Գիրք հարցմանց · 1/12

Այսինչ Գլխաւոր Բանք են Բոլոր Սուրբ Գրոցս Հարցմանց

Այսինչ Գլխաւոր Բանք են Բոլոր Սուրբ Գրոցս Հարցմանց։

Ա) Ընդ դէմ նոցա որք զբախտ եւ զհարկն ասեն։

Բ) Վասն ճանաչմանն Աստուծոյ։

Դ) Ընդ դէմ հրէից։

Ե) Ընդ դէմ արիոսեանցն։

Զ) Ընդ դէմ հոգեմարտիցն։

Է) Ընդ դէմ Նեստորի. եւ երկաբնակացն։

Ը) Աստուածաբանութիւն Դիոնէսիոսի։

Թ) Վասն հրեշտակաց եւ դիւաց։

Ժ ) Վասն գործոյ եւ արարչութեանն Աստուծոյ։

ԺԱ) Վասն արարածոց եւ Յիսուսի։

ԺԲ ) Վասն լուսաւորաց եւ աւուրց եւ եղանակաց։

ԺԳ ) Վասն իւրաքանչիւր տարերց եւ բուսոց եւ կենդանեաց։

ԺԴ ) Վասն դրախտին։

ԺԵ ) Վասն կազմութեան մարդոյն։

ԺԶ ) Վասն հոգւոյ մարդոյն։

ԺԷ ) Վասն բոլոր մարդոյն։

ԺԸ ) Վասն Աբէլի եւ նախահարցն։

ԺԹ ) Վասն Աբրահամու եւ իւրոցն։

Ի ) Յելից գրոցն։

ԻԱ ) Ղեւտականն։

ԻԲ ) Թիւքն։

ԻԳ ) Երկրորդ օրէնքն։

ԻԴ ) Յեսու Նաւեայն։

ԻԵ ) Դատաւորքն։

ԻԶ ) Առաջին թագաւորութեանցն։

ԻԷ ) Երկրորդ թագաւորութեանցն։

ԻԸ ) Երրորդ թագաւորութեանցն։

ԻԹ ) Չորրորդ թագաւորութեանցն։

Լ ) Մարդեղութիւն Փրկչին։

ԼԱ ) Վասն նոր օրինացս։

ԼԲ ) Վասն մեղաց։

ԼԳ ) Վասն առաքինութեանց։

ԼԴ ) Վասն եօթն խորհրդոց։

ԼԵ ) Վասն առանձին եկեղեցւոյ մեր։

ԼԶ ) Վասն փոփոխման մարդոյն։

ԼԷ ) Վասն բաժանման հոգւոյն։

ԼԸ ) Վասն նեռին։

ԼԹ ) Վասն յարութեանն կրկին։

Խ ) Վասն գալստեանն եւ դատաստանին։

ԽԱ ) Հարցմունք Գէորգեայ։

Ահա այսքան բանք գլխաւորք են ի սմա։

Ամենասուրբ Երրորդութիւնն։

Դու լեր ինձ ձեռնտու։

Որպէս եւ բազմաց յամենայն ժամ զբարիս առաջնորդես։

Քանզի յոյժ ախմար գոլով եւ անհմուտ արհեստից սորին. այլ ի քեզ ապաւինելով սկսեալ եմ զգործս ճարտարապետաց խաւարեալս մեղօք։

Յառաջաբան Սուրբ Գրոցս։

Ներգործական իմն մշտաշարժ բնաւորեալ ելոյ զօրէն վեր ընթաց հրոյ՝ բանեղէն իմացումն մարդոյ, ո՛չ ունելով դուլ՝ մինչ յելերիլ առ կայումն կատարման իւրոյ։ Եւ է՛ կատարումն ներ բանի՝ ճշմարիտն. որպէս եւ ներգործոյ՝ բարին։ Եւ այսու իսկ տեսականաւ եւ գործնականաւ զարդարի հոգիս մեր զանազանապէս։

Զի գործնակա՛նն է կախեալ զյօժարակա՛նն կամաց։ Իսկ տեսականն՝ առ իմացակա՛նն մասն է։ Նաեւ յառաջանայ տեսականն հասեալ առ ճշմարիտն. շարժելով զյօժարականն ի բարին։

Ա՛րդ՝ տեսականին գիտութիւն հասարակի՛ առ իրողութիւն. որպէս եւ որքան։ Յորոց ոմանք գերազանցեալ գոն իմաստութեան, եւ այլք ի ներքոյ

Տրամախոհութեան։ Եւ այս մեզ անհաս՝ դիւրահաս՝ եւ դժուարահա՛ս բացորոշեցի։ Եւ զի անհասն ո՛չ է այժմու տեսութեան. եւ դիւրահասն՝ զգայութեան արտաքոյ լիցի. իսկ դժուարահասն եռակի կերպիւ գիտելի։

Առաջին, սահմանելով զպարզն, եւ բաժանմամբ զբաղադրեալս, եւ հաւաքմամբ զճշմարտութիւն խնդրելոյ հարցմանց։ Զի ամենայն հարցումն խնդիր է պատասխանւոյ. եւ առ նա՛ ունի զդիտումն որոնելոյ։ Իսկ հարցումն երկակի՛ է՝ եւ պատասխանին։ Զի է՛ պարզ հարցումն՝ եւ բաղադրեալ, եւ պարզ պատասխանի՝ եւ բաղադրեալ։ Որ եւ հարցմանն սեռ՝ յերկուս տեսակս տարորոշի, ի տրամաբանական. եւ յապացուցական։

Եւ է՛ տրամաբանութիւն, որ մինն հարցանէ եւ միւսն պատասխանէ՛։ Նոյնպէս եւ ապացուցականն։ Սակայն այլազանին։

Նախ՝ զի տրամաբանութեան սկիզբն ի յայլմէ է, այս է ի հարցողէն. թէ զի՞նչ հարցանէ, կամ ուստի՞։ Իսկ ապացուցականն զսկիզբն յինքենէ եւ ունի որպէս եւ կամի։

Եւ եւս, ապացուցականին կատարումն առ ճշմարիտն է ամենեւին։ Իսկ տրամաբանականին մերթ ճշմարիտ եւ մերթ սուտ։ Զի թէ գիտէ պատասխանօղն՝ առ ճշմարիտն է. եւ թէ ոչ՝ առ սուտն։ Եւ այլ եւս։ Զմինն շառագունէ՛ տրամաբանականն, այս է զհարցանօղն, կամ զպատասխանօղն։ Իսկ ապացուցականն ո՛չ զոք, ո՛չ զուսանօղն, եւ ո՛չ զուսուցանօղն։ Չորիր եւս։ Ապացուցականն զպարզն հարցանէ եւ պատասխանէ։ Որպէս՝ մարդն կենդանի է. կենդանին գո՛յ է. ապա ուրեմն մարդն կենդանի եւ գո՛յ է։ Իսկ տրամաբանականն զբաղադրեալն. որ է՛ հակասութեան երկոքին կողմն. վասն որոյ պատասխանելի՛ է բաղադրեալ։ Այլ թէ բաղադրեալ հարցման պարզ պատասխանես, լինիցիս շառագունեալ։ Որպէս թէ ոք հարցանէ. աշխարհս անապակա՞ն է, թէ ապականացու. այս բաղադրեալ է։ Թէ պատասխանես զպարզն անապական գոլ, սո՛ւտ ես. զի մասամբ ապականի։ Իսկ թէ ապականացու դարձեալ սուտ. զի երկինք եւ տարերք անապականք գոն։ Վասն որոյ բաղադրեալ պատասխանի, թէ՝ ըստ բոլորին անապական է, եւ ըստ մասին ապականացու։ Դարձեալ ըստ այլ եղանակի զանազանին սոքա։ Նախ՝ որպէս յամենայն իրողութիւնս չորս իր խնդրելի է ըստ փիլիսոփային. այսինքն՝ թէ է՞. զինչ է. ո՞րպիսի ինչ է. վասն է՞ր է։ Ա՛րդ՝ եթէ էն միա՛յն է տրամաբանական հարցումն. իսկ զինչ էն եւ որպիսի ինչ էն՝ ապացուցական հարցումն։ Երկրորդ՝ զի չո՛րք են զանազանութիւնք ձայնի եւ իմացման։ Զի է՛ ձայնն մի է եւ իմացեալ իրն բազում. որպէս կենդանի. կամ բանական կամ հոմանուն ձայնք։ Եւ է՛ որ ձայնն եւ իմացումն բազում. որպէս Պետրոս խօսի, Պօղոս քարոզէ՛։ Եւ է՛ որ ձայնն բազում, եւ իմացեալ իրն մի. որպէս կենդանի բանական երկոտանի մարդն։

Եւ է՛ որ ձայնն մի՝ եւ իրն՝ մի. որպէս մարդ՝ Պետրոս։ Ա՛րդ՝ երկու ի նոցանէ՝ այն որ ձայնն բազում է եւ իրն մի, եւ որ ձայնն եւ իրն մի, են սոքա տրամաբանական հարցումն։ Եւ երկուքն որ ձայնն եւ իրն բազում, եւ ձայնն մի եւ իրն բազում, սոքա են ապացուցական հարցումն։ Երրորդ՝ զի տրամաբանականն՝ զհակասութեան զերկու կողմն հարցանէ, եւ պատասխանի զմիո՛յն առնու։ Որպէս թէ ոք հարցանէ՛, Պետրոս նստի՞ թէ ոչ։ Պատասխանին զմին կողմն ասէ, այո՝ կամ ո՛չ։ Իսկ ապացուցականն զմին կողմն հարցանէ. այսինքն զստորասութիւնն՝ թէ զի՞նչ է մարդ. զի՞նչ երկինք։ Չորրորդ՝ զի ի տրամաբանութեան մի է հարցումն, եւ մի պատասխանի. որպէս ցուցաւ։ Իսկ յապացուցականին՝ կարէ՛ լինիլ միոյ հարցման բազում պատասխանի. եւ բազում հարցմանն՝ մի։ Որպէս թէ ոք հարցանէ, զի՞նչ է մարդ։ Պատասխանեմք զսահմանն. որ է՛ բազում։

Եւ զի՞նչ է սահմանն որ ասէ՝ կենդանի բանաւոր, ասեմք թէ մարդն է։ Ապա ուրեմն յաեւտ է զի առաջիկայ հարցմունքս է՛ առաւել ապացուցական ճշմարտացուցութեան. քան տրամաբանական հակաճառութեան։ Եւ զի յամենայն իրս գործառնութեան՝ չորիցս խնդրին պատճառք։ Արարողական. Նիւթական. Տեսական. եւ Կատարունական. այսինքն Արարօղն, եւ Արարեալն եւ Արարումն, եւ Պատճառ նորին։ Որպէս ի շինութիւն տան, Արուեստաւոր՝ հիւսն։ Եւ Շինեալ՝ տունն։ Եւ Որպիսիութիւն նորին՝ բոլոր, կամ քառանկիւնի։ Եւ Պատճառ նորին վասն բնակութեան մարդոյ։

Իսկ առաջիկայ իրողութեանս, Նիւթական պատճառ եւ ենթակայ՝ է՛ տասն իմ սեռական հատոր հարցմանցս այսոքիկ։ Որոց յարմարումն շարք կարգութեան՝ է՛ ըստ այսմ օրինակիս։

Առաջինն՝ առ արտաքինսն առարկութիւն։ Եւ լուծումն ընդդիմախօսութեան նոցա, որք զհարկ եւ զճակատագիր, զչարս եւ զբարիս՝ յԱստուծոյ համբաւէն։ Եւ ընդ դէմ մանիքեցւոց, եւ հրէից։

Երկրորդն՝ ընդ դէմ Արիոսի, եւ հոգէմարտիցն. եւ Նեստորի, եւ երկաբնակացն։

Երրորդն՝ ճշմարիտ աստուածաբանութեան սրբոյն Դիոնիսի՝ ցուցումն սակաւուք։

Չորրորդն՝ վասն վեցօրէից. եւ արարչութեան բոլոր աշխարհի։

Հինգերորդն՝ ի կազմութենէ լինելութեան մարդոյն։

Վեցերորդն՝ ի նոյն ինքն յարարածոց սկզբանէ՛. ըստ կարգի պատմութեան ե գրոցն Մովսէսի։

Եօթներորդ՝ Յեսու, եւ դատաւորք . եւ դ թագաւորութեանցն համառօտեալ։

Ութերորդ՝ ի նոր կտակաց մարդեղութեան բանին Աստուծոյ։

Իններորդն՝ ի նորս եկեղեցւոյ հարցմունք զանազանք։

Տասներորդն՝ վասն փոփոխման. եւ կատարածի աշխարհի։ Յարութեան, եւ դատաստանին հատուցման։

Ա՛րդ՝ այսոքիկ են Նիւթական պատճառք այսոցիկ հարցմանց։ Իսկ Տեսական եւ Կատարունական, Նո՛յն է լուծումն բանից ընդ դիմակաց։ Եւ Յանգումն՝ առ ճշմարիտ հաւանութիւն խոստովանութեան մերս եկեղեցւոյ իմաստասիրեալ։

Իսկ հաւաքականն պատճառ գոլոյ, իմս ապիկարութեան ախեղծ մատին եւ տկար անձին Գրիգորի բանասիրի։ Ի խնդրոյ ուրումն աշակերտի՝ Ատոմի ուղղափառի։ Որ եւ մակագրեսցի յորջորջումն գրոյս ըստ կոչման իրի, Հարցմունք Գրիգորի Սպասաւորի։

Այլ եւ պատճառ սորին երիցս եղեւ մեզ հանդիպեալ։ Նախ՝ ըստ վերո կոչեցեալն Ատոմի։ Բազում անգամ եւ յաշակերտաց իմ աղաչեցեալ զխնդիրս ոմանս լուծանել։

Զոր ո՛չ եղեւ հնար ընդ դիմադարձ լինիլ։ Երկրորդ, երկուցեալ յաստուածախօսն անկանիլ տուգանս. որ զհաւատացեալն թաքոյց քանքար։ Զմեծութիւնն զոր եկուլ՝ հանցէ յորովայնէ նորա. որ ծածկէ զբանն Աստուծոյ ի սովեցելոյն ասէ։ Երրորդ, զի աշխատութիւն իմ՝ մի միայն լիցի ներկայիս լսելոյ, հո՛գ տարայ եւ յետնոցն գրչա՛ւ աւանդել։ Աղաչելով, եթէ ոք դեգերեսցի ի սմա՛ ընթերցմամբ, վասն իմ մաղթանս մատուցանել Աստուծոյ։

Ա՛րդ՝ հիմն գործոյս՝ ի վերայ անշարժ վիմին Քրիստոսի կայասցի։ Եւ բոլորն շինու ած՝ չորիւք սեամբք հաստատեսցի։ Զի առաջին սիւնն կանգնեսցէ առաքելականն քարոզութիւնն։ Զերկրորդն՝ մարգարէականն վկայութիւն։ Զերրորդն՝ մեկնողա՛ցն ուղղութիւն։

Զչորրորդն՝ ընթերցողացն հաւանութիւն եւ ճշմարտասիրութիւն։

Եւ մի՛ ոք կասկածեսցէ երկբայական մտօք՝ բիծ թիւրո ւթեան ի բանից սրբոց հաւաքել։ Եւ ասեմ ո՛չ ըստ գիտութեան իմաստութեան, որոց բազում են սխալանքն։ Եւ ես ինձէն գիտեմ զպակասն եւ զյաճախն. զանկարգն եւ զկրկինն եւս։ Որպէս յա՛յտ է քննութեամբ խնդրողացն։ Այլ ըստ ճշմարտութեան ուղղափառութեան հոգ տարեալ յամենայն կամաց ո՛ չ գոլ եպերանք մտադիւր մտադիւր իմացողաց մերս միաշունչ համաձայնութեանց։

Այլ եւ աղաչեմ հարկելի՛ վճռաւ, ոչինչ ըստերիւրել ի սմանէ կամակա՛ր մտօք. որպէս այնոքիկ որք սովո՛ր են զգիրս սուրբս եղծանել եւ թիւրել. եւ դատապարտութիւն անձանց իւրեանց նիւթել։ Վասն որոյ գրեա լ է, եթէ ոք յաւելցէ ինչ ի սմա՛ խոտորեալ մտօք, յաւելցէ՛ Տէր ի վերայ նորա զամենայն հարուածս գրեալս ի սմա՛։ Նաեւ թէ պակասեցուսցէ նոյն մտօք, պակասեսցի եւ ինքն ի գրոյն կենաց գցեալ ի գիրս յայսմիկ։ Ամէն Եղիցի Եղիցի։

Այլ ուշիմ մտօք եւ հոգացօղ գաղափարօղքն, գրեցեալ լիցին ի գիրն կենաց անջնջելի յիշատակութեամբ։ Ամէն Եղիցի Եղիցի։

Ցանկ Առաջին Հատորի Հարցմանցս

Նախ, ընդ դիմադրութիւն որոց զհարկն ասեն։

Երկրորդ, ընդ դէմ նոցա որք զբա՛խտն համբաւեն ժ առարկութեամբք։

Երրորդ, ընդ դէմ նոցա՝ որք զչար եւ զբարի յԱստուծոյ ասեն ժբ առարկութեամբք։

Չորրորդ, ընդ դէմ մանիքեցւոց ժ գլխովք։

Հինգերորդ, վասն բարւոյ եւ չարի վեց հարցումն՝ եթէ զի՞նչ է գործ նոցա։ Եւ զի ո՛չ է է չարն, եւ ո՛չ գոյ. այլ եւ անբաւ։

Վեցերորդ, վասն ճանաչմանն Աստուծոյ։ Եւ զի ո՛չ է յայտնի այժմ։ Եւ առանց գրոյ ցուցումն Աստուծոյ։

Յետ որոյ՝ առարկութիւնք հրէից ժ գլխովք. եւ պատասխանիք նոցա։

Եւ ժ թագաւորացն ի յերկրի։

Այսքան յառաջին հատորն. որ ընդ դէմ ասացաւ արտաքին ստոցն՝ եւ հրէից։ Իսկ զայլ գրոցն ցանկս սոյնպէս յիւրաքանչիւր հատորի սկիզբն եղաք. զի դիւրաւ գտցես զամենայն զոր եւ խնդ րեսցես առանց շփոթելոյ ի կարգի իւրեանց։

Առնէր եւ ուսուցանէր յամենայն ժամ մեծի հօրն սրբոյ՝ Երանելոյն Յօհաննու Որոտնեցւոյ՝ Աստուածուսոյց աշակերտի՛, եւ Պարգեւին Լուսաւորչի. սրբոյն Գրիգորի Տաթեւացւոյ. աստուածաբան վարդապետի, բուն իմաստասիրի եւ խստակրօն ճգնաւ որի՝ արարեալ զսուրբ գիրս Հարցմանց։ Ի հերքումն աղանդից ամենայն հերձուածողաց։ Եւ ի լուծումն բազմազան բանից ճշմարտութեան։ Ի փառս միոյն Աստուծոյ. եւ յօգուտ ուղղափառ մանկանց Կաթողիկէ Հայաստանեայց սուրբ Եկեղեցւոյս Քրիստոսի։

Գլուխ Ա ի մեծ ցանկէն

Առաջին պրակ հատորիս Ընդդէմ նոցա՝ որք զհարկ եւ զբախտն ասեն

ՈՐՊԷՍ ԱՍԵՆ ՀԵՐՁՈՒԱԾՕՂՔ՝ զամենայն ինչ մարդկան ի հարկէ գոլ. այսինքն զգործ. զդիպուած. զմահ. զկեանք. եւ զամենայն ինչ։

(Պատասխանի ) Նոքա որք զբախտ եւ զճակատագիր եւ զհրամանն համբաւեն, ոչինչ ասեն ի կամաց մեր գործիլ . այլ զամենայն ի հարկէ ասեն. զի զեղխաբար զկենցաղս վճարեսցեն։ Եւ ասեն ըստ այսմ եղանակի։ Առաջին պատճառն Աստուած՝ եդ զզօրութիւն իւր յաստեղս. եւ նոքա ազդեն ի մեզ, եւ դարձուցանեն զմեզ ըստ իւրեանց շարժութեան ի չար կամ ի բարի։ Զի ոչ այլ ինչ է բախտն, եթէ ոչ զօրութիւն աստեղաց։

Զոր առեալ յառաջին պատճառէն՝ հարկ առնեն ի վերայ մեր։ Որպէս արեգակն զի ոչ այրէ որ է հեռաւոր պատճառ։ Այլ հուրն ի նմանէ առեալ զջերմութիւն՝ մերձ գոլով այրէ, որպէս յայտ է ի հայելւոջն, որ առեալ զնշոյլս յարեգականէն՝ այրէ, այսպէս եւ բանս մեր ի հարկէ նոցա լինի՝ զոր ստորասեմք կամ բացասեմք։ Զոր օրինակ՝ յորժամ ասեմք՝ լի նի անձրեւ կամ ոչ, ի հարկէ մինն ի նոցանէ լինի։ Այս է նոցա զրախօսութեան կարգ, որք զհրամանն համբաւեն։ Այլ մեք զի՞նչ առ այս։ Նախ առհասարակ հանդիպիմք ընդդիմութեանցն, եթէ որք զայս ասեն՝ մեղանչեն չորիւք եղանակօք։

Նախ, զի ըստ սոցա ոչինչ է զանազանութիւն մշտնջենաւո րացն եւ փոփոխականացն. որք են երկնայինք եւ երկրաւորք։ Զի նոքա միայն են ի հարկէ, որք միշտ նոյնպէս ունին։ Որպէս հրեշտակք անմահք. եւ լուսաւորք երկնից. եւ ջերմութիւն հրոյ։ Իսկ երկրաւորք մերթ այսպէս եւ մերթ այնպէս. լինին եւ ոչ լինին։ Որպէս մարդ , ձի, ծառ, եւ այլն։ Այլ եւ սոքա ոչ զանազանին ի միմեանց, որպէս բանական եւ անբան. եթէ է ամենայն ի հարկէ։ Երկրորդ, այլ եւ ոչ է բնութեան բերք եւ արուեստից, եթէ ամենայն են ի հարկէ. զի զանազան բնութիւնք եւ արուեստք զանազանապէս ներգործեն։ Երրորդ, զի թէ է ամենայն ի հարկէ, ոոչ լինի անձնիշխան կամաց գործք. որ հաւասար է յերկոսինն. այսինքն յառնել եւ յոչ առնել։ Չորրորդ, զի ոչ լինի ի դիպուածոց ինչ. որպէս սղից մանց պատահին բարեբախտութիւն, կամ վատաբախտութիւն, արդ՝ թէ է ամենայն ի հարկէ, ոչ լինին վերոյ ասացեալքս։ Եւ զի լինին եւ են սոքա՝ յայտ է յայսցանէ, զի ոչ կարեն ոչ գոլ։ Եւ զի ոչ կարեն ոչ գոլ, անկար է սոցա ոչ գոլ։ Եւ որ անկար է ոչ գոլ, ի հարկէ գոյ, եւ է։

Ապա ուրեմն ի հարկէ երեւեցաւ թէ գոն եւ են սոքա ասացեալքս։ Այսինքն գործ բնութեան եւ գործ կամաց եւ գործ պատահմանց. եւ ոչ ոք ուրաստ լինի վասն սոցա։

Եւ այժմ դարձցուք առ իւրաքանչիւրսն։ Եւ նախ առ նոսա՝ որք ասեն զբանս մեր ի հարկէ գոլ կամ ոչ գոլ։ Եւ առարկեն այսպէս։ Ըստ իմաստնոյն արիստոտէլի՝ ի հակասութեանց ի հարկէ մին կողմն ճշմարիտ է։ Որպէս յոր ժամ ասեմք, վազիւն լինի արեւ, կամ ոչ լինի։ Լինի անձրեւ, կա մ ոչ լինի։ Ի հարկէ մինն ճշմարիտ է ի սոցանէ։ Պատասխանեմք այսմ եթէ սուտ են ասացեալքդ. եւ պատրւակին ճշմարտութեամբ . սակայն յայտնի է իմաստնոց։ Նախ՝ եթէ լինէր բանս մեր ի հարկէ ճըշմարիտ, նա ոչ մինն միայն, այլ եւ ամենայն բան զինչ եւ ասէաք՝ ճշմարիտ լինէր. որպէս շին ել քաղաք, կամ ոչ շինել։ Տընկել այգի, կամ ոչ տնկել։ Ա՛րդ՝ թէ ամենայն ոչ լինի ճըշմարիտ, նա եւ մի բանն ոչ լինի ճշմարիտ։

Երկրորդ՝ զի թէ ի ներկայս ասեմք ի վերայ քարի թէ լինիցի փայտ. ոչ լինի այնպէս։ Ա՛րդ՝ թէ ասելն մեր զներկայն ոչ փոփոխէ , նա եւ ոչ զհանդերձեալն կ արէ փոփոխել։ Ոչ ըզմերձաւոր հանդերձեալն՝ եւ ոչ զհեռաւորն։

Երրորդ՝ եթէ զոր ինչ ասէաք եւ ճշմարիտ էր, յայնժամ բանս մեր ոչ հետեւէր իրացն. այլ իրն բանիցն հետեւ էր. որ է յայտնապէս սուտ։ Զի մնացականն՝ ոչ մնացականին ոչ հետեւի. այլ անդրադարձեալ։ Զի հետքն՝ ընթաց ից ոտիցն հետեւին. եւ ոչ ոտքն հետոցն. Եւ ստուերն՝ մարմնոյ. եւ ոչ մարմինն՝ ստուերին։

Ապա ուրեմն յայտ է՝ զի բանն զիրն ոչ կարէ ճշմարտել. այլ իրն զբանն ճշմարտէ. յորժամ գոյ կամ ոչ գոյ։ Որպէս ասէ ի հարկէ գոլ զէակն յորժամ է. եւ ոչ ոլ յորժամ ոչ է։

Չորրորդ՝ զի թէ զոր ինչ ասեմք՝ ի հարկէ ճշմարիտ էր, յայնժամ աւելորդ էր խորհիլն մեր. զի խորհուրդն ոչ է ի հարկաւորացն. այլ ի ներընդունակացն. զի կարէ լինիլ, եւ ոչ լինիլ. զի թէ առնեմք զայս՝ եղիցի այն. եւ թէ ոչ առնեմք զայս՝ ոչ եղիցի այն։

Ապա յայտ է՝ թէ զոր ինչ խորհիմք ի հանդեր ձեալն զնոյն առնեմք. եւ ոչ է ի հարկէ բանն մեր որպէս ցուցաւ։

Իսկ բանին արիստոտէլի՝ թէ ի հակասութեանց մի կողմն ճշմարիտ է, այսինքն կամ ստորասութիւնն կամ բացասութիւնն։ Ասեմք թէ՝ այո ի հարկէ մինն ճշմարիտ է. եւ մինն սուտ։ Այլ զանազանապէս ըստ իրին։

Զի ի վերայ մշ տնջենաւորացն բացրոշակի յերեք ժամանակս՝ այսինքն յանցեալն ի ներկայն եւ յապագայն՝ մինն ճշմարիտ է եւ մինն սուտ. որպէս հրոյ ջերմութիւնն եւ արեգական լոյսն։ Իսկ ի վերայ փոփոխականացս ոչ նմանապէս. զի յանցեալ ժամանակս եւ ի ներկայս բացորոշակի մինն ճշմարտէ եւ մինն ստէ. որպէս ասեմք՝ երէկ անձրեւ էր, կամ ոչ էր. այսօր անձրեւ է, կամ ոչ է։ Իսկ ի վաղիւն ոչ գիտեմք թէ անձրեւ է թէ ոչ. զի գիտեմք որ մինն լինի. այս՝ կամ այն՝ որ եւ հանդիպի. անձրեւ՝ կամ ոչ. այլ ի հարկէ բացորոշակի ոչ գիտեմք զմինն։ Զորօրինակ՝ իրն ի ներկայս որ է նիւթ նե րընդունական՝ ունի կրկին զօրութիւն. որպէս հանդերձն կարէ պատառիլ, եւ կարէ ոչ պատառիլ. եւ ջուրն կարէ ջերմն գոլ, եւ կարէ ոչ գոլ. եւ մինն ի նոցանէ լինի ներգործութեամբ որն եւ հանդիպի։ Այսպէս եւ որ ի հանդերձեալն լինելոցն է՝ ունի կրկին զօրութիւն լինելոյ եւ ոչ լինե լոյ. եւ հանդիպմամբ մինն յառաջէ ի նոցանէ եւ լինի ներգործութեամբ։

Ապա եւ բանս մեր ոչ է հարկիւ. այլ հանդիպելով.

Եւ թէ ոք ասիցէ, բազում բանք մեր բացորոշակի լինին ի հանդերձեալն։ Որպէս թագաւորն յորժամ ասէ շինեսցի քաղաք, եւ շինի։ Եւ ասեմք թէ այսանուն մարդ մեռանելոց է, եւ մեռանի։ Եւ աղօթեմք եւ լինի. եւ այլն նմանապէս անէծք կամ օրհնութիւնք։ Ասեմք առայս, եթէ ամենայն իր զինչ եւ իցէ ի ներկայս՝ գիտեմք զնա ի յէութենէ իւրում. իսկ ի հանդերձեալն ոչ գիտեմք ի յէութեան իւրում. սակայն գիտեմք զնա ի պատճառ իւր։ Այլ պատճառս այս է երեքկին։ Կամ է ի հարկաւոր պատճառէ. զի անխափան լինիցի. որպէս մարդ մեռանելոց է։ Կամ է ի ներգործական պատճառն. որ ունիցի խափան ինչ եւ արգելումն. որպէս մանուկս այս երկար ապրեսցի. կամ թէ մանուկս այս լինի երաժիշտ, թէ ոչ լինի խափանումն իմն։ Կամ է ի ներընդուն ական պատճառն իւր. որ հաւասար է ի լինիլն եւ յոչ լինիլն. որպէս ելանել ի զբօսանս, կամ ոչ։ Լինիլ անձրեւ, կամ ոչ։ Եւ որովհետեւ ծանեաք զայս, արդ պատասխանեմք առարկութեանցն, եթէ որքան է ի հարկաւոր պատճառէ, լինի բացորոոշապէս բանն ճշմարիտ. որպէս բան թագաւորի. եւ մար դոյն մեռանիլն. եւ արեւ ծագելն. եւ լինիլն գարուն յետ ձմռան։ Եւ թէ է ի պատճառն ներգործական՝ որ ունի արգելումն, է որպէս անէծք, կամ օրհնութիւնք, կամ աղօթք. եւ մանկանն յերկար ապրիլ. կամ լինիլ երաժիշտ։ Իսկ թէ է ի պատճառն ներընդունական, յայտնի է որ հաւասար ունի զ գոլն եւ զոչ գոլն որպէս ասացաւ։

Այս առաջին այսքան։

Երկրորդ Պրակ Հատորիս։ Ընդդէմ նոցա՝ որք զբախտ եւ զճակատագիրն ասեն տասն առարկութեամբ։

Իսկ որք զբախտ եւ զճակատս գիր վերագրեն մարդկան, եւ զամենայն ինչ մեր ի հարկէ ասեն, այսինքն ի զօրութենէ աստեղացն։ Նախ այսպէս ընդդիմանան։ Ամենայն ինչ որ լինի ունի պատճառ. եւ ամենայն պատճառ ի հարկէ՝ է նախքան զպատճառելին։ Ապա թէ հարկաւոր պատճառս այս ոչ է բանն մեր որպէս ցուցաւ, է ուրեմն զօրութիւնն աստեղաց ի շարժմանէ նոցա ազդեցեալ։ Ասեմք առ այս, եթէ՝ ամենայն ինչ որ լինի՝ ունի պատճառ. եւ նախ է պատճառն քան զպատճառելին. այլ ամենայն պատճառ ոչէ հարկաւոր. այլ գոյ եւ ներընդունական պատճառ. ապա ուրեմն ոչ է հարկաւոր պատճառ շարժումն աստեղաց։

Դարձեալ ասեն, թէ ամենայն ստորնային մարմինք՝ կառավարին վերնային մարմնովք. որպէս յայտ է ի չորս եղան ակս տարւոյն. այլ եւ ծնունդ եւ աճումն՝ եւ բոյսք եւ պտուղք՝ ի շարժմանէ նոցա պատճառին։ Եւ շարժումն նոցա է հարկաւոր. ապա ուրեմն ամենայն ինչ լինի ի հարկէ։ Առ այս ասեմք, թէպէտ ստորնային մարմինք կառավարին վերնային մարմնոովք, այլ մարդկային ներգործութիւնք կառավարին անձնիշխան կամօք. եւ անձնիշխան կամքն ոչ նըւաճի ի ներքոյ երկնային մարմնոց։

Դարձեալ ասեն թէ՝ եւ մարմինք մարդկան են ստորնայինք. եւ սնանին եւ աճին շարժմամբ աստեղացն։ Ասեմք առ այս, թէ սնունդ եւ աճումն մարմնոց, տնկանին է եւ ոչ աստեղաց. թէպէտ օգնեալ լինի ի նոցանէ։ Եւ թէպէտ մարմինք մարդկան են տարրականք, այլ բարի եւ չար ներգործի ըստ կամաց եւ ոչ ըստ բանականութեան։

Դարձեալ ասեն թէ՝ բազումք ի մարդկանէ գործեն ի խառնւածոյ մարմնոյն, որք հարկաւորին ի շարժմանէ աստեղացն։ Ասեմք առ այս, թէպէտ խառնուածք մարմնոյն լինին ի շարժմ անէ աստեղացն, այլ բազումք անձն իշխան կամօք նըւաճեն զվատախառնութիւն ի մարմնոյն, եւ գործեն զբարիս։

Դարձեալ ասեն, թէ բազում ինչ հանդիպի արտաքոյ կամաց մերոց. որպէս չար հիւանդութիւն. վատաբախտութիւն. մահ. եւ այլն. ապա ուրեմն են նոքա ի հարկէ բախտի եւ ճակատագ րի. Ասեմք առայս։ Նախ՝ եթէ չար հիւանդութիւնն եւ այլն ի հարկէ է, ապա ամենեցուն նոյնպէս պարտ էր գոլ. զի հարկն նոյն էառ ամենեսեան։ Իսկ թէ այլ եւ այլ է ամենեցուն հարկն, ապա նոյնպէս ոչ լինէր ամենեցուն չար։ Այլ արդ՝ բազմաց նոյնպէս մահ, հիւանդութիւն, եւ այլն. ապա ուրեմն ոչ է ի հարկէ։

Դարձեալ եթէ է հարկ, ապա ոչ էր անձնիշխան կամք, այլ արդ՝ եթէ ունիմք կամք եւ է սկիզբն գործոյն ի մեզ եւ առ մեզ, ապա ու ոչ է հարկ որոյ սկիզբն յայլմէ է։ Դարձեալ՝ ունիմք խորհուրդ, եւ ընտրեմք զառնելիսն, եւ խոտեմք զոչ առնելիսն, եւ բազում անգամ խորհելովն հանդիպիմք բարւոյ, եւ փախչիմք ի չարէ. եւ խորհուրդն ի հնարաւորացն է որպէս ասացաւ եւ ոչ ի հարկաւորացն։

Դարձեալ, թէ ամենայն ինչ ի հարկէ է մարդոյ եւ անասնոյ, ապա ոչինչ զանազանի բանականն եւ անբանն։ Զի բանականն իմացմամբ եւ կամօք վարի. եւ անբանն ի բնու թենէ հարկի որպէս ասացաք։

Դարձեալ, թէ է հարկ, վասն է՞ր աղօթք եւ պատարագք եւ ողորմութիւնք եւ այլն՝ դարձուցանեն զմերձեալ չարիսն, եւ փոխեն ի բարիս։ Որպէս տուրքն նաբուգոդոնոսորայ. եւ աղօթքն եզեկիայ. որ յետս դարձոյց զմահ. եւ այլք բազումք. ապա ուրեմն ոչ է հարկ։

Դարձեալ, թէ էր հարկ շարժումն աստեղացն, ինքեանք ոչ լինէին ընդ հարկաւ այլոց. ապա թէ ինքեանք են ընդ հարկաւ, ոչ են այլոց հարկ. զի են ինքեանք ընդ հարկաւ. Որպէս յորժամ արեգակն եւ լուսին զտեղի առին առ Յեսուաւ. եւ յետս դարձաւ արեգակն առ Եզեկիայիւ։

Դարձեալ, ո րոյ է իր գործեացն՝ նորա է եւ ներգործութիւնն. եթէ առնել եւ եթէ կրել. արդ՝ մարդոյ է հոգին եւ մարմինն եւ ձեռն. մարդոյ է ուրեմն եւ գործ նոցին, եթէ չար եւ եթէ բարի։ Եւ որպէս կիրք ցաւոցն մարդոյն են, զի զգայ զկսկիծն. նոյնպէս եւ կիրք հեշտութեանն նորա են, եթէ չարեա ց եւ եթէ բարեաց։ Ապա ուրեմն մեր է ներգործութիւնն եւ ոչ հարկին։

Դարձեալ՝ թէ ի հարկէ է՝ ապա բարձեալ են ամենայն սկզբունք բարոյական առաքինութեանց. այսինքն խոհեմութեան արիութեան . ողջախոհութեան. եւ արդարութեան։ Զի սոքա ըստացեալ լինին առ ոմանս՝ եւ ոչ ի հարկէ։

Դ արձեալ՝ թէ ի հարկէ է ոչ լինին օգուտ խրատք եւ սպառնալիք եւ ուսմունք. որովք բազոումք յորդորին ի բարիս, եւ հեռանան ի չարեաց կենցաղոյս։

Դարձեալ՝ թէ ի հարկէ է՝ ոչ հետեւի գով եւ պարսաւ ոմանց. զի սոքա կամաւորացն են եւ ոչ ակամայից։ Եւ թէ հետեւեսցի՝ ոչ որ գործեաց զգեղեցիկս եւ զգարշելիս, այլ որ պատճառն է եւ հարկ՝ գովեսցի եւ պարսաւեսցի. այսինքն բախտն եւ ճակատագիրն.

Դարձեալ, թէ է հարկ՝ ոչ են իրաւունք դատաստանի եւ քննութիւն. եւ ոչ օրէնք քաղաքական. եւ ոչ արժանապէս հատուցմունք բարեաց եւ չարեաց. զի հարկն բռնադատեաց գործե լ զայս. հարկին եղիցին պատիւք եւ պատիժք. եւ ոչ մարդոյն։ Դարձեալ, թէ է հարկ՝ անիրաւք են եւ ինքեանք աստեղքն. զի ոմանց բարիս գրեն, եւ ոմանց չարիս. զոմանս մեծատունս եւ զոմանս աղքատս. հեշտ կեանս եւ դժուարս. երկարակեացս եւ սակաւակեացս։ Բազում անգամ անարժանիցն բար իս խոստանան, եւ արժանեացն չարիս։ Մանաւանդ թէ առ առաջին պատճառն վերանայ այս անիրաւութիւն, որ ետ զօրութիւն աստեղացն այսպէս անիրաւ բաժանարար գոլ։

Դարձեալ ասեն հակառակօղքն, թէ բոյսք եւ ծաղիկք եւ պտուղք երկրի ունին զօրութիւն ազդողական , իսկ աստեղք երկնից ո՞չ ունիցին։ Ասեմք առ այս, թէպէտ ունին զօրութիւնս, բայց այլ եւ այլ կերպիւ։ Զի բոյսք որք յերկրի՝ են դարմանիչք եւ բժշկութիւնք մարմնոց։ Այլ երկնային աստեղքն են արարիչք լուսոյ եւ ժամանակաց. եւ ի նշանս ապագայից. զի յամենայն ուստեք տեսեալ պատրաստեսցին մարդիկք. որպէս ա սէ գիր, եղիցին լուսատու լինիլ երկրի, ի ժամանակս եւ ի նշանս։

Դարձեալ ասեն թէ՝ աստեղք ունին բնութիւնս ներհակս միմեանց. չար եւ բարի. եւ միմեանց դիպեալ ներհականան իրերաց. եւ առնեն չար կամ բարի. խռովութիւն կամ խաղաղութիւն. աւեր կամ շինութիւն. եւ այլն։

Ասեմք ա ռ այս, Նախ թէ՝ երկնային մարմինքն ոչ են ի չորից տարրաց. այլ են հինգերորդ տարր կամ էութիւն ըստ արիստոտէլի. եւ որք են ի պարզ տարրէ միայն ոչ հակակային միմեանց։ Երկրորդ եւ թէպէտ իցեն տարրականք եւ ներհակ որակք՝ յիմիասին դիպիլն՝ ոչ միշտ հակակային իրերաց. այլ եթէ կամք խնամողին հրաման տացէ։ Զորօրինակ բնութեան թշնամիք ոմանք ի յարկս թագաւորին ոչ իշխեն վնասել իրերաց, մինչ թագաւորն հրամայեսցէ։

Դարձեալ ասեն, ի հակառակ շարժմանց՝ լինի եւ հակառակ ներգործութիւն. ահա մոլորակք շարժին հակառակ. ապա ուրեմն եւ գործեն հակառակս։ Աս եմք առ այս, մոլորականքն ոչ եթէ զի ունին ներհակ շարժումն վասն այն կոչին մոլորականք, կամ պատճառք են չարեաց, այլ զի մեք մոլորիմք ի շարժումն նոցա. զի ունին հասարակ շարժումն, եւ ունին յատուկ շարժումն։ Հասարակ շարժումն է ըստ ութերորդ կամարին յարեւելից յարեւմուտս։ Իսկ յատուկ՝ յարեւմտից յարեւելս։ Եւ շարժումն նոցա ոչ պատճառէ զչար եւ զբարիս մարդկան. այլ են պատճառք աւուրց եւ ժամանակաց եւ եղանակաց. ծնանելոյ եւ աճելոյ. եւ նշան ապագայից որպէս ասացաք։ Այլ նշանն ոչ է պատճառ չար լինելոյ ումեք կամ բարի։ Զորօրինակ՝ ի կենդանեա ց բազումք նշանակեն զինելոց իրաց, եւ ոչ են նոքա պատճառք լինելոյ չարեացն կամ բարեաց։

Դարձեալ ասեն, եթէ ոչ է հարկ՝ ընդէր ոմն քաղաք կործանի եւ ոմանք ոչ. եւ ոմն նաւ հեղձանի, եւ ոմանք ի կռիւս անկանին։ Ասեմք առ այս, եթէ այսու վկայես եւ դու մեզ՝ թէ ոչ է հարկ. զի ի բոլոր քաղաքն այնքան բիւր մարդիկ՝ ծեր եւ տղայ՝ երբ եւ ուր ի մի շարժումն աստեղաց ծնան, որք ի միասին կործանեցան։ Կամ բազմութիւն զօրացն. կամ որք ի նաւին կային. զի սոքա ամենեքեան յայլ եւ այլ ժամանակս եւ այլեւ այլ շարժումն աստեղաց էին ծնեալք։ Ապա ուրեմն ո չ է հարկ բախտի եւ ճակատագրի։

Դարձեալ ասեն ըստ փիլիսոփային թէ՝ ոչ Աստուած՝ եւ ոչ բնութիւն՝ եւ ոչ արհեստ՝ վայրապար իրս երբէք ստեղծանեն. ապա թէ աստեղքն ոչ ունին զօրութիւն ազդելոյ՝ վայրապար են ստեղծեալք յարարչէն։

Ասեմք առ այս, Նախ՝ եթէ դու քեզէն խոստովանեցար եթէ ոչ գոյ հարկ. այլ՝ Աստուած եւ բնութիւն եւ արհեստն եւս ներգործեն. ապա թէ է գործ արհեստի եւ բնութեան, ոչ է հարկ բախտի եւ ճակատագրի։ Երկրորդ՝ ասեմք եթէ եւ ոչ աստեղք վայրապար են ստեղծեալ. զի կառավարք են տարրեղէն մարմնոց որպէս ասացաք. այլ մարդկային ներգործո ւթիւնք կառավարին յանձնիշխան կամաց։ Եւ անձնիշխան կամքն որ անմարմին է ոչ նուաճի ընդ շարժմամբ մարմնաւոր աստեղաց։ Այլ կառավարի երբէք ի կամս նախախնամութեան առաջին պատճառին. որպէս ասէ սուրբն գրիգոր նիւսացին ի գիրս որ յաղագս բնութեան մարդոյն։

Այսինքն առ երկրորդն՝ տասն գլխով եդեալ հակաճառութեանց զպատասխանիսն. եւ բաժան գլխով առհասարակ տարահաճելիս։

Երրորդ պրակ հատորիս. Ընդդէմ նոցա՝ որք զբարն եւ զչար՝ յԱստուծոյ ասեն՝ ԺԲ առարկութեամբ։

Իսկ ոմանք յաւելուն յեւս ամբարշտութիւն. իբր փախչելով ի ձախոյն՝ խոտորին յաջ կողմն։ Ասելով թէ պատճառ ամեն այնի՝ բարեաց եւ չարեաց մերոց ոչ մեք եմք, այլ է առաջին պատճառն Աստուած։ Որք փախչելով յառաջասացեալ բախտէ եւ ճակատագրէ աստեղացն, փոխանակ նոցա յառաջին պատճառն վերագրեն զհարկն։ Որպէս զի մի ասիցեն երկու սկիզբն ըստ Մանիքոսի։

Այլ մեք դասք ուղղափառաց, հետեւօղք ճշմ արտասիրութեան, ընդդիմանամք այսմ ասելով թէ Աստուած ոչ է պատճառ չարեաց. այլ միայն բարեաց. Եւ այս վասն բազում պատճառի։ Նախ՝ զի բարին էութիւն է. ուստի յայտ է՝ զի հակադարձին առ միմեանս. զի ամենայն որ բարի է՝ է է. եւ ամենայն որ է է՝ բարի է։ Իսկ չարն ոչ է էութիւն։

Այլ արդ՝ Աստուած պատճառ էութեան է եւ ոչ ոչ էութեան։ Ապա ուրեմն չարն ոչ է յԱստուծոյ։ Երկրորդ՝ բարին ունակութիւն է, եւ չարն պակասութիւն նմին. որպէս խաւարն լուսոյ։

Այլ արդ՝ Աստուած պատճառ է ունակութեան, եւ ոչ պակասութեան։ Ուրեմն չարն ոչ է յԱստուծոյ։ Երրոր դ՝ բարին ճշմարիտէ, եւ ճշմարիտն բարի։ Իսկ սուտն չարէ, եւ չարն սուտ։ Ապա ու Աստուած պատճառէ ճշմարտութեան. եւ ոչ ստութեան։

Չորրորդ՝ զի թէ չարն է յԱստուծոյ, այլ արդ չարն եկամուտ է եւ պատահեալ. լինէր ապա ի յԱստուած օտար ինչ եւ պատահական. որ է անտեղի։ Հինգերորդ՝ բարին կարգաւորէ եւ չարն անկարգութիւն։

Այլ արդ՝ եթէ չարն յԱստուծոյ է՝ լինի անկարգութիւն Աստուծոյ որ է յարմար։ Վեցերորդ՝ թէ չարն է յԱստուծոյ, երեւի թէ Աստուած պատճառէ չարեաց։ Այլ արդ՝ ամենայն պատճառ առաւել է քան զպատճառելին. եթէ բարեաց եւ եթէ չարեաց. ապա անհնարին հերձուած է ասել զչարն յԱստուծոյ։ Եօթներորդ՝ եթէ չարն է յԱստուծոյ, ապա սիրէ զչարն. եւ եթէ սիրէ զչարն, սիրէ եւ զչարագործս որք սիրեցին զչար։ Ութերորդ՝ եթէ չարն է յԱստուծոյ, ոչ պատժէ զսատանայ ոչ չարացաւ. եւ ոչ զչարս ի մարդկանէ, այլ ահա պատժէ. չար ուրեմն ոչ է յԱստուծոյ։ Իններորդ՝ եթէ չարն է յԱստուծոյ, ապա եւ կամի զչարն. յայնժամ լինի կրկին կամք Աստուծոյ. չար եւ բարի. զի կրկին գործ՝ ի կրկին կամաց առաջագայի։ Այլ թէ գործ եւ կամք կրկին է յԱստուած, ոչ է պարզ մի. այլ բաղադրեալ որ է անտեղի։ Տասներորդ՝ եթէ չարն է յԱստուծոյ եւ կամի զչարն, ապա զբարին ոչ կամի. ապա թէ զբարին ոչ կամի, բարին ուրեմն ոչ է յԱստուծոյ։ Մետասաներորդ՝ եթէ զբարին ոչ կամի, ապա բարի ոչ ոք կարէ լինիլ յեղելոցս. ոչ մարդ եւ ոչ հրեշտակք . զի կամացն Աստուծոյ ոչ ոք հակառակի։ Երկոտասաներորդ՝ եթէ չար ն է յԱստուծոյ, կամ գիտէ զչարն չար՝ կամ ոչ գիտէ. թէ ոչ գիտէ՝ անգիտութիւն ունի. եւ թէ գիտէ՝ գիտութեամբ առնէ զչարն։ Երեքտասաներորդ՝ թէ չարն է յԱստուծոյ՝ կորզութեա՞մբ առնէ զչարն, թէ անկարութեամբ։ Թէ անկարութեամբ՝ ահա բռնադատեալ է. եւ թէ կարողութեամբ առնէ ըզչար՝ անկար է առնել զբարի։

Չորեքտասաներորդ՝ թէ չարն է յԱստուծոյ, ինքն բարի է եւ առնէ զչա՞ր, թէ չար է եւ առնէ զչար։ Զի եթէ բարի է եւ առնէ զչար, ահա ներհակ գործէ ինքեան։ Իսկ թէ չար է եւ առնէ զչար, ոչ ոք է ի յէակս բարի։

Հնգետասաներորդ՝ թէ չարն է յԱստուծոյ՝ եւ ս կիզբն ամենայնի է Աստուած, որեւ չարեաց ըստ նոցա. ապա ոչ է սկզբնաչար առաջին գտակն չարեաց սատանայ. որպէս նոքայն բարբանջեն։

Վեշտասաներորդ՝ զի թէ չարն է յԱստուծոյ որպէս բարին, եւ երկուցն սկիզբն է Աստուած, եւ արդ՝ եթէ մի եւ նոյն է սկիզբն երկուցն, անկարելի է ներ հակացն ի միասին ունիլ մի սկիզբն։ Զի լինէր սկիզբն այն ոչ պարզ. այլ երկատեսակ. եւ ոչ միեղէն՝ այլ բաժանեալ եւ այլայլեալ։ Նաեւ լինէր ինքն ինքեան հակառակ, եւ յառաջ եկելոցն ի նմանէ։ Եւ եթէ երկուցն բ՞՞՞ է սկիզբն, եւ այսպէս ի յԱստուած երեւի երկու սկիզբն, կամ երկու անսկիզբն ըստ մանիքոսի։

Եօթն եւ Ժ. երորդ՝ զի թէ չարն եւ բարին ունին մի սկիզբն, որպէս ընդդիմաբաժանեալ տեսակքն զսեռն։ Եւ լինէր բարին եւ չարն ի սեռէ Աստուծոյ, որ է անհնարին։ Ութեւ Ժ. երորդ՝ զի թէ չարնէ յԱստուծոյ, այս լինի կամ հակակայութեամբ յառաջ եկեալ. որպէս սպիտակն յոչ սպիտակէն։ Կամ բաղդատութեամբ. որպէս կենդանին ի կենդանւոյ։ Այլ արդ՝ որ հակակայութեամբ լինի՝ նախ է զօրութեամբ՝ եւ ապա ներգործութեամբ լինի։ Այլ ի յԱստուած զօրութեամբ իր ոչ ինչ գոյ։ Ոչ բարի եւ ոչ չար։ Իսկ թէ բաղդատութեամբ, Աստուած բարի է եւ ի բարւոյ ն բարի լինի եւ ոչ չար։

Ինն եւ Ժ. երորդ՝ զի թէ չարն է յԱստուծոյ, այլ արդ է ըստ ինքեան չար, եւ է ըստ պատահման։ Եւ ըստ ինքեան չար է՝ որպէս ասեմք զչարն չար։ Եւ ըստ պատահման՝ որպէս ասեմք զմարդն չար։ Եւ արդ՝ ցուցաւ զի պատահումն ոչ է ի յԱստուած։ Իսկ թէ ըստ ին քեան է չարն յԱստուծոյ, նա ոչ լինէր բարին յԱստուծոյ. զի ըստ ինքեան՝ հարկաւորէ եւ գոյացական եւ անփոփոխ։ Քսաներորդ՝ զի ի հարկէ բարի է Աստուած. որպէս ի հարկէ էակ է. այլարդ՝ հարկաւոր բարին է միշտ բարի եւ գոյացական բարի եւ զուոտ բարի. Եւ զի ի հարկէ ունի զգոլն բա րի՝ անկար է ոչ գոլ բարի։

Եւ զի միշտ է բարի՝ անկար է լինիլ ոչ բարի։ Եւ զի գոյացականէ բարի, անկար է լինիլ պատահական չար։ Եւ զի զուտ եւ իսկապէս է բարի՝ անկար է խառնիլ չար։

Եւ արդ՝ բաւական է այսչափ որպէս ցուցաւ, թէ Աստուած ոչ է պատճառ չարեաց, այլ բարեաց միայն։

Սակայն բեր զառարկութիւնս նոցա տեսցուք. եւ զեղծումն նոցին յարմարեսցուք։

Որեւ առարկեն Նախ այսպէս, եթէ պատճառն է հարկաւոր. նաեւ ներգործութիւն նորին։ Այլ արդ Աստուած է պատճառ ամենայնոցն եւ հարկաւոր. ապա ուրեմն ներգործութիւն նորին է հարկաւոր։ Ասեմք առ այս նախ՝ եթէ կրկին է պատճառ. հուպ եւ հեռի։

Այլ արդ հուպ պատճառն է հարկաւոր, եւ ներգործութիւն իւր։ Իսկ հեռին ոչ է հարկաւոր որպէս ասացաւ ի վերոյ։ Այլարդ՝ Աստուած է ամենեցուն ոչ հուպ պատճառ, այլ հեռի. վասն որոյ ոչ հարկաւոր ներգործէ։ Դարձեալ ասեմք թէ՝ Աստուած ոչ է պատճառ ստեղծուածոցս ի հարկէ. այլ ըստ կամաց որով առնէ. զի ոմանք դիպին ի հարկէ, եւ ոմանք ոչ ի հարկէ։

Երկրորդ՝ ասեն թէ Աստուած նախ քան զլինիլն մեր՝ ի նախատեսութիւնն իւր ետես զամենայն լինելոցն այնպէս. զչարն չար, եւ զբարին բարի։ Ա՛րդ՝ հարկէ ամենեցունց գոլ այ նպէս՝ որպէս Աստուած ետես եւ գիտաց. եւ գիտութիւնս Աստուծոյ անպատիր է. ապա ու ամենայնն լինի ի հարկէ տեսութեանն Աստուծոյ։ Ասեմք առ այս թէ գիտելի է՝ զի այլ է տեսութիւն Աստուծոյ՝ եւ այլ է տեսութիւն մարդոյ։ Զի ի տեսութիւնն Աստուծոյ ոչ է առաջին եւ վերջին. այլ բոլ որն համանգամայն եւ կատարեալ։ Իսկ ի տեսութիւն մարդոյ է առաջին եւ վերջին. զի զանցեալն տեսանէ յիշմամբ, եւ զներկայն իմացմամբ. եւ զհանդերձեալն ի պատճառն իւր ըստ ժամանակին փոփոխման որպէս ասացաք։ Զորօրինակ՝ թէ բազում մարդիկ անցանեն զճանապարհայն, եւ մերձ կացեալն տ եսանէ նաք ըզ մինն՝ եւ ապա զերկուսն՝ եւ որ զկնի։ Իսկ թէ ոք ի բարձր աշտարակ կայցէ՝ տեսանէ զամենայն միահամուռ։ Նոյնպէս եւ Աստուած ի յաշտարակն յաւիտենից բարձրացեալ՝ տեսանէ զամենայն ներկայապէս։ Ա՛րդ՝ պատասխանեմ առարկութեանցն։ Նախ՝ թէպէտ Աստուած տեսանէ զամենայն նախատեսութեամբ՝ եւ ոչ ինչ է արտաքոյ տեսութեանն Աստուծոյ, սակայն տեսանէ զոմանս ի հարկէ՝ եւ զոմանս ի ներընդունակութենէ լինիլ։ Դարձեալ ասեմք՝ թէպէտ տեսանէ Աստուած զամենայն նախ քան զլինիլն իւրեանց, սակայն տեսութիւնն Աստուծոյ ոչ հարկէ ի վերայ նոցա լինիլ չա ր կամ բարի։ Զորօրինակ՝ արուեստաւոր ոք մինչ գործէ զսայլ, եւ ի հեռուստ տեսանէ ոք զոր նա գործէ, այլ ոչ տեսութիւնն հարկեաց զսայլն լինիլ այնպէս. այլ կամք արուեստաւորին։ Նոյնպէս եւ տեսութիւնն Աստուծոյ ոչ հարկէ ի վերայ մեր գործ զբարի կամ զչար. այլ կամք մեր։

Երրո րդ՝ ասեն թէ կամքն Աստուծոյ ոչ է ընդունայն. եւ ոչ ոք կայ ընդդէմ կամացն Աստուծոյ. վասնորոյ զորինչ կամի այնպէս առնէ. զոմն չար եւ զոմն բարի։ Ասեմք առայս։ Նախ եթէ կամացն Աստուծոյ ոչ ոք է ընդդէմ. եւ որպէս կամի այնպէս առնէ. այլ չար ոչ կամի եւ ոչ առնէ։

Դարձեալ աս եմք՝ թէ կամքն Աստուծոյ ոչ է ընդունայն. զի զոր ինչ կամի առնէ. այլ կամեցաւ եւ արար զմեզ անձնիշխան եւ Տէր գործեաց մերոց. եթէ չար՝ եւ եթէ բարի։ Չորրորդ ասեն՝ թէ չարն ոչ է յԱստուծոյ, ապա երեւի թէ այլ ոմն է չարի սկիզբն, եւ այլ ոմն բարւոյ. եւ լինի Բարի սկիզբն եւ չար ընդ մանիքոսի։ Ասեմք առ այս։

Նախ՝ եթէ չարն ոչ է յԱստուծոյ եւ ոչ ի բնութենէ եւ ոչ ի բնոութեան եւ ոչ է բնութիւն։ Ասեմ զառաջինն եթէ՝ չար ոչ է յԱստուծոյ. զի Աստուած բարի է բնութեամբ. եւ ի բարւոյն չար ոչ գայ յառաջ. որպէս ոչ ի լոուսոյն խաւար։ Այլ եւ ոչ ի բնութենէ. զի բնութիւնք ամենայն հրեշտակաց կամ մարդկան՝ բարի են ի բարւոյն յառաջ եկեալ. այլ չարն է յանձնիշխան կամաց եկամուտ ի բնութիւնս։ Այլ եւ ոչ ի բնութեան. զի ոչ է չարն ի բնութեան ուրուք. այլ արտաքոյ բնութեան պատահեալ։ Այլ եւ ոչէ բնութիւն. ոչ մասն եւ ոչ բոլոր. այլ պակասութիւն ունակութեան։ Զի բարին ունակութիւն է, եւ չարն պակասութիւն նորին։ րպէս խաւարն լուսոյ, եւ հիւանդութիւն առողջութեան, եւ մահ կենաց։

Այժմ պատասխանեսցուք ընդդիմութեանն։ Ա՛րդ՝ թէպէտ չարն ոչ է յԱստուծոյ, այսու ոչ լինին երկու աստուածք. կամ Բ սկ իզբն. զի չարն ոչընչութիւն է. եւ ոչընչին սկիզբն ոչ է Աստուած. զի Աստուած սկիզբն էութեանց է։ Այլ եւ ոչ Բ սկիզբն. զի գործունեայք չարին սկսեալք են։

Ուրեմն ոչ են Բ սկիզբն։

Հինգերորդ, ասեն թէ՝ գործունեայք չարին են յԱստուծոյ որպէս կամքն. ապա եւ չարն է յԱստուծոյ. զի նա ստեղծ կամքն։ Առ այս ասեմք։ Նախ թէ Աստուած ստեղծ զկամքն բարի։ Եւ զբարին եդ առաջի կամիլ. իսկ նա անձնիշխանութեամբ հեռացեալ ի բարւոյն՝ գտակ եղեւ չարին. զի չարն ոչ այլ ինչ է, բայց հեռացումն. կամ պակասութիւն բարւոյ։ Ապա եւ թէպէտ բանն եւ կամքն է Աստուծոյ, այլ կամիլն եւ ընտրելն զչարն՝ ոչ է յԱստուծոյ, այլ կամացն եւ բանին։ Զորօրինակ՝ արուեստաւոր ոք կազմէ սուր ի պատճառս բարւոյ. այլ որ ներգործութեանց չար՝ նա եղեւ չարին պատճառ։ Նոյնպէս եւ Աստուած է արարողական պատճառ կամացն. այլ ներգործական պատճառ է չար՝ կամքս մեր։ Դարձեալ, անձնիշխան կամքն է յԱստուծոյ. եւ է յոչըն չէ եղեալ։ Այլ արդ՝ անձնիշխան կամքն ըստ այնմ որ յԱստուծոյ է եղել՝ ոչ է պատճառ չարի. այլ ըստ այնմ որ յոչընչէ՝ եւ ցանկայ ոչըն չի. այսինքն չարի. վասն այսորիկ մեղքն եւ չարն ոչ են յԱստուծոյ. այլ յոչընչէ՝ որէ սկի զբն նոցա։

Դարձեալ ասեմք թէ՝ Աստուած ստեղծ զկամքն նաեւ զհրեշտակս եւ զմարդիկ բարի. եւ կամի զբարին. եւ բռնադատէ սիրել զբարին։

Ուստի յայտ է թէ սերմանեաց ի բնութիւնս զբարին, եւ օրէնս եդ բարւոյ։ Այլ եւ խրատ եւ յորդորումն եւ պարգեւս բարեաց։

Իսկ զչար ոչ կամ ի. եւ ոչ բռնադատէ ի չարն. այլ տանջանս եւ պատիժս եդ գործողացն զչար։ Ապա եւ չարն ոչ է յԱստուծոյ. եւ ոչ կամի զչար ուրուք։

Վեցերորդ՝ ասեն հակառակքն, թէ չարն ոչ է յԱստուծոյ, ապա Աստուած ոչ ճանաչէ զչարն. որպէս մեք նմանեաւ զնմանն ճանաչեմք. այսինքն հոգւով զհոգե ւորս, եւ մարմնով զմարմնաւորս։ Ասեմք առ այս։ Նախ՝ թէ ըստ այդմ բանի հարկ է ապա եւ քեզ ջուր լինիլ եւ զջուրն գիտել. եւ քար լինիլ եւ զքարն ճանաչել, եւ զայլսն նոյնպէս։ Եւ զի ոչ է այս հարկ. զի գոլով նոյն՝ ճանաչեմք զայլսն։ Նմանապէս եւ Ասստուած գոլով բարի՝ ճանաչէ զչարս։ Դարձեալ ասեմք թէ՝ որպէս մեք ունիմք կրկին ճանաչումն իրաց, այսինքն զի զոմն ճանաչեմք ի յատուկ տեսակն իւր. եւ զոմն այլով տեսակաւ։ Այսպէս զունակութիւն ճանաչեմք իւր յատուկ տեսակաւն. եւ զպակասութիւնն այլով տեսակաւ. զիհակակայի ունակութեանն։ Ա՛րդ՝ առաջնովն ճա նաչեմք զլոյս. եւ երկրորդիւն զխաւարն։ Եւ առաջնովն ճանաչեմք զճշմարիտն. եւ երկրորդիւ զսուտն։ Այսպէս եւ առաջնովն ճանաչեմք զբարին, եւ երկրորդիւն զչարն։ Նմանապէս եւ Աստուած միակ միջնորդութեամբ ճանաչէ զբարին ըստ ինքեան ի յատուկ տեսակն իւր. եւ ճանաչէ զչարն կրկին միջոցաւ։ Այսինքն զի է հակակայ բարւոյն եւ է պակասութիւն նմին որպէս ասացաւ։ Եօթներորդ ասեն, թէ յԱստուծոյ չէ չարն, վասն էր ներէ սատանայի, եւ չար մարդկան։ Ասեմք նախ եթէ՝ չարն ոչ է յԱստուծոյ որպէս բարին. զի բարին ըստ կամաց է. իսկ չարն թոյլ տալով է։ Եւ այլ է կամա ցն որ յօժարութեամբ է, եւ այլ է թոյլ տալովն որ իբր ի յոչ կամացէ։ Դարձեալ, թոյլ տալ եւ ներել չարեաց՝ վասն բարւոյ է։ Զի նախախնամութեամբ բազում բարիս յառաջ Աստուած է ի չարէ։ Որպէս սատանայի թոյլ տայ, զի փորձեսցին բարիքն եւ յաւելցին պսակքն։ Նաեւ մարդկան չարեաց թ ոյլ տալ զի կամ ընտրեսցեն զբարիս՝ կամ յետոյ զղջասցին։ Եւ այլ պէս պէս նախախնամութեամբ որպէս ինքն գիտէ Աստուած՝ ներէ չարեաց. որպէս տեսանելոց եմք յառաջիկայսդ։

Ութերորդ ասեն, թէ Աստուած ոչ կամի ըզ չար, ապա կարեմք առնել ինչ զոր ոչ կամի Աստուած։ Ապա ընդ է՞ր ասէ աւետարանն, «տերեւ մի ի ծառայ ոչ անկանի, եւ մազ մի ի գլխոյ ոչ սպիտակի առանց հրամանի»։ Ասեմք առ այս։ Նախ եթէ՝ ունիմք անձն իշխան կամք. եւ Տէր եմք գործոց մերոց առնել եւ ոչ առնել։ Այլ երբեմն սկիզբն ի մէնջէ, եւ կատարումն ի նախախնամութիւնն Աստուծոյ։ Երբեմն ըսկիզբ ն յԱստուծոյ, եւ կատարումն առ մեզ։

Եւ երբեմն երկոքինն յԱստուծոյ. այսինքն սկիզբն եւ կատարումն։ Այլ արդ որ սկիզբն եւ կատարումն է յԱստուծոյ, աստուածային է ներգործութիւն. եւ սքանչելեաց իր։

Իսկ սկիզբն եւ կատարումն ի մեզ, որպէս նախածանօթ ընտրեալքն յառաջ քան զլինիլն աշխարհի. որ այժմ բարի գործովք կատարեսցին ըստ նախասահմանելոյն իւրեանց։ Իսկ որ սկիզբն ի մէնջ՝ եւ կատարումն ի խնամոցն Աստուծոյ, այսինքն յորժամ սկսանիմք զբարին՝ եւ նա աւարտէ ի բարին։ Եւ թէ սկսանիմք զչար, եւ նա փոխէ ի բարին ըստ բարի խնամոցն իւրոց։ Դարձ եալ ասեմք թէ՝ ոչ է բարի առանց Աստուծոյ կամացն. եւ ոչ չար առանց թոյլ տալոյ նորա։ Այն է որ ասէ՝ տերեւ ոչ անկանի, եւ մազ մի ի գլխոյ. զի ոչինչ կարեմք առնել առանց կամաց կամ առանց գիտութեան՝ կամ առանց թոյլ տալոյն Աստուծոյ։

Իններորդ ասեն, ընդէ՞ր ապա ասէ ինքն Աստ ուած, «ես եմ որ առնեմ զխաղաղութիւն. եւ հաստատեմ զչար. եւ սպանանեմ եւ կեցուցանեմ»։ Եւ թէ՝ «ես խստացուցից զսիրտն փարաւօնի»։ Ասեմք առ այս։ Նախ եթէ կրկին է չար. է չար գործոց, եւ է չար պատժոց։ Այլ արդ՝ չար գործոցն ոչ է յԱստուծոյ. որպէս ցուցաւ, այլ չար պատժոցն է արդարութեան Աստուծոյ. որ հատուցանէ արդարապէս։ Դարձեալ, չորեքկին են հատուցմունք. բարի փոխանակ բարւոյ, եւ չար փոխանակ չարի. որ է գործ արդարութեան։ Եւ բարի փոխանակ չարի, որ է անբաւ գթութեան եւ ողորմութեանն Աստուծոյ։ Իսկ չար փոխանակ բարւոյ ոչ առնէ ըստ որում ա նիրաւութիւն է. այլ առնէ երբէք ըստ որում նախախնամութիւն է. զի ի չարէն լինիցի բարի. թէպէտ մեզ չար երեւի, այլ այս եւս բարի է. որպէս հիւանդութիւն. փորձութիւն. եւ այլն Այսպէսէ հաստատել զչարն. եւ խստացուցանել զսիրտն. եւ այլն։

Տասներորդ ասեն՝ ընդէ՞ր ասէ մարգարէն, «ի գիրս քո ամենայնք գրեցան»։ Եւ աւետարանն ասէ՝ «որդի մարդոյ երթայ որպէս եւ գրեալ է վասն նորա»։ ապա ուրեմն ամենայն ոք ի հարկէ գրոյն այնորիկ լինի. եթէ չար եւ եթէ բարի։

Ասեմք առայս եթէ կրկին ունի դէմս գիրն դպրութեան կենաց։ Մինն է արդարութեան այժմու կենացս, որ է փոփոխական. յորմէ կարէ ոք ջընջիլ։ Եւ միւսն է յաւիտենական նախասահմանումն Աստուծոյ. յորմէ ոչ ոք կարէ ջընջիլ։ Ա՛րդ՝ ժամանակեայ արդարութիւնն յայտնի է որ անձնիշխան կամօք փոփոխի. երբեմն ի չար եւ երբեմն ի բարի. եւ ժամանէ փրկութեան կամ դատապարտութեան։

Բայց ն ախախնամութիւնն Աստուծոյ ճանաչէ զփրկեալսն, եւ տայ զկերպ փրկելոցն որով փրկին ընտրեալքն։ Իսկ մարդիկ անձնիշխան կամօք եւ գործովք հասանին այնմ փրկութեան եւ շնորհաց եւ փառաց։

Այս է գիր ընտրելոցն։ Եւ այսպէս է «երթալն որպէս եւ գրեալ է վասն նորա»։ Եւ այսպէս է ընտրե լն եւ կոչելն եւ արդարացուցանելն. որպէս գրէ առաքեալն։ Նոյնպէս եւ նախագիտութիւնն ճանաչումն է չարեաց։ Որ անձնիշխան կամօք եւ չար գործովք խոտեսցին չարքն։ Ապա յիմար են այնոքիկ որք ասեն՝ կամիմ առնել զհաճոյսն իմ. զի թէ յընտրելոցն եմ՝ փրկեցայց. եւ եթէ ոչ՝ դատապարտեցայց։ Որպէս յիմար հիւանդն ասիցէ, կամիմ ուտել եւ ըմպել զհաճոյսն իմ։ Եթէ առողջանալոյ եմ՝ առողջացայց. եւ եթէ մեռանելոյ՝ մեռայց.

Մետասաներորդ՝ ասեն թէ որպէս ի կենդանիս ուղտն խոհեմ՝ եւ տատրակն ողջախոհէ, եւ այլ կենդանիք են ապուշք եւ բղջախոհք։ Այսպէս ի բնակ ան ստեղծումն հոգւոյն՝ ոմն խոհեմ եւ ոմն անզգամ. ցանկասէր՝ եւ ողջախոհ . բարեբարոյ՝ եւ չարաբարոյ լինին։ Ապա ուրեմն յԱստուծոյ է չարն եւ բարին։ Ասեմք առայս։ Նախ՝ եթէ ուշիմ եւ ապուշ եւ այլն ըստ կարգի, սոքա եթէ ի մարմնոյն խառնուածոյ պատճառին՝ եւ եթէ բնական որակութ եամբ հոգւոյն՝ նման եւ աննման գոլ , առանց ներգործելոյ ոչ չար են եւ ոչ բարի. ոչ գով. եւ ոչ պարսաւ հետեւի. որպէս եւ ոչ բնական բարուց անասնոց։ Դարձեալ, ասեմք եթէ՝ առնէ Աստուած զոմն խոհեմ եւ զոմն տգէտ, զի նա ի նմանէ ուսցի։ Նոյնպէս եւ չարաբարոյն։ Այսպէս եւ ցանկաս էրն ի բարւոյն ուղղեսցի։ Ապա թէ ոչ կամեսցին, յիրաւի պատժեսցին։ Դարձեալ ասեմք թէ՝ ըստ ինքեան սոքա ոչ են չար. այլ բարի. որպէս տգէտն ի մեղաց. եւ բարկութիւն ընդդէմ չարեաց . եւ ցանկացօղն բարեաց. զի ըստ բնութեան գործելով ոչ ոք մեղանչէ ասէ փիլիսոփայն։ Ապա եւ ամենայ ն ինչ որ յԱստուծոյ է՝ բարի է, եւ ոչ չար։

Դարձեալ ասեմք թէ՝ սոքա ոչ են բնութիւնք ի հոգին. այլ որակութիւնք զանազանք եւ աննմանութիւնք. որպէս պատկերք երեսացն։ Այլ արդ՝ եդ Աստուած զսոսա բնական որակութիւնս ի մասունս հոգւոյն. եդ եւ զանձնիշխան կամքն տէր եւ իշխան իներքս ի հոգին. զի կառավարէ եւ առաջնորդէ հոգւոյն։ Զվատ որակն ի բարին ուղղել, եւ զբարին ի նոյնն պահել եւ առաւելուլ. զի այս է գործ անձն իշխանին։ Ապա թէ զայս ոչ առնէ, անձնիշխան կամօք հետեւի չարին եւ ոչ ի բնութենէ, զոր Աստուած բարի է ստեղծեալ։ Ապա եւ չարն ոչէ յայլ այլ ի մէնջ՝ կամ ի նենգութենէ թշնամւոյն որ պատրէ զմեզ։

Երկոտասաներորդ՝ ասեն թէ Աստուած առնէ զոմն աղքատ եւ զոմն մեծատուն տէր՝ եւ ծառայ. իշխան՝ եւ իշխեցեալ։ Այսպէս առնէ զոմն արդար եւ զոմն մեղաւոր։ Չար՝ եւ բարի։ Որպէս ասէ գիր, «զԵսաւ ատեցի՝ եւ զՅակոբ սիրեցի մինչ չեւ ծնեալ էին»։ Ապա եւ զոմն չար եւ զոմն բարի ստեղծանէ։ Ասեմք առայս։ Նախ՝ եթէ աղքատութիւն եւ մեծութիւն, տիրելն եւ ծառայելն, է յԱստուծոյ. սակայն ոմանց կամելով՝ եւ ոմանց ներելով եւ թոյլ տալով. այսինքն զբարի մեծատունս եւ զաղքատս կամելով առնէ. եւ ըզչարսն ներելով եւ թոյլ տալով առնէ։ Այսպէս եւ զարդարս եւ զմեղաւորս. զչարս եւ զբարիս. զոմանս կամելով առնէ բարիս, եւ զոմանս թոյլ տալով առնէ չար, ապա եւ ոչ են ի կամացն Աստուծոյ չարութիւնք եւ ոչ մեղքն։ Դարձեալ ասեմք, եթէ առնէ Աստուած մեծատուն եւ աղքատ, տէր եւ ծառայ եւ այլն, զի ի միմեանց օգտեսցին։ Եւ ի ձեռն տէրանց խնամէ զծառայս եւ զհնազանդեալս։ Այսպէս առնէ զչարս եւ զմեղաւորս, զի ի ձեռն բարեաց օգտեսցին եւ ի լաւութիւն գայցեն։ Իսկ «զԵսաւն ատել եւ զՅակոբ սիրելն» է որպէս ցուցաւ ի վերոյ. զի զընտիրսն սիրէ եւ զխոտանսն ա նարգէ նախատես ճանաչմամբն։

Եւ ի բացայայտութիւն այսմ բանի՝ ծանիր ըստ օրինակի։

Որպէս արեգակն զամենայն լուսաւորէ, այլ պարզ նիւթն լուսաւորի եւ թանձրն ոչ։ Նոյնպէս եւ Աստուած զամենայն մարդոյ փրկութիւն կամի. որք անձնիշխան կամօք համակամ լիցին Աստուծոյ՝ փրկին. եւ ո րք հակառակին կամօք՝ ոչ փրկին։ Այլ զի արեգակն անբանապէս տայ զլոյսն. իսկ Աստուած բանիւ եւ իմացմամբ ընտրէ զարժանիսն եւ փրկէ. որպէս մարդիկ զընտրելիս ընտրեն, եւ ոչ զխոտելիս։ Եւ զի մարդոյ ճանաչումն է այժմ ընդ լինիլ իրին. այլ Աստուած ճանաչէ յաւիտենից եւ յառաջ քան զլինիլ իրին Եւ զի՝ մարդոյ ճանաչումն փոփոխի ընդ իրին. իսկ Աստուծոյն անփոփոխելի մնայ։ Այսպէս է նախասահմանումն Աստուծոյ եւ յառաջընտրութիւնն. եւ ոչ առնէ հարկ ի վերայ ումեք։

Եւ գիտելի է այս, եթէ նախասահմանութիւնն Աստուծոյ առնէր հարկ գործոց մարդկան , չարի եւ բա րւոյ, լինէր բազում անպատշաճութիւն որ վասն բախտին ասացեալ եղեւ. զորեւ աստ կարգեսցուք։

Նախ՝ զի ընդունայն լինէին խոստմունքն. բարեացն վարձս եւ չարեացն պատիժս։

Երկրորդ՝ անիրաւ լինէին հատուցմունքն. բարեացն բարիս եւ չարեացն չարիս։

Երրորդ՝ զի Աստուած լինէր պատճ առ չարեաց մերոց։

Չորրորդ՝ անպիտան լինէր յոյսն եւ աղօթքն։

Հինգերորդ՝ զի խափանեալ լինէր անձնիշխանութիւնն մեր. որ ունի զինքն առ երկոսեան կողմն։

Վեցերորդ՝ զի ոչ բարեգործքն լինէին գոովելի, եւ ոչ չարքն պարսաւելի։

Եօթներորդ՝ եւ ոչ լինէին մարդկային կամ աստուած ային առաքինութիւնք։

Ութերորդ՝ ընդ վայր էրն ուսմունք եւ յորդորմունք ի բարիս. որովք փախչիմք ի չարէն, եւ հասանիմք բարւոյն։

Իններորդ՝ աւելորդք էին դժոխք եւ արքայութիւն. որք տեղիք են բարեաց եւ չարաց։

Տասներորդ՝ զի սուտ լինէին ամենայն օրէնք բնական՝ գրական՝ եւ աւետարանական. զի սոքա ամենայնքն խրատեն զմեզ խոտորիլ ի չարէ՝ եւ առնել զբարի. եւ այլն ամենայն։

Այսքան ընդդէմ նոցա՝ որք յԱստուծոյ ասեն զբարիս. եւ զչարս։

Չորրորդ Պրակ Հատորիս։ Ընդդէմ մանիքեցւոցն տասն գլխով։

Իսկ ընդդէմ մանիքեցւոցն՝ որք ասեն Բ սկիզբն, չ ար՝ եւ բարի. այսպէս հանդիպեսցուք եւ պատասխանեսցուք ի կարճոյ։

Նախ՝ երկեակն ոչ կարէ սկիզբն լինիլ. զի ի թիւս՝ երկեակն ի միակէն բաղկանայ։ Ա՛րդ՝ նախէ որ բաղկացոյցն՝ քան զոր բաղկացաւն։

Երկրորդ՝ երկեակն բաղադրեալ է, իսկ միակն պարզ։ Այլ ամենայն բաղադրեալ՝ ի պարզ է է։ Ապա եւ ոչ է երկեակն սկիզբն որ է բաղադրեալ. այլ միակն որ է պարզ։

Երրորդ՝ թէ լինէին երկու սկիզբն հակառակ միմեանց, մի ղմիոյ ստեղծուածս ապականէին. եւ ոչ լինէին արարածք ինչ։

Չորրորդ դարձեալ՝ թէ լինէին երկու սկիզբն եւ հակառակ, մարտնչէին ընդ միմեանս՝ եւ ընդ սկսեալս իւրեանց. եւ ոչ ինչ մնայր ի խաղաղութեան։

Հինգերորդ՝ թէ է Բ սկիզբն եւ հակառակ, սկսեալքն ի նոցանէ անկարգ լինէին եւ հակառակ։ Այլարդ՝ էքս ամենայն՝ սիրով յօդեալ են ի միմեանս՝ եւ բարեկարգեալք։

Վեցերորդ՝ եթէ է ամբոխումն ինչ ի մէջ նոցա, ոչինչ էին մ եկուսի ի մէնջ. այլ դժուարաձեռն որպէս զմեզ եւ հակառակ։

Եօթներորդ դարձեալ՝ թէ էին Բ սկիզբն՝ լինէր այս կամ համանգամայն, կամ մի յետոյ միոյ։ Այլ համանգամայն ոչ կարեն լինիլ. զի Բ հակառակք իմիասին ոչ կարեն լինիլ։ Եւ եթէ է մի զկնի միոյն, յայտ ուրեմն է թէ նախկինն է սկիզբն։

Ութերորդ՝ թէ են Բ սկիզբն, կամ իշխեն ի վերայ միմեանց, կամ ոչ իշխեն։ Եթէ ոչ իշխեն, ոչ ոք ի նոցանէ է Աստուած։ Եւ եթէ իշխեն, որ ոք եւ իշխէ միայն՝ նա է Աստուած։

Իններորդ՝ թէ են բ սկիզբն չար եւ բարի, կամ հաղորդին միմեանց՝ կամ ոչ։ Եթէ ոչ հաղորդին, մին ն է ի նոցանէ էակ. եւ այնպէս ոչ երկու սկիզբն։ Իսկ թէ հաղորդին, ոչ կարէ լինիլ չար. զի չարն՝ բարւոյն պակասութիւն է. եւ սոյնպէս մի է սկիզբն։

Տասներորդ՝ Բ սկիզբն՝ գերագոյն բարին. եւ ծայրագոյն չարն՝ կամ ըստ ինքեանց կայանան, կամ ոչ։ Եթէ ոչ կայանան, ոչ են սկիզբն։ Եւ եթէ կայանան ըստ ինքեանց, ոչ ոքն է չար . զի կայանալն ըստ ինքեան բարի է։

Այս քան առ այս։

Հինգերորդ Պրակ Հատորիս։ Յաղագս բարւոյ եւ չարի։

(Հարցումն ա)

Բարին եւ չարն որպէս են հակառակք։

(Պատասխանի)

Չորք են հակակայք։ Առընչական. որպէս մեծ եւ փոքր։ Պակա սական. որպէս ունակութիւն եւ պակասութիւն։ Ներհական. որպէս ջերմ եւ ցուրտ։ Հակասական. որպէս ստորասութիւն եւ բացասութիւն։

Ա՛րդ՝ բարի եւ չար ոչ են հակակայք որպէս առինչք։ Զի առ ինչքն համանգամայն են. եւ ի միմեանց բաղկանան։ Իսկ բարին եւ չարն ոչ են համանգամայն. եւ չարն ի բարւոյն ոչ գոյանայ. եւ ոչ բարին ի չարէն։ Եւ ոչ են որպէս ստորասութիւնք եւ բացասութիւնք, որ միայն ի բանն են հակակայք. որպէս ճշմարիտ, եւ սուտ։ Այլ չար եւ բարի՝ ի բանս եւ ի գործս պատահին։ Եւ ոչ որպէս ներհականք. որպէս ջերմ եւ ցուրտ. սպիտակ եւ սեաւ. զի ս ոքա որակութիւնք են. իսկ բարին էութիւն է, եւ չարն ոչ է էութիւն։ Այլ թըւի որպէս ունակութիւն եւ պակասութիւն. զի բարին ունակութիւն է, եւ չարն պակասութիւն նմին. որպէս կուրութիիւն երեսաց՝ եւ խաւար լուսոյ է պակասութիւն։ Այլ եւ այսու որոշեսցին. զի յունակութենէ պակ ասութիւն լինի. այլ ի պակասութենէ ունակութիւն ոչ երբէք։ Իսկ ի բարւոյն ի չար՝ եւ ի չարէն ի բարի կարէ ոք փոփոխիլ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, այս ներհակաց է որք փոխեն զմիմեանս. եւ ոչ ունակութեանց եւ պակասութեանց։ Ասեմք առ այս եթէ՝ բարի եւ չար ըստ ենթակային ներհակք են մի մեանց. իսկ ըստ ինքեանց՝ ունակութիւն եւ պակասութիւն որպէս ասացաք։

(Հարցումն բ). Զի՞նչ է գործ բարւոյն՝ եւ գործ չարին։

(Պատ ) Բարին էացուցիչ է եւ խնամօղ։ Իսկ չարն կորուսիչ է եւ ապականիչ։ Ապա եւ թէ չարն ապականիչ է այլոց, ուրեւ պատահի ապականէ եւ զինքն ըստ որում չար է։ Ապա ուրեմն ոչ է՝ եւ ոչ կարէ գոլ չարն։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ջերմն ապականէ զցուրտ՝ եւ ինքն մնայ։ Սոյնպէս եւ չարն։ Ասեմք առ այս եթէ՝ ջերմն ապականէ զցուրտ՝ եւ ինքն մնայ ի յենթակայն. զի էութիւն է եւ որակ։ Իսկ չարն ոչ մնայ. զի չարն ոչ է էութիւն . այլ պակասութիւն։

(Հարցումն գ». Չարն որպէ՞ս է ոչ է. զի ահա ներհականայ բարւոյն. որպէս առաքինութիւն եւ չարութիւն։ Եւ ի յէութենէ է. որպէս հիւանդութիւն ի յողջութեան, եւ ապականութիւն ի մարմնի։

(Պատ ) Ասեմք առ այս։

Նախ՝ եթէ չարն ոչ է էութիւն, եւ ոչ ի յէս. եւ ոչ ի յէից. եւ ոչ սկիզբն էից։ Ասեմք զառաջինն թէ ոչէ է չար. զի ապականիչ եւ կորուսիչ է որպէս ցուցաւ։ Ա՛րդ՝ ընդ ապականել զայլսն՝ ապականէ եւ զինքն. եւ ոչ մնայ ի յէութեան։ Այլ եւ ոչ ի յէս է չարն. եւ զայս ցուցցուք ի բաժանմանէ։ Զի է ինչ որէ է եւ բարի. որպէս ամենայն էութիւնք։ Եւ է որ ոչ է է եւ բարի. որպէս նիւթ անորակ։

Եւ է եւ ոչ բարի. որպէս կամքն չար։ Եւ ոչ է. եւ ոոչ բարի. որպէս չարն արտաքոյ էութեան եւ արտաքոյ բարւոյ։

Այլ եւ ոչ յէից է չարն. զի ամենայն որէ է՝ բարի է եւ անդրադարձեալ եւս. «զի ծառ բարի պտուղ բարի առնէ ասէ Տէր»։ Դարձեալ՝ ամե նայն ինչ որ յէից է՝ սկիզբն ունի եւ պատճառ. իսկ չարն ոչ ունի սկիզբն եւ ոչ պատճառ։ Վասն որոյ ոչ է յէից։

Այլ եւ ոչ սկիզբն է էից. զի ի չարէն բարի ոչ լիցի։

Երկրորդ, ասեմք եթէ՝ չարն կրկին իմանի. է որ ինքնաչար է. որ պարզ եւ ամենեւիմբ չարն է, եւ արտաքոյ բարւոյ ե ւ էութեան է. որ ոչ ուրեք է. եւ ոչ երբէք. եւ ոչ էր. եւ ոչ է. եւ ոչ լինիլ կարօղ է. որ է ոչ ինչ։ Եւ այսպիսի չարս ոչէ է. եւ ոչ ի յէսս. եւ ոչ սկիզբն ունի կամ պատճառ. եւ ոչ ինքն սկիզբն այլոց կամ պատճառ. այս է ինքնաչարն։

Եւ է չար՝ որ խառն է ընդ բարւոյ. եւ ի յէու թեան գոյանայ։ Որպէս հիւանդութիւնն ի յողջախոհութեան. ապականութիւն՝ ի մարմնի։

Զի ի նըւաղիլ ողջութեան հիւանդութիւնն երեւի։ Եւ ի նըւաղիլ մարմնոյ՝ ապականութիւնն՝ պատահի։ Եւ ծանիր զայս, զի որքան նըւաղի ողջութիւնն՝ առաւելու հիւանդութիւնն։ Եւ որչափ նըւաղի մարմին՝ առաւելու ապականութիւն. այլ յամենեւին նըւաղիլ ողջութեան՝ եւ հիւանդութիւնն կորընչի։ Այսպէս եւ ապականութիւն։ Եւ յամենեւին նըւաղիլ կենաց՝ եւ մահն կորընչի. զի յէութեան ունի զգոլն ներհակապէս։ Այսպէս եւ բարին՝ է որ պարզ եւ միեղէն բարի է. որպէս Աստուած. զի անփոփո խ եւ միշտ բարի է. զի էութեամբ բարի է. եւ բարին էութիւն է Աստուծոյ։

Եւ է որ խառն բարի է. որպէս առ մեզ պատահեալ բարիս որ ունակութիւն է։ Զի այլ է էութիւն մեր, եւ այլ է բարին յէութեան մերում։ Այս բարիս ի հրեշտակս անփոփոխ եւ սերտէ։ Իսկ ի մեզ փոփոխական է։ Զի փոփոխական է հոգիս մեր. երբեմն բարի եւ երբեմն չար։ Այլ այս զանազանի. զի բարին բնական ունակութիւն է մեզ. զի ի բարին եմք գոյացեալ։ Իսկ չարն է եկամուտ եւ պակասութիւն բարւոյն։ Եւ բարին մի է եւ ի միոյ պատճառէ որ է Աստուած. թէպէտ առ մեզ ի բազումս բազմանայ։ Իսկ չարն բազում է եւ ի բազում պատճառանաց։

Այժմ պատասխանեսցուք հարմանն եթէ առաքինութեանն չարութիւն, եւ արդարութեանն անիրաւութիւն ներհականայ. որպէս խաւարն լուսոյ։ Եւ էութիւն է լոյսն. եւ ոչ էութիւն խաւարն։ Եւ օդն ընդունակ լուսոյ եւ խաւարի։ Այսպէս հոգին էութիւն է եւ ընդունակ բարւոյ եւ չարի։ Այսինքն առաքինութեան եւ չարութեան։ Եւ որպէս լոյսն միշտ լոյս է, թէպէտ պակասեցաւ ի յօդոյն։ Ուստի յայտ է՝ զի դարձեալ լուսաւորէ։ Նոյնպէս եւ բարին միշտ բարի է։ Թէպէտ ի հոգւոյն պակասեցաւ, դեռեւս ի յէութեան է։ Զի է է բարին. եւ էուի ո չ կորնչի։ Իսկ չարն կորեաւ յորժամ բարձաւ ի հոգւոյն։ Զի չարն ոչ է է՝ եւ ոչ գոյ։ Ապա եւ յայտ է զի բարին ըստ ենթակային եւ ըստ ինքեան՝ էութիւն է։ Իսկ չարն ըստ ենթակային էանայ եւ երեւի, եւ ըստ ինքեան ոչընչանայ եւ ապականի. զի ոչ է է. եւ ոչ գոյ։

(Հարցումն դ)

Չ արն ոչ է է, եւ ոչ գոյ. որո՞վ զանազանի ի պարզ ոչ է էն. որ է ամենեւիմբ ոչինչ։

(Պատ ) Հաւասար են ի յոչինչ գոլն չարն որ ներհականայ բարւոյ, եւ ոչինչն որ ներհականայ էի։ Այլ այսու զանազանին։

Նախ՝ զի ոչ էն փափագի եւ ցանկայ է լինիլ եւ գոյ։ Իսկ չարն ոչ փափագի բարի լինիլ։

Երկրորդ՝ ոչ էն հաղորդի էի եւ լինի է։ Իսկ չարն բարւոյ ոչ հաղորդի եւ ոչ լինի բարի։

Երրորդ՝ ոչ էն ըստ ինքեան ոչ բարի է ոչ չար. եւ չարն ըստինքեան չար է. թէպէտ եւ բարի։

Չորրորդ՝ ոչ էն յորժամ էանայ՝ դարձեալ յոչ էութիւն ոչ կարէ փոխիլ։ Իսկ չարն ի յէութեա ն երեւեալ՝ փոխի դարձեալ յոչինչ եւ յոչ գոյ

Հինգերորդ՝ ոչ ինչն ի յենթակայս եղեալ՝ ոչ ներհականայ էի. թէպէտ ըստ ինքեան ներհակ է, եւ չարն ի յենթակայն երեւեալ՝ ներհականայ եւ կորուսանէ զբարին։ Թէպէտ ըստ ինքեան ոչ ինչ է եւ ոչ գոյ։

(Հարցումն ե». Որպէ՞ս է չարն անբաւ եւ անսահման։ Նմանապէս եւ ոչ սկիզբն ունի եւ ոչ պատճառ։

(Պատաս ) Սկիզբն եւ պատճառ՝ էութեան ասեմք ունիլ։ Նոյնպէս չափ եւ սահման՝ բնութեան է։ Իսկ չարն արտաքոյ է էութեան եւ բնութեան։ Վասն որոյ անբաւ է եւ անպատճառ։ Դարձեալ՝ չափ եւ սահման ի վերջին եզր էութեան նկատէ, եւ սկիզբն եւ պատճառն ի յառաջինն։ Իսկ չարն ոչընչութիւն է. եւ ոչ ունի առաջք եւ վերջք։ Վասն որոյ անչափ է չարն եւ անպատճառ, որպէս ի վերոյ ցուցաւ։

(Հարցումն զ)

Անսահման է եւ անպատճառ. եւ չարն ըստ ինքեան անպատճառ եւ անսահման. որո՞վ զանազանին։

(Պատ ) Զբաց բարձականսն ի վերայ Աստուծոյ՝ որպէս անճառ եւ անսահման՝ ոչ ըստ պակասութեան կոչեմք, այլ ըստ գերազանցութեան։ Զի գերազանցէ անպատճառ եւ անսահման գոոլն Աստուծոյ՝ քան այլոց։ Այս առաջին զանազանութիւն։

Երկրորդ՝ զի Աստուած անսահման է՝ եւ սահմանէ զմեզ անսկիզբնէ՝ եւ ս կզբնաւորէ զմեզ. եւ պատճառ եւ այլն ամենայն։ Իսկ չարն անսահման է ըստ ինքեան, եւ ոչ է սահմանիչ այլոց։ Այսպէս անպատճառ եւ անսկիզբն, եւ այլն ամենայն։ Եւ զայլ ամենայն բանախօսութիւն յաղագս բարւոյ եւ չարի՝ գտցես ի Դիոնէսիոսի ի չորս գլուխն յԱստուածային անուանսն. եւ ի ստորոգութիւնսն ի հակակայից ճառն. եւ ի սահմանս Դաւթի ի վերջն որ է «ամենայն չար տանջելի»։

Այսքան առ այս։

Գլուխ Բ ի մեծ ցանկէն

Վեցերորդ Պրակ Հատորիս։ Յաղագս ճանաչմանն Աստուծոյ

«Հարցումն ա».

Ո՞րքան է ճանաչումն Աստուծոյ։

(Պատասխանի)

Վասն ճանաչման իւրոյ Աստուած կազմեաց կրկին կերպիւ օրինակս. այսինքն իմանալի եւ զգալի. որպէս հոգին, միտքն, եւ նմանք սոցա։ Կամ արեգակն, լոյս, եւ նմանք նոցա։ Իսկ ճանաչի Աստուած ըստ հինգ եղանակս։

Նախ՝ բնական քննութեամբ. որպէս իմաստասէրքն գտին։

Երկրորդ՝ հաւատով. որպէս մեզ հաւատացելոցս։

Երրորդ՝ պարգեւականն. որպէս մարգարէիցն երեւակայութեամբ, կամ ի ձեռն մարմնոյ զգայութեանց։

Չորրորդ՝ առանձնակի տեսութեան՝ միայն իմացմանն՝ վասն առանձնակի արժանաւորութեան. որպէս Մովսէսին։ Այսոքիկ յայսմ կենցաղի։

Իսկ հինգերորդն ի հանդերձեալն դէմ յան դիման տեսութիւն ըստ առաքելոյ։ Այսմ տեսութեանս որք արժանաւորին, նոքա երանին եւ անքակ միանան ի սէր նորին որպէս հրեշտակք։

(Հարցումն բ ) Ընդէ՞ր ոչ յայտնեաց Աստուած զէութիւն իւր ի կեանս յայս՝ մարդկան ազգի։

(Պատ ) Ոչ է ըստ չարափառացն ասել ուղղակի՝ թէ նախանձու կամ վ ասն փառաց որպէս ասեն, զի անգիտութեամբն պատուեսցի. ընդունայն է կարծիս այս. ասել զոր չէ արժան անախտ եւ պարզ բնութեանն Աստւծոյ։ Որ զամենայն մարդիկ կամի զի կեցցեն։ Եւ վասն առաւել բարութեանն արար ի պատկեր իւր եւ նման զմարդն։ Ա՛րդ՝ ըստ ուղղափառ վարդապետաց եկեղեցւոյ,

Առաջին պատճառ զայս դնէ Աստուածաբան Գրիգոր, Զի ամենայն իր որ դիւրաւ գտանի՝ դիւրաւ արհամարհի։ Վասն այն կամեցաւ Աստուած զի տեսանելն զնա՝ անիբաց դնելի սիիրով միասցուք ընդ նմա։ Երկրորդ պատճառ, Զորօրինակ ոչ է անզգուշագոյն յառել ի բոլորակս արեգական՝ զի շ րտնու եւ ի սակաւուն զոր ունի։ Ըստ այսմ խնայեաց Աստուած ի յազինս մարդկային, զի մի կրիցեմք զկիրս զանկելոյ արուսեկին . որ ոչ կարացեալ տանիլ մեծութեան փառացն՝ զրկեցաւ եւ ի չափաւորէն։

Երրորդ՝ զի կամեցաւ Աստուած ոչ միայն ողորմութեամբ՝ այլեւ ըստ արդարութեան, վարձս նահատակութեան տացէ ըստ գործոցն համբերութեան։

Չորրորդ՝ զի որք կապեալ եմք ի մարմնի՝ անհնար է անմարմնապէս տեսանել զնա։ Զորօրինակ՝ անհնար է յառաջ ընթանալով կոխել զստուերն։ Եւ կամ առանց միջնորդութեան օդոյս տեսանել ինչ։ Նմանապէս եւ մարդկան տեսանել զԱստուա ծ առանց օրինակի եւ միջնորդի՝ անհնար է ի կեանս յայս։

(Հարցումն գ ) Եթէ ոք գիր ոչ գիտէ, եւ ոչ ըզվկայութիւն ընդունի սուրբ գրոց, որպէս ցուցանեմք նմա թէ է Աստուած։

(Պատ ) Յեղելոոց իրաց կարեմք ցուցանել թէ է եւ գոյ Աստուած՝ երեք եղանակաւ։ Նախ՝ ի լսելեաց։

Երկրորդ՝ յիմաստութեանց։

Երրորդ՝ ի տեսանելեաց։

Զի կամ լսիցեն ի նախնեացն թէ ի սկզբանէ արար Աստուած զերկինս եւ զերկիր։ Եւ թէ ոչ ի կարգէ իրացն իմասցին մտօք։ Եւ թէ ոչ՝ տեսցեն աչօք յերկինս եւ յերկիր։

Եւ զայս կարգաւ ասէ Եսայի մարգարէ։ Վասն առաջնոյն ասէ, «Ո՞չ լըւայք եւ ո՞ չ պատմեցաւ ձեզ թէ ես հաստատեցի զհիմունս երկրի»։ Վասն երկրորդին ասէ, «Ո՞չ իմանայք եւ ո՞չ գիտացիք»։ Վասն երրորդին ասէ, «Ամբարձէք ի բարձունս զաչս ձեր եւ տեսէք, որ տայ զիշխանս յոչ իշխել», Այս է զի ի լուր պատմութեանց նախնեացն՝ կամ ի կարգէ իրաց՝ կամ ի տեսս զգալ եաց՝ ի ծանօթս գամք ամենայն ճշմարտի. յորմէ հաւատն լուսափայլեսցի։

Ա՛րդ՝ առաջին ի լրոյ՝ Յիւրմէ վասն իւր. եւ յայլմէ վասն իւր։

Յիւրմէ այլոյ. եւ Յայլմէ այլոյ։ Յիւրմէ վասն իւր, ըստ որում «ես Տէր Աստուած առաջին եւ առ յապայ։ Եւ Յայլմէ վասն իւր, ըստ որում «ես Տէր Աստուած առաջին եւ առ յապայ։ Եւ Յայլմէ վասն իւր, «ուստի հաւատալ պարտ է թէ է Աստոուած»։ Յիւրմէ այլոյ՝ «ոչ գոյ այլ Աստուած բաց յինէն»։ Եւ յայլմէ այլոյ, «ոչ են աստուածք ձեռագործք մարդկան։

Իսկ երկրորդ ի կարգէ իրաց իմանալի է ճշմարիտն Աստուած։

Նախ ի պատճառէ։ Ե րկրորդ՝ ի սկզբանէ, Երրորդ՝ ի միակէ։

Նախ իպատճառէ, զի ամենայն պատճառելեաց խնդրի պատճառս. եւ այնպէս պատճառի միւս պատճառ. եւ այսպէս բացաքայլութեամբ յանհունս ոչ է գիտւթիւն։

Ա՛րդ՝ պիտոյ է անպատճառ պատճառ բոլորից պատճառաւորաց, որ նա ինքն է Աստուած։

Երկրորդ ի ս կզբանէ, զի իր ինչ ինքն ինքեան սկիզբն եւ սկսել անկար է գոլ. ուստի հարկ է ամենայն սկզբնաւորաց գոլ սկիզբն։ Ա՛րդ՝ եթէ սկիզբն այն անըսկիզբն է, գտաք զխնդրելին։ Իսկ թէ եւ նա սկսեալ՝ պիտոյ է եւ նմա սկիզբն։ Եւ այս կամ յանբաւս ելեալ, կամ գտեալ զանսկիզբն սկիզբն, որ է Աստուած։

Երրորդ՝ ի միակէ, զի ամենայն բազմութիւն է ի միակէ. որպէս տեսակն յանհատէ եւ գիծն ի կիտէ. եւ բազում թիւ է ի միոյն։ Ա՛րդ՝ եթէ միակս այս շարադրի բազմաց, ոչ մնաց մին. իսկ եթէ ոչ շարադրի , ոչ գոն բազումք. այլ մի եւ մի. եւ այս որպէս այս։ Սակայն շարա գրի միակն պատկութեամբ, եւ անշարադրելի է ինքնութեամբ։

Ա՛րդ՝ ըստ որում յոլովք են բազմուք, ուրեմն եւ միակք։ Զի ոչ նա այսմ եւ ոչ սա այնմ կարէ միակ գոլ. վասն որոյ հարկ է գոլ այնպիսի միակ՝ որ եւ ամենայն բազմութեան եւ միակաց է միակ. որ է Աստուած։

Այս երկրորդն։

Իսկ երրորդ գլուխն որ է տեսութեամբ զգալեաց յերկինս եւ յերկրի։ Ա՛րդ՝ ի յերկրի տեսանելի է դ ինչ։ Նախ՝ զհաստատութիւն երկրի եւ զգնացս ջուրց։ Երկրորդ՝ զփոփոխումն թագաւորաց, զաղքատաց մեծանալն, եւ զփարթամացն տնանկանալ։

Երրորդ՝ զխափանումն ի խորհրդոց եւ կամաց մարդ կան. զի բազում ինչ խորհիմք եւ կամիմք եւ ոչ կատարի։ Չորրորդ՝ զայլայլումն օդոց եւ բուսոց։

Վասն առաջնոյն ասէ Դաւիթ, «հաստատեցեր զերկիր ի վերայ հաստատութեան իւրոյ, զի մի սասանեսցի յաւիտեան»։ Եւ թէ՝ «առաքէ զաղբիւրս ընդ ծործորս լերանց»։ Վասն երկրորդին ասէ յառակ սն, «ինեւ թագաւորք թագաւորեն»։

Եւ Աննա ասէ, «Տէր աղքատացուցանէ եւ Տէր մեծացուցանէ»։ Վասն երրորդին ասէ Դաւիթ, «տէր ցրուէ զխորհուրդս մարդկան»։ Եւ վասն չորրորդին ասէ Դաւիթ, «դնէ զձիւն որպէս զասր». եւ թէ «առաքէ զբան իւր եւ հալէ զնոսա»։ եւ թէ «բուսուցեր զխոտ ի լերինս, զդալարի ի ծառայութիւն մարդկան։

Նոյնպէս եւ յերկինս տեսանելի է չորս ինչ։ Նախ՝ զլայնատարած մեծութիւնն՝ եւ զհաստատ կամարաձգութիւնն երկնից։

Երկրորդ՝ զգեղեցկազարդութիւն նորա։ Երրորդ՝ զանդադար շարժումն։ Չորրորդ՝ զայլայլումն լուսաւորացդ. այսինքն զի երբե մն խաւարին, որպէս առ խաչելութեամբն։ եւ երբեմն յետս դառնան եւ կանգնին, որպէս առ յեսու եւ առ Եզեկիա։

Վասն առաջնոյն ասէ Եսայի, «ո հաստատեաց զերկինս որպէս կամար»։ Եւ վասն երկրորդին ասէ՝ «ո հանէ զզարդ նոցա»։

Վասն երրորդին ասէ Ժողովօղն՝ «շրջելով շրջի երկին»։ ե ւ թէ «ելանէ արեգակն եւ մտանէ՝ եւ ի տեղի իւր ձգի»։ Վասն չորրորդին ասէ Դաւիթ, «արարեր զխաւար՝ եւ եղեւ գիշեր»։

Եւ յայսցանէ պարտ է իմանալ թէ է արարիչ սոցա։

Ըստ որում ոմն ի բնախօս արանց նկատմամբ առաջնորդականին՝ վերաթեւեաց ի սկիզբն առաջին՝ թէ է ոմն որ շարժէ զ երկնային մարմին։ Եւ մի է, եւ անմարմին է, եւ անբաւազօրէ, եւ անեղ է. յայն սակս եւ անվախճան է. եւ նա է արարիչ ամենայն եղելոց. եւ նմա է տալի պաշտօն։

«Այսքան առ այս»։

Գլուխ Գ ի մեծ ցանկէն

Եօթներորդ Պրակ Հատորիս, Ընդդէմ հրէից։

Կուրացեալ հրէայքն առար կեն ընդդէմ մեր թէ՝ դեռ եւս ոչ է եկեալ մէսիայն։

Նախ՝ ի բանէն Եսայեայ որ ասէ, «եղիցի յաւուրս յետինս յայտնի լեառն Տեառն»։ խօսի վասն գալստեան մէսիային։ Ա՛րդ՝ բազում աւուրք անցին յետ մէսիային ձերոյ, այսինքն աւելի քան զհազար եւ չորս հարիւր ամ։

Ապա եւ ոչ էր նա մէսիայն։

Որոց պատասխանեն վարդապետք եկեղեցւոյ. եւ ես զնոցայն առեալ ասացից՝ թէ յաւուրս յետինս՝ ոչ զկատարած աշխարհի կոչէ, այլ կոչէ աւուրս յետինս՝ զպակասութիւն օրինացն եւ արդարութեան նորա. քանզի օրէնք նոցա պակասեցաւ ի գալստեանն Քրիստոսի։ Եւ զի ոչ ընկալան զարեգ ակն արդարութեան զՔրիստոս, անկան ի լուսոյ ի խաւարն։

Երկրորդ ասէ նոյն Եսայի եթէ՝ «եկեսցեն ի նա ամենայն ազգք». եւ զայս ոչ տեսանեմք եղեալ։

Առ որս ասեմք եթէ՝ բանս այս «ամ» ոչ այնպէս նեղագոյն առեալ լինի ի սուրբ գիրս՝ որպէս առ փիլիսոփայսն։ Որպէս ասէ յերկրորդ թա գաւորութեանցն, «եմուտ Աբիսողոմ առ հարճս հօր իւրոյ՝ յանդիման ամենայն Իսրայէլի»։ Եւ ի նոյն տեղւոջն ասէ, «ամենայն այր Իսրայէլ ասացին թէ՝ բարի է խորհուրդ Քուսեայ»։ մի թէ ամենայն Իսրայէլ ասա՞ց զբանս զայս, ոչ։ Ապա ուրեմն ամենայնն ցուցանէ զբազումս։ Եւ այսպէս առ Քր իստոս ոչ ամենայն ազգ, այլ բազումք յամենայն ազգաց եկին։

Երրորդ առարկեն, դարձեալ ասէ Եսայի, «ձուլեսցեն զսուսերս իւրեանց ի խոփս. եւ ոչ առնուցու ազգ յազգի վերայ սուր». եւ այս ոչ է եղեալ։

Ասեմք թէ՝ զբանս զայս ասէ մարգարէն վասն խաղաղութեանն որ եղեւ սակաւ մի յա ռաջ քան զգալուստն Քրիստոսի՝ եւ ի բոլոր ժամանակս Քրիստոսի, եւ յետ նորա խ ամենայն մինչեւ ապստամբեցին հրէայքն հռօմայեցւոց տէրութեանն։

Ա՛րդ՝ յորժամ ծնաւ Քրիստոս՝ այնպէս խաղաղութիւն էր՝ որ մին մարդ տիրէր ամենայն աշխարհի։ Եւ արդ զինչ զարմանք էր թէ յայնպիսի խաղա ղութեան ձուլէին զսուսերս իւրեանց ի խոփս։ Եւ որ ասէ թէ «ոչ եւս յաւելուցուն տալ պատերազմ», իմացիր զոչ եւսն։

Որպէս ասէ յառաջին թագաւորութեանցն, «եւ ոչ եւս յաւելին այլազգիքն ի վերայ սահմանացն իսրայէլի». այսինքն յաւուրս սամուէլի։ Քանզի յետ մահուան նորա ելին ի վերայ իսրայէլի։

Նոյնպէս ի ժամանակս քարոզութեանն Քրիստոսի եւ առաքելոցն էր խաղաղութիւն։ Այլ ոմանք ասեն թէ՝ նախ ասացեալ բանքս՝ ոչ լինին զառաջին գալստենէն Քրիստոսի ասացեալ, այլ զերկրորդէն։

Չորրորդ առարկեն, ասէ եսայի վասն ժամանակի գալստեան մէսիային, «գայլ ընդ գառին ճարակեսցի. եւ ինձ առ ուլու մակաղեսցի»։ Այլ ոչ ինչ յայսցանէ տեսանեմք։

Ասեմք եթէ՝ սուրբ գիր խօսի բազում անգամ առակաւ. որպէս ասէ դատաւորքն, «ծառքն կամեցան առնել իւրեանց թագաւոր»։

Այսպէս եւ Յակոբ յօրհնելն զՅուդա՝ նմանեցոյց զնա առիւծու։ Նոյնպէս եւ աստ զանբարիշտսն նմանեցուցանէ գազանաց։ Քանզի՝ հրէայքն ի ժամանակս Քրիստոսի ոչ լինէին նեղեալք յումեքէ։ Դարձեալ ի գալստեանն Քրիստոսի՝ բազում գազանաբարոյ անբարիշտք եկին ի հնազանդութիւն Քրիստոսի։

Հինգերորդ՝ ասէ երկրորդ օրէնքն, «Տէր Աստուած ողորմեսցի քեզ». եւ դա րձեալ՝ «ժողովեսցէ զքեզ յամենայն ազգաց»։ Զնոյն ասէ Եզեկիէլ . լթ։

Ասեմք եթէ՝ խոստումն Աստուծոյ կատարեցաւ ի ժամանակս Զօրաբաբէլի եւ Եզրայ. որպէս ասէ Նէեմի յաղօթս իւր, «յիշեա Տէր զբանն՝ զոր պատուիրեցեր ծառային քոյ Մովսէսի, որ ասէր, «թէ իցեն ցրուեալք մինչեւ ի ծա գս երկրի, անտի ժողովեցից եւ ածից ի տեղի զոր ընտրեցի». Որեւ կատարեցաւ իսկ։

Եւ թէ ասիցեն հրէայքն, ոչ ամենայն հրէայքն ժողովեալ են ըստ խոստմանն։ Իսկ եզր աստ ցուցանէ զնոսա սուտս եւ ապաշնորհս. որպէս ասէ յառաջին եզր, «նստան քահանայքն եւ երգեցիկք, եւ դռնապանքն նա թանացիք ի քաղաքն իւրեանց։ Եւ ամենայն իսրայէլ յիւրաքանչիւր քաղաքս։

Վեցերորդ առարկեն, ասէ Երեմիա, «յաւուրսն յայնոսիկ փրկեսցի յուդա»։ Իսկ ի գալստեան մէսիային ձեր առաւել ցրուեցան եւ կորեան։

Ասեմք թէ՝ թալմուտն պատասխանէ այսմ։ Քանզի ասէ թէ՝ ջհուտն թարքմանի խոս տովանօղ. քանզի խոստովանօղքն մէսիային փրկեսցին։

Եօթներորդ՝ ասէ Եզեկիէլ թէ՝ «մէսիայն պատերազմի ընդ Գօգայ եւ Մագօգայ» զոր ոչ արար մէսիայն ձեր։

Ասեմք եթէ՝ Գոգ եւ Մագօգն՝ հոգեւորապէս իմացեալ լինին ամենայն հալածօղք եկեղեցւոյ. զորս սատակեսցէ Տէր Յիսուս զամենեսե ան որպէս ասէ սաղմոսն՝ «որպէս զանօթ բրտի փշրեսցես զնոսա»։

Դարձեալ՝ ի գիրս հետրին գրեալ է թէ Եղիա եւ աշակերտք նորա ասացին թէ՝ «աշխարհս յամէ վեց Ռ. ամ. յորոց ԲՌ. ամն ունիցի տոհու. այսինքն ունայնութիւն։

«Եւ ԲՌ՝ զօրէնս. եւ ԲՌ՝ զմեսիայն»։ Եւ այսպէս յայտ է որ մես իայն եկեալ է։

Դարձեալ՝ ի վերայ սաղմոսին որ ասէ. «զարթիր փառք իմ». ասէ մեկնիչն եւ աւանդութիւն հրէիցն թէ՝ խօսի աստ ի վերայ չորից թագաւորացն որք հալածեցին զԻսրայէլ։

Վասն առաջնոյն ասէ՝ «զարթիր փառք իմ». ի բաբիլօն տալով մեզ զՄիսայէլ, զԱնանիա, եւ զԱզարիա։ Զար թիր, ի սուգ տալով մեզ զՄուրթքէ, եւ զԵսթեր։

Զարթիր ի յոյնս, տալով մեզ զմակաբայեցիսն։ Զարթիր ի Հռօմ, տալով մեզ մեսիայն։

Դարձեալ՝ ի գիրս Իօմայ ասէ, «ոչ եկեսցէ մեսիայն մմինչեւ տիրեսցէ չար թագաւորն հռօմայեցւոց ամենայն աշխարհի Թ ամիս»։

Եւ ի մեկնութիւն ծննդոց ա ասէ Բերեսիաթաս թէ՝ «Ժ թագաւորք տիրեսցեն ի սկզբանէ մինչեւ ի կատարած աշխարհի»։

Նախ՝ Աստուած։ Երկրորդ՝ Նեբրօթ։ Երրորդ՝ Յովսէփ։ Չորրորդ՝ Սողոմոն։ Հինգերորդ՝ Նաբուգոդոնոսոր։ Վեցերորդ՝ Դարեհ. Եօթներորդ՝ Կիւրոս։ Ութերորդ՝ Աղէքսանդր։ Իններորդ՝ Օգոստոս կայս ր. որ իբրեւ զերկաթ մանրեսցէ զամենեսին։ Տասներորդ՝ Մեսիայն որ է առաջին եւ վերջին։

Ա՛րդ՝ թէ ինն ամսով յառաջ թագաւորեալ էր թագաւորն չար, ապա ուրեմն ի ժամանակս Օգոստոս կայսեր ծնաւ Քրիստոս. զոր եւ վկայէ Աւետարանն սուրբ։

Դարձեալ գիտելի է, զի Դ. է ծնունդ։ Նախ՝ ո չ ի հօրէ եւ ոչ ի մօրէ. որպէս Ադամ։ Երկրորդ՝ ի հօրէ եւ ոչ ի մօրէ. որպէս Եւա։ Երրորդ՝ ի հօրէ եւ ի մօրէ . որպէս ամենայն մարդ։

Չորրորդն՝ ի մօրէ միայն առանց հօր. որ է Քրիստոսին։ Եւ վասն նորա ասաց Աստուած Աբրահամու՝ թէ ի չորրորդ ծնունդն ազատեսցին ամենայն զաւակք քո։

Այլ եւ զամս ծննդեան Քրիստոսի՝ եւ վասն եօթներորդացն Դանիէլի՝ գտցես ի չորրորդ թագաւորութեանց վերջքն Իսրայէլ համարն. զոր ընդդէմ հրէից գտցես բան։

Աւարտումն առաջին հատորիս օգնութեամբն Աստուծոյ։

Երկրորդ Հատոր

Ցանկ Երկրորդ Հատորիս։ Եւ Հերձմունք արիանոսացն Ի. գլխով։

Առ աջին Որ ասեն, կամաւ ծնաւ, թէ յոչ կամայ։

Եւ պատասխանիք, եւ այլ հարցմունք ուղղափառի առ նոսա։

Երկրորդ՝ Զէ՞ն ծնաւ, թէ զոչ էն։

Երրորդ՝ Ծնաւ եւ դադարեցաւ, թէ ոչ։

Չորրորդ՝ Անծի՞ն է հայր, թէ ոչ։

Հինգերորդ՝ Կարէ՞ եւ հայր ծնեալ ասիլ ի նոյն բնութենէ գոլ։

Վեցերո րդ՝ Հայր անուն արարչութենէ՞, թէ բնութեան։

Եօթներորդ՝ Հայր իմ մեծ է քան զիս. եւ պատասխանիք նոցա ընդ գլխով։

Ութերորդ՝ Տէր ստացաւ զիս, եւ պատասխանիք նոցա դ գլխով։

Իններորդ՝ Անդրանիկն արարածոց. եւ պատասխանիք նոցա Ե գլխով։

Տասներորդ՝ Թագաւորել մինչեւ ի ժամա նակս ասեն. եւ վասն հնազանդութեանն։

Մետասաներորդ՝ Աստուած աստուած իմ ընդէ՞ր թողեր զիս. եւ պատասխանիք նոցա ընդ գլխով։

Երկոտասաներորդ՝ Աստուած իմ եւ Աստուած ձեր։

Երեքտասաներորդ՝ Ոչ կարեմ յանձնէ. եւ պատասխանիք նոցա Ժ գլխով։

Չորեքտասաներորդ՝ Զի հայր գործէ, եւ որդին նմին նման։

Հնգետասաներորդ՝ Տալն որդւոյ զկեանս, զդատաստանս, եւ զայլն։

Վեշտասաներորդ՝ Ոչ զկամս իմ, այլ զառաքչին։

Եօթնեւ Ժ. երորդ՝ Ծանիցեն զքեզ միայն ճշմարիտ Աստուած։

Ութեւ Ժ. երորդ՝ Չիք ոք բարի. բայց մի Աստուած։

Իննեւ տասներորդ՝ Բարեխօսելն որդւոյ եւ հոգւոյ։

Քսաներորդ՝ Անգիտութիւն որդւոյ վասն կատարած ի ժամուն։ Այլ եւ որդի եւ բան անուանի՝ Ժ գլխով։

Հովիւ Ժ գլխով։

Մելքիսեդեկ Ժ գլխով։

Փչումն՝ Ժ գլխով։

Առարկութիւնք հոգեմարտիցն՝ թ գլխով,

Նախ՝ որք աստիճան դնեն Երրորդութեանն. եւ ի յայլումն. ասեն զհոգի ն. որպէս պատահումն։

Երկրորդ՝ օտար ի բնութենէ եւ արարած ասեն։

Երրորդ՝ հոգին ծնեա՞լէ թէ անծին։

Չորրորդ՝ ոչինչ արգելէ զհոգին լինիլ որդի, թէ է ի նոյն բնութենէ։

Հինգերորդ՝ օրինակ ծննդեան եւ բղխման։ Եւ զի Զ եղանակաւ է ծնունդ երկրի։

Վեցերորդ ասեն՝ ամենա յն ինչ որ դւովն եղեւ. ապա եւ հոգին։

Եօթներորդ՝ անգիր Աստուած ասէք զհոգին։

Ութերորդ՝ թէ բազմաստուածք ասեն։

Իններորդ՝ զիա՞րդ մի եւ Գ ասէք։ Եւ պատասխանիք սոցա ամենեցուն։ Աստ գտցես, Ոչ են եւ ասին։

Են եւ ոչ ասին։ Ոչ են եւ ոչ ասին։ Են եւ ասին։ Եւ զպատճառ ծած կութեան հոգւոյն։

Այլ եւ ընդդէմ նոցա՝ որք արարած ասեն զբանն Աստուծոյ, եւ զհոգին։

Տասներորդ՝ Վկայութիւնք վասն համագոյ Երրորդութեանն՝ տասն գլխով։

Մետասաներորդ Թէ հոգին սուրբ Աստուած է՝ ի գլխով։ Երկոտասաներորդ՝ Առարկութիւնք մակեդոնի ե գլխով։

Երեքտասաներորդ՝ Որք զհոգին՝ ի հօրէ եւ յորդւոյ ասեն ութն գլխով։

Չորեքտասաներորդ՝ Հոգին միայն ի հօրէ է բղխումն՝ Ժ հարցմամբ, եւ Զ օրինակաւ, եւ Ը վկայութեամբ։ Այս առ հոգէմարտսն։

Իսկ առ քաղկեդոնիկս։

Առաջին գլուխն Ընդդէմ Նեստորի Ի գլխով։

Երկրորդ՝ Ընդդէմ երկաբնակացն ԺԴ գլխով։

Երրորդ՝ Զի ճշմարիտ Աստուած է Քրիստոս ի գլխով։

Չորրորդ՝ Զի մի է Տէր մեր եւ Աստուած մարմնով՝ ի գլխով։

Հինգերորդ՝ Հայր եւ Հոգի ոչ մարմնացեալ. թէպէտ մի բնութիւն է երրորդութեանն։

Վեցերորդ՝ Մարդկային բնութեամբն Աստուած է, թէ աստուածութեամբն մարդ։

Եօթն երորդ՝ Վասն է՞ր ուրանան քաղկեդոնիկք զբնութեամբ միաւորութիւնն։

Իններորդ՝ Աստուած եւ մարդ։

Տասներորդ՝ Աստուած մարդացեալ։

Մետասաներորդ՝ Թէ որպէս ասէ Աստուածաբանն բնութիւնք երկուք։

Երկոտասաներորդ՝ Ընդդէմ նմին երրորդութեանն ունի։

Երեքտասաներորդ՝ Փախչիլ յԵւ տիքէ եւ Նեստորէ։

Չորեքտասաներորդ՝ Զի՞նչ մի բնութիւն. եւ զինչ երկուս. եւ զինչ երկուցն եղեալ մի բնութիւն։

Հնգետասաներորդ՝ Հարցումն երկաբնակացն առ մեզ Ժ թւով. եւ անդ վասն մի կամաց եւ մի գործոց՝ եւ կրից։

Վեշտասաներորդ՝ Հարցմունք ուղղափառաց առ նոսա ժ թուով։

Եօթն եւ ժ երորդ՝ Զինչ է ասելն համանգամայն Աստուած եւ մարդ։

Ութ եւ տասներորդ՝ Զի մասունքն Քրիստոս Աստուած է, ոտք եւ ձեռք եւ գլուխն։

Իննեւ տասներորդ՝ Զինչէ հաւասարն Աստուծոյ, եւ բարձրացոյցն, եւ շնորհեացն անուն։

Քսաներորդ՝ Հարցմունք երկաբնակացն ի վերայ մարդ եղութեան բանին։

Այսքան առ երկաբնակս, եւ երկրորդ մասն գրոցս։

Գլուխ Դ ի մեծ ցանկէն

Եւ Առաջին Պրակ Երկրորդ Հատորիս։ Վասն բիւրութեան հերձուածողաց

ՈՐՔ ԶԱՉՍ իմաստից յիմանալի ճառագայթիցն խուսափեցին թիւր կամօք, եւ խոտոր մտօք. զանուղղայս խորհելով, եւ զա նպատշաճս բարբառելով։ Յարձակել անկապ լեզուաւ եւ անդուռն շրթամբք բացեալ յերկինս. ցոպ բերանով ի բարձունս բարբանջելով. եւ յածեալ ընդ երկրաւ լեզուագարելով . որոց դատաստանն ի բնէ ոչ դատարկանայ. եւ կորուստն ոչ նիրհեսցէ։ Որք հերձեալ ըստ ինքեանց սարտուցան ի կենաց. ե ւ զհերձուած կորստեան ուսուցին բազմաց։ Զորոց պատճառս մոլորութեանն ընդ են ասացեալ հետեւօղք ուղղափառութեան։

Առաջին է անգիտանալ զտկարութիւն եւ զփորձութիւն մարդկային մտաց. կարծ են թէ՝ ամենայնի պարունակօղ է, եւ ոչ ունի սահման։

Վասն այնորիկ ոչ երեւի ճշմարիտ նոց ա, զոր ոչ ըմբռնէ միտք. եւ ոչ այլ իրիք հաւատան, բայց միայն զայն՝ զոր իմանան։ Ա՛րդ՝ զորօրինակ զգալի աչք մեր ոչ կարէ ըմբռնել զքանակութիւն արեգականն եւ այլ լուսաւորացն. այլ մտօք իմանամք զմեծութիւն նոցա։ Նոյնպէս զիմանալի խորհուրդս եւ զգիտութիւնս զոր տկարանայ մի տք, կարողանայ հաւատքն տեսանել. այլ նա ոչ ունի հաւատ՝ քան զտեսութիւն մտացն։

Երկրորդ՝ է դարձուցանել զիմացումն ի հաւատալեացն, եւ յայնցանէ որ ածեն զմարդն առ հաւատալն. այնպիսին խաբեալէ. զի բնութեամբ է մարդոյ ոչ տեսանել զյետոյս իւր. եւ ոչ առանց աչաց հայելոյ։ Նո յնպէս ոչ կարէ իմանալ յորժամ ի սուրբ գրոց ի սքանչելեաց եւ ի բանից սուրբ վարդապետաց՝ դարձուցանէ զմիտքն. որպէս ասէ առակն՝ պակասամիտն ոչ ընդունի զբանս խոհեմութեանց. բայց միայն զայն՝ որ շրջին ի միտս նորա։

Երրորդ՝ է նրբութիւն իմանալեացն եւ բթութիւն իմացմանն. որ պէս բժոտ աչքն ոչ տեսանէ զմազն ի հեռաստանէ։ Եւ զոր ինչ տեսանէ աչք արծըւին՝ ոչ կարէ տեսանել աչք մարդոյ։ Այնպէս բթամիտն ոչ իմանայ, զոր իմանայ նրբահայեացն եւ ուսեալն յԱստուծոյ. զոր եդ Աստուած ուսուցիչ այլոց։ Որպէս մարգարէքն, եւ առաքեալքն, եւ վարդապետք։

Չորրորդ՝ է հեռաւորութիւն հաւատացեալն. զի որք ոչ կրթին ի գործ իմացման, բայց միայն ի զգայութեանց՝ հեռի են ի հաւատալեացն որպէս երկիր յերկնէ։

Վասն այն ոչ կարեն իմանալ՝ զի ասէ Տէրն, «կոյր կուրի առաջնորդէ, երկոքին ի խորխորատ անկանին». այսպէս որ առնէ զգայարանս առաջնր ի մացման՝ անկանի ի մոլորութիւն։

Եւ այնպիսիքն տրամաբանել ոչ կարեն վասն հոգեւորին. որպէս ի ծնէ կոյրն վասն գունոց։ Քանզի ասեն վարդապետք՝ Աստուած լոյս է ոչ մարմնոց, այլ մտաց. զոր թէ ոք ոչ տեսանէ՝ կոյր է։

Հինգերորդ՝ է ոչ խնդրել զօգնութիւնն Աստուծոյ ի հաւատա լն. զի հաւատն ոչ է բնական. զի ըստ այսմ միապէս լինէր ամենեցուն. այլ ի բարութենէն Աստուծոյ ձրի պարգեւք է Վասնորոյ պարտ է խնդրել ստէպ. ըստ այնմ , «հաւատամ օգնեա անհաւատութեանս իմում»։ Քանզի որպէս արեգակն ոչ տեսանի՝ եթէ ոչ լուսովն իւրով. այսպէս իմանալին Աստուած ոչ տեսանի, եթէ ոչ լուսով շնորհաց հաւատոյն իւրոյ։ Վասն որոյ որ հեղգ է ի խնդրել զպարգեւս զայս, ոչ կարէ հաւատալ։

Վեցերորդ՝ է պատրուակ մեղացն. զի ոմանք չար գործով ի բաց մերժեն յինքեանց զլոյս արեգականն արդարութեան. զորոց ասէ Յոբ, «ի տըւէ կնքեցին զանձինս իւրեա նց եւ ոչ տեսին զլոյս»։

Եօթներորդ՝ է հպարտութիւնն. որ փքացումն է երեսաց մտացն եւ որոշէ յԱստուծոյ. զի «Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ. տայ շնորհս խոնարհաց»։ Եւ ի ձեռն դաւթի ասէր, «որ ամբարտաւանն էր աչօք եւ ագահ սրտիւ, ընդ նմա եւ հաց ոչ ուտէի»։ Զի որպէս սատանա յ ամբարտաւանութեամբն ընդդէմ Աստուծոյ՝ զրկեցաւ ի լուսոյն, նոյնպէս եւ հպարտն զրկեցաւ ի շնորհացն ըստ Երեմիայ։

«Յանդգնութիւն քո խաբեաց զքեզ. եւ ամբարտաւանութիւն սրտի քոյ»։

Ութերորդ՝ է անկարգ ախորժակն. որ քարշէ զմիտսն առ ներհակս հաւատոյն. այսինքն է երկիւղն՝ ս էրն՝ եւ ատելութիւնն։ Զի որպէս գիջակնութիւնն չտայ թոյլ տեսանել յստակ, այսպէս երկիւղն յետս քարշէ զբազումս ոչ հաւատալ ի Քրիստոս որպէս ասէ Յօհաննէս. «զայս ասացին ծնօղքն կուրին՝ զի երկնչին ի հրէիցն խստովան լինիլ զՔրիսստոս»։ Նաեւ սէր աշխարհիս եւ փառաց՝ ոչ ետ թոյ լ հաւատալ. ըստ այնմ, «դուք փառս ի միմեանց առնուք. եւ զփառս ի միոյն ոչ խնդրէք. վասն այսորիկ ոչ կարէք հաւատալ»։ Զի սէր ընչիցն է աչք ագահացն. եւ սէր հեշտութեանցն է աչք հեշտասիրացն. Այլ եւ ատելութիւնն դարձուցանէ զմիտս բազմաց ի հաւատոցն. որպէս ատելութիւն եւ նախ անձ փարիսեցւոցն՝ ոչ տային թոյլ հաւատալ ի Քրիստոս. թէպէտ տեսանէին զամենայն նշանսն զոր ունէր. որպէս ասէ սաղմոսն, «ատեցին զիս ի տարապարտուց»։

Իններորդ՝ զի նոցա բանականն է մոլորեալ. եւ ոչ ցասումն եւ ցանկութիւնն. յորոց վերայ բանն բռնադատէ խղճիւն եւ ստիպէ զնոսա յուղղութիւն։ Այլ ինքն կառավարն խոհեմութիւնն մոլորեալ ոչ ուղղի։ Եւ որպէս աչք ոչ տեսանէ զպակասութիւն իւր, նոյնպէս բանականն ոչ տեսանէ զմոլորութիւնն իւր։ Վասն այն հերձուածօղքն ոչ դառնան, զի ոչ կարեն ճանաչել զստութիւնն իւրեանց։ Տասներորդ՝ զի կամակոր են ի չար շաւ իղն. որոց բժշկութիւնն դժուարին է. որպէս ասէ առակն, «որոց թիւր են ճանապարհք նոցա. եւ կամակոր շաւիղք»։ Վասն զի խղճմտութեամբ յանցաւորին ճանապարհն ոչէ թիւր. այլ ինքն թիւրի յուղիղ ճանապարհէն։ Իսկ որ զկամսն է չարացուցեալ, զճանապարհն ունի թիւր. եւ որքան ընթա նայ՝ մոլորի։ Վասն այն հերձուածօղն ոչ կարէ ուղղիլ։

Մետասաներորդ՝ զի հայրենի է եղեալ աւանդութիւնն, եւ սովորութիւնն ստացական բնութիւն։ Ուստի հեշտութիւն եւ աւանդութիւն յիրաւի խառնեալ ընդ միմեանս, եւ հակառակասիրութիւն եւ ինքնահաճութիւն յառաջ եկեալ, որով զինեալ պնդին ընդդէմ ուղղութեան. զի կարծ են զինքեանս ճշմարիտ գգոլ քան զայլն։

Վասն որոյ ոչ հաւանին ուղղութեան վարդապետաց։

Երկոտասաներորդ՝ այլ եւ ուրախ լինին ընդ խոտորումն չարութեան. որպէս ասէ առակն։ Եւ այս է անբժշկելի ցաւ։ Զի տրտմութեամբ մեղանչումն հիւանդութիւն է եւ գայթակղութիւն. եւ հիւանդն յառողջութիւն փութայ. եւ գայթակղեալն՝ ի ճանապարհ։ Իսկ ուրախանալն ի չարն՝ մահ է եւ անզգայութիւն. եւ ընդդէմ բժշկողացն մրցումն. որպիսիք էին հեթանոսքն ի կուռս իւրեանց. եւ հրէայքն յօրէնսն. եւ փաղանք հերիտիկոսացն յաղանդս իւրեանց։ Եւ որպէս ասեն վարդապետք՝ քան զամենայն մեղս ծանրագոյն գոլ զպաշտօն կռոցն վասն երկուց։ Նախ՝ զի ամենայն մեղք յանցումն է պատուիրանացն Աստուծոյ։ Իսկ պաշտօն կռոցն՝ մեղանչումն է ընդդէմ էութեանն Աստուծոյ եւ փառաց։ Երկրորդ՝ զի ամենայն մեղք զերկիւղն Աստուծոյ սանձ ունի. որով եւ զղջանայ։ Իսկ պաշտօն կռօցն ոչ ունի զերկիւղն Աստուծոյ։ Ուստի յայտ է մեծութիւն յանցանացն. քանզի ի հինն զինչեւ մեղանչէր ոք մեծ կամ փոքր՝ պատարագաւն սրբէր. թռչնօք եւ անասնօք։

Իսկ մեծութիւն կռապաշտութեան այն քան էր՝ մինչ միածին որդին պատարագեցաւ մարմնո վ, եւ ապա բարձաւ մեղք կռամոլութեանն յաշխարհէ։

Ա՛րդ՝ կռապաշտն եւ հերձուածօղն հաւասար են յամբարիշտ գոլն. զի որպէս շուն դառնայ ի փսխած իւր. այսինքն զի նա ոչ ունէր, եւ սա ուրացաւ եւ դարձաւ անդրէն։ Այլ առաւել վատթար եւս է վասն վեցից։

Նախ՝ զի հեթանոսք անգիտութ եամբ կուռս պաշտեցին։ Իսկ հերձուածօղք գիտութեամբ ամբարշտին. որոց ծանր է պատիժն։

Երկրորդ՝ զի նոքա զղջումն ունին. եւ յայտ է ի հեթանոսաց հաւատացելոց։ Իսկ սոքա անզեղջ մնան որպէս սատանայ՝ զինքեանս ուղիղ կարծելով։

Երրորդ՝ զի նոքա զԱստուծոյ փառսն առաւելութիւնն թ էպէտ զճշմարիտն անգիտանային։ Իսկ հերձուածօղքն զփառս ճշմարտին Աստուծոյ նուազեն։

Չորրորդ՝ զի նոքա իւրաքանչիւր անձանց էին կորուստ, եւ ի ժամանակս իւրեանց։ Այլ սոքա ինքեանք եւ բազմաց. այսինքն հօտին Քրիստոսի. «յափշտակելով ինմանէ եւ ինքեանց առնելով» ասէ սուրբն կիւրեղ։ Եւ յետոյ գրով աւանդեցին զչար աղանդն այլոց չար յիշատակ եւ ի կորուստ անձանց իւրեանց։

Հինգերորդ՝ զի նոցա պատճառ երեւի սատանայ մոլորութեամբն։

Իսկ սոցա մարդեղութիւն բանին։

Վեցերորդ՝ զի նոքա հեթանոսք միայն էին մոլորեալ։ Իսկ սոքա եւ զհրեշտակս ընդ մեզ դասեն. որպէս յայտ է ի գիրս պարապմանցն Կիւրղի։

Նմանապէս հաւասարի պաշտօն հերձուածողաց եւ հրէից։

Նախ՝ «որք յԱստուծոյ աչացն ելին ասէ. եւ զորդի նորա անարգեցին»։

Եւ սոքա զմիայն Տէրն ուրացեալ՝ Քրիստոսամարտ լեզուաւ զանձինս կորուսանեն։

Երկրորդ՝ նոքա հակառակ էի ն Քրիստոսի թէ «դու մարդ ես՝ եւ զանձն քո Աստուած առնես»։ Եւ սոքա սոսկ մարդ դաւանին, եւ Աստուած ասեն միայն, կոչմամբ եւ անձամբ։

Երրորդ՝ հրէայքն ոչ խոստովանին երեք անձինք եւ մի բնութիւն։ Եւ սոքա ուրանան զերրորդութիւն անձանցն ի միում բնութեան։

Չորրորդ՝ հրէայք ն դաւանին զՄովսէս՝ եւ ուրանան զՔրիստոս, զխաչն եւ զօրէնս նորա։ Եւ սոքա մարդադաւան ուրացօղք խաչին եւ կրօնից նորոց։

Հինգերորդ՝ հրէայքն տիրանենգք եւ աստուածասպանք։ Եւ սոքա «անձանց ի խաչ հանեն զորդին Աստուծոյ, եւ դարձեալ խայտառակեն ըստ առաքելոյ»։

Վեցերորդ՝ նո քա անգիտութեամբ խաչեցին. «զի թէ էին գիտացեալ՝ ոչ արդեօք զՏէրն փառաց ի խաչ հանէին»։ Եւ սոքա գիտութեամբ յանձինս իւրեանց անարգեցին։ «զի լաւ էր նոցա թէ բնաւ չէին ծանուցեալ զարդարութեան ճանապարհն. քան թէ ծանեան եւ յետս կացին ի սուրբ պատասխան». եւ այլս բազում նմանապէս։

Ըստ այսմ օրինակի եւ նոր հերձուածօղք քաղկեդոնիկք նեռին կարապետք. հետեւօղք Նեստորի անիծելոյ՝ եւ Լեւոնի պղծոյ։

Զսէր քարոզեն, եւ զդաւ նենգութեամբ Կայենի նիւթեն։ Ի շրթունս խօսին, եւ ի լեզուս դաւաճանեն։ ԶՊետրոս գլուխ եդեալ, եւ զդաւանումն նորին կոխեն։ Զ հաւատս ուրացեալ, եւ գիտութեամբ պարծեցեալ։ Յաղօթս ծոյլ, եւ զողջոյնն թուով համարեն։ Յուսով մեղանչեն եւ անյոյս կորնչին։ Ի գիջութիւնս ախտից հեշտացեալք, եւ ի նոյն զգլորեալն կանգնեն։ Ընդ կարգաւորս շնալ կանանց՝ սրբութիւն նոցա համբաւեն։ Զհեղձուցեալսն ոչ խտրեն. եւ զազիր կերակրօղք զեխին։ Զպահս լուծեալ իմիս ձկան, եւ նաւակատեաց զմիս առանց ոսկր ուտեն։ Հերձեալք ի հաւատոց՝ բաժանեն զՔրիստոս. եւ զայլ եկեղեցիս հերձուածօղս կոչեն։ Վկայ անիրաւ զՏեառնէ հայհոյեն. եւ դատ խռովութեան ի ժողովս մուծանեն։ Եւ զորս ես աստ պարկեշտութեամբ լռեմ, յընթանրական թղթին յօհաննէս ի նեռն առակէ ասելով. «արդէն իսկ նեռինք եկեալք են։ Զի ամենայն որ ուրանայ թէ Յիսուս չէ Քրիստոսն՝ նա իսկ է նեռն»։ Եւ այս վասն բազում բաղդատութեան կոչին սոքա նեռն։ Նախ՝ զի գործ է նեռինն ուրանալ զԱստուած, որպէս իւր անունն յայտնէ։ Այսպէս եւ հերձուածօղն ուրանայ զաստուածութիւնն որդւոյ։ Կամ զհոգւոյն սրբոյ. «զի որ զորդի ոչ ընդունի՝ եւ ոչ զհայր ընդունի ասէ»։

Երկրորդ՝ նեռն հայհոյէ զՔրիստոս՝ զինքն կոչելով։ Նմանապէս եւ հերձուածօղք ոմանք հայհոյեն զմարդեղութիւնն Քրիստոսի։

Ոմանք սոսկ մ արդ ասելով բաժանեն զաստուածութիւն բ բնութիւն, բ կամք, եւ բաժանեալ գործ, եւ այլն։

Երրորդ՝ մոլորեցուցիչ կոչի. եւ հերձուածօղք մոլորեն զուղիղ հաւատս քրիստոնէին. եւ զբարի գործս նոցա։ Ուսուցանեն թիւր հաւատս, եւ գործս վատթարս։

Չորրորդ՝ նա սուտ քրիստոս եւ սուտ մ արգարէ կոչի։ Եւ սոքա սուտ քահանայք՝ եւ սուտ վարդապետք՝ եւ սուտ առաքեալք կոչին։

Հինգերորդ՝ նա պղծութիւն կոչի տաճարին։ Նոյնպէս եւ հերձուածօղք պղծեն զտաճարն Աստուծոյ եւ զհաւատն սուրբ՝ որով Քրիստոս ի մեզ բնակի, եւ մեք ի նա։

Վեցերորդ՝ հակառակէ Քրիստոսի՝ եւ քրիստոնէից։ Եւ սոքա հակառակին սուրբ եկեղեցւոյ եւ ուղղափառ հաւատոյ. եւ զոր բանն Աստուած առեալ զմարդկայինս բնութիւն միաւորեաց ընդ իւրում աստուածութեանն՝ սոքա ընդդէմ նմին որոշեն զբանն ի մարմնոյն. զի մի իցէ Աստուած մարդացեալ ըստ նոցա՝ եւ մարմինն Աստուած։ Եւ պատճ առս հայթայթելով պատրեն զմարդիկ։

Եօթներորդ՝ զնա փոքր եղջիւր կոչէ դանիէլ. խեթկիչ՝ եւ մեծամեծս բարբառելով։ Եւ սոքա խեթկեն զեկեղեցի. եւ բանան զհայհոյիչ բերանս իւրեանց յերկինս, եւ զլեզուս ածէին զերկրաւ։

Ութերորդ՝ զնա օձ դարանակալ ասէ ի ճանապարհի։ Եւ սոքա առաջ ին օձին նմանեալ՝ հրապուրեն զբազումս. եւ արտաքսեն ի դրախտէ եկեղեցւոյ. եւ թոյնք իժից ի ներքոյ շրթանց ունելով եւ խայթոց՝ զի առորս մերձենան, ի յըսկիզբն բանից կամ ի վերջն՝ մահացուցանեն զհոգիս երկճղի ունելով լեզու նենգաւոր՝ չար եւ բարի. ծածուկ եւ յայտնի։

Իններո րդ՝ նա ի տաճարին նստի եւ ուսուցանէ։ Եւ սոքա իներքս ի յեկեղեցի. զկերպարանս բարեպաշտի ունելով արտաքոյ՝ ծածկեալ են գառնենեաւ զգայլենիս։

Տասներորդ՝ նեռն քարոզութեամբ պատրէ՝ եւ ուրուական սքանչելեօք . եւ այլն։ Եւ սոքա քաղցրաբանութեամբ եւ օրհնութեամբ պատրեն զմիտս անմեղաց. եւ հրեշտակ լուսոյ կերպարանին որպէս հայրն իւրեանց սատանայ։ Եւ ամենայնն ուրուական միայն եւ ոչ ճշմարտութեամբ. եւ բոլոր դիտումն նոցա է պատրել զմարդիկ եւ հանել ի հաւատոց. եւ լնուլ զորովայնս. եւ զկանայս շեղջակուտեալս մեղօք յինքեանս գրաւել։ Եւ այլս բազո ւմ բաղդատութիւն գոլով հերձուածողի եւ նեռինն։ Եւ զորս Տէրն գնեաց՝ սոքա ուրացեալք՝ ածեն ի վերայ անձանց զերագահասն կորուստ։ Եւ որպէս նեռնն ազդումն է սատանայի՝ որպէս առաքեալն ասէ . եւ նոքա յազդմանէ սատանայի՝ խորհին եւ խօսին զանազան հերձուածս ըստ չար խորհրդոց նորա։ Մանաւանդ թէ՝ որպէս վասն նեռինն յառաջագոյն պատմեցաւ եկեղեցւոյ՝ զի զգուշասցին։ Նոյնպէս եւ վասն սոցա յառաջագոյն ասացաւ յառաքելոց եւ ի վարդապետաց. զի մի յանգէտս խոտորեսցին ընդ նոսա։

Վասն որոյ եւ մեք համաձայն գոլով ուղղափառաց հարցն սրբոց՝ դիցուք սուղ ինչ յ առարկութեանց նոցա, եւ ընդ նմին զպատասխանիս։

Գլուխ Ե ի մեծ ցանկէն

Պրակ եւ Հարցումն ա։

Առարկութիւնք Եւնոմիոսացն եւ Արիոսի։ Եղծմունք եւ ընդդիմադրութիւնք Գրիգորի Աստուածաբանի Յառ յորս գրոց։

Հայր կամաւ ծնաւ զորդի թէ յոչ կամայ։

Եւ զոր ասեն՝ այս է տարակուսանք։ ԹԷ կամաւ, Ասեն չարափառքն՝ կամացն է որդի՝ եւ թոռն Աստուծոյ։ Եւ դարձեալ՝ արարած է ըստ այլոց. «որպէս կամեցաւ եւ արար Տէր»։ եւ Դարձեալ՝ զկամքն ի տեղի մօր ստեղծանեն։

Պատասխանեմք թէ՝ ամենայն հաւանութիւն որ է կամք՝ յետ խոկմանցէ եւ իմաստութեանց։ Եւ Քրիստո ս է Աստուծոյ իմաստութիւն ըստ առաքելոյ։ Ապա ուրեմն որդի է յառաջ քան զկամքն։

Եւ ասեն՝ թէ այդպէս է, ապաւեն եւ ոչ կամաւ է որդի։ Որէ տարակուսանք այս, եթէ գոյր ոմն մեծ քան զհայր՝ զի բռնադատեաց զնա։ Եւ կամ որպէս յղութիւն ի հարկէ զծնանիլն։ Եւ կամ թէ՝ հակառակ է հօր։ Եւ կամ զիա՞րդ բռնադատեալն Աստուած իցէ։ Առ որս ասելի է թէ՝ ոչ կամաւ, եւ ոչ յոչ կամայ. զի պատկեր եւ նկարագիր էութեանն հօրէ որդի, ըստ առաքելոյ։ Եւ ոչ լինի ի մէջ մի եւ նյն էութեանն կամք եւ ոչ կամութիւն։ Այլ առ արտաքինսն ասի։ Եւ թէ ասեն տգիտաբար, քակեն զնկար ն. բառնի եւ էութիւն հօր։ Ապա եւ բնութեամբ եւ էութեամբ է որդի. եւ ոչ թէ կամաւ կամ ոչ կամայ։

Հարց դու զնոսա՝ թէ դու ի քո հօրէն յառաջ եեկեալ կամաւ ծնար՝ թէ ակամայ։ Զի թէ կամաւ, կամացն ես որդի եւ ոչ հօր. թէ այդպէս է, բարձեր զպատճառն քո զհայր. բարձար եւ դու ի տեսակաց մադկան։ Իսկ թէ ոչ կամաւ ո է որ զնա բռնադատեաց. զի բնութիւն ողջախոհէ. եւ յայտնէ զայս կուսութեամբ կեալն բազմաց։ Դարձեալ՝ հայր Աստուած կամաւ արար զամենայն եղեալքս, թէ ոչ կամայ։

Զի թէ ոչ կամաւ, բռնադատեցաւ յայլ իմն հզօրէ. եւ հաներ յԱստուածութենէն։ Զի բռնադատեալն ոչ լինի Աստուած։ Իսկ թէ կամաւ, կամացն եղեր արարած եւ ոչ Աստուծոյ։ Եւ զի եդեր ըզ կամքն միջոց, իբաց պարսպեցար յողորմութեանց նորին առ իւր արարածքս. զի եդեր այլ իմն զկամիլն եւ զկամքն։ Այլ մեզ մի է որ շարժիցին եւ շարժումն. որպէս մի է ասումն եւ բան. «զի զամենայն զոր կամեցաւ եւ արար» ըստ մարգարէին։ Դարձեալ՝ Հայր Աստուած կամաւ է թէ յոչ կամայ։ Զի թէ կամաւ, կամքն էր ապա յառաջ քան զէութիւնն. որ անհնար է եւ յեղեալքս։ Եւ դարձեալ ի բաց պատառես զէութիւնն. որպէս թէ կէսն կայր՝ եւ զկիսոյն լինիլն կամեցաւ։ Իսկ թէ յ ոչ կամայ, այլ ուրեմն բռնադատութեամբ քարշեցաւ յԱստուածութիւն, եւ բարձեր զանսկզբնութիւն նորա։ Եւ զի հարկեցաւ բռնութեամբ՝ ոչ է Աստուած։

Պրակ եւ Հարցումն բ։

Երկրորդ հարցումն չարափառաց, զէն ծնաւ, թէ զոչ էն Ի յայս տարակուսանքս՝ որէ ստութիւն յերկուց կողմանց, բառնի էութիւն հօր. եւ լինի արարած որդի։ Զի թէ ասեն էր յառաջ քան զծնունդն որդի. իսկ էութիւնն հօր հայրութիւն է . եւ թէ ոչ էր որդւոյ հայր՝ բառնի յէութենէն իւրմէ։ Իսկ թէ ոչ էր եւ յետոյ ծնաւ՝ ո՞ւմ արդեօք իցեր հայր. զի ոչ էր որդի։

Այլ այս է մեր պատասխանի։

Զի ասեմք թէ՝ որդի է ծնունդ հօր ի սկզբանն։ Զի լուծումն է բանիդ յերկուց դիմաց եւ հաստատօղ էութեանն հօր։ Ասելովն ծնունդ ի հօրէ, ցուցանէ ոչ լինիլ յառաջ քան զհայր։

Եւ ի սկզբանն ասելով, ոչ յետոյ քան զհայր գոլ։ Այլ որքան հայրն հայր. նոյն քան եւ որդին ընդ նմա որդի։ Եւ ոչ յետոյ ըստ կարծեացն արիոսի։ Բայց հարցմունքս այս կարէ ասիլ իվերայ մեր. զի ասիմք՝ յէից եղեալ եւ յոչ էից։ Յէից՝ որպէս դու ի քո հօր մէջքն էիր զօրութեամբ, եւ յետոյ ծնար նոր գործութեամբ։ Եւ յոչ էից՝ զի ի սակաւ հիւթն այն՝ որ ոչ կայր միս եւ ոսկր եւ ջիլ. կա մ մորթ։

Դարձեալ՝ յէից, զի մեք ի տարերցս եմք Եւ յոչ էից, զի տարերքն այնք յոչէից եղեն։

Հարց եւ դու զնոսա, թէ հայր յումեքէ է, թէ յոչ ումեքէ է եղեալ։ Զի թէ յումեքէ է, բարձեր զանսկզբնութիւն եւ զանծնելութիւն հօր։ Իսկ թէ յոչ ումեքէ, կարգեցեր զնա ընդ յոչէից գոյացելոց։

Դարձեալ, ժամանակն ի ժամանակի՞ եղեւ, եւ այժմ է՞ ի ժամանակի է յոչ ժամանակի։ Զի թէ ի ժամանակի, ո՞ էր այն որ պարունակէր զժամանակս։ Եւ թէ յոչ ժամանակի, եւ զի՞նչ էր նոյն ինքն ժամանակն որ գոյացաւ ի սկիզբն լինելութեանն։

Դարձեալ թէ՝ յորժամ եղեր՝ մե՞րձ էիր դու քեզ , եւ այժմ հո՞ւպ ես քեզ, թէ ոչ։

Լուծ։ Յորժամ հիւանդանաս՝ մերձ ես դու հիւանդութեան քոյ. եւ յորժամ մանուկ լինիս՝ մերձ ես մանկութեանն. ի յալեւորութեանն ես մերձ։ Այլ այս չէ բաւական. զի մի իրն ինքեան մերձ ասէ որ անհնարէ։ Իսկ այսոքիկ պատահմունք են քեզ։ Թէ ոչ՝ Զի թէ մերձ էիր դու քեզ որպէս ոք առ ոք, բաժանեցար ընդ երկու. եւ զիա՞րդ մի իցես։ Իսկ թէ ոչ յայնժամ մերձ՝ եւ ոչ այժմ հուպ քեզ, ոչ ես իսկ եւ ոչ կաս։

Պրակ եւ Հարցումն գ։

Երրորդ հարցումն հակառակացն թէ՝ որդի ի հօրէ ծնաւ եւ դադարեցա՞ւ, թէ դեռեւս կու ծնանի։ Թէ դադարեցաւ, ամենայն հարկիւ է եւ սկիզբն ունի։ Եւ թէ դեռեւս ծնանի՝ անկատարէ ծնելութիւնն։

Երկուց կողմանցն եւս պարտ է փախչիլ։ Զի թէ պատասխանեմք թէ ոչ է հարկ թէ սկսեալն ամենայն իրօք եւ դադարեսցի. որպէս հրեշտակք եւ հոգիք մարդկան. զի են սկսեալք եւ ոչ դադարին։ է այս պատասխանի, այլ ոչ բաւական։ Զի եւ յօհան դամասկացին ասէ հարկ գոլ ամենայն սկսզման ունել դադարումն։ Այլ զի հրեշտակք եւ հոգիք ոչ դադարին, այս կամացն Աստուծոյ է պահպանութիւն, եւ ոչ բնութեան նոցա. զի յոչէից եղեալքն՝ կարեն յոչէութիւն փոխիլ։

Այլ մեր պատասխ անին առ այս՝ է այս ինչ, թէ միշտ ծնունդ է ի հօրէ ըստ բնութեան որդի. այլ անձամբ կատարեալ. որպէս լոյս ի հրոյն միշտ ծնանի եւ ոչէ անկատար՝ յօրինակ որդւոյ։ Եւ միշտ բղխէ ջերմութիւնն յօրինակ բղխման հոգւոյն անսպառապէս։ Եւ նոյն ինքն հուրն է օրինակ հօր. զի անհնա րէ լինել առանց լուսոյ եւ ջերմութեան. զի էութիւն են հրոյն։

Պրակ եւ Առարկութիւն դ։

Դարձեալ առարկեն, եթէ Աստուած է հայր՝ եւ անծին է բնութեամբ, եւ որդի ծնեալ է, ապա ուրեմն ոչ է որդի Աստուած. զի ծնելութիւն եւ անծնելութիւն հակառակ են միմեանց. որպէս սեաւ սպիտակ ի կամ լոյս խաւարի։ Առարկութիւնս այս յայտնապէս զորդի կամ զհայր իբաց մերժէ յԱստուածութենէն. ճարտար իմա, ոչ ասէ զհօրէ ոչ գոլ Աստուած. այլ զանծնելութենէն։

Պատասխանեմք թէ՝ անծնելութիւնն կամ ծնելութիւնն ոչ ասի միայն Աստուածութիւն. զի Աստուածութիւնն հաւասարէ Երրորդութեանն։ Իսկ այսոքիկ առանձնաւորութիւնք են Հօր եւ Որդւոյ. եւ ոչ են բնութիւնք անծնելութիւնն եւ ծնելութիւնն. այլ ի մի եւ ի նոյն բնութեանն։ Ապա թէ ոչ՝ հարկ է քեզ ասել ըստ բազում անուանցն եւ բազում բնութիւնս գոլ Աստուծոյ։

Եւ զի ոչ է անծնելութիւնն բնութիւն Ա ստուծոյ՝ որպէս ասել թէ Աստուած։

Առաջին՝ զի թէ Աստուած էր անծնելութիւնն, պարտ էր ունել եւ անծնելութեանն ստեղծուած ինչ։ Եւ զի ոչ ունի, եւ ոչ ոք ասէ ի հեթանոսացն այսպիսի բան. այլ ամենայնքն խոստովանին թէ Աստուած է Աստուած . եւ ոչ անծնելութիւն Աստուած։ Երկրորդ՝ զի անծնելութիւն եւ ծնելութիւն ըստ քո ասելոյդ եթէ բնութիւն իցէ՝ հակառակութիւն եդեր յաստուածութիւնն։

Երրորդ՝ զի ունակութիւն եւ պակասութիւն եդեր ի մէջ Աստուածութեանն։ Չորրորդ՝ զի առաջին դրեր զպակասութիւն, եւ ապա զունակութիւնն. որ է հակառակ ասացելոցն։ Հինգեր որդ՝ զի որ եդեր նախկին զպակասութիւն, բարձեր զէութիւնն հօր եւ որդւոյ։ Վեցերորդ՝ զի լինի զօրանալ պակասութեանն՝ եւ յաղթահարել զունակութիւնն։ Ապա եւ ոչ է անծնելութիւնն եւ ծնելութիւնն ոորիշ որիշ բնութիւն. այլ ի նոյն ի մի բնութեանն Աստուծոյ։

Դարձեալ՝ զի յիմարու թիիւն եւ իմաստութիւն են ի նոյն եւ ի մի բնութիւն մարդոյն, եւ ոչ ասին հակառակ միմեանց. այլ միապէս ունի յիմարն զիմաստնոյն բնութիւն եւ զսահման։ Այսպէս անծնելութիւն եւ ծնելութիւն ոչ են հակառակ միմեանց բնութիւնք այլ ի մի եւ ի նոյն բնութիւնն։

Դարձեալ զի եւ ադամմ անծին՝ ոչ է միայն մարդկութիւն, այլ եւ ծնեալն ի նմանէ ասի մարդ։ Այսպէս եւ ոչ միայն Հայր Աստուած, այլ եւ ծնեալն ի նմանէ Աստուած։

Պրակ եւ Առարկութիւն ե

Հինգերորդ առարկեն, թէ իցէ մի եւ նոյն բնութիւն հօր եւ որդւոյ, եւ որդի ծնեալ ի նոյն բնութենէ, կարէ ասիլ եւ հօր ծնանիլ ի յորդւոյ ի նոյն բնութենէն. զի բնութիւնն մի է։

Պատասխանեմք թէ՝ կարի յիմարութիւն է հարցումնդ։ Եւ զի գոյ հայր ըստ քում բանիդ ծնօղ որդւոյ, ապա եւ ոչ կարէ ոչ լինիլ եւ ծնանիլ։ Դարձեալ՝ ոչ կարէ ծնանիլ որդի զհայր՝ թէպէտ ունի զհօր բնութիւնն. որպէս եւ դու ծնեալ ի հօրէն քո՝ ոչ կարես ծնանիլ զհայր քո եւ լինիլ հայր հօրն քում. թէպէտ ունիս յամենայնի բնութիւն Հօր քոյ։

Վեցերորդ առարկեն թէ՝ որ հայր կոչեմք Աստուծոյ բնութենէ անուն՝ թէ արարչութեանն։

Թէ բնութեանն է, ապա ասեն որդի ոչ ունի զնոյն բնութիւնն. զի բն ութիւնն մի է Աստուծոյ։ Եթէ որպէս հօր, է հայրութիւն միայն. իւր լինի եւ բնութիւնն։ Իսկ թէ արարչութեանն, ասեն թէ եւ որդի արարած է։

Պատասխանեմք՝ թէ հայր ոչ բնութեանն է անուն՝ եւ ոչ արարչութեանն. այլ առանձնաւորութեանն. զի այնու յատկանայ յորդւոյ եւ ի հոգւոյ։

Հարց եւ դու զնոսա։

Ով արիանոսք՝ զի թէ որպէս զմեզ զորդի շնորհօք ասէք եւ արարած, մեք զի եմք շնորհօք որդիք՝ ունիմք ընդ մեզ եւ ընդ հայր շաղկապ. իբր թէ զլար զհոգին սուրբ։ Իսկ դուք զի ուրանայք զհոգին հաւասար գոլ հօր եւ որդւոյ, եւ կրտսեր ասէք քան զորդի։

Ո՞ ոք է ընդ մէջ որդւոյ եւ հօր շաղկապ՝ զի հրաւիրեսցէ զնա յորդէգրութիւն հօր. եւ զի ոչ ոք։ Ապա ուրեմն խոստովանեցէք զորդի ծնունդ ի բնութենէ հօր անժամանակաբար։

Պրակ եւ Հարցումն զ։

Վեցերորդ առարկեն

Պրակ եւ Հարցումն է։

Եօթներորդ հարցումն հակառակորդացն. ընդէ՞ր ասէ Քրիստոս թէ՝ «առաքեցայ ի հօրէ»։

Եւ թէ՝ «հայր իմ մեծ է Քրիստոս զիս»։ Պատասխանեմք թէ՝ մի պատառեր զգիրս Աստուածաշունչ. տես եւ զմեկնութիւն բանիդ թէ՝ «որ առաքեացն զիս հայր՝ ընդ իս է»։

Եւ ի միւս բանին թէ՝ «հայր իմ մեծ է քան զիս». զքանն չափ իմացիր՝ թէ մեծ է որչափ ես։ Որպէս ասէ Որդի, «Ես եւ Հայր Իմ մի եմք։ Որ ետես զիս՝ ետես զհայր իմ։ Որպէս գիտէ զիս հայր՝ գիտեմ եւ ես զհայր։ Որ ինչ իմ է՝ հօրէ. եւ որ ինչ հօրէ՝ իմէ»։ Այսք եւ այլ սոյնպիսիք՝ հաւասարութեանեն ցոյցք ընդ հօր։ Դարձեալ ասէ՝ «ես ի հօր իմում, եւ հայր ի յիս»։ Եւ թէ հայր մեծ է քան զորդի, զիա՞րդ տանի փոքր ն զմեծն։

Եւ զիա՞րդ կարիցէ ձկտիլ նուազն առ մեծն՝ լնուլ զհայր։ Եւ զի ոչէ հնար որպէս ասացի, ապա եւ ոչ է մեծ հայր քան զորդի. զի ի միմեանց տանին, եւ միմեանց լնուն։ Եւ դարձեալ՝ ըստ ձեզ պարտ էր ասել. թէ՝ ես իմիասին հօր, եւ մասն հօր ի յիս։

Դարձեալ՝ ասի մեծ ըստ պ ատճառին, եւ հաւասար ըստ բնութեանն։

Դարձեալ՝ ոչ ասի անպատճառ պատճառն քան զպատճառելին մեծ. զի եւ որդի նոյն պատճառի հօր փառաց եւ մեծութեանն է հաղորդ։

Դարձեալ ասի մեծ բանն Աստուած քան զմարդկային բնութիւնս։ Զոր Հայր մերէ ընդ ստեղծմանն եւ հանդերձելոյ աշխարհին։ Իսկ միաւորութեանն իմանալ՝ ոչ է ինչ մեծ. այլ է հաւասար որպէս առօղն՝ նոյնպէս եւ առեալն զոյգ Աստուած եւ մարդ։

Դարձեալ Պօղոս հաւասարէ, «որ ի կերպարանս Աստուծոյ էր, ոչինչ յափշտակութիւն համարեցաւ զլինիլն հաւասար Աստուծոյ»։ Այս է մեկնութիւնն թէ՝ հաւասարն Աստուծ ոյ՝ յափշտակութիւն եւ զրկումն չհամարէր իւր զծառայի կերպարանս առնուլ. զի ոչ ունէր յայլմէ կասկած խլելոյ զփառսն. զի իւրնէ սեպհական։ Թէպէտ մեկնեն եւ այլ ազգ, թէ որ զմարդկայինս բնութիւն հաւասարեցոյց փառաց իւրոց եւ հաղորդ արար Աստուածութեանն, ոչ ինչ զրկումն համարեցաւ. զի բնութիւնն մի է։

Դարձեալ քննեսցուք ըստ մեզ. զի ոչ են հակառակ առաքելոյն բանն եւ աւետարանին, թէ հայր մեծ է քան զորդի. զի երկոքին նոյն ինքն Աստուածութեանն իմանին։ Ըստ այնմ որ զմեր նուաստ եւ տկար բնութիւնս միացոյց ընդ իւրում Աստուածութեանն, եւ ան տեսանելին տեսանիւր՝ եւ ծառայի կերպիւ շրջէր վասն տնօրէնութեան ասի փոքր յայս միաւորութեանս քան զհայր։ Իսկ ըստ այնմ որ է անճառ եւ նախ քան զյաւիտեանս ծնունդ ի Հօրէ, հաւասար է Հօր եւ ոչ փոքր։

Եւ դարձեալ վկայէ առաքեալն թէ՝ «որ Աբրահամիւ խոստացաւ յետ պատարագելոյ որդւոյն Իսահակայ, յանձն իմ երդնում ասէ»՝ զոր ինչ խոստացաւ նմա։ Զի ոչ էր հայր մեծ քան զնա՝ ի յոր երդնոյր. զի որք երդնուն՝ ի մեծագոյնսն քան զինքեանս երդնուն. ապա եւ հաւասարէ որդի հօր եւ ոչ փոքր որպէս ասէ առաքեալն։ Եւ գիտեմք հաւաստի թէ որդի էր. զի հրեշտակ ան ուանէ զնա գիրն. եւ զի հայր երբէք հրեշտակ ոչ կոչեցաւ՝ այլ որդի ըստ Եսայեայ մարգարէի, որ «հրեշտակ մեծի խորհրդոյ» կոչէ զորդի. որ եղե մեծ խորհրդոյս սպասաւոր. այսինքն փրկութեան մերոյ՝ մարդանալովն իւր։

Իսկ զի ասէ՝ «առաքեցայ» ոչ թէ տեղւոջէ ի տեղի. որպէս մեք բովա նդակեալքս ի մի տեղի. զի առաքիմք շարժմամբ ի միւսն։ Այլ նա ընդ ամենայն էքս զօրութեամբ եւ էութեամբ թափանցեալ է. եւ ոչ է տեղի թափուր ի նմանէ. ընդ այնմ թէ՝ «զերկին եւ զերկիր ես լնում»։ Այլ զի խոնարհեցաւ ի բարձրութենէ փառացն եւ ընդ նուաստ բնութեան մերում միաւորե ցաւ. այս է որ առաքեալ ասի։ Եւ զի կամաւ հօր էր այս առաքումնս՝ հօր ասի։

Պրակ եւ Հարցումն ը։

Ութերորդ հարցումն արիանոսացն, զի ասէ Սօղօմոն՝ «Տէր ըստացաւ զիս ի սկիզբն ճանապարհաց իւրում յամենայն գործս իւր»։ եւ զի յառաջէր քան զմարմնական ծնունդն Քրիստոսի բազու մ ամօք. ապա ուրեմն զառաջին լինելութիւնն ասէ ստեղծուած քան զամենայն եղելոց ասեն։

Առ որս ասեմք թէ՝ առարկութեանս այսմիկ զանազան կերպիւ կարեմք լուծումն առնել։ Նախ ասեմք թէ՝ թագաւոր է այր կերօղ եւ արբեցօղ եւ վաւաշոտ. զի՞նչ իցէ ի համար բան նորա. թէպէտ կարի ասել ոչ կարեմք։ Երկրորդ եւ ոչ վասն յետին յանցանացն կռապաշտւթեան եպերեմք զիմաստութիւն նորա եւ ոչ ընդունիմք. թէպէտ եւ հնար է պատճառել թէ այն քան իմաստութիւնն, զնա ոչ պահեաց հաճոյ մնայ Աստուծոյ։ Իսկ անտօն եւ ոչ գիիր գիտէր՝ ոչ թէ այնքան իմաստութիւն, որպէս հաճոյ եղ եւ Աստուծոյ. մեք յի՞նչ հաւատամք եւ ընդունիմք զայն իմաստութիւն։

Երրորդ՝ զի է հնար առնուլ ի վերայ մարմնական իմաստութեանց՝ եւ արհեստից հանճարաց՝ եւ բնականին ներգործութեանց ի բնութիւն իրին յառաջ ածելով զէութիւնն. թէ ասեմք զիմաստութիւնս զայս ստեղծեալ նախկին. ո ր ասացաւ «ամենայն գործոց»։

Որպէս ասեմք բարառնաբար, «ծով ետես եւ փախեաւ. զի՞ է քեզ ծով։ Լերինք եւ բլուրք. խոյք եւ գառինք». եւ թէ՝ «երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ». թէպէտ ոչ ունին զգայարանս։ Այլ ոչ զայս պատասխանեմք։ Այլ ասեմք զչորրորդ տեսութիւնս յաղագս մար դեղութեանն զի զոր ասաց «ստեղծեաց»՝ ասաց թէ «նախ քան զամենայն բլուրս ծնաւ զիս»։ Ա՛րդ՝ քանզի Աստուած առանց պատճառի է Աստուած. եւ թէ ոչ՝ ո՞ է պատճառ աստուածանալոյն։ Եւ թէ գոյր երիցագոյն, լինէր պատճառն եւ գերագոյն քան զԱստուած . իսկ ըստեղծանելն երեւի պատճառաւ. այսինքն վասն փրկութեան մարդկան։ Ապա եւ ծնունդն նախ քան զամենայն բլուրս՝ էր ի սկզբանն ի բնութենէ հօր։ Իսկ ստեղծումն՝ վասն մարմնանալոյն. զի իւր է մարմինն։

Տեսցուք եւ զգործն յաղագս որոյ օծաւ. այսինքն միացաւ մարդկութիւնն Աստուածութեամբն. զի «գործք ձեռաց նորա արդարութիւնք եւ իրաւունք են» ասէ. այս զի ճշմարիտ եւ անաչառ արար դատաստան. եւ իրաւամբք զգերեալ բնութիւն մարդկան յազատութուն դարձոյց։ Ա՛րդ՝ ստեղծուած ասի իմաստութիւնն ըստ խոնարհ ծննդեանն. եւ ծնունդ ըստ առաջնումն անհասանելոյն։

Իսկ այլ վարդապետք ասեն թէ՝ բանի ւս այսու՝ ցուցանի կերպ աստուածային ծննդեանն. քանզի ի ծնունդն՝ ծնեալն առնու զբնութիւն ծնողին որ է կատարելութիւն։ Այլ ի ծնունդս որ առ մեզ՝ այլայլի ծնօղն։ Իսկ ի ստեղծումնէ ընդդէմ այսմ. քանզի ստեղծօղն ոչ այլայլի, այլ ստեղծուածն։ Ա՛րդ՝ ասի որդին ծնեալ եւ ստեղծե ալ. զի ի ստեղծմանէն իմանի անփոփոխութիւն հօրն. եւ ի ծննդենէն միութիւն բնութեան հօր եւ որդւոյ։ Այս է մեկնութիւն երկրորդ ժողովոյն։

Պրակ եւ Հարցումն թ

Իններորդ հարցումն հակառակորդաց՝ որ ասէ Սիրաք՝ «ես ի բերանոյ բարձրելոյն ելի անդրանիկ ամենայն ստեղծւածոց»։ Եւ Պօղոս ի կողոսացւոցն ասէ, զորդի «անդրանիկ ամենայն արարածոց»։

Առորս ասեմք՝ թէ որդի ոչ ասի անդրանիկ վասն գոլոյն իկարգէ ըստեղծուածոց, զի ոչ ոք ստեղծուած էառ զբնութիւն այսպէս որպէս որդին։ Այլ ասի անդրանիկ՝ զի նա էառ ի հօրէ զայն՝ որով ստեղծան ամենայնքն։

Զի «ամենայն ինչ նովաւ եղեւ»։

Ուստի որդի ոչ միայն ասի անդրանիկ՝ այլ եւ միածին։

Դարձեալ ասի անդրանիկ եւ ընդ մարմնոյն ծննդեանն։ Զի որպէս առաջին նա ծնաւ անսերմն ի կուսէ եւ ի հոգւոյն սրբոյ, այսպէս եւ մեք յետ նորա ի ձեռն հոգւոյն սրբոյ ծնանիմք ի կոյս աւազանէն։

Դա րձեալ՝ անդրանիկ է ըստ շնորհաց հոգւոյն զոր ընկալաւ ոչ վասն կարօտութեան՝ զի լիապէս ունէր այլ զի գլուխ էր մեր՝ ընկալաւ՝ զի յանդամս իւր սփռեսցէ։

Դարձեալ անդրանիկ եղեւ յիւրաբան. ըստ որում «անդրանիկ եղեւ մեռելոց եւ պտուղ ննջեցելոց»։

Պրակ եւ Առարկութիւն ժ։

Տ ասներորդ առարկութիւն արիանոսացն՝ Պարտէ ասեն թագաւորել սմա մինչեւ ի ժամանակաց փոփոխումն ըստ առաքելոյն։ Պատասխանեմք, ով յանդուգն մեկնիչ դու. յետ յանարկ զինչ վաղճան իցէ թագաւորութեան նորա. ով ընկեսցէ եւ յի՞նչ պատճառս. եւ ո՞չ լուար ի հրեշտակէն, «թագաւորու թեան նորա վախճան մի լիցի»։ Այլ զայս երկբայիս յաղագս ոչ գիտելոյ քոյ թէ «մինչդ» ամենայն ուրեք ոչ որոշէ ընդդէմ հանդերձելոյն. զի թէպէտ նշանակէ զկէտն ուր մինչն է եդեալ, այլ զոր անդրէ քան զնա՝ ոչ ուրանայ։ Որպէս այն՝ «ես ընդ ձեզ եմ մինչ ի կատարած աշխարհի»։ Յորմէ յայտէ թէ եւ ի կատարածին ոչ հեռանայ։ Եւ դարձեալ՝ «ես եմ ես եմ մինչեւ կարի իսկ ծերասջիք ես եմ»։ Որով յայտէ թէ յետ ծերութեան մարդկան՝ նոյն ինքն է Աստուած. եւ զայլն նմանապէս իմասցիս։

Իսկ բանս մեզ այսպէս լուծցի։

Զի բան թագաւորութիւն լուաք ի գրոց. ա ըստ արարչո ւթեան, եւ բ ըստ տնտեսութեան։ Այժմ արարչութեամբ ամենայնի տիրէ կամողաց եւ ոչ կամողաց. զի աստուած է։ Եւ տնտեսութեամբն ոչ. բայց միայն հնազանդելոցն։ Իսկ յորժամ ամենայն լեզու խոստովան լիցի Տէր զՅիսուս Քրիստոս, անզրապէս թագաւորէ ընդ հօր եւ տնտեսութեամբն։

Իսկ հնա զանդիլն որդւոյ հօր, ոչ թէ այժմ անհնազանդ է վասն հակառակութեան. զի այս աւազակացն է. եւ անհնար է ասել զմի եւ զնոյն էութիւնն ինքն ինքեան հնազանդ եւ անհնազանդ ըստայնմ որ բանէ. այսինքն զպարզ Աստուածութիւնն։ Այլ որ եղեւ փոխանակ հնոյն նոր ադամ. եւ նզովք կոչեցաւ վ ասն իմ եւ մեղք այն որ ոչ արար զմեղս, եւ ելոյծ զանէծս եւ եբարձ զմեղս։

Այսպէս եւ զանհնազանդութիւնս մեր. զոր ոմանք ուրացութեամբ՝ եւ կէսք ախտիւ՝ իւրն վերագրէ գլուխ գոլով անհնազանդ անդամոցն։ Իսկ յորժամ հնազանդին ամենայն անդամք գլխոյն Քրիստոսի գիտութեամբ եւ փոփ ոխմամբ, յայնժամ եւ ինքն լնու զհնազանդութիւնն, ընծայելով զհնազանդեալքս հօր։

Դարձեալ կերպիւ ինչ ասի հնազանդ որդի հօր գրծով լրմամբ կամացն։ Եւ հայր որդւոյ՝ հաճութեամբ գործոյն։ Եւ այս վասն միութեան բնութեան եւ կամաց հօր եւ որդւոյ։

Պրակ եւ Լուծումն ժա։

Իսկ «Աստուած Աստուած իմ ընդէ՞ր թողեր զիս», ոչ թէ յինքենէ թողաւ եւ կամ ի հօրէ. որպէս թէ երկեաւ ի չարչարանացն. վասն զի կամաւ եկն եւ ոչ հարկիւ։

Այլ զի մեք թողեալք եւ անտես եղեալք յԱստուծոյ վասն յանցանացն, զդէմս մեր տպաւորէ յինքեան. բնութենակից գոլով մեր եւ գլուխ անդամոցս։ Նոյնպէս եւ զաղաղակն եւ զարտասուսն՝ զերկիւղն՝ զտրտմութիւն՝ զաղօթելն՝ եւ զայլ սոյնպիսիսն ի դիմաց մերոց իմաստիցս։ Գլուխ գոլով մեր եւ լեզու. զտրակութիւն բնութեան անդամոցս ցուցանելով հօր։

Իսկ վասն չարչարանաց հնազանդութեանն Քրիստոսի բազում պատճառս դն է յայսմ վայրի Աստուածաբանն Գրիգորիոս։

Առաջին պատճառն, զի յինչիրս եւ մերձանայր չարչարանօքն՝ ծախէր զչարչարանքն իմ։ Այսինքն երկնչելովն՝ զերկիւղն իմ. քաղցիւն՝ զքաղցն. վաստակելովն՝ զքիրտն. նմանապէս եւ զայլսն իմասցիս։ Զի չարչարանքն այսպէս ստուգաբանի , նախագործե ցեալ չարին չար հատուցմունք։

Երկրորդ՝ զի գործով կատարեսցէ զհնազանդութիւնն փորձիւ չարչարանցն։ Որով ցուցանի կատարեալ սէրն նորա առ մեզ արդեամբք եւ ճշմարտութեամբ. ըստայնմ թէ՝ «կատարեալ սէր ոչ ոք ունիցի, որպէս ես զանձն իմ եդի»։

Երրորդ՝ ի խրատ մեզ. զի որպէս չարչարանօքն ազատութիւն արար մարդկային բնութեանս, այսպէս ամենայն ոք չարչարանօք իւրովք ազատեսցի ի պատժոց ներգործական մեղացն։

Չորրորդ՝ զի չարչարանօքն իւրովք փորձեսցէ զհնազանդութիւնս մեր. այսինքն զկսկիծ եւ զծանրութիւն չարչարանաց մերոց. որպէս թէ ունիցի գիտել իւրովքն զմերս եւ ողորմիլ մեզ։

Հինգերորդ՝ զի չափ եդ զորքանութիւն չարչարանացն իւրոց հետեւողացն. այսինքն է «հնազանդ լինիլ մահու չափ եւ մահու խաչի»։

Վեցերրորդ՝ զի պահանջէ ի սիրողաց իւրց միշտ զայն խորհիլ. զի որպէս ինքն վասն սիրոյ զանձն իւր եդ ի վերայ մեր, եւ մեք վասն սիրոյ նորա փոխարէն դիցուք իվերայ նորա։

Եօթներորդ՝ զի չարչարանօքն իւրովք յուսադրեաց զմեզ, զի մի յետ տկարութեանս եւ սկսաւ չարչարանաց ի փորձողէն՝ կասեսցուք ի նահատակութեանց. այլ օրինակ դիցուք զչարչարիլն նորա մեզ եւ համբերեսցուք որպէս ասէ։

«Զի թէ լո յսն վասն զգեստուն հալածեցաւ ի խաւարէն, խաւարն որչափ եւս». զի մեծ է նմա հալածիլն՝ քանթէ մեր վերջանալն թշուառութեամբ։

Իսկ ուր ուրէք զի զգեստ անուանի մարմինն յաղագս բ իմն պատճառաց։ Նախ՝ զի որպէս զգեստիւն ծածկի մարմինն, այսպէս Տէրն զԱստուածութիւնն իւր ամփոփեա ց մարմնովն անհաս լինիլ ի փորձողէն։ Ըստայնմ, «խաւար նմա ոչ եղեւ հասու»։ Երկրորդ՝ զի որպէս ամենայն ոք իւր զգեստիւն ճանաչի, այսպէս եւ Քրիստոս մարմնով երեւեալ յայտնեցաւ աշխարհի։

Ութերորդ՝ զի որ զփորձ էառ չարչարանացն՝ օգնեսցէ որք ի չարչարանս իցէ։ Յայտնի մեկնու թիւն բանիս եդաւ ի չորրորդ գլուխն։ Բայց է եւ այլ իմն տեսութիւն խորին եւ գեղեցիկ։ Զի նա վասն սրբութեան մերոյ չարչարեցաւ։ Եւ որ ոք եւս չարչարեսցի վասն սրբութեան մի եւ նոյն է դիտաւորութիւն երկուցն։ Յայնժամ օգնեսցէ նմա. այսինքն միաւորեսցի ընդ նա սրբութեամբն, եւ եղիցի Աստուած ամենայն յամենայնի։ Այսինքն կատարեսցէ զնա Աստուածս առնելովն. եւ եղիցին աստուածք ամենայնքն։ Եւ ինքն Աստուած ի վերայ ամենայնին՝ միաւորութեամբ գլխոյն ընդ անդամոցն։ Այսքան պատճառս եցոյց չարչարանքն փրկչին յայսմ տեղւոջ։

Պրակ եւ Լուծումն ժբ։

Իսկ զի ասէ «հայր իմ եւ հայր ձեր, Աստուած իմ եւ Աստուած ձեր»։

Այս օտարութիւն անուանցս լծակցեալ ընդ միմեանս՝ առնէ զմոլորութիւն հերձուածողացն։

Մինն որ է Աստուած՝ իսկապէս մեզ, եւ նմա ըստ մարմնոյն։ Եւ միւսն որ է հայր՝ նմա իսկապէս, եւ մեզ պիտակապէս։ Զի ի նմա բնու թեամբ է հայր, եւ մեզ ըստ շնորհաց։

Մեզ ճշմարտապէս ստեղծող՝ որպէս եւ նմա ոչ բանին՝ այլ երեւելոյն։ Որպէս ասէ առաքեալն՝ «Աստուած Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի եւ հայրն փառաց»։ այսինքն՝ Աստուած վասն մարդկութեանն, եւ հայր փառացն որ է բանն Աստուած ի բնութենէ հօրն ծնեալ անմարմին. որ յետոյ միաւորեցաւ ի մարմին։

Պրակ եւ Լուծումն ժգ։

Զի՞նչ է «ոչ կարեմ առնել յանձնէ եւ ոչ ինչ»։

Ոչ կարելն բազմանշանակ է։

Նախ՝ ոչ կարել վասն նուազութեան զզօրւթեան՝ ժամանակի եւ դիմի. որպէս ոչ կարէ մանուկ կռուիլ՝ եւ կորիւն տեսանել։ Ե ւ որպէս ոչ ոմն նուազ զօրութեամբ ընդ առաւելն մրցի. այլ ընդ համացեղսն։

Որպէս Յովաբ ո՛չ ընդ Դաւթի՝ այլ ընդ Աբիսողո՛մ մարտեաւ։

Երկրորդ՝ որպէս յոլովագոյնն. ըստ այնմ. «Ո՛չ կարէ քաղաք թագչել որ ի վերա յ լերին կայցէ»։ Նախ՝ զի բազումք են երթեւեկքն։

Երկրորդ՝ զի բարձրաբերձ է տեղեօք։

Երրորդ՝ ըստ ո՛չ պատշաճի. որպէս ո՛չ կարեն պահել որդիք առագաստի մինչ ընդ նոսա իցէ փեսայն որ է Քրիստոս։ Զի թէ մարմնապէս տեսանես. ուրախութեան էր ժամանակն գալստեան եւ ո՛չ սգոյ որ է պահք եւ ապաշխարանքն։ Եւ թէ բան իմանաս՝ եւ ոչ պահքն պատշաճ էր սրբեցելոցն բանիւն. ըստ այնմ. «Դուք սուրբ էք վասն բանին զոր խօսեցայ ընդ ձեզ ». զի պահքն զոչ սուրբն սրբէ։ Իսկ նոքա զի սուրբք էին ոչ պատշաճ էր պահքն. վասն այն ո՛չ կարէին։

Չորրորդ՝ վասն ոչ ախորժողաց՝ իբր ոչ կարաց անդ նշանս առնել վասն անհաւատութեանց նոցա։ Զի երկուս այս հարկաւոր է, բժշկելոցն հաւատ, եւ բժշկին զօրութիւն։ Եւ ո՛չ կարողանայ մինն առանց միւսոյն զի լծակիցք են։ Թուի թէ եւ այս յոչ պատշաճէն ասի վնասեալք էին հաւատովք՝ ոչ էր պատշաճ առնել նոցա նշանս։

Ապա առ ըստ ոչ ախորժանացն թէ աշխարհք որք են աշխարհասէրքն՝ ո՛չ կարեն ատել զաշխարհասէրսն։ «Ո՛չ կարէք ասէ որ չարքդ էք բարիս խօսել ». զի թէ ախորժէին՝ կարելի՛ էր։

Հինգերորդ՝ որ բնութեամբ անկարելի է. որպէս ծնեալն կրկին ծնանիլ. եւ յուղտու ընդ ասեղ անցանել։ Այսո քիկ մեզ անկա՛ր են եւ անհնարինք. բայց ոչ յԱստուծոյ. այլ հնարաւորք եւ կարելիք են նմա։

Բայց ա՛յս է անկարութիւն Աստուծոյ. չարանալ . եւ ոչ էանալ։ Եւ այս ո՛չ թէ ոչ կարութիւն նմա, այլ վասն առաւել կարողութեանն է։ Զի միշտ է, ո՛չ ոչ էանայ. եւ միշտ բարի եւ լոյս է, ո՛չ չարանայ եւ խաւարի։ Եւ այս ոչ էութիւն եւ չարութիւն՝ առ մեզ կարէ՛ երեւիլ, զի մասա՛մբ ունիմք զկարողութիւն եւ ո՛չ կատարեալ։ Իմա՛, որպէս բրուտն կարէ գործել անօթ ինչ, այլ ո՛չ երկինք։ Եւ երբեմն ի բարւոջ՝ եւ երբեմն ի չար եւ ապականեալ։ Այլ ըստ այսմ ո՛չ լինի Աստուած։ Է՛ եւ անկարութիւն առ մեզ՝ ոչ էին գոյ լինիլ. եւ չորսին չորեքտասան։

Այսպէս իմացիր եւ զոչ կարելն որդոյ առնել յանձնէ. այս օտար ինչ ի հօրէ։ Եւ թէ լինէր՝ գոյր եւ ի բնութենէ օտար. հետեւէր ապա ոչ գոլ որդի հոր. թէ ոչ էր ի նոյն բնութենէն։ Ապա եւ ոչ հայր. զի հայր որդւո՛վն է հայր։

Նմին իրի թէ ոչ հայր եւ ոչ որդի զի որդի հօրն է որդի՝ ըստ այսմ՝ ապա ո՛չ էանայ Աստուածութիւնն որ անկարէ, որպէս ասացաք։ Ապա ուրեմն ոչ առնէ յանձնէ եւ որդի, զի անհնար է բառնիլ Աստուածութեանն։ Ա՛յս է ոչ կարելն որդւոյ։

Դարձեալ. «Ո՛չ կարեմ յանձնէ»։

Առաջին միտք՝ զի ասաց թէ. «Հայր գործէ՛ եւ ես գործեմ ». եւ վասն այնր զչարացան հրէայքն, այժմ իբր թէ զնուաստագոյնս ճառէ ի զիջումն բորբոքման նոցա։ Բայց եւ այս բան՝ հանգոյն առաջնո՛յն է իմանալ. որք միտս ունին եւ ո՛չ նուազին։ Երկրորդ՝ ո՛չ կարեմ ոչ ինչ. այսինքն անօգուտ ինչ։ Երրորդ՝ ո՛չ կարեմ ոչ ինչ. այսինքն մեղք եւ չար։ Եւ ոչինչ են՝ զի պակասութիւնք են բարւոյն։ «Առանց նորա եղեւ եւ ոչ ինչ»։

Չորրորդ՝ այսու առաւել զմիակամութիւն ցուցանէ. զի մի՛ է կամք իւր եւ հօրն. վասն այն ո՛չ կարէ առանց հօր. զի ո՛չ է որդւոյ այլ կամք զի զոր ինչ կամեսցի բաց ի հօրէ արասցէ։ Հինգերորդ՝ զի զօրութիւն՝ կարողութիւն՝ ուստի առնելն է՝ եւ Աստուածութիւն՝ տէրութիւն՝ իշխանութիւն եւ այլք այսպիսիք՝ ո՛չ են առանձին անձնաւորութեանց. այլ հասարա՛կ են։ Եւ ո՛չ մին առաւել քան զմի. վասն այն ո՛չ կարէ որդի առնել ինչ յանձնէ իւրմէ թարց հօր որպէս ասացաք։

Տես՝ զի ի մի բնութիւն օտարութիւն ո՛չ ասի. վասն այն է Աստուծոյ կամքն մի եւ ներգործութիւնքն մի. զի բնութիւնն մի է։

Տարակուսելի է առ այս, զի թէ հա՛րկ է որոց բնութիւնքն մի գոլ՝ նոցա եւ կամքն եւ ներգործութիւնն մի լինիլ. ընդէ՞ր ապա զի մարդկային բնութիւնս մի է եւ նոյն հօրն եւ որդւոյն՝ եւ ո՛չ է կամքն եւ գործքն մի։ Այլ Աստուծոյն ոչ ըստ այսմ տեսանի։ Եւ պատճառն է այս։ Զի թէպէտ մի է բնութիւն ծնողաց եւ ծնիցելոց, բայց ո՛չ ունին զմի կամս. զի հատեալ բաժանեցաւ որդին ի հօրէն։ Իսկ Բա նն Աստուածէ՛ ծնեալ ի հօրէ՝ այլ ո՛չ բաժանեալ. որպէս ո՛չ բաժանի բան ի մտաց, թէպէտ ի բազում լսելիք մտանէ. եւ թէ ի վերայ քարտիսի մարմին զգենու։ Եւ որպէս լոյս ո՛չ բաժանի ի հրոյ, այսպէս եւ ոչ զատի բանն ի հօրէ։

Այս ապա անբաժանութիւնս առնէ զկամքն մի։

Պրակ եւ Հարցումն ժդ։

Եւ զի՞նչ է «Որպէս հայր գործէ զնոյն եւ որդին նմին նման առնէ»։ Այս ո՛չ որպէս չար փառքն ասեն՝ թէ որպէս նկարիչ իմաստուն ձեւացնէ՛ պատկեր, եւ ապա ոչ ուսեալն՝ զնոյն օրինակէ։ Ասէին՝ առնէր հայր, եւ ապա որդին ի նոյն օրինակէն առնէր։ Եւ թէ էր այսպէս՝ հետեւէ ր ապա հօր զի արարեալ իցէ ա՛յլ աշխարհ եւ հանդերձեալ. եւ շրջեալ յաշխարհի. սրբեալ զախտաժէտս. մեռեալս յարուցեալ. եւ ի վերայ ծովու գնացեալ։ Զի հաստատեալ եմք. «Եղեալ զյաւիտեանս բանիւն Աստուծոյ»։ Եւ թէ. «Բանիւն Տեառն երկինք հաստատեցան»։ Եւ թէ. «Ամենայն ինչ նովաւ եղեւ»։ Եւ թէ. «Աստուած իմաստութեամբ հիմունս է արկ երկրի»։ Եւ իմաստութիւն զՔրիստոս ասէ Աստուծոյ։ Թէ Աստուած իմաստութեամբ հիմունս էարկ երկրի։ Եւ զնոյն բանն Աստուած մարմնացեալ. եւ շրջեալ ի վերայ երկրի, զի յայնմ օրինակին արար եւ որդի պիտոյ էր լինիլ եւ չորս աշխարհք։

Եւ թէ արար հայր առանց որդւոյ, անիմա՛ստ արար. զի որդի է իմաստութիւն հօր ըստ առաքելոյ։ Եւ կամ ա՛յլ իմն իմաստութեամբ որ է՛ սուտ ամենեւին։ Այլ այս է առնելն հօր՝ եւ նմին նման որդւոյ, այսինքն կամիլն հօր՝ եւ կատարեալն որդոյ զնոյն կամս։ Զի մի՛ է կամք որդւոյ եւ հօր։ Այս է եւ ասելն. «Հայր իմ մինչեւ ցայժմ գործէ՛ եւ ես գործեմ»։ Ո՛չ թէ նոր իմն տեսակ եւ կամ նոր աշխարհ. այլ զեղելոցս նախախնամութիւնն. եւ ի նոյնութիւն կալն հայր կամի եւ որդի կատարէ՛. ո՛չ ծայառաբար եւ անուսումնապէս. այլ տիրաբար եւ հանճարով։

Պրակ եւ Հարցումն ժե։

Զի՞նչ է տալն որդւոյ զկեանս՝ կամ զդատաստան՝ կամ զիշխանութիւն հեթանոսաց եւ ամենայն մարմնոյ։ Թուի՛ թէ նուա՛զ է քան զհայր, զի ոչ ունէր եւ տուաւ։ Ասեմք զայս ըստ մարդկութեանն. զի ո՛չ ունէր բնութիւնս մեր. այլ յորժամ միացաւ ընդ բանին եւ եղեւ որպէս առօղն եւ առեալն իշխան եւ Տէր ամենեցուն։ Եւ թէ եւ ըստ Աստուածութեանն իմանաս՝ ո՛չ է անտեղի։ Զի որպէս ունի զէութիւնն ի գոյութենէ հօր, այսպէս եւ զիշխանութիւնն յիշխանութենէ հօր։ Ըստ այսմ եւ զայլն իմասցիս զառնուլն։ Դարձեալ ասէ թէ՝ ետ ինձ հայր, զի մի՛ հակառակ հօր կարծ իցեն զորդի. որպէս կարծէին հրէայքն լուծանելով զշաբաթսն։ Եւ թէ ըստ մարդկութեանն իմանաս, մի՛ կարծիցես պարգեւ եւ շնորհ զտալս զայս, զի այն Նեստոբին է։ Այլ որպէս բանին սեպհական է եւ բնութեամբ եւ ո՛չ ստացմամբ, այսպէս իմացիր եւ մարմնոյն վասն անճառ միաւորութեան բան ին զի ի՛ւր է մարմինն. վասն այն որ ինչ բանին է՝ ասի մարմնոյն։ Վասն այն ասէ սուրբն Կիւրեղ թէ. «Յետ անճառ միաւորութեանն որ ոք որոշումն դիցէ մարդկութեանն եւ Աստուածութեանն՝ նզովեալ եղիցի»։

Պրակ եւ Լուծումն ժզ։

«Ես եկի ոչ զի զկամս իմ արարից, այլ զառաքչին իմոյ»։ Ո՛չ ցուցանէ այս երկու կամք հակառակ միմեանց. զի առողին է բանս՝ եւ ո՛չ առեցելոյն. այսինքն բանին՝ եւ ո՛չ մարդկութեանն։ Թէ մարդկութեանն էր՝ գո՛յր ինչ ասել։

Այլ այս առաւել զմիակամութիւնն ընդ հօր եւ որդւոյ ցուցանէ. զի ասէ՝ ո՛չ է իմ կամք այլ որիշ զի առնեմ, այլ զա՛յդ կամքդ առնեմ զի հասարա՛կ է։ Զի ոչս այս բաց բարձակա՛ն է. որպէս թէ ո՛չ չափով տայ Աստուած զհոգին որդւոյ. այսինքն է՝ զի ոչ տայ եւ ո՛չ չափէ։ Սմին նման է զոր ասէ մարգարէն յաղագս Քրիստոսի. «Ո՛չ մեղք իմ եւ ո՛չ յանցանք»։ Ո՛չ թէ բացասութիւնքս այսոքիկ զլինիլն ցուցանէ, այլ թէ ո՛չ էր այնուամենայնիւ։ Այսպէս եւ այժմ ասէ. «Ո՛չ զկամս իմ արարից ». որպէս թէ ո՛չ է իմ ա՛յլ կամք զի արարից. այլ նոյն հօր կամքն է եւ իմ կամք։

Նմանապէս եւ այն. «Ո՛չ իմ կամք՝ այլ քո՛յդ լիցի»։ Աստանօր ո՛չ յատուկ կամք ցուցանէ բաժանեալ ի հօրէ . այլ առաւել զմիակամութիւնն հօր»։

Պրակ եւ Հարցումն ժէ։

Զի՞նչ է որ ասէ. «Զի ծանիցեն զքեզ միայն ճշմարիտ Աստուած. եւ զոր առաքեցեր զՅիսուս Քրիստոս»։ Ապա ուրեմն ասեն չարափառքն թէ հայր միա՛յն է ճշմարիտ Աստուած. եւ ոչ որդի եւ հոգի։

Պատասխանեմք։ Նախ՝ որ այժմ ասաց զհա յր միայն ճշմարիտ Աստուած, նոյն եւ զինքն ասաց ճշմարտութիւն։ Եւ թէ. «Զնա հայր կնքեաց Աստուած»։ Եւ առաքեալն ասէ զորդոյ՝ եթէ. «Որ միայն ունի զանմահութիւն՝ բնակեալ ի լոյս անմատոյց ». եւ այլն։ Եւ թէ զմիայն ճշմարիտն՝ հօր միայն տաս, կորուսեր ապա զորդի ստութեամբ եւ մահուամբ եւ խաւարաւ եւ այլովն։ Եւ զի է՛ որդի, ապա ուրեմն եւ է՛ ճշմարիտ Աստուած եւ թագաւոր թագաւորաց եւ այլն ըստ առաքելոյն։

Եւ դարձեալ ասէ Բարուք. «Սա՛ է Աստուած՝ ընդ որում ո՛չ այլ ոք է. յետ այսորիկ ի յերկրի երեւեցաւ եւ ընդ մարդկան շրջեցաւ»։

Այս յայտնի է զի որդի էր որ յերկրի մարմին զգեցաւ։

Ըստ քում բանիդ աստ հօ՛ր տաս զԱստուածութիւնն եւ բառնաս յորդւոյ։ Եւ ի մարգարէն՝ որդւոյ ասես զԱստուածութիւնն եւ բառնաս ի հօրէ։ Ապա հա՛րկէ քեզ լինիլ անաստուած. զի միովն միւսոյն յաղթութիւն տաս։

Այլ ա՛յս է լուծումն, զի յորժա մ լսես թէ մի է Աստուած, զընդ Աստուած ասելոյն՝ զԵրրորդութիւնն իմացիր. զի ո՛չ է առանձին, այլ հասարա՛կ է Աստուածութիւնն։ Իսկ մի եւ ճշմարիտ ասելովն՝ յատկացնէ՛ ի բազում եւ ի սուտ աստուածոց հեթանոսաց որ անուամբ միա՛յն են։

Եւ դարձեալ՝ զի այժմ ասէ զհայր ճշմարիտ Ա ստուած, եւ զոր առաքեցեր եւն շաղկա՛պ է. ցուցանէ՛ շաղկապ գրովն եւ զիւր Աստուածութիւնն ընդ հօր։ Եւ դարձեալ՝ զԵրրորդութիւնն աստ յայտ առնէ։ Զհայրն՝ զի ասէ. «Ճշմարիտ Աստուած»։ Զհոգին զի ասէ. «Եւ զոր առաքեցեր»։ Իսկ եւ զինքն անուամբ յայտնէ թէ. «ԶՅիսուս Քրիստոս»։

Պրակ եւ Հարցումն ժը։

Զի՞նչ է որ առ փորձիչ օրինաւորն ասաց. «Չիք ոք բարի՝ բայց մի Աստուած»։

Ասեմք եթէ՝ օրինականն որպէս զմարդո՛յ բարութիւն կարծէր ունել Քրիստոսի՝ այլ ո՛չ գերագոյն. զի եւ մարդիկք բարի անուանին. որպէս թէ. «Բարի առնէ Տէր բարեաց»։ Եւ թէ. «Մարդ բ արի ի բարի գանձուց սրտի իւրոյ բղխէ զբարի»։ Այլ այս երկրորդաբար հոսումն է յառաջին բարւոյն. այսինքն յԱստուծոյ։ Վասն այն Տէրն ընկրկեաց զօրինականն թէ միայն ծայրագոյն բարի է՛ Աստուած. եւ ի մարդկանէ ո՛չ ոք ունի զայս։ Եւ դու ընդէ՛ր ասես լինել ինձ ըստ մարդկան երկր որդաբար բարի. զի Աստուածութեամբս եմ ընդ հօր ծայրագոյն բարի։ Դարձեալ՝ փորձիչս այս փառասիրութեամբ յառաջեաց առ Քրիստոս. ուստի եւ ի բանից իւրոց երեւի թէ ամենայն պատուիրանացն պահպանօղ եմ. զոր Տէրն պակաս լինել յանդիմանեաց։ Եկն առ Յիսուս ասելով. «Վարդապետ բարի ». զի լսիցէ՝ աշակերտ բարի։ Վասն այն հեզն յամենայնի՝ արհամարհեաց զփառամոլ միտս նորա խոնարհ պատասխանեօքն։ Այլ եւ յայտնեաց զծածուկ պատրւակեալ խօսս նորա։

Պրակ եւ Լուծումն ժթ։

Իսկ զի բարեխօսել լսեմք հոգւոյ եւ որդւոյ։ Ոչ թէ նւաստ է քան զհայր, կամ ծառայաբար ծունր կրկնելով բարեխօսէ՛։ Այլ ա՛յս է հոգւոյն բարեխօսելն, զի յորժամ կամք յաղօթս՝ ո՛չ գիտեմք զպատշաճն խնդրել. ապա հոգին անմռունչ տայ մեզ իմաստ զպատշաճն աղօթել։ Որպէս ասէ առաքեալն թէ. «Հոգին ի թիկունս հասանէ տկարութեանս մերում»։ Եւ Քրիստոս թէ. «Մի՛ հոգայք զինչ ասից էք. զի հոգին հօր ձերոյ տացէ ձեզ ի ժամուն յայնմիկ»։ Ապա այս աղաչանքս զոր ինչ առնեմք ի ծագմանէ հոգւոյն սրբոյ, բարեխօսել ասի հոգոյն սրբոյ։ Այսպէս իմա եւ զորդւոյ բարեխօսելն։ Զի նա գլուխ է մեր՝ եւ մեք անդամք. յորժամ տեսանէ զմեզ ի մեղս՝ հոգա՛յ եւ ցաւի վասն մեր։ Եւ քարոզչօք՝ այսինքն հրեշտակօք կամ վարդապետօք կամ Գրոց Սրբոց գիտութեամբ, փութայ զկեալն մեր։ Ըստ այնմ թէ. «Կամի զի ամենայն ոք կեցցէ՝ եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցէ»։

Իսկ յորժամ դառնամք ի մեղաց՝ յորդորէ՛ զմեզ ի ծածուկ իմաստիւքն իւրովք, ժուժկալ լինել ի փ որձութիւնս եւ համբերել տանջանաց որով ինքն զփորձ էառ։ Այս է ասէ աստուածաբանն Գրիգոր՝ բարեխօսելն որդւոյ։ Զի մեք որ ի նեղութիւնս եւ ի փորձութիւնս ժուժկալեմք աղաչանօք. իսկ մեր մաղթանքն նմա՛ վերաբերի։ Զի յորդորելն նորա՛ է, որպէս հոգւոյն ասացաք։

Պրակ եւ Լուծումն ի։

Իսկ զանգիտութիւնն որդւոյ վասն ժամուն եւ աւուրն թէ բերցեն ընդ դէմ մեր հակառակօղքն՝ եւ այնպէս նւազ ասիցեն զորդի։ Ոչ թէ անգիտանայ՝ քաւ լիցի. զի զամենայն որ լինելոցն էր ի կատարածին՝ ասաց. զիա՞րդ զժամն անգիտանայ։ Առակի են նման, որպէս թէ ոք որ նախ քան զպար իսպ քաղաքին ինչ իցէ գիտենայ, եւ զպարսպէն ասէ ո՛չ գիտեմ։

Եւ որպէս թէ զկատարած աւուրն ոք գիտենայ, եւ զսկիզբն գիշերոյն ասէ չգիտել։ Այլ ա՛յս է, զի ճանաչէ՛ իբրեւ զԱստուած. այլ իբրեւ զմարդ անգիտանայ. զի բացարձա՛կ է որդւոյն անունն. այսինքն անորոշակի. զի որոյ եւ տացես թէ բանին եւ թէ մարմնոյն՝ կարէ՛ ասիլ։

Դարձեալ թէ այսու ոչ, ասեմք թէ՝ որպէս զայլ բարձրագոյնսն հօր ետ, որպէս թէ. «Հայր իմ մեծ է քան զիս ». եւ թէ. «Ո՛չ իմ կամք, այլ առաքչին»։ Սոյնպէս եւ զգիտութիւն մեծագունիս ի պատճառն ի հայր վերաբերէ ի պատիւ ծնողին։

Դարձեալ՝ որպէս Աթանաս ասէ թէ. «Ո՛չ որդի այլ ազգ գիտէ զօրն եւ զժամն՝ եթէ ոչ որպէս հայր, այսինքն ո՛չ որպէս հրեշտակ կամ մարդ, այլ որպէս զԱստուած գիտէ. զի մի՛ է գիտութիւն իւր եւ հօր»։ Որ ցուցանէ թէ՝ ամենեւին ժամն այն ո՛չ ումեքէ հասանելի յեղելոցս, այլ առաջին անեղ բնութեանն Աստուծոյ։

Յաղագս Անուանն Աստուծոյ։

Անանուն անուանելի է Աստուած։ Զի անունն սահմա՛ն է. եւ սահմանն յայտնիչ բնութեանն։ Բայց թըւի թէ՝ Էն եւ Աստուածն մերձ է Աստուծոյ բնութեանն քան զայլսն։ Եւ յայսցանէ Էն առաւել է։ Զի Աստուածն յաստ է Աստուած զմեզ, եւ կ ամ ստեղծօղ, եւ կամ ճանաչօղ լսի։ Այսոքիկ իբր առնչակա՛ն են եւ ո՛չ առանձին բնութեանն։ Իսկ Էն՝ զմիշտ լինիլն ցուցանէ։ Ըստ այնմ. «Ես եմ ալֆա եւ օ ». այսինքն առաջին եւ վերջին։ Իսկ այլ ամենայն անուանքն՝ ներգործութեանցն են առ մեզ արարեալ՝ եւ հովանւոյն։ Բայց բաժանին ամենայն անուանք յերկուս։ Յիշխանականն. որպէս Տէր սաբաւօթ. Թագաւոր ամենակալ։ Եւ ի տնտեսականն. որպէս Աստուած փրկիչ. կամ արդարութեան. կամ խաղաղութեան. կամ Աբրահամու. կամ Իսահակայ եւ այլն։ Եւ այս հասարա՛կ է Երրորդութեանն։

Որդի անուանի Դ գլխով։

Իսկ զի Որդի ասեմք։

Նախ՝ զի է ի բնութենէ հօր։

Երկրորդ՝ զի ի նմանէ է՛ անմայր։

Երրորդ՝ զի միածին է. զի զայլ ոք ո՛չ ծնանի։

Չորրորդ՝ զի անորոշելի է ի հօրէ որպէս բան ի մտաց։

Բան Անուանի Ժ գլխով

Իսկ զի Բան անուանի։

Նախ՝ զի բանն մտա՛ցնէ ծնունդ։

Երկրորդ՝ զի անախտ ծնանի։

Երրորդ՝ զի միաւորեալ է ի միտն։

Չորրորդ՝ զի պատմօղ է մտացն։

Հինգերորդ՝ զի բանն է սահման. եւ որպէս յայտնիչ է սահմանն սահմանելոյն , այսպէս եւ որդի սահմանէ՛ զէութիւն հօր։ Ըստ այնմ թէ. «Որ ետես զիս՝ ետես զհայր»։

Վեցերորդ՝ զի սահմանէ՛ զորքանութիւն հօր։ «Ես՝ ի հօր իմում, եւ հայր ի յիս»։ Եւ ըստ առաքելոյն թէ. «Ըստ սահմանելոյ որդւոյն Աստուծոյ»։

Եօթներորդ՝ զի թէ եւ լռեալ է բանն եւ ոչ արտաբերեալ, բա՛ն է մտացն։

Ութերորդ՝ ասի բան վասն հաստատելոյ զամենայն։ Ըստ այնմ թէ. «Բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան»։

Իններորդ՝ զի գալստեամբն իւրով եբարձ զանբանութիւնս մեր եւ զանգիտութիւն. եւ էած զմեզ ի ճշմարիտ գիտութիւն Աստուածութեան իւրոյ։

Տասներորդ՝ զի որպէս բանն թարգման եւ պատմօղ է մտացն, այսպէս եւ որդի հօր։ Է՛ եւ այլ բազում միտք վասն բանին. զոր մեք զսակաւն գրեցաք։

Հովիւ Անուանի Ժ գլխով։

Իսկ զի Հովիւ անուանի։

Նախ՝ զի հովիւն ի դալար վայրի բնակեցուցանէ. այսինքն ի վայրենացեալ Գրոց Սրբոց գիտութիւնն։

Երկրորդ՝ զի ի ջուրն հանգստեանն սնուցանէ. այսինքն է աւազանին մկրտութեամբն ի հոգի սուրբ։

Երրորդ՝ զի առաջի ոչխարացն երթայ։

Չորրորդ՝ զի ընդ գազանսն պատերազմի։

Հինգերորդ՝ զի զմոլորեալն դարձուցանէ։

Վեցերորդ՝ զկորուսելասն գտանէ։

Եօթներորդ՝ զբեկեալսն պատէ՛։

Ութերորդ՝ զզօրաւորսն պահէ՛։

Իններորդ՝ ի վերջին աւուրն առաջնորդէ՛ ի փարախն։

Տասներորդ՝ հովւական բանիւ մխիթարէ՛ զնոսա։

Քահանայ Անուանի ըստ կարգին Մելքիսեդեկի Ժ գլխով։

Զի Քրիստոս՝ Քահանա՛յ է ըստ կարգին Մելքիսեդեկի Ժ կերպիւ։ Նախ՝ զի Մելքի թագաւոր լսի։ Եւ Քրիստոս թագաւո՛ր է յաւիտենական։ Երկրորդ՝ Սեդեկ՝ որ է արդարութիւն։ Զի արդարութիւն արար Քրիստոս բնութեանս մերոյ գերեալ ի սատանայէ՛։ Երրո րդ՝ զի թագաւոր էր Սաղիմայ. որ է՛ խաղաղութեան։ Եւ Քրիստոս խաղաղութիւն արար յերկինս եւ յերկրի. եւ զխաղաղութիւն իւր ետ մեզ։ Չորրորդ՝ զի անհայր։ Եւ Քրիստոս ի յերկրի։ Հինգերորդ՝ անմայր։ Եւ Քրիստոս ի հօրէ՛։ Վեցերորդ՝ չհամարեալ յազգս։ «Եւ զազգատոհմն նորա ո՛ պատմեսցէ»։ Եօթներորդ՝ զհայրապետն տասանորդեաց։ Եւ Քրիստոս զհաւատացեալքս։ Ութերորդ՝ զի հաց եւ բաժակ պատարագէր։ Այսպէս եւ Քրիստոս։ Իններորդ՝ զի անփոխանո՛րդ էր քահանայութիւն նորա։ Այսպէս եւ քահանայապետն մեր միայն եմուտ ի ներքին կողմն վարագուրին։ Տասներորդ՝ զի յԱստո ւծոյ էր կոչեցեալ նա ի քահանայութիւն։ Այսպէս եւ Քրիստոս ի հօրէ՛ ունէր զիշխանութիւնն։

Որդի Մարդոյ կոչի Եւ Մարդ։

Իսկ որդի մարդոյ կոչի, զի էր ի յարենէն ի զանգւածոյն Ադամայ իբր ի նախահօրէ՛. եւ ի կուսէն՝ իբր ի մօրէ՛։

Իսկ մարդ, զի սրբեսցէ ինքեամբ զմեզ՝ եղեւ ամենայն յաղագս ամենայնի. այսինքն հոգի եւ միտք եւ մարմին։ Զի յորոց հասարակաց եղեւ մահ, լիցի եւ կեանք։ Զի ի՞նչ ասեմ, զի հոգւով հնազանդեցաւ Ադամ, եւ մտօք հաւանեցաւ, եւ մարմնով զգործն ի կատարումն էած։ Եւ այսոքիւք ամենայնիւ մեղանչէ՛ մարդ։ Էառ փրկիչն զամենայն, զի փրկեսցէ զամենայն. բաց ի մեղաց։ Զի մեղքն եկամուտ է եւ ո՛չ է ի բնութենէս. զի բնութիւնս անմեղ ստեղծաւ յԱստուծոյ։

Թէ ըստ քանի՞ եղանակի փչումն ասի։

Նախ՝ փչեաց ի յԱդամ շունչ կենդանի եւ եղեւ։

Երկրորդ՝ տնկականացն։

Երրորդ՝ զգայականացն։

Չորրորդ՝ բանականացս։

Հի նգերորդ՝ մարգարէիցն։

Վեցերորդ՝ իջումն ի Յորդանան. զոր Քրիստոս գլուխն մեր էառ եւ ետ ի յանդամքս։

Եօթներորդ՝ նախ քան զխաչն, որ ետ զօրութիւն առաքելոցն։

Ութներորդ՝ զոր դրօքն փակելօք եմուտ։

Իններորդ՝ ի վերնատունն։

Տասներորդ՝ ըստ մեզ ի ջուրս աւազանին իջումն հոգւոյն։

Նաեւ որք ի ճգունս նահատակին. որպէս Պօղոս՝ Անտօն՝ եւ այլքն։ Որք եւ ո՛չ ըզգիրս գիտէին, վասն ճգնութեանցն աստուածուսոյզք եղեն։ Զի ա՛յս է ըստ մարգարէին. «Զբերան իմ բացի՝ եւ առի զհոգի»։ Զի առաւել նահատակիլն է՛ բանալ բերանոյն։

Գլուխ Զ ի մեծ ցանկէն

ՎԱՍՆ Հոգւոյն Սրբոյ։

Ա՛րդ կատարեալ է Աստուածութիւնն երիս անձինս եւ մի Աստուածութիւն. լո՛յս եւ լո՛յս եւ լո՛յս. եւ մի՛ լոյս։ Որպէս մի Աստուած ըստ մարգարէին թէ. «Ի լոյս երեսաց քոց տեսանեմք զլոյս»։ Իսկ որք բառնան զԱստուածութիւնն ի միոյն՝ եւ ո՛չ երկոցունց տան զԱս տուածութիւնն, իմա՛, ըստ առաքելոյն զօրութիւն եւ իմաստութիւն է հօր որդի. եւ բան՝ ըստ աւետարանին Յօհաննու։ Եւ թէ էր երբեմն հայր առանց բանի եւ իմաստութեան, ի՞ւ խորհէր յետոյ ծնանիլ զորդի Եւ թէ էր երբեմն հայր առանց զօրութեան, զիա՞րդ զօրանայր ի ծնունդն որդւոյ։

Ի սկ թէ էր երբեմն առանց հոգւոյ, անկենդա՛ն էր եւ անսուրբ. եւ զիա՞րդ կենդանացուցանօղ էր եւ սրբօղ։

Տե՛ս՝ զի առանց որդւոյ անբան եւ տկա՛ր է հայր. ո՛չ կարէ լինիլ Աստուած . ապա եւ ո՛չ հոգի։ Նոյնպէս եւ առանց հոգւոյ անկենդան եւ անսուրբն՝ ո՛չ է Աստուած. ապա եւ ո՛չ որդի։ Տե՛ս՝ զի միովն բառնի երկուքն. եւ ասեմք թէ երեքն։

Դարձեալ՝ որք ո՛չ ասեն Աստուած զհոգին, առաջին հերձուած՝ զի զհայր բառնան։ Երկրորդ՝ զի ըստ մեզ արարած ասեն զհոգին։ Երրորդ՝ թէ արարած՝ զիա՛րդ կատարէ զմեզ լինիլ Աստուածս յորդեգրութիւն հօր՝ աւազանաւն։ Չորրորդ՝ զիա՞րդ ինքն կարգի ի թիւ Երրորդութեանն. ըստ այնմ. «Մկրտեցէք յանուն Հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ»։ Ապաւէն եւ հոգին Աստուած է կատարեալ։

Բայց կարծիք զանազան են հոգւոյն։

Ոմանք որպէս սադուկեցիք ո՛չ գոյ իմանան։ Նա եւ ո՛չ զյարութիւն, եւ ո՛չ զհրեշտակ։

Եւ Աստո ւածաբանքն հեթանոսաց՝ որպէս միտս ամենեցուն՝ եւ միտս արտաքոյ գոլ ասացին լցեալ զփորուածս երկնից։ Եւ միտն արտաքոյ ամենեցուն՝ մեզ շնոհէ զտեսութիւն եւ զկարողութիւն յիւրաքանչիւր արհեստ։ Այս նմանէ մեզ եւ անկ։

Իսկ այլք արարած՝ վ ո՛չ յայտնելոցի գիրս Աստուած զհոգին։

Եւ այլք զօրութիւն ի Աստուած ասացին։

Եւ այլք ո՛չ պաշտեն եւ ոչ անպատուեն. զի զկարգն յաւիտենին ո՛չ ստեն որպէս ասացաք։

Եւ այլք Աստուած խոստովանին. որպէս եւ մերս դաւանութիւն՝ ընդ հօր եւ ընդ որդւոյ։

Եւ այլք աստիճան դնեն Երրորդութեանն եւ անուանեն արարիչ՝ եւ գ ործակից՝ եւ պաշտօնեայ։

Եւ ընդ անուանցն զշնորհն յարմարեն։ Զի ասեն զմինն արարիչ՝ զօրութեամբ եւ բնութեամբ անսահմանելի։ Իսկ զմիւսն գործակից՝ զօրութեամբ անսահմանելի. զի ի՛ւր ասեն արար գործակից. իսկ բնութեամբ սահմանելի. զի արարած է։ Իսկ զմիւսն զօրութեամբ եւ բնո ւթեամբ սահմանելի. զի արարած եւ պաշտօնեայ եւ ծառա՛յ է ասեն։

Այլ մեր բանս ո՛չ է ընդ այլսն ամենայն, այլ որք զօրութիւն եւ արարած ասեն գոլ զհոգին։ Զի մեզ հոգին ըստ ինքեան գոյացութիւն, եւ յայլում տեսանի. այսինքն կատարեալ անձնաւորութիւն յէութիւն հօր։

Իսկ յոր ժամ զյայլումն լսեն՝ արձակին ի վերայ մեր ասելով, եթէ յայլո՛ւմ է՝ պատահումն է ի հայր որպէս զօրութիւնս առ մեզ։ Իսկ եթէ զօրացեալ է՝ եւ ընդ զօրանալն դադարեսցէ ամենայնիւ. շարժումն եղիցի եւ ոչ շարժօղ։

Պատասխանեմք թէ՝ ո՛չ է զօրացեալ՝ այլ զօրացուցանօղ. «Զի նախ քան զլինիլն աշխարհի ընտրեաց»։

Եւ որոշօղ. «Որոշեցէք զՊօղոս եւ զԲառնաբաս»։ Եւ զայրանայ եւ տրտմի. ըստ այնմ. «Մի՛ տրտմեցուցանէք զհոգին սուրբ»։

Ամենայնիւ այսոքիկ շարժողի՛ են եւ ո՛չ շարժութեան. ապա ուրեմն հոգին ո՛չ է զօրութիւն։

Ապա ասեն՝ թէ գոյացութիւն է եւ ոչ յ այլում՝ այսինքն ի հայր, օտա՛ր է ի բնութենէն. արարած է եւ ո՛չ Աստուած։ Առ որս ասելի է թէ՝ ո՛չ է այլ էութիւն ի մէջ արարչին եւ արարածոյն. այլ հա՛րկ է զի լիցի Աստուած՝ կամ արարած։ Եւ ո՛չ այս կարէ լինիլ ի յերկուց հատումն. այս ինքն զի լիցի յԱստուծոյ եւ արարածէն՝ եւ լինիլ մի էութիւն. որպէս ո՛չ է էութիւն եղջերուաքաղն որ յեղջերէ՛ եւ ի քաղէ ստեղծանի. ապա ուրեմն ո՛չ լինի էութիւն յարարչէն եւ յարարածէն։

Եւ զի ստուգեցաք թէ ի հարկէ պիտոյ է էութեան՝ զի լիցի կամ արարիչ կամ արարած։

Բե՛ր նախ տեսցուք ըստ քո կարծեացդ թէ արարա ՞ծ է հոգին։ Եւ եթէ արարած է՝ զիա՞րդ հաւատամք եւ կատարիմք. այսինքն յորժամ խնդրեմք եւ առնումք. զի ո՛չ տան մեզ զհայցուածքն որք են արարածք. որպէս անուամբ միայն աստուածք հեթանոսացն։ Եւ թէ այդպէս է, ապա ուրեմն հոգին ո՛չ է արարած։ Եւ զի ո՛չ է արարած՝ ո՛չ այլ ինչ է՝ քան թէ Աստուած որպէս ասացաք։ Եւ զի Աստուած է՝ ո՛չ կարէ ասիլ ստեղծուած կամ արարած կամ պաշտօնեայ կամ առայ։

Դարձեալ հացանեն թէ՝ հոգին անծի՛ն է՝ թէ ծնեալ։ Զի թէ անծին, ասեն երկու անսկզբունք են եւ հակառակ միմեանց։ Եւ թէ ծնեալ՝ ասեն հա՛րկ է զի լիցի ի հօրէ կամ յորդւոյ. թէ ի հօրէ է՝ լինին բ որդիք եւ եղբարք։ Եւ թէ յորդւոյ՝ երեւեցաւ ասեն եւ թոռն ոմն մեզ Աստուած։ Եւ թէ յերկուցն՝ ո՛չ կարօղ հայր ծնանիլ եւ կարօտանայ որդւոյ օգնութեանն. եւ լիցի անկատար որդի։ Եւ ծնեալն յանկատարից՝ նոյն ինքն լիցի եւ անկատար։ Եւ այնպէս կարծեն յամենայն կողմանց կապել զմեզ։

Ասեմք մարմնասիրացն եթէ՝ մարմնակա՛ն կարծէք զծնունդն ըստ մեզ ո՛վ ծիծաղելիք։ Եթէ ըստ մեզ կարծէք զծնունդն, պիտոյանայ երկուորիս եւ գործիս հօր. լիցի եւ այրութիւն եւ իգութիւն յԱստուած. եւ լիցին որդիք երկորեակք էրէց եւ կրտսեր։ Եւ աղճատանք լիցի քեզ ծնունդն ըստ Մարկիոնի ութ Աստուծոյն եւ ութ յաւիտենին։ Բայց ո՛չ ծնեալ ասեմք՝ եւ ո՛չ անձին. այլ արտաքս առաքեալ ի հօրէ. որպէս վկայէ Քրիստոս թէ. «Հոգին որ ի հօրէ՛ ելանէ ». թերեւս ճշմարիտ Աստուածաբա՛ն իցէ քան զքեզ։

Դարձեալ հարցանեն, թէ հ աւասար է հոգի որդւոյ, զի՞նչ արգելու ո՛չ լինիլ որդի. ապա թէ ո՛չ՝ նուազ է քան զորդի։

Պատասխանեմք թէ ո՛չ է նուազ հոգին. զի ո՛չ է անկատար Աստուածութիւնն. եւ ո՛չ նւազութիւնն առնէ հոգւոյն ո՛չ լինիլ որդի, այլ դէմքն եւ առանձնաւորութիւնքն։ Ապա՛ թէ ո՛չ՝ անկարօտ է ա մենայնիւ որդի՝ զիա՞րդ ո՛չ լինիցի հայր։ Կամ եւս՝ զի եւ հայր է ամենակատար՝ ընդէ՞ր ո՛չ լինիցի որդի, զի է՛ ի նոյն բնութենէն։

Ասեն դարձեալ, օրինակ տուք զի լինիցի ի նոյն բնութենէն մինն ծնունդ՝ եւ միւսն ո՛չ ծնունդ. եւ ապա՛ հաւատամք Աստուած զհոգին։ Պատասխանեմք թէ ցո՛յց մեզ սոյնպէս Աստուած երեք անձինք ի մի բնութիւն. եւ ես ցուցանեմ զմինն ծնունդ եւ զմիւսն ո՛չ ծնունդ։ «Ապա թէ ո՛չ՝ ընդէ՞ր զանմարմինն ընդ մարմնականացս իմանաս, եւ ընդ մեռեալս զկենդանին խնդրես ըստ Եսայեայ։ Ապա՛ տամք զհուրն օրինակ. զի ունի զլոյս ծնունդ՝ ե ւ զջերմութիւնն բղխումն։ Եւ ապա՛ զԱդամ, զի ունի զՍէթ ծնունդ՝ եւ զԵւա ո՛չ ծնունդ. այլ հատումն ի նոյն բնութենէ. եւ ընդ միով սահմանաւ գոլ ծնողին եւ հատմանն եւ ծնիցելոյն։

Դարձեալ՝ ծնունդք որ յերկրի՝ վեց եղանակաւ ասին։

Նախ՝ ի նոցունց նոյնք. որպէս ի ձիոյ ձի, եւ յարջառոյ արջառ։

Երկրորդ՝ յայլմէ այլք. որպէս ջորիք. եւ յարեգակնէ եւ յերկրէ գորտք եւ մկունք։

Երրորդ՝ յայլոց նոյնք. որպէս զձու կաքաւի եւ սագի թխէ՛ հա՛ւ. եւ նո՛յն կաքաւ, եւ սագ ելանէ։

Չորրորդ՝ ի նոցունց այլք. որպէս մեղուք ի մեղուշ արջառոյ. թէպէտ այժմ ի ծաղ կանց լինին։

Հինգերորդ՝ արմաւ հաւուն՝ զոր այլք փիւնիկ ասեն որ է յԱրաբիայ. որ ծախէ՛ ինքն զինքն հրով, եւ դարձեալ կենդանանայ։

Վեցերորդ՝ որ փոխին այլք յայլոց բնութենէ վ առատութեան բնութեանն։ Որպէս կերպասածին ճըճին ունի սա ծնունդ սերմամբ իւր զնմանն. եւ ունի ել ումն զկերպասն։ Այսպէս եւ զայլն իմա։ Զի ունին ծնունդ ըզնմանն իւրեանց, եւ ունին զելումն բաց ի ծննդենէն. որպէս ի ձիոյն ձիակապիկն. եւ յարջառոյն մեղու. եւ յայլոցն որդն։ Իսկ այլ բազում օրինակ Երրորդութեանն ասացաւ ի վերոյ յերեք համարն։

Ասեն դարձեալ, աւետարանն Յօհաննու ասէ. «Ամենայն ինչ որդովն եղեւ»։ Ապա ուրեմն եւ հոգին եղեալ է ի ձեռն որդւոյ. զիա՞րդ է հաւասար որդւոյ կամ հօր։

Պատասխանեմք թէ՝ ո՛չ ասէ պարզաբար ամենայն, այլ կարգէ՛ զհետն թէ՝ ամենայն որ ինչ եղեւն. թէ եղեալ ցուցանես զհոգին, եւ ես հաւատամ թէ ի ձեռն որ դւո՛յ է եղեալ։ Ապա թէ ո՛չ ստեցար դու ինքնին ի բանից քոց. զի հոգին անե՛ղ է։

Ապա թէ ո՛չ՝ ըստ քո բանիդ եւ հայր լինի եղեալ ի ձեռն որդւոյ։

Ասեն դարձեալ, զիա՞րդ եղանակէք մեզ անգիր Աստուած զհոգին։

Զի թէ ասէք հայր Աստուած՝ եւ որդի Աստուած՝ եւ հոգի Աստուած, բ ազմաստուա՛ծ էք որպէս հեթանոսքն։

Պատասխանեմք Նախ՝ առ մակեդոնացիս որք զորդի խոստովանին Աստուած՝ թէ ասացէ՛ք զպատճառ բ աստուածոց ձեր։ Զի լիցի քո պատճառն ի կողմանէս մեր՝ պատասխանի քեզ։ Իսկ Արիոսի՝ զի նա միայն զհա՛յր ասէր Աստուած. զայս ասեմք թէ, ո՛չ են մեզ երեք աստուածք՝ այլ մի աստուած եւ երեք անձինք. եւ երկուքն ի մի եւ ի նոյն էութենէն յառաջ եկեալ. կամօք մի եւ զօրութեամբ մի։ Որպէս տեսանեմք ի բոլորակս արեգականն եւ մի ասեմք զարեգակն. եւ մի ասեմք զարեգակն. իսկ թէ հայիմք ի լոյսն եւ ի ջերմութիւնն՝ գ իմանամք։ Այսպէս ե ւ Աստուածութիւն մի տեսանեմք եւ անձինք երեք։

Ասեն դարձեալ թէ՝ եւ հեթանոսք մի աստուածս անուանեն զամենայն կուռս, այլ բազումք են. որպէս եւ մարդկութեանս մի ասի բնութիւն, այլ բազումք են մարդիկք։ Ապա եւ դուք բազմաստուածք էք։

Պատասխանեմ թէ՝ ո՛չ են հեթանոսաց ա ստուածքն մի, այլ բազումք եւ միմեանց հակառակք կամօք պաշտմանն եւ զոհիւք խնդրոյն։ Նաեւ մարդիկ ո՛չ միայն զի ի բազմաց են գոյացեալ, այլ եւ ժամանակաւ առաւելք մի քան զմի. եւ կամօք բաժանեալք եւ ի միմեանց եւ իրերաց հակառակք։ Իսկ Աստուած ո՛չ այսպէս. այլ որպէս մի է բն ութեամբ՝ եւ կամօք եւ զօրութեամբ մի։

Եւ այսքան է միաւորութիւնն, զի որքան մին ինքն առ ինքն ունի զբնութիւնն եւ զզօրութիւնն եւ զկամքն, նոյնքան եւ ունի առ երկուսն. թէ զհայր իմանաս՝ թէ զորդի՝ թէ զհոգին։ Այս է միաւորութեանն բան։

Դարձեալ հարցանեն թէ՝ զԱստուած ասէք երեք եւ մի բնութիւն. զի գ միոյ բնութեանն ո՛չ հաղորդի. այլ մինն հաղորդի միոյ բնութեանն, եւ երկուքն երկուքին. եւ երեքն երեքին։ Զի որքան է թիւն, այնքան բնութեան թւակից լինի։ Եւ այլ անուն՝ այլոց բնութեան ո՛չ թըւակցի։ Որպէս ո՛չ մի երկուսին եւ կամ երկուքն երեքին։

Ապա ուրեմն զի դուք գ ասեք՝ հայր եւ որդի եւ հոգի, ըստ թւոյն եւ երեք բնութեան հաղորդին եւ ո՛չ միոյն։

Պատասխանեմք թէ՝ ամենայն թիւ ո՛չ բնութեան է յայտնիչ՝ այլ քանիութեան ներքոյ արկելոյ թըւին։

Եւ դարձեալ՝ ըստ Սողոմոնի գ են սիգաճեմք. առիւծ՝ եւ նոխազ՝ եւ աքաղաղ։ Տե՛ս՝ զի այլ եւ այլ են բնութեամբ, եւ անուամբ թըւակից առնէ։ Իսկ Մովսէս՝ որ միոյ բնութեան էին հաղորդք եւ միոյն անուան քերովբէքն, մի յաջմէ եւ մի յահեկէ ասէ։ Եւ Քրիստոս յաւետարանին՝ զԱստուած եւ զմամոնայն թւակցէ։ Եւ առաքեալն զհոգին եւ զջուր եւ զարիւն ն ասէ գ վկայք Քրիստոսի։ Եւ իմաստասէրքն զհոմանունսն որ ո՛չ էր ի նոյն տեսակէ կամ ի բնութենէ՝ թւակցէին։

Որպէս զխեցգետինն՝ կենդանի ներշնչական զգայական։ Եւ զաստեղս եւ զշունն ջրային. եւ երկրային եւ երկնային։ Նաեւ բնական քննութեամբ. զի յորժամ ասես՝ մի եւ մի՝ եղե ւ երկու . եւ այժմ ունի զերկուին բնութիւն։ Իսկ յորժամ քակես՝ լինի մի եւ մի. քակեցաւ այժմ ի յառաջին բնութենէն ըստ քեզ՝ եւ ունի դեռեւս զնոյն համարն։ Եղեւ ապա նոյն իրն բնութիւն եւ ո՛չ բնութիւն որ անկա՛ր է։ Ապա ուրեմն եւ հայր եւ որդի եւ հոգի թէպէտ թւով գ են, այլ ո՛չ գ բնութիւնք։ Վասն հոգւոյն են ի գիրս սուրբս՝ զի ո՛չ են եւ ասին ի յէքս. որպէս եղջերուաքաղն, յարալէզն, յուշ կապարիկն։ Իսկ ի յԱստուած, բարկանալն , ննջելն, եւ զարթնուլն, եւ գնալն եւ այլն։

Են եւ ո՛չ ասին ի յէքս. որ յանկոխ լերինս եւ ի խորս ծովուց անտեսք ի մարդկանէ։ Իսկ ի յԱստուած, զի է՛ անսկիզբն եւ անծին. անմահ եւ անապական։ Եւ ո՛չ ասի ի Գիրս Սուրբս ըստ այդմ բառի, բայց այլ կերպիւ ցուցանէ զայդ. այսինքն զի ասէ. «Ես եմ ալֆա եւ օ»։ Յայսմանէ իմանամք զանսկիզբն եւ զանվախճանն։

Այսպէս զհոգւոյն թէ յայտնապէս Աստուած ասի լ ծածկեցաւ, եւ այլ իմն բառիւ յայտնեցաւ. որ ցուցանէ զնոյն ճշմարտապէս Աստուած կատարեալ. որպէս թէ. «Հոգի Աստուծոյ, հոգի Տեառն, Հոգի ճշմարտութեան, հոգի բարի, հոգի սուրբ»։

Այսոքիկ եւ այլ սոյնպիսիք յայտնապէս Աստուած ցուցանեն զհոգին։ Երրորդ վանկն, ոչ են եւ ո՛չ ա սին ի յԷքս, ոչ եղեալքն ո՛չ ասին. եւ ո՛չ գունան քառանկիւնի. կամ մարդս պարզ։ Իսկ ի յԱստուած՝ զի ո՛չ է չար. եւ ո՛չ տգէտ. եւ ո՛չ անկար, եւ ո՛չ ասի։

Են եւ ասին, որպէս Աստուած. արարիչ. ողորմած. բազմագութ։ Են եւ ասին ի յէքս, մարդ, հրեշտակ, երկինք, երկիր. եւ ոի մ էջ սոցա է՛ եւ ասի. Այս են որ ո՛չ է եւ ասի. է՛ եւ ո՛չ ասի. ո՛չ է եւ ո՛չ ասի. է՛ եւ ասի որպէս ցուցաք։

Իսկ զպատճառ ծածկութեան հոգւոյն, զի որպէս էր հօր ծանօթութիւնն ի նախահարսն, եւ որդւոյն ընդ աղօտ, այլ ի մարմնանալն իւր յայտնեցաւ։ Նոյնպէս եւ հոգին յիւրում ժամ անակին. յետ խաչելութեանն Քրիստոսի եւ համբառալոյն առ հայր. եւ ապա իջանելոյ հոգւոյն. եւ յայտնելոյ զԱստուածութիւնն իւր։

Դարձեալ ընդ դէմ այնոցիկ որք արարած ասեն զբանն Աստուծոյ եւ զհոգին. որպէս Արիոս. եւ Մակեդոն, եւ հրէայք. եւ այլք.

Մովսէս ասէ. «Հոգի Աստուծոյ » եւ Դաւիթ. «Բան Տեառն » եւ Յոբ «Հոգի աստուածեղէն»։

Ա՛րդ՝ Նախ՝ բան Աստուծոյ՝ եւ հոգի Աստուծոյ՝ ո՛չ պատշաճի արարածոյ. այլ միայն Աստուծոյ. Որպէս հոգի մարդոյ եւ բան մարդոյ՝ միայն մարդո՛յ է։ Եւ հոգի հրեշտակի եւ բան հրեշտակի՝ միայն հրեշտակի՛ է։

Երկրորդ՝ բանն է իմաստութիւնն, եւ հոգին կենդանութիւնն։ Եւ թէ նոքա արարածք են, որպէ՞ս արար զսոյնպէս անբան եւ անկենդան են.

Երրորդ՝ իմաստութեամբ արար զհոգին եւ զբանն եւ ո՛չ անիմաստութեամբ։ Ա՛րդ՝ իմաստութիւնն անյ որ արար զբանն եւ զհոգին, նա՛ է բան Աստուծոյ. եւ հոգի Աստուծոյ. եւ ո՛չ արարած։

Չորրորդ՝ կարողութեամբ արար զբանն եւ զհոգին եւ ո՛չ տկարութեամբ. ։ Ա՛րդ՝ կարողութիւնն այն է բան հ Աստուծոյ. եւ ո՛չ եղեալք ի նմանէ։

Հինգերորդ՝ թէ արտաքոյ արարածք են բանն եւ հոգին Աստուծոյ, ապա անկարելի՛ է արարածոց՝ արարչի բան եւ հոգի լինիլ։

Վեցերորդ՝ թէ արարա՛ծ է բանն եւ հոգին Աստուծոյ՝ ապա օտա՛ր է յէութենէ Աստուծոյ եւ եկամուտ եւ աւելո՛րդ նմա։

Եօթներորդ՝ թէ արարա՛ծ է բանն եւ հոգին Աստուծոյ եւ են յէութենէ նորին, ապա եւ ինքն արարած է որոյ է բանն եւ հոգին։

Ութերորդ՝ թէ արարա՛ծ է բանն Աստուծոյ եւ հոգին, ապա կրկին է եւ ո՛չ մէկին. զի բանն արարած՝ եւ արարչի բան. եւ հոգին արարած՝ եւ արարչի հոգի։ Եղական՝ եւ անեղ. եւ այլն։

Իններորդ՝ թէ արարիչ է Աստուած՝ եւ բան իւր եւ հոգին արարած, ապա եւ ինքն ո՛չ է պարզ եւ մէկին՝ այլ բաղադրեալ եւ ի բազմաց գոյացեալ։

Տասներորդ՝ թէ բանն Աստուծոյ եւ հոգին արարա՛ծ են եւ այլ բնութիւն, յայնժամ ո՛չ լինի մի Աստուած. այլ բազում եւ զանազան Աստուած. զի յոլովութիւնն յոլովութիւն է Աստուծոյ. որպէս թէ երեք բնութիւնն երեք Աստուած, եւ երկու բնութիւնն երկու Աստուած։

«Այսքան առ այս»։

Վկայութիւնք յաղագս համագոյ եւ զուգապատիւ Երրորդութեանն, եւ նոյնագործ Արարչութեանն։

Զի արարիչ է հայր. արարիչ է եւ որդի. արարիչ է եւ հոգին Սուրբ։ Որպէս եւ գրեալ է. «Ողորմութեամբ Տեառն լի եղեւ երկիր. եւ բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան. եւ հոգւով բերանոյ նոր ա ամենայն զօրութիւնք նոցա»։

Զաշխարհս ամենայն ելից հայր. այլ ո՛չ առանց որդւոյ ըստ գրեցելումն. «Զերկին եւ զերկիր ե՛ս լնում ասէ Տէր ամենակալ»։

Ելից եւ որդի. «Զի ամենայն ինչ նովաւ եղեւ»։ Եւ վասն հոգւոյն ասացեալ է. «Հոգի Տեառն ելից զտիեզերս»։

Պօղոս ասէ. «Որ ներգործեաց զայս ի մեզ՝ Աստուած է. որ եւ օծ զմեզ եւ կնքեաց»։ Կնքէ եւ հոգին սուրբ. «Մի՛ տրտմեցուցանէք զհոգին սուրբ Աստուծոյ, որով կնքեցայք յաւուրն փրկութեան ձերոյ»։

Մեծ է հայր. մեծ է որդի. անբովանդակելի է եւ հոգին սուրբ։ Ըստ հոգենըւագին որ ասէ. «Մեծ է Տէր մ եր եւ մեծ է զօրութիւն նորա ». որ է Քրիստոս Աստուծոյ զօրութիւն։ «Իմաստութեան նորա ո՛չ գոյ բաւ ». այսինքն հոգւոյն սրբոյ։

Խաղաղութիւն է հայր. որ դէմ ասէ. «Իբրեւ զգետ զխաղաղութիւն իմ»։ Խաղաղութիւն եւ որդի ըստ Պօղոսի. «Նա՛ է խաղաղութիւն մեր որ արար զերկոսեանն մի եւ արար խաղաղութիւն արեամբ խաչին իւր»։ Խաղաղութիւն է եւ հոգին սուրբ։ «Պտուղ հոգւոյն այս է ասէ, սէր, խնդութիւն. խաղաղութիւն»։ Աղբիւրէ եւ որդի. որ ասաց. «Թողին զիս աղբիւր ջրոյ կենդանւոյ»։

Աղբիւր է հոգին սուրբ. քանզի մեք ամենեքին զնոյն հոգի արբաք։ Լո՛յս է հ այր. վասն զի Աստուած լուսոյ ասի։ Լոյս է եւ որդի. որ ասէ. «Ե՜ս եմ լոյս աշխարհի»։

Լոյս է եւ հոգին Սուրբ. ասէ Պօղոս. «Զհոգին մի՛ շիջուցանէք»։

Կեանք է հայր. ըստ որում. «Ես սպանանեմ եւ ես կեցուցանեմ»։

Կեանք է եւ որդի որ ասաց. «Ե՜ս եմ յարութիւն եւ կեանք»։

Կե անք է եւ հոգին սուրբ. ըստ որում. «Հոգին է կենդանարար»։

Տէր է հայր ըստ Եսայեայ. «Տէր հայր մեր»։ Տէր է եւ որդի ըստ Պօղոսի. «Մեզ մի՜ է Տէր Յիսուս Քրիստոս»։

Տէր է եւ հոգին սուրբ. «Զի Տէր հոգին է ասէ Պօղոս»։

Բարի՛ է հայր. «Զի չիք ոք բարի՝ բայց մի Աստուած»։

Բարի է եւ որդի. որպէս ասէ. «Ո՜ որ միայն բարերա՛րդ ես Աստուած իմ Յիսուս»։ Բարի՛ է եւ հոգին սուրբ. ըստ այնմ. «Հոգի քո բարի առաջնորդեսցէ ինձ»։

Վկայութիւնք թէ Հոգին Սուրբ Աստուած է. եւ ոչ պաշտօնեայ եւ ստեղծուած։

ԺԱ

Նախ այսպէս. ո՛չ ումեք սրբի տաճար, բայց մ իայն աստուծոյ. որպէս ասէ սաղմոսն. «Տէր ի տաճար սուրբ իւրում»։ Իսկ Պօղոս յառաջին կորնթացւոցն ասէ. «Ո՛չ գիտէք եթէ մարմինք ձեր տաճա՛ր են հոգւոյն սրբոյ»։ Ապա ուրեմն հոգին սուրբ է՛ Աստուած։

Երկրորդ՝ պաշտօն որ յԱստուած վերաբերի՝ միայն Աստուծոյ պատշաճի. ըստ այնմ. «Տեառն Աստուծոյ քում երկիր պագցես, եւ զնա միա՛յն պաշտեսցես»։ Այլ ի փիլիպպեցւոցն ասէ Պօղոս. «Թլփատութիւն մեք իսկ եմք որք զհոգին Աստուծոյ պաշտեմք»։

Երրորդ՝ սրբել զմարդիկ՝ միայն Աստուծոյ է. որպէս ասէ ի ղեւտացւոցն. «Ես եմ Տէր՝ որ սրբեմ զձեզ»։

Այլ յառաջին կ որնթացւոցն ասի. «Սրբեցարուք եւ արդարացարուք յանուն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի եւ ի հոգին Աստուծոյ»։

Չորրորդ՝ հոգեւոր կենդանութիւն է յԱստուծոյ. ըստ այնմ. «Կենդանի է հայր. եւ ես կենդանի եմ վասն հօր. եւ որ զիս՝ եւ նա՛ կեցցէ վասն իմ»։ Այլ այսպիսի կենդանութի ւնս է ի հոգւոյն. ըստ այնմ. «Հոգին է որ կենդանացուցանէ»։

Հինգերորդ՝ յարուցանել՝ միայն Աստուծոյ պատշաճի. ըստ այնմ «Որպէս հայր յարուցանէ զմեռեալս եւ կենդանի առնէ, նոյնպէս եւ որդի զորս կամի կենդանի առնէ»։ Այլ զօրութիւնս այս վերաբերի ի հոգին սուրբ. որպէս ասէ Պ օղոս ի հռոմայեցւոցն. «Հոգի այնորիկ որ յարոյց զՅիսուս ի մեռելոց. եւ կենդանացուսցէ զմահկանացու մարմինս ձեր»։

Վեցերորդ՝ ստեղծանելն՝ միայն Աստուծոյ է. այլ սիրտք ասէ զԱստուծոյ թէ. «Նա՛ ստեղծ զիմաստութիւն հոգւովն սրբով»։

Եօթներորդ՝ քննել զսիրտս Աստուծոյ՝ ո՛չ է ստեղծուածոյ ումեք. ըստ այնմ. «Ո՛չ ոք գիտէ զորդի, եթէ ո՛չ հայր որ է Աստուած. եւ ո՛չ զհայր ոք գիտէ, եթէ ո՛չ որդի»։ Այլ յառաջին կորնթացւոցն ասէ Պօղոս. «Հոգին է որ քննէ զամենայն եւ զխորս Աստուծոյ»։

Ութերորդ՝ որպէս հոգի մարդոյնէ՛ յէութենէ մարդոյն, այսպէս եւ հ ոգին Աստուծոյ է յէութենէն Աստուծոյ։

Եւ այս ցուցանի յառաջին կորնթացւոցն որ ասէ. «Ո՛չ ոք գիտէ զմարդոյն՝ եթէ ոչ հոգի մարդոյն որ ի նմա։ Նոյնպէս եւ զայլսն ո՛չ ոք գիտէ՝ եթէ ո՛չ հոգին Աստուծոյ»։

Իններորդ՝ ասէ Եսայի. «Լըւայ զբարբառ Տեառն որ ասէր՝ զո՛ առաքեցից»։ Եւ զկնի ասէ. «Երթ եւ ասա՛ ռ ժողովուրդն ցյն, լսելով լըւիջիք եւ մի իմասջիք»։

Իսկ Պօղոս զբանս զայս վերաբերէ ի հոգին Սուրբ ի գործքն ասելով. «Բարւո՛ք խօսեցաւ հոգին Սուրբ ի ձեռն Եսայեայ առ հարսն մեր ասելով, լըւիջիք եւ մի՛ իմասջիք»։ Ապա ուրեմն Աստուած է հոգին Սուրբ։

Տասներորդ՝ յայտնի՛ է ի սուրբ գրոց թէ Աստուած է որ խօսեցաւ մարգարէիւքն. քանզի ասէ ի թիւքն. «Ես Տէր տեսլեամբ եւ երազօք խօսեցայց ընդ մարգարէսն»։

Այլ հոգին սուրբ էր որ խօսէր ընդ մարգարէսն. որպէս ասէ Պետրոս ի կաթողիկէքն. «Ո՛չ թէ ըստ կամաց մարդկան տըւան մ արգարէութիւն, այլ ի հոգւոյն սրբոյ կրեալք խօսեցան մարդիկ յԱստուծոյ»։

Մետասաներորդ՝ Աստուծոյ միա՛յն է յայտնել զգաղտնիս. որպէս ասէ Դանիէլ. «Աստուած յերկնից ինքն յայտնէ զխորինս եւ զգաղտնիս»։ Այլ յառաջին կորնթացւոցն ասէ. «Հոգին է որ խօսի զխորհուրդս»։

Երկտասան երորդ՝ ուսուցանել զմիտս մարդոյն ի ներքս՝ միայն Աստուծոյ է ըստ Սաղմոսին. «Ո՛ ուսուցանէ զգիտութիւն»։

Այլ այս է յատուկ հոգւոյն սրբոյ. որպէս ասէ Յօհաննէս. «Հոգին սուրբ՝ զոր առաքեսցէ հայր յանուն իմ, ն՛ ուսուսցէ ձեզ զամենայն»։

Երեքտասներորդ՝ բնակիլ ի սիրտ սրբո ց՝ միայն Աստուծոյ է. որպէս ասէ յառաջին կորնթացոցն. «Ո՛չ գիտէք եթէ տաճար Աստուծոյ էք. եւ հոգի Աստուծոյ բնակեալ է ի ձեզ»։

Չորեքտասաներորդ՝ լինիլ ամենայն ուրեք՝ Աստուծոյ միա՛յն է. որպէս ասէ Երեմիայ. «Զերկին եւ զերկիր ե՛ս լնում»։ Այլ՝ այս յարմարի հոգւոյն սրբոյ. «Քանզի՝ ասէ սիրաք, հոգի Տեառն էլից զտիեզերս»։

Հնգտասաներորդ՝ յառաջին կորնթացւոցն ասէ ի դիմաց Աստուծոյ. «Յօտար լեզուս եւ ի շրթունս օտարոտիս խօսեցայց ընդ ժողովրդեանն ընդ այնմիկ»։ Իսկ հոգին սուրբ էր որ խօսէր ի լեզուս. որպէս ասէ փրկիչն. «Ոչ թէ դուք էք որ խ օսիցիք, այլ՝ հոգին հօր ձերոյ որ խօսեսցի ի ձեզ»։

Վեշտասաներորդ՝ գիտել զգաղտնիս սրտից՝ միայն Աստուծոյ է. որպէս ասէ Երեմիայ. «Ես Տէր քննեմ զսիրտս եւ փորձեմ զերիկամունս»։

Այլ այս վերաբերի ռ հոգին Սուրբ. քանզի ասէ յառաջին կորնթացւոցն. «Թէ ամենեքեան մարգարէասց ին, եւ մտանիցէ անդ անհաւատ կամ տգէտ յանդիմանի յամենեցունց. եւ գաղտնիք սրտի նորա յայտնի լինին. եւ անկեալ ի վերայ երեսաց իւրոց երկիր պագանիցէ Աստուծոյ. եւ խոստովան լիցի թէ արդարեւ Աստուած է ի ձեզ»։

Եօթնեւտասաներորդ՝ որդեգրել զմարդիկ Աստուծոյ՝ միայն Աստուծոյ է. որպէս ասէ գաղատացոց. «Առաքեաց Աստուած զորդի իւր զի մեք զորդեգրութիւն ընկալցուք»։ Այլ ի հռօմայեցոցն ասէ. «Առիք զհոգի յորդեգրութեան»։

Ութեւտասներորդ՝ ոչ ոք իմանալի ստեղծված եւ մասնաւոր՝ կարէ հաղորդիլ բազմաց։ Այլ հոգին սուրբ մի եւ նոյն՝ հաղորդի ամե նայն հաւատացելոց. որպէս ասէ գործքն՝ «Լցան ամենեքեան հոգւով սրբով»։ Իննեւտասներորդ՝ ասէ Պետրոս ի գործքն. «Ա՛նանիա՝ ընդէ՞ր էլից ստանայ զսիրտ քո ստել քեզ հոգւոյն սրբոյ»։ Եւ զկնի ասէ. «Ո՛չ ստեցեր մարդոյ, այլ Աստուած»։

Ապա ուրեմն հոգին սուրբ Աստուած է։ Քսաներո րդ՝ ասէ աւետարանն,. «Հոգի է Աստուած»։ Դարձեալ՝ ի ծննդոցն ասէ. «Հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց»։ Դարձեալ Յոբ. «Հոգի աստուածեղէն է որ արար զիս եւ շունչ ամենակալին որ ուսուցանէ զիս»։

Եւ թէ ասիցէ հակառակօղն, եթէ անձ վերոգրեալ գործ առութիւնքս համարին հոգւոյ ն սրբոյ ո՛չ որպէս Աստուծոյ, այլ որպէս պաշտօնէի։ Երեւի յայտնապէս սուտ. քանզի ասէ յառաջին կորնթացւոցն. «Թէպէտ բաժինք շնորհա՛ց են, այլ հոգի նոյն է. թէպէտ բաժինք պաշտամանց են այլ Տէր նոյն է։ Եւ թէպէտ բաժինք յաջողութեանց են, այլ Աստուած նոյն է. որ յաջողէ զամենա յն յամենայնի»։ Եւ զկնի ասէ. «Այլ զայս ամենայն յաջողէ մի եւ նոյն հոգի . եւ բաժանէ իւրաքանչիւր որպէս եւ կամի։

Այլ այժմ տեսցուք ի սուրբ գրոց զվկայութիւնսն մակեդոնի, եւ յարմարեսցուք զպատասխանիս նոցա»։

Առարկութիւնք Մակեդոնի

ԺԲ

Նախ՝ ասէ Մակեդոն եթէ աղօթել եւ բարեխօսել ո՛չ յարմարի Աստուծոյ։ Զի եթէ զքէ՛ ասի՝ վասն մարդկութեանն է։ Այլ Պօղոս ի հռօմայեցւոցն ասէ. «Հոգին սուրբ բարեխօս լինի ի հեծութիւնս անմռունչս»։

Պատասխանեմք նախ, որպէս ասէ ոսկէբերանն թէ՝ նորածնեալքն աւազանաւն՝ ըստ չափու շնորհացն արժանաւորէին իմաստու թեան, թարգմանութեան, եւ այլն։ Այսպէս եւ ոմն շնորհս ընդունէր աղօթելոյ կարգաւորապէս. զի ի նմանէ ուսանէին եւ այլքն աղօթել։ Զոր եւ այժմ օրինա՛կ է առ մեզ սարկաւագն. զոր հոգի կոչէին վասն հոգեւորապէս խօսելոյն։ Իսկ այնք՝ հոգի զհրեշտակն հոգին ասեն. որ տւեալ է առ ի պահպանութիւն մեզ։ Զի նա ուղղէ զմեզ ի բարիս, եւ զաղօթս մեր մատուցանէ Աստուծոյ։ Զոր ի Տուբիթն ասէ. «Յորժամ կացեր յաղօթս եւ անուն քո Սառա, ես մատուցի զաղօթս ձեր առաջի սրբոյն»։ Այլ եւ ի նոյն ինքն մխիթարիչ հոգին այսպէս ուղղակի՛ է բանս։ Զի սովորութիւն է Սուրբ Գր ոց՝ Աստուծոյ համարել զոր ի՛նչ գործ է ի մարդիկ։ Որպէս ասէր առ Աբրահամ. «Այժմ ծանեայ թէ երկիւղա՛ծ ես դու Աստուծոյ ». այսինքն այժմ ծանուցի մարդկան զերկիւղ քո։ Այսպէս եւ հոգւոյն բարեխօսելն է. զի ինքն ծագէ ի սիրտս մեր բարեխօսն լինիլ յաղօթս. այսինքն զայն խնդրել ո ր ինչ ի փառս Աստուծոյ է։

Երկրորդ ասեն. առաքիլն փոքրագունին է ի մեծ է։ Այլ որդին ասէ. «Յորժամ եկեսցէ մխիթարիչ հոգին սուրբ՝ զոր առաքեսցէ հայր յանուն իմ»։

Պատասխանեմք եթէ՝ որպէս ասի որդի առաքեալ ի հօրէ եւ ի հոգւոյն, ըստ այնմ. «Տէր Տէր առաքեաց զիս եւ հոգ ի նորա ». եւ այս ո՛չ վասն փոքրկութեան, այլ վասն միութեան կամացն։ Նոյնպէս եւ առաքումն հոգւոյն ո՛չ նըւազութիւն ցուցանէ, այլ զհամակամութիւնն ընդ հօր եւ ընդ որդւոյ։

Երրորդ ասեն, շարժիլն ստեղծուածո՛յ է։ Այլ ի ծնունդն ասէ. «Հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց»։ Եւ Յովէլ ասէ. «Հեղից յոգւոյ իմոյ ի վերայ ամենայն մարմնոյ»։

Պատասխանեմք եթէ՝ հոգի Աստուծոյ ոմանք զօդս ասեն. որոյ բնական տեղի իւր է՛ ի վերայ ջուրց։ Դարձեալ՝ շարժումն ո՛չ միայն ասի ի վերայ հոգւոյն սրբոյ, այլ եւ հօր եւ որդւոյ. ըստ այնմ. «Լըւան զձայն զգնալոյ Տեառն Աստուծոյ ի դրախտի անդ ». Եւ թէ. «Իջից եւ տեսից թէ ըստ աղաղակի նոցա վճարեցին»։ Իսկ շարժմունքս այս ո՛չ ցուցանեն զԱստուած ստեղծուած։ Ապա ուրեմն եւ ո՛չ զհոգին սուրբ։

Իսկ որ ասէ Յովէլ՝. «Հեղից յոգւոյ իմոյ », հեղումն ո՛չ այլ ինչ է, բայց թէ առաքումն։

Եւ ցու ցանէ զմիոյն ի բազումս ծաւալումն շնորհաց հոգւոյն։

Չորրորդ ասեն, տրտմութիւնն կիրք է եւ ո՛չ լինի յԱստուած։

Այլ յեփեսացւոցն ասէ. «Մի՛ տրտմեցուցանէք զհոգին սուրբ»։

Պատասխանեմք եթէ՝ ասէ մարգարէն. «Բարկացաւ սրտմտութեամբ Տէր ի վերայ ժողովրդեան»։ Այս ո՛չ թէ ունի լ զկիրս նշանակէ յԱստուած, այլ զպատիժ վասն գործոյ յանցաւորացն։

Նոյնպէս՝ թէ ասի տրտմութիւն հոգւոյն. զի որպէս տրտմեալն հեռանա՛յ ի տրտմեցուցողէն, այսպէս եւ հոգին սուրբ հեռանայ ի մեղաւորէն։

Հինգերորդ ասեն, եթէ հոգին սուրբ առնու զբնութիւնն ի հօրէ՝ լինի որդի նո րին. զի այն կոչի որդի որ ունի զբնութիւնն ի հօրէ ի նոյն տեսակէ։ Իսկ թէ ո՛չ ունի զբնութիւն հօր Աստուծոյ՝ ո՛չ ուրեմն է Աստուած։

Պատասխանեմք եթէ՝ թէպէտ հոգին ունի զբնութիւնն ի հօրէ՝ սակայն ո՛չ ծննդեամբ որպէս որդի, այլ բղխմամբ. որպէս շունչն եւ բանն ունին զէութ իւն հոգւոյն այլ եւ այլ կերպիւ։ Եւ որպէս Ադամ յառաջ էած յինքենէ զՍէթ եւ զԵւայ. զմինն ծնունդ եւ զմիւսն ո՛չ ծնունդ։ Եւ ունին երեքեանն զմի եւ զնոյն բնութիւն մարդոյ։

Այսպէս եւ հոգին սուրբ էառ յաւիտենականապէս զէութիւնն ի հօրէ բղխմամբ, եւ որդի ծննդեամբ։ Ապա ուրե մն հոգին սուրբ է հաւասար Աստուած ընդ հօր եւ ընդ որդւոյ. արարչակից եւ մշտնջենաւորակից եւ փառակից։

Եւ առ մակեդոնացիս այսքան։

Ընդ դէմ այնոցիկ որք ասեն զհոգին բղխումն ի հօրէ եւ յորդւոյ։

ԺԳ

Եկեսցուք այժմ եւ տեսցուք զմոլորութիւնս նոցա՝ որք ասեն զհոգին սո ւրբ բղխումն ի հօրէ եւ յորդւոյ։

Եւ նախ զվկայութիւնս նոցա լուծցուք, եւ ապա զճշմարիտն արտադրեսցուք բան։

Նախ՝ պատճառ են՝ զի ասի հոգի Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ զի փչեաց յառաքեալսն եւ ասէ. «Առէք հոգի սուրբ»։ Երրորդ՝. «Երթամ եւ առաքեմ զնա»։

Չորրորդ թէ. «Յիմմէ անտի առնուցու»։

Հինգերորդ՝ թէ. «Նա՛ զիս փառաւորեսցէ»։

Վեցերորդ՝. «Հոգին է կենդանարար»։

Եօթներորդ՝ եթէ մատն Աստուծոյ կոչի հոգին սուրբ. եւ աջ եւ բազուկ է որդին. ապա ուրեմն եւ ի նմանէ՛ է։

Ութներորդ՝ որպէս խօսքն ի մտացն է եւ ի բանէն, այսպէս եւ հոգին ի հօրէ՛ է եւ յորդւոյ։

Եւ այլք այսպիսիք։

Պատասխանեմք, այն որ ասի հոգի Քրիստոսի, եւ թէ փչեաց, եւ թէ՝ առաքեաց , յայն սակս ասացան, զի ծաւալումն հոգւոյն սրբոյ յաղագս մարդկան՝ գալստեամբն Քրիստոսի եղեւ։ Ըստ այնմ. «Չեւ էր հոգի, քանզի Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ»։ Եւ դարձեալ՝ հոգ ին որ ի հօրէ ելանէ եւ կայանայ յորդի. եւ ի ձեռն որդւոյ իբր զհայրական բարի ամենայն գոյիցս բաշխի երկնաւորաց եւ երկրաւորաց։ Նախ քան զմարմնանալն՝ եւ ի մարդեղութեանն։

Վասն որոյ հոգի Քրիստոսի անուանի։

Եւ դարձեալ, զի ամենայն ինչ որ հօր է՝ այն որդւոյ է որպէս ասէ Տէր. ապա ուրեմն հոգի հօր՝ հոգի է որդւոյ վասն միոյ էութեանն։

Զի՝ զի՞նչ ետ հայր որդւոյ, եւ ո՛չ զառ ինչն։

Իսկ առ երկրորդն ասեմք, եթէ. «Փչեաց յառաքեալսն » այս զբղխումն ցուցանէ, ապա ուրեմն որդին ծնունդ է ի հոգւոյն ըստ հրեշտակին. «Որ ի նմայն ծնեալ է ի հոգւոյն ս րբոյ է » ասէ։

Այլ այսոքիկ զմիմեանց գործակից լինիլն յայտնեն։

Առ երրորդն ասեմք, եթէ. «Հոգին առաքեցաւ ի յորդւոյ », ի նմանէ՛ ասի սկսեալ, ապա առաքեցաւ որդի ի հօրէ եւ ի հոգւոյն, ի նոցանէ ասի սկսեալ։ Ըստ այնմ՝. «Տէր Տէր առաքեաց զիս եւ հոգի նորա»։ Այլ այսոքիկ զհաճ ութիւն կամացն ցուցանեն։

Առ չորրորդն եթէ. «Յիմմէ անտի առնուցու ». այսինքն յիմ սկզբընէն առնու եւ պատմէ ձեզ։ Իսկ թէ. «Իմս » այս՝ զբղխումն յորդւոյ ասէ, ապա եւ այլուր ըստ քեզ զհայր մարմնացեալ կարծես։ Առ որ ասաց որդի. «Ամենայն ինչ որ քո է այն իմ է ». եւ անդրադարձեալ. «Որ ինչ իմ է՝ այն քո՛ է » ասէ։

Այլ այսոքիկ զմիութիւնն մեզ ցուցանեն։

Հինգերորդին պատասխանեմք , եթէ փառաւորէ հոգի զորդի՝ ասես ի նմանէ սկզբնաւորեալ։ Տե՛ս՝ փառաւորէ՛ եւ հայր զորդի որ սկիզբն է նորա. ըստ այնմ. «Փառաւոր արարի՝ եւ դարձեալ փառաւոր արարից»։ Այլ այսոքիկ զհաւասար պատիւն բացայայտեն։

Վեցերորդին պատասխանեմք, թէ ասիցես որդին անկենդան է յորմէ հոգին ո՛չ բղխէ. ապա՛ եւ ըստ քեզ հոգին անբան է զի զբանն ոչ ծնանի։ Այլ զայսպիսիս ի միում գոյութեանն յոյժ յիմարութիւն է կարծել կամ ասել։

Առ եօթներորդն ասեմք, ե թէ՝ մատն Աստուծոյ երբեմն նշանակէ զԵրրորդութիւն անձանցն. ըստ այնմ. «Ո՛ կշռէ երիւք մատամբ զծանրութիւն երկրի։ Երբեմն զշնորհաց զանազանութիւնս. որպէս ասէ յերգ երգոցն. «Ձեռք իմ կաթեցուցին զմուռս. եւ մատունք իմ զմռսեալ ի վերայ փակաղաց»։

Երբեմն զմի անձն միայն. ըս տ այնմ. «Մատամբն Աստուծոյ հանեմ զդեւս»։

Երբեմն զառաւել զօրութիւնն. ըստ այնմ որ ասէին գէտքն եգիպտացւոց. «Մատն Աստուծոյ է այս»։ Եւ զի մատն Աստուծոյ ասի հոգին սուրբ։ Նախ՝ որպէս մատն է յէութենէ մարմնոյն, այսպէս եւ հոգին սուրբ է յէութենէն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ զի որպէս մատամբ գրեմք կամ գործեմք զամենայն գործս, այսպէս եւ հոգին սուրբ գրէր ի մարգարէսն. ըստ այնմ. «Յորում եւ յորպիսի ժամանակի ազդէր ի նոսա հոգին Քրիստոսի»։

Եւ որդի հոգւովն կատարէր զամենայն գործս սքանչելեաց։

Ութերորդին ասեմք՝ եթէ օրինակաւ խօսից իմանալ զհո գին սուրբ՝ ունի ինչ ուղղութիւն եւ ունի ինչ թիւրութիւն։

Ուղիղ է, զի որպէս խօսքն թարքման է մտաց եւ բանի, այսպէս եւ հոգին սուրբ՝ հօր եւ որդւոյ. ըստ այնմ. «Ո՛չ եթէ յանձնէ ինչ խօսիցի, այլ զոր լսէն»։

Իսկ թիւրութիւն է այսպէս։

Նախ՝ զի խօսքն որ է արտաբերեալ բանն, նոյն սա՛ է ներտրամադրեալն բան։ Ապա ուրեմն օրինակս զանձն հոգւոյն բառնայ։

Երկրորդ՝ զի խօսքն միայն ի բանէն ձեւանայ եւ ո՛չ ի մտացն։ Ապա ուրեմն այսպէս կարծելն՝ զհոգին միայն յորդւոյ ցուցանէ՛ եւ ո՛չ ի հօրէ որ է անհնարին հերձուած։

Եւ զի հոգին սուրբ է միայն ի հօ րէ բղխումն, տեսցուք զայս Նախ՝ ի հարցմանէ։

Երկրորդ՝ յօրինակաց։

Երրորդ՝ ի վկայութեանց։

Եւ զի առաջինն ի հարցմանէն։

Ա ) Նախ այսպէս։ Եթէ զհոգին ի հօրէ եւ յորդւոյ ասէք, զա՞նձն ասէք բղխեալ, եթէ զբռնութիւնն։ Զի եթէ զբռնութիւնն, ահա բաժանեցիք զբռնութիւնն ի բղխօղ եւ ի բղխեալ. որպէս ի ծնօղ եւ ի ծնեալ. որ է Մակեդոնի եւ Արիոսի։

Իսկ եթէ զանձն ասացիք բղխեալ, ահա բ անձն ասացիք հոգւոյն. մինն ի հօրէ բղխեալ, եւ մինն ի յորդւոյ։ Եւ այսպէս լինի Երրորդութիւնն չորրորդութիւն։

Բ ) Երկրորդ հարցանեմ եթէ, յԵրրորդութիւնն մի է սկիզբն՝ թէ բ։ Զի թէ մի է սկիզբն, սո՛ւտ է նոցա զհոգին ի հօրէ եւ յորդւոյ բղխեալ։ Իսկ թէ բ են սկզբունք, յա՛յտ է թէ բ են ներգործութիւնք։ Եւ ըստ այսմ լինին մանեայ բ աստուածքն. մինն բարւոյ եւ մինն չարի արարիչ. որ է անաստուածութիւն։

Գ ) Դարձեալ հարցանեմ, հայր կարօղ է բ ղխել զհոգի՝ թէ անկար։ Զի թէ կարօղ, ապա ո՛չ է կցորդ որդի։ Իսկ թէ անկար, եւ յառաջ եկեալքն ի նմանէ անկար. եւ ո՛չ ոք ի նոցանէ Աստուած։

Դ ) Դարձեալ հարցանեմ, հոգին սուրբ մասն ինչ բղխէ ի հօրէ եւ մասն յորդւո՞յ, թէ բոլորն ի հօրէ՝ եւ բոլորն յորդւոյ։

Զի եթէ մաս ամբ, անկատա՛ր է բղխումն հոգւոյն։ Իսկ եթէ բոլոր, այս լինի կամ բ հոգի որպէս ասացաք, կամ աւելորդ գոյ բղխումն որդւոյ որ է յոյժ հայհոյութիւն։

Ե ) Դարձեալ՝ հարցանեմ, հայր եւ որդի զո՛յգ բղխեն զհոգի, թէ անզոյգ։ Զի եթէ զոյգ եւ հաւասար, ո՛չ գոյ առ նոսա կատարեալ բղխօ ղ. զի երկոքինն ի մի բղխողի տեղի են։ Իսկ թէ անզոյգ, որ կատարեալն բղխէ՝ նա՛ է բղխօղ. եւ ո՛չ անկատարն։

Զ ) Դարձեալ՝ հարցանեմ, հայր եւ որդի կարգաւո՛ր բղխեն զհոգի թէ անկարգ։ Զի թէ կարգաւոր, երբեմն մինն՝ եւ յետոյ միւսն. որ յառաջին բղխօղ է՝ նա՛ է բղխօղ. եւ ո՛չ վերջինն։ Իսկ եթէ անկարգ բղխեն, եւ բղխեալն ի նոցանէ անկարգ. եւ այսպէս ո՛չ ոքն Աստուած։

Է ) Դարձեալ՝ հարցանեմ, յանսկզբնէն բղխէ հոգին, թէ ի սկզբնաւորէն։ Զի որ յանսկզբնէն յառաջ գայ է՛ անեղ եւ անվախճան. որպէս որդի եւ հոգի յանսկիզբն հօրէ։ Իսկ թէ ի սկսելոյն յառաջ գայ, է՛ եղեալ եւ արարեալ. որպէս արարածք ամենայն որդւով եւ հոգւով եղեն։ Իսկ թէ յանսկզբնէն եւ ի սկզբնաւորէն յառաջ գայ հոգին, լինի անեղ եւ եղական որ է մակեդոնեան եւ ծանր հայհոյութիւն։ Ապա ուրեմն՝ յանսկզբնական հօրէ միայն բղխէ անեղ եւ անվախճան հոգին սուրբ։

Ը ) Դ արձեալ՝ հարցանեմ, զբղխեալն ի հօրէ բղխէ որդի, թէ զոչ բղխեալն։ Զի թէ զբղխեալն բղխէ, աւելո՛րդ է որդւոյ բղխումն. զի հայր բղխէ զհոգին։

Իսկ եթէ զոչ բղխեալն բղխէ, ահա ի հօրէ ո՛չ ասէք զբղխումն, այլ միայն յորդոյ, որ է սուտ։

Թ ) Դարձեալ՝ հարցանեմ, զի թէ մինն բոլոր բղխումն է հոգւոյն եւ ո՛չ մասն. զի թէ զմինն զայն հայր բղխէ, ապա ուրեմն ո՛չ բղխէ որդի. իսկ թէ զմինն զայն որդի բղխէ, բղխեալն հոգի թո՛ռն լինի հօր, եւ ո՛չ բղխումն նմին։

ժ ) Դարձեալ՝ հարցանեմ, հայր եւ որդի զնո՞յն բղխեն՝ աւելո՛րդ է միոյն բղխումն որպէս ցուցաւ։ Իսկ թէ այլ բղխէ հայր՝ եւ այլ որդի, կրկնապատիկ է հոգին եւ ո՛չ մի։

Այսքան ի հարցմանէ։

Երկրորդ յօրինակաց։

Ա ) Նախ՝ զի բղխումն հոգւոյն՝ է՛ ելումն. իսկ ելումն է շարժումն միուն ի միւսոյն։ Ա՛րդ՝ եթէ հոգին ելանէ յորդւոյ, պարտ է զի ելցէ յորդւոյ ի հայր. կամ ի միւս անձն։ Ա՛րդ՝ ո՛չ ելանէ ի հայր. զի ո՛չ ունի հայր իր ինչ ի յորդւոյ։ Եւ ո՛չ ի միւս անձն։ Իսկ չկա՛յ միւս անձն։ Ապա ուրեմն ո՛չ ելանէ յորդւոյ։

Բ) Դարձեալ՝ հոգին սուրբ ելանէ իբրեւ զարտաշնչեալ եւ բղխեալ։ Ա՛րդ՝ որպէս արտաշնչումն ո՛չ ելանէ ի բանէ, եւ ո՛չ հոգի ի յորդւոյ։

Գ) Դարձեալ՝ հոգին սուրբ է ի հօրէ որպէս կամք ի մտաց. եւ որդի որպէս իմացումն։ Ա՛րդ՝ կամքն ո՛չ է յիմացմանէ. եւ ո՛չ հոգի յորդւոյ։

Դ) Դարձեալ՝ հոգին սուրբ բղխէ ի հօրէ իբրեւ ջերմութիւն ի հրոյ։ Ա՛րդ՝ տեսանեմք զջերմութիւնն զի ո՛չ բղխէ ի լուսոյ, այլ միայն ի հրոյ։ Նոյնպէս հոգին սուրբ ոչ բղխէ յորդւոյ, այլ միայն ի հօրէ։

Ե) Դարձեալ՝ հոգին սուրբ բղխէ ի հօրէ՛ որպէս հոտ ծաղկի կամ խնծորի։ Ա՛րդ՝ հոտն ո՛չ է ի գունոյն. այլ միայն ի մարմնոյն։ Նոյնպէս եւ հոգի ո՛չ է յորդւոյ՝ այլ միայն ի հօրէ։

Զ) Դարձեալ՝ հոգին ելանէ իբրեւ զշ աղկապ եւ միաւորիչ. մի իբրեւ զմէջ որ շաղկապէ՛ զերկու եզերն. եւ միւս իբրեւ երեք՝ եւ եզր։ Ա՛րդ՝ եթէ ելանէ ի հօրէ եւ յորդւոյ, լինի իբրեւ եզր եւ գ. եւ ո՛չ իբրեւ զմիջին։ Ապա ուրեմն ո՛չ ելանէ ի հօրէ եւ յորդւոյ. այլ ի հօրէ յորդի։

Իսկ երրորդ ի վկայութեանց յայտնի է զի հոգին սուրբ միայն ի հօրէ է՛ բղխումն։

Նախ՝ զի ասէ փրկիչն յաւետարանն Յօհաննու յաղագս հոգոյն թէ. «Հոգին ճշմարտութեան որ ի հօրէ՛ ելանէ, նա՛ ուսուսցէ ձեզ զամենայն»։ Եւ դարձեալ. «Հոգին հօր ձերոյ խօսեսցի ի ձեզ»։

Երկրորդ՝ եւ Պօղոս ի հռօմայեցւոցն ասէ. «Հոգի ա յնորիկ որ յարոյց զՅիսուս»։

Երրորդ՝ վկայ մարգարէքն. որպէս ասէ Դաւիթ վասն հոգւոյն. «Ի քէն է Տէր աղբիւր կենդանութեան ». եւ ո՛չ թէ ի ձէնջ։ Եւ Եսայի ասէ ի դիմաց հօր. «Հոգի յինէն ելցէ»։ Չորրորդ՝ վկայ եւ մեծն Դիոնէսիոս. որ յաստուածային անուանսն ասէ. «Ի յաննիւթ եւ յանորոշելի բարւոյն ծագեաց երկու լուսափայլութիւն»։ Ա՛րդ՝ բ լոյսն ի միոյ ելանեն եւ ո՛չ մի ի միւսոյն։

Դարձեալ ասէ. «Զի է՛ աղբիւրեղէն աստուածութիւն հայր»։ Իսկ որդի եւ հոգի աստուածածնողութեանն, թէ այսպէս պիտոյ է ասել բողբոջք աստուածատունկք. եւ որպէս ծաղիկք եւ գերագոյն լոյսք»։ Եւ դարձեալ ասէ. «Որ գերագոյի աստուածածնողութեանն է՝ ո՛չ հակադարձի առ միմեանս։ Զի միայն աղբիւր գերագոյի աստուածութեանն է հայր»։ Հինգերորդ՝ զի կանոն ընհանուր ժողովոցն որ եղեն առ նոսա բաւականաբար դաւանութիւն հաւատոյ տըվեալ է։ Եւ անդ ասի ի հա ւատամք եթէ՝ հոգին սուրբ որ ի հօրէ. եւ ո՛չ յիշի որդի։

Նաեւ ի կանոն երից սուրբ ժողովոցն՝ ընդ բանիւ արգելեալք կան նոքա՝ որ ա՛յլ կերպիւ քարոզեն եւ այլ կերպիւ ուսուցանեն քան զոր նոքա ուսուցանեն։

Վեցերորդ վկայ ի ժողովոյն քաղկեդոնի զոր նոքա ընդունին եւ ո՛չ մեք։ Այսպէս է գրեալ թէ՝ որ ոք զհոգին ի հօրէ եւ յորդւոյ բղխումն ասիցէ՝ նզովեալ լիցի։

Ապա ուրեմն նզովեալք են նոքա ի կանոնաց իւրեանց։

Եօթներորդ վկայ դամասկացին որ ասէ, որ եւ նա եւս քաղկեդոնիկ է. եթէ՝ յայտնապէս զհոգին սուրբ ի հօրէ՛ ասեմք. եւ զնա հոգի

Հօր անւանեմք։ Ա՛րդ՝ զհոգին սուրբ ի յորդւոյ ո՛չ ասեմք, սակայն զնա հոգի որդւոյ անւանեմք։

Դարձեալ՝ յորժամ ասի, թէ լսիցէ. «Ի հօրէ », եւ կամ. «Առնուցու»։ Մի՛ իմասցի այնու թէ բղխումն հոգւոյն սրբոյ տակաւին ապառնի էր. զի յաւիտենակա՛ն էր։ Այլ այնպէս ասաց առ ի ցուցանել զա նչափ յաւիտենական աստուածութիւնն՝ որ ըստ ինքեան պարունակէ զամենայն ժամանակս. ըստ որում աստուածային ելմունք ի յապառնի ժամանակս իցեն. եւ կերպիւ ինչ ներկայաբա՛ր գոն։ Զի որպէս այժմ կարեմք ասել ճշմարտապէս թէ թէ հոգին սուրբ ելանէ ի հօրէ. եւ վասն ապառնւոյն կարեմք ասել թէ հոգին սուրբ ո՛չ ելանէ յորդւոյ։ Մինչ այլ ո՛չ եւս ելանէ, եւ ո՛չ այնպէս էառ զգոյացութիւն եւ զճշմարտութիւն իւր՝ զի ո՛չ եւս երբէք առցէ։

Ութերորդ վկայութիւն, զի ասէ սուրբն Գրիգոր աստուածաբանն թէ. «Որդի եւ հոգին սուրբ են իբրեւ զկրկին շառաւիղ, որք մինչ առ մեզ առաքեցին զպայծառութիւնք իւրեանց»։ Ապա ուրեմն որդի եւ հոգին սուրբ ի հօրէ ելանեն իբր բ շառաւիղ. եւ ըստ այսմ ո՛չ ելանէ մի ի միւսոյն։

Դարձեալ ի յորդւոյ ճառին ասէ. «Վասն այսորիկ ի վերայ մերոց սահմանաց կալով՝ զանձինն ի ներքս ածեմք՝ եւ զծնեալն՝ որ ի հօրէ ար տաքս առաքեալ»։

Եւ դարձեալ ասէ. «Միակն յերկեակն շարժեցեալ՝ մինչ յերրեակն եկաց։ Եւ այս է մեզ հայր եւ որդի եւ հոգի սուրբ։ Զմինն ծնօղ եւ յառաջ առաքօղ ասեմք անախտաբար եւ անժամանակ»։ Դարձեալ ի հաւատոյ ճառին ասէ. «Պահի որպէս իմ բանս է մի Աստուած հայր. ի մի պատճա ռ որդւոյ եւ հոգւոյ վերաբերելով»։ Դարձեալ ասէ. «Լսես ծնունդ՝ զորպէս մի՛ քններ։ Լսես թէ հոգին սուրբ յառաջ եկեալ է ի հօրէ, զորպէսն մի՛ հարցափորձեր. զի քննելն յանդգնութիւն է. հաւատալն բարեգործութիւն է. եւ ճանաչելն կեանք յաւիտենական»։ Եւ մեք համաձայնեալ սուրբ ե ւ ուղղափառ վարդապետութեանցս, այսպէս դաւանիմք եւ խոստովանիմք զՀոգին սուրբ Աստուած բղխումն ի հօրէ Աստուծոյ. ըստ այնմ. «Հոգին որ ի հօրէ ելանէ»։ Եւ առօղ յորդւոյ Աստուծոյ. ըստ այնմ. «Յիմմէ՛ անտի առնուցու»։ Զի ա՛յլ է բղխումն, եւ ա՛յլ է առումն։ Այսպէս՝ զի հոգին բ ղխումն է ի հօրէ՝ որպէս որդին ծնունդ է ի հօրէ։ Այլ զի ամենայն ինչ զոր ունի հայր՝ որդւոյ է. եւ Քրիստոս Աստուծոյ զօրութիւն եւ իմաստութիւն։

Իսկ հոգին առնու յիմաստութեանց եւ զօրութեանց որդւոյ եւ բաշխէ՛ արարածոց։ Զոր օրինակ՝ աղբիւր բղխել առ մեզ հոգին սուրբ. ա՛ր դ սկիզբն աղբերն շարժի ի ծովէ՛. եւ հասանէ յակն. եւ յակնէն առ մեզ բղխէ։

Ա՛րդ՝ սկիզբն յառաջ շարժութեան հոգւոյն է՛ հայր. որպէս ասի ի շարականն. «Որ ի հայրաշարժ ի յաղբերէն յառաջ բղխեալ»։ Եւ հասանէ իբր յակն առ որդի. եւ յորդւոյ առ մեզ հեղու։

Այսպէս ասեմք հոգին որդւոյ։

Դարձեալ՝ հոգին սուրբ ելանէ ի հօրէ եւ առաքի յորդւոյ. եւ ինքնիշխան կամօք շնչէ զշնորհս իւր յորս կամի եւ որքան։

Վասն առաջնոյն ասէ առակն. «Տէր տայ զիմաստութիւն»։

Վասն երկրորդին. «Յերեսաց նորա գիտութիւն»։ Վասն երրորդին. «Իմաստութիւն եկեսցէ ի քեզ»։

Եւ գիտելի է, զի որպէս բան կոչի որդին Աստուծոյ, նոյնպէս խօսք կոչի հոգին սուրբ. ըստ այնմ. «Զոր լսէն խօսեսցի, եւ զգալոցն պատմեսցէ»։

Նախ՝ զի խօսքն է ի մտացն յառաջ եկեալ, որպէս ներտրամադրեալ բանն ծնեալ։ Եւ հոգին սուրբ ի հօրէ բղխեալ. որպէս բանն ծնեալ։

Երկրորդ՝ խօսքն ունի զիմաստ բանին եւ զմտացն։ Եւ հոգին սուրբ զիմաստութիւն հօր եւ որդւոյ։

Երրորդ՝ խօսքն պատմէ զգիտութիւն բանին եւ զմտացն։ Նոյնպէս հոգին սուրբ պատմէ եւ ուսուցանէ զգիտութիւն հոր եւ որդւոյ։

Չորրորդ՝ խօսքն նոյն է բնութեամբ ընդ բանին եւ մտացն։ Եւ հոգին սուրբ նոյն է բնութեամբ ընդ հօր եւ որդւոյ։

Հինգերորդ՝ որպէս այլ է անձն՝ այլ է խօսքն՝ եւ այլ միտքն։ Նոյնպէս ա՛յլ է անձն հօր, եւ ա՛յլ բանին, եւ ա՛յլ հոգւոյն սրբոյ։

Եւ վասն հոգւոյն սրբոյ այսքան։

Գլուխ Է ի մեծ ցանկէն

(Պրակ Ա) Ընդ դէմ մարդադաւան նեստորականացն։ Որք զբանն բնակութեամբ ասեն ի մարմնի իբր ի տաճարի։ Ի պարապմանց գրոցն ընդդիմադրութիւն։

Որք ուրանան զբնութեամբ միաւորութիւն Աստուծոյ մարդացելոյն, այլ միայն բնակութեամբ եւ շնորհիւ որդեգրութեան ելեալ յաստուածութեանն փառս. որպէս ասեն նեստորականքն։

Առաջ ին սխալանք նոցա է այս։ Որպէս ասէ առաքեալն. «Վասն այսորիկ դնեմ ծունր առ հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի բնակելոյ ի սիրտս մեր»։ Եւ դարձեալ ասէ թէ. «Դուք տաճար Աստուծոյ էք»։ Ապա ուրեմն մեք տաճար Աստուծոյ եմք։ Եւ թէ եւ նա՛ է բնակարան, ապա ո՛չ ինչ ունի քան զմ եզ առաւել։

Երկրորդ՝ զի թէ նա՛ է շնորհիւ ունի զորդիութիւնն եւ ո՛չ էապէս, ապա ուրեմն մասամբ եւ ըստ կարգի ունի՝ եւ ո՛չ զլրումն աստուածութեանն. զի շնորհն է մասնաւո՛ր պարգեւ։ Ապա զիա՞րդ ասէ Յօհաննէս թէ. «Ի լրմանէ նորա մեք ամենեքեան առաք շնորհս»։

Երրորդ՝ զի ո՛ չ մի որդի եւ Տէր Յիսուս Քրիստոս խոստովանին որպէս ասեն առաքեալքն եւ հարքն սուրբք։

Այլ ի հարկէ բ գոլ խոստովանին. զոմն բնութեամբ՝ եւ զոմն շնորհիւ։ Ուստի մինն տըւօղ եւ միւսն առօղ ըստ նոցայն. այս է բանն եւ մարդն։

Չորրորդ՝ զի ամենայն իր յայլմէ ընկալեալ՝ լինի ե ւ ի բաց ընկենլի։ Իսկ թէ եւ նա արտաքուստ ունի զորդիութիւն եւ զայլսն, գոյ կասկած երբեմն ի բաց մերժել զոր էառն։

Հինգերորդ՝ ասէ յաւետարանն Յօհաննէս. «Ետ նոցա իշխանութիւն » որդիս Աստուծոյ լինիլ»։ Իսկ թէ եւ նա շնորհիւ ունի զորդիութիւնն, զիա՛րդ կարէ տալ ումեք զոր հազիւն հարստացաւ։

Վեցերորդ՝ զի թէ մեք շնորիւ՝ որդեգրեալքս կերպանամք առ ճշմարիտ եւ բնութեամբ որդին, եւ թէ եւ նա՛ է ըստ մեզ շնորհիւ, պիտո՛յ է եւ նմա վերնագոյն բնութեամբ որդի մարմնացեալ՝ ի յոր կերպասցի եւ սա՛ ի նմանութիւն նորա շնորհօք որդի։

Եօթներորդ՝ զի թէ մեք որպէս եւ եմք ընդ լծով ծառայութեան՝ այսպէս եւ նա՛, զիա՞րդ յառակսն որ յաւետարանն՝ յետ ծառայիցն՝ որդի առաքի. զոր տեսեալ բաժանօղք այգւոյն ասեն. «Սա՛ է ժառանգն եւ սպանին զնա»։ Զիա՞րդ ասէ եւ ինքն թէ. «Ճշմարիտ որդին ազատեսցէ զձեզ»։ Եւ առ Պետրոս ասէր. «Ա զա՛տ են որդիքն»։

Ութերորդ՝ ասաց նոյն ինքն որդին. «Ե՛ս եմ ճշմարտութիւն»։ Եւ թէ զամենայն արտաքուստ եւ եկամուտ ունի, զիա՞րդ ասէ զինքն ճշմարիտ գոլ։ Ստեաց ուրեմն ըստ նոցա՝ այն որ. «Ո՛չ արար մեղս, եւ ո՛չ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա»։

Իններորդ. «Նմա կրկնի ամեն այն ծունր » ասէ առաքեալն։ Ա՛րդ եթէ երկրպագելի եւ Աստուած՝ եւ այս վասն բնակութեան Աստուծոյ, ապա ուրեմն եղեալ առ ժամայն Աստուած եւ օտար ըստ բնութեան։ Պարտաւորեցան ըստ մարդապաշտութեամբ ո՛չ միայն երկրաւորքս՝ այլ եւ երկնայինքն։

Տասներորդ՝ զի թէ նա վասն բնակութե անն երկրպագելի է եւ Աստուած, ո՛չ միայն եղիցի նա՛ Աստուած, այլեւ ամենայն երկնաւորք եւ երկրաւորքս. որք բնակեալ ունին զԱստուած եւ կոչին անւամբ աստուածք։

Մետասաներորդ՝ զի թէ է՛ ինքն բնակարան եւ տաճար, կազմէ եւ զմեզ բնակարան եւ տաճար իւր։ Ապա ոչ եղիցի նա որպէս զԱստուած ի տաճարս իւր. այլ որպէս տաճար ի տաճար։

Երկտասաներորդ՝ զի թէ վասն բնակութեան նորա՝ է մարմին նորա ուտելի որպէս ինքն ասաց. «Մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է ». կերօղքն եղիցին գազանք մարդակերք. եւ ո՛չ մարմնոյ եւ արեան որդւոյն Աստուծոյ։

Երեքտասաներորդ՝ զ ի թէ վասն բնակարան գոլոյ՝ մարմին նորա է կենդանարար։ Ապա ուրեմն եղիցին ամենայն բնակարացն մարմինք կենդանարար զոր անհնար է եւ զմտաւ ածել։

Չորեքտասաներորդ՝ զի թէ մահուամբ չարչարանօք նորա փրկեցաք մեք ամենեքեան՝ եւ այն է սոսկ մարդոյ փրկութիւն մեր։ Ապա ո՛չ եղեւ Աստուծով, այլ՝ մարդով։ Զոր սո՛ւտ առնէ մարգարէն զփրկութիւն մարդոյ։ Եւ եղիցի նա՛ փրկիչ փրկեալ, եւ ապրեցուցիչ ապրեալ։

Հնգէտասաներորդ՝ համբարձաւ եւ նստաւ ընդ աջմէ հօր։ Ա՛րդ եթէ է՛ որդի եւ եղեւ աթոռակից հօր, ուրեմն ի բաց էհան զբանն ի նստելոյն ընդ աջմէ հօր որ է սեպհական նմա եւ վայելուչ հօր՝ լինիլ աթոռակից եւ գահակից։

Վեշտասաներորդ՝ մանաւանդ զի յոյժ անվայելո՛ւչ է կարգել զծառայն ընդ Տեառն՝ եւ զստեղծուածն ընդ ստեղծողին՝ յորժամ ա՛յլ է բնութեամբ։

Եօթնեւտասաներորդ՝ զի թէ ծնեալն ըստ մարմնոյ՝ է առանձնապէս մարդ ապա ուրեմն ծնօղ նորին ո՛չ է աստուածածին, այլ՝ մարդածին։

Ութեւտասաներորդ՝ սըտէ՛ ուրեմն հայր թէ. «Դա՛ է որդի իմ սիրելի»։

Նաեւ աշակերտքն. որպէս Պետրոս որ դաւանեաց զՔրիստոս որդի Աստուծոյ։

Իննեւտասաներորդ՝ զի թէ առանձնապէս մարդ է, ապա հետեւի բաժանեալ բնութիւն եւ բ կամք եւ կրկին ներգործութիւն. յայնժամ ո՛չ լինի բանն մարդ եղեալ. մարդն բնակութեամբ ի փառս բանին բարձրացեալ։

Քսաներորդ՝ այսպէս Երրորդութիւնն լինի չորրորդութիւն. եւ թիւ եւ աւելւած եղեալ ի բնութիւնն եւ ի դէմքն. եթէ այ՛լ է առանձնապէս մարդ եւ ա՛յլ Աստուած։

Եւ այլ բազում ինչ հայհոյութիւն հետեւի կարծեացն Նեստորի։

Զորս նզովեալ որոշէ՛ սուրբ եկեղեցի։