Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Գրիգոր Դարանաղցի, Ժամանակագրութիւն · 6/6

[171]

Դարձեալ թվին անցեալ ամին ՌՁԲ (1633)ին` սկիզբն արար իւրեանց ուլամացն եւ հրամանատուաց դենագլխոցն, որ են մուֆտիք եւ մումնիք եւ դատաւորք աշխարհի, որ մօլլայք եւ զատիք կոչին, որ ասէին թէ` չիք հրաման ի գրոց մերոց, որ ուլամացն վնաս մահու կրել ի թագաւորաց կամ պատժիլ յիշխանաց. յայս բան յուսալով` անխտիր գործէին զամենայն անիրաւութեան գործս: Եւ մեք այլ բնաւ ոչ երբէք լուեալ էաք յառաջնոցն եւ կամ տեսեալ ի ժամանակս մեր, այլ միայն զայս թէ` ուլամաց ազգն զինչ գործեն, հարցաքննութիւն չի լինիր եւ անպատիժք են ի թագաւորաց, բայց միայն յԱստուծոյ որ տէր է թագաւորաց եւ իշխան ամենեցունց հոգոց եւ մարմնոց: Այլ անգիտացեալ զայն եթէ` Ոչ ուստեք են իշխանութիւնք եթէ ոչ յԱստուծոյ, ասէ առաքեալն: Դարձեալ ասէ սոյն առաքեալ. Զի սպասաւորք են Աստուծոյ ի վրէժխնդրութիւն չարագործաց, միթէ վայրապա՞ր անցուցեալ է զսուր ընդ մէջ իւր, վասն որոյ հարկս հարկանեմք նմա, եւ եթէ կամիս չերկնչիլ ի նմանէ, բարիս գործեա' եւ ընդունիցիս գովութիւն ի նմանէ: Եւ այլ վկայութիւնք բազումք գոն ի սուրբ գրոց վասն թագաւորաց յԱստուծոյ շարժելովն ի վրէժխնդրութիւն չարագործացն, որպէս ի վերոյ գրեցաք փոքրիշատէն:

Արդ այսպէս եղեւ գործ մի սարսափելի եւ ահարկութիւն ի վերայ անօրինաց եւ անիրաւաց, եւս առաւել ի վերայ ուլամաց նոցին: Եւ եղեւ` իբրեւ օր մի զի թագաւորն անյայտ եղեւ բազում աւուրս, որ յիւր ներքին սպասաւորացն այլ անգիտելի եղեւ, որ ոմանք ասացին թէ` գնաց դէպ յԵւդոկիա, որ է Թոխաթ, ի մեծ վազիրն եւ առ ամենայն զօրսն, որ յայնմ ամի անդ էին գումարեալք պատերազմի աղագաւ ընդդէմ զօրացն պարսից: Այլ եւ ոչ այնպէս, այլ զանխլաբար կերպափոխեալ ըստ սովորութեանն, անցանելով ի յայնկոյս ծովուն Բութանացւոց ի քաղաքին Պռուսայ, յեղակարծում ժամու անկանելով ի վերայ անօրէն եւ արենարբու ուլամացն, կանանչ գլխոց եւ սոխտայիցն, որ քաղաքն շատ բաժինն ի նոցանէ են` ուլամայք եւ սուլամայք, շեխք եւ մաշտեխք, որ բազում ոճրագործութիւնս եւ անիրաւութիւնս առնէին ի քաղաքին եւ ամենայն մերձակայիցն: Եւ յորժամ յանկարծ եհաս ի վերայ նոցա, զբազումս ի նոցանէ չարամահ արար եւ սատակեցոյց: Եւ յետ այնորիկ այլակերպեալ զինքն, փոքր մի զօրօք գնալով դէպ ի Նիկիա քաղաք, որ յերի կալով եւ հուպ Պռուսայոյ, զոր այժմ Իզնիկ ասեն, եւ ի գնալն ի նոյն ճանապարհն կու պատահի ճանապարհորդաց ռամիկ շինականաց, որ կու գնան ի Նիկիա, եւ հարցանելով ընդ նոսա թագաւորն թէ` ո՞վ ոք էք դուք եւ կամ ո՞ւր կամիք գնալ եւ կամ յի՞նչ պէտս կու գնայք: Պատասխանի ետուն նմա եւ ասեն արքն այնոքիկ թէ` մեք եմք ի բնակչաց երկրիս գեղջկացիք եւ շինականք, նա' մեծ հարկապահանջութիւն է դրած ի վերաներս ամենայն երկրովք` սուրսաթ անուն եւ մեծաւ ստիպով կու պահանջեն ի մէնջ թէ` Սուլթան Մուրատն աստ է գալոց, եւ ահա' երեք անգամ կու լինի որ կառնեն, եւ խիստ դառն զրկանք է մեզ եւ զուլմ: Եւ հարցեալ ընդ նոսա արքայն թէ` ո՞վ ոք են ձեր նեղիչքն եւ հարկապահանջքն: Պատասխանի ետուն եւ ասեն թէ` մեր նեղիչն այս իրացս մեծ մոլլազատին է: Ահա' գնամք ոգոց հանելով եւ մեծ վշտօք ի քաղաքին եւ բողոքել առ կայսրն եւ ամբաստանութիւն եւ գանկատ առնել այս անիրաւ զրկողէս, եւ ակն ունիմք` թէ դիւրալուր լիցի թագաւորն աղաղակի մերում եւ եւ առնիցէ վրէժխնդրութիւն նոցա եւ ի մեր նեղչացն պատիժ առնէ: Եւ պատասխանելով նոցա արքայն եւ ասէ ցնոսա թէ` դարձջիք ի տունս ձեր, քանզի ես մի ոմն եմ ի պատուաւոր իշխանաց թագաւորին հաւատարիմ բարեկամացն, ահաւասիկ այսօր գալոց է թագաւորն եւ մեք եմք նախընթաց կարապետ նորա: Ես ծանուցանեմ այսօր զձեր թշուառութիւնն թագաւորին, ես գիտակ եմ նորա կամացն, որ լսելոյն պէս ժամէ ի ժամ չի ձգեր, ի նոցա հախէն կուգայ, այլ դուք դարձարո'ւք ի տեղիս ձեր: Եւ նոքա միաբերան զաղաղակ բարձեալ ասեն. ա~յ, ո'վ տօվլաթլու, քանզի չիք հնար մեզ անդրէն դառնալոյ. մինչ մեր թագաւորին յանդիման չլինիմք, մեք մեղէն ծանուցանեմք զմեր հալն` նա' մեր սրտին հանգստութիւն չի լինիր, եւ մեք այլ տեսոյն կարօտ եմք եւ փափաք, որ խիստ բարութեան համբաւն կու լսեմք, նորա դատարկ տեսն մեզ բաւական է եւ շատ օգուտ: Եւ պատասխանի արարեալ ասէ թագաւորն կերպափոխ թէ` դո'ւք գիտէք եւ կամք ձեր եղիցի: Եւ մտրակելով երիվարացն, անցանելով յառաջ, սուրընթաց լինելով, որպէս զարծուիս հասանելով ի քաղաքին ի նոյն ժամին, որ երեք մեծագլուխ մարդ ի վերայ ձիոջն կային հեծեալք` դատաւորն եւ եպարքոսն եւ ստրատելատն ամենայն մեծամեծօք քաղաքին, եւ մունէտն աղաղակելով առաջի նոցա թէ` լուարո'ւք, լուարո'ւք ամենեքեան որ բանկեալ էք ի քաղաքիս Նիկիոյ, զի Սուլթան Մուրատն այսօր գալոց է ամենայն պատրաստութեամբ, ելէ'ք ընդ առաջ նորա: Եւ ի ձայնելն կու հասանի սակաւ զօրօքն ի վերայ, եւ նոցա ոչ գիտացեալ` թէ ով ոք իցեն, այլ ճանապարհորդ կարծելով: Եւ թագաւորին տեղի զկայ առնելով եւ հարցանելով զմի ոմն ի քաղաքացեացն թէ` ո՞վ ոք են սոքա երիս արքս մեծամեծք եւ զին՞չ կու ձայնէ մունէտն: Եւ որք մերձ գոլով ասեն ցթագաւորն թէ` դոքա մէկն եպարքոսն է եւ մէկն դատաւորն է եւ միւսն ստրատելատն է: Դարձեալ հարցանելով թագաւորն նոցա երից արանցն թէ` հնազա՞նդ էք ձեր թագաւորին եւ հրամանաց նորա լսողք եւ կատարո՞ղք: Եւ նոքա ասեն թէ` ընդէ՞ր չենք հնազանդ, այլ ծառայք եւ հրամանակատարք: Եւ ընդ խօսել նոցա եհան նամակ հրամանաց, զոր հատ ասեն, զի ահա' թագաւորին հրամանն, որ կախի դատաւորդ ձեր ի տեղոջդ յայդմիկ, յորում կայ յանդիման ձեր: Եւ իսկոյն վաղվաղակի կատարեցին անդէն զհրամանն դահիճքն որ ընդ իւր էին, եւ կախեցին ի մէջ հրապարակի քաղաքին իւր զգեստիւն, որպէս հրամայեաց` այնպէս արարին, եւ եբարձ զչարն ի միջոյ: Եւ ապա գիտացին որ թագաւորն է, եւ անկաւ ահ ի վերայ ամենեցուն` հեռաւորաց եւ մերձաւորաց:

Յետ այսորիկ լուր եղեւ ի Կոստանդինուպօլիսն, եւ չար թուաց գործն յաչս ամենեցուն մեծամեծ իշխանացն, մանաւանդ ամենայն ուլամացն, եւս առաւել մեծ հրամանահան օրինաց դենին իւրեանց` մուֆտին իւր համախոհօքն եւ նախիպովն: Եւ ժողովեալ ի միասին չարիս նիւթել թագաւորին, զի ընկեսցեն զնա յաթոռոյն եւ նստուսցեն զեղբայրն իւր` զՊայազիտն, զի թագաւորն մեր մոլեգնոտեցաւ եւ զինչ առնելն ոչ գիտէ: Զայս վասն այն սակս ասէին առ իւրեանց ահին, զի իւրեանքն առ հասարակ ի նոյն չարիսն էին կաշառակրծութեամբն, որ աւերակ առնէին զտիեզերս ամենայն, որպէս տեսիլն Յովհաննու Աւետարանչին: Եւ այս չարախոհ նիւթիչքս չարեաց կոչելով զենկիչարեաց գլխաւորսն եւ զամենայն պետս նոցա, եւ կամեցան կամակից առնել զնոսա եւ թիկունս, ասելով նոցա թէ` գիտասջի'ք զի թագաւորն մեր մոլեգնոտեցաւ եւ յօրէնս մեր ոչ կամի հայել, այլ ընկեսցո'ւք զնա եւ զեղբայրն իւր կացուսցո'ւք ի տեղի նորա: Եւ ենկիչարիքն այլ միաբանութեամբ զաղաղակ բարձեալ ասացին. հաշա~, քա'ւ լիցի թէ մեք լինիցիմք այդմ գործոյ կամակից եւ կցորդ չար խորհրդոցն ձերոց զոր դուք նիւթել էք եւ կամիք, եւ չէ հաճոյ յաչս մեր, այլ դժնդակ չարութիւն: Եւ դարձեալ զօրավարքն եւ ամենայն զօրքն ընդ ուլամայսն եւ զգլխաւոր մուֆտիս նոցա թէ` ընդէ՞ր դուք ոչ հնազանդ լինիք հրամանաց թագաւորին մերոյ. սակայն մինչեւ ցայսօր եւ առ յապա ֆաթվա տուեալ ես ի ձեռս թագաւորին թէ` դոցա ղաթլ հալալ է քեզ, անխնայ կոտորել եւ կորուսանել զենկիչարի եւ զիսպահի զօրսն, եւ դուք ընդէ՞ր չէք հնազանդ լինիր հրամանաց թագաւորին եւ պատմոցն, որ զչարսն եւ զանիրաւսն ի ձէնջ պատժեսցէ թագաւորն մեր, զի աշխարհի աւերիչքն եւ վնասակարքն շատքն զատիքն են եւ ուլամայքդ էք աշխարհի ապականիչքն եւ աւերիչքն, զիա՞րդ ոչ կամիք զասախ թագաւորին ի վերայ ձեր: Զայս սպառնական եւ ընդդէմ պատասխանիս նոցա լսելով, յամօթ եղեն եւ զահի հարան:

Յետ այսորիկ ազդեցուցին ի տուն թագաւորին եւ մօր նորա զայսքան բանիցս չարախորհութիւնն թշնամեաց թագաւորին ի յուլամայցն, եւ թագաւորն տակաւին ի Պուռսայ կայր իւր ասախին եւ քննութեանն: Եւ մայր թագաւորին բօթալից նամակագիր ուղարկելով ի ձեռն սուրհանդակի միոջ առ որդին իւր Սուլթան Մուրատն. եւ յորժամ եհաս սուրհանդակն ի թագաւորն եւ էր յայնմ ժամու ի յորս երէոց: Եւ սուրհանդակն անդ ժամանելով մատոյց զթուղթն, եւ թագաւորն էր ի հոգ յորսոյն եւ առժամն ոչ կամելով ընթեռնուլ զթուղթն եւ սուրհանդակն բողոք բարձեալ ասաց. ա~յ տէր մեր սահիպ սատաթ, ընթերցի'ր զայդ նամակն, կամ թէ ոչ կամիս առժամայն ընթեռնուլ` սպան զիս, զի յոյժ բօթալից է կնքեալ քարտէզդ: Եւ ապա լուաւ աղաղակին եւ եբաց զկնիքն եւ եբրեւ ընթերցաւ, վաղվաղակի ընդ կրունկն դրաձաւ ի յորսոյ տեղեացն եւ հաստատեաց զերեսս իւր գնալով յԸստամբօլ սուր եւ երազընթաց երիվարօք փոքր զօրաւք եւ այլ ոչ դարձաւ ի Պռուսայ, այլ գնալով յարքունիս իւր ի մէջ երկուց աւուրց: Եւ յորժամ եհաս յաթոռ իւր եւ վաղվաղակի կոչեաց զմուֆտին ի յատեան առաջի մեծամեծաց իւրոց եւ դատաստանաւ խօսեցաւ ընդ նոսա եւ ասէ. ա~յ վատաբախտ, վատշուէր եւ անարգամիտ, եւ եհան զիւր տուեալ ֆաթվան եւ ցոյց ետուր ամենեցուն որ անդն կային, եւ ասաց ցնա մեծաւ ցասմամբ թէ` այս չէ՞ քո տուեալ ֆաթվան ինձ եթէ` այնչափն սպանմամբ հա'ր եւ կոտորեա' զընդդիմահար զօրսն քո, մինչ ի չորից մին մասն մնասցէ, զի զաթլ դոցա հալալ է քեզ եւ ոչ մեղանք է քեզ, այլ արդարութիւն եւ փառք: Եւ յայնժամն հարցուկս ո՞չ եղէ ընդ քեզ թէ` ո՞րպէս է վասն թագաւորացն եւ յուլամայից սահմանքն եւ օրէնքն եւ եթէ թիւրին դոքա ի կարգադրութեանց սահմանաց օրինացն, նա' չէ` եւ կամ զի՞նչ են պատիժք նոցա եւ դատապարտութիւնքն. նա' դու ի նոյն ժամին չետո՞ւր պատասխանի յամենայն հարցելոցս: Ես ի քո հրամանացն դուրս գործ գործեա՞լ եմ, զինչ որ կու գործեմ` քո հրամանաւն է. եւ թէ յուրա՞ստ եղեր զքո խրատն եւ զֆաթվան եւ այդպէս չարաչար մահ կու խորհիս եղեր` մեզ եւ տանց մերոց կործանումն: Եւ ամենեքեան որք լուան, ափիբերան եղեն: Եւ յետ այսքան բանից եւ զրուցաց, հրամայեաց թագաւորն զի վաղվաղակի յաքսորս առաքեսցեն զինքն եւ զմեծ որդին իւր, որ մեծ դատաւոր էր մեծ քաղաքին Ըստամբօլայ: Եւ վաղվաղակի կատարեցին սպասաւորքն թագաւորին զհրամանն, զինքն եդին ի փոքր նաւի, զոր զայեխ ասեն, երկու չաւուշով տանել ի յաքսորս ի Մեծ Ըռատօզն, եւ զորդին ուրիշ զայեղ` զի տարցեն ի Կիպրոս, որ դեկտեմբերի ամսուն գ. ին էր, որ բերին զորդին հանին ի մեր Փոքր Ըռատօզս, որ Թաքիրտաղի կոչի վասն մերձ ի լերինն: Վասն առաւել խռովութեան ծովուն ալէկոծութեանն, նա' եկաւ ելաւ ի դուրս ի նաւէն եւ երեք օր աստ կացին վասն դառնութեան օդոցն, եւ ապա յետ երեք աւուր դարձեալ ճեպով եդին տանողքն ի նոյն նաւին, եւ գնացին փութանակի: Եւ ի միւսում յաւուրն յանկարծ եկին թագաւորին տանէն մեծ ոմն, որ պօստանճիպաշի ասեն, եւ այլք ի ներքինեաց ծառայիցն բազումք ընդ իւր ունելով, եւ մէկ ժամ նստաւ եւ հացկերոյթ արար եւ դարձեալ եմուտ ի զայեխն եւ այլ զօրացն հրամայեաց ցամաքով գնալ ի Կալիպօլի եւ անդ պատահեալ միմեանց եւ ոչ բնաւ պատմեցին ումեք զվասնէրն: Եւ յետոյ իմացաք, որ Կալիպօլի մէկ զուլմարար փաշայ մի եկեր յՈւռումէլու եւ կու կամի որ յԱնատօլու կողմն անցնի փախչելով ի յահէ գանկատաւորացն եւ ի պատժոց թագաւորին: Յեղակարծում ժամու ծովով եւ ցամաքով հասին ի վերայ, որ մէջիտն ի նամազ կու գնայր, յանկուման արկին լար ի պարանոցն որպէս զորոգայթ թռչնոց եւ խեղդեցին եւ հատին զգլուխն, դարձեալ բերին աստ եւ տարան առ թագաւորն:

Եւ յետ այնորիկ ի նոյն երրորդում աւուրն գունդ մի զօր այլ եկին ի թագաւորէն եւ ճեպով գնացին ընդ նոյն ճանապարհն ցամաքով դէպ ի Կալիպօլի եւ ոչ ումեք ինչ ասացին: Իմացաք որ ի մուֆտուն յետեւէ որոնել կու գնան, եւ գնացին փութով, ի յետ եկին եւ ոչ գտին զմուֆտին, այլ թաքուցեալ էին զնա մեծամեծք թագաւորին, հանեալ ի նաւէ եւ ղօղեցեալ ի հեռագոյն տեղի ուրեք, որ Հարամի ձորի Պահճայ ասեն, գոնեա թերեւս շիջցի սրտմտութիւն թագաւորին, եւ ապա պաղատելով զի մի մեռցի, վասն այնորիկ խնայելով ի նա` թէ գլուխ է դենին իւրեանց, այսպէս հաւատոց եւ օրինացն: Եւ թագաւորն լի ցասմամբ եղեալ որոնել ետուր զնա ի ծովու եւ ի ցամաքի բազում աւուրս եւ ոչ եդիտ, եւ լի եղեւ թագաւորն բարկութեամբ եւ սրտմտութեամբ ի վերայ իւր նախարարացն, մանաւանդ պօստանճիպաշուն եւ նորա յոյժ սաստկութեամբ սպառնացաւ, ասելով թէ` վաղվաղակի փոյթ ընդ փոյթ կու գտանէք եւ զգլուխն բերէ'ք, եւ թէ ոչ` փոխանակ նորա զձերն կու հատանեմ չարաչար մահուամբ: Եւ յետ սպառնական բանից թագաւորին երկուցեալ նոցա, պօստանճիպաշին առեալ ընդ իւր զդահիճս հրամանաւ թագաւորին եւ գնացեալ գտին ուր թաքուցեալ էին իւրեանքն եւ խեղդամահ արարին զնա, բայց ոչ հատին զգլուխն, այլ ընդհատ թողին զգլուխն ընդ մարմնոյն եւ թաղեցին պատուով ի նոյն տեղոջն, եւ ապա բերեալ նշան սպանման ի նմանէ եւ ապա շիջաւ սրտմտութիւն թագաւորին եւ հանգեաւ ի ցասմանէն եւ անդորրացաւ:

Այսպէս զրաւ եւ չար վաղճան եղեւ չարեացն ըստ անուղղայ եւ կաշառակուրծ գնացիցն իւրեանց` յարդար իրաւանցն Աստուծոյ: Ոչ եթէ չարագործք միայն էին կամ կաշառակուրծք, այլ կարի առաւել հակառակ էին եկեղեցեաց եւ կործանիչք, որպէս արարին արդեօք յերիս տեղիս, ի Ըստամբօլ` յԷտրանա դրան թաղի Սուրբ Նիկողոս անուն եկեղեցին, որ կէսն հայոց էր եւ կէսն ֆռանգաց, զնա յափշտակեց եւ մէջիտ արար, որդին այլ զՊուռսայու ժամատեղն խափանեաց եւ իւրեանց նայիպն այլ զմեր հին եկեղեցոյն պատճառ եղեւ կործանմանն, վասն որոյ Աստուած զիւրեանք կործանեաց եւ բնաջինջ արար, եւ այսպէս բարձան չարքն ի միջոյ եւ ոչ տեսին զփառս Աստուծոյ:

172. Պատմութիւն վասն առման Պաղտատին։

Ի վերանալ թվին հայոց ՌՁԵ (1636)ին` գնաց այս խրոխտ եւ ահարկու արենարբու Սուլթան Մուրատս` որդի Սուլթան Ահմատին բազում եւ անհուն զօրօք ի վերայ Պաղտատու եւ փութանակի էառ զնա, եւ զմին պատերազմող զօրացն պարսից ոչ ապրեցոյց, այլ հասարակ բնաջինջ արար, բայց ի կանանց եւ ի մանկտիցն, որ զօրաց յաւարի եւ յափշտակութիւն հրամայեաց, եւ յարանց ոչ զոք ապրեցոյց եւ ոչ մի, բայց ի գռեհկաց եւ ի շինականացն, որ ի մի կողմ լինելով դղեկին, այսինքն բերդին, եւ շատոք ի նոցանէ զիւրեանց կանայս եւ զտղայս իւրեանց ձեռօքն մորթեցին որպէս զարջառս եւ զոչխարս եւ ապա զիւրեանք եւս: Զառաջինն մէկ քանի հազար ազատս հրամայեաց արձակել առանց գինուց պատերազմի. նա' խնդրեցին թէ` առանց զինուց ոչ կարեմք գնալ, գուցէ ի գնալն կոտորեն զօրքն ձեր կամ մարաց ազգն կամ յարապ քաղդէացիքն: Յորժամ զայս զինուց եւ զասպարաց գործարանն յիշելով, յայնժամ խռովեցաւ թագաւորն եւ ամենայն իշխանք եւ մեծամեծք եւ ամենայն զօրք պատերազմողացն` յիշելով զառումն Երեւանու դղեկին: Թվին ՌՁԵ (1636)ին էր, որ այս Սուլթան Մուրատս էառ փութանակի եւ ոչ ումեք վնաս չարար` ոչ հայոց եւ ոչ պարսից, այլ հրամայեաց թէ` ով զմեզ կուզէ` թո'ղ կենայ, եւ թէ ոք ոչ զՇահն կուզէ` թո'ղ երթայ: Եւ որք որ մօտահաս տեղաց էին` կացին, եւ որք ի բուն Պարսից երկրէն էին ելեալ զինուց պատերազմաց` ազատ եղեալ գնացին ողջութեամբ: Եւ ի գնալն կու պատահին գնդից ձիապանաց, որ ի պիտոյից կերակրոց մարդոց եւ անասնոց գնալով, յետ դարձին կու գային, ազատեալ պարսիկքն սուր ի վերայ եդեալ սպանին եւ կոտորեցին զզախրաճիսն: Եւ ապա լուեալ թագաւորին, հրամայելով փաշայիցն` բազում զօրօք զկնի մտանելով նոցա իսպառ իսպուռ ջնջեցին եւ դարձան փաշանին մեծաւ յաղթութեամբ: Նմանապէս եւ սոցա կարծիս եղեւ եւ սուր ի վերայ եդեալ կոտորեաց եւ իսպառ ջնջեաց եւ ոչ եթող զոք գուժկան լինել երկրին Պարսից, բայց երկու եւ երեք խանիցն, որ ընդ իւր բերելով ի Կոստանդինուպօլսոյ, եւ եդիր անդ պահապան զբազումս ի զօրաց իւրոց դղեկին Պաղտատոյ, եւ ինքն դարձաւ մեծաւ յաղթութեամբ եւ եկն ի յաթոռ իւր:

Դարձեալ յայսմ ամի եւ թվին ՌՁԷ (1638)ին կրկին զԵրեւան եւ զշրջակայ գաւառքն գերեցոյց տաթարն, այլ յորժամ թագաւորն գնաց անհուն զօրօք դէպ ի կողմն Պաղտատու, հրաման արար տաթար խանին ամենայն զօրօքն գնալ ի յԱրզուրումն, իսկ տէր Արզրումին Քէնան փաշան զօրագլուխ լիցի ամենայն զօրաց անդ հաւաքելոցն, զի միաբանութեամբ գնասցեն ի վերայ Երեւանու գաւառացն եւ գերեսցեն առհասարակ զամենայն հայք եւ զտաճկահաւատսն, եւ զամենայն անասունք զորս գտցեն` յաւարի առցեն, որպէս եւ արարին իսկ: Քէնան փաշան հրամայեաց տաթար խանին թէ` ես յառաջ գնամ, այս նիշ տեղոջ կու իջեւանիմ, դուք անդ գտջի'ք զիս եւ անդ հաւաքեսջի'ք ամենայն զօրօքն ձեր: Այլ փաշան գնացեալ եղեւ, յառաջին նշանակեալ տեղոջն գտանելով այր մի ի զօրացն պարսից մնացելոց, ըմբռնելով զնա եւ հարցուկս եղեալ փաշային ընդ առն պարսիկին թէ` դու ո՞վ ես. պատասխանելով նմա թէ` ես եմ ի պարսից զօրացն, ընդ քնով անկեալ մնացի աստ: Դարձեալ եհարց փաշան թէ` քանի՞ են չափ զօրաց նոցին. ասելով թէ` բազումք են եւ ոչ գիտեմ զթիւ համարոցն, այլ ի գիշերիս այսմիկ անկանելով ի վերայ ձեր, կոտորելով զձեզ: Կուզէք հաւատացէք, կուզէք մի' հաւատայք, ահաւասիկ կամ ի ձեռս ձեր, որպէս կամիք` արասջիք: Եւ զայն լուեալ փաշային ի բերանոյ առն պարսկի եւ իսկոյն չու արարեալ ի տեղոջէն, փախուցեալ գնալով, յԵղիվարդն բնակելով: Եւ թաթարին զօրացն գունդ մի գնալով ի տեղին ուր փաշան ելեալ էր, եւ պարսից զօրաժողով լեալ, ի դարանի կացեալ զեկեալ գունդն թաթարաց կու կոտորեն, ոմանք հինգ հարիւր եւ յիսուն ասացին եւ ոմանք աւելի, ապա նոցա խանն իմացեալ, այլ ոչ գնացին անդ: Եւ խռովեալ թաթար խանն փաշային թէ` դու վասն է՞ր փախեար, որ իմ այսքան զօրս կոտորեցան: Եւ ի Գառնոյ ի վայր զմօտահաս գեղորէքն ի վերի` վարեցին եւ յաւարի առին զորս գտին` թէ հայ, թէ տաճիկ, զերկիրն եւ զանասուն այլ, եւ լցին զդաշտն վայիւ եւ աղաղակաւ եւ անասնոց բառաչմամբ: Եւ զայն տեսեալ պահապանաց բերդիցն Երեւանու, ոչ կարացին հանդուրժել վայիցն եւ դառնագոյն աղաղակացն, եւ բերդին խանն ել արտաքս բազում ամբոխիւ եւ` ի մեղաց իմոց` ուժ առեալ թաթարացն եւ փաշայի զօրացն եւ յաղթեցին պարսից զօրացն եւ կոտորեցին զբազումս եւ զխանին քեհեան զՆազար աղան ըմբռնեցին եւ զայլս ոմանս ի գլխաւորացն: Եւ ի Սուրբ Էջմիածնայ կողմն կուրացան եւ ոչ գնալով ի նոցա վերայ վայրքն, շնորհօք Սուրբ Միածնին եւ աղօթիւք սուրբ հայրապետին Փիլիպպոսի եւ սրբասնեալ միաբանիցն եւ ամենայն քրիստոնէիցն հայոց անդ ապաւինելոցն:

Եւ ապա յԵղիվարդոյ գեղջէն չուեալ գնացին, բայց զԵղիվարդի վանքն այրեցին, որ զարմանալի չէնք ունէր, որ Երեւանու երկերեսին կու նմանէր: Եւ գնացին աւարաւ եւ գերութեամբ ի վերայ Ապարանից վերայովն դէպ ի Կարս եւ ի յԱրզրումն, որ լցաւ երկիրն աղաղակաւ: Եւ Զաքարիա անուն վարդապետ մի Էջմիածնեցի եւ Սանոս Չէլէպին` Պէտիկի եղբայրն Հալապեցի, որ մաքսապետ եւ դարապխանաճի գոլով, օժանդակ լինելով եւ զօրավիգն եւ թափելով զամենայն գերեալսն ի գերողացն: Եւ մեր տէր Մինաս վարդապետն անդ պատահելով` մէկ քանի այլ ի վերայ նորա էին ձգեր, որ գնեալ էր թաքնաբար: Եւ այսպիսի կերպիւ բաժանեցին ի վերայ Արզրումի տօլվաթաւորացն եւ վաճառականացն, ոմանց վերայ երեսուն մարդ, ոմանց քսան, ոմանց տասն, ոմանց հինգ, ոմանց երկու, ոմանց մէկ` ըստ կարողութեան մարդկան, մինչ զամենեսեան ազատելով եւ ոչ թողլով մինչեւ մի: Եւ թէ գաղտ փախուցին ի հեռագոյն աշխարհ ուրեք, որպէս ի Կոստանդինուպօլիսս եւ այլ զաւառս, որ կու շրջին տեարք նոցա լալագին դիմաւք, զոր ազատարարն Քրիստոս ազատեսցէ զգերիս նոցա եւ զամենայն գերեալսն ի սատանայէ:

Եւ խանն առեալ զձերբակալսն գնաց ի յԱմիթ առ Սուլթան Մուրատն, որ անդ ձմերեալ էր: Եւ խանն ութն հազար թաթար ի յետ ուղարկեց ի Կաֆայն, որ եկին ի մէջ ձմերան յՈւռումէլիս ի վայր եւ գնացին աւարաւ եւ ոճրագործութեամբ եւ թալանելով, եւ լցաւ աշխարհն վայիւ եւ աղաղակաւ. այսպէս գործէին պղծագործութիւն: Եւ յետ այսպէս եղելոցն, յորժամ դարձաւ Սուլթան Մուրատն եւ կամեցաւ խաղաղութիւն առնել ի հետ Շահին, սահմանք եւ սինօռ դնել, եկին դեսպանքն եւ գնացին: Դոքա զԹավրէզ ուզեցին եւ Շահն` զՉոպան քոփրուսի կամ զԿարս, եւ յայսմ յուզմանս էին եւ յամեցուցին զհամոզութիւնն: Եւ այս գժտութեանս միջին եհաս մահն Սուլթան Մուրատին, որ մեծ սուգ եղեւ ամենեցուն մեծաց եւ փոքուց, հեռաւորաց եւ մերձաւորաց, որ ահ եւ երկիւղ նորա զարհուրեցուցեր էր եւ սասանեցուցեր էր զամենայն իշխանացն եւ ծառայիցն սրտերն, որպէս եզն եւ առիւծն ի միասին ճարակէին եւ միմեանց ոչ վնասէին, վասն որոյ աւաղեցաւ ամենայն ոք եւ կոծեցին ի կոծ մեծ, որպէս զԱրտաշէս թագաւորն հայոց: Եւ եղեւ վաղճան սորա ի թվին հայոց ՌՁԹ (1640)ի փետրուար ամսուն ե. որ թագաւորեաց ամս վեշտասան, եւ որդի ոչ գոլով, այլ երեք եղբարց պահելով, զերկու եսպան` զՊայազիտն, որ յոյժ խելացի ասէին, որ դաւաճանութեամբ սպան, ինքն ի Պաղտատ լինելով քսմոսութիւն արարին թղթով թէ` զՊայազիտն կու նստուցանեն յաթոռդ, նա այլ բարկութեամբ գրեաց ի Պայրամ փաշան եւ ի պօստանճիպաշին թէ` զերեքն այլ սպանեցէ'ք մինչ որ ես գամ: Զերկուս սպանին, եւ զայս Իբրահիմս, որ նստուցին ի տեղի իւր, յայնժամն մայրն թաքոյց եւ ասացին թէ` մահուամբ մեռաւ եւ ոչ ցուցին մինչ ի յօր մահուանն, եւ նստաւ Սուլթան Իբրահիմն ի տեղի նորա ամաց քսան եւ հնգից եւ այժմ չունի գնոյն ասախն եւ զահարկութիւնն Սուլթան Մուրատին, թերեւս յետոյ լիցի որպէս զեղբայրն: Այլ զօրացուցիչն Աստուած է, զի սիրտք թագաւորաց ի ձեռին Աստուծոյ են, որպէս ասէ Իմաստունն եւ այլ մարգարէքն:

173. Վասն հերձուածոյն սերմանն, զոր սկսաւ գտիչն ամենայն չարեաց սատանայ ի վերայ բարի ցորենոյն, նախ Էջմիածինն ի ֆռանգ աբեղայէ միոջ յիզվիթէ։

Թվին ՌՁ (1631)ին, ի ժամանակի Տէր Մովսէս կաթողիկոսին, ի յօժանդակութենէ եւ յազդմանէ չարին, կուգայ ի բուն Ֆռանգէն ոմն յիզվիթ աբեղայ Պօղոս անուն, նախ կու անկանի ի մէջ ջահուկացն եւ ի նոցա միջումն քսմոսութիւն առնելով եւ անհաշտ խռովութիւն արկանելով եւ եպիսկոպոս նոցա զայրանալով նմա, եւ յետ առաւել հակառակելոյն ընդ եպիսկոպոսին, եւ եպիսկոպոսն մատնելով զնա բռնաւորի տեղոյն եւ նա արկանելով զնա ի գուբ մահապարտաց եւ շղթայ դնելով ոտիցն երեք ամ, անդ կալով ի խորափտին: Եւ լոյսոգի Տէր Մովսէս կաթողիկոսն անդ պատահելով, եւ առաջին սիրոյն յաղագաւ, որ ի Կոստանդիանոսի եւ Տրդատայ եւ Սուրբ Լուսաւորչին եւ Սեղբեստրոսին դաշանցն վասն ուղղափառ հաւատոյ միաբան կալով, որ նոքա յետոյ զիւրեանց հաւատն եւ զօրէնքն խախտեցին եւ այլայլեցին եւ զուխտն եւ զդաշինս ցրուեցին եւ մերն անխախտելի մնաց շնորհօքն Քրիստոսի եւ աղօթիւք Սուրբ Լուսաւորչին: Եւ Տէր Մովսէսն յաղթեալ ի սիրոյ առաջնոյն, ոչ ի միտ առնելով զյետնոցն խորամանկութիւնն, իբր ողորմելոյ ուրուք եւ սիրոյ յաղագաւ բազում ջանիւ կու հանէ ի գբոյ տառապանաց, որ արժան էր մահու: Եւ յետ մահուան Տէր Մովսէսին կուգայ պատրողական բանիւք կու անկանի ի Էջմիածինն, կու հաւատացուցանէ զՏէր Փիլիպպոս կաթողիկոս եւ զամենայն միաբանսն թէ` ի հայոց հաւատն կու դառնամ, աղաչե'մ զձեզ, ընկալարո'ւք զիս: Եւ նոքա սիրով կու ընդունին որպէս զճշմարիտ հաւատացեալ, ոչ գիտելով զխարդախութիւն չարին թէ` յայն սակս կու շրջին ի վերայ երկրի, զի պատրեսցեն զբազումս, որ կառնեն միշտ, որպէս ի մէնջ զբազումս հրապուրեցին: Եւ մնայ ժամանակ մի երկու յԷջմիածինն եւ կու ուսանի նախ լեզու հայերէն եւ գիր եւ կու շրջի ի մէջ գրոցն` թէ սաղմոսի, թէ շարականի, թէ գանձի եւ թէ այսմաւուրաց, թէ ճաշոցի, զամենեցուն նուրբ բառեր ու զբանքեր կու հաւաքէ եւ կու խառնէ իւր հրձիգ գրերն` գեղջուկ եւ դիւրագոյն ցուցանելով նոցա, որպէս զհասարակաց զխօսս զրուցաց, եւ յոյժ հաւանեցուցանելով նոցա` զգրոց աշակերտեալսն ամենայն, որպէս զմեծ Սարգիս վարդապետի աշակերտեալսն ի վերայ Ապարանկաց գետոյն մօտ Երնջոյ բերդին: Եւ դոքա այլ նոյնպէս բազումք կու աշակերտին հերետիկոսի խաբուսկին վասն ուսման հրապուրախառն գրերացն, մինչ զմերն արհամարհելով ամենեւին վասն խրթնածածուկ գոլոյն, որ արտաքին իմաստասէրքն զիւրեանց քերթացած մեծահանճար իմաստքն նուրբ եւ դժուարիմաց բանիւք եւ խրթնատեսակ բառիւք ծածկեալ են, զի մի դիւրահաս լիցի եւ արհամարհելի, ըստ այնմ թէ` դիւրաւ գտանելին դիւրաւ կու արհամարհի եւ դժուարագիւտն պատուելի է եւ անիբաց դնելի: Եւ սոքա աշակերտեալք գրոցն կարօտ լինելոյն վասն իւրեանց բազմութեանն, տեսանելով չարին` այսպիսի վտանգի կու հնարի, պարզ եւ գեղջուկ բառիւք գրենօք ի հաւանութիւն ածել եւ զաշխատութիւնս աստուածիմաստ սրբոցն եւ զարտաքնոցն եպերական առնել, որպէս հաւանեցուցեր էր զԷջմիածնայ զոմանս` փափաքող իմաստից եւ աշակերտելով զնոսա: Ոչ թէ զիմաստն միայն, այլ զչարաչար հերձուածսն քաղկեդոնական լեւոնական տումարիցն, մանաւանդ զվերջոյ նորոյ աղանդից` ֆռանգացն, զոր չէ հնար գրելոյ, թէ վասն լուսոյ ուրանալոյն եւ վասն զատկաց որոշելոյն եւ այլ նոր հերձուածս բազումս, զոր քաղկեդոնիկք ոչ ունին` ոյ յոյնք եւ ոչ այլ ոք: Զայս ամենայն ի հաւանութիւն ածելով զնոսա, որ եւ զմերս ի հայհոյել եւ ի ստել ջանային ամենայն իրաւք, այսպիսի չարաչար հնարիւք պառակտութիւն արկանելով ի մէջ սրբասնունդ միաբանիցն: Եւ Հոգեւորտէր Փիլիպպոսն անդ ոչ գոլով, այլ ի Սօս քաղաքն` ի Սպահան լինելով, որ զայսքան աղանդս սերմանեալ է գայլն ապականիչ: Եւ մեր աբեղայքն այնքան ջերմեռանդ սիրով հարեալ ի սէր նորա, որ զինչ ասէր` անյապաղ կատարէին: Զմեր վեղար եւ զմեր փիլոնն կու դնեն ի գլուխն եւ գաւազան կուտան ի ձեռին եւ յաթոռ կու նստուցանեն, դաս ու քարոզ կուտան ասել: Եւ կու կարդայ զՀարցմանցն եւ զքարոզգրքերն եւ զձեռնահաս քարոզգրքերն Գրիգոր Տաթեւացոյն` երկրորդ լուսածողի ամենայն աստուածաշունչ գրոցն եւ ամենայն դժուարալոյծ գրենացն: Յորժամ որ կու տեսանէ որ ի տեղիս տեղիս զիւրեանց նորագիւտ չար աղանդիցն անարգաբար պատասխանի գրելով մեծահանճար իմաստիւք, նա' ի խոր խոցելով, եպերականս առնելով եւ անհաւան լինելով, եւ կու հաւանեցուցանէ զաշակերտեալսն իւրոյ չարիմաց աղանդոյն` թէ այրելոյ են այս գրեանքս եւ անպատճառ այրել պիտի, եւ կամակցութեամբ ամենեցուն իւրոցն խորհեցան այրել: Եւ ուղղափառ մնացեալքն ի միաբանիցն ազդ առնելով Հոգեւորտիրին, որ ի Սօս քաղաքին ուղարկելով զոմանս յաշակերտաց իւրոց, մեծաւ բարկութեամբ սաստիւ եկեալ պատահեալ առ նա, զաթոռն կործանեալ, զգաւազանն խորտակեալ, զվեղարն եւ զփիլոնն պատառեալ եւ ծիւ ծիւ արարեալ եւ զինքն եւ զաշակերտեալսն բրածեծ առնելով, վարեալ զինքն ի վերին աշխարհէն անարգութեամբ:

Եւ յորժամ կու հեռանայ, երկու մոնթ կու հասանին իւրն եւ եկեալ էջ ի Ըստամբօլ` ի Ղալաթիայ թվ. ՌՁԵ (1636)ին, եւ մեք աստ պատահելով յայն ժամն, յԱստուածածին եկեղեցին լինելով, նա' այն չարն հաւատացուցանելով զամենայն զալաթացի քահանայքն եւ դիւրահաւան ժողովուրդքն, մանաւանդ զմեր որդեակն զԽոճայ Տաւիթն եւ զԿիրակոս Ջուղայեցին, ասելով թէ` երեք ամ Էջմիածին կեցեալ եմ եւ հայ եմ եղեալ եւ աշակերտ եմ Փիլիպպոսին եւ վարդապետական իշխանութիւն եմ առեալ քարոզելոյ: Եւ նոքա զնա դասագլուխ կանգնեցնելով եւ սկսեալ հայ լեզու քարոզ ասել զպատմութիւն Լուսաւորչին, զի նախ նովաւ հաւանեցուսցէ զպարզամիտսն: Եւ լուր եղեւ ի քաղաքին եւ գրոհ տուեալ ոմանց գնալով ի համբաւն: Եւ ի լսել բանից նորա մինչ զմեզ զարմացուցին եւ երկու եկեղեցոյ քահանայքն` Սուրբ Սարգսին եւ Սուրբ Նիկողայոսին ի խռովութիւն շարժելով գնացեր էին մօտ Զաքարէն, որ նա էր պատրիարգ անուն, ասելով նմա թէ` դո՞ւ ետուր իշխանութիւն խաբուսկին այնմիկ վարդապետել ի վերայ ազգիս հայոց: Եւ Զաքարիայն յուրաստ լինելով թէ` ես ոչ գիտեմ զնա, այլ ջուղայեցիքն են ընդուներ` Խոճայ Տաւիթն եւ մոնթ Կիրակոսն: Եւ ստիպելով հարկեր են. թէ քո կամքն հետ նորա չէր, նա' մէկ սաստի եւ փախուցելոյ գիր գրեցէ'ք, դու եւ Կամախեցի Գրիգոր վարդապետն, որ ըղրկենք ի վերայ նորա, որ Ղալաթիոյ քահանայքն եւ եկեղեցպանքն եւ երեսփոխանքն փախուցանեն: Թերեւս նա ի հարկէ, կամայ եւ ոչ կամաւ գրեր էր իւր անունն եւ ի մեր անունն կնքեր էր եւ բերին մեզ այլ մոհրել ետուն, եւ հարցուկս եղեն առ մեզ թէ` զո՞վ ոք ըղրկենք թղթատար. եւ ես ասացի թէ` այս բանիս ոչ ոք չէ կարող անվեհեր տալ պատասխանի, բայց ի մեր Իլան Տէր Ղազարէն: Եւ ամենեցուն կամակցութեամբն տուաք ի նա զնամակն եւ եդաք զմեր Զաքրիկ դպիրն ընդ նմա գնալ առ քահանայքն եւ առ ըռանչի (?) խաբուսիկն ի մօտն, տալ զթուղթն ի նոսա, եւ նախ հարցանել զմեր հաւատոց եւ օրինաց եւ կրօնից ճշմարիտ դաւանութեանցն եւ սիրով ընդունելոյն եւ յանձն առնելոյն զամենայն կրօնս մեր եւ հրաժարելոյն յամենայն քաղկեդոնական հերձուածոցն եւ մանաւանդ նորագիւտ ֆռանգադաւան հերձուածոյն. զայսքան պատուէրս պնդագոյն պատուիրեցաք խնդրել ի նմանէ: Եւ առեալ գնացին, տուեալ են զթուղթն ի քահանայքն եւ քահանայքն չեն համարձակել միանգամայն տանել զթուղթն առ նա` առ ահի ոմանց ի գլխաւոր ժողովրդոցն վասն առաւել ջերմ սիրոյն զնա: Եւ Տէր Ղազարն ոյժ առնելով ի մէնջ կու գնայ առանց թղթի զառաջինն կու ողջունէ շրթամբք եւ ոչ սրտիւք, կու սկսանի հարցանել որպէս պատուիրեցաք: Եւ կեղծաւորաբար ծածկել ջանայր ասելով թէ` այդ կռուոյ նշանք են, թո'ղ զայդ ի բաց: Նա ասացեալ է թէ` վասն այս քննութեան աղագաւս եմ առաքեալ ի վարդապետաց եւ ի բազմամբոխ քահանայից, զիա՞րդ իշխեմ ի բաց դնել. եւ նախ աստ' զ«Հաւատամքեն Նիկիոյ, որ միշտ ասի յեկեղեցոջ: Նա ասել է մինչ «Իսկ որք ասենեն եւ անտից այլ ոչ կամեցեր ասել թէ` այդ ի մեզ ոչ գոյ, այլ այսքան է մեր ասացուածքն, այլ այդ խօսք կռուոյ են պատճառք: Եւ յորժամ զայս լուեալ ի նմանէ` զուրացկանութիւնն հաւատոյ դաւանութեանն, որ հաստատուն կնիքն է նիկիական «Հաւատամքեին, յայնժամ տալով զառաքեալ թուղթն ի նա, եւ շտապ հանելով զնա ի դուրս եւ արտաքսելով յեկեղեցոյն: Եւ հաւանողքն նորա եւ ջերմեռանդ սիրովն ընդունողքն ոչ դադարէին ի բաց կալ ի նմանէ, այլ կու ջանային կրկին մուծանել զնա յեկեղեցին: Եւ Զաքարէ վարդապետն աղաչանք էին անկեր թէ` անպատճա'ռ, անպատճա'ռ պիտի որ մեր խաթրին համար հրաման տաս որ գայ, նա այլ զմեզ պատճառելով թէ` ի նորանէն կու խորշիմ, որ կու ոգորի ընդ մեզ, եւ այլ քահանայքն այլ կրկին խռովութիւն կու շարժին, վասն որոյ չէր կամեցեալ. եւ հահամախոհքն բորբոքեալ էին ի սէր նորա եւ ոչ կամէին ի բաց կալ ի նմանէ: Եւ յորժամ լուայ զայս բորբոք փափաքումն նոցա, յայնժամ առեալ զմեր զքարոզգիրքն Տաթեւացոյ հատորին, գտի զայն տեղին որ վասն հերձուածողացն հրատարակեալ է յերկար եւ ճոխիմաստ բանիւք ի վերայ բանին Իմաստնոյն, որ ասէ թէ` Կթեա' զկաթն եւ եղիցի եւղ, եւ եթէ առաւել ճմշես` արիւն ելանէ, եւ յանդիմանեցի յոյժ սաստիկ գրովք աստուածայնովք զսիրով ընդունողք նորա. եւ ապա մեղա'յ գոչեցին ամենեքեան եւ ուղիղ սրտով հրաժարեցան ի նմանէ: Եւ նա առեալ ի վերէն բերեալսն եւ գնացեր էր ի Լեհ, դէպ ի մեր եղկելի տառապեալ հայոց վերայ, որ երկոտասան ամ է, որ հալածեալ կան ի նոցանէ ի մեր Նիկօլ ուրացող եւ աղթարմայ եպիսկոպոսէն եւ յիզվիթ աբեղայիցն ֆռանգաց, որ այսքան ամ է որ ուղղափառաց տղայքն անկնունք եւ մեռեալքն անկարգ թաղեալք, որ եկեղեցիքն այլ առին եւ զսպասքն: Թէ լինի` հնարիւք ի Սեչով քաղաքի կամ ի Պուղտան զմեռեալքն ի բամպակի պատեալ պահելով եւ կամ զտղաքներն գաղտ փախուցանելով այս կոյս պուղտանին, կնքելով եւ զմեռեալքն թաղելով, եւ որոց ոչ գոյ հնար` մնացեալք են ի նոյն վտանգի միջի եւ կու սպասեն ողորմութեանն Աստուծոյ: Եւ եղեալ հրաման ի փափէն եւ ի գռալէն, որ տալով ի նոսա զեկեղեցիքն եւ զամենայն գահ սրբութեանցն, նա' այն չար աբեղայն, որ անուամբ չէ յիշման արժանի, ի վերայ կու հասանի եւ չի թողուր որ տան, այլ սաստելով նոցա, ասելով թէ` կամիք տալ, զի սոքա թիւրամիտք են եւ դիւրախաբք, եւ զդոցա կաթողիկոս եւ զբազումս ի միաբանիցն գրոց աշակերտելոցն հաւանեցուցեր եմ, ահա մէկ քանի զկնի իմ եկին, եւ այլ ոմանք:

[Ա]

Ձեռ. թիւ 175. Մատենադարան Ս. Երուսաղէմի, գրուած յԵրուսաղէմ ձեռամբ Պարոն Ճգնաւորին կամ Պարոն Միակեցին: Գրքին վերջը Գրիգոր Դարանաղցի գրած է հետեւեալ յիշատակարանը.

«Պատմութիւն Սուրբ հօրն երիցս երանելոյն Պարոն Միակեցին ի թվ. Ռ եւ Գ: Էր այր մի Պարոն անուն ի Խորձունեաց գաւառէն ի գեղջէն Սուրբ Տիկնայ, ելեալ յերկրէն տամբ եւ ծընաւղաւք հանդերձ, եւ եկեալ բնակեցաւ ի յԵկեղեաց գաւառն ի մայրաքաղաքին Երզնկան, եւ ամուսնացաւ ըստ օրինացն ի կարգ աշխարհի: Եւ յետ երկու ամսոց եւ կիսոյ մեռաւ կինն, եւ դարձեալ երկրորդ անգամ էառ կին, եւ նա եւս մեռաւ յետ երկուց ամսոց եւ կիսոյ, որ աւուրք երկուց կնոջն եղեն հինգամսեայ ժամանակս: Եւ ինքն յոյժ սրտառեալ եւ անմխիթար սգով տարակուսեալ, մինչ զելս իրացն ոչ գիտացեալ: Եւ ելեալ յառաւել տրտմութենէն, գաղտ ի ծնողացն, եւ երթեալ տարադէպ յարեւմուտս ի թագաւորեալ քաղաքն ի Կոստանդինուպօլիս, ոչ գիտելով ինքն զինքն թէ յէ՞ր աղագաւ երթիցէ, այլ որպէս զարբեալ ի գինոյ ոչ գիտիցէ զուր երթալն` այնպէս երթայր: Եւ գնացեալ հասեալ մինչ ի Թոխաթու վանսն, որ յանուն Սուրբ Աննայի ծնաւղաց Սուրբ Աստուածածնին, եւ ի գիշերին օթեւանս կալան անդ ուղեկից ընկերօքն: Եւ ի տեսչութենէ խնամոցն Աստուծոյ ի տեսլեանն երեւեալ Սուրբն Աննայ ի կերպարանս հօրաքեռն իւրոյ եւ բազում ողոքական եւ սպառնական բանիւք խրատէ զնա թէ` յԱստուծոյ խնամոցն եղեւ այդ քեզ վասն վաղվաղ մեռանելոյ կանանց քոց. հրաման Տեառն կամի զի հրաժարեսցիս յաշխարհէ եւ մերկասցիս միանգամայն որ ինչ յաշխարհի է, եւ թէ` դարձի'ր յուղոյդ զոր երթաս, զի ոչ է կամք Տեառն երթալ քեզ ի վնասակար ճանապարհդ յայդ: Եւ զարթուցեալ ի քնոյ եւ կայր հիացեալ, եւ յարուցեալ գնաց առ առաջնորդ վանացն` Տէր Դաւիթ վարդապետն, եւ պատմեաց նմա զամենայն եղեալսն իւր մի ըստ միոջէ, եւ զերազ տեսլեան գիշերոյն: Եւ յորժամ լուաւ վարդապետն զամենայն, զարմացեալ ի վերայ իրաց եղելոցն եւ վասն ահագին տեսլեան, եւ հիացեալ փառս ետ Աստուծոյ: Եւ սկսեալ մեկնել զերազն եւ զեղեալ իրսն որ առ նա եւ խրատելով յԱստուածաշունչ գրոց, մինչեւ հաւանեցոյց մերկանալ յաշխարհէ: Եւ հրաժարեալ յընկերակցացն, եւ նոքա գնացին զճանապարհս իւրեանց, եւ ինքն մնաց անդէն աւուրս ինչ, եւ մերկացեալ զամենայն պճնողական հանդերձս երեւելիս, զամենայն բաշխեաց աղքատաց եւ ինքն զգեցաւ պատառատունս, եւ ելեալ անտի եւ եկեալ բնակեցաւ ժամանակս փոքր ի վանս Սեբաստիոյ եւ արար պարտէզ եւ վանացն բազում շինուածս կատարեաց, մինչ տեսանելով զժրաջանութիւն գործաւորութեան նորա եպիսկոպոս վանացն, սկսաւ աղաչել զի կացցէ մնասցէ անդ, եւ նա խորհուրդ ունէր երթալոյ յԵրուսաղէմ, եւ եպիսկոպոսն միջնորդ եւ բարեխօս արկեալ զոմանս ի քաղաքէն` արս երեւելիս զի արգելցեն, եւ նա ոչ առ յանձն, այլ ասելով թէ` երթայց, մուրանալով զծախս ճանապարհին հաւաքեցից: Եւ նոքա ասեն. երբ չես կենար աստ բնակութեամբ, նա' կա'ց մինչեւ ի ժամանակս ուխտաւորացն, եւ յորժամ ուխտաւորաց ժամանակն գայ, մեք կատարեմք զամենայն պիտոյս ճանապարհին քո` թէ գրաստ եւ թէ դրամ, ինչ որ պէտք եւ կարիսն է քո: Նա կեցեալ մնացեալ անդ մինչեւ ուխտաւորաց ժամանակն եկն, եւ նա գնացեալ առ նոսա եւ նոքա կատարեցին զամենայն խոստացեալսն, եւ սիրով ուղարկեցին յԵրուսաղէմ, եւ գնացեալ երկիր եպագ Սուրբ Գերեզմանին եւ այլ ամենայն լուսազարդ սուրբ անօրինականացն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ եւ եհաս ըղձիցն: Եւ դարձեալ եկեալ յԵրզնկան եւ անտի եկեալ ի լեառն Սեպուհ, առ դամբարանի Սուրբ Լուսաւորչին եւ կեցեալ փոքր ժամանակս անդ ի վանս միաբանակաց, եւ անտի իջեալ ի յԱյրն Մանեայ եւ կեցեալ անդ բազում աւուրս, եւ շինեաց զամենայն դժուարին առապարս նորա տախտս տախտս առնելով մեծամեծ վիմօք եւ հողաւք: Եւ անտի իջեալ ի ձորն ի ներքոյ անապատին, եւ գտեալ վայելուչ տեղիս խրճիթս փոքրիկս ի յերեսս քարանձաւի միոյ, որ նախ բազմաց միայնաւորաց բնակութիւն եղեալ էր, զոր այժմ Շիկի քար ասեն` յառաջնոց բնակչաց յանուանէն կոչելով, եւ կեցեալ անդ մեծաւ ճգնութեամբ միայնակ զամս բազումս: Եւ եկին յաշխարհէ բազումք եւ յարեցան ի նա եւ ուսան զվարս նորա, ոմանք առ Քրիստոս փոխեցան եւ ոմանք տակաւին կենդանի կան, որ եւ երկուք են աստ ի Սուրբ յԵրուսաղէմս սպասաւորք` Սուրբ Յակոբայ փակակալք եւ ջահընկալք` Մարգար անուն աւագ սարկաւագ եւ Յակոբ միայնակեացք, զոր Տէր Աստուած անփորձ եւ անսայթաք եւ անբասիր կենօք պահեսցէ յամենայն հաղբից եւ որոգայթից թշնամոյն:

Արդ ի բազում ժամանակաց հետէ ոչ ոք երբէք չէր լուեալ կամ տեսեալ բնաւ զոք ի հայոցս յանապատս բնակիլ միայնաւորութեան աղագաւ, բայց ի սմանէ, եւ ոչ կայր օրինակ ուրեք, այլ վերին խնամօքն եւ օգնականութեամբն ինքն օրինակ եղեւ բազմաց, որպէս զմեծն Անտոն: Ոչ փոփոխեաց երբէք զվարս իւր, այլ օրըստօրէ առաւելեալ ի նոյն մինչեւ ցօր մահուան իւրոյ ըստ այնմ թէ` Իմաստութիւն ի յելս ճանապարհաց գովի: Եւ թէ որպէս զտեղին զայն զՇիկի քարն վայելչացոյց ըստ բնական վայելչութեանն զոր ունի տեղին, թէ յորդառատ աղբերն զոր բղխէր ի վերուստ` առոգանելով զերեսս քարանձաւին եւ անտի կարկաջահոսելով ի վայր, եւ արար պարտէզ բանջարոց, եւ տնկեաց ծառս յամենայն մրգաց եւ հասոյց պտուղս անուշահամս, որ եւ ի դրախտս թագաւորաց հազիւ գտանիւր: Եւ ինքն ուխտ եդեալ անձին, զի մի ճաշակեսցէ երբէք միրգ ոչ իւր անկոցն եւ ոչ յայլոց: Հասուցանէր զպտուղսն եւ ձեռօք հատանէր եւ տար ի կեր ամենեցուն եւ ինքն բնաւ ոչ ճաշակէր, բազում ժամանակս այնպէս առնելով: Եւ ելեալ երբեմն երբեմն շրջէր յամենայն ուխտատեղիս եւ բազում անգամ ի Սուրբն յԵրուսաղէմ եւ երկու անգամ ի մեծն Հռովմ առ Սուրբ առաքեալս Պետրոս եւ Պօղոս եւ ի Սպանիա եւ ի մեր հայոց յարեւելից բնաւ ուխտատեղիսն եւ դարձեալ դառնայր անդրէն ի տեղի իւր մենարանին: Եւ ոչ դարդարէր երբէք դատարկ կալ, քանզի ամենայն շնորհիւ լցեալ էր, ամենայն ձեռագործ արուեստից հմուտ էր, ոչ էր արուեստ եւ գործ զոր ոչ գիտենար, վասն զի յոյժ բազմահնար եւ մեծահանճար էր եւ աշխատասէր եւ բարուքն ողորմած էր եւ գթած առ ամենայն ոք, բանաւոր էր ի բնութենէ եւ յոյժ քաղցրաբան, մինչ զի մեղր կաթէր ի քմաց կոկորդաց շրթանց նորա եւ խրատտու ամենեցուն մեծաց եւ փոքունց, որ եւ Սեպուհոյ վանորէից բնակիչքն` թէ եպիսկոպոսք եւ թէ կրօնաւոր քահանայք` գային եւ խրատ հայցէին ի նմանէ եւ նա յաստուածատուր շնորհօքն ուսուցանէր զամենեսին: Որ եւ զիս տրուպս ամենեցուն Գրիգոր բանի սպասաւորս, որ մանուկ էի եւ յոյժ տխմար եւ անտէրունչ ի հոգաբարձու խրատողաց, եւ իւր բարի խրատովն զդաւնացոյց զմեզ եւ բազում ողոքական եւ սաստկական հնարիւք յորդորեց եւ հաւանեցոյց մեզ հետեւել գրոց արբանեկութեան: Եւ ոչ թէ ինքն միայն էր բարեաց սիրող եւ հետեւող եւ քաջալերող էր զամենեսին ի բարիս, այլ եւ բարի ծնողքն իւր Ճոհար անուն մայրն առաւել քաջալերէր զաղիսն եւ զցուպ ծերութեան իւրոյ հաստատուն կալ ի վարս ճգնութեան, եւ ինքն նստեալ կայր ի քաղաքին յԵկեղեաց որպէս ճնճղուկ միայն ի տանիս, եւ ըստ ամի ամի գայր յանապատսն եւ յորդորէր ի վարս ճգանց զորդեակն իւր: Ոչ թէ զորդին միայն խրատէր, այլ զիս զվայրենիս եւ զանզգայս բազում անգամ ողոքանօք խրատէր ի բաց կալ ի սուտ խաղուց, յանառակ վարուց եւ յանուղղայ գնացից եւ աղաչէր փոյթ կալ յուսումն մանկութեան: Եւ առեալ զինքն որդեակն իւր եւ տարեալ ի Սուրբն յԵրուսաղէմ, եւ եկեալ ի տեղին, եւ յետ ժամանակաց կրկին էառ զմայն` թէ դարձեալ բերէ յԵրուսաղէմ, նա' կամօքն Աստուծոյ ոնց հասեր են ի հայրենի գիւղն ի Սուրբ Տիկին, անդէն ի նմին փոխադրեալ էր առ Քրիստոս ի վերին յԵրուսաղէմ:

Եւ դարձեալ դարձայց ի կարգ բանից վարուց իւրոց` թէ ո՞րպէս ծանր աշխատութիւնս կրեաց տաժանելի կրիւք ի Սեպուհոյ վանորէից: Առապար եւ քարավէժ դժուարագնաց ճանապարհնին հեշտացոյց եւ դիւրագնացս արար զառիվերսն` ի Պռօշի արտէն մինչ ի կատար լերինն, ուր սուրբ գերեզմանն է լուսաւորեալ Լուսաւորչին մերոյ, եւ ի ներքուստ ի վեր զելսն մանուածով արար: Այլ եւ զամենայն կարիս շինուածոյ վանորէիցն կատարէր` զորմոց շինելն, զծեփ առնելն, թէ այլ զինչ հարկ լինէր` մեծաւ աշխատութեամբ կատարէր: Եւ յետ այնորիկ ուսաւ գիր եւ սաղմոս, որ ի մանկութենէ բնաւ չէր ուսեալ, ի կատարեալ հասակին երեսուն ամին յետոյ ուսաւ: Այնպէս քաղցր եւ անուշահամ երգէր, որ ամէն ոք լսէր եւ հասկնար, բերանովն ասէր եւ մտօք զբանն քննէր ըստ առաքելոյ, ասէր եւ ի միտ առնէր, զծորանս Հոգոյն Սրբոյ ծծէր:

Եւ յաւուր միում արար Աստուած մեծ եւ սքանչելիս, որ եկին յօտար աշխարհէ աւազակք քուրդ ազգաւ, եւ յաւարի առին զամենայն զինչ որ գտանիւր ի խրճթին` զսաղմոսարան եւ զայլ գրքոյկ եւ զամենայն ինչ որ հաճոյ էր իւրեանց` առեալ թալան եւ տարեալ յաշխարհն իւրեանց եւ յորժամ կու հասնին աւազակքն ի մէջ բանակին իւրեանց, նա' յայնժամ աստուածասաստ բարկութիւն եւ ցաւք մահացուցիչ կու անկանի ի մարդիկ եւ յանասունք եւ մարդիկ բանակին իւրեանց կու նեղեն զաւազակքն թէ` այս ի՞նչ է որ առժամայն ի գալն ձեր գործեցաւ, չլինի՞ թէ վանորէից վնաս էք հասուցեր, որ ի գալն ձեր վաղվաղակի հարուածք պատուհասի եհաս մեզ: Եւ նոքա վասն երկիւղի պատժոցն խոստովան կու լինին զգործեցեալ չարիսն իւրեանց առ սուրբսն, եւ ընտանիքն եւ ամենայն բանակն իւրեանց մեծաւ ստիպով կուղարկեն զաւարեալ կարասին ի տեղի իւր: Եւ եկեալ բերին յետ քանիցս աւուրց զամենայն զոր ինչ տարեալ էին, եւ առին օրհնութիւն եւ գնացին:

Եւ յետ ժամանակաց բարիատեացն սատանայ յարոյց զմի ոմն յանդուգն աշակերտաց իւրոց ի վերայ սրբոյն, որ ապստամբեցաւ յիւրմէն եւ գնաց առ աւազակապետ ոմն քուրդ, եւ մատնելով զնա ի մահ, որ եկեալ բազում կտտանօք չարաչար նեղեցին եւ ստիպէին գանձս ոսկոյ եւ արծաթոյ, եւ սպառնայր նմա թէ` քարավէժ կամիմ առնել զձեզ, վասն որոյ եկեալ եմ զի կատարեցից զկամս իմ: Այլ նա շնորհօք բարերարին Աստուծոյ եւ իւր քաղցրահամ բանիւ եւ անուշ խօսիւքն ի գութ շարժեաց զաւազակապետն զայն, եւ զղջացաւ ի չարեացն զոր կամէր առնել, եւ եղեւ յոյժ սիրելի սրբոյն: Եւ յետ երկուց աւուրց գնաց Հայրն ի վանս Սերովբէից եւ եկն աւազակն պատահեցաւ առ նա եւ փարէր զնովաւ, եւ ապաշաւէր զչար խորհուրդն իւր եւ ասէր զպատճառն եւ զառիթն մատնութեան` զյուդայ աշակերտն իւր, եւ նա անդէն անդ կայր եւ յանդիման խայտառակեաց զնա: Մինչ խօսէր աւազակապետն առ նա, յանկարծակի կալան զնա զօրականք ոմանք աւագանոյ մի եւ տարեալ ի գիւղն Ալփոշի եւ եդին ի բանդի, եւ ի գիշերին արձակեալ կու լինի ի կապանացն եւ ելեալ փախուցեալ ի բանդէն: Եւ երկուցեալ սուրբ Հօրն` թէ գուցէ եկեալ անդէն առ նա եւ ասիցէ թէ` դո'ւ նենգեցիր զիս, զի ես ոչինչ վնասեցի քեզ եւ դո'ւ մատնեցեր զիս ի ձեռս սպաննողաց, անողորմ եւ անգութ չարիս առնիցէ ի մէնջ կարծելով զեղեալ անցսն իւր, վասն որոյ ելեալ վաղվաղակի` եթող զամենայն վայելչութիւն տեղեացն եւ զգերեզմանն զոր փորեալ էր ի վիմէ վասն անձին իւրոյ:

Եւ ել անտի եւ գնաց յաշխարհէ յաշխարհ ի մեծն Հռովմ եւ ի Սպանիա, եւ դարձեալ եկն ի Կոստանդնուպօլիս: Եւ ես անարժանս, տրուպս ամենայնի` Գրիգոր սպասաւորս բանի պատահեցաք միմեանց, եւ առեալ զինքն իւրայովք տարեալ հասուցաք ի յաստուածակոխ մայրաքաղաքս Երուսաղէմս, եւ եկեաց աստ եօթն տարի մեծաւ ճգնութեամբ եւ գրեաց մեծաւ աշխատանօք եւ խառն արտասուօք զմեծ բուն եւ զՎարս Հարանց զգրքոյկս զայս, եւ հանգեաւ խաղաղութեամբ ի Քրիստոս եւ թաղեցաւ յԱգարակին Բրտի` ի գինս արեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն:

Եւ արդ եղեւ զրաւ գրոցս եւ վերափոխումն իւր ի միում ամի թուին Ռ եւ ԾԹ (1610), եւ գրեալ են այլոք զորպիսութիւն ժամանակին եւ զաղերս մաղթանացն եւ զհայցումն թողութեան անմեղագիր լինել անարհեստ գրչութեանն, միըստմիոջէ զամենայն գրեալ են երեսուն եօթն համարս տետրից, անդ գտցես եւ ընթեռնուցուք: Եւ ընդ սմին յիշատակի եւ զբազմամեղ Գրիգորս տրուպս ամենայնի արասջիք յիշման արժանի ի Քրիստոս եւ հայցեցէք թողութիւն ամենայն սխալանացն մերոց, որ եւ ձերն թողցի յամենառատ շնորհողէն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն: Հայր մեր որ յերկինս: ե

[Բ]

Մագ Ձեռ. թիւ 503, Մատենադարան Ս. Երուսաղէմի: Գրիչ, տեղի, ժամանակ` անյայտ. ստացող` Սմբատ թագաւոր հայոց (1295-1297) ըստ յիշատակագրութեան թղ. 44ա «զստացող սորա զսմբատ թգր հայոց յիշեցէք ի քսե: Մատեանս նորոգուած է յԵրուսաղէմ ՌԿԶ (1617) թուականին ձեռամբ Գրիգոր վարդ. Դարանաղցւոյ, որ սկիզբէն պակսած 13 թերթերուն տեղ նորերը գրած ու ամբողջացուցած եւ վերջին 13բ էջին ներքեւը աւելցուցած է հետեւեալ յիշատակարանը.

«Փառք համագոյ եւ միասնական Սուրբ Երրորդութեանն Հօր անծընի, զՈրդի ծնողի եւ զՍուրբ Հոգին բըխողի, երիցն ի մի եւ մի յերիցն, անճառելի եւ անքննելի, անհասան[ելի], անբովանդակելի եւ անպարագրելի, անկէտ եւ անժամանակ աստուածութեանն` Հօր եւ Որդոյ եւ Սուրբ Հոգոյն, յամենայն եղանակացս` երկնաւորաց եւ երկրաւորացս, իմանալեացն եւ ի զգալեացս, ի բանականաց եւ յանբանից եւ յամենայն արարածոց օրհնութիւն, գովութիւն եւ փառաբանութիւն յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն:

Շնորհիւ ամենակալին Աստուծոյ եւ գործակցութեամբ Հոգոյն Սրբոյ վերստին նորոգեցաւ եղանակաւոր տառս, որ կոչի Շարակնոց, ձեռնատըւութեամբ Տէր Դանիէլ լուսարար սրբակրօն մաքրամիտ աբեղային: Եւ տեսաք զպատուական տառս զայս յոյժ քայքայեալ եւ յօշեալ ի միմեանց, որպէս խռիւ ի մրրկէ փոթորկեալ, ցրիւ եւ ցան եղեալ, վասն որոյ այցելու եղեւ եւ մեծաւ հոգաբարձութեամբ փոյթ յանձին կալաւ վասն տառիս նորոգման, եւ զօրհանապազ ստիպելով զմեզ եւ բազում անգամ թախանձելով` մինչ յօժարեցոյց զմեզ: Յաղագս որոյ ես նուաստս բանասիրաց եւ տրուպս ամենայն վարդապէտաց` Գրիգորս Դարանաղեցի հարկեցայ ի Դանիէլ եղբօրէս այս եւ գրեցի զայս տետրս, որ պակասեալ կայր ի գրոցս, յիշատակ մեզ եւ իւրն եւ մեր ծնողացն եւ ամենայն արեան մերձաւորացն, ամէն:

Արդ նորոգեցաւ գիրքս ի թվին հայոց ՌԿԶ սեպտ. իդ. ի մէջ Սուրբ Յարութեանս, ի յառաջնորդութեանն Գրիգոր սրբազան եպիսկոպոսին: Եւ որք ընթեռնուք զյիշատակ գրոցս, յիշեսջիք յաղօթս զբազմամեղ Գրիգորս եւ զՏէր Դանիէլ աբեղայս, որ ինն տարի լուսարար է, ընդ նմին եւ զՄարկոս միայնակեացս, որ սպասաւոր է Սուրբ Յարութեանս, եւ որք յիշէք` յիշեալ եւ այլն: ե

[Գ]

Հին եւ Նոր Կտակարան, ինքնաձեռագիր Գրիգոր վարդ. Դարանաղցւոյ, սեփականութիւն Տ. Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեանի: Մաքուր բոլորգիր, գրուած զանազան տեղեր ու ժամանակներ, կազմը քայքայուած եւ կը պակսին բաւական թուով թերթեր` գլխաւորապէս սկիզբի մասերէն: Յիշատակարաններն ու յիշատակագրութիւններն եւ հետեւեալները.

Ղեւտական գրոց մէջ` ստորին լուսանցքին վրայ.

«Հազար բերանով նախ ինձ վա~յ, եւ ապայ ի վերայ ամբարտաւան եւ անզգամ արանց: Տեսէ'ք, ո'վ եղբայրք, զսպառնալիսն եւ զսաստն Աստուծոյ ի վերայ մեր անլսողութեանս: ե

Դատաւորաց մէջ` ստորին լուսանցքին վրայ.

«Աղաչեմ զքեզ, Տէ'ր, անյիշաչար եւ անոխակալ Աստուա'ծ Աստուա'ծ մեր, յիշեա զմեզ յորժամ գաս ի դատել զերկիր: ե

«Ո~հ զմոլի խորհուրդս զապականիչս ոգոյ: ե

Դատաւորաց վերջը.

«Զոգնամեղս, զեղկելի աշխատող տառիս` զԳրիգոր նուաստ ոգի միայն անուամբ վարդապետս` աղաչե'մ, աղաչե'մ, երես անգեալ աղաչեմ զհանդիպողքդ մատենիս` յիշել աղօթիւք ի Տէր Յիսուս, եւ որք յիշէք զմեղաւորս, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Տէր. ամէն: ե

Հռութի վերջը.

«Արդ եղեւ զրաւ Դատաւորաց գրոցս եւ Հռութիս` հայկազնեայ տումարի թվի ՌԾԵ (1606) շրջանի եւ յունիս ամսոյ ի հնգետասանի, պատկեր օրի` շաբաթի, ի վճարս Պէնտէկոստէի: Գրեցաւ ի սուրբ եւ յաստուածակոխ քաղաքս յԵրուսաղէմ, ի դրունս Նորոյս Սիոնի` մօր համօրէն ընդհանուր եկեղեցեաց սրբոյ մեծի առաքելոյս աթոռակալի Տեառնեղբայր Յակոբիս եւ Գլխադիր Որդոյն Զեբեթեայ Յակոբայ սուրբ առաքելոյն եւ այլ անճառ եւ անպատում անօրինականացս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, ի յառաջնորդութեան եւ տեղապահութեան գահոյս երանաշնորհ եւ ամենիմաստ Տէր Դաւիթ հեզահոգի արքեպիսկոպոսին եւ Գրիգոր մոնոզոն աբեղայի վերակացու հոգաբարձի, բազմերախտ աշխատաւորին, եւ համշիրաք եղբօր մերոյ կամաւոր աղքատին Տէր Սարգիս եպիսկոպոսին Սաղմոսավանեցին եւ Տրապիզոնցի կամաւոր աղքատին Տէր Կիրակոսին եւ Տէր Սարգիս աբեղային, Տէր Սահակ փոքր Կանջացին եւ միւս Տէր Սահակ մեծ Կարկառեցին եւ Տէր Մկրտիչ երէցին` ամենագովելի, սրբասէր եւ բազմագութ Ջուղայեցի քահանային եւ Տէր Մխայէլ Բաղշեցի գրագիր աբեղային եւ Տէր Յովհաննէս Վանեցի աբեղային եւ Տէր Սիմէոն աբեղային եւ այլ բազմահաւաք միաբանիցս, որ աստ կան հաւաքեալ:

Եւ արդ` աղաչեմ զաշակերտքդ բանին ճշմարտութեան, յորժամ դիպիք ոմա ընթեռնլով կամ օրինակելով` յիշեսջիք եռափափաք հոգով ի մաքրափայլ յաղօթ ձեր զունայնս ի բարեաց գորցոց, զմեղօք հարեալ ոգիս` զսոսկ անուն Գրիգոր վարդապետս եւ զեղկելի թշուառամեռ ծնողքն մեր ըստ մարմնոյ` զհայրն իմ զԳրիգորէսն եւ զմայրն իմ զԿուլվարդն եւ զամենայն արեանառու մերձաւորքն իմ եւ զամենայն հոգեւոր երախտաւորքն մեր, որք ըստ հոգւոյ եւ մարմնոյ վարժիչք եւ խրատիչք եղեն մեզ, մանաւանդ զհոգեւոր բազմերախտ հայրն մեր Սրապիոն քաջ տելեան եւ աստուածաբան վարդապետն: Նաեւ ընդ սմին կրկին եւ երեքկին զյիշելոյ արժանին` զՍեպուհու լեառնացի Պարոն Միակեցն եւ զիւր հլու աշակերտն Մարգարն, որ զթուղթս շնորհեաց գրոցս. յիշատակ նորա յաւիտենից եղիցի եւ տերեւ գովութեան անուան նորա մի' թափեսցի ի սուրբ տառէս եւ գրեսցի անուն նորա ի դպրութիւնն անջնջելի. ամէն:

Եւ դարձեալ աղաչեմ անմեղագրութիւն խառնափնդոր եւ անարհեստ գրոյս, գիտեմ զի պարսաւանաց արժանի է որչափ պարսաւէք, բայց թողութիւն շնորհեցէ'ք, զի շոյտափութութեամբ գրէի վասն անբարի ժամանակիս, որ անհանգիստ ենք կենօք եւ վասն բազում պատճառի: Եթէ յիշէք` եւ դուք յիշեալ լիջիք յայնմ աւուր ահեղ ատենին. ամէն: ե

Երրորդ Թագաւորութեանց վերջը.

«Թագաւորութեանց երրորդ կատարեցաւ յուլիս ամսոյ գ:

Ո~վ ամենաբարի Տէր իմ Յիսուս, լրումն ամենայնի եւ գլուխ արարածոց, դու ես Քրիստոս Փրկիչ մեր, փրկեա' եւ ազատեա' զմեզ` զտրուպս ամենեցուն եւ զնուաստողի Գրիգոր վարդապետս եւ զծնողս մեր զհոգեւոր եւ զմարմնաւոր, զաշխատաւորք եւ զերախտաւորքն մեր` ի սպառնալեաց գեհենոյն եւ քեզ փառք յաւիտեանս. ամէն:

Ով զմեզ յիշէ արժանապէս, ինքն յիշուի արդարապէս, փառաւորի աստուածապէս, ժառանգէ զանանց բարին վայելչապէս: ե

Երկրորդ Եզրասայ գրոց մէջ` ստորին լուսանցքին վրայ.

«Ա~յ, ո~հ եւ վա~յ, յօրինակ մեղաց քնոյ մարմնաւոր քունս նեղեաց զիս ի գիշերիս եւ այս մէկ էջս խառնափնդոր եղեւ ի ծանրութենէ քնոյս. աղաչե'մ, աղաչե'մ, անմեղադրութի~ւն: ե

Յուդիթի վերջը` ստորին լուսանցքին վրայ.

«Ո'վ բանասէրք, թվին ՌԾԵ (1606) յԵրուսաղէմ գրեցի մինչեւ ցայս, եւ արգելք եղեւ ի մեղաց իմոց եւ արդ նոր սկսայ շնորհօքն Աստուծոյ, որ թիւն ՌԿ (1611): ե

Ա. Մակաբայեցւոց վերջը.

«Ո'վ պատահողքդ հանճարով, եւ ընթերցողք յոյժ բարղձալով, յիշեցէ'ք զմեզ յօժար սրտով, զներգեւեալ ոգի զԳրիգոր խնդրող բանից` հանդերձ ծնողօք եւ ամենայն մերձաւորօք. ամէն: ե

Յոբայ գրքին մէջ` ստորին լուսանցքին վրայ.

«Յայս երեսից վերայ քացախ լցավ յանզգուշութենէ: ե

Սաղմոսաց մէջ` դատարկ էջի մը ստորոտը.

«Ո'վ պատահողք, անմեղադիր` ղալատեցայ, մէկ երեսն խամ մնաց, վրայ եմ անցեր անգիտութենէ: ե

Սաղմոսաց մէջ` ստորին լուսանցքին վրայ.

«Ո'վ բանասէրք, աղաչեմ զձեզ յաղօթս ձեր յիշել զմեզ, զի յոյժ պարտաւոր եմ առաջի Աստուծոյ: ե

Իմաստութեան գրոց վերջը.

«Փա~ռք եմ գոհութիւն Յիսուսի զաւրացուցանողին զմեզ յաւարտումն սորին, փետրուար բ: Աստուածեղէն իմաստիցս լուսաւորեալք, յերես անկեալ աղաչեմ յէական լուսոյն, խաւարասէր գրչիս եւ ծնողաց մերոց եւ ամենայն զարմից եւ աշխատողաց տառիս եւ ձեռնատուաց եւ սիրով յորդորողաց` զՏէր Սարգիս եպիսկոպոսն եւ զՏէր Կիրակոս եւ զՏէր Սահակն Կանջացին, զջահավառ եւ զլուսարարս Սրբոյն Յակոբայ մեծահռչակ տաճարիս, հայցեցէ'ք զնշոյլս ողորմութեան յամենառատ պարգեւատուէն Քրիստոսէ յորժամ եւ դուք արժանացեալ ճառագայթափայլ զարդարեսջիք. ամէն: ե

Սիրաքայ վերջը` ստորին լուսանցքին վրայ.

«Ո~վ եղբայրք վսեմամիտք, յորժամ յայս վայր դիպիք յինչ պէտս եւ իցէ` նա' այս երեք բոյթ թղթիս կարելն անմեղադիր լերո'ւք, զի պատճառն շատ է եւ յերկարելն անօգուտ: Աղաչե'մ, աղաչե'մ, յերես անկեալ աղաչեմ` անմեղագրութի~ւն: ե

Եսայեայ վերջը.

«Տէ'ր Աստուած, բարեխօսութեամբ սուրբ եւ աստուածախօս մարգարէին Եսայեայ` ողորմեա' ստացողի գրոցս եւ գրողացս եւ ձեռնտուացս, երկու եղբարցս հարազատաց` Գրիգոր Դարանաղցի բանի սպասաւորի եւ Մահտեսի Մարկոս միայնաւորի, ընդ նմին եւ Պարոն Միայնաւորին հանգուցելոյն առ Քրիստոս եւ հոգեւոր եւ ձեռնասնունդ որդեկի նորա Մարգար սարկաւագին, որ է լուսարար Սրբոյն Յակոբայ Գլխագրին:

Արդ` գրեցաւ սա ի սուրբ քաղաքս յԵրուսաղէմ, ի մէջ Սուրբ Յարութեանս, յանդիման Գերեզմանին, եւ լուսարար մեր բաժին մասին սրբասէր եւ մաքրամիտ Տէր Դանիէլ կրօնաւոր քահանային, ի յառաջնորդութեանն սուրբ եւ հրաշափառ Աթոռոյս մեր Սրբոյն Յակոբայ Տեառնեղբօրն` առաքինասէր եւ աստուածահաճոյ հայրապետիս մերոյ Տէր Գրիգոր արքեպիսկոպոսին եւ այլ միաբանից եղբարց, որ աստ կան հաւաքեալ: Եւ գրեցաւ սա ի թվին ՌԿԶ (1617) յունիսի իը. ի վայելումն եւ յիշատակ հոգոյ իմոյ եւ ամենայն արեան մերձաւորաց եւ Պարոն Միակեցին, որ զամենայն թուղթս սուլթանիայ ձրի շնորհեաց. եւ որք հանդիպիք սմա յինչ պէտս եւ իցէ` յիշեսջիք ի մաքր. զվերոյգրեալքս: ե

Եզեկիելի վերջը.

«Զսակաւ աշխատողս ի սմա Կեսարացի Խաչատուր անուամբ միայն աբեղայս` աղաչեմ միով «Հայր մեր որ յերկինսեիւ յիշել ի Տէր, եւ Քրիստոս զյիշողքդ յիշէ ի միւսանգամ գալստեան իւրոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն. Հայր մեր: ե

Կտակ երկոտասան մարգարէիցի վերջը.

«Արդ` եղեւ կատարումն գրոց Կտակացս ի թվին հայոց ՌՀ (1621) յունիսի լ. ի մայրաքաղաքն ի Կոստանդինուպօլիս ի դրունս Սրբոյն Նիկողայոսի, որ Կումրուկի մահալայ կոչի, ձեռամբ ոգնամեղ Գրիգոր վարդապետի ուրեմն անարժանի, յիշատակ հոգոց մերոց եւ ծնողաց եւ հարազատ եղբօրն իմոյ միայնակեցին, որ եօթն տարի է որ սպասաւոր եւ լուսարար [է] Սուրբ Գերեզմանին Քրիստոսի, եւ յայսմ ամի հազիւ կարացի բերել ի տեսութիւն մարմնաւոր աչօք ի թաղձկալի սրտիս, եւ այլ նոր երթալու է` թէ Աստուած առաջնորդէ, եւ այլ ամենայն արեանառու մերձաւորաց, ի վայելումն մանկանց Սիոնի: Արդ` որք հանդիպիք աստուածաբուխ մատենիս յինչ պէտս եւ իցէ` յիշեսջիք ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր զմեղօք տառապեալ Գրիգորս եւ զվերոյգրեալսն ամենայն յաղօթս ձեր եւ դուք յիշեալ լիջիք յամենառատ պարգեւատուողէն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն: ե

Պատմութիւն Յովսեփայ եւ կնոջ նորա Ասանեթի վերջը.

«Փա~ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն սրբոյ` անեղին, էակցին, փառակցին. ամէն:

Արդ` եղեւ զրաւ եւ կատարումն սուրբ տառիս եւ լիակատար պատմութեանս Ասանեթի եւ Յովսեփայ գեղեցկին` յերկրին Թրակացւոց, որ այժմ Ուռումէլ յորջորջի բառիւ տաճկի, ի մայրաքաղաքիս Թաքիրտաղիս, Փոքր Ըռատօզս կոչեցեալ, ի դրունս Սուրբ Հրեշտակապետիս եւ դամբարանի երջանիկ հօրն մերոյ Յակոբ քաջ րաբունւոյն հանգուցելոյն առ Քրիստոս, որ այս եկեղեցոյս եղեւ պատճառ շինութեան, մեծ ջանիւ եւ բազում հնարիւք աշխատեցաւ ի հրաման առնուլն ի թագաւորաց եւ ի մեծամեծաց, թէ ֆաթվայի եւ թէ յամրի եւ թէ ի շինութիւնն առաւել աշխատ եղեւ, եւ յետ ինն ամսոյ փոխեցաւ ի յոյսն ամենեցուն առ Քրիստոս եւ յաւելաւ առ հարս իւր, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի եւ փոխանակ այս ձեռագործ տաճարիս` զանձեռագործ տաճարն եւ զիմանալի խորանն պարգեւեսցէ նմա Տէր Աստուած ի ժառանգութիւն եւ ի հանգիստ անձին իւրոյ եւ ամենայն արեանառու մերձաւորաց իւրոց. ամէն:

Արդ` գրեցաւ աստուածաշունչ գիրս ի թվաբերութիւն հայկազան տումարի կրկին հնգից հարիւրից եւթանասուն եւ մէկերորդի (1622) յունիս ամսոյ ի ժզ: Եւ գրեցաւ ձեռամբ ոգնամեղ փծուն գրչի, տառապեալ մեղօք Գրիգորի միայն անուամբ վարդապետի, որ յայս աւուրքս ի գրելն այս տառիս` վասն ծովացեալ մեղաց իմոց եւ ի թոյլ տալոյն Աստուծոյ եւ ի հնարիցն սատանայի գործ մի զարմանալի գործեցաւ` սարսափելի հրեշտակաց եւ մարդկան: Եւ եղեւ օր մի զի մուրացիկ ոմն պատանի եկն ի պատճառս մուրողութեան եւ պատճառելով թէ` գերոյ տէր եմ, եւ ունէր նամակ կնքեալ ի մեր անընտրող առաջնորդացս: Եօթն օր պահեցաք, ըստ կարեաց մերոց խնամ տարաք եւ յօր կիւրակէի զնամակն ընթերցաք ի լուր ամենեցուն եւ կրկին կրկին յորդորեցաք զժողովուրդն, եւ տուին իւրն առատ ողորմութիւն: Ի գիշերի մեծ Համբարձմանն էր եւ հսկումն էր, եւ եդեալ էաք զամենայն սրբութիւնսն ըստ սովորութեան օրինացն, եւ մնաց այնպէս եդեալ ի միւս գիշերն: Եւ այս արաբացի աւազակս, որ նեստորական եղեր ազգաւ, մեզ հաւատացոյց թէ` ի հայոց մեծաց եմ, ոնց տեսել է զսրբութիւնքն, շարժէր է ի չարէն եւ յիւր սովորական գործոցն, եւ ելեալ ի մէջ գիշերի` ժողովեր զամէն սրբութիւն, մանաւանդ զիմ դեղաթափ սուրբ նշանս` բազում մասամբք: Եւ գնացին յետեւէ` գտան, նա զամէնքն ջարդեր էր, հրէից վաճառեր էր, զոմանց զկոտորք մի բերին եւ ոմանց բնաւ կորեան: Վասն այն գրեցի, որ զգուշանայք եւ ամենայն մարդոյ իսկոյն չհաւատայք: ե

Մատթէոսի Աւետարանին մէջ` ստորին լուսանցքին վրայ.

«Յիշեցէ'ք յաղօթս ձեր զԱրջուկեցի Վարհատն, որ գնաց յԱրմաշու ի Նորգեղն զօրինակն եբեր: Ինքն եւ կողակիցն իւր բազում աւուրք սպասաւորեցին մեզ զանազան կերակրօք եւ այլ պիտոյիւք, որոյ Տէր Աստուած վարձահատոյց լիցի. ամէն: ե

Հինգ էջ անդին.

«Զայս հինգ տերեւ թուղթս յԱրմաշու ժամատունն գրեցիե:

Յովհաննու Աւետարանին վերջը.

«Փա~ռք ամենազօր տէրութեանն եւ միասնական Սուրբ Երրորդութեանն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ, յիմանալեացն ի համբուն սեռիցն եւ ի զգալի տարրեղէն նիւթականացս, այժմ եւ անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն:

Շնորհիւ Տեառն սկսայ եւ ողորմութեամբ նորին աւարտեցի զաստուածաշունչ բուրաստանս, որ կոչի աւետաբեր, որ է Հին եւ Նոր Կտակարանք, ի խնդրոյ եւ ի տենչումն անձին իմոյ եւ յիշատակ հոգւոց մերոց եւ ծնաւղաց եւ ամենայն զարմից արեանառու մերձաւորաց, մանաւանդ որ այսօր կենդանին է` իմոյ ծնողաց եւ յարգանդէ ծնեալ եղբօրն մերոյ Մահդասի Մարկոսին, որ եւ նա եղեւ պատճառ եւ նպաստ ի կատարումն սորա: Զիարդն եւ զորպէսն կամ զայլայլութիւն գրեցելոյս, եթէ կամիս զստոյգն յիմանալ, փոքր ինչ աշխատութեամբ գտցես ի սուրբ գիրսն Պաւղոսի` ի վերջ թղթին Հռովմայեցւոց: Զի վասն ահի եւ մուխաթարայ ժամանակիս եւ անհանգիստ յերերման եւ ի տարտարոսի գոլոյն, առաւել երկիւղ կրելոյ աղագաւ ի մահառիթ հրաւիրմանէն, գուցէ յանկարծակի հասանիցէ ի վերայ մեր իբրեւ զորոգայթ, ըստ Տեառն հրամանին, վասն որոյ հարկ լինէր մեզ գրել զամենայն տեղւոյ եւ զժամանակաց գրեցելոցն զյիշատակարանսն, եւ զտեղին եւ զբնակիչք տեղեացն` զկնի: Եւ զանցս եւ զաղէտս եղելոցն եւս գրեալ ուրեք, այսինքն ի վերջ Ծննդոց եւ Արարածոց աստուածաշունչ սուրբ գրոցս, որ եւ աղաչեմ զպատահող սորա յինչ պէտս եւ իցէ` զի անդ եւս գտցես եւ ընթերձցիս եւ տեղեկասցիս վասն կարի յաճախ տառապանաց մերոց, եւ անմեղագիր եւ անպարսաւս զմեզ ազատս թողցես:

Արդ` եղեւ աւարտ եւ զրաւ աստուածաշունչ բուրաստանի սուրբ գրոցս Հին եւ Նոր Կտակարանաց, որ եւ զԿտակ երկոտասան նահապետացն եւ զԱսանեթի` կնոջն Յովսեփայն յաւելեաւք գրեցի եւ զբովանդակն ամենայն, ոչ թէ ի միոյ օրինակէ` այլ ի զանազան յայլեւայլ օրինակաց, յաղագս միանգամայն չգրելոյն եւ տարտարոս գոլոյն եւ հանգիստ ուրեք չգտանելոյն` վասն չարութեան ժամանակիս, որպէս յայտ է յայլեւայլ գրերաց եւ ի փոփոխելոյ գրչաց, տեղաց եւ ժամանակաց:

Արդ` գրեցաւ սուրբ գիրքս, որ կոչի աստուածաշունչ, որ սկիզբն եղեւ գրեցելոցս ի թվին կրկին հնգից հարիւրից յոբելեան եւ քառեակ թուոց, որ է ՌԾԴ (1605) ի նոյեմբերի … յերկիրն յԵգիպտոսի եւ յԵրուսաղէմ եւ ի սիլայ` ի Բենկի վանքն եւ ի Կոստանդնուպօլիս եւ ի Նիկոմիդու լեառնագաւառն, որ Ղօճայլէի ասեն այժմ, ի դուռն նորաշէն վանք կոչեցելոյն, հուպ Արմաշու նորաշինիցն: Եւ անտի չուեալ դարձեալ եկաք ի մեր սեփհական օթեւանս, ի մէջ մեր սեփհական վիճակի հօտիցս եւ համաշխարհիկ եղեալ քաղաքակցաց եւ գեղջակցաց, ի մէջ զարմից եւ տոհմականաց մերոց, ի յերկիրս Թիրակայ, որ այժմ Ուռումէլ վերաձայնի, ի փոքր յԸռատօզ քաղաքիս, ի դրունս Սուրբ Հրեշտակապետի նորաշէն եկեղեցոյս, առ դամբարանի հօրն մերոյ հոգեւորի, արի եւ քաջ րաբունապետին Տէր Յակոբ վարդապետին, որ է իւր ձեռակերտն որ մեծաւ ջանիւ եւ մեծաւ տաժանմամբ պատճառ եւ աշխատ եղեւ ի շինութիւն սորա, եւ սատարութեամբ քահանայիցս եւ ժողովրդոց, եւ ստացաւ զայս տուն աղօթիցս եւ զդարան հիւրոցս ի ժառանգութիւն եւ ի հանգիստ անձին իւրոյ եւ քահանայիցս եւ միահամուռ ժողովրդոցս եւ յիշատակ հոգոյ իւրոյ եւ ամենայն ժողովրդեանս եւ քահանայիցս, որք ի վաղ հետէ եկելոց եւ որք ի նորոցս եկելոց բնակելոց եւ որք առ Քրիստոս հանգուցելոցն, զոր են այժմ եկեղեցականք այսոքիկ. նախ մեր գեղջացի ցամաքեալ մարմնով ծերունի Տէր Տիրատուրն եւ զՄինաս աբեղան եւ զմիւս Մինաս քահանայն Սեբաստացի եւ զՏէր Մարտիրոս սրբասէր քահանայն` զփակակալ սուրբ եկեղեցւոյս եւ զհօրեղբօրոդի սմին զՏէր Յակոբ քահանայն եւ զՏէր Գրիգոր եւ զՏէր Ղազար քահանայն եւ զՏէր Մկրտիչն, եւ ի մէնջ նորընծայեալ քահանայքս` Տէր Աստուածատուրն եւ զՏէր Առաքելն եւ մարմնով թշուառացեալ եւ հոգով մաքրեալ եւ լուսաւորեալ Տէր Պետրոսն, եւ գնացելոցն ի Քրիստոս մեր գեղջացի Տէր Խաչատուր վանաց երէցն եւ զՏէր Յովհաննէսն եւ զաւագ սարկաւագն` զտիրացու Պաղտասարն եւ զայլ եկեղեցականքս զմեծամեծսն եւ զփոքրագոյնքն ամենայն, զժողովրդոցն երեւելի արանցն, եւ որք յայնժամ երախտաւորք էին եւ վերակացուք ի շինութիւն սուրբ տաճարիս, եւ արդ այժմ են ի շէն պահելն եւ հոգածուք եւ վերակացուք տանս այս եւ քաղաքիս, նախ` մեծաշուք իշխանաց իշխանն Ռայիս Ներսէսն, եւ ապա` մեծ Սարգիս մահդասին, որ ի ժամանակս մեծին Յակոբ վարդապետին նա էր վերակացու եւ սպասաւոր վարդապետին, եւ զմեր մերձաւոր արեան Շաղաւաթն եւ զՇահմելիքն, զմեծ Կուլպակն, զԳոլոշն, զԱմիրեկն, զՂազարն, զՀազրպետն, զԽաչուկն, նաեւ զվերջին երեւեալքս եւ զյառաջացեալքս` զՍահանար Փանոսն, զմեր գեղջացի Փանոսն, զՅուսէփն, զՂասպնին, զԳրիգորն եւ զՆազարն, զդերձակ Պետրոսն, զՍեթն, զՎռնօսցի Սահակն եւ զայլ խառնախաղինջ ժողովուրդսն` թէ' կամախեցիք, թէ' երզնկացիք եւ թէ' սեբաստացիք, թէ' ղայսարեցիք եւ զմեր դարանաղեցի քաղաքացիքն եւ զայլեւայլ երկրացիք, զոր յանուանէ գրել զամենեսեան մեծ աշխատութիւն է: Այլ նա ինքն, որ զբազմութիւն աստեղաց գիտէ թուել եւ զնոսա զամենեսեան յանուանէ կոչել, գրեսցէ զսոսա զամենեսեան ի դպրութիւնն կենաց զանունս իւրեանց եւ կոչեսցէ յարքայութիւնն երկնից. ամէն:

Արդ` դարձեալ եղեւ կատարումն աստուածաշունչ գրոցս ի մեծ թուականիս հայոց Ռ եւ Հ եւ Ա (1622), նոյեմբեր ամսոյ Է. եւ քաղոց Թ. թամուզ Ը: Եւ գրեցաւ ի հայրապետութիւն Հայոց Տեառն Տէր Աւետիսին, որ այժմ յաջորդէ զաթոռ Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ, ի թագաւորութիւնն Սուլթան Մուսթաֆային, որ դաւաճանութեամբ նստուցին եւ ոչ օրինօք:

Արդ յայս վերոյգրեալ թվականիս` ՌՀԱ եւ մայիսի ժա. յաւուր ուրբաթու զարմանալի, նոր եւ անօրէն չարիս գործեցին ազգքն տաճկաց, զոր ոչ ոք գործեալ է ոք յամենայն ազգաց եւ լեզուաց ի սկզբանէ աշխարհի մինչեւ ցայժմ, որ յարեան ի վերայ եւ զիւրեանց թագաւորն անարգաբար սպանին որպէս զաւազակ` զՍուլթան Օսմանն, եւ նստուցին յաթոռ նորա զՍուլթան Մուսթաֆայն` զհօրեղբայրն Օսմանին, որ ի վաղ ժամանակաց հետէ իննեւտասն տարի յարգելական բանդի կայր: Ի ժամանակի յորժամ մեռաւ Սուլթան Ահմատն` եղբայր Մուսթաֆին եւ հայրն Օսմանին, նա' փոքր հասակի գոլով որդոցն` կտակ արար մեծամեծաց իւրոց եւ նախարարաց, զի զեղբայրն իւր նստուցեն յաթոռ` մինչ ի զարգանալ որդոց իւրոց: Որպէս պատուիրեաց` այնպէս արարին իսկ, նստուցին զՄուսթաֆայն մինչ ի քառասուն օր, եւ յետոյ սկսան ասել թէ` խելագար է, եւ այնպիսի համբաւոյ անուամբ ընկեցին յաթոռոյն եւ արկին յարգելանոցի, որպէս էր յառաջագոյն: Եւ ահա' հինգ ամ էր, որ վարէր զթագաւորութիւնն Սուլթան Օսմանն արիաբար, քան զնախնի պապերքն այլ քաջութեամբ, ասախով եւ ահարկութեամբ: Բայց յոյժ սաստիկ անյագ ագահ էր եւ արծաթասէր, եւ ոչ դներ պատիւ ումեք զօրաց եւ զաւրականաց իւրոց, յաղագս որոյ ի խոր խոցեցան եւ չարացան զօրքն, եւ ուլամայքն այլ ի հետ նոցա միաբանեցան: Եւ ինքն Սուլթան Օսմանն կամեցաւ գնալ ի Մաքայն իւրեանց, եւ յաղագս Մաքային պատճառի ոչ կամեցան ամենեքեան թողուլ զի երթիցէ եւ դիմացան ընդ նմա, սկսան ասել թէ` չէ օրէն թագաւորաց մերոց գնալ ի Մաքայ, եւ նա դէմ եղիր եւ ոչ կամեցաւ բնաւ լսել նոցա: Եւ զօրքն ամենայն գրոհ տուեալ դիմեցին ի պաղատն արքունի եւ ըմբռնեցին զթագաւորն եւ մերկացուցին եւ հանին արտաքս ի պաղատէն եւ տարեալ եղին ի բանդս թշնամեաց, եւ ի գիշերի սպանին եւ խաւար ածին աշխարհի: Գործ մի զամանալի գործեցին հրեշտակաց եւ մարդկան, հեռաւորաց եւ մերձաւորաց, եւ բազում ի մեծամեծաց իւրոց սպանին ընդ նմա եւ զոմանս փոխստական արարին: Եւ այս Մուսթաֆայս որ նստեր է` միայն անուն է եւ ինքն ոչ, որպէս յառաջն ասացին` այնպէս է: Եւ վերացաւ յահ եւ երկիւղն յամենեցունց զօրաց եւ զօրավարացն, եւ կարծեմ` թէ ի թոյլ տալոյն Աստուծոյ է, զի պառակտելոց է թագաւորութիւն դոցա, որպէս ասէ ի տեսիլն աստուածաբան Աւետարանիչն Յովհաննէս:

Այլ եւ յիշեսջիք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր զնուաստս եւ զփծուն գրիչս, զյետնեալս ի բարեաց, զներգեւեալ ոգիս, զվիրաւորեալս մեղօք` զԳրիգորս, զանուամբ միայն վարդապետս, եւ զծնողս մեր` զհայրն իմ զԳրիգորէսն եւ զմայրն իմ զԿուլվարդն, զեղբայրն մեր զմիակեաց Մարկոսն եւ զամենայն արեանառու մերձաւորքն մեր, զերախտաւորքն եւ զուսուցիչքն մեր, եւ զաշակերտսն մեր զաւագ սարկաւագն` զՍարգիսն, զՏէր Աստտուածատուր նորընծայ երէցն եւ զՏէր Խաչատուրն եւ զՏէր Յակոբ աբեղան, եւ Զօրավարն եւ զքոյրորդեկն իմ զնորատունկ զԹթիկն եւ զայլ աշխատաւորսն մեր յիշեսջիք ի Քրիստոս եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն: Հայր մեր որ: ե

Հռովմայեցւոց թղթոյն վերջը.

«Յիշատակարան աստուածաշունչ սուրբ գրոցս. ջերմեռանդ սրտիւ վերծանեցէք ի լուր բազմաց եւ կամ ի միտս ձեր` ուշ դնել եւ զմեր թշուառութիւնն յիմանալով, աղաչե'մ:

Արդ` աղաչեմ զձեզ, եղբա'րք, զթութեամբն Աստուծոյ յիշել սրտի մտօք յաղօթս ձեր զհարազատ եղբայրն մեր ըստ մարմնոյ զՄահդասի միայնակեաց Մարկոսն` զսպասաւոր Սուրբ Յերուսաղէմայ եւ զլուսարար Սուրբ Յարութեանն, որ յայսմ ամի, որ էր թիւն ՌՀ (1621), եւ եկն ի Սուրբ Յերուսաղէմայ ի Կոստանդնուպօլիս` վասն կարեաց ինչ եւ պիտոյից վանացն եւ ի տեսութիւն մեզ: Եւ եկեալ պատճառ եղեւ աստուածաշունչ մատենիս լմնցնելոյն եւ կատարելութեամբն, զոր ի վաղուց հետէ գրեալ կայր կիսատ, եւ ի ժամանակիս վրդովմանցն, որ ահա' քսան երեք տարի է, որ ազգս հայոց խախտեալ ենք ի հիմանց վասն ծովացեալ մեղաց իմոց եւ տարաշխարհիկ եղեալ` ցիր եւ ցան ի մէջ օտարասեռ եւ խեղաթիւր ազգաց եւ ատելեաց` ի Թէոդուպօլսու ի վեր ի խորին Պարսկացտունն եւ ի Թէոդուպօլսէ ի վայր ի Կոստանդնուպօլիս, յԱնատօլի եւ յՈւռումէլիս եւ յաշխարհ հեռաւոր: Եւ մեք ընդ սոսա ի տարտարոսի գոլով, հանգիստ ոտից մերոց ոչ ուրեք գտանելով, վասն այն սակս այլեւայլ գրոյս լինելով խառնափնդոր գոլոյն, վասն շոյտափոյթ վաղվաղելոյն եւ կասկածանաց եկելոց անհանգիստ լինելոյ երկիւղին: Այսպէս անարհեստ եւ անյարմար գրչութեանս գոլոյն պատճառն այս է` որպէս ասացաք. աղաչե'մ, անմեղութիւն:

Եւ դարձեալ` թէ ո՞րպէս պատճառ եղեւ Մահդասի Մարկոսն, կամ ո՞ւր եւ ե՞րբ գրեցան այլ գրեանքս` ասացից ըստ ոճոյ վերոգրին փոքրիշատէն: Թվին ի ՌԾԴ (1605) էր, որ եկաք յԸստամբօլս եւ նաւելով գնացաք յԵգիպտոս եւ անդ սկիզբն արարաք սուրբ գրոցս եւ գրեցաք մինչ Յեսու Նաւեան, եւ անտի գնացաք յԵրուսաղէմ եւ կեցաք անդ ամ մի եւ գրեցաք մինչ ի Սիրաքն, եւ անտի եկաք դարձեալ յԸստամբօլս եւ ի բազում հինից չարին շատ ժամանակ խափան եղեւ, մինչեւ դարձեալ գնացաք ի սիլայ, եւ ի Բենկի վանքն գրեցաք մինչ ի Դանիէլն: Եւ դարձեալ փախստեայ գոլով ի յահէ նեղչաց, եկաք յԸստամբօլս` թէ դարձեալ երթանք յԵրուսաղէմ, եւ արգել զմեզ սատանայ, զի բազում անցք անցին ընդ մեզ, որ ոչ գիր կու տանի եւ ոչ լեզուաւ ճառել ոք կարէ: Դարձեալ աստուածային այցելութամբն եւ խնամօք ողորմութեամբ նորին զերծաք ի յանզերծանելի վտանգիցն եւ գնացաք յԵրուսաղէմ, երեք տարի շրջեցաք աստ եւ անդր եւ ոչ գտաք ուրեք հանգիստ, եւ դարձեալ եկաք այլ աստէն, եւ ոչ ունիմք դարդարումն ըստ այնմ թէ` Ամբարշտաց ոչ գոյ խաղաղութիւն, ասէ Տէր: Մինչ աստ ի վարան գոլով գրեցաք զՀին Կտակարանսն եւ այլ չունէաք կամք գրելու, նա' եկաւ ոտք եդիր եւ զթուղթն գնեց եւ գրեցաք կամօքն Աստուծոյ մինչեւ աստ, եւ մնացելոցն ի Տեառն եմք յանձնեալ եւ ակն ունիմք օգնութեամբն Աստուծոյ զմնացեալն կատարել յիշատակ հոգոց մերոց եւ ամենայն արժանաւոր ննջեցելոց ծնողացն եւ ամենայն երախտաւորացն:

Եւ արդ` գրեցաւ հինգ տետրս ի Կոմրուկի Սուրբ Նիկողոս եկեղեցիս, ի մեր նորաշէն վերնատունս, եւ քահանայք որ կան աստ ի պաշտօն Սուրբ Սիոնիս` Թոխաթցի Տէր Ստեփաննոսն եւ Տիւրիկցի ալեօք ծեր Տէր Յովհաննէսն եւ զՅակոբ աբեղայ ժամարարն եւ զայլ ամենայն քահանայքն եւ զբոլոր ուխտ եկեղեցոյն, եւ զիս զանպիտան փծուն գրիչս` զԳրիգոր միայն անուամբ վարդապետս եւ զՏէր Խաչատուր խարազնազգեաց խստակրօն ամենաշնորհ աբեղան` զբան սպասաւորն, որ է աշակերտ գրոց եւ հնազանդ մեզ, որ աշխատեցաւ ի ոսկելն եւ ի ծաղկելն, եւ զամենայն աշխատաւորսն մեր յիշեսջիք ի Քրիստոս եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն: ե

Ա. Կորնթացւոց մէջ` ստորին լուսանցքին վրայ.

«Ո'վ եղբարք, մեր թշուառութիւնս ձեզ յայտ լիցի, որ չունիմք ուրեք դադարումն վասն չարութեան ժամանակիս, որ զայս երկու թուղթս եւ մէկ երեսն ի վերայ ոտից շուրջ գալով եմ գրեր ի գիւղն, որ Մոխրի կոչի: ե

Յաջորդ էջին ստորին լուսանցին վրայ.

«Զայս մէկայլ երեսս ի մեր հօրեղբօրն պաղչայն գրեցի մեծաւ տաժանօք: ե

Գաղատացւոց գլխացանկին վերջը.

«Մեղաւոր գրչի Տէր ողոմի, ամէն: ե

Դ

ԱՍՏՈՒԱԾԱՇՈՒՆՉ. Մագ. Ձեռ. թիւ 1930, Մատենադարան Ս. Երուսաղէմի: Բովանդակութիւնն է, Հին Կտակարանէն` Սաղ. Առակ. Ժող. Երգ. Իմաստ. Յոբ, Եսայի, Երկոտասան մարդ. Երեմ. Դան. Եզեկ. եւ Նոր Կտակարան ամբողջ: Գրուած «ի Սիս մայրաքաղաքիե թուին ՉՀԲ (1323) ձեռամբ Գրիգոր երիցու: Բուն գրչի գլխաւոր յիշատակարանէն յետոյ կուգայ վերջին ստացողի` Գրիգոր վարդ. Դարանաղցւոյ յիշատակարանը.

«Թվին ՌՁԵ (1636): Դարձեալ կրկին անգամ աղաչեմ, յիշեցէ'ք եւ Աստուած ողորմի ասացէ'ք վերջին ստացողի աստուածաշնչիս` Թաքիրտաղի առաջնորդ Տէր Գրիգոր աստուածաբան վարդապետին, որ մականուն Բուդ վերաձայնի, եւ ծնաղաց իւրոց հօրն Գրիգորիսին եւ մօրն Կուլվարդին եւ եղբօրն Սուրբ Յարութեան լուսարար Մահդասի Մարկոսին, եւ զայլ ամենայն արենառու մերձաւորս, զկենդանիս եւ զհանգուցեալսն: Յիշեցէ'ք եւ Աստուած ողորմի ասացէ'ք Տէր Գրիգոր աստուածաբան վարդապետին եւ իւր ծնաւղացն, որ էառ զաստուածաշունչ սուրբ գիրքս եւ եդ յիշատակ ի Սուրբ յԵրուսաղէմ ի դուռն Քրիստոսի լուսաբուղխ Սուրբ Գերեզմանին եւ Սուրբ Յակոբայ առաքելոյ գլխադիր սուրբ դամբարանին եւ Սուրբ Փրկչին եւ ամենայն սուրբ անօրինականացն Քրիստոսի հայոց ազգի վիճակին, ի հայրապետութեան Սուրբ Երուսաղէմայ ազգիս հայոց եւ աթոռակալ Յակոբայ Տեառնեղբաւրն քաջ եւ արի Տէր Գրիգորին, որ յառաջ քան զսա անկեալ կայր վիճակս ազգիս հայոց ի ներքոյ անթիւ եւ անհամար պարտուց, եւ զանօթս սպասուց սուրբ եկեղեցեաց զամէն առ այլազգիսն գրաւ էին եդեալ: Ապա գոհութի~ւն եւ փա~ռք Աստուծոյ յամենայն ժամ, որ ինքն Աստուած իւր բազում գթութեամբն եւ անբաւ մարդասիրութեամբն հայեցաւ ի տառապեալ ազգս հայոց եւ անկեաց զսա ի սուրբ քաղաքս Երուսաղէմ ի յաթոռս Սրբոյն Յակոբայ Տեառնեղբօրն ընտրութեամբ ամենայն մեծամեծաց` կաթողիկոսաց, վարդապետաց, հայրապետաց, քահանայից եւ պարոն վաճառական տօլվաթաւորաց: Եւ սա սկսաւ ընդ ամենայն տեղիս համբաւել թղթով զՍուրբ Երուսաղէմայ դառնակսկիծ նեղութիւն, եւ ազգս հայոց յորժամ լուաւ զնեղութիւնն Սուրբ Երուսաղէմայ եւ զհամբաւ բարի վարուց նորա, դիմեցին առ հասարակ ամենեքեան ի Սուրբ Երուսաղէմ` վարդապետք, հայրապետք, քահանայք եւ տօլվաթաւորք եւ միաբան ժողովուրդք, եւ ետուն տուրս լի եւ առատ ի ձեռն նորա, եւ նա Աստուծով զգրաւեալ անօթս սուրբ եկեղեցեացն ազատեաց ի ձեռաց այլազգաց, եւ նորոգեաց զԾնունդն, զՓրկիչն, զՍուրբ Յովհաննէս, եւ առաւ երեք կամար ի Սուրբ Յարութեան վերնատուն, եւ բազում աշխատանս եւ երախտիս արար ի Սուրբ Յակոբ եւ յամենայն եկեղեցիս հայոց վիճակիս, որ միշտ բարեխօսեն նմա եւ ծնողաց իւրոց եւ ամենայն ազգիս հայոց եւ սեւերես գրչիս եւ ծնողաց իմոց, ամէն. Հայր մեր: ե

ՎԵՐՋ

[Դ]

Մագ. Ձեռ. թիւ 1930, Մատենադարան Ս. Երուսաղէմի: Բովանդակութիւնն է, Հին Կտակարանէն` Սաղ. Առակ. Ժող. Երգ. Իմաստ. Յոբ, Եսայի, Երկոտասան մարդ. Երեմ. Դան. Եզեկ. եւ Նոր Կտակարան ամբողջ: Գրուած «ի Սիս մայրաքաղաքիե թուին ՉՀԲ (1323) ձեռամբ Գրիգոր երիցու: Բուն գրչի գլխաւոր յիշատակարանէն յետոյ կուգայ վերջին ստացողի` Գրիգոր վարդ. Դարանաղցւոյ յիշատակարանը. `

«Թվին ՌՁԵ (1636): Դարձեալ կրկին անգամ աղաչեմ, յիշեցէ'ք եւ Աստուած ողորմի ասացէ'ք վերջին ստացողի աստուածաշնչիս` Թաքիրտաղի առաջնորդ Տէր Գրիգոր աստուածաբան վարդապետին, որ մականուն Բուդ վերաձայնի, եւ ծնաղաց իւրոց հօրն Գրիգորիսին եւ մօրն Կուլվարդին եւ եղբօրն Սուրբ Յարութեան լուսարար Մահդասի Մարկոսին, եւ զայլ ամենայն արենառու մերձաւորս, զկենդանիս եւ զհանգուցեալսն: Յիշեցէ'ք եւ Աստուած ողորմի ասացէ'ք Տէր Գրիգոր աստուածաբան վարդապետին եւ իւր ծնաւղացն, որ էառ զաստուածաշունչ սուրբ գիրքս եւ եդ յիշատակ ի Սուրբ յԵրուսաղէմ ի դուռն Քրիստոսի լուսաբուղխ Սուրբ Գերեզմանին եւ Սուրբ Յակոբայ առաքելոյ գլխադիր սուրբ դամբարանին եւ Սուրբ Փրկչին եւ ամենայն սուրբ անօրինականացն Քրիստոսի հայոց ազգի վիճակին, ի հայրապետութեան Սուրբ Երուսաղէմայ ազգիս հայոց եւ աթոռակալ Յակոբայ Տեառնեղբաւրն քաջ եւ արի Տէր Գրիգորին, որ յառաջ քան զսա անկեալ կայր վիճակս ազգիս հայոց ի ներքոյ անթիւ եւ անհամար պարտուց, եւ զանօթս սպասուց սուրբ եկեղեցեաց զամէն առ այլազգիսն գրաւ էին եդեալ: Ապա գոհութի~ւն եւ փա~ռք Աստուծոյ յամենայն ժամ, որ ինքն Աստուած իւր բազում գթութեամբն եւ անբաւ մարդասիրութեամբն հայեցաւ ի տառապեալ ազգս հայոց եւ անկեաց զսա ի սուրբ քաղաքս Երուսաղէմ ի յաթոռս Սրբոյն Յակոբայ Տեառնեղբօրն ընտրութեամբ ամենայն մեծամեծաց` կաթողիկոսաց, վարդապետաց, հայրապետաց, քահանայից եւ պարոն վաճառական տօլվաթաւորաց: Եւ սա սկսաւ ընդ ամենայն տեղիս համբաւել թղթով զՍուրբ Երուսաղէմայ դառնակսկիծ նեղութիւն, եւ ազգս հայոց յորժամ լուաւ զնեղութիւնն Սուրբ Երուսաղէմայ եւ զհամբաւ բարի վարուց նորա, դիմեցին առ հասարակ ամենեքեան ի Սուրբ Երուսաղէմ` վարդապետք, հայրապետք, քահանայք եւ տօլվաթաւորք եւ միաբան ժողովուրդք, եւ ետուն տուրս լի եւ առատ ի ձեռն նորա, եւ նա Աստուծով զգրաւեալ անօթս սուրբ եկեղեցեացն ազատեաց ի ձեռաց այլազգաց, եւ նորոգեաց զԾնունդն, զՓրկիչն, զՍուրբ Յովհաննէս, եւ առաւ երեք կամար ի Սուրբ Յարութեան վերնատուն, եւ բազում աշխատանս եւ երախտիս արար ի Սուրբ Յակոբ եւ յամենայն եկեղեցիս հայոց վիճակիս, որ միշտ բարեխօսեն նմա եւ ծնողաց իւրոց եւ ամենայն ազգիս հայոց եւ սեւերես գրչիս եւ ծնողաց իմոց, ամէն. Հայր մեր: ե

ՎԵՐՋ