւրեանցմէ երեւելի մարդոյ որդի լինելով, ահա' եօթնեւտասն ամ է, որ հետ մեզ է եւ գրոց ընթերցմանց պարապեալ, երկու ամ յԵրուսաղէմ գնացաք եւ մի ամ ի Կիպրոս կղզոջ անապատին կացաք, եւ անտի յետ` այս քանի ամ է որ ի գրոց ծառայութիւն կառնէ եւ մէկ կեղտ անուն մինչեւ ցայսօր ոչ [ոք] տեսեալ եւ լուեալ չէ, եւ է առաւել հեզ եւ խոնարհոգի, հլու եւ հնազանդ եւ տղայաբարու: Նա' երկու չար հերձուածողնի իրիցաներ են յարեր, [անուն] միոյն` Մալղոջ Յովհաննէս եւ միւսոյն` Գրիգոր, որ քանի կերթայ ի վեր իբր ի տուն հայրենի, նա' հանգստութիւն չեն իտար, այլ կու նենգեն եւ կու հալածեն յիւր տանէն, նա' կարի առաւել անիրաւութիւն կու առնեն եւ ատելութիւն ի հետ եղկելոյս: Կատարի բան տէրունական ի վերայ սորին թէ` Ոչ է մարգարէ անարգ` եթէ ոչ յիւրում տոհմի եւ յիւրում տան: Եւ զայն անօրէնութիւնն որ կու գործեն հետ դորա, նա' Կեսարացի Գրիգորին բազմահնար նենգութեամբն կու գործեն զկատաղութիւնն իւրեանց, որ հին ոխ ունելով ի վաղուց, եւ երկրորդ` որ սեպհական տեղացի գոլով, չլինի յառաջարկութիւն եւ ընդունելութիւն ժողովրդոց եւ մեծ պատուոյ արժանասցի: Զոր Տէր Աստուած դատ արասցէ եւ առցէ վրէժխնդրութիւն նոցին վաղվաղակի: Եւ մեզ` քան զսոսա զոր գրեցաք, այլ չարագոյն դժրութիւն արարին եւ հալածեցին յեկեղեցեաց երկրորդ անգամ, որ բազում վշտաց եւ փորձանաց պատահեցաք, որպէս գրեալ եմք ի մէջ գրոցս ի բազում տեղիս:

156. Պատմութիւն եւ վարք աղաւաշի միոջ Խաչատուրի Կաֆայեցոյ՝ թվին ՌԽԸ (1599)։

Եւ էր այրս այս աղաւաշ Խաչատուր ի մերում երիտասարդական ժամանակին, որ ի Կամախոյ վանորայքն եւ յԵրզնկոյն եւ յերկրի գեղորէքն անհանգիստ կենօք շրջագայելով եւ յումեքէ ոչինչ խնդրելով, բայց միայն սխտոր եւ քացախ եւ երած հացի քերիճ, որ թոնտրի կողն մնացեալ եւ կամ ի վերայ կայծականցն այրելով, որ բնաւ հացի համ եւ հոտ չմնալով, զայն ուտէր ընդ քացախոյն եւ սխտորին: Այլ եւ դառն խոտ մի կայ, որ տաճիկն չոփլամայ ասէ եւ հայն` սանդալ, որ չէ սանդալ, այլ սանդալն փայտ է կարմիր եւ իսպիտակ, որ ի Հընդկաց գայ. այս խոտ դեղ է ուռեցի, կրծոց, ձիոց, ջորոց եւ իշուց եւ կարի դառն է: Նա զայս դառն խոտս չորացուցանէր եւ մանր աղայր որպէս զալիւր եւ չաղէր, ի վերայ կայծականց ձգէր, որ այրէր քերճին պէս, եւ ուտէր եւ բնաւ այլ ոչինչ ճաշակէր, ոչ յամենայն կերակրոց եւ ոչ ի մրգոց` որ ծառոց եւ ոչ գետնի: Թէ լինէր որ մըշմըշի կորիզ լինէր դառն` զնորա մէջն ուտէր վասն լեզոյն, եւ էր երբեմն` թէ ախտաշարժութիւն լինէր, նա' կիր եւ ծծումբ ընդ իրար խառնէր եւ ուտէր շատ աւուրք վասն սպանելոյ պիղծ ախտին, եւ այնու սպանէր զանդամս եւ տկարանայր յոյժ: Եւ որք հարցանէին թէ` վասն է՞ր այդպէս առնես եւ ոչինչ ճաշակես բնաւ յամենայն կերակրոց, այլ դառն եւ լեղիքդ եւ սպանող կերակուրքդ ուտես եւ հիւանդանաս: Ընդ վայր խօսէր, այլընդայլոյ պատասխան առնէր հարցողացն ասելով թէ` դեղեցին զիս եւ խելագարեցայ եւ դիւաբախ այլ եղէ, յորժամ զայդ ցեղ կերակրեր որ ճաշակեմ, կու ծանրանամ որպէս կապար, ինձ մեծ վնաս կու լինի, ի ճաշակելն զդոսա խելս կու խառնակի եւ դեւքն կու երեւանան. այն չորեղէն եւ դառնեղինովն լաւ կու լինիմ, եւ մարդիկ որ շատ խօսին ընդ իս, կարի առաւել կու խեւանամ: Եւ զայս ասելն այլայլէր զրուցն եւ ցասնոյր, որ փախչէին ի մօտէն մարդիկ: Ի մեր աշխարհնին որ կու շրջէր, այսպէս վայրախօսութիւն կառնէր: Եւ էր հնակար կոչկաց, որ դատարկ չէր կենար մէկ պահ, երթայր ի մերձակայ գեղորէքն, որոց որ հնացեալ է եւ ծակոտեալ թէ աղքատաց, թէ հարստաց մաշիքն` ժողովէր եւ նորոգէր եւ տանէր տայր ի տեարքն եւ կարելէ չառնէր յումեքէ, բայց թէ կարի հինք մաշիք որ չէ պիտանի, զնա խնդրէր եւ դերձան կարելիք եւ քերիճ այրած հաց եւ քացախ եւ սխտոր, եւ այլ ոչինչ: Եւ թէ կիրակէք լինէր, ձէթ խնդրէր եւ շուրջ գայր յաւերակ եկեղեցեաց տեղիքն, եւ թէ խունկ լինէր` ծխէր. խեւ խեւ աղաւաշանայր երբեմն, որ մեք եւ ամենայն ոք զնա կատարեալ խելագար եւ դիւաբախ կարծելով` վասն վայրապար զրուցացն:

Էանց ժամանակ ի վերայ եւ այլ ոչ երեւեցաւ ուրեք, մինչ մեք յաշակերտութիւն գնացաք գրոց առ ոտս Բաբերդացի Սրապիոն վարդապետին: Եւ եղեւ ժամանակ, որ վարդապետն հրաման ետուր վարդապետելոյ եւ գնացաք դէպ յարեւելս կոյս, մինչ հասաք ի մեծահրաշ վանսն, որ Սաղմոսավանք կոչի: Եւ առաջնորդ վանացն էր Սարգիս եպիսկոպոսն մեծազգին սրբազան հայրապետն, որ յետոյ խստակրօն ճգնաւոր եղեւ եւ նախասկիզբն անապատաւորաց` ընդ Կիրակոս ճգնաւորին Պոնտացոյ, որպէս գրել եմք զյիշատակ սոցին բազում անգամ ի վերոյ գրոցս: Այլ յորժամ այս Սարգիս եպիսկոպոսս մեծարանօք տարեալ եղեւ զմեզ ի յԱշտարակ գեղջէն իւր սրբազան աթոռն` ի լուսազարդ վանքն Սաղմոսայ, եւ յորժամ մտաք ի գաւիթ եկեղեցոյն ողջոյնել, նա' տեսի զայս աղաւաշ անդ նստեալ եւ կարէր զհինսն ըստ սովորութեանն, եւ հարցի որպէս դիւամոլի, զի ծանեայ զնա եւ ասացի. ո՞րպէս եկիր աստ, ո'վ խեւ: Նա' ասաց եպիսկոպոսն. մի' ասեր այդպէս, քանզի դա ի կատարեալ ոմանցն է, տեսեր ես` բայց զիարդն եւ զորպէս գործոց դորա ոչ գիտացեր: Եթէ Աստուած բնակեցուսցէ զքեզ աստ, ապա յայնժամ գիտասցես զամենայն սքանչելի վարս դորա: Այսքան ժամանակ որ այս աշխարհս է եկել, ինձ միայն խոստովանաբար յայտնել եւ ոչ այլ ումեք: Եւ յորժամ Աստուծոյ աջողելովն կացաք մնացաք երիս ժամանակս անդէն ի վանսն եւ յետոյ իջաք ի խորաձոր անապատին` առապարսն ամրոցին, որ այրեր կան մեծամեծք եւ չորս եկեղեցի ի մէջ ամրոցին եւ մէկ մուտ ունի ամրափակ դրամբք եւ առաջեւն բազում աղբիւրք վիմահոսք եւ անտառախիտ եւ մրգաշատ եւ մեղրաշատ, որ վասն ամրութեանն` գեղորէից մարդիկն զմեղուատունն անդ էին շինեալ եւ եդեալ: Ասէին` Լուսաւորիչն որ յաթոռոյն հրաժարեցաւ, նախ անդ է բնակել. փոքրիկ տաճար մի կայ ի ներքոյ վիմի այրին, նմա ասեն շինեալ: Յայս ապահով անապատիս ամենագով` բնակութիւն արարաք եւ միաբանք սկսաք հաւաքել: Նա' այն աղաւաշն այլ երեկ առ մեզ. երբեմն գնայր ի մերձակայ գեղորէքն, հաւաքէր բազումս ի հին կոշկաց եւ բառնայր ի վերայ թիկանցն եւ գայր բերէր նորոգէր, եւ տարիգ (?) այլ եւ շերեփ այլ շինէր եւ առեալ տանէր բաշխէր աղքատաց եւ զկոշիկսն տայր ձրի առանց վարձի եւ նոր հինք ժողովէր եւ գայր: Եւ ես այլ եւ ամենայն միաբանքն ասէաք. ընդէ՞ր ոչ առնես զձեռագործիդ հալալ արդիւնքն եւ բերես ի վանացն լուսագին լինի եւ ի պէտս անապատիս, քեզ այլ վարձք է եւ տուողացն այլ. զի առաջին սուրբ հարքն միանձունք ի ձեռագործէ իւրեանց կերակրէին եւ տային կարօտելոց, որպէս գրեալ է ի վարս հարանցն, եւ մարգարէն ասէ. Զվաստակս ձեռաց քոց կերիցես: Նա սուտ ահ առնելով պատասխանի արարեալ ասէր թէ` ես յորժամ առից ինչս ի ձեռագործէ եւ կամ տրոց ողորմութեանց, նա' կու տեսանեն եւ կու լսեն հարկառուքն տաճկաց, կուգան խարաճ եւ յամենայն հարկաց կու պահանջեն ի մէնջ, լաւ չի լինիր ի նոյնժամն: Եւ այս պատճառելով ոչ առ ի յանձին առնուլ ինչ յումեքէ:

Եւ օր մի մին շահի էր գտել ի վերի վանքն, ոչ առեր ի ձեռին, այլ ի վերայ խեցի հանելով իբր զապաւառ, եւ ձայն արարեալ թէ` եկէ'ք առէ'ք զայս ի ձեզ յաւանդի, մինչ ի կիրակի ձէթ առէ'ք տո'ւք ինձ, որ տալ ճրագլուցից հեռագոյն եկեղեցիս եւ եկեղեցբեկս ըստ սովորութեանն: Նա' եկեալ ոմն աբեղայ, որ կարի յանդուգն էր եւ անառակ գործովք` Դաւիթ անուն, եւ ասաց. տո'ւր ցիս պահեստ, եւ ետուր: Եւ յորժամ եկն եհաս օր կիրակէին, խնդրեաց զձէթ դրամին. ասաց աբեղայն եթէ` խարճեցի զդրամն, չունիմ այլ որ տամ, այլ քեզ պատարագ մատուցանեմ: Ասաց աղաւաշն թէ` թո'ղ քեզ լիցի դրամն, քո պատարագն զքեզ այլ ի դժոխքն կու տանի եւ զիս այլ: Եւ ամենեքեան որ անդ կային, զարմանային ի վերայ երկիւղածութեան նորա:

Եւ յորժամ յանապատին բնակութիւն արարաք, նա' ել համբաւն մեր ի շրջակայ գեղորէքն եւ յամէն կիրակէքն գային ոմանք ի քահանայից եւ յաշխարհականաց` ի տեսութիւն մեզ եւ անապատին, նա չէր կամենար զգալուստ նոցին, այլ ասէր ցիս զօրհանապազ թէ` մի' թողուր որ գան աստ, եթէ ոչ ընդ շաւղաց դոցա ծանրութիւն կու մտանէ աստ: Եւ ետես որ ոչ եղեւ ըստ կամաց իւրոց, նա' յորժամ մերձենար շաբաթ եւ կիրակէն, նա անյայտ լինէր զերիս աւուրս, ի յայրս եւ ի մացառս մտանէր մինչեւ երկուշաբաթի ճաշուն, ապա երեւէր: Եւ ի վերի մեծ վանքն Գրիգոր միակեաց կայր, որ վանացն փակակալն եւ վերակացուն նա էր, եւ վանացն ամենայն ինչ ի ձեռին նորա էր, եւ էր հանճարեղ եւ երկիւղած յոյժ, նա այլ հրաժարեալ ի զբազմանց մեծահոգութենէ մարմնական շփոթիցն եւ եկն էջ առ մեզ յանապատին` կալ անզբաղութեամբ: Եւ առեալ տարեալ զնա մեկուսի յանքոյթ տեղոջ յատակ որմոյ եւ աղաւաշ Խաչատուրն հարցեալ ընդ Գրիգոր միակեցին թէ` վասն որո՞յ իրաց եկիր աստ, առ ի հոգի կեցուցանելո՞յ աղագաւ եկիր, եթէ փառս որսալոյ ի մարդկանէ յաղագս անցաւոր փառաց, զի գովեսցեն մարդիկ զքեզ եւ դու փքասցիս ի գովելն: Եթէ վասն այդ մտօք եկիր, նա' ի վերի վանքն այնքան փառք ունէիր, որ ամէնքն ի քո բերանն եւ ի ձեռդ կու նայէին, քան զայն այլ ի՞նչ մեծ փառք պիտի խնդրել: Եւ նա ասէ. ի հոգի կեցուցանել եկի: Եւ ասէ աղաւաշ Խաչատուրն. եթէ ճշմարտութեամբ կամիս մնալ, որ յԱստուծոյ փառաւորիս, նա' ինձ պէս աղաւաշութիւն արա', որ ասիցեն մարդիկ թէ` Գրիգորն գիժ եղեր: Եւ զայս խրատս յորժամ տայր նմա, Սարգիս եպիսկոպոսն ի տանիսն կայր եւ մտիկ դնէր ասացելոց նորա, եւ զիս այլ կոչեաց. ե'կ սուտ աղաւաշ գիժ կարծողացն միտ դի'ր թէ ո՞րպէս ի Հոգոյն Սրբոյ կու խօսի: Եւ յորժամ լուաք զայնպիսի ոգեշահ բարիոք խրատն ի բերանոյ աղաւաշէն, փառս տուաք տուողին իմաստութեան մարդասիրին Քրիստոսի:

Եւ ինձ հարցանէր թէ` յորժամ ի գեղորէքն որ գնաս, աղաչեմ զքեզ որ զիս չգովես, թէ հարցանեն` ասա' թէ գիժ է, յաւազակութէնէ փախել է եւ շատ սեղեխութիւն է արարել: Ասացի` այնպէս կասեմ: Եւ յորժամ ով ոք իցէ` որ մահտեսի կամ միայնակեաց կոչէին, բարկանայր եւ դժուարէր յոյժ: Եւ ասացաք թէ` զի՞նչ կոչենք անուն քեզ. ասէր` հնակար կամ վարպետ, զի ոչ են սրբութեան անուանք. եւ այնպէս կոչէաք որպէս կամէրն: Առաջինն` քանի մեք յանապատն չէաք իջեր, նա' կու կենար երբեմն: Օր մի կիրակմտի գիշերի գնացաք` թէ վաղ պատարագ մատուցանեմք, նա' սակաւ մի կոգի եւ զանկեալ իւղով բաղարջ կայր ընդ մեզ, զօրով հազիւ սակաւ մի ջամբել ետու: Եկեր արտասուախառն ողբով, եւ շատ ժամանակ զով տեսնոյր, գանկատէր թէ` վարդապետն ինձ ծանր կերակուր ետուր բռնութեամբ ճաշակել, որ ցաւօք ծանրացեալ եղէ: Եւ օր մի ես եւ Սարգիս եպիսկոպոսն զրուց կառնէաք ի վերայ ոտից, նա գնացեր զեղիճ խոտն քաղեր, պոտիճն դրէր կու խաշէր. գնացի` թէ խափն ի վեր առնում տեսնում, նա զայրացաւ եւ ի վեր էառ եւ եհար ի քարի, նա' ոչ խորտակեցաւ եւ ոչ ջուրն ի վայր հեղաւ, որ զարմացաք կարի յոյժ զարմանալեօք:

Եւ Սարգիս եպիսկոպոսն պատմեաց թէ` դեռ դու չէիր եկել, գնացել ի յաղքատի մի տուն հիւր եղեր, ելեր աղքատն ընդ կնոջն ամուսնութիւն արարեր, նա արթուն եղեր, ախտաշարժութիւն ազդեր իւրն, եւ ելեալ ի մէջ գիշերոյն զմէկ ճաշու ճանապարհ եկաւ ի դուռն վանացս եւ բախեաց, եւ ես ելեալ բաց զդուռն եւ ընդ բանալն` մեծակական ողբով երես անկեալ յոտս. եւ ասացի` զի՞ եղեւ քեզ: Նա լալով պատմեաց զչար պատահումն իւր յաղքատէն եւ զայն եւս ասաց. հնգետասան ամաց հետէ ի վեր ինձ ախտաշարժութիւն չէր եղեր, որ Եւագրն սուրբ յիսուն երեք ամ ի ջուրն կանգնեցաւ, հազիւ յանախտութիւն եհաս: Եւ, ասաց, յուսադրեցի եւ բազում օրինակով խրատեցի: Եւ ընդ լուսանալն եմուտ յանկիւն մի եկեղեցոյն եւ ինն օր քկուրդ եւ կիր խառնեալ ի քացախ կամ ի մածուն եւ ճաշակէր այրած հացով, եւ բնաւին այն ինն օրն ոչ ել յարտաքս յեկեղեցոյն. այնչափ տանջեց զինքն` մինչ մահու անկաւ բազում աւուրս:

Եւ յաւուր միոջ ելեալ գնացաք ի Գեղարքունի, մեզ երկու գիւղ թեմ կան անդ. յորժամ գնալու եղաք, դա այլ ուղեւորեցաւ գալ զկնի մեր թէ` ի Սեւան կղզոջն տեսութիւն կու գնամ: Եւ երեկ ընդ մեզ, եւ գնացաք ի տուն աւագերէց քահանայի գեղջին: Եւ յորժամ իրիցակին հաց եփեր ի թոնրին, նա գնացեալ աղաւաշաբար նստաւ առ շուրթն թոնրին եւ սպասէր այրեցեալ քերիճ հացին: Նա' թաժա տաք հաց եւ ձուկ դրին առաջի նորա, եւ նա յորժամ ետես զայն` խռովեցաւ, մեծաւ բարկութեամբ ելեալ գնայր ի տանէն իբր զմոլեգնեալ թէ` զծանր մահացուցիչ կերակուրն կու դնեն առաջի իմ, եւ տանն մարդիկն խռովեցեն թէ` զի՞նչ արարաք նորա: Յետոյ ասացի զպատճառն նոցա եւ ապա գիտացին, եւ մարդ ուղարկեցի ի մէնջ, որ դարձուցին, որ բերեալ ի կամսն թողաք: Եւ յորժամ որ գնայր ի գիւղքն` աղաւաշանայր եւ վայրապար զրուց առնէր եւ արտաքս ելանելն ի փողոցի կամ ի տանիս, հանէր զհարկաւոր կիրսն եւ զայն տեսեալ տղայոցն` զաղաղակ բարձեալ քար եւ հող ի վերայ գլխոյ նորա արկանէին, գիժ եւ գժաւուն եւ աղաւաշ ձայնէին: Եւ ագանելիք հանդերձեղինաց նորա ոչ աշխարհականի էր եւ ոչ վանականի եւ կամ անապատականի, այլ կարի աղքատ մուրողի, կարկատուն եւ պատառատունս, եւ այսպիսի չար տաժանմամբ կենցաղավարէր թաքնաբար, որպէս ասէ ոմն ի սրբոց թէ` Որ ի յաշխարհիս թաքուն բարի է, նա առաջի Աստուծոյ յոյժ մեծարեալ է: Այլ որպէս յաւուր միոջ ելեալ հայր ոմն յանապատիցն Իսկիտոյ` բազում աշակերտօքն գնայր յԱղէքսանդրիայ եւ ոմն աղաւաշ մոլութիւն առնէր, եւ ասացին աշակերտքն նորա. հա'յր, ո՞չ տեսանես զմոլին զայն: Ասաց հայրն թէ` ահա' վաթսուն ամ է որ ի գրոց ընթերցմանէ դադարեալ չեմ եւ ի յանապատի կամ զհետ ճգնութեան, եւ զամենայն ազգաց լեզու եւ զգիր ուսայ, եւ զդորա մոլութիւնն եւ զաղաւաշութիւնն ոչ կարացի ուսանել. որ էր մոլին այն ի կատարեալ ոմանցն, որպէս զՍալոն եւ զՍիմէոն աղաւաշն: Քանզի էր այրս կարի յոյժ տգէտ, ոչ զայբին անունն գիտելով եւ կամ պատմութիւն սրբոց կամ անսրբոց ոչ գիտելով, այլ բնութեամբ ըստ օրինաց գործէր զմեծասքանչ առաքինութիւնսն ի հաճոյսն Աստուծոյ:

Յետ այսորիկ թողի զինքն յանապատին ընդ այլ միաբանեալ եղբայրսն եւ ելեալ գնացաք յերկիրն ի Խախտիսն որ է Բաբերդ, առ մեր վարժապետն Սրապիոնն` ի տեսութիւն, եւ կամք ունէաք չտապով անդրէն դառնալ գնալով առ նոսա ի յանապատին: Նա' յետ մեր ելանելոյն երեկ Շահ Յապազն, զԵրեւան էառ ի տաճկացն եւ զաշխարհին զամէնն սուրկուն արար եւ տարաւ ի Պարսկացտունն, եւ այլ ոչ կարացաք գնալ: Եւ յետ ժամանակի` որ Սարգիս ճգնաւոր եպիսկոպոսն եւ Տէր Կիրակոս ճգնաւորն Պոնտացի, որ յԵրուսաղէմայ գնացին զՏաթեւու անապատն շինեցին եւ սկիզբն եղեն ամենայն անապատաւորացն արեւելայց, որպէս զդոցա բուն պատմութիւնն գրել եմ ի վերոյ ի բազում տեղիս ի մէջ գրոցս, նա' այս Խաչատուրս յայն ժամանակին դեռ կենդանի գոլով` գնացեր առ Սարգիս եպիսկոպոսն, որ յառաջնածանօթ էր նմա եւ սիրելի յոյժ, անդ բնակելով ի միջի նոցա մինչեւ ցվաղճան, եւ բարիոք մահուամբ փոխեալ առ Քրիստոս եւ թաղեցաւ փառաւորապէս: Որոց յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, սուրբ եւ մաքուր աղօթիւքն եւ մաղթանօք նոցա Քրիստոս Աստուած ամենայն հաւատացելոցն եւ մեզ ողորմեսցի. ամէն:

157. Վասն Խաչատուր անուն կրօնաւորի մի այլ, որ յառաջ քան զայս երեւեալ, զսուտն աւ զտեղին ոչ գիտելով։

Եւ էր Տէր Խաչատուր անուն աբեղայս այս ի մեր մանկական ժամանակին, որ երեւեալ սորա ի մեր խեղաթիւր կարգ եւ կրօնք խառնակեալ ժամանակի, այլ խաւարն անգիտութեան շուրջ պատելով զամենեսեան եւ բարեկարգութիւնք բնաւ ոչ ուրեք երեւեալ ի վանորայսն, որ միայն սուտ անուամբ էր վանք եւ աբեղայք, որ աշխարհականաց տունք շատ լաւք էին քան սուտանուն վանորայքն, մանաւանդ Կամախոյն եւ Երզնկոյն, որք նստէաք ի խաւարի եւ ի ստուերս մահու: Լինէր որ ի քաղաքունայքն գնայաք, ժամ ու պատարագ, այսմաւուրաց ձայն եւ քարոզ եւ խրատ լսէաք, թէ ոչ` ի խաւարի կայաք, կուր կուրի առաջնորդելով անկեալ կայաք ի խորխորատս: Եւ յայնմ խաւար եւ նսեմ ժամանակին երեւեալ այս սուրբ, առաքինասէր եւ մաքուր վարուք կրօնաւորս Խաչատուր, շրջելով ի յԵրզնկոյ եւ Կամախոյ վանորայսն եւ բնաւ ամենեւին ի գիւղ կամ ի քաղաք չէր մտաներ եւ ոչ առնոյր ինչ յումեքէ, այլ միայն մէկ իսպիտակ վալա շալ չուխայ ունելով վերարկու անձին: Եւ ուր վանք որ գնայր մէկ մորթ ներքարկ արկանէր եւ քար կամ փայտ դնելով ի ներքոյ գլխոյն եւ հանապազ աշխատէր ի գործ վանացն, եւ ոչ կամէր դատարկութեամբ կալ ի գործոյ: Եւ հանապազ սաղմոսէր եւ շարական քաղէր ընդ գործոյն վասն առաւել սերտութեանն, որ ես զ«Երգեցէքեին մէկ քանի պատշաճն ի նմանէ առնելով դաս` գեղեցիկ գունով եւ խաղով: Եւ էր հեզահոգի եւ խոնարհամիտ եւ անփառամոլ. որքան դիմանայր` թէ մէկ ամիս կամ երկու կամ առաւել երեք, ոչ նեղէր եւ տրտմեցուցանէր զոք եւ ոչ տրտնջայր յումեքէ: Եւ յորժամ իւր ուխտի պայմանին լնոյր, նա' բնաւ ումեք չեր յայտներ զգնալն, ի գիշերի յարուցեալ գաղտ գնայր իբր զփախստական, եւ ի ժամ առաւօտեան աղօթին այլ ոչ գտանէին եւ ափսոսային աւաղելով, եւ յետ քանի աւուրց լսէին որ այս անուն վանքն է: Եւ որպէս զՄարտիանէ փախչէր. եւ ասացին թէ` սա այլ ի Տաթեւու անապատն է գնացեր եւ անդ է վաղճաներ ի մէջ եղբարցն սրբոց ի փառս Քրիստոսի, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի. ամէն:

158. Վասն Յովհաննէս կուսակրօն աբեղային մերոյ, որ մականուն Քարծար կոչէին վասն քարավէժս թաքնելոյն։

Էր սա ի մեր Կամախոյ` ի գեղջէն Սուղուրոյ, եւ էր քուերորդի մեծ Վարդան հօր վանացն անապատին: Ի փոքր մանկական հասակէն ի վեր տարեալ մօրեղբայրն իւր զինքն յանապատին Սեպուհոյ` ի հանգստարանին Լուսաւորչի դամբարանին` ներքոյ խորաձորին, որ Լուսաւորչի ձեռագործ փայտաշէն փոքրիկ տաճարին, որ յանուն Սուրբ Կարապետին, եւ յետոյ Յովհաննէս Որոտնեցին զամրոցն է կառուցեալ ի վերայ ապառաժի վիմին ձորոյ ջրհոսանին: Ի նոյն անապատին սնանելով, սնեալ եւ վարժեալ ի քեռոջէ իւրմէ, մինչեւ ալեխառն լինելով, որ մեք տեսաք եւ կացաք ի միասին մէկ քանի ժամանակ թէ ի Սեպուհ, թէ յԵրզնկոյ դալար սուրբ եհան (Ոհանն ?): Յետոյ գնացեալ մեր ի Սեպուհոյ Լուսաւորիչն եւ անդից գնացաք յաշակերտութիւն գրոց եւ նոքա մնացին անդ, մինչ խռովութիւն եւ յարուցմանց ջալալեացն եւ ի քակտումն շինուցն եւ ի հալածմանց մարդկութեանցն: Նա' յայնժամն կու քակին նոքա եւ դարձեալ կու գնան յառաջին տեղի անապատին եւ անդ ոչ կու լինի հանգիստ ի յահէ նեղչացն: Յարուցեալ Վարդանին կու գնայ ի ձորակի վանքն, որ ի վերոյ քաղաքին Կամախոյ, որ Ծնանառճի վանք ասի վասն գեղջին, որ յանուն Սուրբ աստուածածնին է եւ է հրաշագործ, որ չեմ կարել ընդ գրով արկանել զմեծասքանչ հրաշագործութիւն նորա, որ է իմ սննդեան տեղին: Եւ այս Վարդան ծերն, կարի յոյժ խեղացեալ էր, նա' գնացեր անդ է վաղճաներ դառն տառապանօք, որ եւ աղաչեմ զամենագութ անյիշաչար Տէրն, զի ոչ համարեսցի ի մեղս զխեղութիւն նորա:

Եւ յետ հանգստի նորա գնալով Տէր Յովհաննէս կուսակրօն պարզամիտ աբեղային Քարծարին` բնակելով ի լեառն Սեպուհոյ առ դամբարանի կենդանաթաղ գերեզմանին, եւ անդ սպասաւորելով վանացն ընդ երկար ժամանակս, մինչեւ ցօր մահուան իւրոյ: Եւ յորժամ ի յահէ աւազակ քրդոցն կոչէին վանացիքն եւ երթային մօտ շինուցն, նա ոչ կամէր ելանել ի վանացն, այլ կենայր ցերեկին ի քարանձաւս եւ դիտէր ի հեռաստան եւ լոյս վառէր եւ խնկէր ամենայն տաճարացն եւ աղօթէր առ դրան նոցա: Եւ ի տասն օրն անգամ մի հացիկ տանէաք եւ ձայն տայաք, որ գայր առնոյր, ասէին, զհոգեպահն իւր եւ բաւականայր նովաւ աւուրս բազումս ի յամարային եղանակին: Եւ կեցեալ այնպէս զամս երեսուն, եւ բնաւ ի գիւղ կամ ի քաղաք ոչ եմուտ:

Եւ եղեւ օր մի զի Մազոտն եւ սուտ անուն եպիսկոպոս մի կու կռուին ընդ իրաց, որ մականունն եպիսկոպոսին Սոթուրան ասեն, եւ Մազոտն գնալով կու գանկատի սուպաշուն, եւ նա մարդ ուղարկելով ի զօրականացն թէ` գնացէ'ք զամէն միաբանքն բերէ'ք, որ տեսնումք թէ սուչն առ ո՞վ իցէ` ի նորա հախէն գամք: Եւ կու գնան եպարքոսին զօրականք, զով կու զանուն կու բերեն, զնա այլ կու վարեն ընդ նոսա բռնութեամբ ի քաղաքին, կու բերեն մինչեւ ցմուտ քաղաքին, որ Կապանի գլուխ ասեն, անդ ի վայր կու անկանի, կու յերկայնէ զպարանոցն թէ` ահա' սպանեցէ'ք զիս, զի ի մեռանելն յօժար եմ քան ի քաղաքն մտանել կամ գիւղ: Եւ գնացեալ ընդ առաջ քաղաքի տօլվաթաւորացն` ծանուցանելով, եւ Խոճայ Փիրզատայ ասեն` գնացեալ ծանուցանելով շունպաշուն (սուպաշուն) զնորա որպիսութիւնն, եւ նորա զարմացեալ հրամայեաց արձակել եւ թողուլ զնա, զի գնասցէ ի տեղի իւր. եւ որք լուան` փառս ետուն Աստուծոյ: Եւ էր բնութեամբ լռիկ, որ ոչ խաւսէր դատարկ բանիւ ընդ ումեք եւ էր անբամբաս եւ անցասումն: Թէ որ կարի առաւել բարկանայր ումեք, զայս ասեր ժպտելով. Իեանեա~ զնա ձեզ տիլաննի (?), եւ այլ ոչինչ խօսէր: Ութսուն ամաց յաւել եղեւ, բնաւ չտկարացաւ եւ ոչ վատեցան աչք նորա. իբրեւ զսուրհանդակ էր, մէկ քանի երիտասարդ աբեղայք կային, ամենեցուն սպասաւորէր: Ծանր ձմեռ երեկ, ասացին, փայտ չկարացաք բերել պատրաստութիւն ձմերան, նա' առջեւ վանացն խորաձոր մի կայ, որ Փայտաձոր կոչեն, որ ի ցամաք ժամանակին հազիւ կարէաք իջանել եւ ելանել դատարկ` ի յերիտասարդութեանն, նա' ձիւնն քան զմարդաձեւ յաւել լինելով, զամենայն ձմեռն մինչ ի գարունն քամակովն փայտ հանէր զդժուար զառիվերն եւ մանրէր զբերեալ փայտն եւ զամենայն աբեղայից խցերացն թոնրնին վառէր եւ զամենայն տանեացն ձիւնն միայն քերէր եւ զեկեղեցեաց խնկարկութիւն եւ զլուցմունքն ինք առնէր եւ պատարագ այլ մատուցանէր: Զայս ամենայն սպասաւորութիւնս առնէր ութսուն ամաց գոլով, աղօթիւք եւ խնդրուածովք Սուրբ Լուսաւորչին զօրացուցեալ զսպասաւորսն իւր այնքան յերկար ժամանակօք, եւ հասեալ ի խորին ծերութիւնն լի աւուրբք եւ յերկար ժամանակօք եւ կայ մինչեւ ցայսօր կենդանի շնորհօքն Քրիստոսի եւ աղօթիւք Սուրբ Լուսաւորչին:

Որպէս զաւրացուցեր զնա խորին ծերունի գոլով` հոգով եւ մարմնով, նոյն զօրացուցիչ Հոգին Սուրբ Աստուած ճշմարիտն զօրացուսցէ զսիրտս մեր` ատել զմեղս եւ զանօրէնութիւնս եւ սիրել զՏէրդ մեր եւ առնել զամենայն գործս բարիս ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյն մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն:

[159]

Այլ եւ ի մերում ժամանակի այլ ոչ տեսաք զոք հոգեւոր եւ իմաստուն առաջնորդք յերկրի մերում, որ Լուսաւորչի հանգստարանի տեղիք են եւ Արշակունի թագաւորաց շիրիմաց պահարանն լինելով ի դղեակին մերոյ, յաղագս որոյ իրաց բերին յարեւելից ի վայր զՏրդատին եւ զկնոջն եւ զքուերն զԽոսրովիդխտոյն` թաղելով ի Թորդան, մօտ ի հայրապետաց դամբարանացն` իբր նախնեաց իւրեանց սեպհական գերեզմանաց տունքն լինելով: Վասն այնորիկ Լուսաւորիչն եւ Մեծն Տրդատ եկեղեցօք լցին եւ վանորէիւք շրջապատեցին զԿամախ եւ զԵրզնկան, վասնորոյ Եկեղեաց գաւառ կոչեցան: Եւ յետոյ Մեծն Ներսէս այլ շատացոյց եւ բազմացոյց զվանորայսն երկու հազար թուով` յամենայն տեղիս: Եւ սատանայ խաւարեցուցեր էր զմեր վանորէքն եւ զերկիրն առաւել քան զամենայն եզեր տեղաց աշխարհնին, որ յառաջինքն ամենայն Հայոց աշխարհնին Սեպուհոյ լերանցն եւ վանորէիցն կու ցանկային: Ով ոք որ զոգիքն որ կորուսեալ էին ուրացութեամբ եւ մեղօք, անդ դիմէին եւ գտանէին, եւ անհանգիստքն ի հոգեւոր շփոթմանց եւ ի բազմազբաղ հոգոց ցնորից, անդ գային եւ հանգստանային եւ խաղաղանային ի հոգոց աշխարհէ: Եւ ուսումնասէրքն անդ գային յամենայն կողմանց հեռաւոր աշխարհաց, լուսով իմաստութեանց լուսաւորէին եւ երաժշտական արուեստից եւ վարդապետական պատուոյ արժանաւորէին եւ գնային: Որպէս յայտ է ի սուրբ գերեզմանաց նոցա եւ ի յաճախ գոլով բազմութեանց կտակարանացն, որ կան յերեք տեղիս` յԱւագ վանքն, ի Կայիփոսին, յԵրկանին վանքն, որ քսան եւ վեց վարդապետաց գերեզմանք կան եւ բազում գրեանք ի յԵրկանի վանս, եւ Կայիփոսին այլ նմանապէս եւ յԱւագ վանքն այլ առաւելապէս: Բայց ի Լուսաւորիչն ոչ կայ այժմ վասն ամայի անապատ լինելոյն եւ սաստիկ ձմերան ձեանն, որ վասն ահի թալանաւորացն ի յայրս եւ ի ծերպս վիմաց թաքուցանելով, յանկարծ ձիւնն ծածկելով եւ հողմոց հոսմանց զայրս եւ զծերպս լնելով եւ կորուսանելով զվարդապետական գրեանսն: Որպէս տեսի մէկ գիրք մեծ, որ այնչափն փտեալ էր եւ ապականեալ եւ ջնջեալ ամենայն գրոյ նշմարանքն, որ մէկ բան եւ զրուց չէր ընթեռնուիր, այնպէս էր կորեր եւ ջնջուեր նորա գրեանքն: Եւ յայլ պատմութեանց եւ ի բազմութեան վանատեղեացն եւ յաղօթանոցացն եւ ի գերեզմանացն ճգնաւորացն յայտնի է ի տեղին, զոր երկրորդ Յերուսաղէմ եւ Թեփայիդ եւ Իսկիտէ կոչէին զսուրբ լերանց վանորայսն ամենայն, որպէս ասէ երգն շարականին. Լերինք ամենայն այսօր ցնծացէք ընդ լուսապայծառ փառսն Սեպուհոյ եւն. տուն առ տուն զամենայն տեղացն Յերուսաղէմի համեմատելով նմանութեամբ: Յաղագս որոյ իրաց եւ պատճառին առաջին հայրքն սուրբք եւ վարդապետքն եւ սրբազան հայրապետքն ի յօրինակն Յերուսաղէմի մեր հայոց մասին վիճակի անօրէնութեանցն նման յանուն նոցա եկեղեցի շինեալ են, զԱյրն Մանեայ` յօրինակ Բեթղահէմին, բարեհամն աղբիւր` Գետ Յորդանանն, եւ Լուսաղբիւրն` Սելովմին, եւ Հրեշտակապետ եկեղեցի ի դիմաց Լուսաղբերին, որ այժմ աւերակ է, եւ յանուն Աստուածածնին` Աստուածածին եկեղեցի եւ մատուռն Փրկչին, եւ յանուն Սուրբ Յովհաննու Մկրտչին` Սուրբ Կարապետ, եւ փոխանակ Գողգոթային` Գոհանամի բարձրադիտակ լերինն, ուր զէնն հաւահալնի (?) արքային Տրդատայ խաչ օծեալ Սուրբ Լուսաւորչին եւ կախեալ յօդիցն անտես ի մարդկանէ, որպէս ասէ. Խորհուրդ խաչելոյն գերահրաշ տեղոյն Գողգոթայ ծածկապէս ի սմին լերին տեսանի. եւ փոխանակ Սուրբ Յարութեանն` սուրբ գերեզմանն փոխանորդին Քրիստոսի Սուրբ Հօտապետին Գրիգորի: Եւ այլ ամենայն բովանդակ լերին վանօրէքն եւ աղօթարանքն զբովանդակ աստուածահոտ անօրինականաց սուրբ տեղացն օրինակելով: Եւ առ ոտս ստորոտով լերինն գերահռչակ վանորայս` դամբարանոց Սուրբ Հօրն եւ որդոց եւ թոռանցն եւ սուրբ թագաւորին Տրդատայ եւ քեռն եւ կնոջն եւ այլ զարմից նոցին շիրիմանքն է, որ ի Թորդան, որ Բարշիմայ մեծ կռոց տեղին, որ նա է առաջին սկիզբն շինեալ ի Տրդատայ եւ ի Լուսաւորչէն` յետ խորտակմանն Բարշիմայ ի մեր աշխարհին: Եւ Ջորեհանգիստն, որ ի տանելն ի Կոստանդինուպօլիսն կառաց ջորիքն արգելան եւ անդ մասն եդին ի հիմն եկեղեցուն, Ջորեհանգիստ վանք անուանեցին եւ ապա ջորիք կառացն ուղղեցան գնալ, որպէս Առաքել վարդապետն պատմաբար ասէ ի յերգս գանձին: Եւ ապա գերահռչակ սրբազան սուրբ աթոռքն հայրապետաց եւ դասատունքն վարդապետաց` Աւագ վանքն, որ չորեքտասան գլխով մեծ խորհրդով օրինակ ունի Աւագ վանք կոչելն, զոր գրելն` ձանձրութիւն է մեզ գրելոյ եւ լսողաց տաղտկութիւն: Եւ Կայիփոսի ասելն ըստ տեղոյ անուան է, որ կայ ի փոսին, որ եւ նա եպիսկոպոսարան է եւ դասատուն վարդապետաց եւ դամբարանոց է: Այլ եւ խորաձորի անապատից եկեղեցիքն եւ փայտաշէն Սուրբ Կարապետն, որ ինքն է շինեալ Լուսաւորիչն, եւ զԱրիստագէս որդին եւ զեկեղեցին ի միասին օրհնեալ եւ օծեալ կաթողիկոս: Եւ անդնդախոր ձորն Սերովբէից, զոր եւ պատիւ տեղոյն անուամբն կոչի: Այլ եւ ամենայն բովանդակ լեառն ծայրէ ի ծայր` որ մին ծայրն առաջոյ Ջորեհանգիստն է եւ վերջ լերինն յԵրզնկայոյ եւ Կամախոյ պողոզն է, որ գետն Ափանազ կու բաժանէ, որ ոմանք անգիտաբար Եփրատ կոչեն եւ ոմանք Արածանի: Եւ թէ շուրջ զստորոտով լերամբն Սեպուհոյ` ի Կամախոյ կողմն եւ Երզնկոյ կողմն, որ ստորոտով լերամբն է, ամենեքեան Սեպուհոյ վանորայք կոչին եւ անօրինական տեղիք են փոխանորդին Քրիստոսի Սուրբ Լուսաւորչին մերոյ: Ամենեքեան պաշտելիք եւ երկրպագելիք են եւ երկրորդ Յերուսաղէմ են եւ նոր սիոնք, ըստ այնմ` Ուրախ եղէ ես, ոյք ասէին ցիս ի տուն Տեառն երթիցուք, եւ թէ` Հասեալ կային ոտք մեր առ դրունս քո Երուսաղէմ, եւ թէ` Հարցէք զողջունէ զԵրուսաղէմի, որ յամենայն դրունս եկեղեցեաց զայս ասեմք եւ զԵրուսաղէմին տամք զողջոյն, իբր թէ սա նոյն ինքն Յերուսաղէմ է եւ տուն Աստուծոյ եւ նոր սիոն: Եւ որպէս շրջելով յԵրուսաղէմ յամենայն ուխտատեղիս` ուրախութիւն եւ զուարճութիւն է սրտից եւ ցնծութիւն հոգոց, օրըստօրէ նոր տեղիք տեսանելով եւ վայելելով նոր շնորհս ի սուրբ տեղեացն, ըստ այնմ` Մտցուք ի յարկս նորա եւն. նմանապէս եւ Սրբոյն Գրիգորի բնակարան հանգստարանի սուրբ լերանցն Սեպուհոյ միայնարանքն եւ միաբանակեաց վանորայքն եւ վանատեղրանքն, որ ամենեքեան վասն սիրոյն Քրիստոսի եւ յանուն փոխանորդի նորա են եղեալք, որք բոլոր հաւատով եւ սեռն սիրով եւ աներկբայ յուսով շրջելով վասն ուխտի պատճառաւ ի վանորայսն Սեպուհոյ` սուրբ եւ մաքուր գործովք, նա' հաւատացեալ եմք եւ հաւատամք, որ զնոյն շնորհքն Երուսաղէմի կու վայելեն` զանազան շնորհս պէս պէս տեղեացն, պէս պէս շնորհս ի Հոգոյն Սրբոյ` միջնորդութեամբ սրբութեանցն: Ո'չ թէ նա միայն է լեառն Սեպուհ, այլ եւ յայնկոյս գետոյն Երզնկայոյ, որ երկու ամաց երկոտասան չարչարանաց տեղիքն է նորին եւ կենդանաթաղ գերեզմանն, որ է վիրապն անդնդային եւ Սուրբ Էջմիածինն, ուր հաւատոց սկիզբն եղեւ, եւ Սրբոց Հռիփսիմեանցն նահատակութիւնքն եղեն եւ սուրբ շիրիմք նոցա անդ են, որ պատճառք եւ հիմունք եղեն հաւատոց մերոց, որպէս ասէ մարգարէն Յեսայիաս վասն սոցա թէ` Քարինք սուրբք թաւալեցան յերկրի մերում, եւ Սուրբն Կոմիտաս կաթողիկոսն, որ զՀռիփսիմեանց տաճարն զարդարեաց արծաթահուռն եւ ոսկեհուռն եւ ականակուռն զարդիւք եւ զ«Անձինք նուիրեալքեն ասաց իւր սարօքն, ի նա ասացեր թէ` Սոքա են քարինք սուրբք հիմնեցեալք ի յերկրի եւ այլն: Եւ ի Տարօն, ուր Սուրբ Կարապետին եւ Աթանագինեայ սուրբ դամբարանքն են նոցա եւ շիրիմք սուրբ ոսկերց նոցին եւ Անտօնի եւ Կրօնիդեայ եւ Եօթն խոտաճարակացն, որ ի Միհրանայ գալն ի Պարսից նահատակեցան եւ կրկին պսակացն արժանացան: Եւ յառաջ քան զնահատակութիւն շատ աղօթիւք խնդրուածք են արարել վասն ուխտաւորաց եկելոցն ի հեռաստանէ` թէ հոգեւոր, թէ մարմնաւոր խնդրուածոց աղագաւ, եւ Սուրբ Լուսաւորչին է հիմնարկեալ ի տեղի դիցն Դեմետրեայ եւ Գիսանեայ եւ զառաջին պատարագն անդ է մատուցեալ եւ բազում աղօթս եւ խնդրուածս արարեալ, աջովն Սուրբ Կարապետին կնքեալ եւ պահպանեալ զչորս կողմն աշխարհին, զի` Թշնամիք մի' զօրասցին, մի' հերձուածոց աղանդք բուսցին, եթէ բուսցի` արմատաքի խլեսցի: Յերկնից եկեալ ձայն աստուածային թէ` Հայցուածք քո կատարեսցին, որպէս պատմէ Սուրբն Զենոբ աշակերտ Սուրբ Լուսաւորչին թէ` ես եւ Աղբիանոս եպիսկոպոսն միայն էաք, յորժամ ծածկեաց զսուրբ նշխարս նոցա ի գիշերի եւ խնդրեաց յԱստուծոյ զի մի' ոք կարասցեն հանել, եւ զայս աղօթս ասաց եւ զնոյն աստուածային ձայնն լուաք, ասեն, զոր ի վերոյ գրեցաք: Այլ եւ միւս Սուրբ Յովհաննէսն եւ Աթանագինէն որ ի դաշտին, յորժամ թշնամիքն կոխեցին ի գիշերի, նա' ընդ հողով ծածկեցին Սուրբ Գրիգոր եւ Տրդատ եւ փախուցին զՍուրբն Գրիգոր յամրոցին Ողկան, զի մի' յափշտակեսցեն զնա: Եւ դարձաւ Տրդատէս պատերազմել ընդ Արձանայ քրմապետի, մինչեւ վանեալ սպառեաց զնոսա ի սուր սուսերի աղօթիւք Սուրբ Լուսաւորչին եւ Սուրբ Կարապետին եւ Աթանագինէին, շնորհօք սուրբ նշխարաց նոցին: Եւ յորժամ ի յետ դարձան ի պատերազմէն եւ առժամայն ոչ գտին զտեղի նշխարացն, ուր թաքուցեալ էին ընդ հողով, եւ ի գիշերին խնդրեաց աղօթիւք եւ բազում խնդրուածովք, եւ շարժեցաւ տեղին եւ լոյս սաստիկ ծագեաց ի տեղին. եւ անուշահոտութիւն յոյժ բուրելով եւ նշանեցաք զտեղին, ասէ, եւ յորժամ լուսացաւ եւ հանաք մեծաւ զգուշութեամբ եւ եդաք ի կառսն, որ իսպիտակ ջորիք էին ի լուծն, նա' արգելան ջորիք կառացն եւ ոչ կարացին գնալ: Եւ երեւեալ հրեշտակ Աստուծոյ Սրբոյն Գրիգորի, ասէ. մի' տանջէք զջորիք կառացդ, այլ հաճեցան սրբոցդ, որ թողուլ մասն յիւրեանցմէն եւ շինել վկայարան յանուն նոցա: Եւ վաղվաղակի կատարեցին զկամս սրբոցն, զկէս ոսկերաց Մկրտչին եւ զկէսն Աթանագինին եդին ի տապանն, որպէս յԻննակնին` ի տեղի դիցն, եւ այժմ … եւ է գերահռչակ մեծ վանս միաբանից, զոր Սուրբ Լուսաւորիչն է կարգեալ, որ եւ նա յառաջ է քան զԻննակինն: Այլ եւ Առաքելոց վանքն, որ աջ ձեռն է Անդրէի եւ այլ մասանց առաքելոցն, զոր Լուսաւորիչն եբեր, որ եւ Ղազարու վանք կոչի: Բայց նա միայն պատուեալ եւ համբաւեալ ի մարդկանէ, եւ այս` ծածկեալ, որպէս զԹորդանայ Ամանափրկիչն, որ զանուն տաճարին այլ էին մոռացել, որ մինչ ի պատմութեանց գտաք Ամենափրկիչ անուն եդեալ ի Լուսաւորչէն, եւ նախնեացն պատիւ ունէր տեղին վասն Բարշամինայ կռոցն, եւ յետոյ խորտակեցին զԲարշամինան եւ նոյն ձեւով չափ կանգնեցին զգմբեթայարկ տաճարն զարմանալի յանուն Ամենափրկչին եւ իւրեանց գերեզմանատուն սահմանեցին լինել` որդոց եւ ամենայն զարմից իւրեանց եւ եղեն իսկ, եւ կան յայտնի գերեզմանք նոցա ի մէջ տաճարին, եւ իւր բովանդակ մարմին անդ, ասէ Վարդան վարդապետն, ի ներքոյ հիման յարեւելից կուսէ, որպէս ինքն յայտնեալ Գառնիկ ճգնաւորին թէ` հա'ն զիս ի փորուած գիոյ անապատէս եւ տա'ր ամփոփեա' յիմ շինեալ եկեղեցին Թորդանայ, որ եւ արար այնպէս: Եւ տեղին աղօթարանին պատուի, եւ թափուր գերեզմանն ունայն ի մարմնոյն պատուի վասն անապատին եւ սուրբ այրին եւ գերեզմանին Մանեայ եւ այս Ամենափրկչիս: Եւ սուրբ աստուածընկալ գերեզմանքս ծածկեալ կան ի խաւարի ի մէջ հայոց. կարծեմ` թէ որպէս զՄատնավանքն Սուրբ Կարապետին ի դաշտի լինելով, վասն որոյ ոչ հռչակեալ պատուի, որպէս զԻննակնեան վայելուչ տեղիսն, նոյնպէս եւ այս Թորդանայ վանս, որ նախ է քան զամենայն եկեղեցիքս եւ գլուխ է ամենայն վանօրէից, վասն ոչ ունելով լերինք հուպ առ ինքն եւ անապատք, այլ ի մէջ դաշտի գոլով եւ հեռի յԵրզնկա քաղաքէն, վասն որոյ ոչ հռչակեալ պատուեցին եւ ուխտատեղի ոչ սահմանեցին լինել, եւ կայ անարգ եւ ի խաւարի եւ ի միզի ծածկեալ, որ փոքր մատուռի մի հարկիս այլ չունի` ոչ ի քաղաքացւոցն եւ ոչ ի գեղորէից եւ ոչ ի վանորէիցն կամ անապատաւորացն: Եւ թէ մին գերեզման նորա կամ մի մասն ի յոսկերաց անտի լինէր ի հեռագոյն աշխարհի ուրեք, որպէս զմին անօրինականացն Յերուսաղէմին կու պատուէին, որպէս զԳագայ Սուրբ Սարգիսն ի Վրացտունն: Այլ վասն յաճախ բազմութեան մեծահռչակ վանորէիցն եւ անապատացն լինելով եւ գլուխ առաջնորդ եւ դասատուն վարդապետաց ոչ լինելով ի նա, վասն կոխան լինելով ճանապարհորդացն, վասն որոյ արհամարհեալ եղեն սուրբ գերեզմանքն աստուածընկալք եւ մեծ սուրբ կաթողիկէն Ամենափրկչին, որ ձեռամբ Տրդատայ եւ Սուրբ Լուսաւորչին կառուցաւ ի տեղի դիցն, որ յառաջ է քան զամենայն եկեղեցիքն հայաստանեայց: Մի' ոք ախտասցի բանիցս եւ մտացածին կարծիցէ, այլ յԱգաթանգեղ պատմութենէն է, որ նա ինքն էր դիւանադպիրն Տրդատայ, նա գրեալ է զբուն պատմութիւնն Տրդատայ եւ Լուսաւորչին որ ի մանկութենէ ի վեր ընդ նմա կացեալ եւ ամենայնի ականատես լեալ եւ քարոզութեանն ականջալուր:

[160]

Որ եւ այժմ յայսմ դառն եւ դաժան ժամանակիս առաւել խաւար եղեն այս հրաշալի սրբութիւնքս եւ ամայի մնացեալ կան, եւ մեք մինչ ժամանեցաք` զաշխարհն աւերակ տեսաք եւ աշխարհի շինութիւնքն ի հիմանց խախտեալ եւ կործանեալ, որպէս ասէ Սուրբ Ներսէս թէ` Հայք ի հիմանց տապալեսցին, եւ դարձեալ թէ` Քակի արեւելք եւ չշինի արեւմուտք: Որպէս յայսմ ամի առաւել եղեւ աւերութիւն հայոց ի յերկուց թագաւորացն` թուրքացն եւ պարսից, որ Շահն (Շահսէֆի) զԵրեւանայ եւ զայլ աշխարհաց մնացեալ հայքն զամէնքն ի Պարսկացտունն վարեց, Երեւանայ ի վեր մինչ ի Թարվէզ, մինչ յԱրտաւիլն աւերակ արար:

Եւ այս Սուլթան Մուրատս որ գնաց յայսմ ամի, որ թվին ՌՁԴ (1635)ին էր, գնաց ամենայն զօրօքն ի վեր եւ զԵրեւանայ բերդն առաւ, որ երեսուն եւ երկու ամ էր, զոր նոքա առեալ էին ի թուրքացս, եւ շատ վազիրնիք գնացին բազում զօրօք բազում անգամ ի վերայ Երեւանու եւ ոչ կարացին առնուլ զնա վասն ամրութեանն, մինչ Խալիլ փաշան գնաց եւ չկարաց առնուլ զամրոցն, այլ էանց աւերելով եւ գնաց մինչ ի յԱրտաւիլ` ի շեխերաց գոռխանան: Եւ այս Սուլթան Մուրատս փութանակի էառ յետ վեց աւուր զդղեակն եւ ի ներսի պատերազմողացն, որ երկոտասան հազար էին, բնաւ վնաս ոչ արար, որ Ամիրկոնա Խանին որդին (Թահմազղուլի), որ նա էր իշխան երկրին ի հօրէն յաջորդելով, նա ինքն էր գլուխ պատերազմողացն ի յամրոցին, յորժամ ետես Խանն, որ այլ ոչ գոյ հնար ընդդէմ կալոյ, զի թօփով փլոյց զբարձր եւ զամուր աշտարակ նորա եւ խրամահատեաց զբերդն: Նա' եկեալ Խանն, անկեալ յոտս Սուլթան Մուրատին եւ սա սիրով ընկալաւ եւ կապայ ագոյց ի պատիւ նմա, եւ այլ զօրականացն հրամայեաց գնալ ազատս ուր եւ կամեսցին: Եւ եդիր երկրին տէր եւ իշխան ի վերայ ամենայն աշխարհացն Հայոց զՄուրթազա փաշան, որ խիստ հայասէր է եւ բարեկամ ազգացս հայոց, մանաւանդ եկեղեցեաց եւ եկեղեցականաց: Եւ թագաւորին անցեալ գնաց ի վերայ աւերակ երկրին Պարսից եւ զմնացեալ դատարկ շէն քակեաց եւ զծառատուկսն եւ զայգիքն յարմատոց խլեաց եւ կոտորեաց մինչեւ ի Դավրէժն, այնպէս եւ զԴավըրժոց ամրոց շէնքն, որ կիրուքարիւ էր որպէս զԱնի եւ զԵրուսաղէմայն, որ փայտեղէն շէնք բնաւ ոչ գոյր, նա' զամէնքն ի հիմանց բրեաց եւ կործեաց եւ գնաց մինչ ի յԱրտաւիլ, եւ բնաւ Շահն դէմ յանդիման ոչ երեկ, որպէս հանապազ սովորութիւն է նորա այնպէս առնել, եւ կու մնայր, որ ձմրան մնային եւ յայնժամն լինէր կոտորումն դիւրին, որպէս այլ յիմար վազիրքն առնէին:

Եւ այս թագաւորիս որ աջողութիւն ունէր յԱստուծոյ, եւ խորհեցաւ դառնալոյ անդրէն յետս եւ հրաման արար զօրացն զի վաղվաղակի գնասցեն, զի մի ձմեռն հասցէ, եւ ինքն դարձաւ դէպի յԱմթայ կողմն, որ հարաւակողմն է եւ ջեր, եւ զօրքն ցրուեցան գնացին իւրաքանչիւր տեղիս իւրեանց, եւ թագաւորն յապաղելով յետ երկու ամսով, ապա եկաւ յԸստամբօլս ի դեկտեմբերի ժը:

Եւ դարձեալ յայս թվոյս, որ ՌՁԴ (1635) էր, եկն Շահն ի մէջ ձմերան աւուրքն եւ փութանակի կրկին առաւ զԵրեւանայ բերդն:

161. Վասն սուրկունին։

Եւ յայսմ ամի, որ թվին ՌՁԴ (1635) լինելով, յորժամ ապրիլ ամսոյն ժ. թագաւորն Մուրատ ելեալ յԸստամբօլու բազում եւ անհուն զօրօք ամենայն պատրաստութեամբն գնալ կամեցաւ ի վերայ պարսից, յորժամ եհաս ի Սեբաստի, նա' յամենայն կողմանց մարդիկն` հայք եւ տաճիկք մնացեալքն որ անդ, զաղաղակ բարձեալ բողոքեցին առ կայսրն թէ` մեք մնացեալք սակաւաւոր եմք եւ աշխարհնին աւերակք են, եւ հարկապահանջութիւնն անպակաս է, եւ այս աշխարհաց մարդիկն Ըստամբօլ եւ ի բոլորքն են, չեմք կարող հարկապահանջութեանցն դէմ կալոյ վասն սակաւութեանն մերոյ, կամ զնոսա զամենեսեան հրաման արա' որ գան ի վեր յիւրաքանչիւր տեղիս, եւ կամ մեզ այլ հրաման տո'ւր գնալ առ նոսա: Եւ թագաւորին սրտմտեալ ի վերայ աստ եղելոցն հայոց եւ տաճկաց, վաղվաղակի հրովարտակ գրեալ, առ փեսային Պայրամ փաշային առաքեալ, որ էր զայմաղամ ի տեղի վազիրին երեք ամաց հետէ ի վեր: Եւ ընդ հրովարտակին մէկ առասան երեքկղի եւ մէկ կապայ թէ` ի հասանել հրովարտակիս հրաման այնես զիմ հրամայեալն. լուր առնես ի քաղաքին եւ մեծամեծաց եւ փոքունց` թէ իշխանք են եւ թէ դատաւորք, որ թէ հարիւր տարոյ ի վեր են կամ յիսուն, նա' անպատճա'ռ անպատճա'ռ պիտի հանես շոյտ զրկես ի վեր, որ յետ դարձին ի պատերազմէն զամենայն ոք յիւրաքանչիւր տեղիս գամ գտանեմ, եւ թէ ոչ որ չկատարես վաղվաղակի զհրամանս իմ ապախտ առնելով, յորժամ գայցեմ տեսանեմ զհրամանս կատարեալ, զայդ կապադ զգեցի'ր եւ այլ պատուոյ արժանացուցանեմ, եւ թէ ոչ` որ չես կատարեր զհրամանս իմ, նա' զայդ չուանդ երեքկղի` դովաւ խեղդամահ առնեմ զքեզ, որ չասես թէ ոչ գիտացայ:

Եւ Պայրամ փաշան բնաւ չէր կամենար ելանելն եւ գնալն յայն կողմանցն եկելոցն բնակողաց յայս աշխարհնիս: Եւ ժողովրդոցն որ դեռ բնաւ զրոյց եւ խապար չկայր, սկսան քսմնոտիլ եւ պէս պէս սուտ համբաւնի հանել ի միջոյ իւրեանց թէ` զմեզ կու վարեն, ահա' յամր եկեր, այսպէս եւ այնպէս, որ սկսան շփոթիլ մարդիկ ի սուտ համբաւոց եւ գնացին ոմանք, գանկատեցան փաշային թէ` այս սուտ համբաւոցս բազում վնաս կու լինի քաղաքիս առից եւ տրից եւ վաճառաց եւ փոխառուաց եւ փոխատուաց: Եւ փաշային բարկացեալ ի վերայ այնպիսի համբաւողացն, հրամայեաց թէ` զայնպիսի ասացողսն սուտ համբաւոց մէկ քանին ըմբռնեցէ'ք առ իս բերէ'ք, որ գանալից առնեմ, որ շատոց խրատ լիցի: Եւ ըմբռնեցին վաղվաղակի վեց ոգի եւ բերին առ փաշան: Եւ ասաց փաշան թէ` ուստի՞ց լուայք դուք զայդ սուտ համբաւնիդ, որ զքաղաքս եւ զաշխարհն խռովութեամբ կու լնէք, յորժամ խապար լինի, յիս պիտի գալ եւ ապա յինէն արտաքոյ ելանել: Եւ հրամայեաց գան հարկանել, եւ յետ գանին պատուիրեաց այլ բնաւ մի' ումեք ասել զայդ համբաւ չար, եւ ապա հրամայեաց թողուլ:

Եւ յետ այս համբաւոյս հինգ վեց օր էանց ի վերայ, սուտ համբաւն իրաւ եղեւ, որ երեկ ի թագաւորէն սաստիկ հրաման, որ հատ ասեն իւրեանքն, որպէս վերոյգրեցաք` թէ ընդ հրովարտակին չուան եւ կապայ, թէ զհրամանս կատարես` զկապան ագանիս, եւ թէ ոչ` չուանով կախիս: Եւ նա երկուցեալ ի սաստկութենէ հրամանաց եւ ի սպառնալեաց թագաւորին, մունէտ եհան ի քաղաքին Ըստամբօլայ, որ բարձրաձայն աղաղակելով լուր արարին ամենայն քաղաքին զսաստկագոյն հրամանն թագաւորին: Եւ լուր համբաւոյն ել գնաց ընդ ամենայն երկիր` ի յԱնատօլիսն եւ յՈւռումէլին, եւ շփոթեցան ամենեքեան, առանց հրովարտակի եւ ոստիկանի գալով ի հեռաւոր տեղիսն, զտուն, զարտ եւ զայգի եւ զամենայն ստացածս եւ զամենայն ինչ որ ի տունն էր` թէ' պղնծեղէնք, թէ' արծաթեղէնք, թէ' երկաթեղէնք, թէ' փայտեղէն, թէ' կաւեղէնք, թէ' հանդերձեղէնք, թէ' ներքեւարկք կամ վերարկուք եւ վերնատնով ապարանք` հանին ի վաճառել դիւրագին, մինչ հազար ստակի գնոջն ի հարիւր ստակ վաճառեցին եւ զհարիւրինն` ի տասն, եւ զտասնին արժածն` ի մէկ ստակ, եւ շատոքն այսպէս կորուսին զամենայն զոյսն իւրեանց:

Եւ ի Կոստանդնուպօլիսն հանապազ յամենայն օր կու ձայնէր մունէտն թէ` արի'ք, ելէ'ք եւ գնացէ'ք աստից, քսան օր ձեզ պայման լիցի, մինչ զամենայն պատրաստութիւնն ձեր տեսանիցէք, եւ յետ քսան օրին շատ մարդոց դիմադարձ լինողացն վնաս մահու կու լինի: Այս չուանն որ թագաւորն ինձ է ղրկել սպառնալիք մահու, նա' ի չգնացողին պարանոցն կու արկանեմ. զօգուտն ձեր եւ զվնասն որ լինելոց է` գիտասջի'ք: Եւ վայիւ եւ աղաղակաւ լցաւ ամենայն աշխարհք, մանաւանդ յԸստամբօլ, որ տաճկաց ազգն թէ հայոց, որ կին առեալ էին յեռլուացն եւ թէ հեռի աշխարհաց` ի միմեանց անծանօթ երկրաց եւ աշխարհաց, նա' կանայքն զկնի արանցն, ուստերացն եւ դստերացն ոչ կամեցան գնալ, եւ այնք որ անորդիք էին, նոքա եւս առաւել դիմադարձ լինէին արանցն, ասելով թէ` մահու մեռանիլ կայ, լինի թէ դու յառաջ մեռանիս, ես առ ո՞վ երթայց, առ յո՞վ դիմեցից: Մանաւանդ զայս աղաղակ տաճիկ ազգացն առաւել աղաղակէին, որ ի վարձու ունին զկանայսն իւրեանց, որ ամենայն ինչ սուտ պատճառէ տալով զվարձս, որ քապին ասեն, եւ արձակեն զկանայսն հրամանաւ կրօնից եւ օրինաց իւրեանց եւ ասեն թէ` ալմախն հախ եւ պօշանմախն հախ է, զոր ուսեալ ի նոցանէ անգէտքն յօրինացն մերոց` աշխարհականքն եւ հանապազ զայս ասեն առ կանայսն իւրեանց ի բարկութեանն, զոր չէ օրէն մեզ քրիստոնէից այսպէս խորհել կամ խօսել եւ գործել ընդ կանայսն: Վասն զի չի հրամայեր սուրբ աւետարանն մեր զկանայսն ի վարձու ունել եւ բազում կանայս առնել եւ դիւրաւ թողուլ ըստ օրինաց իւրեանց, այլ մեր աւետարանն մի մարմին կոչէ զայր եւ զկինն եւ ոչ վարձկան, մի կին առնուլ եւ ոչ բազումս եւ կամ դիւրաւ թողուլ յամենայն ոչինչ սուտ համբաւէ, ի կանոնաց հրամանացն ոչ առնել զազգայինս եւ զխնամիս եւ զկնքաւորութիւնսն ի կնութիւն, որպէս նոքա առնեն` տաճիկքն: Եւ վասն այս բազում վնասուցն եւ երկեղին որ կու գործի հանապազ յիւրեանց միջումն, վասն որոյ աղաղակ բարձին կանայք նոցա եւ ոչ կամեցան գնալ զկնի արանցն, եւ օրինաց դատաւորք նոցա հրամայեցին ոչ գնալ զկնի արանցն յօտարութիւն, քան զերից աւուրց ճանապարհն հեռի պանդխտանալ կանանցն, եւ այսու հրամանաւ բազում կանայք թողան եւ բաժանեցան յարանցն, այլ յուստերաց եւ դստերաց իւրեանց, եւ լցաւ քաղաքն աղաղակաւ եւ կականումն մօր եւ մանկանց: Անդ էիր տեսանել զողբումն արանց եւ զսուգ ազգականաց եւ սիրելեաց աղիողորմ բաժանիլն ի միմեանց, այլ այրեաց կանանց անտէրունչից, այլ եւ որբոց անայցելուաց, այլ եւ ծերոց տկարաց ցաւագնոտաց, որպէս զիս, որպէս ասէ Իմաստունն թէ` Որդեա'կ, յիշեա' զԱրարիչն քո յաւուր մանկութեան քո, եթէ ոչ` եկեսցեն աւուրք չարութեան, յորս ասիցես թէ` ոչ են կամք իմ ի դոսա, այսինքն` ի վերայ ծերութեանն ցաւագնոտութիւն, որպէս եւ ինձ: Այլ եւ ծանր հիւանդաց եւ անդամալուծաց, այլ եւ կուրաց եւ կաղաց, այլ եւ կարի չքաւորացն եւ մանր տղայոց աղքատ տէրանցն աղէտաշարժ ողբովք եւ կոծովք լցաւ քաղաքն ամենայն: Եւ զայս աղիողորմս տեսեալ Պայրամ փաշային եւ մօրն թագաւորին, որ Սուլթան … ասեն, զի անխլաբար շուրջ գալով ի միջի արտաքսելոցն եւ ականատես լինելով ամենայն եղկութեանց նոցին, եւ ի գութ շարժեալ, գալարեալ աղիւք ողբ առեալ լացին արտասուախառն ողբովք ընդ լացողացն եւ կականողաց մօր եւ մանկանցն եւ այլոց թշուառացելոցն, զոր ի վերոյ գրեցաք: Եւ Պայրամ փաշան եւ մայր թագաւորին զայս գրելով ի քարտիզի. աղիողորմ թշուառութիւնս որ եղեւ անընտրողաբար լինելով առաջի աչաց մերոց, նա' ո՞վ կարողանայ պատմել զանցս աղէտից դոցա, որ վայիւ եւ աղաղակաւ լցաւ քաղաքն եւ կցցեան (?) մինչեւ յերկինս: Մեք այլ չեմք կարեր դիմանալ աղաղակին թշուառացելոցն` արանցն եւ կանանցն, մարց եւ մանկանցն, որբոց եւ այրեացն եւ ծերոց տկարացելոց եւ ցաւագնոտացն եւ ծանր հիւանդացն եւ այլ բազմաց վտանգելոցն խղճոյն չեմք կարեր դիմանալ, կու խնդրեմք որ դոցա ողորմել քեզ եւ ընտրութիւն առնել ի միջի տառապելոցս: Այսքան լաց եւ հառաչն եւ պէտուան լաւ չէ քեզ ի ժամանակ պատերազմիդ: Ահա զայս ամենայն ծանուցաք քեզ` զաղէտաշարժ թշուառութիւնն ըռայիցն քո` մեծամեծաց եւ ամենայն ռամկացն քաղաքիս եւ այլ ամենայն աշխարհացն, որ սոցա նման լինելոց է նոցա. հրամանն քո է` որպէս կամիս: Զայս արզուհալ ետուն ի ձեռն արագընթաց սուրհանդակի միոջ եւ ուղարկեցին առ թագաւորն մինչդեռ էր ի Սեբաստիա, եւ գնացեալ սուրհանդակին եհաս ի Սեբաստիա թագաւորին եւ ետուր նմա զարզ մօրն եւ փաշային: Եւ յորժամ եբաց զկնիք յարզին եւ ընթերցաւ եւ վերծանեաւ զամենայն գիրն յարզին, Աստուած գութ ողորմութեան էարկ ի սիրտ նորա, այն որ սովոր է միշտ խառնել զողորմութիւն իւր ի մէջ բարկութեանն ժամանակին, նմանապէս եւ առ այս թագաւորի արար, շարժելով ի գութ ողորմութեան զսիրտ նորա, որ ընկալաւ սիրով զարզ մօրն եւ փաշային եւ հրովարտակ գրեաց այսպէս, որ մանրաբար հետազօտեալ քննութիւն արասցեն եւ ընտրեսցեն զայսքան ազգ մարդկան` արանց եւ կանանց եւ զամենեսեան որ գրեցաւ ի վերոյ, եւ զայնոսիկ որ քան զքառասուն ամաց եկեալ են, եւ զայնոսիկ որ աստ ծնեալ եւ սնեալ են, եւ որբք եւ այրիք, ծերք տկարացեալք եւ հիւանդք եւ ցաւագնոտք, կաղք եւ կոյրք եւ այլ նմանք նոցա ազատք լինիցին եւ մնասցեն:

Եւ փաշան յորժամ որ լուաւ զայսպիսի ներողական հրամանս ի հրովարտակէն, նա' սակաւ թոյլացոյց եւ զամենեսեան հրամայեաց` քահանայիցն եւ տաճկաց մազինացն եւ իմամնացն, որ ի գիր առնուլ տունէ տուն եւ մի միակի զամենայն եկսն յայնկոյս ծովուն, որ Անատօլիս կոչեն: Եւ արարին անյապաղ զհրամայեալսն եւ տարեալ ետուն առ նա: Եւ փաշային ոստիկան հանելով, որ չաւուշ ասեն, զի միըստմիոջէ մանրամասնաբար քննութիւն արասցէ, զքառասուն ամաց հետէն զորբսն եւ զայրիքն` յայս աշխարհի ծնեալքն եւ սնեալքն, հիւանդոտքն եւ ցաւագնոտքն, կարի առաւել ծերոցն տկարացելոց եւ կուրաց եւ կաղից եւ որ նման են սոցին, եւ վկայութեամբ մեր քահանայիցն եւ իւրեանց դանիշմանացն լիցի հաստատուն վկայութիւնն: Եւ միըստմիոջէ քննեցին զամենեսեան` ի մեծէ մինչեւ ցփոքունս, եւ այնք որ քառասուն ամաց հետէ էին եկեալ եւ ի նոցանէ առին կաշառս, եւ նշանագիր ետուն ի ձեռին եւ թողին, եւ որոց ոչ ետուն վկայութիւն, սաստիկ սպառնալեօք հրաման արարին գնալոյ եւ շատոք զընդիմակցացն գան հարին: Եւ այն ոստիկանն առնէր յաւելի չարութիւն քան զհրամայեալսն, մինչ զիւր քննածն եւ զկաշառօք նշանագիր տուեալսն իւր գանալից առնէր եւ ելանել գնալ ասէր. մինչ ծանուցին փաշային զանիրաւութիւն առնելն չաւուշին, եւ նա սաստեաց նմա զի մի այնպէս արասէ: Եւ փաշային ոչ կամէր զգնալն ուրուք, այլ երկնչէր ի հրամանաց թագաւորին, եւ ասելով գաղտաբար քահանայից թէ` պակաս այլ լիցին ումեք քան զքառասուն ամն, նա' տուք վկայութիւն, չիք վնաս այսմ իրացս. եւ բազմաց այլ այնպէս արարին:

Եւ ելեալքն ի քաղաքէն զտունն յՈսկոդարն անցուցին եւ իւրեանքն յետ եկին, մնացելոցն ոսոխք եղեն եւ բողոք բարձին առ փաշան թէ` նոքա որ ընչաւորք են գանձիւք` զնոքա արգելեցիք, եւ զմեզ որ անինչք ենք եւ աղքատք` զմեզ վարեցիք ի դուրս, մեք առանց նոցին ոչ կարեմք գնալ: Զառաջինն քաղցրութեամբ ասաց առ նոսա թէ` դուք այժմ գնացէ'ք եւ ես այլ զնոսա կուղարկեմ վաղվաղակի զկնի ձեր: Եւ որք յամառէին եւ կրկին անգամ գային յանդգնէին եւ զառաջինն բողոքէին, գանալից առնէր զնոսա, վասնզի ոչ կամէր գնալն զամենեցուն: Որպէս ի մեր գեղջէ ոմն` Սարխոշ անուն զմեր ազգային Գրիգոր երէցին ոսոխ լինելով թէ` անպատճառ պարտիս գալ ընդ մեզ, եւ նորա դեռ տակաւին ոչ ոք էր ասացեր թէ` կա'ց կամ գնա', այլ գնացողքն մնացելոցն հակառակէին: Եւ եկեալ այրն այն Սարխոշ գանկատեցաւ առ փաշան թէ` այս անուն փափազ չի գար ընդ մեզ, որ մեր գեղջէն է, զի մեք առանց նորա ոչ կարեմք գնալ, հրաման տո'ւր զի գայցէ ընդ մեզ: Եւ չար թուեալ փաշային ոսոխութիւն առն այնորիկ, հրամայեաց գան հարկանել նմա եւ ասէր մրմռալով թէ` դուք կու կորիք` գնացէ'ք ի կորուստն ձեր, ի մնացելոցն ի՞նչ կուզէք: Եւ այլոցն ասէր իբր ողորմելոյ ուրուք թէ` ո'վ եղկելիք, ելէ'ք Ոսկոդարն անցիք, որ թագաւորին հրամանն կատարի, եւ ուր կամիք` անդ կացէք, մինչ թագաւորն գայ ի պատերազմէն, որպէս կամի` այնպէս արասցէ: Եւ այն չաւուշն որ վերակացուն էր սուրկունին եւ կարի ստիպով կու նեղէր զմնացորդքն, ստիպէր գնալ, որք չունէին կաշառս տալ եւ կարի շատ պահանջէր յոմանց առնուլ ինչս, եւ նեղեալքն ի նմանէ գնացեալ գանկատեցան փաշային: Եւ կոչեալ զչաւուշն Պայրամ փաշան եւ պատուիրեաց նմա թէ` մի' խստութեամբ առնուլ զպատուհասն, այլ ներելով. եւ շատ օգուտ եղեւ նա ոմանց եւ հանդարտեաց ահն մնացելոցն: Եւ որք ելեալք ոմանք գնացին, եւ բազումքն ցրուեցան ի գեղորէքն Նիկոմիդացւոց եւ Ալովացւոց եւ Նիկիացւոց, եւ այնպէս ողորմելով արար, որ եօթն ամիս օրէ ի յօր ձգելով այնքան յապաղեցոյց, մինչ ձմեռն վերայ երեկ, եւ ապա դադրեցոյց զարտաքսելն, պատճառելով զձմեռն:

[162]

Եւ մեր Ըռատօզիս այլ ի սկիզբն սուրկունէն, որ մայիսի իե. էր, թատպիր արարաք հնարք գտանել մնալոյ մինչ ի Խարիթեանցն եւ ի Դեմետրեայ տօնիցն, որ հոռոմոցն եւ տաճկացն մեծ նշանաւոր աւուրք են եւ կէտ սահմանի ամենայն իրաց, որ ղասում կունի ասեն: Գնացին երկու ոմանք, նախ` Խոճայ Փանոսն եւ Հազարապետն գտին զոմն այր Լուսիկ անուն հայ` յերկրէն Կամախոյ` Մարէուց գեղջէն, եւ միջնորդ արարին զնա առ քոխիայ Սուլթանին` քըւեր թագաւորին, որ Աշա ասեն: Այն քոխիայ միջնորդ խաթունն, որ մեծ փաշայի կին լինելով յառաջագոյն եւ նօտար Սուլթանին, այսինքն ազիճի, եւ նորին միջնորդութեամբն հասկացուցին Աշա Սուլթանին, որ կին է Մուրթազա փաշային, որ այժմ իշխան եւ վազիրն լինելով ամենայն հայոց, նստելով ի նոր առեալ քաղաքին Երեւանայ: Եւ ծանուցին այս Սուլթանիս թէ` Թաքիրտաղի եղած հայերն կու խնդրեն ի քէն որ մէկ պայմանի գիր առնուս ի փաշայէն` մինչ ի ղասումի օրն, որ բամբակ ունինք ցանած եւ շատ այգիք ունիմք, վեր առնումք զարդիւնս արմտեացն մերոց, եւ ապա յետ այնորիկ որպէս որ հրամայէք` այնպէս առնեմք: Եւ ցոյց ետուն զյառաջագոյն հին յամրերն, որ Սուլթան Ահմատի ժամանակին վերայ նոր ճամիին թեմ լինելով եւ յետոյ աւերեցին չար ծառայքն, յորժամ սպանին զՍուլթան Օսմանն: Եւ վաղվաղակի խնդութեամբ ընկալաւ եւ ետուր ինքն Սուլթանն (Աշա) գիր հրամանի եւ պայմանի մինչեւ ցնշանաւոր օրն այն: Եւ յետոյ այլ յամբեր հանեց ի փաշայէն եւ ի տաֆտարտարէն վասն հաստատուն մնալոյ, եւ զառաջին հին յամրեր վայր դրին մինչ որ գալ թագաւորին, զի ցոյց տացեն եւ ծանուսցեն նմա զորպէս եղեալն մեր` զառաջին եւ զվերջինս: Եւ այսպէս Աստուծոյ աջողութեամբն մնացաք մինչեւ ցայսօր, որ է դեկտեմբերի իա:

Եւ այս աւուրքս եկն թագաւորն ի պատերազամէն, եւ ոչ գիտեմք զապայն` թէ զի՞նչ հրամայելոց է մեզ եւ ամենեցունց մնացելոցն, որ կան ի կասկածի եւ ի դողման: Եւ մեր այսքան հրամանառնութեանս մօտ երեք բեռն ստակ գնաց յետ եւ յառաջն: Եւ մեք եւ Ռայիս Ներսէսն եւ Խոճայ Փանոսն եւ իրիցփոխան Պետրոսն, Հազարապետն եւ այն Լուսիկն եւ մանաւանդ խեղճ քահանայքն ի ստակին ժողովելն եւ ոմանք յերթեւեկութիւնն ի Ըստամբօլ եւ ոմանք աստ` յանզգամ ժողովրդոց ձեռանէն բազում նահատակութիւն կրեցին եւ կու կրեն դեռ այժմն զնոցա չարախորհութիւնն եւ զչապախօսութիւնն ի յոմանց չարեաց ամբարշտաց: Զոր եւ աղաչեմ զամենագութն, զերկայնամիտ եւ բազումողորմն Աստուած, զի ապաշխարութիւն համարեսցի նոցա եւ ջնջումն մեղաց եւ անօրէնութեան իւրեանց, ըստ այնմ` ջնջան լիցի մեղաւորն արդարոց:

163. Եւ վասն Անդրիանուպօլսոյ եղած նորեկ հայոցն եւ տաճիկ ազգաց թշուառութեանցն, որ արբին ի ձեռանէ Տեառն զմրուր դառնութեանն ի ծովացեալ մեղաց իմոց։

Որ եղեւ այսպէս աղէտաշարժ նեղութիւն եւ անձկութիւն մեծ յոյժ ի վերայ նոցա, որ ի սեպտեմբերի ամսոյն սկիզբն լինելոյ, որ անդ կու լինի մեծ ոմն աղայ, որ պօստանճիպաշի ասեն, այր անօրէն եւ անողորմ, խստասիրտ եւ գազանաբարոյ, ըստ այնմ` Մատնեցեր զմեզ ի ձեռս թշնամեաց անօրինաց խստաց, եւ եւ ի ձեռն անօրինի չարի քան քան զամենայն երկիր մատնեցեր զմեզ: Նոյնպէս եւ այլ յաւեր այս արեանարբուիս գալով հրովարտակ ի թագաւորէն, որպէս Պայրամ փաշային եկեալ յետին անգամ, զի ընտրութեամբ արասցէ զարտաքսելն ի քաղաքէն` զքառասուն ամաց հետէն զծնեալն եւ զսնեալն: Զորբոցն եւ զայրեացն, զտկարացեալ ծերոցն եւ զանտէրունչացն, զկուրացն խնամ տանել եւ թողուլ ի կամսն: Նա' բնաւ մտիկ չեդիր հրովարտակի թագաւորին հրամանացն, այլ յանկարծումն ժամու մին աւուր մունէտիւ ձայնեցուց ամենայն քաղաքին թէ` հրաման թագաւորէն երեկ առ իս, որ յօտար երկրէն եկծուք` թէ նոր եւ թէ հին ժամանակաց եկացուք եւ թէ աստ ծնեալք եւ սնեալք եւ որբք եւ այրիք, ոչ զոք չեմ թողուր աստ, այսպէս գիտացէք. չլսողաց եւ դիմադարձից մեծ պատիժ կառնեմք որ գիտենայք: Եւ աստից քսան օր ձեզ պայման լիցի վասն պատրաստութիւն առնելոյ առից եւ արից եւ վաճառոց: Մինչ շարժեցան զայս ինչ եւ զայն առնել եւ ոմանք յըստամբօլապէս համարեցան եւ այլ ներման ժամանակի կու մնային, նա' պօստանճիպաշին շարժեալ ի բարկութիւն, չլռեաց իւր քսան աւուր պայմանին, որ քսան օր եղեր էր` զամէն գեղորէիցն կառքն եւ սայլիքն հաւաքելով, բերելով ի դրունսն կանգնելով եւ պօստանճիք մտանելով, զայր եւ զկին եւ զտղայ ի ձեռն բռնելով ի դուրս հանելով ի տանէն իւրեանց: Եւ իւրեանք բարձեալ սակաւ ինչ յանկողնոց եւ սապատաց եւ յարկղաց` տանելով դնել ի սայլիսն, որչափ տանէր սայլիքն` մի կամ երկու, եւ զայլն ամենայն մնացեալքն ի ներս թողլով եւ զդուռն փակելով կնքելով, մինչ զի ոմանց հաւերքն ի ներս մնացին: Եւ երկու երէց հրամայեց արգելել վասն եկեղեցուն եւ վասն չորս տնուոր հայոցն որ բնականք էին, եւ յետոյ վասն (մէկ տող անընթեռնլի):

164. Պատմութիւն եւ նահատակութիւն Ուրֆայ ժամակոչին եւ ոմն տաճկահաւատ պարսկին։

Եւ էին արքս այսոքիկ` մին, որ ժամակոչ էր թվին ՌՀԴ … յԵդեսիա քաղաքին, եւ միւսն` օտարական յերկրէն Պարսից եւ տաճկահաւատ եւ էր շրջող ի վերայ երկրի անընչութեամբ մերկ եւ բոկ, միայն մին մորթ վայրենի ունելով ի վերայ թիկանցն, որ տաճիկքն տարվէշ եւ յապտալ ասեն, որ բազումք կու շրջին այնպիսիք մերկք եւ խայտառակք, բայց անառակ գործովք եւ պղծալից վարուք: Այլ սա ոչ նոյնպէս, այլ վասն Աստուծոյ եւ բարի վարուց եւ սուրբ հաւատոց` ցանկանալով վերայ հասանել ճշմարտութեանն եւ գտանել զյարկսն Աստուծոյ Յակովբայ:

Եւ եղեւ յաւուր միոջ ի լուսանալ առաւօտին, զկարիսն հարկաւոր կրիցն վճարէր ժամակոչն յատակ որմոյ, ընդդէմ հարաւոյ կողմն ունելով զերեսն իւր լրջմտութեամբ: Եւ պատահեալ սոխտայից գնալով ի մզկիթն իւրեանց, ասեն. ընդէ՞ր դէպ ի մեր աղօթարանի կողմանց ղպլային դիմացն կու ապաւառես հակառակաբար: Եւ նա ասէ. զայդ իրք որ դուք ասէք, մեք չեմք գիտեր` թէ մե՞ղք են կամ ոչ, զի ամենայն կողմունք Աստուծոյ է, ըստ այնմ` Տեառն է երկիր լրիւ իւրով` աշխարհ եւ ամենայն բնակիչք նորա, եւ երբ այդպէս ծանր մեղք է` այլ չենեմ, թօփա~յ: Այլ նոքա կատաղեալ բարուք ոչ լուան ասացելոց նորա, զի վաղուց հետէ կու որսային զնա, զի գիտելով զնա հայոց ժամակոչ լինելով, զի հանապազ շրջելով ի գիշերի եւ ի տուէ ի սպասաւորութիւն եկեղեցոյն, քահանայիցն եւ ժողովրդոցն եւ ի յաղօթ կոչելոյն, կու մախային հանապազ թէ` որո՞վ նենգութեամբ կորուսցեն զնա: Մինչ զարտաքսելն զկարիսն սուտ պատճառեցին եւ այնու որսացին թէ` ի դէպ մեր ղպլային միզեցիր եւ ապաւառեցեր: Եւ սկսան զուր եւ պուխտան ասել թէ` զմեր օրէնք ու հաւատ ու զհաւատագիր փեղամբարն անարգելով հայհոյեցիր, որ խրատեցաք թէ` արի' մեր փեղամբարին սալաւաթ ասա', նա' հայհոյեցիր յայնժամն: Մին ոսոխ լինէր այս ստոցս եւ այլքն վկայէին. եւ բազմամբոխ չար ժողովօք, շնօք բազմօք եւ ցլովք գերովք պաշարելովք առեալ տարան առ դատաւոր քաղաքին թէ` այրս այս մահապարտ է, կու միզէր դէմ աղօթարան ղպլային մեր, սաստեցաք թէ` մեզ աղօթից կողմն է, մեր փեղաբարն յայդ կողմանց ելեր, մեր Մաքային այլ կողմն է: Նա ասաց` չի գիտեմ զինչ ասէք. նա' ասացաք թէ` երբ չի գիտես, նա' մեր փեղամբարին սալաւաթ տո'ւր որ թողումք զքեզ: Նա դարձաւ զփեղամբարն այլ հայհոյեաց եւ զիւր եդեալ հաւատն եւ զօրէնքն այլ: Մինն ասեր եւ այլքն վկայէին: Եւ դատաւորին հարցեալ թէ` իրա՞ւ են սոքա զինչ վկայեն զքէն: Եւ նա այլ ոչինչ ետ պատասխանի, այլ միայն զայս թէ` Աստուած գիտէ: Եւ ամբոխն աղաղակէր թէ` մահապարտ է: Եւ դատաւորն ասէր. դարձի'ր յօրէնս մեր եւ տո'ւր սալաւաթ փեղամբարին մեր, զի արձակեցից զքեզ: Եւ նա ասէ. ես քրիստոնեայ եմ եւ Քրիստոսի ծառայ եւ զայլ ոք ոչ գիտեմ. եւ լռեաց եւ այլ ինչ ոչ խօսեցաւ: Եւ տարեալ եդին ի բանդի, գոնէ զի միտ արասցէ եւ հաւանեսցի յետոյ: Նա' մարդ ուղարկեցին քաղաքին տօլվաթաւորքն ի բանդին թէ` պինդ կա'ց, մի' գուցէ ուրացութեան բան ելանել ի բերանոյդ. մեք այսչափ դրամ կուտամք, զքեզ կազատեմք: Նա ասաց թէ` մէկ ստակ, մէկ փող մի' տայք ինձ համար, զի ես յօժար եմ ի մեռանելս, թէ ողորմութիւն կառնէք` նա' կնոջս եւ տղաքներացս տո'ւք, զի դառն աղքատ են եւ չքաւոր, զի ես առ Աստուած կու գնամ, զիս մի' հոգաք: Եւ էանց մէկ քանի օր, եկին ժողովեցան ոսոխնին եւ կոչեցին զնա յատեան: Եւ ասէ դատաւորն. արդ հաւանեցի՞ր հաւատոց եւ օրինաց մերոց եւ դառնալ ի կրօնս մեր: Եւ նա դարձեալ զնոյն առաջին բանն ասաց. ես քրիստոնեայ եմ եւ Քրիստսոսի ծառայ եւ զայլ ոք ոչ գիտեմ: Եւ ամբոխքն եւ ոսոխքն աղաղակեցին. զի՞նչ այլ վկայութիւն պիտոյ է մեզ, զի ոչ հաւանեցաւ փեղամբարին մեր եւ ոչ կրօնից նորա, զի մահապարտ է: Եւ դատաւորն հրամայեաց` զի տարցեն ի տեղի կատարմանն եւ այրեսցեն հրով:

Եւ յորժամ տանէին զնա ի յայրումն, այն յապտալն որ վերոյգրեցաք` թէ զինչ ազգէ էր, նա նստեալ առ աղբերին վերայ հացիկ ճաշակէր, ետես զամբոխն եւ ընթացաւ յառաջ եւ եհարց զպատճառն տանելոյն ի յայրումն: Ասացին թէ` այս այր զմեր փեղամբարն հայհոյեց եւ զմեր կրօնքն անարգեաց, վասն այն վճիռ եհատ դատաւորն եւ հրամայեաց այրել հրով եւ ահա կու տանիմք առ ի յայրել: Եւ լոյս մարդասիրութեանն Աստուծոյ ծաղկեալ ի սիրտս նորա եւ սկսաւ խոստովանել զՔրիստոսի աստուածութիւնն առաջի հրապարակին եւ ուրանալով զՄահմէտն, աղաղակէր ասելով թէ` եւ ես քրիստոնեայ եմ եւ Քրիստոսի ծառայ: Եւ ոմանք գնացին առ դատաւորն եւ ազդեցուցին վասն յապտալին, եւ դատաւորն բարկութեամբ հրաման արար թէ` զնա այլ ընդ ժամակոչին այրեցէ'ք: Եւ յորժամ վառեցին զհուրն եւ արկին ի մէջ հրոյն եւ հուրն շրջապատեալ զնոսա, եւ յարուցեալ երկոքին գիրկս արկեալ համբուրեցին զմիմեանս եւ օրհնէին զԱստուած: Եւ փոքր մի նեղացաւ ժամակոչն եւ կամէր ելանել ի հրոյն, եւ այլազգին քաջալերէր զնա եւ քարշէր ի մէջ հրոյն եւ յորդորէր զնա եւ ասէր. ա~յ մուխանաթ, սակաւ մնաց որ հասանինք հասրաթնուս եւ առնունք զպսակն լուսոյ եւ կենաց: Եւ այնպէս յորդորելով զմիմեանս եւ փառաւորելով զՔրիստոս աւանդեցին զհոգիս իւրեանց ի ձեռն հրեշտակաց եւ մարմինքն ողջակիզեցան հրով եւ պատարագեցան Տեառն եւ հոտոտեցաւ Տէրն ի հոտ անուշից նոցա: Եւ ի գիշերի սաստիկ լոյս ծագեաց ի վերայ խորովեալ մարմնոց նոցա, որպէս ի վերայ պատարագին Եղիայի, ի պատիւ պատուական մարմնոցն եւ ի յամօթ հակառակորդ թշնամեացն, որ ամենայն քաղաքին ակներեւ տեսանելով` յերեկորէ մինչեւ ցլուսանալ առաւօտին: Երիս գիշերս ոչ պակասեաց լոյս նոցա ի վերայ սուրբ մարմնոցն, եւ յետ երից աւուրցն գողացան քրիստոնեայք զխորովեալ մարմինսն ընդ ոսկերօքն:

Եւ ոմն Դաւիթ երիտասարդ արծաթագործ առեալ էր շատ մի ի մարմնոց եւ սուրբ ոսկերաց նոցա եւ եբեր յԵրուսաղէմ եւ ետուր ցիս եւ ես երկու փոքր ոսկր առի եւ զայլն տարեալ արկի արենագինն Քրիստոսի` ի Ճառներն` ի յԱգարակն Բրտի ընդ այլ բազմահոյլ սրբոցն ի պատիւ նոցին: Եւ զերկոսին սուրբ ոսկերքն եդեալ եմ ի մէջ դեղաթափ սուրբ նշանիս ընդ այլ մասանց աստուածահոտ անօրինականացն Քրիստոսի Փրկչին մերոյ եւ այլ սրբոց մասանցն, եւ առնեն մեծահրաշ սքանչելիս ի ցաւագնեալս եւ յախտաժէտս եւ մանաւանդ յայսահարս` ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյն մերոյ: Որոց յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի եւ աղօթիւք եւ բարեխօսութեամբ նոցա Քրիստոս Աստուած համօրէն հաւատացելոցն եւ մեզ ողորմեսցի. ամէն:

165. Պատմութիւն եւ վարք այլ ոմն պարսկի տաճկահաւատի, որ ի Թաբօրական լերինն, զոր տեսեալ յԵրուսաղէմայ ապտալին։

Եւ ի ժամանակին` յորժամ էր թվ. ՌՀԵ (1626), որ մեք մեր միաբան աշակերտելովքն` Տէր Սարգսովն եւ Դանիէլ եպիսկոպոսովն եւ Տէր Գասպար երիցովն գնացաք յԵրուսաղէմ եւ կացաք երկու զատիկ, որ Աստուծոյ աջողելովն երեք անգամ եմք գնացեր եւ ամէն գնալու երկու զատիկ եմք կացեր: Եւ յետին անգամբ որ գնացաք, նա' լսեցաք թէ` ի լերինն Թաբօրի միանձում կայ բնակեալ, որ մեր հայ յապտալն տեսեալ է: Եւ չէր անդ յապտալն … այլ ի Հալապ, եւ ի նուիրակութիւն էր առաքել Գրիգոր եպիսկոպոսն ժողովոց աղագաւ: Եւ յետ երկու ամացն երեկ յԵրուսաղէմ, եւ հարցուկս եղէ առ Թաբօրի միանձումին: Եւ նա պատասխանեալ ասաց. այո', տեսի. յորժամ ես միայնակ գնացի, եւ ցանկացայ ելանել եւ երկիրպագանել աստուածակոխ սուրբ տեղեացն, որպէս հանապազ սովորութեամբ գնայի, եւ յորժամ ելի ի կատար լերինն եւ երկիրպագելով համբուրեցի ամենայն եկեղեցեաց սուրբ լերինն եւ եկեալ դադարեցի առ ջրհորին եւ հանգեայ սակաւիկ մի, եւ յարեայ մտանել ի տուն մի, որ շինածքն ամենեքեան ի քարէ եւ ի կիրէ են, որ տակաւին բազումք կան շէնքն անխախտք, եւ որ հուպն էր ջրհորին` մտի առ նա, զի նա է օթեւան գիշերի մնացողացն: Եւ մտանելն իմ տեսի ի դրունս նորա նստատեղի մարդոյ` թաժաճայ եւ ոչ քարդու կամ վաղենի (?). եւ յորժամ մտի ներքս` ոչ զոք գտի, եւ որոնեցի զամենայն տեղիսն խաւարչուտ անկունացն, եւ ոչ ուրուք երեւեցաւ: Եւ եկի արտաքս եւ նստայ մերձ ջրհորին. ասացի թէ` այս առանց ջրոյ չիք հնար կալոյ եւ աստից ի զատ ոչ գոյ ջուր ի լերինս, եւ թէ ուր եւ իցէ` նա յերեկոյին ժամն անպատճառ կուգայ ի ջուրն. եւ կացի եւ մնացի գալստեան նորա: Եւ տեսի յինն ժամուն ել ոմն սեւադէմ այր յանտառէն եւ զայր դէպ ի ջրհորն. եւ յորժամ ետես զիս, եւ սկսաւ շփոթիլ եւ կամէր յետս դառնալ, եւ ձեռամբ նշանացի կոչեցի զինքն եւ եկն առ իս, գլխովն բարովեց եւ նստաւ: Եւ տաճիկ լեզուաւ խօսեցայ եւ ֆռանգաց եւ քանանացի լեզուաւ այլ խօսեցայ, ոչ գիտաց. նա սկսաւ պարսիկ լեզուաւ խօսել, որ այն լեզուացն այլ տեղեակ էի, որպէս սոցա: Եւ ասացի. զի՞նչ ազգաց ես. ասաց` պարսիկ եմ տաճկահաւատ: Ասացի. ո՞րպէս եկիր. ասաց թէ` ի մեր Մաքան գնացաք ի հետ ազգին իմոյ, եւ ոչինչ նշան տեսի ի նմա, բայց ի մեծ շինուց մի որ կայ ի դաշտաձեւ վայրի միոջ, եւ զանառակ գործոց ոճրագործութիւնս մարդկան բնակչացն եւ ուխտաւոր եկելոցն, եւ գարշեցայ յոյժ եւ ձանձրացաւ ոգի իմ եւ սիրտ իմ խռովեցաւ ի փորի իմում եւ խնդրէի որոշիլ ի յընկերակցաց իմոց եւ եկի ընդ նոսա մինչեւ ցայս վայր առ ստորոտ լերինս եւ հաճեցայ ելանել եւ բնակիլ աստ: Եւ ելի ի գիշերի գաղտ յընկերակցաց իմոց եւ եկի աստ. եւ ահա մէկ տարի է յորմէ հետէ եկի աստ, ոչ զոք տեսի բայց ի քէն ի լերինս յայսմիկ: Եւ հարցի. ո՞ւստ կերակրիս. ասաց` երբեմն կու իջանեմ ի քառասուն օրն անգամ մի, ի քանանաց գեղորէիցն հացիկ կու մուրամ եւ կու բերեմ չորացուցանեմ դէպ արեգականն, եւ այլ ի լերանս բանճարոց եւ ի մրգոցն կու շատանամ: Եւ ասացի. գիտե՞ս` թէ այս ի՞նչ տեղիք, որ բնակեալ ես: Եւ ասաց. ոչ գիտեմ բնաւ ամենեւին` թէ զի՞նչ է, այլ ի բազում շինուցս զարմացեալ եմ, եւ ոչ ոք իցէ որ պատմեսցէ զորպէս տեղոյս: Եւ պատմեցի միըստմիոջէ զամենայն խորհուրդ տնօրէնութեանն Քրիստոսի զոր կատարեաց յԵրուսաղէմ, եւ զայլակերպութեան խորհուրդն զոր կատարեաց Տէր ի լերինն յայնմիկ, եւ ցոյց ետու զտէրունեան կանգնեալ տեղին, զՄովսէսին եւ զԵղիային եւ զառաքելոցն, որ են հրաշազան եկեղեցիք եւ եկեղեցբեկք, եւ լիով պատմեցի զամենայն միըստմիոջէ զտեղոյն եւ զԵրրորդութեանն, հայրական ձայնին եւ զՍուրբ Հոգոյն լուսեղէն ամբոյ նման երեւումն ի վերայ Միածնին, մինչեւ փղձկեալ ելաց դառնապէս զանհաւատութիւն ազգի իւրոյ: Եւ դարձեալ եհարց ասելով. մեր փեղամբարն ո՞րպէս է, չէ՞ նա յԱստուծոյ, որ զայսքան ազինս հաւանեցուցեալ է: Եւ պատմեցի նմա զորպիսի խաբկանօք երեւումն նորա, եւ սրով սուսերի եւ բռնութեամբ դարձուցանելն զաշխարհ, եւ ոչ քարոզութեամբ եւ մեծամեծ սքանչելեօք որպէս առաքելոցն, եւ հաւանեցաւ ամենայն ասացելոցս եւ հաւատաց: Եւ ասացի թէ` կա'ց յարեւելս. եւ դաւանեցուցի զանուն Երրորդութեանն եւ զմարդեղութեան խորհուրդն, զհամբարձմանն եւ զմիւսանգամ գալուստն դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս, եւ երկրպագեցուցի յարեւելս եւ ուսուցի զանուն Երրորդութեանն եւ զՔրիստոսի եւ Աստուածամօրն եւ խաչ յերեսն հանելն եւ «տէր ողորմեաե ասելն: Եւ յորժամ բաժանել կամեցայ ի նմանէն, բուռն եհար զհանդերձէ իմմէ եւ ելաց դառնապէս եւ ոչ կամէր բաժանիլ լինէն եւ ես այլ լացի զմեծ ժամս: Եւ եհարց. աղաչեմ զքեզ, հրեշտա՞կ ես առաքեալ յԱստուծոյ եւ թէ` մարդ որպէս առաքեալ յԱստուծոյ: Եւ ասացի թէ` մարդ եմ հողեղէն եւ սպասաւոր Սուրբ Յերուսաղէմայ, եւ ահա' ի պէտս վանացն կու գնամ ի Հալապ, եթէ ոչ` զքեզ ընդ իս կու տանէի յԵրուսաղէմ: Այլ կա'ց եւ զինչ որ ուսուցի քեզ` մի' մոռանար, եւ թէ Տէր կամեսցի` յետ դարձին տարայց զքեզ յԵրուսաղէմ եւ անդ թաքուցեալ պահեցից զքեզ մինչեւ յօր մահուան քո: Եւ ապա ուրախացեալ եթող զիս եւ գնացի ի Հալապ, յամեցի մէկ ամ:

Եւ յետ դարձին այլ ոչ գտի, եւ յետոյ յիմացայ որ գնացեր յարպու գեղորէքն զՔրիստոս գովեր եւ զՄահմէտն անարգեր եւ զօրէնս նորա արհամարհեր: Նա' պիղծ յարապնին սպանաներ են վասն վկայութեանն Քրիստոսի, եւ արեամբն իւրով եղեւ մկրտութիւն, որպէս բազմաց նահատակացն եւ մարտիրոսացն եւ վկայիցն եղեն, որպէս ասէ երգ չարականացն թէ` Արեամբն իւրեանց մկրտեցան, սոքօք աղաչեմք եւն. եւ պատկաց արժանացաւ, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, ամէն. Հա~յր մեր:

166. Վասն նահատակութեան Եգիպտոսի չաւուշին, որ էր թվ. ՌԾԴ (1605)։

Եւ էր այրս այս յերկրէն Եգիպտացւոց, ազգաւ խփթի, որ ի մանկութենէ տաճկացուցեալ էին եւ մեծարեալ եւ եղեալ էր մեծ մագիստրոս, այսինքն` չաւուշ, եւ էր մեծատուն յոյժ եւ ընչաւէտ եւ էր մեծ եւ փառաւոր եւ իշխեցող, որ յետ փաշային նա իշխէր բազմաց եւ եօթն անգամ ի Մաքայն գնացեալ: Յետին անգամն ի գնալն` ի Մաքայու ճանապարհին քանի մարդով ի գիշերի գնալն կու ննջեն եւ կարաւանն կու անցանին կու գնան: Եւ յորժամ կու զարթնուն, զոք ոչ կու գտնուն, եւ շատ մի կու գնան, զճանապարհն այլ կու կորուսանեն վասն աւազուտ ճանապարհին, եւ առաւել կասկածանաց երկեղին աւազակացն կու անճարակին, ի ճանապարհէ ի դուրս կու օթին ի գիշերի եւ ոչ գիտեն` թէ ո՞ւր գնան: Եւ կու աղաղակեն առ Աստուած եւ կու յիշեն զՄահմէտն եւ զԱլին եւ զամենայն սուրբ կարծեցեալն իւրեանց եւ զշնորհ եւ զօրութիւնն Մաքային: Նա' յայնմ գիշերին ոչինչ նշան սքանչելեաց օգնութիւն չի լինիր, եւ առ վտանգին կու յիշեն զԵրուսաղէմ` զՔրիստոսի աստուածութիւնն դաւանելով եւ զշնորհն Յերուսաղէմայ` եթէ օգնութիւն գտանեմք եւ ազատիմք ի մեծ վտանգէս, նա' դառնամք ամենայն սրտիւք մերովք առ քեզ եւ մեռանիմք վասն անուան քո: Զայս ուխտեալ մեծաւ երդմամբ եւ դարձեալ կու ննջեն եւ խոր քուն եւ թմբրութիւն կու անկանի ի վերայ նոցա: Եւ յորժամ կու զարթնուն ի լուսանալ առաւօտին, կու տեսանեն զիւրեանքն ի մէջ կարաւանին` ի մէջ իւրեանց մարդոցն ննջեալ աստուածահրաշ ներգործութեամբն, եւ զարթուցեալ փառս ետուն Քրիստոսի ամենակարող զօրութեանն: Եւ գնացին, որպէս որ է զՄաքային ուխտն կատարեցին եւ յետ դարձին գնացին յԵրուսաղէմ, զամենայն տնօրինական սուրբ տեղիսն տեսին եւ վայելեցին ի շնորհաց նոցին: Եւ թուով քառասուն ոգիք մեծամեծաց ուլամացն երդուան եւ ուխտեցին մեռանել վասն անուան Քրիստոսի:

Եւ յորժամ եկին յԵգիպտոս ի տունս եւ յընդանիս իւրեանց եւ յետ մէկ քանի աւուրց յառաջն չաւուշն միայն գնալով առ դատաւորն, մէկ կովա եւ մին իսպիտակ փակեղ ունելով ի ներքոյ անթին, եւ դատաւորին տեսեալ յոտին կալով ողջունեցին զմիմեանս եւ նստան: Եւ սկսաւ չաւուշն հարցանել ցդատաւորն առակօք խօսելով թէ` մէկ մարդ վաճառ արար ընդ ոմն մարդ` գնելով իր մի նիւթեղէն, եւ տեսեալ որ նենգել է վաճառող իրացն զառողն, եւ այնպիսի խաբէութեան վաճառն դարձ կու լինի՞ թէ ոչ. ասելով դատաւորին թէ` այս', կու լինի: Եւ հանեալ զկապայն եւ զգլխոյ գօտին, եդեալ առաջի դատաւորին ասելով իւրեանց բառիւն թէ` ահա' տօնուն, ահա' տինունըզ ձեր, ես զիմ առաջին հաւատն կու պաշտեմ եւ կու մեռանիմք յայսքան ընկերօք վասն անուան Քրիստոսի, զի այս ցեղ հալ երեկ ի գլխնիս, այնչափ զամենայն պաշտելիքն ձեր աղաչեցաք` ոչինչ օգտեցաք, մէկ անգամ զՔրիստոս յիշեցաք, զմեզ ի մեր ընկերացն մէջն ննջեալ տեսաք: Եօթն անգամ ի մեր Մաքայն գնացի, ոչինչ նշան մի չտեսի, բայց անառակութիւն մեղացն որ կու գործի, այլ մէկ գոմբէթ կանգնեալ կայ ի մէջ դաշտին: Եւ դատաւորն ասելով` խելագարել է դա, եւ ծանուցեալ փաշային եւ տարեալ առ ինքն շատ աղաչեցին` ոչ եղեւ հնար, այլ զՔրիստոսի աստուածութիւնն խոստովանէր հանապազ: Եւ յետ շատ բանդիցն եւ կապանացն` հրամեցին փաշան եւ դատաւորն հրով այրել, եւ այրեցին եւ լոյս ծագեաց ի վերայ սուրբ մարմնոյն ակներեւ ամենայն քաղաքին: Եւ քրիստոնէից գողացեալ զմարմինս նորա ամենայն աճիւնովն եւ եդեալ են ի թաւութ եւ շինեալ են յանուն նորա մեծ վանք մի, որ մեք այլ գնացաք, համբուրեցաք զմաքուր նշխարս նորա: Սորա լիակատար պատմութիւնն գրեալ են խփթիքն ութն կանոն սաղմոսի չափ այլ յաւել եւ ուրբաթի օր մի տօն են կարգեալ եւ հինգշաբաթոջ երեկոյին կանգնեցան ի պաշտօն տօնի նորա եւ լուսացաւ ուրբաթ, եւ անտից մինչ ցերեկոյն հազիւ կարացին վճարել զպատմութիւն նորա մեծաւ ցնծութեամբ:

Եւ զայլ քառասուն ընկերս նորա ոչ հանին ի ցոյց, այլ գաղտ կորուսին, զի մի ոք երկմտեսցի յազգացն իւրեանց վասն ուլամայք լինելոյն. եւ զայս չաւուշս յայտնի այրեցին համբաւելով թէ` սա ի կաւուրիցն էր, վասն որոյ այսպէս եղեւ: Որոց յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, եւ բարեխօսութեամբ եւ աղօթիւք նոցա Քրիստոս Աստուած համօրէն հաւատացելոցն եւ մեզ ողորմեսցի. ամէն:

Եւ յետին անգամս, որ թվ. ՌՀԵ (1626) էր, որ գնացաք ի Մսըր եւ անտից յԵրուսաղէմ պիտէր գնայաք, եւ եօթն ամիս յԵգիպտոս կացաք, նա' ասացին թէ` մէկ ամիր կայ ի բանդին հաւատացեալ ի Քրիստոս եւ վասն հաւատոց նորա կու չարչարեն չորս ամիս յաւելի. եւ Խաչատուր սարկաւագ կայր, կերթայր հանապազ կու տեսանէր: Եւ ասացին թէ` կու բերեն ի մէջ քաղաքին կու այրեն, օրէ յօր ձգելով անյայտ արարին, որպէս զմոգպետն Ղեւոնդեանցն: Թեպէտ ի մարդկանէ անյայտ արարին, այլ յայտնի են առաջի ամենագէտ ծածկագիտին Աստուծոյ, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի. ամէն:

167. Պատմութիւն Կոստանդինուպօլսոյ, որ եղեւ յամս Սուլթան վերջնոյ Մուրատին, որ յանուղղայ գնացից իւրոց եւ ի մոլեկանութենէ՝ անհնազանդք եղեն, եւ վասն ծովացեալ մեղաց մերոց, որ եղեւ կորուստ մեծամեծաց եւ արեանց հեղմունք բազում եւ անթիւք, որ եղեւ այսպիսի սխրալիք։

Որ էր թվականն հայոց մեծ տումարին` կրկին հնգից հարիւրից եւ մակ քառից եւ եզեակ թուոց, այսինքն Ռ եւ ՁԱ (1632), որ սոսկալի եւ ահեղասքանչ գործքեր զարմանալիք գործեցան ի մայրաքաղաքն արքայանիստ` ի Կոստանդինուպօլիսս, ի թագաւորութեանս Հագարացւոց, որ Սառակինոսք կոչին, որ այս Մուրատ անուն թագաւորս յոյժ մոլեկան եւ ոճրագործ եղեւ: Յորժամ յայնմ ժամանակին գովեցաք ի յիշատակարանի Վարուց Հարանցն, ի տիսն մանկական հասակին գոլով` ի յանկատարութեանն. այլ յորժամ զարգացաւ եւ եղեւ այր կատարեալ, նա' զԱստուծոյ ահն եւ զերկիւղն եւ զմարդկան ամօթն արհամարհեաց եւ զպատկառումն ի մեծամեծաց ոչինչ վարկաւ եւ ամենայն պղծալից եւ աղտեղի գործոց հետամուտ եղեւ, եւ եթող զխրատ ծերոցն եւ զհանճար իմաստնոցն եւ հետեւեցաւ անիմաստ եւ անհանճար, անառակ արանց անաստուածից ոմանց, որպէս զՌոբովամ զորդին Սողոմոնի, եւ զհետ գնաց անմիտ մանկտոց նմանեաց իւրոց: Եւ բնաւ ամենեւին չունէր հոգ եւ փոյթ աշխարհահոգութեան եւ ոչ դնէր բնաւ ունկն գանկատաւորաց` զրկելոցն ի յափշտակող կեղեքողացն եւ թալանողացն զկեանս մարդկան: Այլ եւ ինքն էր կարօտ բնութեամբ եւ սաստիկ արծաթասէր եւ անյագ եւ յափշտակող եւ զրկասէր, որ ի տունս տունս մեծամեծ իշխանացն մտանէր իւրովի, առանց մեծարանաց ի տունս եւ յապարանս մեծամեծ իշխանաց եւ խնդրէր ի նոցանէ գանձս ոսկոյ եւ արծաթոյ եւ նոքա առ ահի եւ ամօթոյ տային ըստ հաճոյից կամաց իւրոց: Այլ եւ այսու ոչ շատանայր` նաեւ վաւաշ, մոլի եւ բղջախոհ, որ անյագ ցանկութեամբն մոլեգնեալ եղեւ զհետ արուաց եւ իգաց եւ անառակ ոճրագործութիւնս յիւրոցն եւ յօտարացն, ոչ ահ ի յԱստուծոյ ունէր ի մտի եւ ոչ ամօթ եւ պատկառանք ի մարդկանէ, այլ յայտնի հրապարակաւ որպէս զսոդոմայեցիս: Եւ հանապազ արբեալ կայր գինեաւ եւ առանց գինոյ եւ ոչ գիտէր` թէ զի՞նչ գործէր, որպէս վա~յ ասէ մեծն Եսայիաս թէ` Վա~յ ձեզ որ արբեալդ էք եւ ոչ ի գինոյ:

Արդ այսպէս կայր անառակ գործով խելագարեալ, ոչ զբարին գիտէր եւ ոչ զչարն, ոչ զշէնն հոգայր եւ ոչ զաւերն, այլ տակաւին զվնասակարքն եւ զաւերիչքն աշխարհաց ընտրէր եւ նոցա լսէր եւ սիրէր եւ զլաւքն խոտէր եւ ատէր, ի փառաց ձգէր եւ ի պատուոյ եւ մանաւանդ սպանանէր, որպէս արարն իսկ աղէտաշարժ սուգ եւ մեծ տրտմութիւն ամենայն աշխարհաց: Որ յայսմ ամի ի փետրուար ամսոյն գաղտ ի յուլամացն եւ յամենայն զօրացն եւ իշխանացն եւ զօրագլխացն յղարկելով չար հրամանատար յԵւդոկիա, զի զմեծ իշխանաց իշխանին եւ զսպարապետին ամենայն զօրացն` զմեծ վազիրին գլուխ բերին որպէս զՅովհաննուն` յանկարծակի, որ ամենայն ազգ եւ ազինք աշխարհ ապուշ ի վայր մնացին եւ ահեղ սասանմամբ եւ մեծակական ողբովք աշխարեցին եւ կոծեցին ի վերայ անպարտ եղելոցն, ոչ միայն ռամկականքն` այլ եւ ամենայն զօրքն եւ զօրագլուխքն առհասարակ` մեծամեծք եւ փոքունք` զանպարտ սպանութիւնն, որ փոխանակ բազում երախտեացն վերայ չարավաղճան եղեւ, որպէս զքաջն մեր Մուշեղ սպարապետն ամենայն հայոց: Որպէս զնա` սա զանձն իւր ի մահ եդեալ էր վասն ամենայն աշխարհի շինութեան աղագաւ, որ ահա' չորս տարի էր որ ամենայն կարաւան զօրքն ի կողմանս Բաբելոնի եւ Պաղտատայ կայր ի վերայ զօրացն պարսից` ի պատերազմն, եւ ի նեղ արկանելով զնոսա այնքան, որ ի փախուստ դարձան, որ զբերդունայքն ունայն թողին դէպ ի ներս փախեան, որ վեշտասան բերդ էառ եւ ինքն ամենայն զօրօքն հետամուտ դէպ ի ներս գնաց, որ երից [աւուրց] ճանապարհ մնալով ի Սօս քաղաքն մտանելոյ, այսինքն ի Սպահէն: Նա' աստից նիւթեցին նենգութեամբ չարախորհ թշնամիքն, գրգռեցին զթագաւորն որ հրամանագիր ղրկեց թէ` յետ դարձի'ք: Ոնց յորժամ յետ դարձան դէպ ի Նոր Նինուէ, որ է Մուսուլ, զետեղեցան զկայ առնելով, նոր թատպիր եւ պատրաստութիւն հնարելով պատերազմի եւ ամենայն կերակրոց պիտոյից մարդոց եւ անասնոց, որ հիացուցին զամենեսեան ասելով թէ` այսպիսի թատպիրով հնարագէտ վազիր զոչ ոք տեսեալ չէաք կամ լուեալ երբէք ուրէք, եւ թէ` զօր գումարելն, որ ոչ գոյր թիւ համարոյ, եւ զհոնաց ազգն, որ են տաթարք, եւ զնոսա այլ եբեր ի հնազանդութիւն եւ ի ձմերոց ետուր ի ղշլայ:

Նա' մինչ ի յայսքան պատրաստութեանն վերայ կալով, նա' թագաւորն չարաճճի թշնամեաց լսելով, դարձեալ կրկին չար հրաման յղարկելով, զամենայն պատրաստութիւնքն եւ զհնարմունքն խափանելով եւ ցրուելով զօրացն իւրաքանչիւր ի տեղիս իւրեանց, զմեծ վազիր Խոսրոֆ փաշան յիշխանութենէ ձգելով եւ ի փառացն զրկելով, փոխան բազում երախտեացն նորա չար ընդ բարոյն վճարելով, որ կարի առաւել մեծաւ ամօթով եղկելի վազիրն եւ զօրքն եւ զօրագլուխքն ամենեքեան որպէս զմահապարտք կորագլուխք գոլով` անդրէն յետ դարձան եւ եկին մինչեւ ի Թոխաթ: Եւ անդ խորհուրդ եւ թատպիր առնելով ի հետ վազիրին զօրքն եւ զօրավարքն ամենեքեան, երդմունս եւ դաշինս կռելով եւ ասելով ամենայն զօրացն առ Խոսրոֆ փաշան թէ` դու աստ կա'ց եւ ձմերեա' եւ մեք միաբանութեամբ երթամք առ թագաւորն եւ հարցաքննութիւն առնեմք եւ ճշգրտիւ յիմանամք եւ վերահասու լինիմք` թէ մեր սուչն եւ վնասն եւ մեր վազիրին ի՞նչ էր, որ մեզ այսպէս խեղճ արարիք եւ ամօթով, եւ տեղեկանամք` թէ ո՞վ ոք են պատճառ եղեալքն այս գործոյս որ գործեցաւ ի տարապարտուց եւ ի զուր ուրեմն: Նա' յայնժամն մեք միաբանութեամբ կարող եմք գալոյ, եւ յետ այնորիկ զքեզ ի քո իշխանութեանն կու հաստատեմք վերստին եւ զանձինս մեր ի վերայ քո ի մահ կու դնեմք:

Եւ յորժամ եկին ամենեքեան միաբանութեամբ ի միասին ժողովեցան եւ եղեն բանակք մեծ` իսպահիք եւ ենկիչարիք եւ այլ ամենայն խառնախաղինճ խաժամուժ զօրք եւ զօրավարք, սկսան գրգռել ընդ թագաւորին եւ վիճել պատերազմ առնել, եւ խնդրեցին ի թագաւորէն զիւր չար խրատատուքն եւ չարահնարքն: Նախ` որ դիւթ եւ կախարդ ասէին, մանաւանդ որ քրիստոնէատեաց էր եւ հայոց թշնամի` զնա խնդրեցին ի սպանումն, եւ թագաւորն խնդրեաց ի զօրացն, որ զնա օժտեցին, եւ զՀաֆիզ հին վազիրն որ նենգութեամբ նստելով փոխանորդ ի տեղի Խոսրոֆի մեծ վազիրին` առանց կամաց նորա, նախ զնա ի դուրս բերին ի պալատէ թագաւորին եւ սրախողխող արարին ի մէջ ատենին եւ սպանին, եւ յետ այնորիկ` զմեծ տաֆտարտարն` զաւերիչն եւ զապականիչն աշխարհի, որ վայիւ եւ աղաղակաւ լցեր էր զամենայն երկիր ուր ձեռնհաս էր, զնա այլ խնդրեցին ի թագաւորէն եւ նա զառաջինն փախաւ, ի տուն թագաւորին թաքեաւ: Եւ թագաւորն ջանաց փրկել այսպիսի հնարիւք. ասաց պատրողական բանիւք ընդ զօրացն թէ` անսացէ'ք զաւուրս երիս, մինչ քննութիւն առնեմ, զգանձարանին զհաշիւն խնդրեմ ի նմանէ, որ ոչ լինիցի կորուստ ի տան գանձուց իմոց, յետ այնորիկ տամ զնա ի ձեռս ձեր, որպէս կամիք` արասջիք: Զայս հնարական բանքերս ասելով` դադարեալ լռեցոյց զնոսա եւ ամենեքեան լուռ եղեալ դադարեցին զաւուրս ինչ: Եւ յետ քանից աւուրց յետոյ, աղուհացից քառասնորդաց պահոցին առաջին չորեքշաբաթին գիշերին, որ «տէր ամենակալեի աղօթից մտից գոլ լինել, ի նոյն գիշերի երկինքն միանգամ այնքան ուժգին ճայթեց սաստիկ եւ ահագին որոտմամբ, որ երկիր դողմամբ երերաց ի հիմանց սորաց կարկուտ, որպէս ոք ի բարձանց ափիւ սորացուցանէ, եւ իսկոյն վաղվաղակի ընդ որոտմանն դադարեաց: Եւ ընդ լուսանալ առաւօտին յետ արձակման ժամին զնշանալոյծ գիրսն ընթերցաք, նա' ասաց թէ` թագաւորն գաղտնի գործ մի գործելոց է, որ յետ քանից աւուրց յայտնելոց է, եւ շատ մեծամեծաց կորուստ լիցի, եւ զօրքն արեւելից եւ յարեւմուտս վիշապք լիցին, եւ պատերազմ ի տուն թագաւորին եւ բազումք կորնչին, եւ յետոյ զօրանայ թագաւորն եւ զբազումս կորուսանէ ի թշնամեաց իւրոց, որ եղեն իսկապէս ամենայն զոր ինչ ասաց նշանալոյծ գիրն, որպէս ասէ Տէրն մեր ի սուրբ Աետարանին թէ` Եղիցի նշան յարեգակն եւ ի լուսին եւ յաստեղս եւ արհաւիրք յերկինս եւն:

Եւ յետ այս ահագին նշանի եղելոյ, սակաւ աւուրց յետոյ յայտնի եղեւ խորամանկութեան ծածուկ գործքն թագաւորին եւ ամենայն կամակցաց նորա, որ բերին յեղակարծում ժամու ի Թոխաթէն զգլուխն մեծ իշխանաց իշխանին` Խոսրոֆ փաշային, որ գաղտ էր իւրոց զօրացն եւ ամենայն նախարարացն եւ յուլամացն ամենեցունց եւ ամենայն ռամկաց քաղաքին մեծի, ձեռամբ գլխաւոր իշխանի միոջ` Մուրթազա փաշա անուն, որ խիստ լաւ բարեկամ ասացին զնա հայոց ազգացս: Եւ գնացեալ բազում զօրօք, յորժամ հրամանաւ թագաւորին եղեւ, նա' փառօք եւ մեծաւ պատուով յղարկաւոր եղեւ թագաւորն, որ ամենեցունց հիացումն եղեւ սխրալի տեսութեամբ: Նա' համբաւեցին թէ` ի Մուսուլ կուղարկէ թագաւորն պահպանութեան աղագաւ ընդդէմ զօրացն պարսից, այլ զվազիրին գլուխ առուլ եւ բերել կու գնայ եղեր: Եւ մեր անդ լինելով ի յԸստամբօլն ի Սուրբ Գէորգ մեծափառ եկեղեցին, յորժամ զգլուխ վազիրին առեալ ուղարկեր էր առ թագաւորն ի մեծ պահոցն երկրորդում շաբաթին: Բայց այլ եւ այլ ասացին զորպէս եղեալն ի Թոխաթ վասն դիւրաւ հատման գլխոյն, եւ թէ որ կերպիւ որ է` նա' բերին զգլուխն յանկարծօրէն առ թագաւորն, որ ի նոյն ժամն յՈսկոդարին պալատին էր: Եւ կոչեաց զԸռաճապ փաշան որ ղայմաղամն էր, որ ի տեղի Խոսրոֆ փաշային կու լինէր աթոռակալ եւ հրամանատար նորա եւ փոխանորդ նմա եւ կարի յոյժ բարեկամ էր եւ ցաւակից Խոսրոֆ փաշային: Նա' թագաւորն իբր խաղ արկեալ, մեծաւ ցասմամբ ասելով ընդ Ըռաճապ փաշան եթէ` ի գիշերի աստ եկեալ է քո Խոսրոֆն, դեռ չե՞ս տեսել. նա ասելով թէ` ոչ: Ասէ թագաւորն ցսպասաւորն իւր թէ` գնացէ'ք, կոչեցէ'ք զնա աստ: Եւ գնացին սպասաւորքն եւ բերին զգլուխն եւ արկին առաջի աթոռոյ թագաւորին, եւ թագաւորն ոտիւք հոլովելով առ դէպ Ըռաճապ փաշան, ասելով եպերական բանիւք եւ սպառնալով նմա թէ` ա'ռ ի քեզ զսընղարի տօնղուղդ եւ գիտացի'ր որ դու այլ այսպէս լինելոց ես: Եւ ահ կալաւ զփաշան եւ դողումն սաստիկ յոյժ, եւ հազիւ կարացել արտաքոյ ելանել եւ յապարանս իւր անկանել, զաղաղակ բարձեալ, վա~յ եւ եղո~ւկ ձայնելով եւ ազդ առնելով զօրաց եւ զօրավարացն ամենեցուն: Եւ լուր եղեւ ի քաղաքին մեծամեծաց եւ ամենայն ռամկաց, եւ անդ էիր տեսանել զամենայն աչս յարտօսր եւ զամենայն բերան յողբս եւ զսիրտ ի հառաչանս, գրեթէ մինչ անզգայ տարերք, այսինքն` երկինք եւ երկիր ողբակից ընդ մեզ եւ ի կոծ շարժեցան եւ աղիողորմ առ հասարակ ամենայն ազգ եւ ազինք սգացաք եւ լացաք զհոգաբարձուն ամենայն ազգաց եւ ազանց եւ զահարկուն ի վերայ ամենայն նեղչաց եւ զզուողաց արանց անիրաւաց:

Եւ յետ այսր բազմավիշտ աղէտից եւ կոծոց, զօրաժողով լեալ ամենայն զօրացն եւ զօրագլխացն ի միասին` իսպահիք եւ ինկիչարիք, եւ սկսան քննութիւն առնել եւ վրէժխնդրութիւն զԽոսրոֆ փաշային վասն անպարտ սպանմանն պատճառին: Եւ տեղեկացան որ արք չարք` վեց ոգիք ի մեծամեծաց նախարարաց ընդ թագաւորին եւ ընդ մօր իւրոյ խորհելով դաւաճան լեալ վասն սպանման վազիրին եւ նոցին չար խրատովն գործալով զգործն զայն զչար եւ զվատ: Նախ` նոր եղած ենկիչարի աղասին, երկրորդ` Հաֆիզ փաշան, որ յառաջ քան զգլուխ բերելն սպանին, որպէս ի վերոյ գրեցաք, երրորդ` պաշ տաֆտարտարն` չար եւ անողորմն, արենարբու գազանն, աւերիչ եւ ապականիչն աշխարհաց, չորրորդ` զմուֆտին այլ ասացին, որ յետոյ չեղեւ յայտ, եւ երկուք այլ ասացին, զոր ոչ գիտացաք յանուանէ` թէ ո՞վ էին: Եւ յետ այնորիկ ձայն արկեալ միմեանց եւ գրոհ տուեալ դիմեցին ի պաղատն արքունի` ի վերայ թագաւորին, աղաղակէին ասելով թէ` հա'ն արտաքս զարսն զայնոսիկ եւ տո'ւր ի ձեռս մեր զչարահնար խրատատուքն քո: Եւ յորժամ լուան նոքա զբօթալից լուրն, առժամայն վաղվաղակի թաքուցին զանձինս իւրեանց ի ծածուկ նսեմ ի խաւարչուտ տեղոջ որպէս զճղճիկայսն, եւ ամենայն զօրքն եւ զօրագլուխքն ընդ թագաւորին դիմամարտ գոլով, վիճեալ ասէին եւ ի ստիպով խնդրէին թէ` ահա' կուտաս այժմ զմեր ուզած թշնամիքն ի ձեռս մեր` նա' լաւ, եւ թէ ոչ` զքեզ այլ կու ձգեմք ի փառաց աթոռոյդ եւ յեղբարցդ զմին կու նստուցանեմք ի տեղի քո, եւ կամ զթաթար խանին որդոցն զմին կու բերեմք: Եւ թագաւորն այլ ըստ դենին իւրեանց երդուելով ի ղուրանն, զոր քալամ շարիֆ ասեն, թէ` սորա հախն որ առ իս չեն, այլ տո'ւք ինձ երիս աւուրս պայմանի, զի ուր եւ իցեն` զտանեմ զնոսա եւ տամ ի ձեզ, որպէս կամիք` արասջի'ք: Եւ յետ երից աւուրց գտան զչար աղան եւ բերին առ թագաւորն եւ առժամայն ետ ի ձեռս նոցա, եւ իսկոյն վաղվաղակի սրախողխող արարին ի ձիընթացս ասպարիզին մօտ յարձանացն, զոր Կոստանդիանոսի ասեն, որ այժմ Աթմէյտանի կոչեն, ի նոյն տեղոջն կախեցին զմի ոտանէն գլխիվայր ի յանպտուղ ծառոյ միոջ մերկ եւ խայտառակ` ի տեսութիւն ամենեցուն:

Եւ մանուկ մի այլ գոյր պատանի` գոլով ի պալատին, որ էր խասաքի թագաւորին եւ էր նօտար եւ դիւանադպիր եւ ճարտար գրիչ թագաւորին, մեծահանճար եւ քաջիմաստ որպէս Զօրաբաբել, եւ էր սիրեցեալ յաչս թագաւորին, եւ էր ի զարմից հայոցս, որ է ի Տիւրիկոյ քաղաքէն, որ յոյժ սիրող էր ազգիս մերոյ եւ հոգացող եւ խնամատար, որ մեզ երկու հաւատարիմ մարդիկ կային` մականուն Պօլպօլճի Աստուածատուր եւ Ճիհան, որ նոցա մօտաւոր ազգային, որ հանապազօր երթեւեկութիւն ունէին առ նա եւ զնորա ամենայն որպիսութիւնն եւ զբարեմտութիւնն զոր ունէր ընդ ազգիս հայոց կու հրատարակէին միշտ մեզ, եւ այլ թէ` զմեծ խարաճին տաֆտարն իջանեմ, որ ի ներս բերել տամ եւ խափանեմ, զոր հինգ անգամ յիշեցուցի թագաւորին, նա ի մեծ ըռազմի աղմկի ժամին էր եւ աղէտաշարժ աւուրքն էր, ասաց թագաւորն. տեսնունք թէ` կու ազատի՞նք ի կատաղի շանց զօրացս, նա' դիւրին է եւ կու լինի խնդիրդ: Ահա' այսպիսի էր բարի կամօք ընդ մեզ, այլ եւ ոչ ունէր բնաւին նենգաժոտութիւն եւ խարդախութիւն առ ամենայն ոք, այլ վասն կարի յոյժ առաւել սիրելոյ թագաւորին նախանձաբեկ լինելով նմանեացն, որպէս վասն Յովսէփայ` մետասան եղբարցն, նմանապէս եւ սորա նիւթելով չարիս ամենայն ներքինի սպասաւորացն արքունեաց, քսութիւն առնելով արտաքոյ յարուցելոցն ի վերայ թագաւորին եւ չարախօսելով ամենայն չարազօր ժողովոյն զպատանին Մուսայն, այլեւայլ բարուրս վնասու դնելով ի վերայ անպարտին` պարտականքն: Եւ մեծաւ ստիպով զնա այլ խնդրեցին չար ժողովքն, եւ զառաջինն զիմացաւ թագաւորն եւ ոչ կամեցաւ տալ: Եւ այն Մուսա պատանին ասելով ընդ թագաւորն. թոյլ տո'ւր ինձ եւ տո'ւր զիս ի ձեռս նոցա, եւ թէ ոչ կամիցիս տալ` քեզ վնաս մահու կու գործի, որ ապա գիտենաս, զի լաւ է որ ես գնամ ի մահ վասն քո, քան քեզ լիցի վնաս մահու: Քանզի տեսի ես ի տեսլեան գիշերոյ, որ ես եւ դու անկաք ի մէջ բազում թիւնաւորաց եւ կարճաց, եւ բարձի զքեզ բազկաւս եւ հանի ի միջոյ թիւնաւորացն եւ ես ոչ կարացի ելանել, այլ կացի մնալով ի միջի նոցա, եւ սկսան յամենայն կողմանց խայթել զիս չարաչար, եւ արդ ահա այսու գիտացի որ ոչ գոյ ինձ հնար եւ ճար ազատութեան, յաղագս որոյ բարւոք է տալն զիս: Եւ արքայն այլ ի հարկէ թոյլ ետուր ըստ կամաց նորին գնալ: Եւ ինքնին մերկացեալ իւրովի յարքունական զգեստուցն եւ զգեցաւ գծուծ եւ պատառատուն եւ աղտեղի հանդերձս եւ յարուցեալ լուացաւ եւ աղօթեաց զմեծ ժամս եւ բարով մնալ ասաց եւ հալալութիւն խնդրեաց ի թագաւորէն եւ յամենեցուն որ էին ի տան թագաւորին, եւ ելեալ նստաւ յերիվարս խոտանս եւ գնաց լալով: Եւ թագաւորն եւ ամենեքեան սուգ առեալ ողբացին աղէտաշարժ ողբովք, արարին կոծ մեծ ի վերայ նորա: Եւ գնաց առ Ըռաճապ փաշային պալատն, որ եւ նա կամակից էր հետ զօրացն, եւ ասաց ցփաշան թէ` ահա' եկի, որ եմ ձեր փափաքանօք խնդրելին` առ ի մահ մատնել զիս ամենայն զօրուն. եւ արդ զի՞ նչ վնաս մահու գործեալ է իմ, եւ կամ զի՞նչ վնասակարութիւն արարի առ ամենայն ոք, որ այնքան ստիպով խնդրէք զհեղումն անպարտ արեան իմոյ: Եւ ասաց փաշան նենգաւոր բանիւ ցնա թէ` քեզ ո՞վ կամի վնաս գործել, ե'րթ զնա' ներս նի'ստ ի մէջ քո նմանի մանկտեացն եւ մի' երկնչիր: Եւ երբ յորժամ երկու ժամ եկաց կամ ոչ, նա' եկին կատաղի չար ժողովքն զինուք վառելովք եւ խնդրեցին առժամայն զպատանին, եւ եհան զնա արտաքս ի միջոյ մանկտեացն եւ ետուր ի ձեռս նոցա, եւ նոքա իսկոյն վաղվաղակի խողխողեցին սուսերօք եւ սպանին անողորմաբար եւ ընկեցին յաստիճանացն ի վայր ի մէջ պողոտայից` ի տեսութիւն ամենեցուն, եւ տրտմութիւն եւ սուգ մեծ հասուցին թագաւորին եւ ամենայն ազգականացն, մանաւանդ եւ մեզ ամենեցուն, որք տեղեակ էին բարեմտութեան նորա: Վասն զի շատ օգուտ էր մեզ թէ լինէր այնպիսի այր ի դրունս թագաւորաց որպէս եւ զԴանիէլն եւ զԵսթերն, զի հայոցս ով ոք որ բարեկամք կու լինին յարքունեաց ոմանց, նա' վաղամահ կու լինին որպէս զսա, որպէս յայսմ ամի, որ թվ. [Ռ] ՁԳ (1634) էր, նա' Յապազան որ իբրեւ զհայր հայոց էր, պատժեցաւ անյայտ մահուամբ: Զայս ամենայն վասն ծովացեալ մեղաց իմոց վարկանելի է:

Եւ յետ սորա մեծաւ ստիպով սկսան խնդրել եւ որոնել զչարագործ տաֆտարտարն զայն, եւ նա անյայտ եղեւ ի բազում աւուրս տասն եւ խուզեալ որոնեցին յամենայն տեղիս եւ լքեալ ձանձրացան եւ ոչ գտին եւ վիճէին զօրքն եւ զօրապետքն ընդ թագաւորին եւ ընդ Ըռաճապ փաշային մեծաւ հարկիւ եւ սպառնական բանիւք ասելով թէ` մինչ որ նա չգտանի` մեր մրրիկ խռովութիւն չի դադարիր եւ բազում վնասք կու լինին` որ գիտենաք: Երբ յորժամ զայս գոյժս լսելով թագաւորին եւ փաշային, նա' մունէտ հանին եւ ձայնեցուցին յամենայն տեղիս բոլոր քաղաքին եթէ` ով ոք իցէ որ գտանէ կամ զթաքուցեալ տեղին ցուցանէ, յոր վայր եւ իցէ եւ ազդ արասցեն, նա' երկու բեռն ստակ իւրն աւետչեայ լիցի եւ քառասուն եւ չորս հազար ստակի զիամաթ աղայութիւն: Այլ նա թաքեալ էր ի տուն իսպահոյ միոջ ի խորափտի վիրապի գբոջ լայնայատակի` ի գրացեացն յայտնելով, եւ այլք ասացին թէ` իւր սպասաւորացն ոմն սուրհանդակ` գիտելով զտեղին, մատնեաց զնա փաշային եւ թագաւորին, եւ գնացին բազում ամբոխիւք եւ պաշարեցին զտունն յորում էր, եւ բազում հնարիւք հազիւ կարացին գտանել, եւ հանին անտից եւ ետուն ի ձեռս խնդրողացն: Եւ նոքա պատրաստ էին զինուք վառելովք, եւ վաղվաղակի սրով խոցոտեցին եւ սպանին չարաչար մահուամբ եւ սատակեցուցին ի նոյն տեղոջն ուր զտղան սպանին, եւ զնա այլ ի միոյ ոտանէն կախեցին գլխիվայր ի նոյն ծառէն, եւ բարձան չարքն ի միջոյ, եւ ապա դադարեաց մրրիկ խռովութեանն ընդ թագաւորին:

Եւ ապա սկսան ամենայն ծառայքն եւ ղուլքն` իսպահիք եւ ենկիչարիք եւ ամենայն զօրականքն վիշապանալ ընդ ամենայն տեղիս ըստ ցուցակի նշանին, մանաւանդ յԸստամբօլս, զի այնչափ բորբոքեցան ի վերայ ըռամկացն` տաճկացն եւ քրիստոնէից եւ ամենայն տկարաց եւ մանաւանդ ո՞վ կարէր շրջիլ համարձակ յԸստամբօլ, որ յետ իններորդ ժամին որ արբեալք լինէին` առաւել բորբոքէին երագ ի յափշտակելն եւ ի հարկանելն եւ սրով խոցոտելն: Որոց պատահէին` պատառէին իբրեւ զգայլս երեկոյինս, որպէս ասէ Ամբակումն, եւ լցաւ երկիրն վայիւ եւ աղաղակաւ, ահ եւ դողումն եւ երկունք կալան զամենեսեան` զմեծամեծս եւ զփոքունս, զհեռաւորս եւ զմերձաւորս: Եւ սկսան խնդրել ի թագաւորէն մեծամեծ հարկապահանջութիւնս առնել աշխարհին` իսպահիքն, ի սակս խարաճին աւարի առնել զաշխարհն քրիստոնէից, որ դեռ երեք ամիս չէր եղել մին խարաճին թասքիրէքն, նա' կրկին հաւաքելով իսպահի զօրացն ի մեծ դիւանին եւ սկսան մեծաւ հարկիւ եւ բռնութեամբ խնդրել հրամանագիրս ի թագաւորէն եւ ի վազիրէն: Եւ իւրեանքն առ հասարակ զօրաժողով եղեալ էին ի յԱթմէյտանին, եւ արզուհալ ուղարկեցին առ վազիրն եւ ի թագաւորն: Եւ յորժամ լուաւ թագաւորն, նա' հրամայեաց թէ` մէկ քանի մարդիկ ի գլխաւորաց խելացի եղեալ թո'ղ գան յանդիման լինել ինձ, որ զխնդրուածներն կատարեմ: Նա' մեծ ոմն ի գլխաւորաց իւրեանց մէկ քանի իսպահովք անառակ կերպիւ գնալով յանդիման լինել թագաւորին, եւ յորժամ ետես զնա թագաւորն` զնորա անառակ կերպարանելն զգեստին, որ անդրավարտօք եւ միաշապկովք եւ փոքր զըպուն կապայով առ պորտովն ագանելով, որպէս ոք որ ի յանկողնոյ զարթնու եւ ոչ զգեստաւորի առժամայն. վասն զի զայն յայն սակս առնելով, առ ոչինչ համարելով զթագաւորն, որպէս պարտ էր զսպել զինքն զգեստիւ, որպէս օրէն է եւ սովորութիւն է ամենայն դասուց զինուորացն առաջի թագաւորաց: Այլ յորժամ անառակ կերպիւ երեւեցաւ յանդիման թագաւորին եւ ամենեայն մեծաց նորա, նա' յոյժ ծանրագոյն չար թուեցաւ թագաւորին, եւ ամենայն հնազանդելոց նորա որ անդն կալով` ասէ. տեսէ'ք, տեսէ'ք ամենեքեան, վասն զի այդ ծառայի եւ զինուորի կերպարա՞ն է, որ դիմաց տեառն իւրոյ խայտառակ կերպիւ արձանանալ: Եւ հրամայեաց սպասաւորացն զի կալցեն զնա երեք արամբն եւ առ ինքն ածել, եւ առժամայն կալան զնա եւ տարան մօտ առ թագաւորն եւ մեծաւ սրտմտութեամբ եհատ զգլուխս նոցա եւ եսպան: Եւ իբրեւ լուր եղեւ ի չար ժողովս նոցա` չար չօրաց իսպահեցն, եւ ամենեքեան երկուցեալ ցրուեցան, փախստական եղեն եւ կորեան: Եւ ապա թագաւորին կոչելով զմուֆտին, զզատեստանն եւ զամենայն ուլամայք եւ սուլամայքն առ ինքն ի դատաստան եւ դատ առնել իւրն եւ ընդ չար ծառայսն` գրոց հրամանացն օրինացն, ասելով թէ` տեսէ'ք եւ քննութիւն արարէ'ք` թէ մէկ ծառայ կամ զինաւոր ոք եւ կամ ով ոք որ իցէ, որ զթագաւորին հացն ջամբիցէ եւ թոշակ եւ ամենայն փառք եւ մեծութիւն ի թագաւորէն լինին ստացեալ, եւ դիմադարձ լինելով տեառն իւրեանց եւ ջան եդեալ խորհին սպանանել զթագաւորն իւրեանց, որպէս արարին եղբօրն իմոյ, արդ զի՞նչ է հրամանն ձեր ի գրոց: Եւ ամենեքեան առհասարակ մեծ եւ փոքր աղաղակելով թէ` մահապարտք են եւ արժանի են մահու: Եւ առժամայն հրամայեաց սիճիլ առնել զայս դատաստանաւ հրամանս ի յօլամացն, եւ մուֆտին այլ հրաման արար եւ ֆաթվայ ետուր բնաջինջ առնել զընդդիմամարտ թշնամիս թագաւորացն եւ վնասակարացն ամենայն աշխարհին: Եւ ապա թագաւորին հրովարտակ գրեալ եւ ուղարկեալ յարտաքս ի մեծահանդէս ատենին ընթեռնուլ ի լուր ամենեցուն ասելով. լուարո'ւք, լուարո'ւք ամենայն ազգ եւ ազինք, օլամայք եւ ամենայն զօրք եւ զօրապետք եւ ամենայն իշխանք եւ իշխեցեալք եւ ամենայն նախարարք, մեծամեծք եւ փոքունք, արդ այսուհետեւ թօփա~ եւ մեղայ յերկինս եւ առաջի ձեր, զոր ինչ գործեցի գործ չար եւ անգիտութիւն ի հնարից սատանայի, այլ չառնեմ զինչ արարի: Երբ որ դուք պատճառ եղէք ինձ եւ զիմ խցեալ ակս բացիք, նա' յետ այսորիկ դուք այլ զգոյշ լերուք անձանց ձերոց եւ բացէ'ք զաչս սրտից ձեր եւ ի բաց ընկեցէ'ք զամենայն չարութիւն յանձանց ձերոց, զաշխարհի աւերութեան պատճառն եւ զաւարառութիւն եւ զյափշտակութիւնն եւ զսպանութիւն եւ զտարապարտ հարկանումն եւ զամենայն տեսակ անօրէնութեան գործոց չարութիւնսն: Եւ եթէ յորժամ ոչ կամիցիք լսել խրատուց բանից գրելոցս, նա' մեծամեծ պատիժ կու կրէք յինէն հրամանաւն Աստուծոյ: Ահա' ասացի ձեզ, զօգուտն ձեր դուք գիտասջիք եւ արիւն ձեր ի գլուխ ձեր:

Եւ երկու արք հաւատարիմք ի բարեկամաց մերոց` Խոճայ Տաւիթ եւ Խոճայ Կիրակոս ի մեծ դիւանին լինելով, ականատես եւ ականջալուր եղեալ, եկեալ պատմեցին մեզ մինչ էաք ի Ղալաթիայ, եւ ասացին թէ` ամենեքեան որք էին անդ, առհասարակ կական բարձեալ ողբացին եւ դարձեալ ուրախութեամբ ցնծութեամբ գոհացան զԱստուծոյ, որ դարձոյց զսիրտ թագաւորին մերոյ ի զգաստութիւն եւ ի բարի կամսն:

168. Վասն Աստուծով զօրանալոյ Սուլթան Մուրատին։

Եւ անդ վկայութիւնք բազումք գոն ի սուրբ գրոց աստուածաշունչ արանց խօսեցեալ Սուրբ Հոգովն Աստուծոյ, որպէս ասէ իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմոն թէ` Որպէս սահանք ջրոյ նոյնպէս սիրտ թագաւորին ի ձեռին Աստուծոյ, ընդ որ կոյս կամի հոսեցուցանել` դարձուցանէ զնա, եւ մարգարէն Դաւիթ ասէ վասն սրտից թագաւորաց թէ` Իբրեւ զբաժակ է ի ձեռին Տեառն գինի լի անապակ, եւ վասն Նաբուգոդոնոսորայ ասէ Աստուածութիւնն թէ` Նաբուգոդոնոսոր ծառայն իմ բաժակ բարկութեան է ի ձեռին իմում եւ ում կամիմ` արբուցանեմ զնա. եւ ի տեսլեան Յովհաննէս Աստուածաբան Աւետարանիչն եթէ` Տեսի զկին մի որ հեծեալ էր ի պարանոց եօթնագլուխ վիշապին, եւ կինն այն ունէր բաժակ ոսկի ի ձեռին իւրում, որ արբուցանէր համայն ազանց, երբեմն զդառնութիւն եւ երբեմն` զքաղցրութիւն, որ զսիրտ այս իսմայելացւոց թագաւորացս նշանակէր, որպէս ասէ մեկնիչն: Եւ առաքեալն Պօղոս գրէ յընդհանրական թղթին թէ` Ամենայն անձն որ ընդ իշխանութեամբ է` ի հնազանդութիւնսն կացցէ, եւ դարձեալ թէ` Ոչ ուստեք է իշխանութիւն` եթէ ոչ յԱստուծոյ եւ որ կարգեալ են` յԱստուծոյ են կարգեալ, եւ դարձեալ ասէ նոյն առաքեալն պատուիրելով թէ` Պարտ է ամենայն աշխարհի աղօթս առնել եւ մանաւանդ վասն թագաւորաց, զի խաղաղութեամբ վարեսցեն զկեանս մեր:

Եւ այսպէս զարթոյց ամենակարողն Աստուած զսիրտ թագաւորիս մերոյ` զՍուլթան Մուրատիս ի թմբրութենէ խոր քնոյ մեղաց եւ թոթափեաց զգինի յիմարութեանն, եւ դարձոյց զսիրտ նորա ի դառնութենէ ի քաղցրութիւն, ի խստութենէ ի կակղութիւն, որպէս Մովսէսի ասէր Աստուածութիւնն թէ` Ես խստացուցի զսիրտ Փարաւոնի, զի կամիմ փառաւորել ի Փարաւոն. եւ որպէս առ Մակաբայեցովքն զսիրտ Անտիոքոսի դարձոյց, որ զերծան ի փղակոխ չարամահ սատակմանէն:

Դարձեալ դարձայց ի նոյն ոճ կարգի թէ` ո՞րպէս եղեւ կորուստ մեծամեծ իշխանացն, զոր ի վերոյ գրեցաք, որ ի ղուլիցն եղեւ կորուստ նոցա առանց կամաց թագաւորին: Եւ յորժամ Աստուծով զօրացաւ թագաւորն եւ զբազումս ի թշնամեաց իւրոց եւ ի վնասակարաց աշխարհին կորոյս, նախ` զբազումս ի գլխաւոր իսպահեցն եւ ի զօրպապաշեցն, զոր յանուանէ գրել անտեղի է եւ տաղտկութիւն է լսողացն: Ոչ թէ միայն ինքն որ զմերձն եւ զձեռնհասն եսպան, այլ հրովարտակս առաքեաց մեծամեծ պարգեւօք ընդ ամենայն տեղիս տէրութեան իւրոյ` մեծամեծ իշխանաց եւ նախարարաց իւրոց թէ` ուր եւ գտանիցեն զէշխիայս եւ զթշնամիս թագաւորին, զաւերիչս եւ զվնասակարս աշխարհաց` չարաչար մահուամբ սատակեսցեն եւ բարձցեն ի միջոյ: Եւ արարին վաղվաղակի իշխանքն անյապաղ զամենայն հրամայեալսն ի թագաւորէն եւ զբազումս կոտորեցին եւ եղեւ խոր խաղաղութիւն առժամս, որպէս յաւուրսն Մօրկայ:

[169]

Եւ դարձեալ ի սոյն ամի եղեւ կորուստն Ելիազ փաշային եւ Ըռաճապ փաշային: Ելիազ փաշան ապստամբ եւ ջալալի էր ի թագաւորէն եւ ի Խոսրոֆ սպարապետէն, որ ի բազում ամաց հետէ առնէր աւերութիւն աշխարհաց եւ մանաւանդ երկրին Եփեսացոց եօթն քաղաքաց` վիճակացն Յովհաննու Աւետարանչին, եւս առաւել Մանիսու քաղաքին, որ ի սուր սուսերի մաշեաց եւ հրով տոչորեաց եւ յաւարի էառ զնա եւ գերեաց զկանայս եւ զմանկունս եւ բազում ոճիրս գործեաց, զի ընդդիմացան նմա պատերազմաւ, վասն որոյ եհար զնոսա սպանմամբ, աւարաւ եւ գերութեամբ: Եւ յառաջագոյն որջացեալ էր ի յանառիկ դղեակին Պերղամայ, զոր նախատէ ի տեսիլն Յովհաննու թէ` Պերղամա', որ աթոռ ես սատանայի, որ Անթիպաս ծառայն իմ վկայեաց: Եւ յորժամ դարձաւ ի պատերազմէն, եկն եւ եմուտ յորջ իւր, բազում աւարաւ եւ գերութեամբ ամրացաւ ի դղեակին Պերղամայ: Եւ թագաւորն հրովարտակ առաքեաց առ քաջ ոմն իշխան` Ահմատ փաշայ, որ իւրեանց բառիւն Կուճչուք Ահմատ ասէին, եւ նա առեալ զհրաման թագաւորէն, գումարեաց զօրս բազումս եւ գնաց ի վերայ Ելիազ փաշային ի պատերազմ, եւ զառաջինն ըռազմին յերկուց կողմանցն այլ անկան բազումք: Եւ յետոյ ի թագաւորէն հրաման երեկ հնարական եթէ` Ելիազ փաշա' որ դու ես, մի' մարտնչիր ընդ զօրաց մերոց, ինքնդ յաւելի չլինիս քան զԱպազան որ ոչ կարաց մինչ ի վերջն դիմանալ ուժգնութեան իմոյ, այլ յորժամ եամա~ն ասաց եւ հնազանդեցաւ, նա' նորա ի՞նչ վնաս արարի, որ իւրեանն տի առնեմ վնաս: Այս երդումն եւ այն լիցի ի միջի մերում` թէ իւրն կամ զօրացն մէկ շաղամաթ մի կորիցէ եւ կամ վնասիցի: Այլ յորժամ եհաս այսպէս աւետեաց գիր առ Կուճչուք Ահմատն, նա' ուղարկեաց առ Ելիազն, եւ նա հաւատաց գրելումն թագաւորին եւ վաղվաղակի ել արտաքս ի յամրոցէն եւ եկն մօտ առ Ահմատ փաշային ասելով թէ` ես հնազանդ եմ իմ թագաւորին, քանզի ես կամօք իմովք ոչ արարի զայս գործ չար այսչափ ժամանակ, այլ յիւր մեծամեծաց նախամեծար իշխանացն եւ օլամաց գլխաւորին կամօք եւ հրամանաւն արարի, որ են հրամանատար յետ իւր երեք արք, նախ` Ըռաճապ փաշան, երկրորդ` մուֆտին, երրորդ` տաֆտարտարն որ կախեցաւ, որ նոքա հանապազ ոստիկան կուղարկէին եւ իստիպով պահանջէին յինէն գանձս ոսկոյ եւ արծաթոյ յամենայն ամսագլուխս տարոյն, եւ պատուիրէին թէ` բնաւ յումեքէ երկիւղ մի' կրեսցես, բայց ի մէնջ: Զինչ որ ձեռն տայ քեզ գանձս մթերելոյ` թէ աւարաւ, թէ յափշտակելով եւ զոմանս սպանանելով ի սպահեց եւ մեծաց գլխաւոր զօրականաց, եւ յամենայն ընչաւորաց, եւ յորժամ ընդդիմանան քեզ, զոր ինչ խնդրես հարկիւ` սպան զնոսա եւ զտունն նոցա յաւարի ա'ռ, եւ թէ որով հնարաւ եւ իցէ` կարող լե'ր եւ մեզ առատ գանձ ժամանեցո': Զոր մեք ականջալուր եւ ականատես իսկ եղաք գրելոցս, եւս առաւել այս Ելիազիս վկայեմք, որ ի Նիկիոյ կողմն բազում գիւղք նորաշէնք կան եղեալ, զոր Ալովու կողմ կոչեն այժմ, յանդիման Բիւզանդիոյ մերձ գոլով առ եզերբ ծովուն ովկիանոսի, յայս գեղորէքս շրջելով մեզ, ուսուցանելով եւ օրինադրելով զնոսա, որպէս սովորեալ էին ընդ մեզ` երբեմն բնակութեամբ երբեմն ամ յամէ գնալով մխիթարելով զնոսա խրատական բանիւք, նա' յաւուր միում էաք ի գիւղ մի նորաշինիցն, զոր այլեւայլ անուամբ կոչեն, նա' մեք ըստ տեղոյ պատշաճին Պէլանկ անուանեցաք, ուր հանգիստն կայ Յովհաննէս անարծաթ վարդապետի սրբոյն, որ ահաւանիկ գրեալ եմք զվարս նորա ու զվաղճանն ի թվականին ՌՀ, եւ մեք անդ լինելով, յանկարծուստ եկին շատ հեծելազօրաց գունդ մի եւ լցին զգիւղն եւ բորբոքեցան չարութեամբ որպէս զհուր որ յեղեգն ընթասցի, եւ մեր ղօղելով ի տեղի ինչ յապահովս ի ծածուկ իբր ի թաքստի գոլով, մինչեւ իջեւանեցան եւ հանդարտ եղեն: Եւ հարցաք ի գէղջին տանուտերաց զոմն թէ` զի՞նչ են դոքա. եւ նոքա ասացին թէ` Ելիազ փաշացիք են, եւ իւրեանք ասացին թէ` մեծ չաւուշն է փաշային այս գլխաւորս մեր եւ այս ջորոջս բեռն խազինայ է, որ կու տանիմք երեք մարդոց: Եւ ելեալ գնացին յԸստամբօլ եւ ճեպով անդրէն դարձան եւ եկին ի նոյն գեղջն եւ տակաւին մեք անդ գոլով: Նա' գեղին յառաջակայ մարդիկն պատմեցին մեզ ի նոցանէ ասացեալն իբր գանկատ առնելով յԸռաճապ փաշայէն, ի տաֆտարտարէն եւ ի մուֆտուն թէ` մեր փաշան բնաւ սուչ չունի յայս զրկանացս եւ յափշտակութեանցս, այլ այն երեք մարդիկ բռին առնուլ կուտան, մեր փաշան այլ կուլայ եւ կու աղաղակէ եթէ` ծովն լցուելոյ գոյ հնար լնուլ եւ սոցա յագեցուցանելոյ հնար ոչ կարացի գտանել: Եւ երկրորդ գործոցն վկայ եմք ի տեսողացն, որպէս պատմեաց մեզ ոմն ի մերոց բարեկամացն մինչ էաք յԸստամբօլ ի Պալաթի եկեղեցին: Նա ասաց թէ` այսօր մէկ զարմանալի չարութեան գործ մի լսեցի, որ ի Ղարամանէն ի վեր կու գայի, նա' երկու իսպահիք յառաջս կու գնային, մինն միւսոյն կու գանկատէր ասելով թէ` Ելիազ փաշան զիմ տունն պատեալ պաշարեց, որ զիս կամէր սպանանել, նա' ես փախեայ եւ զտունն իմ յաւարի առին եւ թալանեցին զամենայն ինչս իմ, եւ լաւ սիրուն ձի մի ունէի` մեծագին եւ հզօր եւ սիրուն, որ գլխոյս հաւասար ունէի զինքն, զայլ կարասի եւ ընչից չէր այնքան կոծ, որչափ ձիուս կսկիծն հոգ էր եւ ցաւ, եւ ես եկեալ ապաւէն զմուֆտին արարի ինձ` թէ առ ով իցէ ձիս, նորա միջնորդութեամբն առ իս դարձուցից. եւ յորժամ մերձ եղէ, առ դրան նորա կալով` թէ գանկատ առնեմ զթշուառութիւնս իմ, զի՞նչ տեսայ` որ մուֆթի եղածն զերիվարս հեծեալ էր եւ ի տիւան կու գնայր: Նա' յառաջ գնացի եւ առակաւ խօսեցայ եւ փակեայ յերասանակս ձիոյն, եւ ասացի թէ` ես վասն այս ձիոյս աղագաւ ի քեզ ի գանկատ եմ եկեր, նա' առ քեզ է, եւ մուֆտին այլ աղաչեաց ինձ թէ` մի' ձայն ի վեր հաներ, ես զքո ամենայն սրտիդ կամն կատարեմ: Դեռ իրք մի չարար, չեմ գիտեր թէ` զի՞նչ առնելոց է փոխարէն ձիոյն իմոյ:

Եւ մի' ոք եպերանս դիցէ այս բանից երկարանաց, գիտեմ զի ձանձրութիւն է ամենայն բանի յերկարութիւնն, որպէս ասէ Սուրբն Ներսէս թէ` Քանզի բնութեանն է մեր յայտնի, արագայագ եւ ձանձրալի, բայց մի' ոք տաղտկասցի, զի այսու յայտ լիցի իմաստուն մտաց թէ` զինչ յափշտակութիւն որ կու գործի եւ զրկումն եւ աւարումն, նա' ի դատաւորաց եւ իշխանացն, նա' գաղտ ի թագաւորէն եւ ամենայն վերակացուաց մեծամեծացն է եւ ի ներքին սպասաւորաց է, որպէս ասէ ի տեսլեանն Յովհաննէս Աւետարանիչն ի վերջին հրայրեցութեանն մեծի քաղաքին եւ ոտնահարութեամբ լինել ասելով թէ` Ուրախ լերո'ւք երկինք եւ սուրբ առաքեալք եւ ամենայն սուրբք, զի Աստուած դատեցաւ զվրէժ ձեր, ուր նշխար եւ արիւն ձեր հեղաւ, եւ դարձեալ թէ` Գիտէիր զի իշխանք քո կաշառակրծութեամբ աւերակ առնէին զտիեզերս:

Եւ դարձեալ դարձայց ի յոճ պատմութեանցս` թէ ո՞րպէս եղեն կամ վերջացան նոքա: Այլ յորժամ եբեր Ահմատ փաշան զԵլիազն առ թագաւորն, նա զնոցա ղրկած կնքով նամակներն մատոյց թագաւորին, եւ յորժամ ընթերցան առաջի թագաւորին, նա լցաւ մեծաւ ցասմամբ եւ սրտմտեցաւ բարկութեամբ ի վերայ Ըռաճապ փաշային, որ ունէր ոխս ընդ նմա վասն պատճառի, եւ ժամանակի կու մնայր մինչեւ գտցէ բարուրս նմա: Եւ եհաս ժամանակն եւ կոչեաց առ ինքն ի ներս զԸռաճապ փաշան եւ ետուր առ ինքն զիւր ամենայն յղեալ նամակներն յանդիման Ելիազ փաշային եւ ճշմարտեաց զամենայն չարութիւնսն, որ նոցա հրամանաւն էր արարել զջալալութիւնն Ելիազ փաշան, եւ զամենայն չարութիւնս որ գործեալ էր` նա' ստուգեաց զամենայն դատաստանաւ, եւ ծակոտեաց մրճովն եւ եհատ զգլուխն եւ սատակեաց եւ եբարձ ի միջոյ: Եւ տաֆտարտարն յառաջագոյն առեալ էր զիւր պատիժն, եւ զմուֆտին յայնժամ ընկեցին ի փառաց եւ եդին զՀուսէինն, եւ յորժամ սպան զնա թագաւորն, դարձեալ եդին զԵահեայ կաշառակուրծս եւ մնաց պատժոց դատաստանաց Աստուծոյ: Եւ զԵլիազ փաշան կամ եղեւ զի ազատ արասցէ, նա' ի Մանիսու եւ այլ աշխարհաց բազումք եկին գանկատաւորք, ուլամայք եւ ամենայն մեծամեծք եւ փոքունք եւ ամենայն ռամկականք առհասարակ բողոքեցին թագաւորին թէ` մեր կանայքն եւ աղջկունք եւ մանկունքն ամենեքեան ի գերութիւն կան ի ձեռս դորա զօրացն, թող զսպանեալսն եւ զվիրաւորեալսն եւ զհրձգութիւնն եւ զաւարառութիւնն: Եւ թագաւորն այլ ի հարկէ գանկատաւորացն եւ ոչ ի յիւր կամացն եսպան զնա եւ եբարձ զչարն ի միջոյ: Եւ Ահմատ փաշայէն այլ գանկատ արարին, որ հեծելազօրացն թոյլ էր տուեալ ի պատերազմի ժամանակին ի բերդին պաշարմանն ժամին, որ շատ զուլմ էին արարել երկրին մերձ եղելոց գաւառացն: Նա' Ահմատ փաշան այլ այնպէս պատշաճաւոր բանքեր ասաց, որ զսուչն ի թագաւորին վերայ եհան, ի յանճարակութենէ թոյլ տալն եւ վասն չքաւորութեան գանձուցն կերակուր եւ թոշակ լինելոյ զօրացն: Եւ ամենեքեան արդարացուցին զբանս նորա եւ հազիւ ազատեցաւ ի պատժոյն վասն աղաղակի ամբաստանողացն, եւ ետուն նմա զԴամասկոսի փաշայութիւնն:

[170]

Եւ յայսմ ամի որ թվին ՌՁԴ (1635) էր, խիստ աղիողորմ գործ մի չար յաղթութիւն արար, որ զՏիւրոսի թագաւորութիւնն խափանեաց, որ աթոռ էր առաջին հին թագաւորաց, որ Ծուր եւ Ծայդան կոչի ի մարգարէիցն, որպէս ասէ Յեսայի վասն Քրիստոսի հոգոյն իջմանն ի դժոխս թէ` Տեսեալ զքեզ իշխանացն տիւրացւոց յոտն կացեալ ասացին թէ` եւ դու ընդ մեզ համարեցար: Եւ Ման Օղլի ասէին նոցա վասն նախնեացն, եւ այնչափ ատիլութիւն եւ խաղաղութիւն էր յաշխարհին, որ գայլք եւ գառինք ի միասին ճարակէին, այսինքն քրիստոնեայքն եւ զտաճկահաւատքն հաւասար պահէր ի միասին, ոչ որբն լայր եւ ոչ այրին ոգոց հանէր: Եւ հնազանդ էր այս թագաւորացս եւ հարկն տայր գանձուցն ամի ամի: Նա' իշխանքն Շամայ հակառակեցան ընդ նա եւ թիւր հասկացուցին այս թագաւորին, որ հրաման ղրկեց այս Ահմատ փաշայիս թէ` հալպաթ պատերազմ արա' ի վերայ նորա: Եւ նա գնաց անհուն զօրօք եւ էսպան զորդի Ման Օղլուն ի խրամի ամրոցին եւ էառ զերկիրն, եւ ոչ գերեաց եւ ոչ աւար հարկանեաց, այլ զիշխանութիւն նոցա խափանեաց, որ որդին էր իշխան երկրին, եւ զծերունի հայրն ըմբռնեցին եւ բերին յԸստամբօլս փետրուար ամսոյ Ե.: Եւ թագաւորին կերպափոխեալ եւ եկեալ առ նա, շատ հարցափորձ էր արարեր, որ տեսողքն ասացին մեզ, թէ գրեմք` նա' կերկարի բանն, եւ չգիտացաք թէ վերջն ոնց եղեւ: Եւ յետ քանի աւուրց, յորժամ որ թագաւորն գնաց ի վեր ի պատերազմ ի պարսից վերայ, նա' Ահմատ փաշան յարզ էր արել թագաւորին թէ` մի' հաւատար սուտ ողբոց դոցա, այլ բնաջինջ արա', զի ի վաղուց հետէ հակառակ են թագաւորաց մերոց: Եւ թագաւորն հրաման ղրկեց ի Պայրամ փաշան, որ սպանին ամենայն ընտանեօքն եւ բնաջինջ արարին: