Read in the reader, with word lookup

Գիրք հարցմանց · 2/12

(Պրակ բ) Հարցմունք առ երկաբնակսն։ Որք ուրանան զմին Քրիստոս՝ Աստուած մարդացեալ ասել։ Այլ՝ բաժանմամբ Կատարեալ Աստուած եւ Կատարեալ Մարդ։

Հարցումն առաջին.

Զկատարեա լն ի վերայ անձի՞նն ասէք, թէ ի վերայ բնութեանն։ Զի թէ ի վերայ բնութեանն, բ կատարելութիւն մուծիք յԵրրորդութիւնն. զի Երրորդութիւնն մի բնութիւն է կատարեալ. եւ մի բնութիւն մարդոյ։ Իսկ թէ ի վերայ անձինն , ահա զԵրրորդութիւնն չորրորդութիւն արարիք որպէս ասացաւ։

Երկ րորդ հարցումն։ Կոյսն Մարիամ զմիածի՞նն որդի ծնաւ ըստ ինքեան, եւ թէ զանդրանիկն որդի առանձին, եւ թէ զերկուսն։ Զի թէ զերկուսն, ահա՛ երկու որդւոյ մայր ասացիք։ Իսկ եթէ զանդրանիկն առանձին , ահա՛ զկուսածինն որդի՝ ո՛չ ասէք Աստուած՝ ըստ Նեստորի։ Եւ թէ մերկ բանին, հետ եւիս գոյութեան սկիզբն ի մօրէն գոլ եւ ո՛չ յԱստուծոյ հօրէ։

Երրորդ հարցումն։ Ո՛վ երկաբնակք, զՔրիստոս Աստուած մարդացեա՞լ խոստավանիք, թէ մարդ աստուածացեալ։ Զի թէ Աստուած մարդացեալ, ապա զիա՞րդ ուրանայք եւ բաժանէք յերկուս բնութիւնս զԱստուածն եւ մարդն։ Իսկ թէ մար դ աստաուածացեալ, ստէ՛ ուրեմն առաքեալն՝ ի լրութէն ունայնութիւն ասացեալ։ Զի այս ընդ դէմ նորին ի նւաստութենէ ի բարձրութիւնս ելանէ։ Եւ կամ թէ զո՛չ ոքն ասիցէք, ահա նո՛ր աղանդ չարափառութեան եւ խափանումն տընօրէնութեան մեծի խորհրդրոյն։

Չորրորդ. «Նմա կրկնեսցի ամեն այն ծունր » ասէ առաքեալն։ Ա՛րդ՝ ո՛վ բաժանօղք, ո՞ր բնութիւն է ի Քրիստոս երկրպագելի։ Զի թէ աստուածութեանն, հրէաբա՛ր երկրպագես։

Ստէ՛ ուրեմն եւ առաքեալն. զի «Յիսուսի Քրիստոսի » ասէ։ Իսկ թէ մարդկութեանն միայն, անկար ընդ մարդապաշտ հայհոյութեամբ. եւ փոխանակ արարչի՝ արարածո՛յ երկրպագեցեր ընդ դէմ աստուածային օրինացն։

Հինգերորդ. «Մեզ մի է Աստուած հայր, եւ մի Տէր Յիսուս Քրիստոս » ասէ։ Ո՛վ երկաբնակ՝ դու զո՞ր բնութիւն ի Քրիստոս ասես մի Տէր. զԱստուծոյն՝ թէ զմարդոյն։ Զի թէ զԱստուծոյն միայն՝ անկար ի յԱրիոսին. զի զբանն առանձ ին Քրիստոս ասացեր. այսինքն օծեալ եւ սրբեալ ի հօրէ. յորմէ իմանի պակաս գոլ քան զհայր։ Իսկ թէ զմարդն միայն ասես, զրկեցեր զբանն ի տէրութենէ. եւ առանձին մարդո՛վ ասես եղեալ զամենայն. որ է անհնարին չար։ Իսկ թէ եւ զերկու բնութիւնն ասես Տէր, ընդ դէմ խօսիս առաք ելոյն որ մի ասաց զՏէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ որպէս եւ զհայր։

Վեցերորդ. «Դո՛ւ ես Քրիստոս որդի Աստուծոյ»։ Հարցանեմ զքեզ ո՛վ բաժանօղդ, ի Քրիստոս զո՞ր բնութեամբ ասես որդի Աստուծոյ։ Զի թէ զաստուածութիւնն բնութեամբ ասես, ապա զմարդկութիւնն շնորհօ՛ք ասես։ Իսկ եթէ զմ արդկութիւնն բնութեամբ որդի ասացեր, ահա որ հաներ զբանն յորդիութենէ։ Իսկ թէ զերկուսն, ահա՛ որ երկու բնութիւն ասացէր գոլ հօր։

Եօթներորդ՝ էջ հոգին սուրբ ի վերայ Քրիստոսի եւ հանգեաւ ի վերայ նորա։

Ո՛վ բաժանօղդ՝ որոյ որդւոյ ասես սրբիլ հոգւովն սրբով։

Զի թէ ասես զառ ի յԱստուծոյ հօրէ բանն, ահա՛ կարգեցեր զնա ընդ եղեալքս կարօտ սրբութեան եւ շնորհօք որդիութեան։ Իսկ թէ զոր ի զաւակէն Դաւթի առանձին, զիա՞րդ եթէ ինքն շնորհօք է սրբեալ՝ սրբեսցէ տիրաբար զառ ի նա՛յն հաւատացեալս։ Եւ կամ յորժամ որպէս զիւր բարի շնորհէր իւրայնոցն՝ մարմնապէս փչեալ ի նոսա ասելով. «Առէք հոգի սուրբ»։ Շնորհօ՞ք ասեմք այժմ հոգի Քրիստոսի եւ ո՞չ բնութեամբ։

Ութերորդ հարցումն. «Մկրտեցէք յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ»։ Ա՛րդ՝ մկրտիմք հաւատացեալքս որպէս ի հայր եւ ի հոգին սուրբ՝ այսպէս եւ յորդին մարմնացե ալ մի Տէր մի Քրիստոս։

Եւ հարցանեմ զբաժանօղսդ Քրիստոսի եթէ՝ յո՛ր բնութիւն մկրտիս. յԱստուծոյն թէ ի մարդոյն։ Զի թէ միայն յԱստուծոյն, արկանես զանմահ բնութիւնն ընդ մահուամբ. զի ասէ առաքեալն. «Որք ի Քրիստոս մկրտեցայք՝ ի մահ անդր նորա մկրտեցայք. թաղեալք ընդ նմին»։ Իսկ թէ միայն ի մարդոյն բնութիւնն, ահա տակաւին՛եւս անկատա՛ր ես. զի ի սոսկ մարդոյ մահ մկրտեցար։ Եւ դարձեալ՝ զի հաներ զբանն ի կարգէ Երրորդութեանն. շարադասելով զմարդն ի տեղի նորին։ Ուստի մկրտիմք յանուն Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ։

Իններորդ. «Որպէս առաքեա ց զիս կենդանին հայր, եւ ես կենդանի եմ վասն հօր. եւ որ ուտէն զիս՝ եւ նա՛ կեցցէ վասն իմ»։ Հարցանեմ զբաժանօղսդ յերկուս , զո՞ր բնութիւն կերակրիս որով կենդանանասդ։ Զի թէ զԱստուծոյն ըստ ինքեան, ահա եւ անուտելի՛ է բանին բնութիւնն։

Իսկ թէ առանձնապէս զմարդոյն, զիա՞ րդ իցէ կենդանարար մարմինն մարդոյ. կամ ո՞րպէս առաքեցաւ նա ի հօրէ. զիա՞րդ իցէ եւ կենդանի վասն հօր։ Տասներորդ. «Հայր փառաւորեա՛ զիս առ ի քէն փառօքն զոր ունէի յառաջ քան զլինիլն աշխարհի»։ Ասա՛ ո՛վ բաժանօղդ, ո՛ր բնութիւն ասէ զայս ի Քրիստոս։ Եթէ զԱստուծոյն ասես, ցուցանես զբանն կարօտ գոլ փառաց. եւ հա՛րկ է հետեւիլ քեզ Արիոսի։ Իսկ թէ ըստ ինքեան զմարդկայինն, զիա՞րդ ունէր զփառս յառաջ քան զլինիլն աշխարհի. զի ինքն ի ժամանակի եղեւ։ Ստեաց ուրեմն եւ հայր՝ կոչելով իւր որդի զոր ի զաւակէն Դաւթի։

Այսքան հարցուածս է ընդ դէմ երկաբնակացն որք ուրանան զմիաւորութիւն բնութեանցն Քրիստոսի։ Դարձեալ մետասաներորդ՝ ասէ առաքեալն. «Շնորհեաց նմա անուն՝ այսինքն Աստուածն՝ որ ի վե՛ր է քան զամենայն անուն»։ Եւ զայս դու բաժանօղդ՝ յո՞ր դէմս ասես այսպէս ընկալեալ։ Զի թէ բանին, աննման ինչ խորհիս. զի նա՛ բնութեամբ ունի։ Մանաւանդ եղեր Արիոսեան։ Իսկ թէ առանձնապէս մարդոյն, ահա նո՛ր իմն եւ առժամայն մուծանես Աստուած՝ հրեշտակաց եւ մարդկան երկրպագելի։ Զի ո՛չ էապէս՝ այլ արտաքուստ եւ եկամուտ ունի զԱստուածն անուն։

Երկտասաներորդ. «Նստաւ ընդ աջմէ մեծութեանն ի բարձունս»։ Նմանապէս ասա՛ եւ զայս։ Զբնութեա՞մբն որդի ասես ընդ աջմէ մեծութեանն նստեալ, թէ որ շնորհօքն որդիացեալ ըստ քեզ։ Զի թէ զբնութեամբն ասես, ստեա՛ց ուրեմն առաքեալն եւ աւետարանն. որք զՔրիստոս ասեն յարուցեալ եւ համբարձեալ եւ նտեալ ընդ աջմէ հօր։

Իսկ թէ զմարդ ն ասես նստեալ, ահա՛ զբանն զրկեցեր յաթոռակցութենէ հօր՝ ո՛վ սիրօղդ առանձնութեան։ Իսկ թէ զերկու բնութիւնն ասիցես, ահա՛ երկու գոլ ասես հօր աթոռակից. մի զԱստուածն, եւ մի զմարդն։

Երեքտասաներորդ. «Իջի ես յերկնից՝ ո՛չ զի կամս իմ արարից»։

Ասա՛ ինձ ո՛վ բաժանօղդ՝ ո ՛ր դիմաց գոլ ասացեալ զայս։

Զի թէ առանձին մարդկութեանն, ո՞րպէս է յերկնից իջեալ. զի ի կուսէն ծնաւ մարմինն։ Եւ թէ միայն բանին որ ի յերկնից իջեալ, ահա՛ որ երկու կամք ընդ դէմ միմեանց խոստովանիս. ծնողին եւ բանին։ Եւ հետեւի այսմ եւ գործ կրկնակի։ Մանաւանդ թէ եւ բնութիւնքն։ Յորմէ եւ մարտ ի մէջ Երրորդութեանն։

Չորեքտասաներորդ. «Իշխանութիւն ունիմ դնել զանձն իմ եւ առնուլ»։ Ասա՛ ո՛վ երկաբնակ, որո՞յ իմանաս զասելս։ Զի եթէ ըստ ինքեան բանին, ահա՛ կարգեցեր զանմահն ընդ մահուան։ Իսկ թէ առանձնապէս մարդոյն, զիա՞րդ սոսկ մարդ իւր ովի մեռանի, եւ իշխանութեամբ իւրով Դարձեալ յառնէ։

Եւ ահա՛ չորեքտասան հարցմունքս այս է՝ ընդ դէմ երկաբնակ աղանդոցն. որք զմի Քրիստոսն յերկուս բաժանեն բնութիւնս։

(Պրակ Գ) Վկայութիւնք ի Սուրբ Գրոց թէ Ճշմարիտ Աստուած է Քրիստոս։

Նախ այսպէս. գործ Աստուծոյ ստեղծ անելն է. ըստ այնմ. «Ի սկզբանէ՛ արար Աստուած զերկինս եւ զերկիր»։

Եւ առաքեալն ասէ վասն Քրիստոսի. «Մի Տէր Յիսուս Քրիստոս, որով ամենայն»։ Եւ մի ծնէ զաչս կուրին ստեղծեաց։ Ապա ուրեմն Աստուածէ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։

Երկրորդ՝ Աստուած կենսագործօ՛ղ է. ըստ այնմ. «Ե՛ս սպանանեմ եւ ե՛ս կեցուցանեմ»։ Եւ Յօհաննու աւետարանն ասէ. «Լըւիցեն ձայնի որդոյն Աստուծոյ եւ եկեսցեն արտաքս»։

Եւ զՂազար կոչեաց ի գերեզմանէն եւ կենդանացոյց բանիւ։

Երրորդ. «Աստուած դատաւոր արդար » ասէ Սաղմոսն։ Եւ վասն Քրիստոսի ասէ Յօհաննու աւետարանն. «Ո՛չ եթէ հայր դատէ զոք, այլ զամենայն դատաստան ետ որդւոյ իւրում»։

Չորրորդ՝ Աստուած ծածկագետ է. որպէս ասէ Դաւիթ. «Ո՛ ստեղծ առանձին զսիրտս նոցա ի միտ առնուլ զամենայն գործս նոցա»։

Եւ Տէրն զի գիտէր զխորհուրդս նոցա, ասէ. «Զի՛ խորհիք ի սիրտ ձեր»։

Հինգերորդ՝ ան գիտելի է Աստուած. ըստ այնմ. «Ո՛չ ոք գիտէ զհայր՝ եթէ ոչ որդի»։ Եւ զինքենէ ասէր. «Որպէս գիտէ զիս հայր՝ գիտեմ եւ ես զհայր»։ Ապա ուրեմն Աստուած է Քրիստոս։

Վեցերորդ. «Տեառն Աստուծոյ քում երկիրպագցես » ասէ օրէնքն։ Եւ առաքեալն ասէ. «Նմա՛ կրկնեսցի ամենայն ծունր եր կնաւորաց եւ երկրաւորաց եւ սանդարամետականաց. եւ ամենայն լեզու խոստովան լիցի եթէ Տէ՛ր է Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ Հօր»։

Եօթներորդ՝ աստուածային փառքն՝ Աստուծոյ միա՛յն պատշաճի. որպէս ասէր առ Եսայի. «Զփառս իմ այլում ո՛չ տամ»։ Եւ մատ. «Եկեսցէ որդի մարդոյ փ առօք հօր իւրոյ»։

Ութերորդ. «Մի է օրէնսդիր եւ դատաւոր » ասէ Յակոբոս. եւ ինքն Քրիստոս դնելով զօրէնսն ասէր, ասացաւ առաջնոցն այս ինչ, բայց ես ասեմ զայս ինչ եւ զայս։

Ապա ուրեմն Աստուած է Քրիստոս։

Իններորդ՝ սքանչելագործելն միայն Աստուծոյ է. ըստ այնմ. «Դու ես Ա ստուած որ առնես սքանչելիս»։ Եւ Տէր մեր Քրիստոս առնէր սքանչելիս. ըստ այնմ. «Հայր իմ մինչեւ ցայժմ գործէ՛ եւ ես գործեմ»։ Եւ թէ. «Զոր հայր առնէ՝ զնոյն եւ որդի նմին նման առնէ»։

Տասներորդ՝ Աստուծոյ միա՛յն է թողուլ զմեղս. ըստ այնմ. «Ո՞ կարէ թողուլ զմեղս, բայց մի Աստուած»։

Եւ իշխանութիւն ունէր որդի մարդոյ թողուլ զմեղս։ Որպէս ասէր. «Թողեալ լիցին քեզ մեղք քո»։ Ապա ուրեմն Աստուած է Քրիստոս։

Մետասաներորդ՝ Աստուծոյ է նորոգելն. որպէս ասէ Դաւիթ. «Առաքես զոգի քո եւ նորոգե՛ս զերեսս երկրի»։

Եւ առաքեալն ասէ վասն Քրիստոսի. «Փոխակերպիմք ի նոյն նորոգութիւն , յորժամ նորոգեսցէ զմարմին խոնարհութեան մերոյ ըստ նմանութեան մարմնոյ փառաց իւրոց»։

Երկտասաներորդ՝ Աստուծոյ է յաւիտենական եւ անփոփոխ գոլ. ըստ մարգարէին. «Ես Աստուած նո՛յն եմ եւ ո՛չ փոփոխիմ»։

Եւ Տէրն ասէ. «Շօշափեցէք զիս եւ տ եսէք. զի ես նո՛յն եմ»։

Երեքտասաներորդ՝ ամենակալ միայն Աստուած է ըստ մարգարէին. «Ամենակալ մեծ անուն Տէր»։ Եւ Պօղոս վասն որոյ ասէ. «Որ կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ»։

Չորեքտասաներորդ՝ ամենայն ուրեք Աստուծոյ միայն է լինիլ. ըստ այնմ. «Աստուած մեր յերկին ս եւ յերկրի»։ Նմանապէս եւ որդին միածին էր ի ծոց հօր եւ յարգանդ կուսին. ի խաչին անարգեալ՝ եւ յաթոռ փառաց բազմեալ։ Որպէս ասէր. «Որդին մարդոյ որ էն յերկինս»։ Ուստի ընդ հաւատացեալս է մինչ ի կատարած աշխարհի։

Հնգետասաներորդ՝ տաճար միայն Աստուծոյ սրբի. ըստ այնմ. «Տէր ի տաճար սուրբ իւրում»։ Որ եւ մեկնէ առաքեալն. «Դուք էք տաճար աստուծոյ կենդանոյ»։ Եւ ասաց ինքն պահողացն զպատուիրանս. «Ես եւ հայր առ նա եկեսցուք՝ եւ օթեւանս առ նմա արասցուք»։

Վեշտասաներորդ՝ Աստուծոյ միա՛յն է ընդ կամելոյն եւ կարելն. ըստ այնմ. «Զամեն այն ինչ կամեցաւ եւ արար Տէր»։

Եւ ինքն Տէր ասէր. «Կամիմ սրբեաց»։

Եօթնեւտասներորդ՝ ամենեւիմբ սրբութեամբ արդարութիւն միայն Աստուծոյ է. ըստ այնմ. «Ո՛չ գոյ սուրբ որպէս զՏէր. եւ ո՛չ արդար որպէս զԱստուած մեր»։

Եւ մարգարէն վասն որդւոյ ասէ. «Ո՛չ արար մեղս, եւ ո՛ չ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա»։ Որպէս ինքն ասէ. «Իշխան աշխարհիս ո՛չ գտանէ յիս յիւրայնոցն»։

Ութեւտասներորդ՝ ճշմարիտ միայն Աստուածէ. եւ զինքենէ՛ վկայէր. «Ե՛ս եմ ճշմարտութիւն»։ Ապա ուրեմն Աստուածէ Քրիստոս։

Իննեւտասներորդ՝ Տէր փառաց միայն Աստուածէ. ըստ այնմ. «Տէր զօրութեանց նա իքն է թագաւոր փառաց»։

Այլ առաքեալն Տէր փառաց զՔրիստոս ասէ յառաջին կորնթացւոցն. «Թէ էին ծանուցեալ՝ ո՛չ արդեօք զՏէրն փառաց ի խաչ հանէին»։

Քսաներորդ՝ յառաքելութիւն հրաւիրել միայն Աստուած է. ըստ Եսաեայ. «Զով առաքեցից. եւ կամ ո՞վ երթիցէ ա ռ այն ժողովուրդն»։

Եւ ինքն Տէրն ասաց. «Որպէս առաքեաց զիս հայր իմ, եւ ես առաքեմ զձեզ»։ Ապա ուրեմն Աստուածէ Քրիստոս հաւասար հօր եւ հոգւոյն սրբոյ։

Այլ թերեւս ասիցէ ոք եթէ՝ վերոյ ասացեալ գործ առնութիւնքս պատշաճին Քրիստոսի վասն բնութեան բանին, եւ ո՛չ վասն մարմնոյն։

Վասն որոյ հարկաւորիմ ցուցանել նոյն քան գլխով եթէ Աստուածէ Քրիստոս եւ ըստ մարմնոյն միութեան մարմնացեալ եւ մարդացեալ Աստուած։

(Պրակ Դ) Զի մի է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս եւ Աստուած մարմնովն ծնեալ ի կուսէն։

Առաջին. «Բանն մարմին եղեւ » ասէ Յօհաննէս։ Իսկ եղեւս այս՝ նշանակէ զմիաւորութիւն բանին եւ մարմնոյն։

Իսկ թէ ոք ասիցէ՝ եղեւն զփոփոխումն ցուցանէ. որպէս այն թէ՝ գաւազանն Մովսէսի օձ եղեւ։

Ասեմք եթէ՝ Տէր ապաւէն եղեւ ասէ մարգարէն։ Ո՛չ թէ փոփոխեցաւ ի տէրութենէն յապաւինութիւն, այլ եկաց մնաց Տէր, եւ եղեւ ապաւէն։ Նոյնպէս բանն Աստուած եկաց մնաց բան, եւ եղեւ մարմին։

Եւ զի բանն մարմին եղեւ միաւորութեամբն. ուրեմն յայտէ՛ զի մարմին բանին բան եղեւ նոյն միաւորութեամբն։ Ապա ուրեմն Աստուածէ նոյն մարմինն Քրիստոսի։

Երկրորդ՝ յառաջին կորնթացւոցն ասէ. «Մի Տէր մի Յիսուս Քրիստո ս՝ որով ամենայն»։ Ա՛րդ՝ որով ամենայն՝ յարմարի բանին. ըստ այնմ ամենայն. «Ինչ բանիւն եղեւ»։ Եւ Յիսուս կոչի մարդն։ Ապա ուրեմն մի է Տէր եւ մի Քրիստոս բանն մարդացեալ։

Երրորդ՝ ասէ ի փիլիպպեցւոցն. «Լայն խորհեսցի իւրաքանչիւր ոք որ ի Քրիստոս Յիսուս՝ որ ի կերպարանս Աստուծոյ էր»։ Ա՛րդ՝ բանն առանց մարմնոյն Քրիստոս ո՛չ է. Ապա ուրեմն յա՛յտ է զի միացեալ մարմնովն է՛ հաւասար եւ ի կերպարանս Աստուծոյ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։

Չորրորդ՝ գաղտացւոց ասէ. «Առաքեաց զԱստուած զորդին իւր որ եղեւ ի կնոջէ»։ Ապա ուրեմն մարդ եղեալն ի կնոջէ որդի է Աստուծոյ։

Հինգերորդ՝ Աստուած խոստացաւ Աբրահամու թէ. «Ի զաւակէ՛ քումմէ օրհնեսցին ամենայն ազգ երկրի»։

Իսկ Պօղոս զզաւակն զայն զՔրիստոս ասէ ի հռօմայեցւոցն թէ. «Քրիստոս է ի հարցն ըստ մարմնոյն Աստուած օրհնեալ յաւիտեան»։ Ապա ուրեմն՝ Աստուած է որդի կուսին։

Վեցերորդ՝ բանն Աստուած անմարմին է եւ ի սկզբանէ. ըստ այնմ. «Ի սկզբանէ՛ էր բանն»։ Այլ Յօհաննէս ի կաթողիկէն ասէ. «Որ էրն ի սկզբանէ զորմէ լըւաքն եւ ականատես իսկ եղաք. եւ ձեռք մեր շօշափեցին զբանն կենաց»։

Ապա ուրեմն շօշափելի մարմինն է բան կենաց եւ Աստուած։

Եօթներորդ՝ իջանելն յերկնից՝ բանին յարմարի. զի միաւորեցաւ ի մարմնի այն է իջանելն։ Այլ վասն մարմնոյն ասէ Յօհաննէս. «Ես եմ հացն կենաց որ յերկնից իջի»։ Ապա ուրեմն Աստուած է մարմինն եւ յերկնից իջեալ։

Ութերորդ՝ ելանելն յերկինս պատշաճի մարմնոյն Քրիստոսի. որ պէս ի տեսս առաքելոցն վերացաւ յերկինս։ Եւ իջանելն՝ բանին որպէս ասացաւ։

Այլ յեփեսացւոցն ասէ առաքեալն. «Որ էջն՝ նո՛յն է եւ որ ելն ի վերոյ քան զամենայն երկինս»։

Իններորդ՝ Որ էն՝ Աստուած կոչի. ըստ այնմ որ ասացաւ Մովսէսի. «Ես եմ որ Էնն»։ Այլ աւետարանն Յօհաննու ասէ. «Ո՛չ ոք ել յերկինս՝ եթէ ոչ որ էջն յերկնից որդին մարդոյ որ էն յերկինս»։ Ապա ուրեմն որդին մարդոյ որ էն է եւ յերկինս։

Տասներորդ՝ դերանուանքն որպէս ես. դու. նա՛. յատկապէս զմի անձն նշանակեն։ Այլ մարդն Քրիստոս ասէր. «Յառաջ քան զլինիլն Աբրահամու եմ ես»։ Եւ Պետրոս ասէ ի դաւանութիւնն. «Դու ես Քրիստոս որդի Աստուծոյ»։ Ապա ուրեմն աստուած եւ որդի Աստուծոյ է մարմնացեալն Քրիստոս։

Մետասաներորդ՝ ասէ աւետարանն Յօհաննու. «Ե՛ս եւ հայր իմ մի եմք. որ ետես զիս՝ ետես զհայր»։

Եւ կուրին ասէր. «Որ տեսերդ՝ եւ որ խօսիդ ընդ քեզ նա՛ է որդին Աստուծոյ»։ Ապա ուրեմն երեւեալն մարմնով եւ խօսեցեալն է որդի Աստուծոյ եւ մի ընդ Հօր։

Երկտասաներորդ՝ այն որ սկիզբն յաշխարհի ունի՝ եւ ո՛չ է յառաջ քան զլինիլն իւր յաշխարհի՝ ո՛չ ասի գալ յաշխարհս։

Այլ մարմին եւ հոգին Քրիստոսի զսկիզբն յաշխարհի ունին. այլ վասն միաւորեալ մարմնոյն ասէ բանն Աստուած. «Ելի ի հօրէ եւ եկի յաշխարհ»։

Երեքտասաներորդ՝ Պօղոս յեբրայեցւոցն ասէ. «Ի մտանելն իմում յաշխարհս՝ մարմին հաստատեցեր ինձ»։ Ապա ուրեմն եւ մարմինն այն յատուկ է մարմին բանին Աստուծոյ. եւ այս ո՛չ կարէ լինիլ՝ եթէ ո՛ չ լիցի միաւորեալ ընդ նմին։

Չորեքտասաներորդ՝ Պօղոս ասէ ի փիլիպպեցւոցն. «Որ ի կերպարանս Աստուծոյ էր՝ զկերպարանս ծառայի էառ. ի նմանութիւն մարդկան եղեւ » եւ այլն. Ապա ուրեմն մի՛ է որդին Աստուծոյ եւ որդին մարմնացեալ եւ մարդացեալ Աստուած։

Հնգտասաներորդ՝ ասէ ի կ ողոսացոցն եթէ. «Նովաւ հաստատեցաւ ամենայն որ ինչ յերկինս եւ որ ինչ յերկրի»։ Եւ զկնի ասէ. «Նա՛ է գլուխ մարմնոյ եկեղեցւոյ որ է սկիզբն եւ անդրանիկ մեռելոց»։ Ապա ուրեմն մի Աստուած է եւ մի որդի հաստիչն ամենայնի եւ անդրանիկն մեռելոց։

Վեշտասաներորդ՝ ասէ. «Ե՛ս յար ուցից զնա յաւուրն յետնում. եւ ես տաց նոցա զկեանսն յաւիտենականս»։

Ապա ուրեմն եւ ո՛չ էր յարութիւն եւ ո՛չ կենաց տըւօղ, եթէ ո՛չ էր միաւորեալ ընդ կեանքն յաւիտենական։

Եօթնեւտասներորդ՝ ասէ աւետարանն Յօհաննու. «Այնպէս սիրեաց Աստուած զաշխարհս՝ մինչեւ զորդին ի ւր միածինն ետ ». այսինքն ի մահ։ Ապա ուրեմն չարչարեալ եւ մեռեալ մարդն է որդի Աստուծոյ։

Ութեւտասներորդ՝ ամենայն կիրք մարմնոյ՝ մարդոյն ասին. այնմ որոյ է՛ մարմին։ Որպէս թէ մարմինն Պետրոսի խոցի կամ տանջի, ասեմք թէ Պետրոս խոցեցաւ եւ Պետրոս տանջեցաւ։ Ապա ուրեմն մ արմինն Քրիստոսի Աստուածէ։ Վասն այն ասէ Աստուածաբանն. «Աստուած խաչեալ. Աստուած չարչարեալ»։

Իննեւտասներորդ՝ թէպէտ մարդիկ ոմանք կոչին Տէր վասն ունելոյ իշխանութիւն ի՝ չ, այլ Տէր միայն Աստուածէ. ըստ այնմ. «Տէր զօրութեանց. նա՛ ինքն է թագաւոր փառաց»։

Այլ զխաչեա լն Քրիստոս՝ Տէր փառաց կոչէ Պօղոս յառաջին կորնթացւոցն. «Թէ էին ծանուցեալ ասէ ո՛չ արդեօք զՏէրն փառաց ի խաչ հանէին»։

Քսաներորդ՝ որպէս բարձրագոյնքն կարեն ասիլ մարմնոյն վասն միութեանն՝ որպէս Աստուած, յարութիւն, կեանք յաւիտենական։ Այսպէս եւ խոնարհագոյնքն են Աստ ուծոյ բանին վասն միաւորութեանն. որպէս մարդ ծնանիլ ի կուսէ՛ ժամանակեայ. խաչիլ եւ մեռանիլ. որպէս ասէ առաքեալն. «Յիսուս Քրիստոս երէկ եւ այսօր՝ նոյն եւ յաւիտեան»։ Ապա ուրեմն ճշմարիտ Աստուածէ Քրիստոս մարմնովն միաւորեալ անբաժանելի յաւիտեան։

(Պրակ Ե)

Եթէ մի է առ հասարակ բնութիւն Երրորդութեանն եւ ո՛չ բաժանեալ, ո՞րպէս իմանամք զբանն միայն մարմնացեալ. եւ ո՛չ զհայր եւ զհոգի։

Պատասխանեմք։ Հարցումնս այս է՛ ո՛չ գիտողաց զհասարակութեանն բան եւ զառանձնութեանն։ Ա՛րդ՝ ընդ դէմ քումդ խոհեմութեան որպէս իմանաս ի միում հաս արակ բնութեան զբանն ծնեալ եւ զհոգին բղխեալ. իսկ հայր ո՛չ ծնեալ կամ բղխեալ. եւ անդրադարձեալ եւս։ Այլ զոր օրինակ՝ ոմն անհատ ունի զհասարակ բնութիւնն լիով յիւրում առանձնութեանն։ Ուստի յա՛յտ է ի սահմանէն. ամենայն մարդ կենդանի բանաւոր մահկանացու մտաց եւ հանճարոյ ընդունակ։ Եւ դու Պետրոս՝ մարդ կենդանի բանաւոր մահկանացու մտաց եւ հանճարոյ ընդունակ։ Ա՛րդ՝ դու առանձնութեամբ քո որ ունիս զհասարակ բնութիւնդ՝ ծնար այսօր ի մօրէ՛ կամ մեռար յաշխարհէ՛ եւ ո՛չ հասարակ մարդկութիւնս։ Նոյնպէս իմա՛ եւ զԱստուածն բան. ունելով զնոյն բն ութիւն յառանձնութեան իւրում. եւ միայն միացեալ ի մարմնի եւ ո՛չ հայր եւ հոգի ըստ առաքելոյ. «Ի նմա բնակէ՛ ամենայն լրումն աստուածութեանն մարմնապէս։ Որ է՛ էապէս»։ Եւ այն զի ո՛չ ինչ ունի մինն նւազ քան զերկուքն, եւ ո՛չ երկուքն առաւել քան զմին. բաց յառանձնութեանցն։ Այս վասն հասարակ բնութեանն։

Իսկ վասն անբաժան էութեանն ծանի՛ր եւ զայդ օրինակաւ։ Որպէս մի էութիւն է խնծորն. եւ ունի երեք յատկութիւնս որակաց. զհամն, եւ զհոտն, եւ զգոյնն ընդ ձեւոյն։

Ա՛րդ՝ զանազան զգայութեամբ զանազանապէս զգամք, եւ ո՛չ ամենայնիւ զմինն՝ կ ամ միովն զամենայն։

Զի աչք զգայ զգոյնն ընդ ձեւոյն. եւ ո՛չ զհամն եւ զհոտն։

Իսկ ըռընկունքն զհոտն. եւ զայլսն ո՛չ։ Եւ ճաշակելիքն զհամն միայն՝ արտաքոյ մնալով հոտոյն եւ գունոյն։

Եւ որպէս հուրն ունի յէութեան իւրում լոյս եւ ջերմութիւն։ Իսկ շօշափելիքն զգայ զջերմո ւթիւնն՝ եւ տեսանելիքն զլոյսն զլոյսն միայն ի միում էութեան։ Նոյնպէս ի մարդեղութեան բանին անբաժան գոլով հայր եւ հոգի, ըստ որում. «Ես ի հայր՝ եւ հայր ի յիսէ»։ Եւ թէ. «Հոգւովն Աստուծոյ հանեմ զդեւս»։

Սակայն բա՛նն մարմին եղեւ. եւ ո՛չ հայր եւ ո՛չ հոգի։

(Պրակ Զ)

Քրիստոս ըստ մարդկային բնութեանն Աստուած է, թէ ըստ աստուածային բնութեանն մարդ։

Պատասխանեմք։ Հարցումնս այս է՛ երկաբնակացն. եւ նմանի այնմ թէ՝ մարդ ըստ հոգւոյն բնութեանն մարմին է, թէ ըստ մարմնոյն բնութեանն հոգի։ Ա՛րդ՝ որպէս կարծեն ինքեանք զէն մեծ ո ւնիլ առ երկոսին կողմանս, կամ հարկիւ անկանիլ ի նեստորին բնութիւն եւ բնութիւն եւ բնութիւն, եւ կամ ըստ Եւտիքեայ շփոթել զբնութիւնսն։

Յորոյ փախչելով մեր եւ յերկուց ծայրիցն, զառ ի մէջն ունելով ուղղապէս ընթացք, ասեմք եթէ Քրիստոս ըստ անշփոթ միաւորութեանն՝ աստուած ային բնութեամբն մարդ է, եւ մարդկային բնութեամբն Աստուած է։

Զի նոյն ինքն Քրիստոսդ անուն՝ ուսուցանէ զքեզ աստուածութեամբն մարդ գոլ, եւ մարդկութեամբն Աստուած։

Ուստի ո՛չ ասի Քրիստոս սոսկ մարդն, կամ մերկ աստուածն. այլ որպէս ցուցաւ յերկուց միաւորութիւնն։

Այսպէ ս ընդ դէմ Նեստորի։

Իսկ ընդ դէմ Եւտիքեայ անշփոթ ասել՝ պահէ՛ զյատկութիւն բնութեանցն՝ ի միութիւն խառնեալ էութեանցն։ Վասն որոյ աստուածային բնութեամբն մարդ է Քրիստոս. եւ մարդկային բնութեամբն Աստուած։ Ո՛չ փոխարկապէս, այլ փոխատրապէս. այսինքն զի ի միաւորութեանն ե կաց մնաց » որ ինչ էրն, եւ եղեւ որ ինչ ո՛չ ն էր։ Զի Աստուած է իւրում բնութեանն. եւ նոյն մարդ ըստ նորին բնութեամբ միաւորութեանն։ Որ եւ մարդկութիւնն Աստուած էր ըստ նորին բնութեամբ միաւորութեանն. եւ նոյնն մարդ ըստ իւրում յատկութեանն։ Այսպէս եւ անմահ է բանն ըստ իւրում բնութեանն. եւ նոյն մահացեալ ըստ միաւորութեանն։ Որ եւ մարդկութիւնն անմահ ըստ միաւորութեանն. եւ մահացեալ ըստ իւրոյն յատկութեանն։ Նմանապէս՝ անպարագրելի եւ պարագրելի։ Անմարմին եւ մարմնացեալ։ Անեղ եւ եղեալ։ Անչարչարելի եւ չարչարեալ. Այսպէս իմասցիս ըստ մի աւորութեան բանին եւ անշփոթելի խառնմանն։ Զի այս է ուղղակի դաւանութիւն միաւորութեանն Քրիստոսի։ Եւ այսպէս ուսաք ի սրբազան առաջնորդէն մերմէ։

Իսկ աստուած զաստուածութիւնն՝ եւ մարդ զմարդկութիւնն միայն։ Անմահ զաստուածութիւնն՝ եւ մահացեալ զմարդկութիւնն։ Չարչարելի զմարդկութիւնն։ Չարչարելի զմարդկութիւնն՝ եւ անչարչարելի զաստուածութիւնն։ Ուրեմն եւ ծնեալ ի մօրէ միայն զմարդկութիւնն՝ եւ ո՛չ զԱստուածային էութիւնն։ Այսոքիկ եւ այսպէս ասել՝ քակէ՛ եւ ուրանայ զմիութեանն բան։ Եւ որ ուրանայ զմիութիւնն՝ ուրանայ եւ զՔրիստոսն գոլ։ Ապա ուրեմն եւ զհաւատ քրիստոնէութեանն։ Ուրեմն նա ինքն հաւատարիմ մնայ, ուրանալ զանձն իւր ո՛չ կարէ։

Եւ դու այսպէս ընկալ եւ հաստատեա՛ ի քեզ. եւ լեր միացեալ ամենայն դիմօք եւ խաղալեօք ի համայնից գլուխն միշտ պատշաճութեամբ ի Քրիստոս։

(Պրակ Է)

Վասն է՞ր քաղկեդոնիկքն եւ նեստորականքն ուրանան զբնութեամբ միաւորութիւնն. այլ անձաոբ միայն եւ յատկութեամբ ասեն։

Պատասխանեմք։ Յաղագս երից պատճառաց ուրանան զմիաւորութիւնն ի մարդեղութիւն բանին։

Նա՛խ՝ զի մի՛ շփոթեսցին բնութիւնքն ի միաւորութիւնն որպէս ասաց Եւտիքէս։

Եր կրորդ՝ զի մի՛ չարչարել լիցի Աստուածային բնութիւնն ընդ մարդկութեանն։

Երրորդ՝ զի մի՛ Երրորդութիւնն մարմնացեալ երեւեսցի։ Զի բնութիւնն հասարա՛կ է. եւ մայր նորին՝ Երրորդութեանն լիցի մայր։

Զայս ի նոքա։ Իսկ մեք ի կարճոյ պատասխանեցուք։

Առաջնոյն ասեմք. թէպէտ բան ն Աստուած բնութեամբ միաւորեսցի ընդ մարդկութեանն , ո՛չ կրէ շփոթումն եւ կամ խառնակումն ինչ։

Զի անմարմին է՝ եւ միաւորի ընդ մարմնոյ. որպէս հոգի եւ մարմին բնութեամբ միաւորին եւ ո՛չ շփոթին։ Առ երկրորդն ասեմք՝ թէ ո՛չ բաժանումն բնութեան առնէ զանչարչարութիւն բանին, այլ անեղութիւն բնութեանն։ Զի անե՛ղ է՝ յաղագս որոյ ո՛չ կրէ յեղումն ինչ եւ փոփոխումն կրից։ Որ եւ գոն ի եղեալքս միաւորեալք. որպէս հուր եւ երկաթ. հոգի եւ մարմին. որք չարչարին անչարչարապէս։

Առ երրորդն ասեմք՝ թէ յիմարութիւն է ամենեւիմբ եւ մոլորութիւն իսկ ի լսե լ զայս։ Զի թէ անանձն բնութիւն ասէաք միաւորեալ որ էր հասարակ, գո՛յր ինչ նոցա ասել առ այս։ Այլ զի զանձնաւոր բնութիւն եւ զանհատն ասեմք մարմնացեալ. զի սկիզբն միաւորութեանն է ի բնութիւնն, եւ կտրումն կայացեալ ի յանձն։ Յիմարա՛ց ուրեմն եւ ափշելոց է խնդիր նոցա։ Որ եւ ըստ այսմ պարտիմ նոքա ուրանալ եւ զանհատ բնութիւնս մարդկութեան նորին։ Զի մի՛ հասարակ մարդկութիւնս միաւորեսցի։ Որ եւ ընդ չարչարիլն Քրիստոսի՝ չարչարեցաւ եւ մեռաւ բոլոր մարդկութիւնս ըստ նոցա։

Զոր զայսպիսի չարութեան խնդիրս տարագրէ՛ եկեղեցի ուղղափառաց։ Այլ խո ստովանիմք զբանն Աստուած՝ ո՛չ մասամբ, այլ լրութեամբ իւր մարմնացեալ եւ մարդացեալ ըստ Պօղոսի թէ. «Ի նմա՛ բնակէ ամենայն լրումն աստուածութեանն մարմնապէս»։ Ո՛չ յեղմամբ կամ շփոթմամբ. այլ անշփոթ միաւորութեամբ զբանն մարմին եղեալ եւ միաւորեալ զբնութիւնս մեր կատարելա պէս ընդ իւրում աստուածութեանն։ Եւ երեւեալ մարմնովն մի բնութիւն տեսակցեալ եւ մի անձնաւորութիւն. մի Տէր. մի որդի. ըստ սուրբ հարցն ուղղափառութեան։

Եւ թէ՝ մի ասեմք զՏէր մեր Յիսուս Քրիստոս. եւ մի զբնութիւն նորա։ Զի մի՛ է բնութիւն բանին մարմնացելոյ։

(Պրակ Ը)

Զի՞նչ է ծայրագոյն միաւորութիւն բանին մարմնացելոյ։

Պատասխանեմք։ Չորիւք եղանակօք է տեսանել .

Նախ՝ զի սքանչելեօք է. որոյ սահմանն անգիտելի է, եւ ի վեր քան զբնութիւն։

Երկրորդ՝ զի անեղի ընդ եղելոյ է միաւորութիւնն։

Երրորդ՝ զի անփոփոխ է միաւորութիւնն։

Չորրորդ՝ զի անբաժանելի է։

(Պրակ Թ)

Ո՞րպէս ասեմք Աստուած եւ մարդ։

Պատասխանեմք։ Աստուած եւ մարդ ասել Քրիստոսի կրկին է իմացումն։ Ոմանք զբոլորն բաժանեալ ասեն աստուած եւ մարդ. որպէս նեստորականքն։

Եւ ոմանք մասամբ եւ բաժանեալ. որպէս քաղկեդոնիկքն ասեն։

Այլ մեք զբոլորն եւ անբաժան ասեմք աստուած եւ մարդ. այսինքն մարդկութեամբն մարդ, եւ աստուածութեամբն Աստուած։ Զոր յայսմանէ երեւի երեք եղանակ միաւորութեանն զանազանապէս։

Նախ՝ զնոյն ինքն բան՝ Աստուած եւ մարդ. այսինքն մարդկութեամբն մարդ, եւ աստուածութեամբն Աստուած։

Եւ այս ո՛չ մասամբ կամ բաժանմամբ. այլ բոլորիւ եւ միութեամբ։ Այսոքիկ հային առ միութիւն անձինն աստուածային։

Երկրորդ՝ ասել զնոյն Աստուածն մարդ. եւ զնոյն մարդ Աստուած։ Ո՛չ փոխարկապէս, այլ փոխատրապէս։ Այսոքիկ հային առ միութիւն էութեանն։

Երրորդ՝ ասի նոյն մարդկութիւնն աստուածութեամբն մարդ, եւ աստուածութեամբն Աստուած։

Եւ զնոյն բանն աստուած՝ աստուածութեամբն Աստուած, եւ մարդկութեամբն Աստուած. զի անբաժանելի է. թէպէտ եւ էր նախ քան զմարդեղութիւնն Աստուած, այլ յետ անճառ միաւորութեանն մարմնովն է Աստուած։ Այսոքիկ հ ային առ բնութեամբ միաւորութիւնն։

Իսկ թէ որպէ՞ս ասացից։

Որպէս ասեմք զաստուածածին կոյսն մայր եւ կոյս. ո՛չ բ բնութիւն կամ բ անձն. որ է մասամբ եւ բաժանմամբ. այլ զմի եւ զնոյն. ունելով զայս եւ զայն յատկութիւն։ Եւ կարեմք ասել զմի եւ զնոյն՝ կուսութեամբն կոյս. եւ մայրութեամբն՝ մայր։ Եւ դարձեալ ասի՝ մայրն կոյս, եւ կոյսն մայր։ Եւ դարձեալ ասի՝ կուսութեամբն կոյս, եւ կուսութեամբն մայր։ Եւ մայրութեամբն կոյս, եւ մայրութեամբն մայր։ Յայս օրինակ եւ ծնեցեալն ի նմանէ ճշմարիտ Աստուած եւ մարդ։

Դարձեալ՝ որպէս բացբարձութեամբն աս ի հայր Աստուած՝ Անսկիզբն եւ անվախճան. ունելով զայս եւ զայն ի պարզ միութեան իւրում։ Եւ ո՛չ է բ անձն կամ բ բնութիւն։ Այսպէս եւ ծնեցեալն որդի միաւորեալ մարմնովն է եւ ասի Աստուած եւ մարդ. ի բաղադրեալ միաւորութեանն։ Եւ ո՛չ ասի բ անձն կամ բ բնութիւն։ Դարձեալ՝ ըս տ նոյն սարասի՝ բանն աստուած ունի ծնունդ ի հօրէ նախ քան զյաւիտեանս. եւ ունի ծնունդ ի մօրէ ի յետին ժամանակիս. եւ ո՛չ ասի երկածին. այլ՝ միշտ միածին։ Այսպէս նոյն բանն ունի զբնութիւն Աստուծոյ ի հօրէ. ունի եւ զբնութիւն մարդոյ ի մօրէ՛. եւ ո՛չ ասի բ բնութիւն. այլ մի բնութիւն վասն միաւորութեանն։

Դարձեալ՝ որպէս էր որդի հօր յատկութեամբ իւրով, եւ եղեւ որդի կուսի յատկութեամբ իւրով։ Եւ ո՛չ է եւ ո՛չ ասի բ որդի կամ բ դէմ եւ այլն. այլ մի որդի եւ մի անհատ յատկութեամբ իւրով. եւ մի դէմ. եւ մի անձն. եւ մի կերպ. եւ այլն։ Ա յսպէս էր ի հօրէ բնութեամբ՝ եւ եղեւ ի մօրէ բնութեամբ. եւ ո՛չ ասի երկաւոր բնութիւն եւ երկաբուն. այլ միաւոր եւ միաբուն։ Մի որդի. եւ մի բնութիւն. միատեսակ Աստուած մարդացեալ։

Զոր եւ յերկարելով բացայայտեցից։

Ա ) Որպէս արարիչն արարածոց եղեւ մարդ, եւ ո՛չ ասի արար ած. այլ եւ ո՛չ արարիչ։

Այլ ամենեւին անեղ եւ արարիչ մարմնով իւրով։

Բ ) Այլ եւ ոչ ասի անկատար եւ փոքր վասն աճման հասակին։ Այլ ամենեւին կատարեալ եւ միշտ մեծ մարմնով իւրով։ Ըստ որում. «Մեծ եւ կատարեալ անձեռագործ խորան. որ ո՛չ յայսց արարածոց»։

Գ ) Եւ ո՛չ ասի ժ ամանակեայ վասն մարմնոյն. այլ մշտնջենաւոր եւ յաւիտենական մարմնով։

Ըստ որում. «Յիսուս Քրիստոս երէկ եւ այսօր նոյն եւ յաւիտեան»։ Այսպէս եւ զայլն իմա՛։

Դ ) Ո՛չ ասի հողեղէն եւ երկրեղէն վասն հողեղէն մարմնոյն։ Այլ միշտ յերկնից մարմնով իւրով. եւ ստեղծիչ հողեղինաց եւ երկրաւորաց։ Ըստ որում. «Առաջին մարդն յերկրէ հողեղէն. երկրորդն Տէր յերկնից»։

Ե ) Եւ ո՛չ ասի շնչաւոր վասն շնչաւոր մարմնոյն։ Այլ ամենեւին հոգեւոր։ Ըստ որում. «Առաջին մարդն ի շունչ կենդանի, եւ երկրորդն յոգի կենդանարար»։

Զ ) Եւ ո՛չ ասի ծառայ վասն ծառայական մ արմնոյն. այլ միշտ Տէր եւ ազատ։ Ըստ որում. «Ազա՛տ են որդիքն»։

Է ) Եւ ո՛չ ասի անիծեալ վասն անիծից մարմնոյն. այլ ամենեւին օրհնութիւն մարմնուն։ Ըստ որում. «Ի նա՛ օրհնեսցին ամենայն ազգ երկրի»։

Ը ) Եւ ո՛չ ասի մեղաւոր վասն առնլոյ զմեղաւոր մարմինս. այլ միշտ անմեղ մարմնով իւրով։ Ըստ որում. «Ո՛չ արար մեղս եւ ո՛չ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա»։

Թ ) Եւ ո՛չ ասի տգէտ եւ տկար վասն մարմնոյն։ Այլ ամենագէտ եւ ամենազոր մարմնովն։ Ըստ որում. «Քրիստոս՝ Աստուծոյ զօրութիւն եւ Աստուծոյ իմաստութիւն»։

Ժ ) Եւ ո՛չ ասի ապականացու վասն առ նլոյ յապականացուացս մարմին . այլ միշտ անապական մարմնովն։ Զի. «Մարմին նորա ո՛չ ետես զապականութիւն»։ Եւ զի զմեզ անապական գործեաց վերստին ծննդեամբն։

ԺԱ ) Եւ ո՛չ ասի մահկանացու վասն մարմնոյն. այլ միշտ անմահ եւ կենդանարար մարմնովն. Ըստ որում. «Որ ուտէ զմարմին իմ ՝ կեցցէ յաւիտեան»։

ԺԲ ) Եւ ո՛չ ասի պարագրելի վասն մարմնոյն. այլ անպարագրելի մարմնովն։ Ըստ որում. «Յամենայն տեղիս պատարագի»։ Նմանապէս իմա՛ եւ զայլն ամենայն։

Եւ որպէս այս ո՛չ ասի, Նոյնպէս եւ ո՛չ է հնար երկատելով ասել զՔրիստոս անեղ եւ եղական։

Կամ յաւիտենից եւ ժամանակեայ։

Կամ կատարեալ եւ անկատար։

Անգէտ եւ անմենագէտ։

Հզօր եւ տկար։

Հոգեւոր եւ շնչաւոր։

Անմեղ եւ մեղաւոր. եւ այլն ամենայն։

Եւ որպէս զայդ ուսար ուղղափառ դաւանութեամբ՝ ի միտ առ զոր ասեմս։ Ո՛չ ասի պարզ եւ սոսկ մարդ.

Վասն մարդկային կերպին։

Այ լ եւ ո՛չ ասի Աստուած եւ մարդ որոշմամբ. այլ աստուած մարդացեալ եւ մարմնացեալ։ Ապա՛ թէ որոշմամբ ասես Աստուած եւ մարդ, ասա՛ եւ զծնօղն կոյս՝ Աստուածածին եւ մարդածին։

Իսկ թէ ո՛չ, այլ պարզաբար աստուածածին խոստովանիս ընդ մեզ, ապա՛ եւ զծնեալն ի նմանէ խոստովանեա՛ Ա ստուած մարմնացեալ եւ մարդացեալ։

Դարձեալ՝ ծանի՛ր ուղղապէս. զի ասի աստուած մարմնացեալ եւ մարդացեալ. զի այս միաւորութենէ։ Այլ ո՛չ ասի մարդ աստուածացեալ եւ անմարմնացեալ. զի այս փոխարկութեան է։

Ասի դարձեալ՝ աստուած մարմնազգեաց. այլ ո՛չ ասի աստուած մարդազգեաց. կամ մարդ աստուածազգեաց. զի այս որոշմա՛ն է։

Ասի դարձեալ՝ աստուած մարմին եղեալ. եւ մարդ եղեալ. եւ մարմին առեալ. այլ ո՛չ ասի մարդ առեալ։

Ասի դարձեալ՝ մարմնով ծնեալ. եւ մարմնով երեւեալ. եւ մարմնով շրջեալ. եւ այլն։ Եւ ո՛չ ասի մարդով ծնեալ. եւ մարդով երեւեալ. կամ մարդով շրջեալ. եւ այլն։

Նմանապէս ասի մարմնով չարչարեալ. եւ մարմնով մեռեալ. եւ յարուցեալ. եւ համբարձեալ։ Այլ ո՛չ ասի մարդով չարչարեալ. եւ մարդով մեռեալ. կամ յարուցեալ. կամ համբարձեալ։

(Պրակ Ժ)

Ո՞րպէս ասէ աստուածաբանն եթէ. «Մինն աստուածացոյց՝ ե ւ միւսն աստուածացաւ»։ Եւ Կիւրեղ ասէ. «Ո՛չ մարդ աստուածացեալ, այլ Աստուած մարդացեալ»։

Պատասխանեմք։ Այլ եւ այլ վարդապետութիւնք ընդ դէմ այլ եւ այլ հերձուածո՛ց են, եւ ո՛չ ընդ դէմ միմեանց։

Զի մեծն աստուածաբան ընդ դէմ Արիոսի պատերազմի. որ արարած ասէր զբանն՝ աս տուածացեալ յետոյ։ Վասն որոյ ասէր՝ մինն Աստուած էր բնութեամբ բանն. Աստուած արարիչ եւ ստեղծիչ։ Իսկ միւսն մա՛րդ էր բնութեամբ յարարեալ եւ ստեղծեալ բնութենէ. եւ խառնելով ընդ բանին՝ եղեւ առեալն որպէս առօղն որպէս առօղն զո՛յգ եւ հաւասար Աստուած։ Ըստ այնմ թէ. «Զնա Տէր եւ օծեալ Աստուած արար»։

Իսկ սուրբն Կիւրեղ ընդ դէմ Նեստորի զինէր. որ ասէր բնակութեամբ զբանն ի մարմնի. եւ նախ զմարդն ծնեալ ի կուսէն եւ շրջեալ ի յերկրի, եւ յետոյ բնակեալ բանն Աստուած յետ մկրտութեանն. եւ յետ յարութեանն փառաւորեաց զնա. եւ զօրացոյց յարակցու թեամբ ընդ ինքեան։ Վասն որոյ ասէ սուրբն Կիւրեղ եթէ՝ ո՛չ մարդն աստուածացաւ, այլ աստուած բանն էջ յարգանդ կուսին եւ առեալ հոգի եւ մարմին ի նմանէ՝ Աստուածն մարդ եղեւ. ըստ այնմ թէ. «Բանն մարմին եղեւ»։ Յորոց երկուց աստուածաբանիցս իմանի մեզ սոյնպէս։ Եթէ՝ բանն աստո ւած մարմնացաւ եւ մարդացաւ. եւ մարդկութիւնն աստուածացաւ խառնելով եւ միանալով բանին։

(Պրակ ԺԱ)

Ո՞րպէս ասէ աստուածաբանն եթէ. «Բնութիւնք երկու»։ Եւ սուրբն Կիւրեղ եւ Աթանաս ասեն. «Մի՛ է բնութիւն բանին Աստուծոյ մարմնացելոյ»։

Պատասխանեմք։ Ասեմք թէ՝ եւ այ ս ընդ դէմ երկուց հերձուածողա՛ց է։ Սուրբն Կիւրեղ ընդ դէմ Նեստորի որ Բ բնութիւն բաժանեալ ասէր Քրիստոսի՝ ասաց, մի բնութիւն միաւորեալ Աստուած մարմնացեալ եւ մարդացեալ։

Իսկ Աստուածաբանն ընդ դէմ ապօղինարի՝ որ միայն մարմին ասաց առանց հոգւոյ առեալ. ասէ մարմին առանց հոգւոյ անկատա՛ր է մարդ։ Այլ՝ էառ զհոգի եւ զմարմին. որ է կատարեալ բնութիւն մարդոյ։ Որպէս ասէ բնութիւնք բ. այսինքն կատարեալք։ Ո՛չ որպէս ապօղինար կարծեաց. այլ Աստուած կատարեալ եւ մարդ կատարեալ. հոգով եւ մարմնով։ Ըստ որում մերձ դնէ, քանզի մարմին եւ հոգի. այսինքն թէ ո՛չ կարէ մարդն առանց հոգւոյն գոյանալ։ Եւ հաստատեալ այսու եթէ՝ հոգի եւ մարմինն է միաւորեալ ընդ բանին Աստուծոյ, կարգէ՛ եւ զայն. բայց որդիք ասէ ո՛չ բ. եւ ո՛չ աստուածք. զայս վասն դիմաց միաւորութեանն ասէ։ Եւ ապա ի բարձր հանէ վարդապետութիւն զբնութեա նցն միաւորութիւն. ասէ՝ այլ եւ այլ յորոց փրկիչն. եթէ ոչ՝ նո՛յն է երեւելին եւ աներեւոյթն. անժամանակն եւ ընդ ժամանակաւն։

Զբանն աներեւոյթ եւ անժամանակ ասաց. եւ զմարմինն երեւելի եւ ժամանակեայ։ Եւ բարձեալ զխտրոցս բաժանման ասէ՝ երկոքեանն մի՛ են։ Առնլովն Աստուծոյ եւ մարդանալովն. եւ մարդոյն Աստուածանալովն։ Ահա զբնութեանցն միաւորութիւնն եցոյց։

(Պրակ ԺԲ)

Զի՞նչ է ասելն Աստուածաբանին, այլ եւ այլ ընդ նմին Երրորդութեանն ունի։ Քանզի՝ անդ այլ ոմն է եւ այլ. զի մի՛ զդէմսն խառնակիցեմք։

Պատասխանեմք։ Զբանս զայս չար փառ քն այսպէս մեկնեն, թէ միութիւն բանին ընդ դէմ է միութեան Երրորդութեանն։ Զի անդ բնութիւնն մի՝ եւ Գ անձինք։ Իսկ աստ Բ բնութիւն եւ մի անձն։ Եւ այսպիսի կարծիքս սո՛ւտ է։ Զի սա ընդ դէմ վասն մի բնութեանն ասէ որ յԵրրորդութիւնն է եւ ի անօրէնութիւնն բանին. եւ սոքա զըն դդէմն վասն բաժանման իմանան։

Իսկ մեք դասք ուղղափառաց կրկին կերպիւ իմանամք զբանս զայս։ Նախ այսպէս, ասէ թէ բաժանմունք որ յԵրրորդութիւնն է, ո՛չ է հնար միաւորութեան. զի ա՛յլ ոմն է եւ ա՛յլ։ Զի մի՛ զդէմսն, այսինքն զանձինսն շփոթիցեմք։ Իսկ բաժանմունքն յորոց փրկիչն՝ ընդ դէմ է այնմ. զի բնութեամբ է միաւորեալ, որ ո՛չ է հնար շփոթելոյ։ Դարձեալ՝ զի ասէ թէ, ա՛յս միաւորութիւնս որ ի Քրիստոս է, ո՛չ է իբրեւ զայն որ յԵրրորդութիւնն է. զի անդ միութիւն է, բայց բաժանումն անձանց։ Իսկ աստ թէպէտ միութիւն է, բայց ոչ է բաժանումն անձանց. այլ ըստ միութեան բնութեանն մի՛ է անձն։

(Պրակ ԺԳ)

Որպէս փախիցուք ի Նեստորի բաժանելոյն, եւ յԵւտիքեայ շփոթելոյն։

Պատասխանեմք։ Ընթացք Աստուածպաշտութեան զմիջինն ուսուցանեն մեզ գիրք սուրբք։ Որպէս ասէ Սողոմոն. «Զճանապարհ արքունի գնասցես. մի՛ յաջ խոտորես ցիս, եւ մի՛ յահեակ»։

Ա՛րդ՝ յաջ եւ յահեակ խոտորին հերձուածօղք։ Որպէս Սաբէլ յաջ խոտորեալ՝ ի մի բնութիւն եւ ի մի անձն ժողովեաց զԵրրորդութիւնն սուրբ։ Եւ ընդ դէմ նմին Արիոս ի ձախ խոտորեալ Գ անձինք եւ Գ բնութիւնս որոշեաց։ Իսկ եկեղեցի սուրբ՝ ընդ դէմ Արիոսի մի բնութիւն խոստովանի. եւ ընդ դէմ Սաբէլի Գ անձինք։

Նոյնպէս եւ ի տնօրէնութիւնն Քրիստոսի՝ Նեստոր չարաչա՛ր բաժանէ զանձինս եւ զբռնութիւնս, զկամս եւ զգործս։ Իսկ ընդ դէմ նմին Եւտիքէս զամենայն շփոթէ՛ եւ խառնակէ՛. զանձն եւ զբնութիւնն. եւ զկամս եւ զկիրս։ Իսկ ուղղութեանցն աշակերտք՝ ընդ դէմ երկուցն յաջ եւ յահեակ պատերազմին։

Ընդ դէմ Նեստորի անբաժանելի խոստովանին. եւ ընդ դէմ Եւտիքի անշփոթ միաւորութիւն։

Եւ այսպէս փախչելով ի թիւր ծայրիցն, զմիջինն պահելով ընթացք բարեպաշտութեան, անշփոթ եւ անբաժան միութիւն, խոստովանիմք զՔ րիստոս՝ Աստուած մարդացեալ. մի անձն եւ մի բնութիւն. եւ մի կամք եւ գործք ըստ ուղղութեանն բանի։

(Պրակ ԺԴ)

Զի՞նչ տայ իմանալ մի բնութիւն ասելն բանին եւ մարմնոյն։ Եւ կամ զի՞նչ երկու բնութիւնն։ Եւ կամ զի՞նչ յերկուցն եղեալ մի բնութիւն։

Պատասխանեմք։ Ծածու կ եւ զանխուլ է Աստուածաբանութեան տեսութիւն հասարակ մտաց. եւ հազիւ ճանաչի կիրթ խորհրդոց՝ եւ նուրբ քննութեանց սրբոց։ Իսկ թէ զի՞նչ իմանի մի բնութիւն ասելն. եւ զի՞նչ երկու. եւ կամ յերկուցն մի բնութիւն։

Ա՛րդ՝ որ պարզապէս մի բնութիւն ասեն բանին եւ մարմնոյն՝ կատ արեալ ամբարշտութիւն է։ Զի մարմինն է՛ ի կուսէն. եւ կոյսն յազգէն Ադամայ. եւ Ադամ ի հողո՛յ արարած։ Ա՛րդ՝ հողոյ արարածի՝ եւ Աստուծոյ արարչի՝ մի եւ նոյն բնութիւն ասել ամբարշտութեան է կարծիք։

Իսկ որք յետ միաւորութեանն բ ասեն բնութիւնս ի Քրիստոս, եւ բաժանեն զկամ ս, եւ զգործս, եւ զկիրս , թէպէտ եւ անձն մի համբաւեն։

Այլ նոքա ո՛չ խոստովանին զԱստուած մարդացեալ այլ՝ կամ ի նախագոյացեալ անձն բնակեալ ասեն զԱստուածայինն բնութիւն, եւ կամ շնորհօք որդիացեալ որպէս Նեստորի թըւի։

Իսկ որք յերկուցն մի եղեալ բնութիւն ասեն, որպէս թէ յԱստուծոյն եւ ի մարդոյն եղեալ մի բնութիւն ո՛չ Աստուծոյ եւ ո՛չ մարդոյ։ Նոքա ի կիսաէշ նման զտնօրէնութիւնն սուրբ համբաւեն։ Եւ կամ առաչօք եւ ունայնութեամբ. որպէս մանիքեցւոցն, եւ կամ եւտիքի կարծի։

Հարց։ Վարանեցայ ի Տէր կոյսս մեկնեա՛ զբանդ։

Պատասխանեմք։ Ասեմք եթէ՝ յորժամ մի ասեմք բնութիւն բանին եւ մարմնոյն, այս լինի կամ Արիոսին. որ զբանն արարած ասէ եւ զմարմինն արարած. եւ այսպէս մի բնութիւն է արարածոյն ասէ. եւ զբանն ընդ մարմնոյն չարչարելի եւ մահկանացու։

Դարձեալ՝ մի բնութիւն ասէ ապօղինար. որ զհոգի եւ զմիտս ուրա ցաւ. եւ միայն զմարմին ասէ առեալ, եւ ի տեղի հոգւոյ զբանն բնակեալ։

Այլ եւ մի բնութիւն ասաց Եւտիքէս. շփոթեալ եւ խառնակեալ զտարբերութեան յատկութիւնս բնութենացն։

Դարձեալ՝ մի բնութիւն ասաց միւս Եւտիքէս . ոչինչ առեալ մարմին ի կուսէն. այլ իբր ընդ խողովակ անց եալ իբր ի դարիճակի. միայն զձեւն ի նմանէ ձեւագրեալ։

Դարձեալ՝ մի բնութիւն ասեն որք առաչօք եւ նմանութեամբ զճշմարիտ մարդեղութիւնն համբաւեն։

Այլ եւ մի բնութիւն ասեն՝ որք ի յերկնից բերեալ զմարմինն խոստովանին։ Եւ կամ բանն բնութեամբ մարմնոյ թանձրացեալ որպէս ջուր սառուցեալ։

Դարձեալ՝ մի բնութիւն համբաւեն Մարկեղոս եւ Փոտինոս։ Որք ասեն զսկիզբն բանին ի կուսէն առեալ. եւ ո՛չ նախքան զյաւիտեանս ի հօրէ ծնեալ։ Այլ եւ նոքա որք անանձն եւ անգո՛յ ասեն զբանն մարմնացեալ. որպէս մեր բանս։

Այլ եւ մի բնութիւն ասեն՝ որք միայն սոսկ մ արդ խոստովանին զՔրիստոս, եւ ո՛չ Աստուած մարդացեալ։ Այսոքիկ են չար աղանդաւորացն համբաւօղք մի բնութիւն բանին եւ մարմնոյն։ Զորս զայսպիսի խորհօղսն նզովէ՛ եկեղեցի սուրբ։

Իսկ որք յետ միաւորութեանն՝ Բ բնութիւնս խոստովանին, եւ սոքա են Բ դասք։ Ոմանք՝ որպէս Նեստոր. եւ սամոստացին Պօղոս. եւ Դիոթորոս։ Որք Բ անձն եւ Բ բնութիւնս՝ եւ Բ կամս՝ եւ Բ գործս բաժանեն Քրիստոսի։ Բ որդի՝ եւ Բ Քրիստոս յայտնապէս ասեն։

Զմինն Տէր, եւ զմինն ծառայ։ Զմինն բնութեամբ որդի Աստուծոյ, եւ զմիւսն շնորհօք եւ այլն։

Եւ ոմանք որպէս քաղկեդոնիկքն՝ մ ի անձն համբաւեն, եւ յերկու բնութիւնս բաժանեն զմի Քրիստոսն. եւ Բ կամք. եւ Բ գործք. որպէս անիծեալն Լեւոն. եւ Փլաբիանոս, եւ ընկերք նոցա։ Եւ սոքա էութեամբ եւ բնութեամբ ո՛չ խոստովանին զմիութիւնն. այլ անձա՛մբ միայն։ Իսկ անձն առանց բնութեան՝ միայն անուն է սոսկ. ո րպէս որդի՝ կամ Քրիստոս՝ կամ Յիսուս։ Ա՛րդ՝ սոքա զանունն մի ասեն, եւ յանունն միաւորեն զերկու էութիւնսն. այսինքն զԱստուածն եւ զմարդն։ Եւ ասեն մի անձն. մի որդի. մի Քրիստոս. եւ այլն։ Իբր թէ բանն եւ մարդն բաժանեալ են էութեամբ եւ բնութեամբ, իսկ մի են որդիութեամբ։ Զի բանն որդի կոչի, եւ մարդն որդի կոչի։ Եւ բանն Քրիստոս կոչի, եւ Յիսուս, եւ Տէր եւ Աստուած։ Նոյնպէս եւ մարդն կոչի Քրիստոս, եւ Յիսուս, եւ Տէր , եւ Աստուած։ Այսպէս սոքա կոչմամբ եւ ձայնիւ միաւորեն, եւ իրոք եւ բնութեամբ բաժանեն եւ որոշեն։ Ապա ուրեմն յորդիութիւն ն եւ յանունն խոստովանին միութիւն ի պատրանս պարզամտաց։ Եւ զճշմարիտ միութիւնն ուրանան եւ փախչին։ Եւ այսոքիկ նզովեալք են ի հոգւոյն սրբոյ ի ժողովն Եփեսոսի եւ այլոցն. եւ եղիցին ի նզովս սուրբ եկեղեցւոյ։

Իսկ երրորդ դասքն, որք յերկուց ասեն եղեալ մի բնութիւն, ո՛չ Աստուծոյ եւ ո՛չ մարդոյ։ Եւ սոքա կամ շփոթեալ խոստովանին. որպէս Եւտիքէս եւ այլքն։ Եւ կամ զմի բնութիւնն ուրացեալ. եւ կամ առաչօք ասացեալ։ Զորս նզովէ՛ սուրբ եկեղեցի Աստուծոյ։

Իսկ մեք դասք ուղղափառաց՝ գիտեմք զբնութեանն բան։

Նախ քան զմարդեղութիւնն հեռի ի միմեանց. որքան Աստուծոյ եւ արարածոյ։ Անեղի եւ եղականի։ Ժամանակ էի եւ յաւիտենականի։

Իսկ յորժամ կամեցաւ արարիչն մարդ լինիլ, բանն Աստուած իւրով կատարելութեամբն անձամբ եւ էութեամբ՝ ո՛չ մասամբ, այլ լրիւ միացաւ անճառապէս ի մարմնի։ Ո՛չ զմասն ինչ առեալ զմարդոյ. այ լ զբոլոր բնութիւնն ժողովեալ անհատ մարդկութեամբն. զհոգի բանական՝ եւ զմիտս եւ զմարմինս մեր՝ միաւորեաց ընդ իւրում աստուածութեանն անշփոթ եւ անորոշ միութեամբ։

Զի ո՛չ երբէք՝ ոչ բանիւ՝ ո՛չ իմացմամբ՝ եւ ո՛չ իրօք բաժանումն ունելով։ Ո՛չ ի դէմն. եւ ո՛չ ի բնութիւնն. եւ ո՛չ ի կամքն. եւ ո՛չ ի գործս։ Զի միաւորեալն ո՛չ բաժանի։ Վասն զի միութիւնն եբա՛րձ զերկուութիւնն։

Եւ զայս միաւորութիւնս խոստովանիմք մեք մի անձն. եւ՝ մի դէմ. եւ մի կերպ. եւ մի բնութիւն. եւ մի կամք, եւ մի ներգործութիւն։

Եւ թէպէտ համաձայն մեզ այլք ասացին մի անձն՝ բայց թիւրապէս։ Մեք ո՛չ պատրիմք. եւ ո՛չ հաւանիմք նոցա։ Եւ թէպէտ եւ ոմանք նմանապէս մեզ ասեն մի բնութիւն՝ բայց շփոթեալ։ Ոչ մոլորիմք մեք ի հոմ անուն ձայնս նոցա։

Այլ հետեւիմք հարցն սրբոց, որք առանց կարծեաց եւ խոտորմանց՝ զմիաւորութիւնն Քրիստոսի անշա՛րժ պահեն։ Որպէս սուրբն Աթանաս գրէ ընդ դէմ Արիոսի այսպէս։

«Խոստովանիմք զորդին Աստուծոյ նախ քան զյաւիտեանս ծնեալ ի հօրէ՛. եւ յետոյ ի ժամանակի ծնեալ ի մօրէ՛։ Զնոյն գոլ Աստուած եւ որդի Աստուծոյ ըստ հոգւոյ։ Իսկ որդի մարդոյ ըստ մարմնոյ։ Ո՛չ երկուս բնութիւնս զմին որ դին ասելի. զմինն երկրպագելի եւ զմինն աներկրպագելի. այլ մի է բնութիւն Աստուծոյ բանին մարմնացելոյ»։

Զնոյն եւ սուրբն Կիւրեղ գրէ առ Սուկեսոս թղթին. «Մի ասեմք զՔրիստոս Աստուած մարդացեալ , եւ մի զբնութիւն նորա։ Եւ որպէս սուրբ հարքն ասացին՝ մի է բնութիւն բանին Աս տուծոյ մարմնացելոյ։

Այլ եւ մեծն Դիոնէսիոս ի բազում տեղիս միաւորեալ եւ մի բնութիւն խոստովանի բանին Աստուծոյ մարդացելոյ։ Զոր նախ յեկեղեցական քահանայապետութեան երեք գլուխն ասէ. «Ամենակատար եւ անշփոթ մարդանալովն՝ ըստ մեզ մարդասիրապէս ի բնութիւնս մեր տեսակացեա լ. եւ առ բաժանականս մեր անայլայլաբար ըստ բնութեան միոյ յառաջ եկեալ»։

Դարձեալ ի նոյնն ասէ. «Քանզի միութիւնն եւ պարզութիւնն Յիսուսի Աստուածպետականին բանին ըստ մեզ մարդանալովն՝ առ շարադրութեան երեւումն, զմեր նուաստութիւնս ընդ իւրոյ ծայրագունի աստուածութեանն միաւորեաց»։

Դարձեալ սուրբն յՌեթէոս յերկրորդ գլուխ Աստուածային անուանցն ասէ. «Զի եւ բնութեամբ ի չափ եկն յաղագս մարդասիրութեան. եւ ճշմարտապէս էացաւ եւ ա՛յր եղեւ գերագոյնն Աստուած»։ Եւ դարձեալ ասէ. «Ամենեցուն պատճառ եւ լցողական Յիսուսի աստուածութիւն, ո՛չ մաս ն եւ ո՛չ բոլոր գոլով. եւ բոլոր եւ մասն. որպէս զամենայն մասն եւ բոլոր յինքեան առեալ»։

Դարձեալ ասէ սուրբն Դիոնէսիոս՝ ի չորրորդ թուղթն. «Յիսուս՝ որ անդրանիկ է քան զամենայն, ընդ ամենայն մարդկան էապէս շարակարգեալ. որպէս նոյն ըստ բոլորութեան ճշմարտապէս մարդ եղեալ»։

Եւ դարձեալ ասէ. «Մեք զՅիսուս ո՛չ մարդկօրէն որոշեմք»։

Եւ դարձեալ ասէ՝ «Վերնագոյնն էութեամբ՝ որպէս մինչ այսորիկ սեպհականութեամբ» եւ ի գոյութիւն ճշմարտապէս եկեալ»։

Եւ դարձեալ ասէ. «Գերագոյն քան զէութիւն էացաւ. եւ գերագոյն քան զմարդ ներգործէ՛ զմարդոյ»։

Եւ դարձեալ ասէ. «Ո՛չ մարդ էր Քրիստոս՝ եւ ո՛չ որպէս ոչ մարդ. այլ որպէս ի մարդկանէ՛՝ եւ ա՛նդր քան զմարդիկ։ Եւ գերագոյն մարդ. ճշմարտապէս եղեալ մարդ»։

Եւ դարձեալ ասէ. «Ապա ո՛չ ըստ Աստուծոյ յԱստուածայինսն գործեալ , եւ ո՛չ ըստ մարդոյ զմարդկայինսն. այլ՝ այ րացելոյ Աստուծոյ նո՛ր իմն զԱստուած այրակա՛նն ներգործութիւն ի մեզ կենցաղավարեալ»։

Դարձեալ՝ սուրբն յՌեթէոս ասէ. «Ուստի վասն զի մինչեւ ըստ բնութեան սակս մարդասիրութեան եկն. եւ ճշմարտապէս գոյացաւ այր»։

Եւ դարձեալ. «Քանզի Աստուածութեամբն միաւորութիւն՝ զտրամոր ոշութեանցն մակ ունին. եւ ո՛չ ինչ նըւազ է միաւորեալ»։

Ա՛րդ՝ մեք ո՛չ մտացածին բանիւ ինչ իշխեմք յաւելո՛ւլ կամ պակասեցուցանել։ Այլ հաստատեալ կամք ի վերայ սրբոցն դաւանութեանց։ Որք ուսուցին մեզ զխորհուրդ Աստուածպաշտութեան որպէս ցուցաւ։

(Պրակ ԺԵ) Հարցումն երկաբնակացն առ մեզ։ Որք մի անձն ասեն՝ եւ Բ բնութիւն. բաժանեն Քրիստոսի

Ընդէ՞ր ո՛չ ասէք երկու բնութիւնս Քրիստոսի։

Պատասխանի Ուղղափառացն։

Զի մի՛ յատկասցին Բ անձինք ի Քրիստոս։ Զի թէ Բ բնութիւն բաժանեմք, ի հարկէ երկու անձն բաժանի։

Հակառակն ասէ։ Ընդէ՞ր մարդն երկ ու բնութիւն է եւ մի անձն։

Ուղղափառն ասէ։ Ո՛չ է մարդն Բ բնութիւն. այլ՝ մի՛ բնութիւն եւ մի անձն։

Հակառակն ասէ։ Ի յերկուց զո՞րն ուրանաս եւ մի ասես բնութիւն։

Ուղղափառն ասէ։ Ո՛չ ուրացմամբ, եւ ո՛չ կորուսմամբ. ա՛յլ՝ միաւորութեամբ մի բնութիւն։

Հակառակն ասէ։ Բն ութեամբ ասես միաւորեալ՝ թէ անձամբ։

Ուղղափառն ասէ։ Բնութեամբ միաւորեալ՝ եւ մի անձն կատարեալ։

Հակառակն ասէ։ Ո՞րպէս ասես։

Ուղղափառն ասէ։ Միաւորութիւնն Քրիստոսի ունի սկիզբն. եւ մէջ. եւ կատարումն։ Սկիզբն յերկուց բնութեանց. եւ մէջ՝ որ է՛ միաւորութիւնն մի բնու թիւն. եւ եզր եւ կատարումն՝ մի անձն։

Հակառակն ասէ։ Ապա ընդէ՞ր ո՛չ ասէք մի անձն եւ Բ բնութիւն։

Ուղղափառն ասէ։ Զի միաւորեալն ո՛չ երկատի. զի Բ բնութիւն ասել կամ իմանալ՝ երկատութիւն եւ բաժանումն է Քրիստոսի։

Հակառակն ասէ։ Անձն բանին զմարդկային անձն էառ՝ թէ զբնութիւնն։

Ուղղափառն ասէ։ Բանն Աստուած իւրով կատարելութեամբն էառ զմարդկայինս բնութիւն. զհոգի եւ զմարմին եւ զմիտս. եւ միաւորեալ ընդ իւրում Աստուածութեանն՝ եղեւ մի անձն կատարեալ եւ մի դէմ։

Հակառակն ասէ։ Ապա ընդէ՞ր ո՛չ ասէք անձամբ միացեալ։

Ուղղափառն ասէ։ Զի անձն առանց բնութեան՝ կոչումն միա՛յն է եւ ո՛չ էութիւն։

Եւ դարձեալ՝ անձին միաւորութեան՝ բաժանումն հետեւի. եւ բնութիւն անբաժ միանայ։ Երրորդ՝ զի թէ միայն անձամբ միանայ եւ ո՛չ բնութեամբ, ապա Քրիստոս անձամբ եւ կոչմամբ միա՛յն է որդի Աստուծոյ եւ ո՛չ բնութեամբ։ Եւ չորրորդ՝ զի ամենայն իր բնութեամբ իւրով միանայ եւ ո՛չ արտաքոյ բնութեան. որպէս հուր ընդ երկաթ՝ եւ հոգի ընդ մարմին միաւորի։

Հակառակն ասէ։ Թէ բնութեամբ միացան, ապա տարբերութիւնք բնութեանցն բարձան։

Ուղղափառն ասէ։ Թէպէտ բնութեամբ միաւորին՝ տարբերութիւնն ո՛չ բառնի. զի տարբերութեանցն մնալ՝ խափանումն ո՛չ առնէ միաւորութեանն. որպէս հոգւոյ եւ մարմնոյ. ոսկւոյ եւ հրոյ, եւ ծանի՛ր՝ զի կրկին է տարբերութիւն. բաղկացական եւ բաժանական։ Բաղկացական տարբերութիւն է՝ ուստի տեսակքն գոյանան. որպէս բանականն եւ մահկանացուն՝ զբն ութիւն մարդոյն կատարեն։ Իսկ բաժանական է՝ որպէս բանականն եւ անբանն բաժանեն զմարդ եւ զձի։ Ա՛րդ՝ դուք որ բ բնութիւնս ասէք Քրիստոսի, զբաժանական տարբերութիւնս ասէք. եւ մեք մի խոստովանիմք զբաղկացականս միաւորութիւն։

Հակառակն ասէ։ Ո՞րպէս ասէք մի կամք եւ մի գործ Ա ստուծոյ եւ մարդոյ։ Ուղղափառն ասէ։ Որպէս միաւորեալ ասեմք զբնութիւն մարդոյն ընդ էութեանն Աստուծոյ, այսպէս միաւորեալ եւ մի է կամք բանին մարդացելոյ։ Իսկ գործն՝ կամացն հետեւի։ Ապա ուրեմն մի՛ է ներգործութիւնն ի միոյ կամաց միոյն Քրիստոսի յառաջ եկեալ եւ գործեալ։

Որպէս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս եթէ. «Ո՛չ ըստ Աստուծոյ զԱստուածայինսն գործեալ. եւ ո՛չ ըստ մարդոյ զմարդկայինսն։ Այլ՝ այրացելոյ Աստուծոյ նո՛ր իմն զԱստուածայրական ներգործութիւնն ի մեզ կենցաղավարեալ»։ Նմանապէս եւ Աստուածաբանն ասէ ի ճառն երկրորդ առ Կլօդիանոս. «Ո՞ւր են այնոքիկ ուրացօղք որք յայտնապէս բաժանեն զՔրիստոսն յերկու կամս եւ յբ գործս։ Զքաղցն՝ զծարաւն՝ մարդո՛յն ասեն։ Իսկ զբարձրագոյնսն՝ աստուածութեանն վարկանեն եւ այլն»։

Եւ դարձեալ՝ զորպիսութիւնն հարցեր մի գործոյն։ Ո՛չ ասեմք մի ներգործութիւն որպէս թէ չկայ բարձրագ ոյն եւ նուաստագոյն։ Այլ մի ասեմք զներգործութիւնսն վասն ի միութենէն ներգործելոյ. որպէս մի ձեռն կտրէ՛ եւ կարէ՛. գրէ՛ եւ ջնջէ՛։

Ծանիր եւ զայս. զի՝ մի բնութիւն ասեմք Քրիստոսի՝ վասն կատարմանն եւ ո՛չ սկզբանն. եւ մի գործ ասեմք վասն սկզբանն եւ ո՛չ վասն կատարման գործոյն։ Իսկ զկամքն իմասցիս մի՝ վասն կամելոյն եւ վասն միաւորելոյն որ է սկիզբն եւ կատարումն։ Եւ այսպէս ասեմք մի բնութիւն եւ մի կամք եւ մի ներգործութիւն բանին մարմնացելոյ։

Իսկ թէ ոք ընդ դիմանայ ասելով, որպէս հրացեալ սուրն կտրէ եւ այրէ՛, այսպէս եւ կրկին ներգո րծութիւնք են ի Քրիստոս։

Ասեմք եթէ՝ մի եւ նոյն հրացեալ նիւթո՛յն է կտրելն եւ այրելն այսպէս մի եւ նոյն միաւորութեանն էր այսինքն մարդացեալ բանին բարձրագոյնքն եւ նըւաստականքն։ Նոյնպէս եւ զկիրսն եւ զզօրութիւնսն անբաժանաբա՛ր ասեք ի Քրիստոս։ Որպէս Կիրք է քաղցնուլ ն. եւ Ներգործութիւն զհազարսն կերակրել։ Կիրք՝ ծարաւն։ Եւ Ներգործութիւն՝ արբուցումն. որ ասէր. «Եթէ ոք ծարաւի իցէ՝ եկեսցէ առ իս եւ արբցէ»։ Կիրք՝ վաստակիլն ի ճանապարհին։

Ներգործութիւն՝ հանգուցանելն զաշխատեալքս։ Կիրք՝ բեւեռիլն ի խաչին։ Ներգործութիւն՝ խաւար եցուցանելն զարեգակսն։

Կիրք՝ արձակելն զհոգին։

Ներգործութիւն՝ շարժելն զերկիր։

Կիրք՝ թաղիլն։ Ներգործութիւն՝ աւերելն զդժոխս։

Իսկ մի գոլ ներգործութիւնք եւ կիրք։ Որպէս քնարն՝ եւ որ շարժէ զքնարն՝ մի ներգործութիւն կատարեն եւ ո՛չ երկուս։ Եւ որպէս որ շարժէ զգրիչ ն՝ եւ գրիչն՝ մի ներգործութիւն կատարեն եւ ո՛չ երկուս։ Եւ որպէս ձայնն եւ բանն՝ մի ներգործութիւն կատարեն եւ ո՛չ երկուս։

Եւ որպէս հոգին եւ մարմինն մի ներգործութիւն կատարեն եւ ո՛չ երկուս։

Որպէս մի է ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ մարդն՝ եւ մի ներգործութիւն մարդոյն։

Ա յսպէս եւ բանն Աստուած կատարէր մի ներգործութիւն մարմնով իւրով։ Զի միաւորութիւն բնութեանցն առանց փոփոխման եւ բաժանման է։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԺԶ) Հարցմունք ուղղափառացն առ երկաբնակսն։

Հարցից եւ ես զձեզ դասք երկաբնակաց։ Որք միաւորէք անձամբ. եւ յերկուս բնու թիւսն բաժանէք։ Մի է՞ Քրիստոս՝ թէ Բ։

Հակառակն ասէ։ Ըստ անձին մի է, եւ ըստ բնութեանն երկու։

Ուղղափառն ասէ։ Անձն այն զոր մի ասես՝ ի՞ր է թէ անիր։ Զի թէ իր, ապա հա՛րկ է ասել քեզ զՔրիստոս կամ մի իր եւ բ. կամ մասամբ ինչ մի եւ մասամբ ինչ երկու. կամ բոլոր մի եւ բ ոլոր Բ։ Իսկ թէ անիր, ապա միայն անուա՛մբ է մի եւ ո՛չ իրօք։ Որպէս հոմանուն ձայն՝ անուամբ հաղորդեալ եւ բնութեամբ այլեւ այլ։ Տո՛ւր պատասխանի։

Հարցումն Ուղղափառի։

Անձն այն էութիւն եւ գոյացութի՞ւն է թէ ոչ՞

Պատասխանի հակառակողի։ Էութիւն է եւ գոյացութիւն, եւ զի ա՞րդ ո՛չ։

Ուղղափառն։ Ապա եթէ էութիւն է եւ գոյացութիւն որպէս ի սահմանն արտադրի. «Անձն է բանական բնութեանն անբաժանելի գոյացութիւն»։

Ա՛րդ՝ եթէ էութիւն է անձն, եւ ընդ անձինն մի ասեն զմարդկային բնութիւնն, մի է եւ ընդ էութեանն. եւ թէ մի է ընդ էութեանն . որպէս ճ շմարիտ միութիւն, մի ասա եւ բնութիւն. զի էութիւն եւ բնութիւն մի են։

Հարցումն Ուղղափառի։

Անձն այն բաժանակա՞ն է՝ թէ միաւորական։ Զի թէ ասես միաւորական, ահա՛ արարեր դու զանձն բնութիւն. զի բնութիւն է միարար ըստ Պորփիւրի, տեսակին կցորդութեամբ բազում մարդիկ մու։ Եւ բնութեամբ է հայր եւ որդի եւ հոգի մի։ Ապա եւ Երրորդութիւնն է միաւորեալ ըստ քեզ։ Ապա ո՞րպէս Երրորդութիւնն յատկացեալ՝ եթէ ոչ անձամբ։ Իսկ թէ բաժանական է անձն՝ որպէս յա՛յտ է ի սահմանէն՝ անհաղորդելի կացութիւն։ Ապա եւ բաժանակա՛ն է ընդ մարդկային բնութեանն՝ եւ ո՛չ է միաւորեալ ընդ օտար տարբերեալ բնութիւն. եւ եղեր նեստորեան. բ անձն եւ բ բնութիւն յատուկ ասելով Քրիստոսի։

Ուղղափառն։

Անձն է անհատն եւ մասնականն որպէս Պետրոս։ Իսկ անհատ ասի՝ զի ո՛չ քակտի եւ ո՛չ հատանի որպէս բոլորն ի մասունս. զի թէ բաժանես զնա որպէ ս ի հոգի եւ ի մարմին, կամ յոտս եւ ի ձեռս եւ ի գլուխս, ո՛չ մնայ բոլորն։

Այսպէս եւ մի անձն է Քրիստոս եւ մի անհատ։ Զի թէ բաժանես զնա՛ յԱստուած եւ ի մարդ, ո՛չ մնայ բոլորն ի նոյն. այլ մասն ինչ եւ մասն. կամ ոմն եւ ոմն։

Ուղղափառն ասէ։ Եօ՛թն են անհատողութիւնք ան ձին որպէս ասէ Պորփիւր. «Անհատ է ի յատկութեանց բաղկացեալ. յորոյ հաւաքումն ո՛չ այլ ումեք ասասցի », եւ են այսոքիկ Նիւթն. ձեւն. այսինքն է կերպն. Գաւառն. Ազգայինքն. Ժամանակն. Տեղին. եւ յատուկ Անունն։ Յորոց թէ մի ի սոցանէ գտցի ումեք, որոշեսցէ ի միմեանց։ Ա՛րդ՝ ցու ցցուք՝ զի զվեցեքինն սոցա բաժանեն երկաբնակքն։

Նախ զՆիւթն զմի բնութիւն նիւթական որպէս մարդ. եւ զմիւսն բնութիւն աննիւթ որպէս զԱստուած։

ԶՁեւն՝ զմինն քանակութեամբ եւ որակութեամբ տարբերեալ որպէս մարդոյ. եւ զմիւսն ի վեր քան զկերպ եւ զձեւ որպէս Աստուծոյ։ Նոյնպէս գաւառն՝ միոյն երկին, եւ միւսոյն երկիր։ Եւ ազգայինքն՝ միոյ հայր եւ հոգի. եւ միւսոյն Յովսէփ եւ Մարիամ։ Եւ ժամանակն՝ մինն յաւիտենից, եւ միւսն ժամանակեայ։

Նոյնպէս տեղիք մարմնոյն պարունակօղ՝ զմինն պարագրելի, եւ զմիւսն անպարագրելի։

Ա՛յս վեցերորդն։ Բաժանեն եւ ուրեք զյատուկ անունն. այսինքն Աստուած եւ մարդ. այս է զմարդկային բնութիւնն մարդ. եւ զաստուածութիւն բնութիւնն Աստուած. որպէս Նեստորի թըւի։ Եւ է՛ ուրեք զի միաւորեն զանունն՝ մի Քրիստոս՝ մի Տէր՝ մի որդի՝ եւ մի անձն ասելով որպէս քաղկեդոնի թըւի երկաբնակ ժողովոյն։

Ա՛րդ՝ յատուկ անուամբ զմիութիւն խոստովանին. եւ ո՛չ իսկական բնութեամբ։ Ա՛յս է նոցա ասելն՝ մի անձն եւ բ բնութիւն։

Ուղղափառն ասէ։ Ութ են եղանակք բաժանման ըստ փիլիսոփային. այսինքն Որպէս սեռ ի տեսակս. Տեսակ յանհատ։ Բոլոր իմասունս. եւ այս երկակի. ի նմանամասնեա յս՝ եւ յաննմանամասնեայս։

Որպէս հոմանուն ձայն ի զանազան նշանակեալս։ Որպէս յէութենէ ի պատահումն։ Կամ ի պատահմանէ յէութիւն։ Կամ ի պատահմանէ ի պատահումն։ Կամ ի միոջէ եւ առ մի։

Ա՛րդ՝ տեսցուք թէ ըստ որո՞յ եղանակի բաժանեք զմի անձն յերկուս բնութիւնս։

Եւ պարտ է գիտել, զի որպէս սեռ ի տեսակս ո՛չ կարէ բաժանիլ։

Նախ՝ զի յընդ դիմաբաժանեալ տեսակս սեռի՝ ո՛չ գոյ առաջին եւ վերջին. որպէս բաժանին կենդանին ի բանականն եւ յանբանն։ Եւ ո՛չ է ասել թէ՝ բանականն յառաջ է քան զանբանն։ Այլ զոյգ եւ համայնք են։ Այլ Աստուածային բնութիւնն յառաջէ քան զմարդկայինն։ Որք ստեղծողի եւ ստեղծուածոյ։

Երկրորդ՝ զի յընդդիմաբաժանեալ տեսակս՝ ո՛չ ունի պէտս մինն միւսոյն առ ի բաղկանալ։ Այլ մարդկութիւնն Քրիստոսի ո՛չ կարէ կայանալ առանց Աստուածային էութեանն։

Երրորդ՝ զի յընդդիմաբաժանեալ տեսակս՝ ո՛չ ուրեք մինն ի միւսումն տեսանի. եւ ո՛չ անբանն ի բանակումն։ Այլ արդ՝ մարդկային բնութիւնն յաստուածութեանն տեսանի, եւ աստուածային ի մարդկութեանն։ Եթէ ի միութիւն բնութեանն, եւ եթէ ի միութիւն անձինն. զի ո՛չ սոսկ մարդ է Քրիստոս եւ ո՛չ մերկ Աստուած. այլ Աստուած մարդացեալ։

Այլ եւ ո՛չ որպէս տեսակ յանհատս։

Նախ՝ զի անհատքն անհունք եւ անբաւք են։ Իսկ աստ բնութիւնք բ միայն. կամ գ ըստ ոմանց։

Երկրորդ՝ զի անհատքն առանձնացեալ են թուով։ Իսկ աստ բ բնութիւն ի մի թիւ անձին որպէս համբաւեն ոմանք։ Երրորդ՝ զի բաժանեալ անհատքն ունին զնոյ ն բնութիւն տեսակին։ Իսկ զմիաւորութիւն երկուց բնութեանցն ուրանան երկաբնակքն։ Ապա ուրեմն ո՛չ բաժանի մին Քրիստոս որպէս տեսակ յանհատս։

Այլ եւ ո՛չ որպէս բոլոր իմաստունս։ Ոչ նմանամասնաբար. զի նոքա բոլորին՝ եւ միմեանց հոմանունաբար ասին. որպէս փայտ ի բազում փայտս։ Այլ Աստուածութիւնն եւ մարդկութիւնն ո՛չ նման միմեանց։ Եւ ո՛չ բոլորին կոչին ըստ ոմանց։ Եւ ո՛չ աննմանամասնաբար. որպէս Պետրոս՝ յոտս եւ ի ձեռս եւ ի գլուխս. զի նոքա ո՛չ միմեանց եւ ո՛չ բոլորին հոմանունաբար ասին։

Իսկ աստ նման միմեանց՝ եւ բոլորին կոչի Քրիստոս. ը ստ որում ասի՝ Քրիստոս էջ յերկնից. որ է բանն. եւ Քրիստոս եդաւ ի գերեզմանի. որ միայն մարմինն էր Աստուածութեամբն. եւ Քրիստոս էջ ի դժոխս. որ միայն հոգին էր աստուածութեամբն։ Երկրորդ՝ զի ո՛չ մասամբ ինչ ըստ ոմանց ապօղինարի եւ այլոց. այլ երկուց կատարեալ բնութեանց է միաւորութիւն փրկչին։ Ապա ուրեմն ո՛չ բաժանի որպէս բոլոր ի մասունս։

Այլեւ ո՛չ որպէս հոմանուն ձայն։

Նախ՝ զի հոմանուն ձայնի միայն անուանն եւ ո՛չ իրի հաղորդի։ Իսկ Տէր մեր անուամբ եւ բնութեամբ է Աստուած որպէս խոստովանիմք դասք ուղղափառոց։

Երկրորդ՝ ի հոմանուն ն ո՛չ գոյ առաջին եւ վերջին։ Այլ աստ գոյ որպէս ցուցաւ։

Այլ եւ ո՛չ որպէս էութիւն ի պատահումն. զի մարդկութիւնն Քրիստոսի է ի սեռ է գոյացութեան, եւ ո՛չ ի սեռ է պատահման։

Այլ եւ ո՛չ որպէս պատահումն ի յէութիւն. զի բանն Աստուած ո՛չ է անանձն եւ ազդումն ինչ որպէս մեր բանս ըստ ոմանց. որպէս Մարկեղոս եւ Փոտինոս դանդաչեն։ Այլ անձնաւոր գոյացութիւն ի ներքոյ եդեալ ենթակայաբար մարդկութեան իւրոյ։

Այլ եւ ո՛չ է որպէս պատահումն ի պատահումն. եւ այս յա՛յտ է յասացելոցդ։

Այլ է՛ որպէս ի միոջէ եւ առ մի. այսինքն ի միոջէ բանէն՝ առ մ ի մարդկութիւն նորին կամ Աստուածութիւն որպէս նոքա կամին։ Ա՛րդ՝ նո՛յն է եթէ ի բնութենէ ի բնութիւն բաժանեն, եւ եթէ յանձնէ յանձն ըստ Նեստորի. եւ եթէ յանձնէ ի բնութիւն բաժանեն ըստ Քաղկեդոնի։ Ըստ որոյ կերպի եւ իցէ, թիւ ի ներքոյ բերէ միոջէն եւ առ մին. եւ նոյն է ա նձն որոշեալ թուով։ Ահա տե՛ս յայտնապէս. զի որք բաժանեն զմի Քրիստոսն յերկուս բնութիւնս, ո՛չ պահեն զմիաւորութիւնն անբաժանելի։ Այլ բաժանմամբ բնութեանցն՝ բաժանին եւ անձինքն ի Քրիստոս։ Թէպէտ պատճառելով անձն մի համբաւեն։

Զի զոչ առեալն ասեն մի ի Քրիստոս՝ եւ ո՛չ զ առեալն. այսինքն զանձն՝ որ ո՛չ է առեալ՝ մի ասեն։ Իսկ զառեալ բնութիւնն որոշեալ պահեն եւ յերկուս քակտեն։ Ա՛յս է նոցա ասելն՝ մի անձն եւ Բ բնութիւն։

Նորին Դարձեալ առ նոյն։

Եւ որպէս ասէ փիլիսոփայն՝ երեք են յասացելոցդ իսկապէս եղանակք բաժանման. այսինքն Որպէս սեռ ի տեսակս։ Որպէս բոլոր ի մասունս։ Որպէս հոմանուն ձայն։

Բե՛ր յարմարեսցուք այժմ զերիս եղանակս սոցա՝ միաւորութեան փրկչին ուղղակի իմն տեսութեամբ. որ ո՛չ ախորժելի է այլոց։ Նախ որպէս սեռ ի տեսակս բոլորապէս տեսանի եւ ո՛չ մասամբ. այս է՝ զի գոյացութիւնն որ է ս եռ՝ բոլո՛ր է ի մարմինն եւ յանմարմինն. եւ կենդանին բոլոր ի բանականն եւ բոլոր յանբանն։ Նոյնպէս բանն Աստուած որպէս է՛ բոլոր յաստուածութիւնն իւր, նոյնպէս բոլորն է ի մարդկութիւնն իւր միաւորեալ։ Կամ որպէս բոլորն է ի հոգին, այսպէս բոլորն է ի մարմինն միաւորեալ. եւ բոլորն յիւրաքանչիւր մասն մարմնոյն։ Երկրորդ՝ որպէս անբաժանելի մնայ սե՛ռ ի տեսակս. եւ բանն Աստուած անբաժանելի՛ է միաւորեալ ի մարդկութիւնն իւր։

Ա՛յս որպէս սեռ ի տեսակս։

Իսկ որպէս բոլոր իմասունս, զի որպէս միոյ մասին պակասելոյ՝ բոլորն անկատար մնայ։ Նոյնպէս բ անն Աստուած եւ հոգի եւ մարմինն միաւորեալ է բոլոր մի Քրիստոս. եւ ի պակասիլ միոյն՝ ո՛չ մնայ Քրիստոս։

Իսկ որպէս հոմանուն ձայն , զի հաւասարապէս հաղորդի որոց կոչինն։ Որպէս խոյ երկնային եւ երկրային եւ ջրային։ Զի ո՛չ առաւել եւ ո՛չ նուազ կոչին. այլ հաւասարապէս։ Նո յնպէս եւ Քրիստոսն անուն՝ եւ Տէր՝ եւ Աստուած՝ եւ այլն՝ զո՛յգ եւ հաւասա՛ր է մարդկութեան իւրոյ եւ աստուածութեանն. եւ ո՛չ առաւել եւ նուազ. եւ կամ տկար եւ հզօր. կամ անգէտ եւ ամենագէտ. եւ որ ինչ այսմ նման։ Այլ ամենազոյգ եւ հաւասա՛ր է միաւորութիւն փրկչին։

Հարցումն Ուղղափառի։

Ի յերից սոցա զո՞րն ասէք մի Քրիստոս . զԱստուածային անձն ըստ ինքեա՞ն, եթէ զԱստուածային բնութիւնն։

Զի եթէ զմարդկայինն ասէք Քրիստոս, ահա՛ առանձնապէս որոշեցիք զնա ըստ Նեստորի. եւ սոսկ մարդ ասէք զՔրիստոս։ Իսկ թէ զԱստուածայինն բնութիւն, ահա՛ զԵրրոր դութիւնն ասէք մարմնացեալ. զի բնութիւնն հաւասար է երիցս անձանացն։

Իսկ եթէ զԱստուածային անձն ասէք Քրիստոս, որ է օծեալ. ահա ընդ օծեալս փոխադրեցիք։ Եւ մեռեալ ի խաչին զանձն միայն ասէք. որպէս երգէք յերեք սրբեանն ձեր, Քրիստոս որ խաչեցար ողորմեա՛ մեզ։

Այլ եւ ի Լ իթանիայս ձեր ասի՝ Քրիստոս անօթդ աստուածութեան՝ ողորմեա՛։ Ահա նոր ուսմունք եւ երրորդ կտակ։ Իսկ թէ յայնցանէ փախչիք իբր յայտնապէս որոշումն՝ եւ այլիմն պատաճառաւ որպէս գառնենեաւ ծածկէք զգայլենիս ձեր։

Եթէ զԱստուածային անձն եւ զնորին բնութիւնն ասէք մի Քրիստոս, դ եռեւս կայք յառաջ ասացեալ տարակուսանսդ. զի զԱստուածային անձն եւ զբնութիւնն ասէք չարչարեալ եւ մեռեալ. զի Քրիստոս խաչեցաւ եւ մեռաւ ըստ գրոց։ Իսկ թէ զԱստուածային անձն եւ զմարդկային բնութիւնն ասէք մի Քրիստոս, ահա՛ յա՛յտ է զի բաժանեցիք յԱստուածային բնութենէն զՔր իստոս. զի զանձն Աստուծոյ եւ զբնութիւն մարդոյ ասէք մի Քրիստոս. եւ զԱստուածային բնութիւնն որոշէք։

Իսկ եթէ զԱստուածային բնութիւնն եւ զմարդկայինն առանց անձին ասէք Քրիստոս, ահա՛ շփոթեցիք զերկու բնութիւնսն առանց անձին միանալոյ ըստ Եւտիքեայ։ Եւ զոր դուք զայլ զրպարտէիք՝ ի նոյն բանս ձեր ընկղմեցայք։ Իսկ եթէ զԱստուածային անձն եւ զԱստուածային բնութիւնն եւ զմարդկայինն ասէք մի Քրիստոս, այս լինի կամ միաւորութեամբ կամ բաժանմամբ։ Զի եթէ միաւորութեամբ, ահա՛ շփոթումն եղեւ. զի զանձն եւ զբնութիւնսն մի ասացիք։ Եւ եթէ բաժանմ ամբ, այս լինի բ Քրիստոս, կամ գ՝ ըստ անձին եւ բնութեանցն բաժանման։ Եւ կամ լինի մի Քրիստոս ըստ կոչմանն, եւ գ ըստ էութեանն։ Այսպէս եւ Նեստոր մի ասէր զՔրիստոս ո՛չ ըստ իրին միութեան, այլ ըստ անուանն համաձայնութեան. որպէս հոմանուն ձայն մի ունելով զկոչմունս, եւ զ անազան բնութիւնս ի ներքոյ մի անուանն։

Հարցումն Ուղղափառի։

Դարձեալ հարցումն առ երկաբնակ դաւանօղացդ զՔրիստոս։ Երկոքին բնութիւնքն պաշտելի՞ են՝ թէ մի։ Եթէ երկուքն, հա՛րկ է ասել ձեզ՝ փառք հօր՝ եւ որդւոյ երկու բնութեանցն՝ եւ հոգւոյն սրբոյ։

Եւ կամ թէ՝ մկրտիմք յանուն հօր՝ եւ որդւոյ բ բնութեանցն՝ եւ հոգւոյն սրբոյ. եւ որ սոցին նման։ Իսկ թէ զմինն, հարցանեմ ձեզ՝ զո՞րն պատուէք. եւ կամ զո՞րն անարգէք։ Զի եթէ զԱստուածային բնութիւնն պատուէք, հա՛րկ է ձեզ զմարդկայինն անարգել՝ եւ հրէական խտրութեամբ մոլիլ, որք ասէին. «Դու մա րդ ես՝ եւ զանձն քո Աստուած առնես»։ Եւ ուրանալ զբոլոր տնօրէնութեանն խորհուրդ։

Նաեւ հեռանալ ի փրկութենէ նորին։

Իսկ թէ զմարդկային բնութիւնն պաշտէք, եղէք կռապարիշտք. եւ նո՛ր եւ եղական ոմն Աստուած մուծանէք յԵրրորդութեանն կարգ։

Եւ զփառս բանին զրկելով՝ ետուք մ արդոյն. եւ եղէք մարդապաշտք, եւ մարդոյ մարմնակերք, եւ ի մարդ մկրտեալք։ Եւ սուտ է փրկութիւն մարդոյ մարգարէն կնքեաց։ Ահա՛ այս ի կարճոյ բացայայտութիւն ծածկեալ ամբարշտութեանց, որք բ բնութիւնս սահմանէն ի վերայ միոյն Քրիստոսի, թէպէտ անձն մի համբաւեն համաձայն մեզ, սակայն որոշմամբ բնութեանց լինին տարաձայն մեզ եւ եկեղեցեացն Աստուծոյ։

(Պրակ ԺԷ)

Զի՞նչ է զոր ասէ սուրբն Կիւրեղ ամենայն ուրեք. «Համանգամայն Աստուած եւ մարդ»։

Պատասխանեմք։ Համանգամայն՝ այսինքն բոլորովիմբ. կամ զոյգ եւ հաւասար. կամ միանգամայն։

Բոլորով իմբն է ընդ դէմ երկաբնակացն. որք մասամբ ասեն Աստուած եւ մարդ զՔրիստոս. այսինքն յԱստուածութենէ եւ ի մարդկութենէ ժողովեալ Աստուած եւ մարդ։ Որք զմասունս բաժանեն. եւ զբոլորն ժողովեն։

Ասէ սուրբն Կիւրեղ ընդ դէմ նոցա թէ. «Համանգամայն»՝ այսինքն բոլորովիմբ Աստուած եւ բոլորովիմբ մարդ։ Իսկ զոյգ եւ հաւասար՝ ընդ դէմ է նոցա։

Դարձեալ որպէս ասեն Աստուած եւ մարդ անհաւասար. այսինքն հզօր եւ տկար. անեղ եւ եղական. բնութեամբ եւ շնորհօք։ Իսկ աստ հաւասար եւ զոյգ ասէ Աստուած եւ մարդ՝ ըստ Գրիգորի Աստուածաբանին. «Զոյգ Աստուած. որպէս առօղն՝ նոյնպէս եւ առեալն Աստուած»։ Իսկ միանգամայնն՝ դարձեալ ընդ դէմ է նոցա։ Որք զԱստուած եւ զմարդն որոշեն ի միմեանց. եթէ բնութեամբ եւ եթէ անձամբ։ Իսկ սա ասէ միանգամայն. այսինքն է համանգամայն հակադարձին առ միմեանս եւ հետեւին միմեանց։ Որպէս ասելն՝ Աստո ւածն մարդ է՝ եւ մարդն Աստուած։ Այս է միտքն որ ասէ՝ համանգամայն Աստուած եւ մարդ. այսինքն բոլորովիմբ եւ հաւասար եւ անբաժան Աստուած եւ մարդ։

Նմանապէս որ ասէ, մի եւ նոյն Աստուած եւ մարդ։ Մինն է ընդ դէմ երկուին եւ բազմին. եւ նոյնն է ընդ դէմ այլին։ Նոյնպէս եւ ա յս ընդ դէմ նոցա է՝ որք մի ասեն անձն, եւ յերկուս բնութիւնս բաժանեն։ Իսկ սուրբն Կիւրեղ մի ասէ վասն անձինն, եւ նոյն ասէ վասն բնութեանն։ Ա՛յս է միտքն՝ մի՛ է եւ ո՛չ բ Աստուած եւ մարդ. եւ նոյն է եւ ո՛չ այլ եւ այլ Աստուած եւ մարդ։

(Պրակ ԺԸ)

Զի՞նչ պատասխան եմք երկաբնակացն որք հարցանեն զմեզ, թէ մասունքն Քրիստոսի Աստուածէ՝ այսինքն ոտքն եւ ձեռքն եւ գլուխն ապա բազմաստուածք էք։

Պատասխանեմք։ Ապա ուրեմն յայտնապէս նոքա ուրանան զայս, եւ այսն թէ՝ ձեռքն Քրիստոսի ո՛չ է Աստուած. եւ գլուխն Քրիստոսի ո՛չ է Աստուած. եւ այլն. զի մի բազում աստուածք լիցին։

Հարցողին։ Ասեն զայս թէ՝ եւ ո՛չ մարդ չէ. այսինքն ձեռքն եւ ոտքն Քրիստոսի. թող թէ Աստուած։ Այլ զոր օրինակ՝ մարդոյն ձեռն ու ոտն մարդ չէ , այլ՝ մարդոյ ձեռն, եւ մարդոյ ոտն։ Նոյնպէս եւ զՔրիստոսէ՛ ասեն։

Պատասխանեմք։

Ա՛րդ՝ յայտնեցաւ նոցայն մոլորութիւն։ Յորժամ ձեռն Քրիստոսի ո՛չ է Աստուած, Ապա ուրեմն եւ բոլոր մարմինն ո՛չ է Աստուած. զի բոլորն ի մասանցն բաղկանայ։ Եւ թէ մարմինն Քրիստոսի չէ Աստուած, եւ հոգին Քրիստոսի չէ Աստուած, որպէս նոքա բարբաջեն. ապա եւ բոլորն Քրիստոս չէ Աստուած. զի բոլ որն Քրիստոս յաստուածութենէն եւ ի մարդկութենէն միաւորեալ լինի մի Քրիստոս. եւ բաժանեալ ո՛չ է Քրիստոս։

Դարձեալ՝ որպէս ձեռն եւ ոտն մարդոյ ո՛չ է մարդ, նոյնպէս եւ ձեռն Քրիստոսի ո՛չ է Քրիստոս. եւ ոտն եւ այլ մասունքն ո՛չ են Քրիստոս. ապա եւ բոլորն մարմինն ո՛չ է Քր իստոս. եւ հոգին ո՛չ է Քրիստոս . ապա թէ սոքա չեն Քրիստոս, եւ բանն ըստ ինքեան ո՛չ է Քրիստոս։ Եւ յայտնի եղեւ թէ եւ զՔրիստոս գոլն ուրանան. եւ զԱստուածն ուրանան այսպիսի առարկութեամբ։

Հարցողին։

Ասեն այսպէս՝ եթէ ձեռն մարդոյ է՝ զի եւ ոտն մարդոյ՝ եւ այլ մասունքն մ արդոյ է. զի Աստուծոյ մասն ո՛չ ասի։

Պատասխանի։

Երեւի ապա զի Աստուծոյ ո՛չ ասեն զմասունքն, այսինքն զձեռն եւ զոտն. ապա ըստ նոցա եւ մարմինն չէ Աստուծոյ մարմին. եւ արիւնն չէ Աստուծոյ եւ հոգին չէ Աստուծոյ. այլ ամենեքեան սոքա մարդո՛յ են։

Հարցողին։ Ասեն զայս թէ՝ Քրիստոսի է մարմինն. եւ Քրիստոսի է արիւն. եւ Քրիստոսի հոգի. այլ Աստուծոյ ո՛չ ասեն։

Պատասխանեմք։ Ապա ուրեմն երեւեցաւ՝ զի թէ մասունքն Քրիստոսի ասին եւ Աստուծոյ ո՛չ ասին, յա՛յտ է թէ զՔրիստոս ո՛չ խոստովանին Աստուած։ Ապա ըստ այսմ հետեւի՝ զի Մարիամ մայր Քրիստոս ի լինի եւ ո՛չ Աստուծոյ. զի լաւ է Քրիստոսածին եւ մարդածին կոչիլ՝ քան թէ Աստուածածին։

Ելե՛ր ի բանէդ եւ դժուարինս խօսիս . եւ զոր հարցի՝ ո՛չ ընկալայ զպատասխանին։

Պատասխանի։

Զա՛յս հարցեր, եթէ մասունքն Քրիստոսի Աստուած են, նաեւ բազմաստուած էք. զի բազում են մասունքն. Եւ ես ասեմ քեզ. զի թէ մասունքն Քրիստոսի Քրիստոս է, ապա բազմաքրիստոս էք եւ դուք։

Հարցողին։

Ո՛չինչ ունիմ ասել առ այս. այս՝ զուղիղ պատասխանին խնդրեմ։

Պատասխանի։

Այս է ուղիղն ի կարճոյ։

Զի ասեմք զմարմինն Քրիստոսի վասն միաւորութեանն Աստուած՝ եւ Ա ստուծոյ մարմին։ Նոյնպէս արիւն Աստուած՝ եւ Աստուծոյ արիւն. եւ այլն նմանապէս։ Զի՛ թէ ասեմք եթէ ո՛չ է Աստուած, յայնժամ բաժանեալ յԱստուածութենէն՝ ո՛չ լինի Աստուծոյ ձեռն. եւ ո՛չ Աստուծոյ մարմին. կամ արիւն. զի մասն բաժանեալ ի բոլորէն ո՛չ է բոլորին մասն. եւ ո՛չ կոչի։ Որպէս ձեռն հատեալ յանդամոցն՝ ո՛չ կոչի մասն բոլորին։ Եւ թէ ասես միայնաբար՝ Աստուած է մարմինն. եւ Աստուած է արիւնն, լինի բազմաստուածութեան ցոյցք։ Նա՛եւ մասն զբոլորին կոչմունքն ստանայ։

Այլ ասելն՝ Աստուած է եւ Աստուծոյ մարմին. հոգի. եւ այլն. ուղղակի՛ է։

Հարցողին։

Ապա ուրեմն համանգամայն ի միասին լինին երկու հակակայք. այսինքն ուղղական եւ հոլովական։ Զի ասելն Աստուած ուղղական է. եւ Աստուծոյ սեռական հոլով։

Պատասխանի։

Ո՞չ ապաքէն ասեմք զՔրիստոս՝ Աստուած եւ որդի Աստուծոյ։ Զի Աստուածն ուղղական է՝ եւ որդի Աստու ծոյ հոլովական։

Այսպէս կարեմք ասել զմարմինն Քրիստոսի թէ՝ Աստուած է եւ Աստուծոյ մարմին եւ արիւն. եւ այլն ամենայն։

Հարցողին։

Այլ եւ այսպէս ասելն՝ բոլորին կոչմունքն լինի մասնաւորին։

Պատասխանի։

Ասեմք նաք եթէ՝ ո՛չ է աննման. զի մի իրն լինի բոլոր եւ լինի մասն՝ առ այլ եւ այլս։ Որպէս յորժամ ասեմք զձեռն բոլոր եւ մասն. զի մասն է բոլոր մարմնոյն, եւ բոլոր առ մատունս ձեռացն։ Նմանապէս եւ մարմինն Քրիստոսի Աստուած է առ մասունք մարմնոյն։ Եւ Աստուծոյ մարմին առ բոլորն Քրիստոս։ Երկրորդ՝ ասեմք եթէ ամենայն մասունք է՛ ի գոյացո ւթենէ բոլորին. եւ որ ունի զնոյն գոյացութիւն, ունի զնոյն կոչումն։

Որպէս ձեռն ունի զգոյացութիւն բոլոր մարմնոյն. եւ կոչի մարմինն առ բոլորն Քրիստոս։ Այսպէս մարմին եւ հոգին են ի գոյացութենէն Քրիստոսի։

Եւ որպէս Քրիստոս Աստուած է եւ կոչի։

Նմանապէս մարմինն Քրիս տոսի Աստուած է՝ եւ կոչի Աստուած եւ Աստուծոյ մարմին։

Երրորդ՝ զի ո՛չ է նման առ մեզ եւ առ նա մասն եւ բոլորն։ Զի թէպէտ մասունք մարդոյ՝ ո՛չ ունին զկոչմունս բոլորին, սակայն մասունք մարմնոյն Քրիստոսի՝ կոչին եւ ունին զբոլորին էութիւն։ Որպէս ի նշխարս մարմնոյն է տե սանել. զի ի բոլորն է բոլոր Քրիստոսն. եւ յիւրաքանչիւր մասունս է բոլոր Քրիստոսն։ Ապա ուրեմն կարեմք ասել զմարմինն Քրիստոսի Աստուած եւ Աստուծոյ մարմին, եւ զայլն նմանապէս։ Այսպէս է համանգամայն ասելն եթէ՝ Աստուած է եւ Աստուծոյ մարմին։ Իսկ թէ եւ որոշակի ասես ուղղ ափառ մտօք, եւ ո՛չ այն է զարտուղի. յորժամ ասես Աստուծոյ մարմին եւ Աստուծոյ արիւն. զի որ ինչ է՛ ի յԱստուած՝ Աստուածէ եւ ո՛չ օտար յԱստուծոյ։ Նմանապէս մարմին եւ արիւն եւ ոսկր եւ այլն Աստուծոյ ասել՝ զԱստուած ցուցանէ։ Իսկ թէ ասես միայնաբար Աստուածէ մ արմինն՝ եւ Աստուածէ հոգին. այսու ո՛չ լինիս բազմաստուած . զի մի՛ է աստուածութիւնն ի սոսա միաւորեալ էութեամբ եւ գոյացութեամբ։

Եւ դարձեալ որպէս ասեմք զմարմինն եւ զարիւնն եւ զհոգին եւ զբանն Քրիստոս՝ եւ ո՛չ է բազում Քրիստոս։ Նոյնպէս ասելն զնոսա Աստուած՝ ո՛չ է բ ազում Աստուած։ Դարձեալ՝ որպէս ասելն զհայր Աստուած, եւ որդի Աստուած, եւ հոգի Աստուած, ո՛չ է բազմաստուած։ Նոյնպէս եւ ասելն թէ՝ մարմինն Քրիստոսի Աստուածէ. եւ արիւնն Աստուածէ. եւ հոգի Աստուածէ. ո՛չ է բազմաստուած. այլ մի Աստուած։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԺԹ) Հարցմունք Գէորգեայ։

Թէ զի՞նչ է. «Լինիլն հաւասար Աստուծոյ»։ Եւ զի՞նչ է. «Զնա առաւել բարձրացոյց»։ Եւ թէ զի՞նչ է. «Շնորհեաց նմա անուն»։ Եւ թէ զի՞նչ է. «Ի վեր քան զամենայն անուն»։ Առ տարակուսեալս բարերարեա՛ . աղաչեմ։

Նորին Գրիգորի Պատասխանի։

Երանելին Պօղոս՝ զխո րհուրդն Աստուածապաշտութեան յայտնի եւ մեծ ասէ. ըստ որում երեւեցաւ բանն մարմնով։ Բնաւին ապա բաժանելն ի մարմնոյն ամբարշտութիւն է եւ իմացմամբ եւ բանիւ։ Եւ զիա՞րդ բաժակաւ լրումն հանդիպեսցի կենդանաբուղխ ջրհորոյ։ Եւ այն ախեղծ մատանց, տառատիպ գծաց. որ անհրաժեշտն է առարկողաց։

Առաջինն թէ զի՞նչ է. «Լինիլն հաւասար Աստուծոյ»։ Եւ թէ. «Զնա առաւել բարձրացոյց»։ Եւ թէ. «Շնորհեաց նմա անուն»։

Եւ թէ զի՞նչ է. «Ի վեր քան զամենայն անուն»։

Ա՛րդ՝ տեսութիւն Գրոց Սրբոց մի եւ նոյն ելով՝ առ բազումս բազմանայ. որպէս մի եւ նոյն պարզագոյ ն ջուր՝ իւրաքանչիւր բնութիւնս տնկոց։ Սակայն աշակերտացն է ուղղութեան՝ ո՛չ յանձնէ խօսիլ. այլ նախնեաց սրբոց հետեւիլ եւ նոքօք ուղղել։ Ասաց թէ՝ որ ի կերպարանս Աստուծոյ էր բանն, այսինքն էակից հօր, ո՛չ ինչ զրկումն համարեցաւ ի ներգոյական փառաց զլինիլն հաւասար մեզ։ Եւ Դարձեալ՝ զի մի՛ կարծի միայն յանմարմնութեանն պատկեր հօր, ի վերայ էած եւ ի լինելութեանն հաւասար Աստուծոյ գոլ նովին մարմնովն առանց յափշտակութեան։ Որպէս ասի ներտրամադրեալ բանն պատկեր մտացն։ Նոյն եւ յառաջ բերեալն բան եւ թանձրացեալ՝ է՛ պատկեր նորին եւ հաւասա ր մտացն։ Այն որ նըւաստացոյց զինքն ի յունայնութիւն մարդկան, եղեւ ի կերպ ծառայի՝ եւ գործով եւ կրիւք եւ նմանութեամբ մարդկան. եւ կերպարանօք գտաւ մարդ. զի ի վեր էր քան զմարդ՝ եւ քան զկերպարան մարդոյ։

Եւ ո՛չ այս միայն։ Այլ եւ նոյն կերպարանն հօր՝ խոնարհեցոյց զին քն ի մահ. որ կարի վերջինն էր։ Եւ ի մահ խաչի. որ անիծիցն էր։ Եւ ընդ անօրէնս համարեցաւ. որ առաւել նախատանաց էր։ Այսոքիկ խոնարհականք։ Եւ ի վերայ բերէ զբարձրագոյնսն։

Վասն որոյ ասէ՝ ընդ դէմ ասացելոցս խոնարհութեանց՝ Աստուած զնա առաւել բարձրացոյց։

Աստուած հայր. որ առաքեաց եւ նւաստացոյց։ Նոյն է բարձրացոյց. «Փառաւոր արարի ասէ «։ Եւ դարձեալ. «Փառօքն զոր ունէի յառաջ քան զլինելն աշխարհի»։ Իսկ ասելն «Զնա », կամ ըստ միութեան իմանի. եւ կամ ըստ այլոց բաժանմամբ։ Զի եթէ բաժանմամբ, այս կամ բանին իմասցի, եւ կամ մարմնոյն։ Զի մինն ախորժելի է Արիոսի. եւ միւսն Նեստորի։ Որոց հանդիպեսցուք այսպէս։

Զիա՞րդ միայն ի դէմս բանին իցէ այն՝ որ ի կերպարանս հօրէ եւ հաւասար Աստուծոյ։ Իսկ եթէ ի դէմս մարդոյն, ո՞րպէս ունէր զփառս յաւիտենից այն որ այսօր ի կուսէն ծնաւ։

Իսկ առաւել բարձրութիւնն. զի որպէս անհամեմա՛տ է խոնարհութիւն՝ Աստուծոյ մարդանալ եւ չարչարիլ. եւ անզուգական բարձրութիւն է մարդոյս բնութեան ընդ աջմէ Աստուծոյ նստիլ եւ հաւասարիլ։ Իսկ ըստ միութեան յոյս վայելչապէս։

Զի որ խոնարհեցաւ բանն ի մարմին՝ նո՛յն բարձրացաւ մարմնով։ Եւ որ էջն ի ստ որինս երկիր, նո՛յն է որ ելն ի վերոյ քան զամենայն երկինս։ Եւ որ ունայնացաւ՝ նո՛յն ելից զամենայն։ Զի ո՛չ ասեմք մարմին զմարմնացեալն, այլ զբանն մարմին եղեալ։

Իսկ. «Շնորհեաց նմա անուն » որ է՛ Յիսուս Քրիստոս։ Եւ զայս եթէ բաժանմամբ, ո՛չ է առանձնապէս բանն Քրիստոսի . զի ո՛չ գոյ մեծագոյն օծանօղ նմա. որ եւ ո՛չ առանց մարմնոյ փրկեաց։ Նա՛եւ ո՛չ մարմինն որիշ յօծողէն կոչեսցի օծեալ։ Եւ զիա՞րդ մարմին ի բնութենէն Ադամայ՝ ներգործօղ բոլոր գոյից յանէից. ըստ որում ասէրն. «Մեզ մի է Տէր Յիսուս Քրիստոս. որով ամենայն, եւ մեք նովաւ»։ Դ արձեալ՝ ընդ դէմ բերես զշնորհեացն նմա։

Եւ այս ըստ միութեանն։

Շնորհեացն փոխանակ տալոյն է. «Զամենայն ինչ ետ հայր իմ ասէ ». եւ այլն։ Վասն զի հայր առաքեաց զբանն։ Յիրաւի՛ ապա եւ նմա ասի շնորհել եւ տալ. եթէ զանուն եւ դիր զիր։ Զի որպէս նուաստացաւ եւ եղեւ մարդ, նո յնպէս եւ շնորհք տըւաւ նմա յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ։

Եւ այժմ զինեսցուք առ քեզ՝ քոյին բանիւ. որպէս դուդ ասես՝ շնորհօք տըւաւ մարդոյն այն անուն օծութեան եւ որդիութեան եւ տէրութեան եւ իշխանութեան։

Եւ ասես՝ վասն չարչարանացն խոնարհութեան՝ առաւել զնա բրաձրացոյց Աստուած։

Ո՛վ յիմարութեանդ։ Զի եթէ վարձ նահատակութեան են այդոքիկ, ո՞ւր իցեն շնորհք։ Իսկ եթէ շնորհօք, զիա՞րդ յետոյ ի ներգործութեանց ասես հանդիպիլ այնոցիկ։ Եւ դարձեալ՝ եթէ շնորհօք որդի եւ օծեալ, եւ ո՛չ ավելի նա քան զմեզ. զի եւ մեք չեմք ծառայ, այլ՝ որդի։ «Որ ե ւ կնքեաց զմեզ եւ էօծ ի սոյն՝ Աստուած է. որ ետ մեզ հոգի որդեգրութեան » ասէ առաքեալն։ Ընդէ՞ր ապա միա՛յն երկրպագի յերկնաւորաց եւ յերկրաւորաց։ Ընդէ՞ր ապա զնորա մարմինն ճաշակեմք. եւ ի նա մկրտիմք եւ նովաւ յառնեմք եւ ալյն եւս։

Իսկ ի վերն քան զամենայն անուն. թէպէտ եւ անուանէին եւ Յեսու՝ եւ օծեալք բազումք ի հինն եւ ի նորս։ Սակայն նա բնութեամբ եւ էութեամբ միացաւ. եւ սոքա շնորհօք եւ ժամանակաւ։ Նա Աստուած օծաւ. եւ սոքա մարգարէի կամ այլ ինչ։

Իսկ թէ ասի ուրեք՝ ի հոգւոյն եւ ի հօրէ օծանիլ նմա, վասն տնօրէնութեանն խորհ րդոյ ասին։ Ահա եւ այսու ի վեր է նա. զի յէակցէ հոգւոյ իւրմէ՝ եւ ի բնութեամբ հօրէ։ Իսկ սոքա յԱստուծոյ եւ գթութեամբ սիրոյ։ Եւ տես՝ ի հոմանունսն. որպէս ի կենդանի մարդն եւ գրեալն։ Ո՞չ ապաքէն ի վեր ասեմք զմարդն անուն կենդանի մարդոյն՝ քան թէ գրեցելոյն։

Ահա սակաւ ընծայ կարճառօտութիւն բանիս ընկալ ի քում ընդարձակութեան գանձարանի սրտի՝ երիցագոյն հարազա՛տդ Գէորգի է։ Զպակասն ուղղեա՛ եւ զաւելիսն կշռեա՛ աղաչեմ ի ներգոյէ քոյինդ մեծանձնութեան։

Ողջ լեր։

(Պրակ Ի) Հարցմունք՝ երկաբնակաց առ մարդեղութիւն Բանին Հարց։

Մարդեղո ւթիւնն Քրիստոսի՝ տեսանէ՞ զաստուածութիւնն թէ ո՛չ։

Պատասխանեմք։ Երեւի թէ բաժանե՛ս զմարդկութիւնն եւ ուրիշ իմանաս զմարդն եւ զԱստուածն։

Հարց։ Այո՛ բնութեամբ բաժանե՛մ, այլ անձամբ միաւորեմ։

Պատասխանեմք։ Անձն այն գոյացութիւն է՛ թէ լոկ անուն։ Զի թէ գոյացութիւն՝ եւ միաւորեալ է ընդ գոյացութիւն բանին, զիա՞րդ ո՛չ գիտէ զաստուածութիւն իւր։ Իսկ թէ միայն անուն առանց էութեան. ապա անւամբ խոստովանիս Աստուած զՔրիստոս եւ ո՛չ գոյացութեամբ. եւ հաւասարե՛ս զնա Մովսէսի. որ անուամբ Աստուած կոչեցաւ եւ ո՛չ էութեամբ։

Եւ Դարձեալ՝ Քրիս տոսն անուն զմիաւորութիւնն նշանակէ երկուց բնութեանց. ըստ որում աստուածութիւնն էօծ զմարդկութիւնն. որպէս ասէ Աստուածաբանն եւ սուրբն Կիւրեղ։

Ա՛րդ՝ եթէ բաժանեցիր զՔրիստոս՝ բաժանեցար ի հաւատոցդ. եւ ո՛չ լինիս քրիստոնեայ։ Եւ այսպէս բազում է ի գիրս հարցմանս վասն մ իաւորութեան բանին եւ մարմնոյն ընդ դէմ Նեստորի եւ երկաբնակացն. որ բաւական լուծումն է բանիս։

Այլ արդ՝ որ հարցանես թէ՝ մարդն Քրիստոս տեսանէ՞ զԱստուած թէ ո՛չ. համաձայնիս հրէիցն. որք ասէին. «Դու մարդ ես՝ եւ զանձն քո Աստուած առնես»։ Վասն որոյ հրէայք գայթակղեցան եւ հեթանոսք յիմարեցան. եւ «Կորուսից զիմաստութիւն իմաստնոց, եւ զխորհուրդս խորհրդականաց » ասէ առաքեալն։

Եւ ինքն ճշմարտութիւնն ասէր. «Գոհանամ զքեզ հա՛յր՝ զի ծածկեցեր զայս յիմաստնոց եւ ի գիտնոց՝ եւ յայտնեցեր տղայոց » եւ անմեղաց։ Վասն զի իմաստունք մաքառին ը նդ դէմ հաւատոց, եւ քննութեամբ մտաց ո՛չ կարեն հասանիլ. եւ զրկին ի փրկութենէ իւրեանց։ Եւ հաւատացեալքն փրկին. եւ հակառակօղքն կորնչին։

Իսկ հիմն հաւատոյս մերոյ Քրիստոս է եդեալ ի հօրէ՛։ Եւ հաստատութիւն՝ Սուրբ Գրոց վկայութիւնք, եւ բանք վարդապետաց, եւ կանոնք օրինաց։ Զոր կամիմ ի կարճոյ վկայութեամբ հաստատել։ Նախ՝ անօթն ընտրութեան առաքեալն Պօղոս գրէ հաւատացելոցս. «Քրիստոս Աստուծոյ զօրութիւն. եւ Աստուծոյ իմաստութիւն»։ Ա՛րդ՝ Քրիստոսն որ է օծեալ Աստուածութեամբն, եւ նա Աստուծոյ իմաստութիւն է. եւ ո՛չ ճանաչէ զԱստուած. տգիտ ութեամբ կորուսանէր զնա եւ որոյ է՛ իմաստութիւն։

Երկրորդ՝ վկայէ՛ սիրելի աշակերտն Յօհաննէս. «ԶԱստուած ո՛չ ոք ետես. բայց միածին որդին նա՛ պատմեաց մեզ»։ Եւ միածին որդի գիտացաք զբանն ծնեալ ի հօրէ. եւ եղեալ որդի կուսին։

Ա՛րդ՝ ի մարդկանէ ո՛չ ոք ետես զԱստուած, եւ որդի կուսին ո՛չ ետես որպէս դուդ ասես. սո՛ւտ է ապա եւ պատմութիւնն զոր ինչ ուսոյց մեզ. զի ո՛չ է տեսեալ եւ պատմէ. ահա անդունդք հայհոյութեան. զոր ի կարգիս լռե՛մ։

Երրորդ՝ գրէ առաքեալն. «Բազում մասամբք եւ բազում օրինակօք խօսեցաւ Աստուած ընդ հարսն մեր. որ է մար գարէիւք եւ հրեշտակօք։ Իսկ ի վախճան աւուրցս խօսեցաւ ընդ մեզ որդւովն»։

Ա՛րդ՝ եթէ տգէ՛տ է որդին Աստուծոյ հօր, եւ տգէտ որդւով խօսեցաւ ընդ մեզ. տգիտութեան եղիցի եւ օրէնքս նոր քան զհինն։

Չորրորդ՝ նոյն առաքեալն ասէ. «Մեք զմիտս Քրիստոսի ունիմք. եւ հազարապե՛տ եմք խորհրդոցն Աստուծոյ»։

Ա՛րդ՝ եթէ Քրիստոս տգէտ է եւ նոքա զմիտս տգիտի ունէին . ո՞րպէս լինէին հազարապետք Աստուծոյ խորհրդոցն. կամ հազարապետքն առաւել են քան զխորհուրդն Աստուծոյ։

Հինգերորդ՝ ասէ ի մատթէոսեան աւետարանն խոստովանելով. «Ամենայն ինչ տըւաւ ինձ ի հօրէ իմմէ»։ Զի՞նչ իցէ տըւեալ, յորժամ զկատարեալն գիտութիւնն ո՛չ ետ։

Եւ թէ ասես բանին ետ եւ ո՛չ մարմնոյն։ Ապա ուրեմն մարդկութիւնն սուտ խոստովանի. «Ամենայն ինչ տըւաւ ինձ ». զի ո՛չ ետ զգիտութիւնն։ Եւ կամ բանն զմարդկութիւնն իւր զրկեաց ի գիտութենէն եւ ո՛չ ետ։

Վեցերոր դ՝ ի նոյնն ասէ. «Ո՛չ ոք ճանաչէ զհայր՝ եթէ ո՛չ որդի. եւ ո՛չ զորդին՝ եթէ ո՛չ հայր»։

Ա՛րդ՝ եթէ զհայր ո՛չ ոք ի յօտարաց ճանաչէ՝ եւ ո՛չ որդի ճանաչէ ըստ քեզ, եղիցի եւ որդին օտար ի հօրէ։ Եւ դարձեալ՝ որպէս դուդ կարծես եւ ինքն որդին մարդոյ զինքն ո՛չ ճանաչէ. եւ հրէա յքն զորդի ո՛չ ճանաչէին ասելով. «Ո՛վ է այն որդին մարդոյ»։

Ապա եւ որդին մարդոյ եղիցի ըստ կարգին հրէից եւ ո՛չ առաւել։

Եօթներորդ՝ զի ի վերայ բերէ. «Եւ ում որդին կամիցի յայտնել»։

Բայց կամեցաւ եւ յայտնեաց զինքն որդի եւ զհայր՝ ի ձեռն նշանաց աշակերտաց իւրոց. որ պէս ի պտղոյն ծառն երեւի։ Ա՛րդ՝ եթէ յայտնեաց զինքն աշակերտաց իւրոց. եւ մարդկութեան իւրոյ ո՛չ յայտնեաց, եղիցի ինքն տգէտ քան զաշակերտն իւր։ Եւ կամ ոչ ինչ յայտնեաց զոր ինքն ո՛չ գիտաց։ Ութերորդ՝ ասէ ի Յօհաննէսն. «Որպէս գիտէ զիս հայր՝ գիտեմ եւ ես զհայր»։ Յա յտնապէս ցուցանէ գիտութեամբ զինքն հաւասար հօր։ Ա՛րդ եթէ հայր առաւել գիտէ եւ որդի նուազ, այս լինի կամ հօրն Նոյնպէս նուազ գիտել որպէս որդի . եւ կամ որդի՝ ո՛չ ճշմարիտ ասել։

Իններորդ՝ ասէ ի Յօհաննէսն. «Հայր սիրէ զորդի՝ եւ զամենայն ինչ ցուցանէ՛ նմա»։ Ա՛րդ՝ եթէ զ բոլորն ցուցանել նշա՛ն է սիրոյ հօր, ապա թէ ո՛չ ինչ ցուցանէ ատէ զորդի։

Տասներորդ՝ ասէ ի Մատթէոսն. «Զի՞ խորհիք ի սիրտս ձեր », եւ Յօհաննէս ասէ. «Ինքն գիտէր զինչ կրէր մարդ»։ Եւ զծածուկ սրտին գիտել միայն Աստուծոյ է՝ ըստ այնմ. «Որ քննէ զսիրտ եւ զերիկամունս Աստուած»։ Այլ որ զայլոց սիրտս գիտէ՝ ապա առաւել զիւրն գիտէ։ Ա՛րդ՝ կամ ստեաց զաւետարանն, կամ սուտ լեր ի բանս քո ըստ նմանութեան հօր քոյ սատանայի։

Մետասաներորդ՝ ասէ ի Յօհաննէս. «Ե՛ս եմ ճանապարհ եւ ճշմարտութիւ՛ն ». այսինքն՝ որ տանիմ առ հայր եւ ճշմարտութեամբ ցուցանեմ ձեզ։ Ա՛րդ՝ եթէ ինքն ճշմարտութեամբ ո՛չ գիտէ, մեզ որպէս ցուցանէ։ Եւ թէ ինքն մոլորեալ է՝ զմեզ որպէս տանի առ հայր։

Երկտասաներորդ՝ ասէ Ղուկաս. «Մանուկն աճէր եւ զօրանայր լի շնորհօք եւ իմաստութեամբ»։

Զի լիութեամբ շնորհաց նորա մեք արդարացաք. եւ իմաստութեամբ նորա իմացաք զԱստուած որպէս ասէ Յօհաննէս. «Օրէնք ի ձեռն Մովսէսի տըւան. շնորհք եւ ճշմարտութիւն ի ձեռն Քրիստոսի եղեն»։ Ահա աւետարանն՝ լի՛ ասէ իմաստութեամբ. եւ դու պակաս։ Ա՛րդ՝ եթէ պակա՛ս է շնորհք եւ իմաստութիւն նորա, մեք զիա՞րդ լիութեամբ առաք։

Երեքտասաներորդ՝ աս է Եսայի վասն Քրիստոսի. «Էլից զնա հոգի իմաստութեան եւ հանճարոյ՝ գիտութեան եւ խորհրդոյ » եւ այլն։ Եւ ի ներքոյ սոցա պարունակին ամենայն ճանաչելիք։ Քանզի առ իմաստութիւնն է ճանաչումն ամենայն Աստուածայնոցն։

Եւ առ հանճարն ճանաչումն ամենայն աննիւթականաց։ Եւ առ գիտո ւթիւնն ճանաչումն եզրակացութեանց։ Եւ առ խորհուրդն ճանաչումն ամենայն առնելեաց։

Ապա ուրեմն հոգի Քրիստոսի ունի զամենայն ճանաչումն լցեալ հոգւովն սրբով։

Չորեքտասաներորդ՝ ասէ Պօղոս յեփեսացւոցն թէ՝ հայր կացոյց զՔրիստոս յերկնաւորս ի վերայ ամենայն իշխանութեանց. եւ պետութեանց. եւ զօրութեանց. եւ ամենայն անուանելոց. ո՛չ միայն յաշխարհիս այլ եւ ի հանդերձելումն։ Այլ արդ՝ յերկնաւոր փառսն այն է գերագոյն՝ որ քան կատարեալ տեսանէ զԱստուած։ Ապա ուրեմն հոգին Քրիստոսի կատարելագոյն ճանաչէ զԱստուած։

Հնգտասաներորդ՝ ի համբառնալն յե րկինս ասէին տարակուսեալ վերին զօրութիւնքն. «Ո՞վ է սա որ դիմեալ գայ յերկրէ . գեղեցիկ պատմուճանաւ եւ բուռն զօրութեամբ»։

Ասէր՝ «Ե՛ս եմ որ խօսիմ զարդարութիւն եւ զիրաւունս փրկութեան»։ Ասեն դարձեալ. «Ընդէ՞ր կարմիր են ձորձք քո»։

Ասէ. «Հնձան հարի միայն»։

Հնձ ան զխաչն ասէ՝ որ արեամբ ներկեցաւ։ Ա՛րդ՝ ամենայն մարդկան՝ մարգարէից եւ սրբոց՝ հրեշտակք ուսուցանեն. եւ նոքա ի Քրիստոս է՛ ուսանին։ Ապա զիա՞րդ պակաս լինի գիտութեամբ. ուսուցանօղն հրեշտակաց։

Վեշտասաներորդ՝ ասէ յաւետարանին Յօհաննու. «Գիտեմ զնա, եւ զբան նորա պահե մ. եւ թէ ասեմ ո՛չ գիտեմ զնա՝ ձեզ նման սուտ լինիմ»։ Ա՛րդ՝ եթէ գիտէ զհայր, գիտէ՛ եւ զինքն։ Եւ թէ զինքն ո՛չ գիտէ, զիարդ զհայրն գիտասցէ։ Եւ թէ զհայր ոչ գիտէ, զիա՞րդ զբան նորա պահէ առ ինքեան։

Եօթնեւտասներորդ՝ ասէ Պետրոս ի հարցանել ցնա. «Տէր՝ դու զամենայն գիտես. եւ զամենայն իսկ ճանաչես. եւ եթէ սիրեմ զքեզ»։ Ո՞րպէս զամենայն գիտէ՝ որ զինքն ո՛չ գիտէ ըստ քեզ։ Իսկ թէ զամենայն ճանաչէ՝ եւ զսէրն Պետրոսի, ապա ո՛չ է պակաս գիտութիւն նորա։

Ութեւտասներորդ՝ ասէ առաքեալն ի կողոսացւոց. «Ի նմա՛ բնակի ամենայն լրումն Աստուածութեան ն մարմնապէս ». որ է էապէս։ Ա՛րդ՝ եթէ բոլոր Աստուածութիւնն ի Քրիստոս էացեալ է մարմնապէս, եւ ծածկէ զգիտութիւնն ի նմանէ, այս լինի կամ ո՛չ Աստուած մարմնացեալ եւ մարդացեալ կամ զէութիւնն տըւեալ եւ ի գիտութենէն զրկեալ որ է սուտ։

Իննեւտասներորդ՝ ասէ ի Մատթէոսն. «Ե րկինք եւ երկիր անցանեն՝ եւ բանք իմ մի՛ անցցեն»։

Ա՛րդ՝ եթէ բանն Քրիստոսի բան մարդոյ է եւ տգիտի, ապա անցաւո՛ր է։ Իսկ թէ Աստուծոյ բան է եւ անանց, ո՛չ ուրեմն է տգէտ կամ նուազ գիտութեամբ։

Քսաներորդ՝ ասէ առաքեալն ի կողոսացւոց. «Ի Քրիստոս են ծածկեալ ամենայն գան ձք իմաստութեան եւ գիտութեան»։ Ա՛րդ՝ տգէտն ո՛չ ունի զբոլոր զամենայն իմաստութիւն եւ զգիտութիւն գանձեալ։ Իսկ գանձն եւ զաղբիւրն իմաստութեան երկնի եւ երկրի՝ որպէս լինի կարօտ գիտութեան կամ ստացեալ յայլմէ։

Եւ թերեւս ասիցէ երկաբնակն թէ՝ սոքա ամենեքեան անձինն վերա բերին Քրիստոսի եւ ո՛չ մարդկութեանն։

Ասեմք առ այս. թէ մինչեւ ցայժմ զբնութիւնն բաժանէիր, եւ այժմ յանձն եւս։ Ա՛րդ՝ եթէ մի անձն խոստովանիս Քրիստոսի, եւ բնութիւն մարդոյն միացեալ ի յանձն բանին, զոր ինչ բանին է բնութեամբ, ամենայն եղիցի եւ մարմնոյն իւրոյ միաւորութեամբ։ Իսկ թէ ա՛յլ է բանին եւ այլ է մարմնոյն, ապա բաժանե՛ս զմարդկութիւնն ի յանձնէն. եւ ասես բ անձն. եւ երկու բնութիւն. ըստ Նեստորի առաջնորդին քոյ, եւ Պօղոսի սամոստացւոյ։ Որ մինչեւ ցայժմ ծածուկ էիր նեստորեան, եւ այժմ յայտնեցեր զքեզ։

Եւ այժմ առ քեզ խօսեսցու ք ըստ վկայութեան կարգիս ո՛վ նեստորական երկաբնակ եւ մարդադաւան որոշօղ Քրիստոսի, եւ որոշել ի շնորհաց նորին։ Որ ասես սոսկ մարդ գոլ զՔրիստոս. եւ տգէտ եւ տկար. եւ ապականացու մարմին. եւ անկեալ ընդ կարեօք մարդկան։

Քսանեւմիերորդ՝ Ա՛րդ՝ եթէ Քրիստոս տգէտ ունէր միտս, եւ տկար հոգի, եւ ապականացու մարմին . եւ եկն Քրիստոս զի բարձցէ զտկարութիւնս մեր. եւ լուսաւորեսցէ որ նստէաք ի խաւարի. եւ նա՛ է գառն Աստուծոյ որ բառնայ զմեղս աշխարհի եւ զապականութիւն։ Եւ արդ՝ տգէտն զտգիտութիւն ո՛չ կարէ բառնալ. եւ ո՛չ մեղաւորն զմեղս. եւ ո ՛չ ապականացուն զապականութիւն. եւ ո՛չ սոսկ մարդ զմարդ կարէ փրկել. զի սո՛ւտ է փրկութիւն մարդոյ։ Ապա ուրեմն բարձօղն տգիտութեանց ո՛չ ունէր տգիտութիւն. եւ բարձօղն մեղաց եւ ապականութեանց՝ ո՛չ մեղք եւ ո՛չ ապականութիւն։ Եւ մարգարէն վկայէ. «Ո՛չ արար մեղս ». եւ «Ա՛րդ՝ արացաւ հոգով». «Եւ մարմին նորա ո՛չ ետես զապականութիւն » ասէ։

Քսաներկուերորդ՝ առաքեալն Պօղոս եւ աւետարանիչն Յօհաննէս վկայեն հանդերձելոյն թէ. «Տեսանելոց եմք զնա որպէս եւ էն. եւ ճանաչեմք զնա որպէս նայն ծանեաւ զիս»։

Ա՛րդ՝ եթէ ի յարութեանն հասարակ արդարքն տե սանեն զԱստուած դէմ յանդիման որպէս եւ է, եւ Քրիստոս ո՛չ կարէ տեսանել, փո՛քր լինի գիտութեամբ քան զմարդ՝ որ է սուտ։

Քսանորդերրորդ՝ ասաց Տէրն վասն հոգւոյն սրբոյ. «Աշխարհս ո՛չ տեսանէ զնա, եւ ո՛չ ճանաչէ. բայց ո՛չ ճանաչէ. բայց դուք ճանաչէք. զի առ ձեզ բնակեսցի»։ Ա՛րդ՝ եթէ առաքեալն որ բնակարանք են հոգւոյն՝ ճանանչեն զհոգի Աստուած, եւ մարդկութիւնն Քրիստոսի ո՛չ ճանաչէ, փոքր քան զբնակարանքն եղիցի Քրիստոս։

Քսաներորդչորրորդ՝ ասեն վարդապետք վասն հրեշտակաց թէ ունին առաւօտեան եւ երեկոյին ճանաչումն։ Առաւօտի՝ որ տեսանեն զբան ն Աստուած, եւ առնուն գիտութիւն ի նմանէ։ Եւ երեկոյի՝ որ տեսանեն զարարածս։ Ա՛րդ՝ եթէ հրեշտակք տեսանեն զբանն Աստուած՝ եւ առնուն գիտութիւն ի նմանէ, եւ մարդն Քրիստոս ո՛չ տեսանէ որպէս ասես Նեստո՛րդ, ապա Քրիստոս փոքր է գիտութեամբ քան զհրեշտակս։

Ապա ո՞րպէս է գլու խ նա ամենայն իշխանութեանց եւ պետութեանց եւ ուսուցիչ։ Եւ ո՞րպէս երկիր պագանեն նմա երկնաւորք եւ երկրաւորք եւ սանդարամետականք. եւ ամենայն լեզու խոստովան լիցի թէ Տէր է Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ հօր։

Քսանեւհինգերորդ՝ ասէ յաւետարանին Յօհաննու. «Ա՛յս են կեա նք յաւիտենից՝ զի ծանիցեն զքեզ միայն ճշմարիտ Աստուած. եւ զոր առաքեցեր զՅիսուս Քրիստոս»։ Ա՛րդ՝ եթէ ճանաչելն զԱստուած հայր եւ զՅիսուս Քրիստոս կեանք է յաւիտենից, եւ մարդն Քրիստոս ճշմարտութեամբ ո՛չ կարէ ճանաչել որպէս դուդ ասես։ Ապա զրկեալ է ի յաւիտենից կենացն։ Ապա ո՞րպէս. «Որ ուտէ զմարմին իմ եւ ըմպէ զարիւն իք՝ ունի կեանս յաւիտենականս » ասէ։ Յորժամ ինքն ո՛չ ունի յաւիտենից կեանք , այլոց ո՞րպէս տայ։

Ապա ո՞րպէս ասէ. «Ե՛ս եմ ճանապարհ եւ ճշմարտութիւն եւ կեանք»։

Եւ Յօհաննէս ասէ. «Կեանքն յաւիտենից յայտնեցաւ մարմնով»։

Ք սանեւվեցերորդ՝ ասէ տեսիլն. «Արժանի է գառինն առնուլ զաստուածութիւնն եւ զգիտութիւնն » որ է ճանաչումն ամենայնի։

Ա՛րդ՝ գառն Աստուծոյ է՛ որդին մարդոյ։

Նա է առեալ միաւորութեամբ բանին զԱստուածութիւնն եւ զճանաչումն ամենայնի։

Քսանեւեօթներորդ՝ ասէ ի Յօհաննէս. «Ո՛չ եթէ հայր դատէ զոք. այլ զամենայն դատաստան ետ որդւոյ իւրում»։ Ա՛րդ՝ դատէ որդի ո՛չ միայն ըստ Աստուածութեան իւրում. այլ եւ ըստ մարդկութեանն. Ըստ այնմ. «Յորժամ եկեսցէ որդի մարդոյ փառօք հօր եւ նստցի յաթոռ փառաց»։ Այլ դատաւորին պարտ է ունիլ անհուն գիտութիւն. զի քննել կարասցէ զամենայն բնութիւն հրեշտակաց եւ մարդկան. եւ զամենայն գործս եղեալս եւ զլինելոցն. զխորհուրդս եւ զբանս բոլորից. զառաջինն՝ զմիջինն՝ եւ զվերջինն։ Ապա ուրեմն հոգն Քրիստոսի ունի անհուն գիտութիւն. զի ճանաչէ զանհուն գիտացեալս։

Քսանեւութերորդ՝ ասէ Ալպերա վարդապետն ձեր թէ. «Քրիստոս էր համանգամայն ճանապարհորդ եւ ըմբռնօղ ի կէտ յղութեանն իւրոյ»։ Ա՛րդ՝ ճանապարհո՛րդ էր ըստ մարմնոյ տնօրէնութեանն մահուամբ եւ յարութեամբ մտանել ի փառս։

Եւ ըմբռնօղ՝ զի բանական իմացմամբ մտաց զմայլեալ էր միաւորութեամբ Աստուածայ ին փառացն։

Եւ այսու փառօք ընբռնէր Քրիստոս զամենայն հունաւորս ներգործութեամբ։ Եւ ճանաչէր զամենայն անհունս գերազանց տեսութեամբ։

Քսանեւիններորդ՝ ասէ ի Սիդորոս վարդապետն նոցա թէ. «Երրորդութիւնն ինքեան միայն է ծանուցեալ՝ եւ առեցեալ մարդոյն»։

Իսկ դամասկացին Յ օհան՝ գլուխն երկաբնակաց ասէ. «Բոլոր Աստուածութիւնն է միաւորեալ ընդ մարդկային բնութիւնն ի Քրիստոս. եւ տեսանի ի հոգւոյն Քրիստոսի»։

Եւ Օգոստինոս վարդապետ նոցա ասէ ի գիրս Երրորդութեանն. «Ըմբռնել զԱստուածային էութիւնն՝ պատկանի որդւոյն Աստուծոյ ըստ բնութեանն. ե ւ որդւոյն մարդոյ՝ ըստ շնորհաց միաւորութեանն»։

Եւ Թումա վարդապետն իւրեանց ասէ. «Հոգին Քրիստոսի ճանաչէ զամենայն անհունս»։ Այսպէս զի հոգին Քրիստոսի ճանաչէ զամենայն զբովանդակ կարողութիւնն իւր. եւ զամենայն յորս կարէ։ Այլ արդ՝ կարէ սրբել զանհուն մեղս. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթողիկէք. «Նա՛ է քաւութիւն մեղաց մերոց. եւ ո՛չ մերոց միայն՝ այլ եւ բոլոր աշխարհի»։

Ապա ուրեմն հոգին Քրիստոսի ճանաչէ զանհունս։

Երեսներորդ՝ զի վարդապետք սուրբք օրինակ տան մարդեղութեանն Քրիստոսի, որպէս լոյս ընդ օդ՝ եւ հուր ընդ երկաթ միաւորեալ։ Ա՛րդ՝ որպէս օդ լուսաւորեալ՝ ո՛չ ունի մասն խաւարի, նոյնպէս հոգին Քրիստոսի միաւորեալ ի բանն Աստուած՝ ո՛չ ունի մասն տգիտութեան։ Եւ որպէս հուր յերկաթ միաւորեալ բառնայ ի նմանէ զցրտութիւնն եւ զսեւութիւնն եւ մնայ ծանրութիւնն։ Այսպէս մարմինն Քրիստոսի միաւորեալ ընդ բանն Աստուած՝ ունի զկարողութիւն եւ զԱստուածութիւն բանին։ Որպէս ասէ Աստուածաբանն Գրիգոր. «Համարձակիմ եւ ասեմ հաւասար Աստուած՝ որպէս առօղն՝ նոյնպէս եւ առեալն. զի անմարմինն մարմնացաւ. բանն թանձրացաւ. եւ Աստուածն մարդ եղեւ. մի անձնաւորութեամբ՝ եւ միաւորեալ բնութեամբ։ Մի Տէր. մի Քրիստոս. մի որդի Աստուծոյ եւ որդի կուսին»։

Խոստովանեալ յերկնաւորաց եւ յերկրաւորաց. եւ հաստատեալ Սուրբ Գրոց վկայութեամբ որպէս ցուցաւ։

Ա՛րդ՝ քննել մտօք յանդգնութիւն է. եւ հաւատալն կեանք. զի ի հաւատոցն է փրկութիւն։

Եւ Դարձեալ՝ քննո ւթեամբ մտաց ո՛չ լինի հասեալ անհասանելին։ Այլ հաւատով լինի իմացեալ. եւ յուսով ըմբռնեալ. եւ սիրով միաւորեալ։ Այսպէս պարտէ սրտիւ հաւատալ. եւ բերանով խոստովանիլ։ Զի. «Որ խոստովանի զիս առաջի մարդկան, խոստովանեցայց եւ ես զնա առաջի հօր եւ հրեշտակաց սրբոց. եւ որ ո ւրանայ զիս, ուրացեալ լիցի առաջի հրեշտակաց » ասէ ճշմարտութիւնն։ Զի ամենայն ճշմարիտ դաւանօղքն զՔրիստոս Աստուած խոստովանեցան. եւ ի նոյնն նահատակեցան. եւ առ ճշմարտութիւնն Քրիստոս յերկրէ յերկինս վերափոխեցան։

Եւ մեք զնոյն դաւանութիւնն պինդ կալցուք անշարժ յուսով ի կեանս եւ ի մահ եւ յետ մահու. եւ նորին խոստացեալ բարեացն արժանի լիցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր։

Որով եւ ընդ Որում Հօր եւ Հոգւոյն սրբոյ փառք եւ պատիւ եւ իշխանութիւն յամենայն գոյից անբաւ յաւիտենիւ։ Ամէն

Այսքան առ տընօրէնութիւն բանին։ Եւ կատարումն երկրո րդ հատորի հարցմանց գրոցս։

Երրորդ Հատոր Հարցմանցս

Աստուածաբանութիւն Սրբոյն Դիոնէսիոսի։

Ա ) Ճառելի եւ անճառելի։ Եւ բնութիւնն Աստուծոյ անգիտելի։ Եւ թէ՝ անգիտութեամբ գիտելի Աստուած։ Եւ տգիտութիւնն է խաւար մտաց։

Բ ) Զի՞նչ է հանգիստ մտաց։

Գ ) Միութիւն եւ որոշումն։

Դ ) Բաղդատութիւն բանին Աստուծոյ եւ մարդկութեանս։

Ե ) Վասն է՞ր կոչեմք Երրորդութիւնն. եւ հայր. եւ Որդի. եւ Հոգի Սուրբ։

Զ ) Մի. եւ միակ. եւ բազում։

Է ) Սկիզբն եւ պատճառ։

Ը ) Վասն էի. եւ ոչ էի. եւ նախագոյի. եւ էր. եւ է. եւ եղիցի։

Թ ) Վասն յարացուցի. մ ի է. եւ բազում։

Ժ ) Վասն անեղութեան. եւ եղելութեան։

ԺԱ ) Անժամանա՛կ է Աստուած. եւ յաւիտեան. եւ հին աւուրց։

ԺԲ ) Վասն յաւիտենից։

ԺԳ ) Վասն կենաց. եւ զանազանութեան Աստուծոյ. եւ հրեշտակաց. եւ մարդկան. եւ կենդանեաց։

ԺԴ ) Վասն տեսութեան Աստուծոյ. եւ հրեշտակաց. եւ մարդկան։ Եւ ամենահայեա՛ց է Աստուած։

ԺԵ ) Զի՞նչ զանազանի եւ հաւասարի տեսութեանն Աստուծոյ. եւ հրեշտակաց. եւ մարդկան։

ԺԶ ) Զանազանութիւն տեսութեան մտաց. եւ զգայութեանց։ Եւ բանականութեան սկիզբն եւ կատարումն։

ԺԷ ) Վասն թէ բան ունի Աստուած։ Եվ վասն ճշմարտութե ան. եւ հաւատոյ։ Եւ զանազանութիւն բնական քննութեան եւ հաւատոյ։

ԺԸ ) Քանի՞ է եղանակ Աստուածաբանութեան։

ԺԹ ) Զանազանին բացբարձականքն. եւ ուրացականքն։

Ի ) Արեգա՛կն կոչի Աստուած ի յատկութեամբ։

ԻԱ ) Վասն զարմացմանն Աստուծոյ. եւ նախանձուն։

ԻԲ ) Սէր եւ Սիրելի եւ Բարի է Աստուած։

ԻԳ ) Լայն. երկայն. խոր. եւ բարձր ասի Աստուած։

ԻԴ ) Ալֆա եւ օ։

ԻԵ) Ոտք է մարմինն։

Այսքան յաղագս Աստուածաբանութեան։

Յաղագս Հրեշտակաց։

Ա) Իմացական. եւ իմանալի։

Բ ) Անհաւասար է պարգեւն ըստ հնչման ձայնի։ Եւ թէ բանս մեր միաւորեալ է ընդ ձայնի։

Գ) Տպաւորեալ տեսիլ գազանաց։

Դ) Վասն չորեքկերպեան կենդանեացն։

Ե) Ո՞րպէս երեւին անմարմինքն. մարմնո՞վ, առաչօ՞ք, թէ իսկութեամբ։

Զ) ինն դասք են հրեշտակաց. եւ յերիս երեակս որոշեալ. եւ այլք եօթն ասեն։

Է) Կարգ դասուցն։

Ը) Անուանք հրեշտակացն։ Եւ հասարակ հրեշտակք եւ զօրութիւնք կոչին։

Թ) Զի՞նչ հասարակ եւ յատուկ նոցա։

Ժ ) Քահանայապետութիւն նոցա եւ մարդկան։

ԺԱ ) Զի՞նչ է շնորհքն. եւ զի՞նչ շնորհք քահանայութեան։

ԺԲ ) Զանազանի հրեշտակն. եւ հոգի մարդոյ. եւ իմացումն հրեշտակաց։

ԺԳ) Թիւք հրեշտակացն։

ԺԴ ) Շարժումն նոցա։

ԺԵ ) Զգայարանք մարդոյս։

ԺԶ ) Սէրն եւ գութն։

ԺԷ ) Յատուկ անուանք հրեշտակաց։

ԺԸ ) Փառաբանութիւնք հրեշտակացն։

ԺԹ) Վասն խօսից հրեշտակաց։

Այսքան վասն հրեշտակաց։

Յաղագս Դիւաց։

Ա) Վասն անկման դիւացն. եւ հակառակութեան նոցա. եւ լոյս կերպարանին։

Բ ) Պատճառ կորստեան նոցա։

Գ) Յո՞ր դասէ անկան. եւ իշխանք օդոյ կոչին։

Դ) Յաւերժահասունք։

Ե) Մեղքն անթող լի՛ է նոցա։

Զ) Հրեղէն վիշապն. եւ տուտն նորա։

Է) Ո՞րքան է անկումն սատանայի։

Այսքան առ երրորդ Հատոր Գրոցս։

Գլուխ Ը ի մեծ ցանկէն։

Պարտ է գիտել, զի ի ներքոյ բանին է զգալեացս տեսութիւն։ Եւ մերձ բանին իմանալեացն քննութիւն։ Եւ ի վերոյ բանին Աստուածաբանութիւն։ Քանզի ներքին մասամբ ի ձեռն զգայութեանց ճանաչէ զերեւելիս. որպէս քար։ Եւ կարծեօքն տպաւորէ զնմանութիւնս եւ ի բացեայ. որպէս սպիտակ։ Իսկ տրամախոհութեամբ քննէ զիմանալիս. որպէս հրեշտակ։ Այլ վերին մասամբ ծայրիւ իմացութեան ձկտի յԱստուածայինսն՝ հաւատոյն լուսով եւ վկայութեամբ Սուրբ Գրոց հաստատել։ Դարձեալ՝ զգայութեամբ ծանօթանամք որ արտաքոյ քան զմեզ։ Եւ խոհեմութեամբ՝ որ ի ներքս ի մեզ։ Եւ վերին խոկմամբ՝ որ ի վե՛ր է քան զմեզ՝ ըստ կարողութեան լուսաւորիմք ճառել զանճառէն։

(Պրակ Ա)

Զի՞նչ է անճառելի Աստուածաբանութիւն. եւ զի՞նչ ճառելի։

Պատասխան։ Անճառելի է բնութեան եւ էութեանն բան. եւ ճառելի են անուանքն։

Դարձեալ՝ անճառելի է անհ աղորդն եւ գերազանց որոշումն անեղին։ Եւ ճառելի է յառաջ ճառագայթեալ հաղորդութիւնն ամենայն եղելոց։

Հարց։ Վասն է՛ր է բնութիւնն Աստուծոյ անգիտելի։

Պատասխան։ Վասն կրկին պատճառի։

Նախ՝ զի եղականք ամենայն չափաւորեալ գոյացան. եթէ իմանալիք եւ եթէ զգալիք։ Իսկ բնութ իւնն Աստուծոյ անե՛ղ է. եւ զի անե՛ղ է՝ անչա՛փ է։ Իսկ չափաւորութիւնն զանչափութիւնն ո՛չ կարէ չափել։

Երկրորդ՝ զի տեսութիւն մտաց հասարակի ընդ գոյութեան էութեան. եւ ուր եզերի բնութիւն՝ անդ եւ մտաւորութիւն։ Յայտ ուրեմն է, զի որ ի վեր է քան զէութիւն, ի վե՛ր է քան զգիտութիւն։ Յաղագս որոյ եւ անանուն է Աստուած. զի անունն զբնութիւնն յայտնէ. որպէս մարդ։ Իսկ բնութիւնն Աստուծոյ անյայտ է եւ անգիտելի։

Հարց։ Ո՞րպէս անգիտութեամբ գիտէ լի է Աստուած։

Պատասխան։ Կրկին է անգիտութիւնն. մինն է ի հեղգութեան ուսման։ Եւ այսպիսի տգիտո ւթիւնս խաւա՛ր է մտացն եւ կուրութիւն։ Եւ է Դարձեալ՝ անգիտութիւն՝ յորժամ զմիտս տարածեմք յամենայն եղեալս եւ զնա ոչ գտանեմք, ժողովեմք ի մինն որ արտաքոյ է սոցա. եւ այնպէս անգիտութեամբ ճանաչի Աստուած։

Հարց։ Տգիտութիւն ո՞րպէս խաւար է մտացն։

Պատասխան։ Զոր օրինակ, զգալի խաւարս՝ մարմնո՛յ աչացն է։ Նոյնպէս եւ տգիտութիւնն մտա՛ցն է խաւար եւ մոլորութիւն. եւ կապ. եւ ծանրութիւն. եւ անջատօղ. եւ տգեղութիւն։ Զի խաւարի միտքն. եւ մոլորի՛ իմացումն. եւ կապի ընդարձակ տեսութիւնն. եւ ծանրանայ թեթեւութիւնն. եւ անջատի ի բազումս. եւ տգեղանայ պատկերն։ Իսկ սուրբ գիտութիւնն ընդ դէմ այսմ լուսաւորէ՛ զմիտս եւ ուղղէ՛. եւ ընդ արձակէ զտեսութիւնն եւ թեթեւացնէ առ վերինն. եւ ժողովէ ի մինն. եւ կատարէ զպատկերն։

(Պրակ բ)

Զի՞նչ է հանգիստ մտացն։

Պատասխանեմք։ Գիտելի է, զի չարչարանք մտացն է սուտն՝ եւ տարակոյսն՝ եւ աննմանն։ Ապա ուրեմն հանգիստ է ճշմարտութիւնն՝ եւ լուծումն՝ եւ նմանութիւնն։

Զոր ցուցցուք օրինակաւ զգալի տեսութեամբ։

Նախ՝ որպէս տեսութիւն աչաց ի մարմինն հանգչի։ Այսպէս տեսութիւն մտաց յանմարմինն. որ է նման։

Երկրորդ՝ որպէս աչք հայել ով ի վեր՝ հեշտանայ. զի վերընթա՛ց է լոյսն։ Եւ միտք զվերինս խորհելով հեշտանայ։

Երրորդ՝ որպէս աչք ի զգալի լոյսն հեշտանայ ազգակից գոլով։ Եւ միտք յիմանալին՝ որ նմա՛ է ազգակից։

Չորրորդ՝ աչքն ի գեղեցկութիւնն հեշտանայ, եւ միտք ի գեղեցկութիւն բանին։

Հինգերորդ՝ ա չք ի զանազան տեսութիւնս, եւ միտք ի զանազան իմաստս։

Վեցերորդ՝ աչք հեշտանայ որքան առաւել տեսանէ։ Եւ միտք որքան առաւել իմանայ։

Եօթներորդ՝ աչք հեշտանայ յորժամ ի մինն հաստատի։ Եւ միտքն ի բազում օրինակաց ի ճշմարտութիւնն հաստատեալ։

Ութերորդ՝ աչքն յորժամ ընդարձ ակին՝ հեշտանայ։ Եւ միտքն լուծեալ ի կարծեաց։

Իններորդ՝ աչք ի չափաւորն հեշտանայ՝ եւ յանչափն տկարանայ որպէս յարեգակն։ Եւ միտքն ի չափաւոր Աստուածաբանութիւնն։

Տասներորդ՝ աչքն ի միշտ տեսանելն հեշտանայ։ Նոյնպէս եւ միտք ի միշտ իմանալն։

(Պրակ գ) Յաղագս միութեան եւ որոշման։ Հարց։

Զի՞նչ է միաւորութիւն եւ որոշումն. այսինքն հասարակ եւ յատուկ Աստուածային։

Պատասխանեմք։ Նախ գիտելի է, զի միութիւն ի գոյացութիւնն՝ առնէ զնոյնութիւն։ Եւ միութիւնն ի յորակն՝ առնէ զնմանութիւն. Եւ միութիւնն ի քանակն՝ առնէ զհասարակութիւն։ Եւ մ իութիւնն՝ ի յառ ինչն՝ առնէ զյատկութիւն։

Դարձեալ՝ այն է հասարակն՝ որ մի՛ է երիցն. եւ երկուքն ո՛չ աւելի. եւ մինն ո՛չ ունի պակաս։ Իսկ յատուկ այլ է երիցն. եւ երկուքն աւելի՛. եւ նուազ քան զմինն։ Ա՛րդ՝ միութիւն սուրբ Երրորդութեանն բազում է եւ յայտնի։ Մանաւանդ թ է ամենայն ինչ հասարակ է. բնութիւն. կամք. թագաւորութիւն. եւ այլն։

Իսկ յատկութիւն եւ որոշումն դիմաց՝ սակաւ ինչ է. վասն այն թըւով տեսանի։

Նախ՝ զի ասեմք հայր եւ որդի եւ հոգի։ Զի հայր ո՛չ է որդի եւ ո՛չ հոգի։ Նոյնպէս զորդւոյ եւ զհոգւոյ իմասցիս։

Երկրորդ՝ ասեմք ծնօղ եւ բղխօղ հայր։ Ծնեալ եւ առեալ որդի։ Բղխումն եւ առումն հոգի։ Տե՛ս՝ զի հոգին բղխումն է հօր անձամբ. եւ առումն յորդւոյ իմաստութեամբ։ Որպէս ցուցաւ ի վեց գլուխն ի ԺԳ համարն։

Նոյնպէս փչօղ. փչեալ. փչումն. եւ այլ ծանօթութիւնք աստ յարմարին։

Երրորդ՝ Հայր անպատճառ է եւ պատճառ։ Որդի՛ յանպատճառէն եւ պատճառ։ Հոգի յանպատճառէն եւ ո՛չ պատճառ։

Վասն զի հայր ո՛չ ունի հայր. այլ ունի որդի եւ հոգի։ Որդի ո՛չ ունի որդի. այլ ունի հայր եւ հոգի. զի հոգի Քրիստոսի ասեմք։ Հոգին ոչ ունի որդի եւ ո՛չ հոգի. այլ պատճառ զհայր։ Եւ Դարձեալ՝ առաքօղ եւ ո՛չ առաքեալ։ Առաքեալ եւ առաքօղ։ Առաքեալ եւ ո՛չ առաքօղ։ Եւ այլք սոյնպիսիք աստ յարմարին։

Չորրորդ՝ կարողութիւնն հօր. իմաստութիւնն որդւոյ. բարութիւնն հոգւոյն։ Նախ՝ զի մի՛ կարծեսցի հայր տկար վասն ծերութեան։ Եւ որդի տգէտ վասն մանկութեան։

Եւ հոգին զայրացօղ վասն հնչման։

Եւ Դարձեալ՝ զի կարողութիւնն նախ է քան զիմաստութիւնն. եւ իմաստութիւնն նա՛խ է քան զբարութիւնն։ Այսպէս ստեղծանել՝ եւ որոշել՝ եւ զարդարել։ Այլ եւ՝ տալ՝ եւ պարգեւել՝ եւ շնորհել։ Եւ սոյնպիսիք աստ յարմարին։

Հինգերորդ՝ որպէս միա՛կ է հ այր. զի սկիզբն է ամենայն թւոց։ Եւ երկեակ որդի. եւ երրեակ հոգի ըստ Աստուածաբանին։ «Միակն շարժեցելոյ՝ յերկեակն եւ յերրեակն եկաց»։ Ո՛չ թիւ ասեմ. ապա թէ ո՛չ, մի հայր. մի որդի. մի հոգի։

Վեցերորդ՝ որպէս զի յաւիտեան է հայր, զի անսկիզբն է եւ անվախճան։ Եւ որպէս մշ տնջենաւոր որդի ի հօրէ սկսեալ եւ անվախճան։ Որպէս ժամանակ հոգի ի հօրէ սկսեալ եւ յորդի դադարեալ։ Ո՛չ ասեմ ժամանակ. զի արարիչ է ժամանակաց եւ յաւիտեանց։ Եւ որպէս ո՛չ ի ժամանակի սկսեալ, եւ ո՛չ ի ժամանակի դադարի։ Այսքան վասն որոշման յատկութեանց։

Նմանապէս եւ հասա րակն թէպէտ բազում է, այլ երկտասան գլխով նշանակի. նախ Բնութիւն. որ նոյն է էութիւն։ Ապա Բարութիւն։ Կամք։ Անմահութիւն։ Իմաստութիւն։ Լուսաւորութիւն։ Գեղեցկութիւն։ Անփոփոխութիւն։ Ցնծութիւն։

Փառք։ Իշխանութիւն։ Եւ Արարչութիւն։ Սոքա երկոտասանք եւ այլ անթիւք ի կար գ սոցա։

Յայս միտս երկոտասան են աստիճանք հաւատոյն։ Դարձեալ՝ Աստուածային առաքինութիւնք այսո՛ւ թւով են. այսինքն հաւատ. յոյս. սէր։ Այսպէս եւ կոչումն երից անձանցն. հա՛յր. որդի՛. հոգի՛։ Նոյնպէս եւ ասելն՝ Երրորդութիւն. սովին թուով բացայայտի։

Այսքան յընդհանուր վ արդապետաց վասն միութեան եւ որոշման սրբաբանեալ։

Դարձեալ՝ հասարակն եւ յատուկն Աստուածային՝ բազմազանապէս ասի ի սրբոյն Դիոնիսեայ։

Նախ՝ զի միեղէն է եւ հասարակ՝ գերադրականքն. որպէս գերագոյն Աստուած. եւ Տէր Տէրանց։ Եւ բացբարձականքն. որպէս անեղ . անմահ։

Եւ պատճառականքն. որպէս բարի. իմաստուն. եւ այլն։ Եւ յատուկ է Հայր գոլ եւ անծին։ Որդի եւ բան։ Հոգի եւ բղխումն։ Զի Աստուածայինքն առ հասարակ են բաց ի յառանձնաւոր դիմացն։

Երկրորդ՝ հասարա՛կ է ի միմեանս գոլ անձանցն. որպէս որդի ի հայր եւ հայր յորդւոջ. եւ հոգի ի հայր եւ յորդի. եւ անդրադարձեալ։

Եւ յատուկ է անշփոթ որոշումն ի միմեանց։ Զոր օրինակ երեք լոյս լապտերաց միաւորեալ՝ եւ որոշմամբ յատկացեալ։

Երրորդ՝ հասարա՛կ է ի յԵրրորդութիւնն միութիւնն սուրբ. զի մի է հայր. մի որդի. մի հոգի։ Եւ յատուկ՝ զի մինն ծնօղ է եւ բղխօղ. եւ մինն ծնեալ եւ ո՛չ բղխեալ եւ մինն բղխեալ եւ ո՛չ ծնեալ։ Որպէս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս յԱստուածային անուանսն բ գլուխն. «Զի միայն աղբիւր գերագոյ Աստուածութենէ հայր. եւ ո՛չ հակադարձին առ միմեանս»։ Եւ դարձեալ ասէ. «Վասն զի է՛ աղբիւրեղէն Աստուածութիւն հայր։ Իսկ որդ ի եւ հոգի՝ Աստուածածնօղութեանն հօր. որպէս բողբոջք Աստուածատունկք . եւ որպէս ծաղիկք եւ գերագոյն լոյսք»։

Չորրորդ հասարակ է ի միոյ բարերար կամաց յառաջ եկելոց հաղորդեալ անհաղորդաբար ըստ համեմատութեան։ Ոմանց գոյութիւն միայն. եւ այլոց կեանք. եւ բան. եւ իմացումն. որպէս տիպ կնքեալ ի մոմի։ Եւ յատուկ՝ զի որոշեալ եւ բաժանեալ է յարարածոց. եւ ո՛չ մի է ըստ սոսա. ո՛չ մասն է արարածոց եւ ո՛չ բոլոր։ Այսպէս է միութեամբ որոշեալ եւ բաժանեալ եւ բազմութեամբ միացեալ։ Որպէս կնիք մատանւոյ ի բազում մոմս։

Եւ որպէս գիծն կոչեցեալ այբ՝ ի բազում վանգս բաժանեալ. եւ մնացեալ մի։ Նոյնպէս եւ էութիւնն Աստուծոյ ի յէքս բազմացեալ. եւ Աստուած անունն ի բազում աստուածս. եւ մնացեալ նոյն մի Աստուած ըստ Պօղոսի. «Մեզ մի է Աստուած հայր յորմէ ամենայն»։ Ըստ այսմ ապա եւ բազմութիւն արարածոցս միո՛յ են հաղորդեալ. մի սկզբան. մի Աստուծոյ. եւ մի խնամողի։

Հինգերորդ՝ ըստ այլ եղանակի է՛ միութիւն եւ յատկութիւն։ Ըստ որում մինն ի սուրբ Երրորդութենէն բանն Աստուած հաղորդեցաւ բնութեան մերում անքակ միութեամբ. եւ եղեւ Աստուածն կատարեալ՝ մարդ կատարեալ։

Եւ աստ երեւի կրկին յատկ ութիւն՝ եւ կրկին հասարակութիւն։ Նախ՝ զի մինն ի սուրբ Երրորդութենէն մարդացաւ։

Երկրորդ՝ զի միայն ի մարդկայինս ազգէ։ Իսկ հասարակն՝ զի բոլոր բանն Աստուած իւրով կատարելութեամբն էառ զբոլոր եւ կատարեալ մարդկային բնութիւնս. եւ եղեւ Աստուածն կատարեալ՝ մարդ կատարեալ։

Այսպէս է միութիւնք եւ որոշմունք որ է հասարակ եւ յատուկ ի սուրբ Երրորդութիւնն։

(Պրակ դ)

Զի՞նչ է բաղդատութիւն որ բանն Աստուած էառ զմարդկայինսն բնութիւն։

Պատասխան։ Բազում ինչ։

Նախ՝ զի բանն Աստուած էառ զմարդկայինս բնութիւն եւ միաւորեաց ընդ Աստուա ծութեան իւրում. ո՛չ մասն առեալ՝ կամ ըստ մասին միաւորեալ այլ բոլորն ընդ բոլորին։ Ըստ այնմ. «Ի նմա բնակի ամենայն լրումն Աստուածութեանն մարմնապէս»։

Երկրորդ՝ բանն Աստուած նախկին է եւ սկիզբն արարածոյ. զի նովաւ եղեն ամենայնքն։ Եւ մարդն յետին է եւ վերջին ա մենայն եղելոցն։

Ա՛րդ՝ նախկինն զյետինն էառ՝ եւ արար առաջին։

Երրորդ՝ բանն պատկեր է Հօր. եւ մարդն պատկեր բանին։ Պատկերն զպատկերն էառ կամ նախատիպն զպատկերն։

Չորրորդ՝ բանն գերագոյն է յիմանալիսն. եւ մարդն գերագոյն է ի զգալիսս. վասն որոյ մարդ եղեւ։

Հինգերորդ՝ ի բանէն կրկին էութիւնք յառաջեցան. այսինքն իմանալի եւ զգալի. զի թէ միայն ի հրեշտակաց էր առեալ՝ պակասէր զգալին. եւ թէ ի կենդանեաց՝ պակաս էր իմանալին։ Վասն որոյ մարդ եղեւ, զի զբոլորն յինքենէ զյառաջ եկեալն յինքն միաւորեսցէ։

Վեցերորդ՝ որդին Աստուծոյ եղեւ որդի մարդոյ. զի մեզ արասցէ որդիս Աստուծոյ։ Եւ զի որդին Աստուծոյ բնութեամբ որդի մարդոյ եղեւ, մի՛ յերկուանալ թէ լինիցիս եւ դու շնորհօք որդի Աստուծոյ։

Եօթներորդ՝ Աստուածն մարդ եղեւ եւ յերկիր էջ. զի դո ւ լիցիս Աստուած եւ յերկինս ելցես։ Ըստ որում. «Ես ասացի թէ աստ ուածք իցէք»։ Զի ո՛չ էր իզուր գալուստ նորա. այլ զի մեծամեծ իրս գործեսցէ։

Ութերորդ՝ նա ծնաւ ըստ մարմնոյ, զի դու ծնցիս ըստ հոգւոյ։ Եւ ի կուսէ, զի դու ծնցիս ի կոյս աւազանէ։ Եւ զի նա հոգեւոր ծնեալ՝ ծնաւ ըստ մարմնոյ. զի դու մարմանւոր ծնեալ՝ ծնցիս վերստին ըստ հոգւոյ։

(Պրակ ե)

Վասն է՞ր ասեմք Երրորդութիւն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի Գ թիւն կատարեա՛լ է. զի ունի սկիզբն. եւ մէջ եւ կատարումն։ Նոյնպէս եւ Երրորդութիւնն կատարեալ է. Հայր եւ Որդի եւ հոգի սուրբ։

Երկրորդ՝ մինն սկիզբն է, եւ երկուքն ի միոյն։ Նոյնպէս հայր սկի զբն է. եւ որդի եւ հոգի՝ ի միոյ սկզբնէ։

Երրորդ՝ զի Գ մի է. այսինքն մի. մի. եւ մի. նոյնպէս մի հայր մի որդի. մի հոգի։

Չորրորդ՝ զի երեքն զնոյն բնութիւն ունի զերիցն։ Նոյնպէս Երրորդութիւնն սուրբ նո՛յն է բնութեամբ։

Իսկ Երրորդութիւն կոչեմք՝ բաժանելով յերեք թըւոյն։

Նախ՝ զի Գ թիւն Գ է եւ ո՛չ մի։ Իսկ Երրորդութիւն, որ է՛ Գ միութիւն։ Եւ մի Երրորդութիւն։ Այսինքն մի Գ. եւ Գ մի։ Զի ո՛չ է որպէս Պետրոս՝ եւ Պօղոս՝ եւ Յօհաննէս՝ երեք մարդ եւ մի բնութիւն։ Այլ մի է անհատութեամբ. ունելով երիս յատկութիւնս դիմաց։ Որպէս մի է ար եգակն եւ սպիտակ եւ դեղին լոյս իւր։

Եւ մի է հուր եւ լոյս եւ ջերմութիւն իւր։ Եւ որպէս մի է հոգի եւ բան եւ կենդանութիւն իւր. որ է՛ խօսքն եւ շունչն։ Եւ մի է միտք եւ իմացումն եւ կամք իւր։ Ուստի յա՛յտ է յորժամ ասեմք Երրորդութիւն Աստուած. Երրորդութիւն անեղ։ Այլ ո՛չ ասեմք գ աստուած. կամ գ անեղ։ Այլ մի Աստուած եւ մի անեղ։

Երկրորդ՝ Երրորդութիւնն ցուցանէ զհամագոյութիւն երիցն. զի ո՛չ է առաջին եւ վերջին ի նոսա։ Այլ՝ զոյգ եւ համանգամայն։

Իսկ երեք թիւն՝ մի զկնի միոյ։

Երրորդ՝ Երրորդութիւնն ցուցանէ երիցն զմի հասար ակ բնութիւն. որպէս ասեմք մարդ եւ մարդկութիւն. ձի եւ ձիութիւն. ընդ դէմ Արիոսի որ ասէ՝ երեք թիւն ունի երեք բնութիւն, ասեմք երից անձանցն մի բնութիւն։

Եւ այսու զանազանի։

Նախ՝ զի թիւն քանակ է պատահական՝ եւ գիտելի մեզ. իսկ ի յԵրրորդութիւնն ո՛չ է քանակ եւ չափ, եւ ո՛չ պատահումն, եւ ո՛չ գիտելի եղական մտաց։

Երկրորդ՝ յերեք թիւն մինն պակաս ունի քան զերկուքն. եւ երկուքն աւելի քան զմինն։

Իսկ ի սուրբ Երրորդութիւնն՝ մինն պակաս չունի քան զերկուքն. եւ ո՛չ երկուքն աւելի քան զմինն. զի հայր ունի զամենայն լիութիւն որդւոյ եւ հոգւոյ։ Նոյնպէս եւ որդի եւ հոգի։

Երրորդ՝ զի մի թիւն անկատա՛ր է քան զերկուքն. եւ երկուքն քան զերեքն։ Իսկ ի սուրբ Երրորդութիւնն հայր կատարեալ. որդի կատարեալ. հոգի կատարեալ։ Եւ կատարեալն ո՛չ յաւելու եւ ո՛չ նըւազի։

Չորրորդ՝ երեք թիւն փոփոխմամբ է. յորժամ ասեմ ք մի եւ բ եւ գ, փոխեցաւ ի միոյն եւ եղեւ երկու. եւ փոխեցաւ յերկուցն եւ եղեւ գ։ Իսկ սուրբ Երրորդութիւնն անփոփոխելի է։ Զի հայր ծնաւ զորդի եւ բղխեաց զհոգի. եւ ո՛չ փոխեցաւ ի գոլոյն հայր։

Նոյնպէս եւ որդի եւ հոգի։

Հինգերորդ՝ զի գ թիւն բաժանին ի միմեանց. զի յորժ ամ բաժանես զմի թիւն՝ ո՛չ է երկուքն ընդ նմա։ Իսկ ի սուրբ Երրորդութիւնն՝ անբաժանելի՛ է հայր ի յորդւոյ եւ ի հոգւոյ։ Որդի ի հօրէ եւ ի հոգւոյ։ Եւ հոգի ի հօրէ եւ յորդւոյ։

Եւ այս է առընչապէս, եւ թէ բնակցապէս ուղղակի՛ իմասցի։

Ըստ այնմ. «Հայր ի յիս եւ ես ի հայր ». եւ. «Հոգւով սրբով գործեմ զգործս»։

Հարց։ Երրորդութիւն հասարակ է. եւ Աստուածութիւնն հասարակ։

Ա՛րդ՝ ասեմք զհայր Աստուած. եւ զորդի Աստուած. եւ զհոգի Աստուած։ Ապա կարե՞մք ասել զհայր Երրորդութիւն. եւ զորդի Երրորդութիւն. եւ զհոգին սուրբ։

Պատասխան։ Ո՛չ ասեմք. զի Աստուածութիւնն հասարակ է բնութեանն։ Իսկ Երրորդութիւնն հասարակ է անձանցն։ Եւ զի անձամբ յատկացեալք են եւ բնութեամբ մի. վասն այն Երրորդութիւնն ո՛չ ասի միոյ անձին. այլ Աստուած կամ Աստուածութիւն ըստ միութեան բնութեանն։

Հարց։ Վասն է՞ր հայր կոչի։

Պատասխան։ Զ ի նա՛ է աղբիւր եւ ըսկիզբն յորմէ բղխեն ամենայն։

Հարց։ Վասն է՞ր կոչի որդի։

Պատասխան։ Զի որպէս ճառագայթ յարեգակնէ՛, եւ որդի ծնեալ ի հօրէ։

Հարց։ Վասն է՞ր հոգի։

Պատասխան։ Զի յաւիտենական բղխէ ի հօրէ առ որդի. եւ նովաւ առ մեզ գայ. որպէս ջերմութիւն ճառագայթիւ արեգականն։

Դարձեալ՝ որ զամենայն ստեղծ՝ հայր կոչի. եւ որ զամենայն պարունակէ՛ զի մի՛ լուծցին՝ որդի։ Եւ որ շնչելով կենագործ է եւ զարդարէ զամենայն՝ հոգի սուրբ յորջորջի։

Հարց։ Ընդէ՞ր մայր ո՛չ կոչի յիգական սեռէ։

Պատասխան։ Քանզի ծնունդ սկզբնաբար ի հօրէ ելանէ։

Հարց։ Ընդէ՞ր դուստր ո՛չ անուանի։

Պատասխան։ Քանզի՝ որդի նմանագո՛յն է հօր քան զդուստր։

Հարց։ Հոգին սուրբ ընդէ՞ր ո՛չ կոչի որդի։

Պատասխան։ Քանզի ո՛չ է ծնունդ, այլ բղխումն. որպէս շունչ եւ կեանք ի հոգւոյս մեր։

Հարց։ Վասն է՞ր յորժամ փառս տամք, նախ՝ հօր, ընդ նմին որդոյ, եւ ապա հոգւոյն։

Պատասխան։ Համագոյ եւ միասնական սուրբ Երրորդութեանն ո՛չ է առաջին եւ վերջին. ո՛չ մեծ եւ փոքր. եւ ո՛չ երէց եւ կրտսեր։ Այլ եւ այսպիսի ե ասեն զեղանակ նախկնից. այսինքն ժամանականաւ. եւ բնութեամբ եւ դաստիւ. եւ պատւով. եւ պատճառաւ։ Յասացելոցս ո՛չ ինչ է վայելչական Աստուծոյ. բայց միայն ըստ պատճառին։ Ա՛րդ՝ զի հայր պատճա՛ռ է որդւոյ ծննդեան՝ եւ հոգւոյ բղխման, վասն որոյ հայր նախադասի. իսկ ընդ նմա որդի։ Ո՛չ որպէս ոմանք կարծեն որդի պատճառ է հոգւոյ բղխման, այլ գ է ուղիղ տեսութիւնն։ Նախ՝ զի հայր պատճառ է հոգւոյ բղխման՝ եւ որդւոյ առման. զի հոգին սուրբ բղխէ ի հօրէ՝ եւ առնու յորդւոյ։ Երկրորդ՝ զի որդին առ ինչ է ի հայրն. եւ համանգամայն բնութեամբ։ Երրորդ՝ որդին ծնունդ նկատէ ի յէութիւնն, եւ հոգին ի կեանքն .. եւ նախ է գոլ իրին՝ եւ ապա կենդանի։

(Պրակ զ)

Ո՞րպէս մի է Աստուած, ըստ այնմ. «Տէր Աստուած քո Տէր մի է » եւ թէ. «Մի է Աստուած հայր, եւ մի Տէր Յիսուս Քրիստոս»։

Պատասխան։ Գիտելի է՝ զի ա՛յլ է մինն, եւ այլ է միակն։ Զի մինն հասարակ է. եւ միակն մասնաւոր եւ առանձնակի։ Զի ամենայն միակ՝ մի է. այլ ամենայ ն մի՛ միակ ո՛չ է. որպէս յորժամ ասեմք՝ մի հոտ. մի շեղջ.

Մի լիտր. այսպիսիքս մի են. այլ միակ ո՛չ են։

Իսկ Աստուած մի կոչի։

Նախ՝ զի ո՛չ է բազում, այլ մի։

Երկրորդ՝ զի պա՛րզ է եւ ո՛չ բաղադրեալ։

Երրորդ՝ մի է, այսինքն բոլոր եւ ո՛չ մասն եւ անկատար։

Չորրորդ՝ մի է եւ միակ. զի ո՛չ բաժանի . եւ ո՛չ քակտի։

Հինգերորդ՝ մի կոչի. որպէս միակն սկիզբն է թըւոց եւ ո՛չ թիւ. եւ Աստուած սկիզբն է արարածոց եւ ո՛չ արարած։

Վեցերորդ՝ միակն պատկելով բազմանայ. եւ Աստուած է շարունակօղ բազմութեան էից։

Եօթներորդ՝ միակն է կատարումն ամենա յն թըւոց. եւ ամենայն գոյից կատարումն է Աստուած։

Ութերորդ՝ մինն պատկելով առնէ զտասն՝ եւ զհարիւր՝ եւ զհազար՝ եւ զբիւրն. եւ զանթիւն։ Եւ ի իմոյն Աստուծոյ եղեն Ժ դասք հրեշտակաց ընդ մարդկան. եւ հարիւր գունդքն ըստ ոչխարաց առակին. եւ Ռ կենդանեաց տեսակքն որ յերկրի. եւ բիւր անկենդան բուսոց. եւ անթիւ գոյեղէնք։

Իններորդ՝ մինն յայտնի է ի տասն եւ ի հարիւրն եւ ի հազարն եւ ի բիւրն ընդ աղօտ եւ ծածուկ։

Եւ Աստուած յայտնի է ի բանականքս իմացմամբ եւ պատկերաւ. այլ ի կենդանիս եւ ի բոյսս եւ ի գոյսս սակաւ ինչ նմանութեամբ։

Տասներորդ՝ որպէս միակն է ի ներքոյ տասնեկին եւ հարիւրեկին եւ հազարեկին եւ բիւրեկին, այսպէս եւ ի վերոյ նոցա՛ է։ Նմանապէս եւ արարիչն Աստուած. ներքոյ եւ հիմնէ ամենեցուն որ կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ։ Այլ եւ ի վերո՛յ եւ գերազանց է ամենայն արարածո։

Մետա սաներորդ՝ որպէս մինն ի բազումս եկեալ ընդարձակի. եւ ի բազմաց ի մինն ընթացեալ նեղի։ Նոյնպէս եւ ի միոյն Աստուծոյ իջեալ յարարծս ընդարձակի տեսութիւն մեր. եւ ի սոցանէ ի նա դարձեալ նեղի։

Երկտասաներորդ՝ զի ընդ բազումս բազմանայ, եւ ի միութեան իւրում կայ եւ մնայ ըս տ միոյն օրինակի։

Այլ եւ զանազանի ի թըւոյ։

Նախ՝ զի թիւն պատահումն է. որ ի յԱստուած ո՛չ է։ Երկրորդ՝ թիւն քանակ է. եւ Աստուած ո՛չ չափի։

Երրորդ՝ թիւն ընդ գիտութեամբ մեր է. իսկ Աստուած ընդ գիտութեամբ մեր ո՛չ պարունակի որպէս ասացաք։ Ապա ուրեմն ի վեր է քան զմի եւ զմիակ։

Դարձեալ գիտելի է՝ զի կրկին կերպիւ առեալ լինի մինն։ Զի է՛ մի՝ որ սկիզբն է թըւոյ. եւ այսպէս մի ո՛չ ասի Աստուծոյ. զի այս քանա՛կ է. եւ պատահումն ո՛չ գոյ յԱստուած։

Եւ է մի՝ որ անդրադարձի էի. եւ այսպէս ասի մի Աստուած իբր թէ է՛. զի պատահումն ո՛չ ցուցանէ։

Եւ սահման միոյն է այս. մի է որ յինքեան անբաժանելի է, եւ յայլմէ բաժանեալ։ Եւ էութիւնն Աստուծոյ ըստ ինքեան անբաժանելի է , եւ յարարածոց բաժանեալ։

Հարց։ Ո՞րպէս բազմանայ եւ բազմապատկի Աստուած։

Պատասխան։ Նախ՝ զի մի անձն հօր բազմացաւ ի յանձն որդւոյ. եւ բազ մապատկի ի յանձն հոգւոյն սրբոյ։

Երկրորդ՝ բազմանայ ի նախագաղափարն. եւ բազմապատկի յարարչագործութիւն եղելոցս։

Երրորդ՝ բազմանայ ի յէութիւն եղելոցս. եւ բազմապատկի ի կեանս. ի շնորհս. եւ յայլ պարգեւս։

Չորրորդ՝ բազմանայ ի սեռս եւ ի տեսակս. եւ բազմապատկի դարձեալ ի տեսակս եւ յանհատս նոցա։

Հինգերորդ՝ բազմանայ ի նախկինս եւ ի սկզբնաւորս. եւ զբազմապատկի յածանցեալս ի նոցանէ եւ յառաջ եկեալս։

(Պրակ է)

Զի՞նչ է որ ասեն վասն Աստուծոյ թէ է սկիզբն եւ պատճառ։

Պատասխան։ Ի դէմս պատճառին՝ նոյն է սկիզբն եւ պատճառ։ Այլ ի դ էմս պատճառաւորացն ունի զանազանութիւն։

Նախ՝ առ համաբունսն՝ հայր սկիզբն է որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ. եւ պատճառ այլ ամենայն արարածոց։

Երկրորդ՝ սկիզբն է յարացուցի. եւ պատճառ էից. պատկեր եւ նմանութիւն նորին յարացուցի։

Երրորդ՝ սկիզբն իմանալեաց. եւ պատճառ զգալեա ց. որ են յաւիտենականք եւ ժամանակեայք։

Չորրորդ՝ սկիզբն է առաջնոցն. եւ պատճառ վերջնոցս. որք միջնորդութեամբ գոյանան. որպէս ի տարերաց կամ ի ծնողաց։

Հինգերորդ՝ սկիզբն էութեան. եւ պատճառ կենաց եւ շնորհաց եւ այլոց։

Վեցերորդ՝ սկիզբն է ներգործութեան. եւ պատ ճառ կատարման. զի ի նմանէ՛ սկսեալք՝ ի նա՛ կատարիմք։

Յաղագս էի եւ ոչ էի։

(Պրակ ը)

Գիտելի՛ է, զի ո՛չ է՝ բազմաեղանա՛կ ասի։

Նախ՝ պարզ ո՛չ էն. որ է ո՛չ ուրեք եւ ո՛չ երբէք, որ ո՛չ էր եւ ո՛չ է եւ ո՛չ լինի. որպէս ո՛չ ինչն։

Երկրորդ՝ ոչ է ասի գերագոյն էն եւ գոյն. որպէս ի յէիցս ո՛չ է եւ ո՛չ գոյ. այլ գերագոյն է եւ գերագոյն ո՛չ է։

Երրորդ՝ ասի ո՛չ է՝ նիւթն անորակ. որ ո՛չ ունի ձեւ եւ ո՛չ ունի տեսակ եւ ո՛չ որակ։ Չորրորդ՝ ասին ո՛չ է՝ եւ ընդ դիմատեսակքն. որպէս անմարմին. անկենդան. եւ անշունչ։ Ոմանք զայս ընդ նիւթն շարադասեն։ Այլ ո՛չ ուղղակի. զի նիւթն ամենեւին անտեսակ է։ Հինգերորդ՝ ո՛չ ասին նիւթականքն որ ի լինելութեան եւ յապականութեան են. զի երբեմն ո՛չ էին, եւ յետոյ ո՛չ լինելոց են։

Վեցերորդ՝ ո՛չ է ասին եւ բացարձակքն որ ի հանդերձեալն. զի դեռեւս ո՛չ են. այլ՝ լինելոց են միշտ։

Եօթներորդ՝ ոչ է ասի չարն. զի պակասութիւն է բարւոյ եւ արտաքոյ բնութեան։ Եւ գիտելի է, զի որ քան եղանակաւ ասի ոչ էն, նոյնքանաբար եւ էն. զի ընդ դէմ միմեանց են։

Այլ բաժանի էն նախ՝ ի յերիս։

Ի յէից էակն. որ է նախագո՛յ պատճառ ամենայնի։ Եւ ի սկիզբնէ. որ է յարաց ոյցն եւ նախագաղափարն։ Եւ յէութիւն եղելոցս. որ է պատկեր եւ նմանութիւն յարացուցի։

Դարձեալ եղեալ էութիւն բաժանի կրկնակի. ի գոյացութիւն եւ ի պատահումն։ Եւ գոյացութիւնն դարձեալ կրկնակի. առաջին եւ երկրորդ։ Որ է անհատ՝ տեսակ՝ եւ սեռ։

Իսկ պատահումն է քանակ՝ որակ՝ եւ այլն։

Հարց։ Վասն է՞ր ասի նախագո՛յ է առաջին պատճառն։

Պատասխան։ Վասն երիցս։ Մին՝ զի նա՛խ է քան զամենայն գոյ. թէ սկիզբն եւ թէ էութիւն։ Երկրորդ՝ զի նախ՝ գո՛յ եւ է է. եւ ապա բարի եւ իմաստուն եւ այլն։ Զի անդրանիկ է էն անուն՝ քան զամենայն բարի եւ ազնիւ եւ այլն։ Վասն որոյ ասաց Մովսէսի. «Եմ եմ որ Էնն»։

Երրորդ՝ զի նախ՝ էի եւ գոյացութեան հաղորդեաց զեղեալքս, եւ ապա կենաց եւ իմաստութեան եւ այլն. զի նախ է գոլն մեր, եւ ապա բարի գոլն։

Հարց։ Վասն է՞ր կոչեմք զնա էր. եւ է՛. եւ եղիցի։ Ըստ այսմ. «Ես եմ որ էն ». եւ «Ի սկ զբանէ էր բանն ». եւ եղիցի Աստուած ամենայն յամենայնի։

Պատասխան։ Վասն երից։ Նախ՝ զի միշտ է. եւ ո՛չ երբեմն է եւ երբեմն ոչ է։

Երկրորդ՝ զի նա՛ է սկիզբն՝ եւ մէջ՝ եւ վախճան։

Երրորդ՝ զի ի նմա՛ է անցեալն՝ ներկայն եւ հանդերձեալն։

(Պրակ թ) Յաղագս Յարացուցի։ Հարց։

Զի՞նչ է յարացոյցն։

Պատասխան։ Ոմանք ասացին զսկզբնապետագոյն տարերքն. ուստի եղեն ամենայն մարմնական էութիւնք։ Եւ այս ո՛չ է ուղիղ։

Նախ՝ զի յարացոյցն պարզ է՝ եւ երկրպագելի՝ եւ անապական՝ եւ անփոփոխ։ Իսկ տարերքն ո՛չ են պարզ. եւ ո՛չ երկրպագելի. եւ ո՛չ անապ ական եւ ո՛չ անփոփոխ։

Դարձեալ՝ յարացոյցն ո՛չ թանձրանայ որպէս տարերք. եւ ո՛չ որպէս նիւթ եւ տեսակ կերպանայ. եւ ո՛չ թէ յարացոյցն արար զմեզ։ Այլ է՛ յարացոյցն ի յԱստուած. եւ ի տեսութիւն նորա. եւ ի բարի կամս։ Ա՛րդ՝ ո՛չ է ի յԱստուած անձնաւոր էութիւն. որպէս Երրորդ ական անձինքն։ Եւ ո՛չ բաժանեալ ի նմանէ. որպէս հրեշտակաց դասքն. եւ ո՛չ որպէս սոսկ մտածութիւն ի տեսութիւնն Աստուծոյ։ Զի առ Աստուած ո՛չ է սոսկ տեսութիւն արտաքոյ. այլ յինքն տեսանելով զյարացոյցն. եւ զմեզ ի յարացոյցն մեր իբր լինիլ մեզ նախ ի յԱստուած, եւ ապա ի յէո ւթեան մերում, եւ ո՛չ որպէս փոփոխումն ինչ ի բարի կամացն։

Որպէս նախ քան զլինիլն մեր՝ էր սկիզբն մեր. եւ այժմ է՛ նոյն սկիզբն. եւ յետոյ ի կատարածի անփոփոխելի մնայ ի սկիզբն գոլոյ։ Վասն որոյ երբեմն կոչի սկիզբն. եւ մեք սկսեալք ի նմանէ։

Երբեմն յարացոյց. իբր միշտ ի տեսութիւնն Աստուծոյ։ Երբեմն նախագաղափար. իբր նախօրինակ. եւ մեք պատկեր եւ նմանութիւն նորին։

Երբեմն նախասահմանութիւն ըստ Պօղոսի. «Սահմանելոյ որդւոյն Աստուծոյ»։ Եւ թէ՝ նախ սահմանեաց զմեզ Աստուած ի կամս իւր իբր անփոփոխելի սահմանադրութիւն։ Նոյն է եւ գիր դպրո ւթիւն կենաց. իբր անջնջելի դարձումն ի նախասահմանութիւնն։

Եւ գիտելի է, զայս յարացուցիս եւ նախասահմանութեանս՝ արարողական պատճառ է Աստուած։ Եւ նիւթական պատճառ իրն այն որ է նախասահմանի։ Եւ տեսական պատճառ է՛ կարգն։ Զի նախ տըւեալ լինի շնորհքն աստ. եւ ապա փառքն ի հանդերձեալն։ Եւ կատարողական պատճառ՝ զի լինիցիմք սուրբք եւ անբիծք։

Հարց։ Յարացոյցս այս մի՞ է՝ թէ բազում։

Պատասխան։ Յարացոյցն մի է եւ պարզ. ըստ այնմ որ մի է էութիւնն Աստուծոյ, եւ մի տեսութիւն, եւ մի ճշմարտութիւն։ Այլ բազո՛ւմ է եւ զանազան ըստ պատկերի եւ նմ անութեան յարացուցելոցս որք են բազումք։ Զի Աստուած միով յարացուցիւ զբազումս տեսանէ. որպէս անմարմնութեամբն զմարմնաւորս տեսանէ. եւ յաւիտենիւ զժամանակեայս։ Այսպէս ի մի եւ ի նոյն սկիզբն որ է յարացոյցն՝ զբազում սկսեալքս ըստ յարացուցին։ Այսպէս մի է յարացոյցքն ի մ ինն Աստուած։ Եւ բազում է ըստ բազում պատկերաց։

Զոր օրինակ՝ միակ թիւն ի բազումս բազմանայ, եւ մի է ըստ ինքեան։ Եւ դարձեալ՝ որպէս ամենայն գիծ բոլորակին՝ ի միջին կէտն միաւորին առ միմեանս։ Եւ հեռացեալք ի միջին կէտէն բաժանին ի միմեանց։ Եւ զոր օրինակ՝ մի է սեռն՝ եւ ի բազում տեսակս բազմանայ։ Եւ որպէս մի է զօրութիւն հոգւոյն, եւ յիւրաքանչիւր մասունս մասնաւորի։ Եւ որպէս մի է արեգակն, եւ բազմանայ ի ներգործութիւնս իւր։ Եւ որպէս մի է ձայնն, բազմանայ ի բազում լսելիս։ Եւ որպէս մի է կնիք մատանւոյն, եւ բազմանայ ի կնքեա լ մոմս։ Այսպէս մի է յարացոյցն ըստ ինքեան. եւ բազմանայ ըստ բազմացելոցն ի նմանէ։

Այսքան առ այս։ Եւ զմնացեալն ցուցցուք յառաջիկայսդ։

(Պրակ ժ)

Ո՞րպէս անեղ է Աստուած, եւ անեղ ասեմք զոչ էսն։

Պատասխան։ Գիտելի՛ է, զի քառակաբա՛ր ասի անեղն։

Նախ ասի անեղ՝ ո ր դեռ չէ՛ եղեալ. որպէս այն որ ի հանդերձեալն լինի. որ կարօտ է սկզբան։

Երկրորդ՝ ասի անեղ այն՝ որ ո՛չ է եղեալ ի կատարումն. զի ունի սկիզբն՝ եւ կարօ՛տ է կատարման։

Երրորդ՝ ասի անեղ այն՝ որ ի յումեք է, եւ ի յումեք ո՛չ է. որպէս հրեշտակք յաւիտենի եղեալ, եւ ի ժամա նակի անեղ. սա կարօտ եւ անկարօտ է երկոցունց. այսինքն սկզբան եւ կատարման։

Չորրորդ՝ ասի անեղ՝ որպէս ո՛չ ուրեք եւ ո՛չ երբէքն. այսինքն է ոչինչն. սա կարօ՛տ է ամենեւին սկզբան եւ կատարման։ Իսկ անե՛ղ է Աստուած արձակապէս եւ գերազանց. զի անեղ է՝ եւ միշտ գոյ՝ եւ ինքնակատար։ Զի անեղ է՛ գոլով՝ տարորոշի յանեղ ոչընչէն։ Եւ միշտ գոյ՝ ի հրեշտակաց։ Եւ ինքնակատարն՝ յայնցանէ որ կարօ՛տ են սկզման եւ կատարման։ Իսկ արձակապէս եւ գերազանցն՝ զնոյն անեղութիւն Երրորդութեանն բացորոշէ։

Դարձեալ անեղ ասէ Աստուած՝ իբր պատճառ անեղից. եւ նախ քան զամենայն անեղ. եւ կատարումն. եւ բովանդակութիւն ամենայն անեղի։

Հարց։ Աստուած անեղական բնութիւն. իսկ արարածքս եղական բնութիւն։ Որ անեղն զեղականքս յառաջ էած. զի եղականն յեղականէ՛՝ եւ անեղն յանեղէ՛ կարգաւորի։

Պատասխան։ Նախ՝ եթէ անեղ է Աստուած՝ ըստ որում անսկիզբն եւ անեղ էին արարածք ըստ անգոյին՝ կարգաւոր է եւ յոյժ որպէս դու ասացեր. զի անեղ էն Աստուած յառաջ էած զանեղն ի յէութիւն։

Դարձեալ՝ զի անեղ է բնութեամբն Աստուած . ապա եւ անհուն է զօրութեամբ. զի եղական բնութեան զօրութիւն հունաւոր է։ Այլ արդ՝ ըստ անեղ էո ւթեանն յառաջ էած զանեղ էութիւնն որդւոյ եւ հոգւոյ։ Եւ ըստ անհուն զօրութեանն յառաջ էած զեղականն էութիւն. զի անհուն զօրութիւնն կարօղ է ամենայն ընդ դիմակաց. ըստ որում ամենազօ՛ր է։ Այսպէս անժամանակն զժամանակեայս. անմարմինն զմարմնաւորս. անփոփոխն զփոփոխելիս. անսկ իզբն զսկզբնաւորքն. եւ զայլսն նմանապէս։

Դարձեալ՝ անեղ է բնութեամբ Աստուած. եւ անեղ գիտութեամբ։

Եւ զի անեղ է գիտութեամբ, վասն որոյ անփոփոխ է։ Այլ արդ՝ անեղն գիտութեամբ եւ անփոփոխն՝ գիտէ զեղականքս եւ զփոփոխելիքս։ Եւ այս է նախագաղափար տեսութիւնն Աստուծոյ. ըս տ առաքելոյ. «Ընտրեալ յառաջ քան զլինիլն աշխարհի»։

Ա՛րդ՝ եղանականքս որ յետոյ էացաք անեղ էաք ի յանեղ տեսութիւնն Աստուծոյ։ Ա՛րդ՝ կարգաւո՛ր է զի անեղն Աստուած՝ զանեղն ըստ տեսութեան՝ յեղելութիւն ածցէ ըստ գոյացութեան իւրեանց։

Դարձեալ՝ անեղն եւ անսկիզբն Աստ ուած հայր՝ յինքենէ յառաջ քան զյաւիտեանս ծնաւ եւ բղխեաց զանեղակից որդին՝ եւ զսուրբ հոգին։ Ա՛րդ՝ որդի եւ հոգի անեղակից գոլով՝ հաւասար են հօր։

Իսկ զի ի պատճառէ են՝ այսու յատկացեալ են ի հօրէ. զի հայր անպատճառ եւ անսկիզբն է։

Այլ արդ՝ որդի եւ հոգի ըստ որում ի պատճառէն՝ սկիզբն ունին զհայր. եւ ըստ որում նախքան զյաւիտեանս՝ անսկիզբն են ընդ հօր։ Եւ որովհետեւ ծանեաք զայս, պատասխանեմք ասելով՝ եթէ կարգաւո՛ր է եւ յոյժ։

Զի հայր անսկիզբն՝ յինքենէ՛ սկսեալ որդւով եւ հոգւով՝ արար սկիզբն սկզբնաւորացս. որպէս ասէ յաւետարանն. «Ամենայն ինչ նովաւ եղեւ»։

Եւ առաքեալն. «Յորմէ՝ եւ որով՝ եւ յորում»։ Ապա ուրեմն յա՛յտ է թէ՝ որպէս յանեղէն եղականքս, եւ յասկզբնէն սկզբնաւորքս եղեն։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ժա) Զի անժամանակ եւ յաւիտենականէ Աստուած։ Հարց։

Ո՞րպէս է անժամանակ Աստուած, եւ անժամա նակ է հոգի։

Պատասխան։ Անժամանակ է Աստուած, Նախ՝ զի արարիչ է ժամանակաց։

Երկրորդ՝ զի յառաջ է քան զժամանակս։

Երրորդ՝ զի գերիվերո՛յ է ժամանակաց եւ ո՛չ ի ներքոյ։

Իսկ հոգի ո՛չ է արարիչ ժամանակաց. եւ ո՛չ յառաջ քան զժամանակս. զի ի մէջ ժամանակի՛ է։

Այլ՝ անժա մանակ է. զի ո՛չ է ընդ ժամանակաւ. այլ՝ ընդ յաւիտենիւ. եւ ժամանակն ի յաւիտեանն պարագրի։

Հարց։ Ո՞րպէս յաւիտենական է Աստուած. եւ յաւիտենական հոգին։

Պատասխան։ Նմանապէս եւ այս։ Զի Աստուած արարիչ է յաւիտենից. եւ յառաջ քան զյաւիտեանս. եւ գերիվերոյ յաւիտենին։ Զի Աստուած պարագրէ զյաւիտեանն. որպէս յաւիտեանն զժամանակն։ Եւ ասի Աստուած մշտնջենաւոր. զի ո՛չ ունի վախճան։ Նմանապէս եւ յաւիտենական. զի ո՛չ ունի սկիզբն եւ ո՛չ վախճան։

Իսկ հոգի մեր՝ եւ հրեշտակք՝ ասին յաւիտենականք. զի ո՛չ են ընդ ժամանակաւ. այլ ընդ յաւիտենիւ։ Ասի ն եւ մշտնջենաւորք. զի ունին սկիզբն, այլ ո՛չ վախճան։

Հարց։ Վասն է՞ր կոչի Աստուած հին աւուրց ըստ Դանիէլի։

Պատասխան։ Հին աւուրց որ է ծերն՝ չորս յատկութիւն ունի։

Նախ՝ զի բազմաժամանակեայ է։

Երկրորդ՝ զի հնացեալ է։

Երրորդ՝ զի աւուրքն պակասեա՛լ են։

Չորրորդ՝ զի փոփոխեա՛լ է։

Ա՛րդ՝ երեքն ո՛չ յարմարին Աստուծոյ. զի ո՛չ հնանայ եւ ո՛չ ծերանայ. եւ ամք նորա ո՛չ պակասին ըստ մարգարէին. «Դու նոյն ինքն ես եւ ամք քո ո՛չ պակասին»։ Եւ ո՛չ փոփոխի կամ այլայլի. ըստ որում. «Չիք փոփոխումն կամ շրջելոյ ստւեր»։ Այլ զի բազմաժամանակե այ է եւ յաւիտենից։

Դարձեալ հին աւուրցն։ Վեցօրեայ արարիչ։ Գիտելի է, զի հին ասելով՝ զյաւիտեանն նշանակէ. եւ օր զժամանակն։ Ա՛յս է զի կոչի յաւիտեան. եւ ժամանակ. եւ օր։

Ըստ այնմ. «Յաւիտենից յաւիտեանս դու ես. եւ ամք քո ո՛չ անցանեն»։

Եւ. «Եկեսցէ օր Տեառն. եւ օր հատուցման Աստուծոյ մերոյ»։ Եւ թէ. «Յիսուս Քրիստոս երէկ եւ այսօր ». որ է ժամանակ. «Նոյն եւ յաւիտեան»։

Եւ այս վասն երեք պատճառի։

Նախ՝ զի է՛ եւ գո՛յ Աստուած յամենայն յաւիտեանս. եւ յամենայն ժամանակ. եւ յամենայն օր։ Երկրորդ՝ զի նախ է քան զամենայն յաւիտեա նս. եւ քան զժամանակ. եւ քան զամենայն օր։

Երրորդ՝ զի պատճառ է յաւիտենից. եւ ժամանակաց. եւ աւուրց։ Որպէս լոյս. իմաստութիւն եւ կեանք կոչի. զի պատճառ է սոցա։

Դարձեալ գիտելի է, զի հին աւուրց եւ ծեր ետես Դանիէլ. «Հեր գլխոյ նորա սպիտակ իբրեւ զձիւն»։

Իսկ Աբրահա մ մանուկ. ըստ որում. «Գ արքն՝ գ մանկունք էին » ասէ Փիլոն։ Որ նշանակէ հին աւուրց զծերն. եւ մանուկ զանծերանալին։

Այսպէս մեկնեն։

Նախ՝ նշանակէ ծերն՝ զի սկիզբն է ամենայնի։ Եւ մանուկն՝ զի անփոփոխ եւ առանց այլայլութեան է։

Երկրորդ՝ ծերն նշանակէ զանսկիզբն գոլն. ե ւ մանուկն զանվախճանն. զնոյն միմեամբք՝ եւ ո՛չ այլեւ այլ։ Զի որ անսկիզբն է՝ անվախճան է. եւ նոյն անվախճանն անսկիզբն է։ Թէպէտ առ մեզ տեսանի անսկիզբն յառաջին կողմն, եւ անվախճանն ի վերջինն. այլ ի նա ո՛չ է առաջին եւ վերջին. զի պա՛րզ եւ միեղէն է։

Երրորդ՝ այսպէս մ եկնեն, եթէ հին աւուրց զնախնի ժամանակս նշանակէ. եւ մանուկն զնախնի թիւս. զի միակն սկիզբն է ամենայն թըւոց. եւ որ մերձ է միակին՝ սկզբնապետագոյն է քան զհեռագոյնն։ Եւ զի ժամանակն ընդ թըւոյն է շարազուգեալ։ Եւ նշանակէ ծերն զժամանակաւ նախն։

Եւ մանուկն ըստ թըւոյ։

Ապա յա՛յտ է զի հին աւուրցն նշանակէ նաք քան զժամանակ եւ զյաւիտեան. եւ բարձրագոյն եւ արարիչ ժամանակի եւ յաւիտենի եւ պարունակօղ յաւիտենի. որպէս յաւիտեանն ժամանակի։ Ըստ որում ասէ. «Արքայութիւն քո արքայութիւն ամենայն յաւիտենից. այսինքն պարունակութիւն ամենայն յաւիտենից»։

(Պրակ ժբ) Վասն յաւիտեանց։ Հարց։

Քանի՞ են յաւիտեանք։

Պատասխան։ Չորք։

Նախ՝ որ ո՛չ սկիզբն ունի եւ ոչ կատարած։

Երկրորդ՝ որ ո՛չ սկիզբն ունի, այլ կատարած։

Երրորդ՝ որ սկիզբն ունի, այլ ո՛չ կատարած։

Չորրորդ՝ որ սկիզբն ունի եւ կատարած։ Եւ թէպէտ հաս արակ սոքա յաւիտեանք կոչին, այլ ունին յատուկ անունս։

Առաջինն կոչի յարաձգական յաւիտեան։

Երկրորդն սկզբնական յաւիտեան։

Երրորդն միշտ յաւիտեան։

Չորրորդն ժամանակեայ յաւիտեան։

Կոչին եւ հոմանուն սոցա յաւիտեան. որպէս իւրաքանչիւր դարք։ Եւ վասն օրինացն Մովսէսի աս է օրէնքն. «Յաւիտենական լիցի», որ նշանակէ զբազում ժամանակս։ Այլ իսկապէս սոքա են ասացեալքս։ Այսպէս եւ փառս տամք հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ։

Ա՛յժմ եւ միշտ. որ է ժամանակեայն եւ միշտն։ Յաւիտեանս Յաւիտենից։ Որ է՛ սկզբնական եւ յարաձգական. զի նա պարունա կէ զերեք յաւիտեանն . որ ո՛չ սկիզբն ունի եւ ո՛չ կատարած։

Եւ գիտելի է՝ զի Աստուած կոչի յաւիտեան անսկիզբն եւ անվախճան. եւ է պատճառ պարունակողացն յաւիտենին. որ ո՛չ սկիզբն ունի եւ ո՛չ կատարած։ Այլ՝ կոչի Աստուած յաւիտեան. եւ միշտ. եւ ժամանակ. զի պատճառ է սոցա որ պէս ասացաւ ի վերոյ։ Իսկ հրեշտակք եւ հոգիք եւ աշխարհ՝ կոչին յաւիտենականք. զի հաղո՛րդ են յաւիտենին. այնմ որ սկսեալ է եւ անվախճան։ Եւ թէ ոք ասիցէ, որովհետեւ Աստուած յաւիտեան է անսկիզբն եւ անվախճան. նոյնպէս եւ յարաձգականն։ Ապա երեւի բ անսկիզբն եւ անվախճան։

Ասեմք եթէ՝ մի է յաւիտեան անսկիզբն եւ անվախճան. որ նոյն ինքն է Աստուած. բոլոր համանգամայն եւ կատարեալ։ Եւ նախ քան զյաւիտեանս. եւ ամենայն յաւիտենից արարիչ։ Ըստ այնմ. «Որով եւ զյաւիտեանս արար»։ Եւ յառաջ քան զյաւիտեանս ծնաւ զբանն։ Այլ զայս ստեղծեալ յաւիտեանս ասեմք ո՛չ սկիզբն ունիլ եւ ո՛չ կատարած. զի պարունակօղ է ա՛յլ յաւիտենից որք ունին սկիզբն կամ կատարած. այլ ինքն պարունակի յանստեղծ յաւիտենէն որ է Աստուած։

Դարձեալ՝ գիտելի է, զի յաւիտեանն եւ միշտն եւ ժամանակն՝ վեցիւք զանազանին։

Նախ՝ զի յաւիտեանն ո՛չ ունի սկիզբն եւ ո՛չ վախճան։ Եւ միշտն ունի սկիզբն, այլ ո՛չ վախճան։

Եւ ժամանակն ունի սկիզբն եւ վախճան։

Երկրորդ՝ յաւիտեանն պարունակէ զմիշտն. եւ միշտն զժամանակն. եւ ժամանակն յերկուցն պարունակի։

Երրորդ՝ յաւիտեանն ո՛չ ունի մասն. այլ բոլորն համանգամայն եւ կատարեալ. այսպէս եւ միշտն։ Իսկ ժամանակն գ մաս ունի. այսինքն անցեալ՝ ներկայ՝ եւ ապագայ։

Չորրորդ՝ յաւիտենական է Աստուած. եւ մշտնջենաւոր հրեշտակք. եւ ժամանակեայ մարդիկ։

Հինգերորդ՝ ժամանակն է զգալեաց։ Եւ միշտ իմանալեաց։ Եւ յաւիտեանն անիմանալեաց։

Վեցերորդ՝ ժամանակն է ի ներք ոյ՝ երկնից։ Եւ միշտն ի վերոյ երկնից։ Եւ յաւիտեանն ի վերոյ քան զամենայն երկինս։

Այս քան առ այս։

(Պրակ ժգ) Յաղագս կենաց։ Հարց։

Ի քանի՞ս բաժանի կեանքն։

Պատասխան։ Նախ՝ յերիս։

Որ է յաւիտենական։ Եւ մշտնջենաւոր։ Եւ ժամանակեայ։

Յաւիտենական է՝ որ ո՛չ սկիզբն ունի, եւ ո՛չ կատարած. որպէս Աստուած։ Եւ մշտնջենաւոր՝ որ ունի սկիզբն՝ եւ ո՛չ կատարած. որպէս հրեշտակք. եւ հոգի մարդոյ։

Եւ ժամանակեայ՝ որ ունի սկիզբն եւ կատարած. որպէս զգայականք. եւ տնկականք։

Հարց։ Որո՞վ զանազանի կեանքն Աստուծոյ. եւ հրեշտակաց։

Պատասխան։ Երիւք։ Նախ՝ ի Աստուած ինքնակեանք է. զի յինքենէ՛ ունի։

Իսկ հրեշտակք յայլմէ ունին այս ինքն յԱստուծոյ։ Երկրորդ՝ յի Աստուած կենդանարար կեանք է։ Իսկ հրեշտակք ո՛չ են կենդանարար այլոց. այլ միայն կենդանի։ Երրորդ՝ Աստուած է անսկիզբն եւ անվախճան կեանք։

Իսկ հրե շտակք սկսեալ եւ անվախճան որպէս ասացաք։ Եւ այս նոյնէ ըստ առաջին մտացն։

Հարց։ Որո՞վ զանազանի եւ հաւասարի կեանք հոգւոց եւ հրեշտակաց։

Պատասխան։ Անմահութեամբ հաւասարք են. զի սկսեալք են եւ անվախճան։ Եւ զանազանին միով. այսինքն փոփոխմամբ. զի հրեշտակն նոյն եւ անփ ոփոխ կենդանի է։ Իսկ հոգին փոփոխի։ Զի նախ կենդանի է մարմնով . յետոյ անմարմին. եւ յետոյ միաւորութեամբ յաւիտեան։ Եւ զայլ յատկութիւնս հոգւոյ եւ հրեշտակի՝ ցուցանելո՛ց եմք յառաջի կայսդ չորիւք։ Իսկ այս միայն կենացն է յատկութիւն։

Հարց։ Որո՞վ զանազանի եւ հաւասարի ի մանալի եւ զգալի կեանք։

Պատասխան։ Այսու հաւասա՛ր են, զի ի միոյ կենդանական պատճառէ են սկսեալք։

Այլ զանազանին, Նախ՝ զի իմանալին անմա՛հ կեանք է. եւ զգալին մահկանացու։ Երկրորդ՝ իմանալին անընդմիջաբա՛ր է ի պատճառէն. իսկ զգալի միջնորդիւ տարերց։

Հարց։ Որո՞վ զանա զանին եւ հաւասարին զգայական եւ տնկական կեանք։

Պատասխան։ Հաւասարին, Նախ՝ զի տարրական են։ Երկրորդ՝ զի ապականացու են։

Եւ զանազանին, Նախ՝ զի տնկականն միայն ի ջերմութենէ հրո՛յ է։ Իսկ զգայականն ի ջերմութենէ եւ ի շնչոյ օդոյ։

Երկրորդ՝ զի տնկականն ունի զկերակրիլ ն՝ զաճիլն՝ եւ զծնանիլն։

Իսկ զգայականն ունելով զայսոսիկ առաւելու զզգեալն եւ զշարժիլն։ Եւ զայլ զանազանութիւն սոցա կատարելապէս ուսցուք յառաջիկայսդ։

(Պրակ ժդ) Յաղագս տեսութեանն Աստուծոյ։ Հարց։

Որպէս զԱստուած զանցեալն եւ զապագայն համանգամայն տեսանէ ներկայաբ ար. իսկ մեք ո՛չ։

Պատասխան։ Միտք մեր Բ պակասութիւն ունի. այսինքն զմոռացումն եւ զտգիտութիւն։ Զի զանցեալն մոռանայ. եւ զապագային ո՛չ գիտէ։

Իսկ պակասութիւնքս այս ո՛չ են ի յԱստուած։

Դարձեալ՝ միտք մեր այժմ ի ներքոյ ժամանակի՛ է. եւ Բ մասն ժամանակին ո՛չ է. այսին քն անցեալն կորուսեալ է, եւ ապագայն ո՛չ է է։

Վասն որոյ ընդ կորուստ այսպիսի մասանց՝ եւ գիտութեան մտաց մեր կորնչի։ Իսկ միտք Աստուծոյ ի վեր է քան զժամանակ։ Վասն որոյ ներկայաբար զանցեալն եւ զհանդերձեալն տեսանէ։

Հարց։ Վասն է՞ր է զի Աստուած զանգործս եւ զոչ էսն տեսանէ. իսկ մեք զեղեալն եւ զգործեալն։

Պատասխան։ Իմաստութիւնն Աստուծոյ անեղ է. վասն որոյ զանեղսն որ ո՛չ են եղեալ՝ չափէ՛։ Իսկ մերս եղական է. վասն որոյ զեղեալսն չափէ։ Զի ուր բնութիւն ո՛չ հասանի, անդ եւ միտք մեր ո՛չ կարեն հասանիլ։

Իսկ անեղն ի Բ դէմս որո շի. որպէս անեղ էն Աստուած. եւ անեղ՝ որ դեռեւս ո՛չ է եղեալ եւ գոյացեալ։ Ապա երկոքին անեղութիւնքս միայն Աստուծոյ են գիտելիք։ Զի ինքն միա՛յն գիտէ զինքն։ Եւ ինքն միայն գիտէ զո՛չ էսն։ Իսկ մեք երկոցունցն անգիտանամք։

Հարց։ Ո՞րպէս տեսանէ Աստուած զէքս. զի զգայութի ւն ո՛չ ունի. որպէս մեք ներքին զգայութեամբ զիմանալիս՝ եւ արտաքին զգայութեամբ զերեւելիս տեսանեմք։

Պատասխան։ Անմիտն եւ անզգայն զոր ասեմ Աստուծոյ, ո՛չ ըստ պակասութեան, այլ ըստ գերազանցութեան է դնելի։

Որպէս յորժամ ասեմք անբան եւ յիմարութիւն, գերագոյն ունիլ զբ ան եւ զիմաստութիւն քան զմերս։

Եւ յորժամ ասեմք ունայնանալ, զառաւել զօրութիւնն նշանակէ։ Եւ զտկարանալն ի խաչին, զառաւել զօրութիւն նորա. եւ այլն ամենայն։ Նոյնպէս եւ անմիտ եւ անզգայ ասելն՝ զգերազանցն նշանակէ։

Եւ զի ունի միտ եւ հանճար՝ ասէ Սողոմոն. «Աստուած իմաստութեամբ հիմունս էարկ երկրի. եւ հանճարով իւրով»։ Եւ վասն գերագոյն զգայութեան պատմէ՛ Դաւիթ. «Որ ստեղծանէ զակն՝ ինքն ո՞չ տեսանէ. եւ ո՞չ լըւիցէ». «Եւ ի ձեռն նորա են ամենայն տիեզերք երկրի»։

Ա՛րդ՝ Աստուածայինն միտ չորիւք յատկութեամբ տեսանի այսպէս. համանգամայ ն. ներկայապէս կատարեալ. եւ անփոփոխ։ Համանգամայն, այս է՝ զանցեալն եւ զհանդերձեալն իբր ներկայ տեսանէ եւ ներկայապէս. զի յինքն տեսանէ զամենայն. եւ ինքն ներկա՛յ է ինքեան։

Կատարեալ, զի առանց աւելւածոյ եւ պակասութեան։ Եւ անփոփոխ, զի տեսութիւնն Աստուծոյ նոյն է։

Եւ այս ամենայն ընդ դէմ է տեսութեան մեր. զի մեք մասամբ տեսանեմք. եւ մի զկնի միոյ. եւ առաւել եւ պակաս գիտութեամբ. եւ ըստ իրին փոփոխմամբ։

Դարձեալ է՛ յատկութիւն, զի նախ տեսութիւն է Աստուծոյ, եւ ապա էութիւն ամենայն իրի՝ տեսութեանն նորա հետեւի։

Իսկ մեր տեսութի ւնս էութեանն հետեւի. զի նախ իրն լինի, եւ ապա՛ մեք տեսանեմք։ Զի Աստուած նախ քան զգործն՝ եւ յառաջ քան զկամիլն՝ եւ նախ քան զէանալն տեսանէ . ըստ այնմ. «Զանգործս իմ տեսին աչք քո»։ Իսկ մեք զկնի գործոյն եւ կամելոյն եւ էութեան որպէս ասացաք։

Դարձեալ՝ տեսանէ Աստուած ըստ պատճառի, զի ամենեցուն է պատճառ։ Եւ ըստ պարունակութեան, զոր զամենայն առ ինքն ունի։ Եւ ըստ կատարման , որ ամենեցուն է վաղճան եւ կատարումն։

Դարձեալ՝ զնիւթեղէնսն աննիւթապէս տեսանէ. եւ զբաղադրեալսն պարզ. եւ զժամանակեայսն յաւիտենական. եւ զբազումս եւ զբաժանեա լս միեղէն եւ անբաժան։ Իսկ մեք սոցա ամենայնի զընդդէմսն տեսանեմք. եւ ա՛յս է պատճառն։ Զի Աստուած ո՛չ արտաքոյ ինքեան ունի զտեսութիւնն. այլ ի ներքս միայն. զի զինքն ի յինքն տեսանէ՝ եւ զայլս ի յինքն։ Ապա զեղեալքս ի յարացոյցն որ է տեսութիւնն Աստուծոյ որպէս ասացաք։

Հարց։ Զի՞նչ է որ ամենահայեաց ասի Աստուած։

Պատասխան։ Ամենահայեացն զբոլոր տեսութիւնն ասէ որ ընդ դէմ է մասնաւոր տեսութեանս մերոյ չորեքկին։

Նախ՝ զի առ Աստուած բոլորն տեսութիւն է՝ եւ լուր՝ եւ այլն։ Իսկ մերս մասնաւոր։

Երկրորդ՝ զի զամենայն տեսանէ. այս ինքն զարդարս եւ զմեղաւորս։

Իսկ մեք զմինն։

Երրորդ՝ զի զամենայն գործսն տեսանէ ի ներս եւ ի դուրս. զմտաց եւ զբանից եւ զայլն։ Իսկ մեք զմինն։

Չորրորդ՝ զի զանցեալն եւ զներկայն եւ զհանդերձեալն տեսանէ։ Իսկ մեք զներկայն միայն։

Հարց։ Մեք ո՞րպէս տեսանեմք զԱստուած. իմացմա՞մբ՝ թէ զգայութեամբ։

Պատասխան։ Աստուածային էութիւնն ըստ որում բնութիւն է՝ թէ զինչ է կամ որպիսի ինչ է անգիտելի՛ է մեզ յայսմ աշխարհի եւ ի հանդերձելումն։

Սակայն՝ զի թէ էն ըստ որում է Աստուած՝ կրկին կերպիւ տեսանի. այս ինքն գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ. դնելով եւ բաց բառնալով այսպէս։

Նախ՝ հայելով ի կերպարանս եւ ի նմանութիւնս որ է կարգաւորութիւն արարածոց. եւ սոքօք ի յարացոյցն սոցա ելանել, եւ ի նմանէ դարձեալ ի նախատիպ յարացուցին ելանել։ Եւ այնպէս տեսանել թէ է Աստուած պատճառ ամենայնի։

Դարձեալ՝ եւ այսպէս տե սանի Աստուած. յորժամ միտք յամենայն եղելոց որոշեսցի. նաեւ յինքենէ՛ զի եղական է. թողեալ զինքն միաւորեսցի յԱստուածային ճառագայթն որ անքննելի լոյսն է եւ իմաստութիւնն։ Առաջին տեսութիւնն է հասարակաց։ Իսկ երկրորդն՝ կատարելոցն. որպէս մարգարէից եւ առաքելոցն։

Առաջի ն տեսութիւնն է բնական։

Իսկ երկրորդն՝ հաւատոյն պայծառ եւ լուսաւոր տեսութիւն։

Հարց։ Հրեշտակք ո՞րպէս ունին տեսութիւն։

Պատասխան։ Աստուածատեսա՛կ է նոցա տեսութիւն. այսինքն պարզ է եւ միեղէն եւ գերամբարձ։ Պարզ եւ միեղէն, զի զնիւթաւորքս եւ զբաժանեալքս միով եւ պա րզ տեսանեն։ Եւ գերամբարձ, զի ի բարձր կոյս տեսանեն եւ ամբառնան եւ ոչ ի խոնարհ։ Այս է՝ զի ի բանն Աստուած տեսանեն զԱստուած ի յինքն. եւ զեղեալքս ի յինքն։ Վասն որոյ միեղէն տեսանեն եւ պարզ. որպէս զծագումն լուսոյ առանց ճանապարհորդութեան լուսաւորեալ. եւ միշտ բարձր անան տեսութեամբ։

Եւ ա՛յս է նոցա առաւօտու եւ երեկոյի ճանաչումն. զի զԱստուած տեսանելով՝ նոր լինի նոցա ճանաչումն միշտ՝ որ է՛ առաւօտու։ Եւ զեղեալքս ի յԱստուած տեսանելով նո՛ր լինի գիտութիւն արարածոց՝ որ է՛ երեկոյի։

(Պրակ ԺԵ)

Որո՞վ զանազանի եւ հաւասարի տեսութիւնն Աստուծոյ եւ հրեշտակաց։

Պատասխան։ Այսու հաւասարէ, զի պա՛րզ է եւ միեղէն եւ բարձրագոյ տեսութիւն որպէս ասացաք։

Զի ի մի եւ ի նոյն բանն Աստուած տեսանեն զԱստուած։ Եւ տեսանեն զեղեալքս ի յարացոյցն իւրեանց։ Այլ այսու զանազանին, զի Աստուած ինքն իմաս տ ունի զտեսութիւն. այսինքն յինքենէ՛ է անսկիզբն եւ անվախճան։ Իսկ հրեշտակք ո՛չ յինքենէ՛, այլ յԱստուծոյ սկսեալ եւ անվախճան. զի առանց մոռացութեան ունին։ Դարձեալ՝ հրեշտակք միշտ առաւելուն ի տեսութիւնս իւրեանց։

Վասն տեսութեան մարդոյ։

Հարց։ Ո՞րպէս է տեսութիւն մարդոյ։

Պատասխան։ Կրկին է տեսութիւն մարդոյ.

Նախ՝ բնական։

Երկրորդ՝ շնորհական։

Ա՛րդ՝ բնականն ունի գ յատկութիւն։ Նախ՝ զի իմացումն խոնարհի ի յիմացուածն որ առաջի իւր։ Երկրորդ՝ խառնի ի նոսա։ Երրորդ՝ եւ բաժանի եւ զանազանի ի բազումս . եւ այնպէս շրջագայութեամբ գտա նէ զճշմարիտն։ Եւ այսպէս է բնական քննութիւն իմաստասիրացն։

Իսկ շնորհականն է ընդ դէմ այսոցիկ։ Զի պարզ եւ միեղէն իմացմամբ բարձրանայ յԱստուածային գիտութիւնն։ Եւ այնպէս ի զարմացման լինի տեսութեամբ նորին։ Եւ այսպէս է մարգարէիցն եւ առաքելոցն եւ հաւատոյն տեսութիւն։

(Պրակ ԺԶ)

Որո՞վ զանազանի եւ հաւասարի տեսութիւն հրեշտակաց եւ մարդկան։

Պատասխան։ Շնորհական տեսութեամբն հաւասարի. այլ բնկնաւն զանազանի։

Նախ՝ զի հրեշտակացն իմանալի եւ միահաղոյն է տեսութիւն։ Իսկ մարդկան բանական եւ մասն մասն ժողովելով։

Երկրորդ՝ հրեշ տակք բարձրանան ի տեսութիւնն Աստուծոյ. եւ մարդիկ խոնարհին եւ շեղին ի յիմացուածն։

Երրորդ՝ պա՛րզ է նոցա տեսութիւնն. եւ մերս բաղադրեալ եւ նիւթական։

Չորրորդ՝ միեղէն է նոցա տեսութիւնն եւ ի միոյն. իսկ մերս բազում եւ ի բազմաց. զի բաժանեալ զգայարանօք զբաժանեալ իր ս տեսանեմք։

Հինգերորդ՝ նոցա անմոռանալի՛ է տեսութիւնն։ Իսկ մերս հանդերձ մոռացմամբ. որքան զգայութեամբս տեսանէ միտքն։

Եւ այս վասն երեք պատճառի։

Նախ՝ զի լպրծի՛ միտք մեր եւ մոռանայ զբանն. զի հով եւ գէջ է պարուտակն եւ ուղեղ գլխոյն։

Երկրորդ՝ զի հարստահարեալ ի մարմնոյ ախտից՝ մոռանայ զբանն։

Երրորդ՝ ի պատրանաց թշնամւոյն մոռանայ զբարի բանս։ Եւ զի յետ մահու եւ յարութեան ո՛չ գոն այսոքիկ պատճառք՝ անմոռանալի մնայ իմացումն։

Հարց։ Որո՞վ զանազանի տեսութիւն մտաց եւ տեսութիւն զգայութեանց։

Պատասխան։ Նախ՝ զի միտք զանմարմի նն տեսանէ, եւ զգայութիւն զմարմինն։

Երկրորդ՝ միտք զզգոյութիւն իրին տեսանէ որ է ի ներքոյ եդեալ. եւ զգայութիւն զպատահմունքն ի վերայ եկեալ. որպէս որա՛կ քանա՛կ եւ այլն։

Երրորդ՝ զգայութիւն զմասնաւո՛րն տեսանէ. որպէս այս ինչ մարդ որ է անհատ։ Եւ միտք զընդհան ուրն իմանայ՝ որ է բնութիւն. որպէս մարդկութիւն։

Չորրորդ՝ զգայութիւնն տեսանէ զմերձակա՛յն. որպէս ա՛ստ, եւ այժմ. եւ միտք զհեռաւորն եւ զանցեալն եւ զհանդերձեալն։

Հինգերորդ՝ միտքն տեսանէ որպէս ներգործական պատճառ եւ արհեստաւոր։ Եւ զգայութիւնն որպէս գործնական պատ ճառ եւ միջնորդ։

Հարց։ Զի՞նչ է բանականութեան սկիզբն եւ կատարումն։

Պատասխան։ Որպէս գործականն որ է բարոյականն՝ սկսեալ է ի բարւոյն Աստուծոյ. եւ կատարի առ բարին։

Այսպէս եւ տեսականն որ է բանականն՝ սկսեալ է ի ճշմարտութենէն՝ որ է՛ բանն Աստուծոյ , եւ կատարի առ նո յն ճշմարտութիւնն։

Դարձեալ՝ գործնականին սկիզբն կամքն է. եւ տեսականին իմացական զօրութիւն մտացն։

(Պրակ ԺԷ)

Վասն է՞ր ասեմք Աստուծոյ բան ունիլ. ըստ այնմ. «Բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան»։

Պատասխան։ Վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ զի ամենայն բանից եւ իմաստու թեանց է բաշխօղ։

Երկրորդ՝ զի զամենայն էքս ի նախագաղափար բանն իւր ժողովեալ ունի։ Ըստ որում. «Եւ կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ»։

Երրորդ՝ զի բանս մեր ձայնիւ յամենայն լսելիս անցանէ եւ թղթով յամենայն տեղիս ընթանայ։ Եւ բանն Աստուծոյ սո՛ւր է եւ հատու եւ ընդ ամենայն էքս անցանէ թափանցաբար։

Չորրորդ՝ զի պարզի բանս մեր երիւրմամբ խռչափողիցն. եւ. «Բանք Տեառն պարզեալ են ասէ եօթնպատիկ իբր զարծաթ ի հողոյ»։

Հինգերորդ՝ զի ընդարձակի բանս մեր քան զամենայն ինչ. եւ բանն Աստուծոյ ընդարձակեալ է առ ամենայն ինչ՝ գոյացութեամբ եւ արարչութեամբ։

Վասն ճշմարտութեան եւ հաւատոյ։

Հարց։ Զի՞նչ է ճշմարտութիւնն։

Պատասխան։ Նոյն պարզ եւ Աստուածային բանն է ճշմարտութիւնն. որ ո՛չ ունի ինչ ստութիւն եւ հակառակ իւր։ Եւ այսու զանազանի ճշմարիտն եւ ճշմարտութիւնն՝ այսինքն մասամբ եւ բոլորիւ. որպէս մ արդ եւ մարդկութիւնն։

Դարձեալ՝ ճշմարիտ է մարդոյս բանն. եւ ճշմարտութիւն է Աստուածային բանն։

Դարձեալ՝ ճշմարիտն փոխի երբեմն ի սուտն. որպէս իմաստասիրաց բանքն։ Իսկ ճշմարտութիւնն ո՛չ փոփոխի. որպէս լոյս հաւատոյն։ Զի յայս ճշմարտութենէս լոյս հաւատոյն ծագեալ ի միտս հաւատացելոց, անփոփոխ սերտութեամբ հաստատէ՛ զհաւատացեալս ի ճշմարտուին. եւ զճշմարտութիւնն ի նոսա։

Որպէս գիտութիւնն միաւորէ զգիտացօղն եւ զգիտելին։ Նոյնպէս՝ հաւատն միաւորէ զճշմարտութիւնն ընդ հաւատացօղն։

Հարց։ Որո՞վ հաւասարին եւ զանազանին բանական քննութիւն եւ հաւատոյ տեսութիւն։

Պատասխան։ Այսու հաւասարին, զի երկոքինն առ ճշմարիտն ունին զդիտումն։

Այլ զանազանի։

Նախ՝ զի բանականն առ երկրաւորս եւ բազում ճշմարտութեամբ կատարի։ Իսկ հաւատն առ մին եւ Աստուածային ճշմարտութիւնն։

Երկրորդ՝ զի բանականն մոլորի երբեմն ի ճշմարտութենէն եւ տարակուսի։ Իսկ հաւատն անմոլար եւ անտարակո՛յս է ի ճշմարտութիւնն։

Երրորդ՝ բանական քննութեան հետեւի հերձուած. եւ հաւատոյն ուղղափառութիւն։

Չորրորդ՝ բանական քննութիւն զճշմարիտն ընդ մտա՛ցն քարշէ։ Իսկ հաւատոյն՝ միտք ընդ ճշմարտութեանն հետեւի։

Հինգերորդ՝ բանական քննութիւնն անվարձատրելի է։ Իսկ հաւատոյն վարձս ընդունի եւ փառս։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԺԸ) Յաղագս Աստուածաբանական եղանակաց։ Հարց։

Ո՞րքան է եղանակ Աստուածաբանութեան։

Պատասխան։ Չորս. այսինքն է՝

Նախ՝ տպաւորական։

Երկրորդ՝ պատճառաբանական։

Երրորդ՝ նշանական։

Չորրորդ՝ խորհրդական Աստուածաբանութիւն։

Առաջինն որ է տպաւորական Աստուածաբանութիւն՝ է՛ ի դէմս սուրբ Երրորդութեանն եւ մի Աստուածութեանն. թէ որպէս է մի. ո՞րպէս երրեակ. եւ ծնօղ. եւ ծնունդ. եւ բղխումն։ Եւ վասն մարդեղութեանն Քրիստոսի։ Եւ է ս ա՛ առաջին. զի զոր նա՛խ է քան զյաւիտեանս եւ զժամանակս՝ Աստուածաբանէ՛ եւ քննէ՛։

Երկրորդն է պատճառաբանական. որ ի պատճառելեացս՝ այսինքն յարարածոցս զգեղեցիկն տեսեալ , զպատճառն եւ զարարիչն վերակոչեմք եւ անուանեմք։ Որպէս բարի. գեղեցիկ. լոյս. կեանք. իմաստութիւն. ե ւ այլն։

Եւ է սա՛ երկրորդ. զի ի պատճառէ՛ ստեղծման էիցս՝ Աստուածաբանութիւնս այս յառաջագայի։

Երրորդն է նշանական Աստուածաբանութիւն. որ ի զգալի կերպարանաց փոխակցիմք յիմանալի տեսութիւնն. թէ զի՞նչ նշանակէ մարդ երեւելին. կամ առիւծ. գառն. հուր. լոյս. եւ այլն։ Եւ թէ ո՞րպէս ասեմք ննջել զարթնուլ սրտմտիլ կամ տրտմիլ Աստուծոյ։ Եւ է սա երրորդ ըստ կարգի. զի յերեւելեաց եւ ի մարմնականաց Աստուածաբանութիւնս այս յառաջագայի։

Իսկ չորրորդն է խորհրդական Աստուածաբանութիւն. յորժամ զամենայն զգալի եւ զիմանալի էութիւն արտաքոյ թողեալ, ի խորս ընթանամք մտօք եւ մտանեմք յամպն եւ ի մէգն ըստ Մովսէսի. եւ ապա տեսանեմք զնա արտաքս որոշեալ յամենայն էից։ Զի ո՛չ մարմին է. եւ ո՛չ հոգի. եւ ո՛չ միտ. եւ ո՛չ այլ ինչ զոր մեք գիտեմք կամ իմանամք։ Եւ ապա ասեմք անհասանելի անքննելի անճառելի. ո՛չ միայն մեզ, այլ եւ ամենայն եղական իմացմամբ անիմանալի է եւ անյայտ։ Որպէս ասէ մարգարէն. «Եդ զխաւար ծածկոյթ իւր»։ Եւ առաքեալն ասէ. «Ի լոյս անմատոյց է բնակեալ»։ Զի որպէս խաւարն անյայտ է, նոյնպէս եւ առաւել լոյսն անտեսութիւն առնէ։ Եւ նա անտես է ի հրեշտակաց. եւ անյայտ ի մարդկայ ին մտաց. թէ ո՞րպէս կամ զի՞նչ է էութիւն եւ բնութիւն Աստուածութեանն։

Ա՛յս է ծայրագոյն գագաթն Աստուածաբանութեան։ Ա՛յս է երանութիւն իմանալեացն։ Եւ այս է կարօտութիւն ամենայն ընտրելոց. այսինքն անհասին անհասապէս հասանիլ. եւ զանտեսն անտեսութեամբ տեսանել։

Սա ՛ կոչի խորհրդական Աստուածաբանութիւն։

Նախ՝ զի խորհրդով եւ հաւատով տեսանի եւ ո՛չ քննութեամբ մտաց։

Երկրորդ՝ զի խորհրդով եւ ծածո՛ւկ է. եւ ո՛չ առակաւ եւ նշանակաւ. որպէս այլ աստուածաբանութիւնքն որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Երրորդ՝ զի խորհրդով եւ ծածուկ է պահելի ի հե րձուածողաց եւ ի հեթանոսաց եւ յանվարժ մտաց ախմարաց։ «Եւ մի տալ զսրբութիւն շանց՝ եւ զմարգարիտս՝ խոզից»։

Ծանի՛ր եւ զայս ուշիմ մտօք, զի ամենայն Աստուածաբանութիւն նախ յերկուս բաժանի. այսինքն դրութեամբ եւ բացբարձմամբ։

Եւ իւրաքանչիւր սոցա երկատի, որ լինին չորս ըստ Աստուածաբանին Գրիգորի այսպէս։ Է՛ եւ ասի։ Ո՛չ է եւ ասի։ Է՛ եւ ո՛չ ասի։

Ո՛չ է եւ ո՛չ ասի։

Նախադրութեամբն՝ որ է՛ եւ ասի. որպէս Հայր. Որդի. Հոգի. լոյս . կեանք. եւ այլն։ Ա՛յս է զոր ինչ է ի յԱստուած՝ դնելով կոչեմք զնա։

Եւ այսպէս է տպաւորականն եւ պատճառաբանականն։

Երկրորդն՝ ո՛չ է եւ ասի. որպէս մարմին. ձեռն. եւ ոտն։ Կամ ննջել եւ զարթնուլ. որ ո՛չ է ի յԱստուած. այլ դնելով ի վերայ ըստ ներգործութեանն տարացուցի։ Եւ այս է նշանակաւ Աստուածաբանութիւնն։

Իսկ բացբարձականքն ի խորհրդական Աստուածաբանութեանն է։

Նախ որ է ՛ եւ ո՛չ ասի. որպէս անսկիզբն եւ անվախճան. ո՛չ բան եւ ո՛չ միտ. ո՛չ է եւ այլն։ Եւ այս ո՛չ ըստ պակասութեան, այլ ըստ գերազանցութեան։

Երկրորդն՝ ո՛չ է եւ ո՛չ ասի. որպէս այլայլութիւն. եւ ապականութիւն. չար. ո՛չ է եւ ո՛չ ասի։ Ա՛յս է Աստուածաբանութիւնն դրութեամբ եւ բացբարձմամբ. որ է՛ ըստորասութեամբ եւ բացասութեամբ. եւ ճառելի եւ անճառելի։

Գիտելի է՝ զի առաջին Աստուածաբանութիւնն նեղագոյն է եւ սակաւաբան. որ է տպաւորականն։

Եւ երկրորդն որ է պատճառաբանականն՝ առաւել է քան զառաջինն. զի յաղագս Աստուածային անուա՛նցն է քննութիւն։

Եւ երրորդն որ է նշանակաւ, ա՛յլ առաւել եւ ընդարձակ եւ բազմաբա՛ն է. վասն զի խառնի ի զգալիսս. որք բազում է եւ բաժանեալ։ Զի որքան ի վերուստ ի վայր իջանէ՝ ի բազումս բաժանի. որպէս ի սեռէ ի տեսակս եւ յանհատս իջեալ բազմանայ։

Կամ որպէս բունն մի է ծառոյն, եւ ճուղքն եւ տերեւքն բազում. նմանապէս եւ Աստուածաբանութիւնն։

Իսկ ի ներքուստ ի վեր՝ ի բազմութենէ առ մինն ընթանայ. որպէս խորհրդական Աստուածաբանութիւնն արտաքոյ թողեալ զբազմութիւն էից եւ ի մինն ընթացեալ, որ ամենեւին անբանութիւն է եւ անիմացութիւն. անճառելի. անիմա նալի. եւ լռութեամբ պատուի յամենայն արարածոց։

(Պրակ ԺԹ) Հարց։

Որո՞վ զանազանին եւ հաւասարին բացբարձականքն եւ ուրացականքն. զի մի եւ նոյն երեւին։ Որպէս յորժամ ասեմք բառնալով՝ ո՛չ է, ո՛չ բան, ո՛չ միտ, ո՛չ որդիութիւն, ո՛չ հայրութիւն. եւ այլն։

Նոյնպէս որք ուրանան եւ ասեն, ո՛չ է Աստուած Քրիստոս. ո՛չ է հայր. ո՛չ է որդի։ Ապա ուրեմն մի եւ նոյն է վասն Բ պատճառի։ Նախ՝ զի նոյն ուրացական մասնիկն այն՝ այսինքն ո՛չն՝ ներգործէ՛ զուրացումն եւ զբառնալն։ Երկրորդ՝ զի ընդդիմակ բառնալոյն՝ դրութիւնն է. եւ ընդ դիմակ ուրացութե ան՝ խոստովանութիւնն։ Ա՛րդ՝ մի եւ նոյն է դրութիւնն եւ խոստովանութիւն. ապա մի եւ նոյն է բառնալն եւ ուրանալն։

Պատասխան։ Ո՛չ են մի բացբարձականքն եւ ուրացականքն։

Նախ՝ զի ուրացականն ըստ պակասութեան է. որ ասէ ո՛չ է Աստուած Քրիստոս. այսինքն պակա՛ս է եւ ո՛չ է Աստ ուած. եւ ո՛չ է հայր. եւ ո՛չ որդի։ Իսկ բացբարձականն ըստ գերազանցութեան է. զի գերազանց բան է՝ եւ գերագունակ միտ. եւ գերագոյն եւ առաւել հայր՝ եւ որդի. եւ ո՛չ ըստ մեր կարգիս որպէս մեր բանս է եւ միտք։

Երկրորդ՝ ուրացականն ընդ դէմ էութեան եւ փառացն Աստուծոյ է. զ ի զէութիւն եւ զփառս Աստուծոյ ուրանալ տայ։ Իսկ բացբարձականքն՝ ո՛չ զէութիւն կամ զփառս Աստուծոյ բառնայ, այլ զոր յետ էութեանն Աստուծոյ է եւ ի նմանէ ստեղծեալ՝ եւ զխոնարհութիւնսն բառնայ։

Պատասխանեմ առաջնոյն, թէպէտ մի եւ նոյն ուրացական մասնիկն որ է ո՛չն՝ գործ է՛ զուրացումն եւ զբառնալն, այլ ուրացումն եւ բառնալն ո՛չ է նոյն։ Զի բազում պատահի որ գործին նոյն է որպէս ձեռն. այլ գործելն ո՛չ է նոյն. որպէս կտրելն եւ կարելն։ Այսպէս եւ ոչն. որպէս անդ՝ ուր ասէ Արիստոտէլ. «Ո՛չ մարդ » որ է անորոշելի անուն. եւ «Ո՛չ նստի » որ է՛ բացասութիւն. եւ ա՛յլ է անորիշ անունն. եւ այլ բացասութիւն ստորասութեան։

Երկրորդին պատասխանեմք եթէ՝ ո՛չ է նոյն դրութիւն եւ խոստովանութիւն։ Որպէս յորժամ ասեմք դնելով թէ՝ չա՛ր է. խաւա՛ր է. մե՛ղք է. ահա այս ուրացութիւն է եւ պակասութիւն։ Եւ յորժամ ասեմք ո՛չ է չար. ո՛չ է խաւար. ո՛չ է մեղք. ահա այս խոստովանութիւն է եւ ո՛չ դրութիւն։

Ապա ուրեմն ա՛յլ է բացբարձականն եւ այլ է ուրացականն։

Այսքան առ այս։

(Պրակ Ի) Թէ ո՞րպէս արեգակն կոչի Աստուած։

Յատկութիւն արեգականն ասացեալ է յառաջիկայսդ ի գլխով ի ժբ գլուխն իա համարն։ Տես եւ համեմատեա՛ առ Աստուած թէ պիտի։ Իսկ այս այլապէս բաղդատի արեգակն սրբոյ Երրորդութեանն ըստ այսմ օրինակի։ Զի՝ մի արեգակն սկիզբն է բ լուսոյն. այսինքն դեղին եւ սպիտակին։ Եւ է հօր պատկեր բոլոր արեգակն։ Եւ որդւոյ պատկեր՝ լոյսն դեղին։ Եւ հոգւոյն պատկեր՝ լոյսն սպիտակ։

Եւ յատկութիւն արեգականն յայտնի է, զի սկիզբն է բ լուսոյն։

Նոյնպէս հայր է սկիզբն որդւոյ ծննդեան. եւ հոգւոյն բղխման։

Իսկ հասարակութիւն երկու լուսոյն։

Նախ՝ զի ի միոյ սկզբնէ՛ են։

Եւ որդի եւ հոգի ի հօրէ։

Երկրորդ դարձեալ՝ բ լոյսքն զփիւռ եւ տար ա՛ծք են։ Զի անմարմին են ծնունդ եւ բղխումն։

Երրորդ՝ եւ զի նոյն են բնութեամբ։

Չորրորդ՝ եւ զի յամենայն տեղիս են։

Հինգերորդ՝ եւ զի համանգամայնք են։

Վեցերորդ՝ զի լուսաւորիչք են։

Եօթներորդ՝ զի եւ խաւարահալածք են։

Ութերորդ՝ եւ զի զտիւս կատարեն։

Իններորդ՝ ե ւ զաստեղս ծածկեն։

Տասներորդ՝ եւ զի զուարթարա՛րք են։

Այսպէս եւ այլք բազումք գոն հաւասարութիւնք։

Եւ արդ՝ զի հասարակ են էութեամբ՝ եւ յատուկ առանձնաւորութեամբ, յաղագս որոյ զանազանելի է զյատկութիւնս ըստ երկուց լուսոյն։

Նախ՝ զի դեղին լոյսն ձեւանայ ընդ երթս կ ամ ընդ լուսանցս մտեալ։ Իսկ սպիտակն ո՛չ։

Նոյնպէս եւ բանն մարմին եղեւ. եւ հոգին ո՛չ։

Երկրորդ՝ ըստ չափոյ մտիցն քանականայ մեծ կամ փոքր։

Եւ ըստ չափոյ ընդունողաց ծնանի Քրիստոս ի սիրտս մեր։

Երրորդ՝ դեղին լոյսն ստուեր ունի՝ եւ սպիտակն ո՛չ։ Զի ընդ ժամանակաւ եմո ւտ եւ զստւեր օրինացն կատարեաց։

Չորրորդ՝ մանր փոշին ի շողն երեւի։ Եւ մասնաւոր խորհուրդս բա՛նն յայտնեաց։

Հինգերորդ՝ զարեգակն արեւն ցուցանէ։ Եւ զհայր որդի յայտնէ։

Վեցերորդ՝ դեղինն զառաքինութիւն մարմնոյն. եւ սպիտակն զանմեղութիւն հոգւոյն։

Եօթներորդ՝ ջերմութ իւնն ընդ դեղին լուսո՛յն է։ Եւ սէր առ Աստուած բանիւն բորբոքեցաւ. ըստ որումն. «Հուր եկի արկանել յերկիր»։

Ութներորդ՝ սպիտակ լոյսն առաւել թափանցիկ է. որպէս ընդ ամպս եւ յայլ նիւթս։ Եւ հոգւոյն շնորհք իջանէ ի մեղաւորս եւ լուսաւորէ։

Իններորդ՝ ի դեղին լուսոյն տես անեմք զսպիտակ լոյսն։ Այսպէս եւ մարգարէն ասէ. «Լուսով քո տեսանեմք զլոյս»։ Այս է զի հոգին սուրբ որդւով պարգեւի ամենայն արարածոց յերկինս եւ երկրի։

Տասներորդ՝ նախընթաց եւ յետամնաց է սպիտակ լոյսն. որպէս յառաւօտս եւ յերեկոյս տեսանի։ Եւ նա՛խ եկաւորի հոգին ամենայ ն ուրեք. որպէս ի մարգարէսն եւ ի կոյսն սուրբ, եւ ապա՛ բանն մարմնացաւ։ Եւ յետոյ հոգին սուրբ էջ յառաքեալսն եւ յեկեղեցի մնաց։ Այսքան յաղագս երից անձանցն։

Իսկ բաղդատի արեգակն միայն առ բանն մարմնացեալ ըստ Մաղաքիայ. «Ծագեցից երկիւղածաց իմոց արեգակն արդարութեան»։

Եւ այս վասն բազում յատկութեան։

Նախ՝ զի որպէս արեգակն ունի մշտնջենաւորս զլոյսն՝ եւ առնէ ի վերայ երկրի տիւ եւ գիշեր։ Այսպէս բանն Աստուած զվերինն աշխարհն մշտնջենաւոր պահէ, եւ զներքինս ժամանակաւ չափելով պահէ՛ եւ խնամէ՛։

Երկրորդ՝ զի որպէս մի արեգակն կոչի տա րրեղէն ամանն լուսովն եւ հրովն։ Նոյնպէս բանն Աստուած մի Քրիստոս է բովանդակեալ մարմնովն անբաժանելի։

Երկրորդ՝ արեգակն յարեւելից առ մեզ ծագեալ լուսաւորէ։ Եւ Տէր մեր յարեւելից ի հօրէ, եւ առ մեզ երեւեալ ի մօրէ՝ լուսաւորեաց զմեզ։ Ըստ այնմ. «Ես լոյս յաշխարհ եկի»։

Չորրորդ՝ արեգակն չորիւք եղանակօք կատարէ զտարին։ Եւ Տէր մեր չորիւք կատարեաց զտարի տնօրէնութեան իւրոյ։ Այս է յղացմամբ յարգանդի եւ ծննդեամբ. եւ քարոզութեամբ. եւ մահուամբ. եւ յարութեամբն եւ համբարձմամբն առ հայր՝ իբր զպսակ տարւոյ կատարեալ բնութեամբ մեր՝ ի ներքին կողմն վարագուրին մտեալ։

Հինգերորդ՝ զի յարեւելից ընդ հարաւ խոնարհի յարեւմուտս՝ եւ պատէ՛ հիւսիս, եւ դարձեալ ելանէ յարեւելս։ Նոյնպէս իմանալի արեգակն Քրիստոս ի հայրական ծոցոյ անհա՛ս է բնութեամբ՝ եւ ի սրբոյ կուսէն իբր ի յարեւելից ծագեալ. եւ ջերմ սիրով ի մարդկային ազգս որպէս յարեւմուտս խոնարհեալ . եւ զսառուցեալ բնութիւնս պատեալ։ Եւ ի գերեզմանէն ի բարձունս դարձեալ յարեւելս առ հայր ամբարձեալ։

Վեցերորդ՝ լուսաւորէ զաչս որոշել զգոյնսն։ Եւ Քրիստոսիւ լուսաւորեալք որոշեցաք զբարի եւ զչար։

Եօթներորդ՝ իւրաքանչիւ ր ոք շարժի ի գործս։ Եւ ի սէր Աստուածային շարժեալք՝ ոմանք յիմաստասիրութիւն. այլք ի ճգնութիւնս. ի կուսութիւն. եւ ի զանազան առաքինութիւնս։

Ութերորդ՝ սիրելեաց եւ ատելեաց ընտրութիւն շնորհէ։ Նոյնպէս հրեշտակաց եւ դիւաց՝ չարաց ի մարդկանէ եւ բարեաց ընտրութեան հոգի ընկալաք։

Իններորդ՝ զվնասակարս հալածէ՛։

Եւ այսոցիկ վատթարաց հերքիչք եղաք։

Տասներորդ՝ բուսոց եւ տնկոց աճումն շնորհէ։ Եւ զբոյսս զանազան առաքինութեանց ընձիւղեալ երեւեցուցանեն։

Մետասաներորդ՝ զտարին դ եղանակօք զարդարէ։ Նոյնպէս չորիւք առաքինութեամբ զարդարեցին։

Երկտասաներորդ՝ ժամուց եւ ժամանակաց է արարօղ։ Նոյնպէս կարգ եւ սահման ընդհանուր եդեալ լուսաւորեցին զամենեսեան։

Երեքտասաներորդ՝ ի ծնունդ եւ ի կեանս շարժէ զտարերքս։

Եւ Տէրն՝ զառաքինութիւն մարդկան հոգիացուցանելով եւ զթերին լնլով։

Չորեքտասներորդ՝ բարեխառն է՛ զժամս տօթոյ եւ ցրտոյ։ Եւ Տէրն զհին կտակն որ խստութիւն էր եւ սպանօղ՝ ընդ նորոյս խառնելով. որ հոգւով է եւ կեցուցանօղ։

Հնգետասներորդ՝ նախ՝ է տեսակն քան զնիւթն անիբաց դնելի։

Եւ նա՛խ է բանն Աստուած, եւ յետոյ միացաւ ի մարմնի անբաժանելի. «Յիսուս Քրիստոս երէ կ եւ այսօր նոյն եւ յաւիտեանս»։ Զի որպէս ո՛չ է սկիզբն Աստուածութեան նորա, եւ ո՛չ վախճան մարդկութեան նորա։

Վեշտասներորդ՝ մէջ գոլով աստեղացն եւ լուսաւորէ. որպէս միջին աստեղն եօթնաջահեանն լուսոյ։

Եւ միջնորդ հաշտութեան է Քրիստոս Աստուծոյ եւ մարդկան։ Այլեւ հրե շտակաց եւ մարդկան։ Նաեւ հրէից եւ հեթանոսաց։ Ըստ որում. «Արար զերկոսեանն մի»։ Զի առաջինքն խորհրդով եւ օրինակաւ՝ եւ վերջինքս իրօք եւ ճշմարտութեամբ լուսաւորեալք ի նմանէ։ Զի այսպէս ջուր շնորհաց ի նմանէ բղխեալ. «Կէսն յետոյ քան զնա, եւ կէսն յառաջոյ»։

Եօթնե ւտասներորդ՝ հաւասա՛ր է լուսով եւ ջերմութեամբ. զի ուր հասանի լոյսն՝ անդ եւ ջերմութիւնն։ Եւ Տէր մեր հաւասար ողորմութեամբ եւ արդարութեամբ. զի որ քան տեսանեն ողորմութեամբ՝ ձգտին առ շնորհն արդարութեան։

Ութեւտասներորդ՝ բազմապատիկ մեծ է քան զերկիր. եւ փոքր քանակ ով ցուցանի։ Մեծ է Տէր մեր եւ մեծ է զօրութեամբ։ Այլ քանակեալ մարմնով ի չափս մեր տեսանի։

Այլ եւ մեծ առ հաւատացեալս, եւ չափաւոր անհաւատիցն երեւի։

Իննեւտասներորդ՝ զոմանս ըստ ինքեան՝ եւ զայլս միջնորդով լուսաւորէ։

Սմին նման եւ Տէր մեր ընտրեաց զառաքեալս եւ նոք օք կոչեաց զհաւատացեալս։ Այսպէս եւ մարգարէիւք՝ եւ վարդապետօք՝ եւ հրաշիւք՝ եւ զանազան պատճառօք։

Քսաներորդ՝ արդար կոչի. եւ կրկին է արդարութիւն. այսինքն կշռապէս՝ եւ արժանապէս։

Եւ կշռապէսն իցէ հաւասար ծագումն լուսոյն։ Իսկ արժանապէսն՝ զի կարօղ աչքն լուսաւորին, եւ տկարքն խաւարին։

Նմանապէս եւ իմանալի արեգակն արդարութեան Քրիստոս՝ ըստ հաւասարութեան բաշխէ զմարմնաւորս. ըստ որում. «Ծագէ՛ արեւ չարաց եւ բարեաց. եւ ածէ՛ անձրեւ արդարոց եւ մեղաւորաց » առ ի կեանս։ Իսկ արժանաւորաց զհոգեւոր շնորհս եւ զհաւատս աստ, եւ ի հանդերձ եալն զփառս անվախճանս։ Զի ոմանց տացի եւ յաւելցի. եւ յոմանց բարձցի եւ պակասեսցի ըստ չափու ունակութեան ընդունողաց։ Այսքան առ այս։

Զարեգական յատկութիւնս թէ կամիս յաւելուլ, ցուցցի յառաջիկայդ։ Նոյնպէս զլուսոյ եւ զհրոյ յատկութիւնս բաղդատել դիւրին է իմանալի լուսո յն ճշմարտի. որպէս գրեալ ի ի գլուխն՝ ԼԵ համարն տես անդ։

(Պրակ ԻԱ) Վասն զարմացմանն Աստուծոյ եւ Նախանձուն։ Հարց։

Զարմանալ ո՞րպէս ասի Աստուծոյ։

Պատասխան։ Զարմանալ եւ հիանալ ասի մեզ՝ թափումն եւ արտաքսելումն ի մտացն։

Եւ այս կամ յիմարիլ եւ ափշիլ. կամ արտաքս գերազանցի։

Զոր օրինակ՝ թափումն ի զգայութեանց՝ թմրիլ՝ կամ ընդարմանալ ասի։ Այսպէս թափումն ի մտաց զարմանալ ասի . ըստ Պօղոսի որ յափշտակեցաւ։ Եւ ըստ Դաւթի որ զարմացաւ. կամ ըստ Ադամայ որ թմրեցաւ։ Իսկ զարմացումն լինի ի սիրոյ առ սիրելին. զի զմիտս զկեանս եւ զամենայ ն ինչ թողու սիրօղն՝ եւ սիրելոյն համարի։

Որպէս եւ առաքեալն զկեանս իւր համարէր Քրիստոսի. «Կենդանի եմ ասէ, ո՛չ ես, այլ կենդանի՛ է յիս Քրիստոս»։

Այսպէս վասն գերազանց սիրոյն զոր ունի Աստուած առ էսս՝ զարմանալ ասի. այսինքն արտաքս ելանել՝ թափիլ եւ հեղուլ ի յէսս. եւ միաւորիլ անփոխաբուն բնութեամբ։

Վասն որոյ հիացական կոչի անունն Աստուծոյ. «Ո խորք մեծութեան»։ «Ո որ արարիչդ ես ջրոյ » եւ այլն։

Հարց։ Ո՞րպէս է նախանձն ի յԱստուած. Ըստ այնմ. «Ես Աստուած նախանձո՛տ եմ ». զի նախանձն ա՛խտ է առ մեզ։

Պատասխան։ Որպէս ասի զԱ ստուծոյ զարթնուլ բարկանալ զարմանալ։

Նոյնպէս նախանձիլն. զի ո՛չ է եւ ասի։

Դարձեալ՝ հոմանուն է նախանձն. զի նախանձն է յաղաչելն եւ ատելն. ըստ այնմ. «Նախանձու բանսարկուին՝ եմուտ մահ յաշխարհ»։ Եւ նախա՛նձ է սիրելն եւ փափագիլն. ըստ այնմ. «Նախանձաւոր լերուք շնորհա ցն որ լաւն են»։ Այլ սէրն եւ փափագն ասի նախանձ զԱստուծոյ։

Դարձեալ՝ բնականապէս ամենայն նախանձ ունի սիրել զինքն, եւ ատել զայլս։ Իսկ նախանձն Աստուծոյ պարզապէս միայն ունի սիրել զայլս եւ ո՛չ ատել. զի նախանձն Աստուծոյ՝ սիրոյ առաւելութիւնն է. որպէս բոցն հրոյ։ Եւ ու զարմացումն առաւելութիւն է իմացմանն, նոյնպէս եւ նախանձն առաւելութիւն է կամացն։

Դարձեալ՝ նախանձո՛տ է եւ նախանձելի. այսինքն նախանձո՛տ է իբր զսիրեցօղ. եւ նախանձելի իբր զսիրելի. զի շարժէ՛ զմեզ ի սէր իւր։

Դարձեալ՝ ինքնանախանձ է։ Զի ո՛չ յայլմէ շարժի ի սէր որ պէս մեք. այլ յինքենէ՛ շարժի ի սիրել եւ ի սիրիլ։ Իսկ. «Ես նախանձոտ, զփառս իմ այլում ո՛չ կամիմ ». փառք իւր կոչէ զմարդն։

Նախ՝ զի պատկե՛ր է նմա. եւ ապա զի փառաբանիչ է Աստուծոյ։

Իսկ այլն՝ սատանա՛յ է ապստամբ վիշապն որ գերեաց զմարդիկ։

Վասն որոյ էջ ի դժոխս՝ եւ կ որզեաց զհոգիսն ի բերանոյ գազանին։

(Պրակ ԻԲ) Վասն սիրոյ եւ բարւոյ։ Հարց։

Ո՞րպէս կոչի Աստուած սիրօղ՝ եւ սէր՝ եւ սիրելի։

Պատասխան։ Նախ՝ որպէս պատճառ՝ յառաջածու՝ եւ ծնօղ։ Զայս ոմանք ի վերայ սուրբ Երրորդութեանն մեկնեն այսպէս։ Սիրօղ է հայր. սիրելի որդի. եւ ս էր հոգին սուրբ։

Երկրորդ՝ զի էութիւնն Աստուծոյ սէ՛ր է. եւ շարժի՛ սիրել զմեզ. եւ շարժէ՛ զմեզ սիրել զինքն։

Երրորդ՝ զի ինքն ինքեամբ է յառաջածու, վասն որոյ կոչի սիրօղ։

Եւ է՛ ինքն բարի եւ գեղեցիկ, կոչի սիրելի։ Եւ կոչի սէր, զի շարժէ՛ զմեզ. եւ յառաջածու զօրութի ւն է. եւ երեւեցուցիչ. եւ միաւորիչ. զի այսոքիկ սիրոյ ներգործութիւնք են. վասն այն կոչի սէր։

Չորրորդ՝ սիրօղ որպէս սկիզբն մեր։

Եւ սէր՝ որպէս հաստատութիւն։ Եւ սիրելի՝ որպէս կատարումն։

Այսպէս բարին է սկիզբն մեր . եւ մէջ. եւ վախճան։ Զի ի բարւոյն եմք յառաջ եկեալ. եւ ի բարին հաստատեալ. եւ ի բարին կատարիմք։ Ապա ուրեմն բարին սկիզբն է մեր եւ վախճան։

Եւ է՛ ինքն անսկիզբն եւ անվախճան։ Նմանապէս եւ սէրն. եւ ազնիւն. եւ իմաստութիւնն. եւ այլն։

Հարց։ Բարի՞ն է առաջին յԱստուած, թէ սէրն։

Պատասխան։ Ի յԱստուածութինն՝ սոքա առաջի ն եւ վերջին ո՛չ ասին. զի համանգամայն զօրութիւնք են ի յԱստուածութիւնն։ Սակայն ըստ մեր իմացմանս հասարակ է բարին քան զսէրն, զի ասեմք՝ սէրն բարի է. ազնիւն բարի է. եւ այլն։ Որպէս ասեմք՝ մարդն կենդանի է. ձին կենդանի է. եւ այլն. Այլ ի ստեղծումն էիցս՝ սէրն ա ռաջին է քան զբարին. զի սիրո՛յ շարժեցաւ յառաջ բարերարել եւ խնամել։

(Պրակ ԻԳ)

Պօղոս առաքեալն ասէ. «Զի՞նչ է լայնութիւն՝ երկայնութիւն՝ խորութիւն՝ եւ բարձրութիւնն Աստուծոյ»։

Պատասխան։ Լայնութիւն՝ իմաստութիւնն է. երկայնութիւն՝ զօրութիւնն. խորութիւն՝ անյ այտութիւնն. եւ բարձրութիւն՝ անհասութիւնն։

Սուրբն Դիոնէսիոս ասէ. «Եռակի է ձեւ ամենայն մարմնոց ». այսինքն լայնութիւն. երկայնութիւն. խորութիւն։ Լայնութիւնն է ընդարձակ ճանապարհն Աստուծոյ. որ է նախախնամութիւն նորա յամենայն էքս։ Երկայնութիւն՝ որ ո՛չ է լայն եւ ըն դարձակ. այլ միայն երկայն. զի երկարարգձի զօրութեամբ ի բոլորս։ Իսկ խորութիւն՝ զի ամենայն էից անպարունակելի է թաքնութիւն եւ անգիտութիւն։ Այս է՝ ըստ խորութեան թաքո՛ւն. եւ ըստ անգիտութեան բա՛րձր։

Այլք ասեն թէ՝ է՛ ի յԱստուած լայնութիւն սիրոյ, որով յետս դարձուցա նէ զմեզ ի մոլորութեանց վասն առաւել սիրոյն։ Երկայնութիւն է համբերութիւնն. որով տանի զչարսն. եւ վասն ապաշխարութեան անտես առնէ զմեղս։ Բարձրութիւն իմաստութիւնն է. որ գերազա՛նց է քան զամենայն միտս. եւ ամենայն ինչ մերկապարանո՛ց կայ առաջի նորա։

Իսկ խորութիւն է ա րդարութիւնն, որով դատապարտէ՛ զչարսն. ըստ այնմ. «Երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։ Եւ Դաւիթ ասէ. «Իրաւունք քո որպէս խորս բազումս»։

Դարձեալ՝ եւ առ տընօրէնութիւն Բանին տեսանին սոքա չորեքկին։ Այսինքն երկայնութիւն սիրոյն մինչ ի կատարած անվախճան։

Եւ լա յնութիւն յամենայն յազգս մարդկան։ Խորութիւն որ մինչեւ յերկիր եւ դժոխս էջ։ Եւ բարձրութիւն որ ի յերկինս էհան։

(Պրակ ԻԴ) Ալֆա եւ Օ։ Հարց։

Զի՞նչ է որ ասէ տեսիլն. «Ես եմ ալֆա եւ օ. որ է այբ եւ քէ»։

Պատասխան։ Նախ ա՛յս է միտքն՝ որ այբն առաջին է եւ քէն վերջին. այսինքն ես եմ առաջին Աստուածութեամբս. եւ ես եմ վերջին մարդկութեամբս . զի մարդն վերջին է արարածոց։

Երկրորդ՝ ես եմ սկիզբն եւ կատարած ամենայնի. զի ի բանէն Աստուծոյ եղեն ամենեքեան եւ ի նոյն բանն վախճանին։

Երրորդ՝ ես եմ սկիզբն արարչութեամբ, եւ կատարումն նախախն ամութեամբ ամենայն գոյից։

Չորրորդ՝ եւ զի սկիզբն է վախճան, նոյն ինքն է անսկիզբն եւ անվախճան։

Հինգերորդ՝ անսկիզբն Աստուածութեամբն. եւ անվախճան մարդկութեամբն. զի որպէս ո՛չ է սկիզբն Աստուածութեանն, եւ ո՛չ վախճան մարդկութեանն։

Վեցերորդ՝ սկիզբն եկեղեցւոյ որպէս հիմն եւ վախճան որպէս գլուխ եւ կատարումն։

Եօթներորդ՝ սկիզբն եւ վախճան գիտութեամբն ասի. զի զսկիզբն էից եւ զկատարածն ի ներքոյ իւր ամենահաս գիտութեանն բովանդակեալ ունի։

Ութերորդ՝ սկիզբն է խոստմանցն, եւ կատարումն արդեանցն։

Իններորդ՝ սկիզբն է շնորհաց որ պէս այժմ. եւ կատարումն փառաց ի հանդերձեալն։

Տասներորդ՝ սկիզբն է օրինացն, եւ կատարումն ճշմարտութեանն. որպէս հնոյն եւ նորոյս։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԻԵ)

Վասն է՞ր մարմինն ոտք կոչի Քրիստոսի։

Պատասխան։ Նախ՝ աստուածաբանն Գրիգոր՝ զոտքն մարմնով տընօրէնութ եանն ասէ նշանակ. զի մարմնով եկեալ զփրկութիւն մեր արար. եւ մարմնով համբարձաւ առ հայր։

Երկրորդ՝ զի ոտք վերջին է մասն. եւ ի վերջին ժամանակս երեւեցաւ մարմնով Քրիստոս։

Երրորդ՝ կրկին ոտքն զհոգի եւ զմարմին նշանակէ։

Չորրորդ՝ ներքին է բոլոր մարմնոյն։ Եւ հիմն եկե ղեցւոյ է Քրիստոս ըստ առաքելոյ։

Հինգերորդ՝ ոտքն են հաւատացեալք եւ առաքեալք նորին. եւ գլուխ է Քրիստոս. զի անդամք եւ մարմին եմք նմա ըստ առաքելոյ։

Գլուխ Թ. Յաղագս Հրեշտակաց։

(Պրակ Ա)

Զի՞նչ է իմացականն եւ իմանալին։

Պատասխան։ Իմանալի է իմացօղն։ Իսկ իմացական իմացեալն։ Զի իմացականն սնունդ եւ յառաջ եդեալ է իմանալւոյն։ Ծանիր զայս, զի Աստուած է միայն իմացական եւ ո՛չ իմանալի. եւ հրեշտակք իմացական եւ իմանալի. զի իմացականք են վերինքն. եւ իմանալի ներքինքն։ Իսկ՝ հոգի մարդոյ միայն իմանալի եւ ո՛չ իմացական. զի իման ան զվերինսն՝ իմանալի՛ են։ Եւ յետ սորա անմիտ զգայականն է. վասն որոյ ո՛չ է իմացական այլոյ։

(Պրակ Բ)

Վասն է՞ր զանազանապէս տայ Աստուած զպարգեւս եւ ո՛չ հաւասար. որպէս առաւել տայ հրեշտակաց՝ եւ սակաւ մարդկան. եւ նըւազ կենդանեաց եւ տնկոց եւ անշնչից։

Պատասխան։ Նախ է՛ գործ իմաստութեանն Աստուծոյ. որով զանազանեսցին արարածք՝ առաւել եւ նըւազ ընդունելով. եւ մի՛ խառնափնդոր եւ անզանազանապէս։

Երկրորդ՝ է՛ գործ արդարութեան. զի ըստ արժանեաց հատուսցի մեծաց եւ փոքունց. եւ առաջնոց եւ երկրորդաց։

Երրորդ՝ է՛ գործ նախախնամո ւթեան. զի ըստ ընտանի կարողութեան իւրեանց՝ համեմատապէս զպարգեւս ընկալցին. զի մի վնասեսցին փոքունքն մեծամեծօք. եւ թերի մնացին մեծամեծքն սակաւուք։

Իսկ թէ ո՞րպէս ի մի եւ նոյն պարզ պարգեւացն զանազանապէս ընկալցին, ասէ սուրբն Դիոնէսիսոս. «Ըստ հնչման ձայնի»։ Զի մի՛ է ձայնն յառաջ եկեալ յասողէն. իսկ լսօղք՝ առաւել եւ նըւազ ընդունին։

Եւ այսմ է՛ կրկին պատճառ լսողին։ Նախ մերձակայ եւ հեռաւորն գոլ։ Երկրորդ՝ առողջ լսելեաց եւ տկար գոլ։

Այսպէս եւ արարածքս ըստ կարգի։ Ոմանք մերձ են էութեամբ արարչին. եւ ոմանք հեռի. որպ էս իմացականքն քան զբանականս. եւ սա՛ քան զկենդանիս. եւ նոքա քան զտունկս. եւ հուսկ յետոյ անշունչ գոյացութիւնքն. ըստ մերձ եւ հեռաւոր բնութեանց՝ զանազանապէս առնուն։ Իսկ առողջ լսելիք եւ տկար՝ պատճառի ի համակարգս. եւ ի հաւասարն բնութեամբ. որք իմացմամբ եւ սիրով ե ւ ներգործութեամբ առաւել կամ նըւազ են։ Ուստի առաւել կամ նըւազ պարգեւս ընդունին։

Որպէս ի դասս հրեշտակաց՝ առաջին երրեակ դասքն առաւել են փառօք քան զմիջինսն եւ զվերջինսն։ Եւ ի դասս մարդկան՝ որպէս մարգարէք եւ առաքեալք։

Հարց։ Զի՞նչ է պատճառ՝ որ արտաբերեալ բանս մեր միաւորեալ է ընդ ձայնի. եւ բացակայքն զձայնն լսեն՝ եւ զբանն ո՛չ։

Պատասխան։ Ա՛յլ է բանն՝ եւ ա՛յլ է ձայնն. զի բանն անմարմին ծնունդ է մտաց. եւ ձայնն է՛ շարժումն օդոյ ի ձայնական գործեաց ի յօդս բախեալ . իսկ ի սրտի միաւորին նոքա՝ այսինքն բանն եւ ձայնն. եւ լեզո ւաւ յօ՛դս բախեալ՝ հասանէ մինչեւ ի լսելիս. եւ անդ ձայնն արտաքոյ մնացեալ, եւ բանն անմարմին ի միտս լսողացն նստեալ։

Ա՛րդ՝ ասեմք նախ եթէ՝ ձայնն ծածկո՛յթ է բանին. յաղագս որոյ հեռաւորքն զծածկո՛յթն տեսանեն, եւ զծածկեալն ո՛չ։

Երկրորդ՝ զի ձայնին ընդունարան է լսելի քն մերձ գոլով օդոյն։

Իսկ բանին ընդունարան է միտքն ի խոր եւ ի հեռի կացեալ։

Երրորդ՝ բացակացեալն ընդ աղօտ լսէ ո՛չ զձայն բերանոյն, այլ զձայն բախման օդոյն. որպէս արձագանչումն յինքն նկարէ զձայնն եւ ո՛չ զբանն։ Այսպէս եւ ծիածանն յինքն փոխէ զկերպարանն եւ լինի այլ։ Նմանապէս եւ նըւազ ձայնն այն՝ փոխո՛ւմն է առաջին ձայնին. վասն այն լսէ զձայնն՝ եւ ո՛չ զբանն։

(Պրակ Գ) Վասն տեսլեան Հրեշտակաց։ Հարց։

Վասն է՞ր Աստուածաբան մարգարէքն զտեսիլ երկնայնոցն սոյնպէս անարգ կերպիւ տպաւորեցին. որպէս առիւծ. եւ եզն. աթոռք. եւ կառք. եւ այլն։

Պատասխան։ Ասեմք եթէ՝ տպաւորութիւնն լինի կրկնակի. մինն նման նմանու բ. որպէս լոյս. հուր . եւ այլն։

Երկրորդ՝ աննման նմանութեամբ. որպէս առիւծ. եզն. եւ այլն։

Այլ վասն բազում պատճառի աննման նմանութեամբ գրեցին։

Նախ՝ զի նիւթեղէն միտք՝ միջնորդութեամբ նիւթո ՛յ հասանէ յաննիւթն. որպէս տեսեալ զգիր՝ իմանամք զզօրութիւն նորա։ Եւ տեսեալ զորակ եւ զքանակ՝ իմանամք զգոյացութիւն իրին։

Երկրորդ՝ զի ծածկեցաւ ի յանարժանիցն մտոք եւ գործովք։ Ըստ այնմ. «Մի՛ տեսցեն աչօք, եւ մի իմասցին սրտիւք»։

Երրորդ՝ զի մեզ յայտնեսցի ծած ուկ խորհրդով։ Ըստ այսմ. «Ձեզ տւեալ է գիտել զխոհուրդս»։

Չորրորդ՝ զի թէ պատուական նիւթով երեւէին որպէս արեգակն՝ հուր՝ ոսկի՝ եւ ակն. գիտէակ թէ զնոյն բնութիւն ունին, եւ ո՛չ այլ ինչ գերիվերոյ։

Հինգերորդ՝ զի տեսեալ զանարգ կերպարանն՝ խնդրեմք զճշմարիտ իմացումն։

Վեցերորդ՝ զի թէպէտ անա՛րգ են՝ ունին զբարի գոլն ստեղծմամբ եւ նախախնամութեամբ։

Եօթներորդ՝ զի եւ յԱստուածպետականն ծայրութիւն՝ բառնալով առաւել քան դնելով գամք ի ծանօթութիւն։ Որպէս յորժամ ասեմք՝ լո՛յս կեանք՝ եւ այլն, արտաքո՛յ մնամք գիտութեանն։ Եւ յորժամ անժամ անակ՝ անիմանալի, առաւել մեր ձենամք։ Ա՛յսպէս եւ անմարմին էութեանցն է։

Ութերորդ՝ զի խորանն առաջին եւ երկրորդ եւ երրորդ՝ վարագո՛յր էր. եւ ծածկէին զմիմեանս եւ յայտնէին։ Այսպէս առաջին խորանն է Աստուածայինքն։ Եւ երկրորդն հրեշտակացն։ Եւ երրորդն մերս՝ վարագուրիւք ծածկեալ՝ որ յայտնեն զմիմեանս։

Իններորդ՝ զի նշանակեալքն՝ վայրիք գազանք՝ հրեղէնք՝ եւ թեւաւորք երեւէին. ցուցանելով թէ արտաքոյ եւ հեռի՛ են յերեւելեացս բնութեանց. եւ անընտելք եւ վայրենիք։

Տասներորդ՝ զի ի սոցանէ իմանամք զաննման նմանն։ Ա՛յսպէս, զի սոքա ունին ս րտմտութիւն եւ ցանկութիւն։ Իսկ նոցա՛յն է արիութիւն եւ սէր առ Աստուած։ Եւ սոքա կոչին անբանք եւ անզգայք ըստ պակասութեան։ Եւ նոքա ըստ առաւելութեան. զի ունին զիմացականն բան եւ զգայութիւն։

(Պրակ Զ) Վասն դասուց Հրեշտակաց։ Հարց։

Ո՞րքան է թիւ դասուց հրեշտակաց։

Պատասխան։ Ասեմք եթէ՝ ինն դասք յերիս երրեակս որոշեալ թըւոց, որոց Առաջինն է Աթոռք. Քերօբէք. եւ Սերօբէք։ Եւ են առաջին դասք քահանայապետութեան։

Երկրորդն՝ Տէրութիւնք. Զօրութիւնք. Իշխանութիւնք։ Որ են միջին դասք։

Երրորդ՝ Պետութիւնք, Հրեշտակապե տք, եւ Հրեշտակք։

Եւ են վերջին կարգաւորութիւնք։ Եւ են առաջինքն իմացականք. եւ վերջինքն իմանալիք. եւ միջինքն իմացականք եւ իմանալիք. որպէս ա՛յլ եղանակաւ ասացաւ ի վերոյ։

Իսկ թէ ոմանք գո՛լ ասեն ժ դասք եւ զմինն անկեալ, ո՛չ պարզապէս, այլ կրկին է իմացումն։

Նախ՝ թէ անկեալքն ի նոցանէ են չափով միոյ դասի։

Երկրորդ՝ թէ մինն ի տասն դասուցն անկաւ եւ մնաց ինն։

Այլ՝ առաջին կարծիքն է հասարակ եւ ճշմարիտ։

Նախ՝ թէ անկեալքն ի նոցանէ են չափով միոյ դասի։

Երկրորդ՝ թէ մինն ի տասն դասուցն անկաւ եւ մնաց ինն։

Այլ՝ առաջին կարծիքն է հասարակ եւ ճշմարիտ։

Նախ՝ ըստ սրբոյն Դիոնէսիոսի որ ինն ասէ գոլ զդասս կարգապետութեան նոցա։

Երկրորդ՝ զի տասներորդ է մարդս կարգեալ ի թիւն նոցա ըստ հարիւրերորդ մոլորեալ ոչխարին, եւ կորուսեալ տասներորդ դրամին։ Ապա թէ ո՛չ լինէր մետասաներորդ։

Դարձեալ, զի տասն երորդն է Աստուածպետութիւնն, եւ կատարումն ի վերայ ամենեցուն։ Իսկ յերիս երրեակս թըւեալ՝ բազմազան է իմանալի։

Նախ՝ ի դէմս Երրորդութեանն եւ համաբուն իսկութեանն։

Երկրորդ՝ զի թիւ է կատարեալ. առաջին միջին եւ վերջին։

Երրորդ՝ զի են էութիւն զօրութիւն եւ ներգործութիւն։

Չորրորդ՝ գ որպիսութեամբ. բնութեամբ՝ շնորհօք՝ եւ փառօք։

Հինգերորդ՝ մաքրեն՝ լուսաւորեն՝ եւ կատարեն։

Վեցերորդ՝ են առ Աստուած՝ ի յինքեանս՝ եւ յեղեալս։

Եօթներորդ՝ աթոռոց՝ տէրութեանց՝ եւ հրեշտակաց։

Ութերորդ՝ ոմանք քահանայապետ ե՛ն, ոմանք քահանայապետին, եւ մի ջինքն քահանայապետին եւ քահանայապետեն։

Իններորդ՝ յերիս որոշեալ դասս. որպէս սերօբէք՝ քերօբէք՝ եւ աթոռք։

Տասներորդ՝ յիւրաքանչիւր դասս դասապետն՝ եւ միջինն՝ եւ վերջինն։

Հարց։ Վասն է՛ր Դիոնէսիոս ինն դասս հրեշտակաց ասէ. եւ Իրինոս եւ սուրբն Եպիփան Է երկին ք եւ Է դասք ասեն։

Պատասխան։ Համաձայնին միմեանց սուրբ վարդապետքն. զի Դիոնէսիոս ինն դասս ասէ հրեշտակաց. այլ առաջին դասքն անընդմիջաբա՛ր են յաստուածային իմացումն, համապատիւք եւ համափառք։ Վասն այն Իրինոս զնոսա ի մին դասակարգութիւն ասէ։ Իսկ Է երկինք զհրեշտակաց դասուցն ասէ, մի քան զմի բարձրագոյն յիւրաքանչիւր երկինս։