Գիրք հարցմանց · 3/12

(Պրակ Է) Վասն կարգաց դասուց Հրեշտակաց։ Հարց։

Ի յառաջին կարգ քահանայապետութեանն՝ սերօբէ՞ն է առաջին դաս՝ թէ աթոռքն։

Պատասխան։ Ասեմք եթէ՝ նոքա երեքեան դասքն՝ այսինքն աթոռք՝ քերօբէք՝ եւ սերօբէք՝ միակարգ միապատիւ եւ գերազանց էութիւնք են։ Զի անընդմիջաբար յԱստուծոյ ամենայն լուսափայլութիւնք իմաստք եւ շնորհք ի նոսա հեղանին համակարգապէս։ Եւ ապա նոքօք յայլ ամենայն գոյս երկնաւոր եւ երկրաւոր։

Այլ վասն առանձնութեան դասուցն՝ է՛ կարգ ի նոսա, որպէս Դիոնէսիո ս կարգ է՛։ Նախ՝ զաթոռքն. եւ զհետ զքերօբէքն. եւ զհետ զսերօբէքն. եւ այս վասն գ պատճառի։

Նախ՝ զի զաթոռն մերձ նստողին տեսին Եզեկիէլ եւ Եսայի, եւ շուրջ զքերօբէքն եւ զսերօբէքն։

Երկրորդ՝ զի աթոռքն վերաբերին ի դէմս հօր. ըստ այնմ. «Աթոռ քո Աստուած յաւիտեան»։ Եւ թէ՝ «Աթոռք եդան եւ հին աւուրցն նստաւ », որ է՛ հայր։

Եւ քերօբէն որ է՛ բազում գիտութիւն ի դէմս որդւոյ. զի նա՛ է իմաստութիւն եւ գիտութիւն հոր ըստ առաքելոյն։ Եւ սերօբէն որ է՛ ջեռուցիչ ի դէմս հոգւոյն սրբոյ. զի նա՛ է հուր սիրոյ զոր էարկ Տէր մեր յերկիր։

Երրորդ՝ զ ի սերօբէն մաքրական լսի եւ հրաբերձ. ըստ որում մաքրեաց զմարգարէն։ Եւ քերօբէն իմաստութեամբն լուսաւորիչ։ Եւ աթոռքն ուղղութեամբն կատարիչ։ Որ եւ այժմ ի յեկեղեցի ի նոյն խորհուրդ՝ սերօբէին պատկեր որ է քշոցն՝ ի ձեռն սարկաւագին աւանդի՝ որ է՛ մաքրօղն . եւ երրորդ կարգ յետ քահանային եւ քահանայապետին։ Ապա յայտէ որպիսութիւն կարգին։

Այլ ոմանք զսերօբէն ասեն վերին։ Նախ՝ զի սերօբէն խոկայ զբարութիւնն Աստուծոյ. եւ քերօբէն զճշմարտութինն. եւ աթոռք զուղղութիւնն։

Երկրորդ՝ զի սերօբէն բորբոքէ ի սէրն որ է անմիջոց կապ։ Եւ քերօբէն ի ճա նաչումն ճշմարտութեանն։ Եւ աթոռքն ի յուղղութիւն։ Եւ նոքա են վերակացուք դատաստանի իրաւանց։ Վասն որոյ այսպէս ասեն զկարգ դասուցն. եւ սոցա տարաձայնութիւն զհամահաւասարութիւն դասուցն նշանակեն։

Որ եւ յայլ ուրեք ի քերօբէս ասի նստել. զի ամենեքեան Աստուածակիրք են եւ հանգիստ կամացն Աստուծոյ։

Այլ թէ ըստ կարգին իմասցիս՝ հետեւիմք առաջասացեալ սրբոյն Դիոնիսեայ. որպէս աւանդեցաւ նմա յառաքելոյն Պօղօսէ յափշտակելոյն յերրորդ երկինս։ Նմանապէս եւ ի միջին կարգ քահանայապետութեանն՝ առաջին է տէրութիւնքն. եւ ապա զօրութիւնք. եւ ընդ նմի ն իշխանութիւնք։ Թէպէտ եւ զայս կարգ փոխեն ոմանք եւ զզօրութիւնն եւ զպետութիւնն աւանդեն որ մեզ ո՛չ է հետեւելի։ Այլ սրբոյն Դիոնիսեայ որպէս ասացաք։

Նախ՝ զի տէրութիւնն ակնարկէ՛ առ հայր. եւ զօրութիւնն առ որդին. եւ իշխանութիւնն առ իշխանակից սուրբ հոգին։

Դարձեալ՝ յառաջինսն տիրէ Աստուած իբր մեծութիւն. ի յերկորդսն կառաւարէ իբր զօրութիւն. ի յերրորդսն պարսպէ՛ իբր փրկութիւն։

Դարձեալ՝ առաջինքն կարգաւոր են զգործս հրեշտակաց եւ տէրութեանց մարդկան։ Երկրորդքն՝ զօրացուցանեն ի գործս սքանչելեաց եւ հոգեւոր պատերազմաց։ Երրո րդքն՝ յետս ընկրկեն զիշխանութիւնս դիւաց եւ չարաց։ Այս է միջին կարգ քահանայապետութեան նոցա եւ գործ նոցա։

Իսկ վերջինն այսպէս կարգի։

Նախ՝ պետութիւնք. եւ ապա հրեշտակապետք. եւ վերջին հրեշտակք։ Եւ այս կարգ այսպէս ուղղակի՛ է։

Նախ՝ զի պետութիւնք պատշաճին առ հայր։ Եւ հրեշտակապետքն առ որդի իբր յերկուց միացեալ։ Եւ հրեշտակքն ի դէմս հոգւոյն իբր նախ եկաւորեալք յամենայն ուրեք, եւ ապա յորդի եւ ի հայր բնակեալ։

Դարձեալ, ի յառաջինսն կառավարէ Աստուած իբր նախապետութիւն։ Ի յերկրորդսն յայտնի իբրեւ զլոյս։

Ի յերրորդսն սնուցանէ իբր ազդօղ։

Դարձեալ՝ առաջինքն կառավարեն ազգի եւ թագաւորութեան, որպէս Միքայէլ։ Երկրորդքն՝ մեծագոյնս աւետարանեն, որպէս Գաբրիէլ։

Երրորդքն պահպանեն զիւրաքանչիւր անձինս, որպէս Ռաֆայէլ։

Եւ զայլ մասնապէս զբացայայտութիւն կոչմանց ամենայն դասուց՝ գտցես յայլ ուրեք ի բանն գրեալ որ ասէ. «Ո՜ արար զհրեշտակս յոգիս»։

(Պրակ Ը) Վասն անուանց Հրեշտակաց։ Հարց։

Վասն է՞ր ապա ամենայն դասք հաւասար հրեշտակք կոչին. որպէս այս. «Ո՜ արար զհրեշտակս իւր հոգիս»։

Պատասխան։ Ասեմք թէ վասն Գ պատճառի։ Նախ՝ զի հաւասարք են բնութեամբ. անմարմի նք՝ հրեղէնք՝ իմացականք՝ եւ այլն։ Երկրորդ՝ հրեշտակն պատգամաբեր եւ յայտնօ՛ղ լսի . եւ առհասարակ զծածուկս առնուն յառաջնոցն եւ յայտնեն երկրորդիցն։ Երրորդ՝ զի վերինքն զներքնոցն ունին բոլորապէս զամենայն. եւ ներքինքն զվերնոցն մասնաբար ըստ չափու իւրեանց. եւ քահանայա պետն ունի զաստիճան ներքնոցն բոլորապէս. եւ ներքինք զվերին քահանայապետիցն մասնապէս։ Ապա յայտ է զի ա՛յլ է կարգ շնորհականին, եւ այլ է կարգ բնականին։ Զի բնականք ներքինք զվերնոցն բոլորապէս ունին եւ կոչին. այլ ո՛չ անդրադարձեալ. որպէս անհատն զտեսակն եւ զսեռն բոլոր ապէս ունի եւ կոչի. զի Պետրոս մարդ է եւ կենդանի եւ կոչի։ Այլ կենդանին մարդ՝ կամ մարդն Պետրոս ո՛չ է եւ ո՛չ ասի։

Իսկ ընդ դէմ այսմ՝ քահանայապետն որ վերին է՝ ունի զքահանային եւ կոչի։ Իսկ քահանայն կամ սարկաւագն ո՛չ ունի զվերնոցն եւ ո՛չ կոչի։ Ա՛յս է պատճառն , զի որ առաջին է եւ վերին՝ ունի զերկրորդն եւ զներքինն։

Եւ թէ ոք ասիցէ, վասն էր մարդիկք հրեշտակք կոչին. նաեւ հրեշտակք Աստուած՝ որ վերնոցն են կոչմունք։

Ասեմք նախ՝ եթէ որպէս ասացաք ներքինք զվերնոցն մասնաւորապէս ունին. որպէս վերինք զներքնոցն բոլորաբար։ Ա՛րդ՝ որքան սրբութեամբ եւ իմացմամբ Աստուածատեսակ լինին՝ աստուածք կոչին. եթէ հրեշտակք եւ եթէ արք սուրբք որպէս Մովսէս։

Դարձեալ՝ աստուածք կոչին ո՛չ փաղանունաբար, այլ հոմանունութեամբ. այսինքն անուամբ միայն, այլ ո՛չ բնութեամբ։

Հարց։ Զիա՞րդ առ հասարակ զօրութիւնք կո չին երկնայինքն. ըստ այնմ. «Զօրութիւնք երկնից շարժեցին»։

Պատասխան։ Ասեմք թէ վասն երեք պատճառի։

Նախ՝ զի ընդհանուր դասք եւ իւրաքանչիւր անհատք ունեն էութիւն՝ զօրութիւն՝ եւ ներգործութիւն. այսինքն ըստ որում էացեալք են, եւ կարողութիւն ունին, եւ ներգործեն։ Վասն որոյ պարունակ բանիւ կոչին էութիւնք, զօրութիւնք, եւ այլն։

Երկրորդ՝ զի առանձնաւորութիւն է զօրութեանց, այսինքն արիութիւն յԱստուածայինսն եւ անշարժ գոլն եւ զօրացուցանելն։ Եւ զայս առ հասարակ ունին, վասն որոյ առհասարակ զօրութիւնք կոչին։

Երրորդ պատճառ , զի զօրութ իւնք միջին են դասակարգեալ բոլորից. ի նոցունց դասուց եւ երիցն։ Եւ արդ որպէս ցուցաւ՝ վերինք մինչ ի միջինս ունին բոլորապէս զներքնոցն. եւ ներքինքն մասնաւորաբար մինչ ի զօրութիւնսն՝ յաղագս որոյ առ հասարակ զօրութիւնք կոչին։

(Պրակ Թ) Վասն հասարակութեան եւ Յատկութեան Հրեշտակաց։ Հարց։

Զի՞նչ է երկնայնոցն հասարակ՝ եւ զի՞նչ յատուկ։

Պատասխան։ Նախ է հասարակ՝ գոլն հոգի՝ անմարմին՝ եւ իմացական։

Երկրորդ՝ ամենեքեան հրեշտակք կոչին. իբր միմեանց ուսուցիչք եւ յայտնօղք։

Երրորդ՝ ամենեքեան զօրութիւնք կոչին. զի ունին զօրութիւն է ութիւն եւ ներգործութիւն։

Չորրորդ՝ զի ամենեքեան խնամարկուք են մարմնեղինաց։

Հինգերորդ՝ անմահք են եւ մշտնջենաւորք։

Վեցերորդ՝ զի հնազանդեալք են ի սպաս կամացն Աստուծոյ։

Եօթներորդ՝ զի երանեալք են ի սէրն եւ ի տեսութիւնն Աստուծոյ։

Ութերորդ՝ զի ազատ եւ անձնիշխ ան կամօք ընտրեն զբարին եւ խոտեն զչարն. եւ դիւրասերտեալք ի բարին, եւ դժուարաշարժք ի չարն։

Իններորդ՝ զի ամենեքեան հրեղէն բնութեամբ են ի շնորհս եւ ի փառս անփոփոխելիք։

Տասներորդ՝ զի մշտաշարժք են երեքկին. այսինքն բոլոր՝ ուղիղ՝ եւ կողմնաւոր. որպէս ցուցցի յառաջիկայսդ։

Իսկ յատկութիւն նոցա։

Նախ՝ տարորոշումն անձնական. զի անձամբ յատկացեալք են ի միմեանց։

Երկրորդ՝ փառքն եւ պատիւն. զի ոմանք են ի գերագոյն փառսն քան զոմանս։

Երրորդ՝ տեսութեամբն եւ իմացմամբն Աստուծոյ. զի ոմանց առաւել է եւ ոմանց նըւազ։

Չորրորդ՝ յա տուկ է նոցա կարգն. զի ոմանք բարձրագոյնք են քան զոմանս։

Հինգերորդ՝ զի ոմանք իշխան են եւ ոմանք իշխին։

Վեցերորդ՝ ներգործութեամբ. ըստ որում մաքրեն եւ մաքրին եւ այլն։

Եօթներորդ՝ ուսմամբ. զի ուսուցանեն եւ ուսանին։

Ութերորդ՝ խնամարկութեամբ. զի ոմանք ազգի եւ թ ագաւորութեան, եւ ոմանք անհատի եւ առանձնականի լինին պահապան։

Իններորդ՝ ոմանք մեծամեծ իրողութեանց են միջնորդք ուղղութեան, եւ այլք նըւաստից սպասաւորական։

Տասներորդ՝ յատուկ առանձնապէս տըպաւորութիւնք խորհրդական. որպէս քերօբէքն բազմաչեայք եւ ընդ թեւեանք. եւ սե րօբէքն սրբաբան՝ ընդ աթոռոցն քառակերպեան։ Են եւ ա՛յլ հասարակութիւն եւ յատկութիւն նոցա. որոց բաւական է այս չափն առ այժմուս։

(Պրակ Ժ) Յաղագս Քահանայապետութեան։ Հարց։

Քահանայապետութիւնն ո՞րպէս է ի հրեշտակս, եւ որպէս ի մեզ։

Պատասխան։ Քահանայապետութիւնն ըստ այնմ որ կա՛րգ է՝ մի եւ նոյն է ի մարդիկ՝ ի հրեշտակս՝ եւ յԱստուած՝ պետութիւնն սուրբ։ Այսպէս,

Նախ՝ զի մաքրել եւ լուսաւորել եւ կատարելագործել հասարակ է ի սոսա։

Երկրորդ՝ զի նախ մաքրելն է, եւ ապա՛ լուսաւորելն, եւ ապա՛ կատարելագործելն։ Եւ այս կարգ հասարակ է ի նոսա։

Երրորդ՝ զի անբաժանելի է յունօղսն. որպէս յԱստուած՝ եւ ի հրեշտակս, այսպէս եւ ի մարդն արժանացեալ, զի ունակութիւն է յարամնայ եւ կնիք անքակտելի։ Այսքան հասարակութիւն։

Այլ զանազանութիւն։

Նախ՝ զի յԱստուած ինքնակատար եւ նախակատա՛ր է քահանայապետութիւնն։ Իսկ ի հրեշտակս եւ ի մարդն՝ այլակատար եւ երկրորդաբար։

Երկրորդ՝ զի Աստուած միշտ տայ եւ ո՛չ առնու։ Իսկ հրեշտակն առնու՝ եւ տայ։ Զի առնու յառաջնոցն՝ եւ տայ ի վերջինսն։ Իսկ մարդս միշտ առնու։

Երրորդ՝ զի Աստուած անսկզբնապէս եւ բնութեամբ ունի։ Իսկ հրեշտակն բնութեամբ եւ սկսմամբ։ Իսկ մարդս ո՛չ բնութեամբ, այլ յետոյ ստացմամբ եւ ունակութեամբ։ Այս զանազանութիւն առ երրորդ էութիւնս որպէս ցուցաւ։ Այլ զանազանութիւն է ի մէջ երկնաւորացն։

Նախ՝ զի առաջին դասքն անընդմիջաբար առնուն յԱստուծոյ. իսկ միջինքն եւ վերջինքն միջնորդութեամբ։

Երկրորդ՝ զի առաջինքն առանց տարակուսութեան առնուն զգիտութիւն. եւ այլքն նախ տարակուսին եւ ապա առնուն։ Զի այն որ առաջին դասն նախ էառ՝ տարակո՛յս է նոցա՝ մինչեւ ինքեանք եւս առցեն։

Երրորդ՝ զի առաջինքն առաւել լուսաւորին գիտութեամբ, եւ այլքն ըստ չափու։ Այս զանա զանութիւն է երկնայնոց քահանայապետութեանց։

Իսկ հրեշտակաց եւ մարդկան,

Նախ՝ զի մարդիկ միջնորդութեամբ հրեշտակաց առնուն, եւ ո՛չ անդրադարձեալ. թէ եւ մարդացեալ բանիւն։

Երկրորդ՝ մարդկան քահանայութիւն նիւթական խորհրդով ներգործի. որպէս հացիւ գինեաւ եւ այլով։ Իսկ նոցայն աննիւթութեամբ կատարի։

Երրորդ՝ մարդկան սրբութիւն է ի յաղտոյ. իսկ հրեշտակք սուրբ են առանց աղտոյ։ Եւ նոքա լոյս գոլով լուսաւորին. իսկ մեք ի խաւարէ ի լոյս գամք։ Եւ նոքա գերազարդ իմացմամբ Աստուածային հանճարովն կատարելագործին. իսկ մեք ի ձեռն հաւատոյ աստիճանաց կատարելագործիմք։

Դարձեալ՝ առ հրեշտակս մի եւ նոյն իմացումն Աստուածային է՛ սրբութիւն՝ լուսաւորութիւն՝ եւ կատարումն նոցա։ Զի Աստուածային գիտութիւնն սրբէ յառաջին տգիտութենէն եւ լուսաւորէ՛ զնոսա, եւ կատարին նոյն հանճարովն։ Զոր օրինակ գիտութիւն մարդկա ն ի սկիզբն եւ ի մէջն եւ յեզերն՝ նախ զտգիտութիւն փարատէ՛, եւ ապա՛ զմիտս լուսաւորէ՛ եւ կատարէ։ Ապա յայտէ թէ ո՞րպէս է հասարակ եւ զանազան քահանայապետութիւնն առ Աստուած ի հրեշտակս եւ ի մարդիկ։

Հարց։ Վասն է՞ր հրեշտակք մաքուր եւ ազատ են յամենայն չարեաց։

Պատասխան։ Վասն տասն պատճառի։

Նախ՝ զի Աստուած մերձաւո՛ր է նոցա։

Երկրորդ՝ զի կամքն Աստուծոյ հանգուցեալ է ի նոսա եւ ուղղէ՛։

Երրորդ՝ զի ճշմարտութեամբ են պարփակեալ։

Չորրորդ՝ զի զբարին սիրեցին։

Հինգերորդ՝ զի անխոտո՛ր են տեսութեամբն ի յԱստուած։

Վեցերորդ՝ զի անփոփո ՛խ են էութեամբ։

Եօթներորդ՝ զի երանեալք են կենօք։

Ութերորդ՝ զի ի լո՛յս են բնակեալ։

Իններորդ՝ զի թեթեւացեալ են ի բարձունս։

Տասներորդ՝ զի չարն իւրովի ատեաց զնոսա եւ հեռացաւ, եւ իբրեւ զմրուր յերկիրս զետեղեցաւ։ Վասն այն աշխարհ ամենայն այժմ ի չարի կայ, եւ խա ւարեալ զանազան մեղօք։ Է որ ի ներքուստ, որ չարութիւն եւ ախտ կոչի։ Եւ է՛ որ արտաքուստ, որ կիրք եւ արատ կոչի։

Իսկ նոքա անախտ եւ անարա՛տ կոչին։

(Պրակ ԺԱ) Վասն շնորհաց։ Հարց։

Զի՞նչ նշանակէ շնորհն։

Պատասխան։ Շնորհն երբեմն ի տեղի ողջունի դնի. ըստ այնմ թէ. «Շ նո՛րհք ընդ ձեզ եւ խաղաղութիւն ». որով հոգին սուրբ տըւեալ լինի։

Երբեմն ըզմարմնական տուրս շնորհք կոչէ. ըստ այնմ թէ. «Զնոսա առաքեցից տանիլ զշնորհն ձեր յԵրուսաղէմ»։

Երբեմն ի տեղի գոհութեան է. ըստ այնմ թէ. «Շնո՛րհ ունիմ այնմիկ որ զօրացոյցն զիս»։

Երբեմն զնեղու թիւնն ասէ. ըստ այնմ թէ. «Նշդեհակից եղեւ ի շնորհս յայս ». այսինքն ի նեղութիւնս եւ ի վիշտս։

Երբեմն զթողութիւնն ասէ՝ ըստ այնմ. «Զի թէ ումեք շնորհիցէք՝ եւ ես»։

Երբեմն զօգնականութիւնն ասէ. ըստ այնմ. «Զի ի մազմադէմ շնորհացն որ ի մեզ՝ բազմօք յաճախեսցին գոհութիւն քն վասն ձեր»։

Երբեմն զքարոզութիւնն ասէ. ըստ այնմ. «Շնորհքն յաճախեալ ի բազմաց գոհութենէ առաւելասցին ի փառս Աստուծոյ»։

Երբեմն զնշան եւ զարուեստն կոչէ. ըստ այնմ. «Ո՛չ մարմնեղէն իմաստութեամբ, այլ շնոհօք Աստուծոյ շրջեցաք յերկրի»։

Երբեմն զհաւատն եւ զսէր ն կոչէ. ըստ այնմ թէ. «Գործակից եմք շնորհացդ ձերոց ». այսինքն հաւատոց, եւ թէ. «Նախանձաւոր լերուք շնորհացն որ լաւն են ». այսինքն է սէրն։

Երբեմն զզանազան պարգեւս հոգւոյն՝ զոր յաւազանէն տայ մարգարէութիւն՝ քահանայութիւն՝ լեզուաց գիտութիւն. ըստ այնմ. «Թէպէտ եւ բա ժինք շնորհա՛ց են՝ այլ հոգի նո՛յն է»։ Ուր եւ թըւէ՛ ասելով. «Ումեմն ի հոգւոյն տըւեալ է բան իմաստութեան, այլում բան գիտութեան », եւ այլն։

Հարց։ Զի՞նչ է շնորհ քահանայապետութեան։

Պատասխան։ Ասեմք առ այս եթէ՝ զինչէն՝ անուամբ կամ սահմանաւ ճանաչի։ Եւ անունն յայտնի ՛ է ըստ ինքեան։ Իսկ զսահմանն այսպէս դնեն, թէ. «Շնորհ քահանայապետութեան է կարգ սրբազան, հանճար եւ ներգործութիւն յԱստուածատեսակ նմանութիւնն ըստ կարողութեան»։

Այլ ի վերայ այսմ հարցաքննելի՛ է երիս իրս։ Նախ՝ թէ շնորհս այս անե՞ղ է թէ եղական։ Երկրորդ՝ մի՞ է թէ բազում։ Երրորդ՝ անչա՞փ է թէ չափաւոր։

Վասն առաջնոյն գիտելի եւ է, զի ամենայն շնորհ բղխո՛ւմն է եւ ճառագայթ, յանեղական լուսոյն իջեալ առ էակս ամենայն իմանալի եւ զգալի. եւ զարդարէ՛ զսոսա ըստ նմանութեան այնմ պարգեւեալ շնորհի։

Եթէ ըստ բնութեան՝ եւ եթէ անձնական. ի հրեշտակս եւ ի մարդիկս։ Այլ արդ՝ շնորհքն ըստ իւրում ինքնութեան է՛ անեղ՝ յանեղ է էն յառաջեալ, եւ նախախնամաբար եղելոցս հաղորդի, եւ յիւրմէ էութենէն ո՛չ փոփոխի։

Վասն երկրորդին մի՞ է թէ բազում, ասեմք եթէ՝ ի սկիզբն մի է ըստ էութեան ի միոյ պատճառէ յառաջ եկեալ. ե ւ ի բազումս բազմացեալ ըստ որակութեան. որպէս Է արփեան եւ ըստ աստիճանաց։ Եւ դարձեալ՝ զբազումքս միաւորէ՛ ինքեամբ՝ առ պատճառն իւր. որպէս լոյս արեւու ի բազում տեսութիւնս։

Վասն երրորդին անչա՞փ է թէ չափաւոր՝ գիտելի՛ է, զի անչա՛փ է շնորհն ըստ իւրում ինքնութեան. ա յլ չափաւորի՛ ըստ տըւողին կամաց եւ ըստ ընդունողին կարեաց. որպէս բան մարդոյ ի լսելիս։

Նոյնպէս է պազութիւնն՝ անփոփոխութիւնն՝ եւ այլն։

(Պրակ ԺԲ) Զանազանութիւն Հոգւոյ եւ Հրեշտակի։ Հարց։

Որո՞վ զանազանի հրեշտակն եւ հոգի մարդոյ՝ եւ հաւասարի։

Պատասխան։ Չորիւք հաւասարին, Պա՛րզ են իմացմամբ։ Ինքնիշխան կամօք։ Իշխանականք են ցասմամբ։ Եւ զբարւոյ ցանկութիւնս ունին։

Այսպէս հաւասարին։

Այլ չորիւք զանազանին։

Նախ՝ զի հոգին բանական է. եւ հրեշտակն իմացական։

Երկրորդ՝ հոգին միաւորի ընդ մարմնոյն. եւ հրեշտակն ո՛չ։

Երրոր դ՝ հրեշտակն ըստ ինքեան անձն է. եւ հոգին մարմնովն է կատարեալ անձն։

Չորրորդ՝ հրեշտակն անփոփոխ է. իսկ հոգին փոփոխական. որպէս ասացաք ի ԼԶ գլուխն։

Իսկ ի յարութեանն եւ այսպէս հրեշտակաց հաւասարին իմացմամբ՝ կատարեալ անձամբ՝ անքանակ մարմնով՝ եւ անփոփոխ։

Հարց։ Իմացումն հրեշտակաց եւ հոգւոց ո՞րպէս զանազանին։

Պատասխան։ Չորիւք։

Նախ՝ զի հրեշտակն միեղէն եւ բոլոր իմանայ. իսկ հոգին բան բան եւ մասնաւոր. վասն որոյ բանական կոչի։

Երկրորդ՝ հրեշտակն պարզապէս իմանայ. եւ հոգին շարախառնի ընդ իրին։

Չորրորդ՝ հոգին փոխանցապէս ի մանայ եւ յարացուցիւ. իսկ հրեշտակն զնախատիպն առանց յարացուցի։ Եւ զայլսն ասացաք ի Ը գլուխն։ Նմանապէս եւ այս փոխի ի յարութեանն, եւ հրեշտակաց հաւասար լինի եւ հոգւոյն։

(Պրակ ԺԳ) Վասն թըւոց Հրեշտակաց։ Հարց։

Զի՞նչ է ռք հազարաց եւ բիւրք բիւրուցն զոր ետես Դանիէլ։

Պատասխան։ Կատարեալ եւ գերակատար թիւք դոքա են առ մեզ. որ ի Դ գլխաւորին ըստ չորից տարերց։ Որ է՛ Ժ, Ճ, Ռ, բիւր։ Քանզի ժ տասն՝ հարիւր է։ Եւ Ժ հարիւրն՝ հազա՛ր է։ Եւ Ժ հազարն՝ բիւր է։ Եւ դարձեալ, Ճ տասն՝ հազար է։ Եւ Ճ հարիւրն՝ Ժ հազար է. որ է՛ բիւր մի։ Եւ ճ հ ազարն՝ Ժ բիւր է։ Եւ Ռ հազարն՝ Ճ բիւր է։ Եւ Ռ բիւրն՝ ԺՃՌ է։ Եւ այսպէս բազմապատկելով զհազարն եւ զբիւրն՝ յանբաւս ելանէ։

Վասն որոյ ասէ ՌՔ հազարաց եւ բիւրք բիւրուց. ո՛չ զոր քանն նշանակէ, այլ զանբաւն։

Զի գիտեմք զդոսա ինն գոլ դասս ըստ սրբոյն Դիոնիսեայ . եւ երիս երրեակս որոշեալ ի դէմս Երրորդութեանն։ Այլ եւ երկոտասան գունդս հրեշտակաց եցոյց Տէրն յաւետարանին ըստ թըւոյ երկոտասան առաքելոցն եւ երկոտասան կենդանատեսակացն։

Այլ թիւ իւրաքանչիւր առանձնութեանցն անգիտելի է մեզ որպէս զաստեղս երկնից։ Զի թիւ մեր նիւթեղէն եւ տկա՛ր եւ չափաւո՛ր է. վասն որոյ զանբաւութիւն նոցա ո՛չ կարէ չափել։ Ուստի յայտ է՝ զի եւ ո՛չ զթիւ մեր կարեմք գիտել։

Այլ ինքեանք վերին էութեանցն գիտելի է թիւ նոցա՝ շնորհեալ յամէնիմաստ գիտութենէն։

Այսպէս եւ ի յարութեան արդարոցն։

Իսկ թէ Աստուած ո՞րպէս գիտէ զթիւ ամե նայնի ըստ այնմ. «Ո՛ թըւէ՛ զբազմութիւն աստեղաց ». զայս ասեմք ըստ եռակի։

Նախ՝ զի ամենեցուն սկիզբն է եւ պատճառ, գիտէ զսկսեալսն՝ նմանէ։

Երկրորդ՝ զի զամենեսեան միահամուռ ունի եւ պահէ՛. եւ այսպէս գիտէ զորս ունի առ ինքն եւ պահէ։

Երրորդ՝ զի ամենեցուն կատարումն է եւ բովանդակութիւն։ Ապա այսպէս գիտէ զամենեսեան։

Ըստ որում սկիզբն է եւ կատարումն, եւ յամենայնսն թափանցեալ է եւ ունի։ Եւ ըստ որում մի է սկիզբն եւ կատարումն եւ թափանցումն. վասն որոյ միով եւ ինքեամբ գիտէ զբազումս. եւ ո՛չ որպէս մեք բազմօք զբազումս։

(Պրակ ԺԴ) Վասն շարժութեան հրեշտակաց։ Հարց։

Զի՞նչ է հրեշտակաց կալն եւ շարժումն ըստ Եսայեայ թէ. «Սերօբէք կային շուրջ զնովաւ եւ թռչէին»։

Պատասխան։ Ամենայն իր ունի կայումն եւ ունի շարժումն։ Կայումն ըստ բնութեան, եւ շարժումն ըստ իմացման եւ ներգործութեան։ Իսկ շարժ ումն է եռակի ըստ սրբոյն Դիոնիսեայ. այսինքն բոլոր՝ ուղղակի՝ եւ կողմնաւոր։ Եւ այս առ հրեշտակս՝ կամ առ հոգիս՝ կամ ի մարմինս։ Իսկ առ հրեշտակս բոլոր շարժումն է ի նոյն է ի նոյն. որպէս անիւն զոր ետես Եզեկիէլ. այսինքն ի նոյն Աստուծոյ են սկսեալք, եւ ի նոյն անվախճան ապէս մնան։ Իսկ ուղիղ՝ զի իջանեն առ երկրորդսն նախախնամապէս ո՛չ ի նոյն է ի նոյն, այլ ի միոյ ի միւսն։ Իսկ կողմնաւոր ի խնամելոցն առ Աստուած դարձողապէս միացումն յառաջին սկիզբն։

Նմանապէս եւ հոգի շարժի բոլոր՝ գնդակ՝ եւ ուղիղ։ Բոլո՛ր է՝ յորժամ զիմացումն մտաց յամե նայն եղելոց առ ինքն ժողովէ՛, եւ այնպէս բոլորովիմբ յԱստուած հպի եւ միանայ. եւ ա՛յս է ի բոլոր սրտէ եւ ի բոլոր մտաց սիրել զԱստուած. եւ զայս ունին ընտրեալնքն մարգարէք եւ առաքեալք։ Իսկ գնդակ որ է կողմնաւոր՝ շարժի հոգին, յորժամ բնականապէս լուսափայլի յԱստուածային գիտութիւնս տեսութեամբ եւ մտածութեամբ. եւ այնպէս հոգէպէս ի յԱստուած միաւորի. որպէս աշակերտաց առաքելոց եւ մարգարէից։ Իսկ ուղիղ շարժի՝ յորժամ ի ձեռն զգայութեանց յարացուցիւ եւ օրինակաւ հպիմք ի նախատիպն Աստուած։ Նմանապէս եւ մարմնականն շարժի եռակաբար։ Բոլորակ՝ այսինքն ի բնական ներգործութեանց. որպէս հրոյ այրելն եւ ձեան ցրտացուցանելն։ Իսկ կողմնաւոր՝ որպէս փոխանցեալքն ի միմեանց. որդի ի հօրէ՛. եւ լօղակք ի ջրոյ։ Իսկ ուղիղ՝ որպէս ապականեալք փոխին յիւրաքանչիւր տարերքս։

Եւ այլ իմն եղանակաւ զանազանի տեսութիւն մտաց։

Նախ՝ զի ինքն ըստ ինքեան իմանայ եւ տեսանէ։ Երկրորդ՝ որ ի ձեռն զգայարանաց։ Եւ որ ըստ ինքեան է յերկուս բաժանի։ Է՛ որ իմացումն մտացն առ ինքն ժողովի ի յիշողականէ՛՝ ի տրամախոհութեանցն՝ ի կարծեաց՝ եւ յայլոցն, եւ այնպէս ըստ ինքեան տեսութեանն ի յԱստուած հպի. այս է գեր ագոյն իմացումն. եւ կոչի իմացական տեսութիւն։ Եւ է՛՝ յորժամ իմացումն ի յիշողութիւնն ի տրամախոհութիւնն եւ յայլս բաժանի, եւ նոքօք իմանայ եւ տեսանէ զԱստուած. եւ այս եւս է կատարեալ տեսութիւն. եւ կոչի սա բնական տեսութիւն։ Իսկ որ զգայարանօքն տեսանէ, այսինքն աչօքն զգոյնն, ականջօքն զձայնն, եւ այլն. կոչի սա զգայական տեսութիւն։

Եւ կարօտի սա Բ իրաց. այսինքն զի զգայութիւնն առո՛ղջ իցէ, եւ զգալի առաջի եդեալ իրն յստա՛կ. ապա թափանցէ՛ յնքն ի սոցանէ պա՛րզ տեսութիւն։ Ապա թէ ո՛չ՝ ո՛չ կարէ միտքն յստակապէս տեսանել սոքօք։

(Պրակ ԺԵ)

Վասն է՞ր մարդս կարօտացաւ գրոյ։

Պատասխան։ Զի ունի զգայարանք. այսինքն տեսանելիք՝ լսելիք՝ եւ այլն։ Վասն որոյ գրով եւ բանիւ՝ այսինքն ընթերցմամբ եւ լսելով ժողովեմք զգիտութիւն։ Իսկ հրեշտակք զի ո՛չ ունին զգայարանք՝ ո՛չ կարօտին գրոց եւ բանից։ Ապա յ ա՛յտ է՝ զի գիրն ներգործակա՛ն է իմացութեանցն որ ըստ ինքեանն զոր ի վերոյ ասացաք։ Իսկ որ գերակատար իմացումն է եւ ըստ բնականին տեսութիւն՝ անկարօ՛տ է գրոց եւ Սիղոբայից։

(Պրակ ԺԶ) Վասն շարժութեան սիրոյ եւ սիրելութեան։ Հարց։

Սէրն ո՞րքան շարժի։

Պատասխան։ Նմանա պէս եւ սէրն է միատեսակ եւ բազմատեսակ։ Միատեսակ է՝ յորժամ ըստ ինքեան ժողովէ յամենայն զգայարանաց, եւ բոլոր եւ միեղէն սիրով հպի յԱստուած. եւ է՛ այս գերակատար սէր։ Իսկ բազմատեսա՛կ է՝ յորժամ ի զգայութիւնս եկեալ բազմանայ։

Եւ այս լինի կրկնակի։ Եթէ զգայութեամբ եւ մարմնով սիրեսցես զԱստուած՝ լինի կատարեալ սէր։

Եւ եթէ զգայութեամբ սիրեսցես զմարմնականս՝ լինի անկատար սէր։ Այս է զանազանութիւն սիրոյ. գերակատար կատարեալ, եւ անկատար։

Առաջինն է հաճոյական սէր։

Երկրորդն բնական։ Եւ

Երրորդն՝ մոլեկան։

Առաջինն է՛ գովելի սէր. վերջինն պարսաւելի։ Իսկ միջինն որ է՛ բնականն՝ ո՛չ գովելի եւ ո՛չ պարսաւելի։ Եւ որոշի դէմք սիրելութեանն յերկուս. ի յինքն եւ ի յայլս։ Ի յինքն՝ զի իւրաքանչիւր ոք սիրէ զինքն եւ կամի զգոլն իւր։ Իսկ որ ի յայլս՝ որոշի յերիս. այսինքն ի վերնագոյնն, որպէս յԱստուած՝ ի հրեշտակս եւ ի սուրբս։ Եւ ի ներքնագոյնն, որպէս ի հնազանդեալս՝ եւ յորդիս։

Եւ ի հաւասարս, որպէս յեղբարս եւ յընկերս։

Ա՛րդ՝ ներքնագոյն սիրովն խնամէ Աստուած զարարածս. եւ առաջին դասք հրեշտակաց վերջինսն. եւ հարք զորդիս. եւ վարդապետք զաշակերտս. եւ իշխանք զիշխեցեա լս. տեարք զծառայս։ Եւ այս սիրովս շարունակին ընդ նոսա։ Իսկ վերնագոյն սիրով սիրեն արարածք զարարիչն. եւ վերջին հրեշտակք զառաջինսն . եւ որդիք զհարս. եւ նւազք զմեծամեծս. եւ այս սիրովս միաւորին ընդ նոսա։

Իսկ հաւասար սիրով սիրէ մարդ զմարդ. եւ ընկեր զընկեր. այլ եւ մարդ զհրեշտակս. եւ հրեշտակք զմարդիկ. զի հաւասար արարածք են։ Այլ եւ մարդ զկենդանիս եւ զանկենդանս. զի համասեռ գոյեղէնք են. եւ այս սիրովս շաղկապին առ իրեարս։

Իսկ սէր եւ գութ՝ ա՛յսպէս զանազանին։

Նախ՝ զի գութն բնական է, եւ սէրն ստացական։

Երկ րորդ՝ գութն անբան է, եւ սէրն բանական։

Երրորդ՝ գութն առ ընտանիս է, եւ սէրն առ օտարս։

Եւ զի՝ գութն յատուկ տեսանի յանբան կենդանիսն, եւ սէրն յատուկ է առ Աստուած։ Իսկ մարդս զի յերկուց է գոյացեալ՝ ունի զգութ բնական՝ եւ զսէրն Աստուածական։

(Պրակ ԺԷ) Վասն անուանց Հրեշտակաց։ Հարց։

Քանի՞ հրեշտակապետի անուն ասի կամ մեկնի։

Պատասխան։ Առաջին՝ Գաբրիէլ. որ է՛ պատկեր Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ Միքայէլ. որպէս զԱստուած կամ հզօր։

Երրորդ՝ Ռաֆայէլ. որ է բժշկութիւն։

Չորրորդ՝ Անայէլ. որ է՛ լրումն Աստուծոյ։

Հինգերորդ՝ Ուրիէլ. տեսո ւմն Աստուծոյ։

Վեցերորդ՝ Դակուէլ. ինքն Աստուածային։

Եօթներորդ՝ Բարաքիէլ. սկիզբն Աստուածայնոյ։

Ութերորդ՝ Ադոնիէլ. Տեառն իմոյ Աստուծոյ։

Իններորդ՝ Փանուէլ. յայտնութիւն Աստուծոյ։

(Պրակ ԺԸ) Վասն փառաբանութեանց Հրեշտակաց։ Հարց։

Զի՞նչ է փառաբանութիւն ինն դա սուց հրեշտակաց։

Պատասխան։ Ներքին՝ դասք հրեշտակացն. որք են պատգամաւորք եւ հրամանատարք։ Եւ փառաբանութիւն է նոցա, փառք ի բարձունս Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ դասք հրեշտակապետացն։ Եւ փառաբանութիւն է նոցա, ողորմեա՛ Տէր քո արարածոց։

Երրորդ՝ պետութեանցն։ Եւ ասեն դո՛ւ ե ս քահանայ յաւիտեան ըստ կարգին Մելքիսեդեկի։

Չորրորդ՝ իշխանութեանցն։ Եւ ասեն, տըւան քեզ հեթանոսք ի ժառանգութիւն եւ յիշխանութիւն։

Հինգերորդ՝ զօրութեանցն։ Եւ ասեն՝ Տէր հզօր զօրութեամբ, Տէր կարօղ ի պատերազմի։

Վեցերորդ՝ տէրութեանցն։ Եւ ասեն՝ արքայութիւն քո ար քայութիւն յաւիտենից՝ եւ տէրութիւն քո յազգէ մինչեւ յազգ։

Եօթներորդ՝ սերօբէիցն։ Եւ ասեն, սուրբ սուրբ սուրբ Տէր զօրութեանց. որպէս լըւաւ Եսայի։

Ութերորդ՝ քերօբէիցն. որ են վարսք հրեղէնք։ Եւ ասեն՝ օրհնեալ փառք Տեառն ի տեղւոջ իւրում։

Իններորդ՝ աթոռոցն։ Եւ ասեն՝ աթոռ քո յԱստուած յաւիտեանս յաւիտենից։

(Պրակ ԺԹ) Վասն խօսից Հրեշտակաց։ Հարց։

Ո՞րպէս ասեն վարդապետք՝ երեքկին է բանն. մտաց, բերանոյ , գործոյ։

Պատասխան։ Ա՛րդ՝ բանիւ մտացն խօսի Աստուած ընդ հրեշտակաց. նոյնպէս եւ հրեշտակք ընդ Աստուծոյ։

Դարձեալ՝ Աստուած ընդ հոգիս, եւ հոգին ընդ Աստուծոյ։ Դարձեալ՝ դեւք ընդ Աստուծոյ. զի դիտաւորութիւն ո՛չ կարէ թագչիլ յԱստուծոյ։

Իսկ բանիւ բերանոյ խօսի մարդ ընդ մարդոյ, եւ հրեշտակք ընդ մարդոյ՝ ձեւացեալ մարմնովն։

Իսկ բանիւ գործոյ խօսի Աստուած ընդ դիւին. նաեւ հրեշտակք ընդ սատա նայի. որպէս որոտ եւ կայծակունք հրոյ ի վերայ նոցա. ըստ այնմ. «Որոտաց Տէր յերկնից. եւ բարձրեալն ետ զձայն իւր ի կարկուտ եւ ի կայծակունս հուրս»։

Այլ եւ հրեշտակն խօսի ընդ Աստուծոյ. զի զբաղձանս իւր ընծայէ՛ նմա։ Եւ խօսի հրեշտակն ընդ հրեշտակի. ցուցանելով նմա զտես ութիւն մտացն միջնորդութեամբ հոգեւոր իմն ճառագայթիւք. եւ այսպէս խօսին հրեշտակք ընդ միմեանս։

Դարձեալ առնէ հրեշտակն առաջի միւս հրեշտակին զոր նախ ո՛չ իմանայր։ Եւ այսպէս խօսին մեծք առ փոքունքսն. եւ փոքունքն առ մեծսն։

Դարձեալ խօսին հրեշտակք հաղորդութեամբ Աստու ածային լուսոյն։ Եւ այսպէս խօսին միայն վերինքն առ ստորինս. զի հաղորդեսցեն զնոսա Աստուածային յայտնութեանցն։

Դարձեալ ունին հրեշտակք առաւօտեան եւ երեկոյին ճանաչումն. այսինքն զի տեսանելով. զբանն Աստուած՝ կոչի առաւօտու ճանաչումն։ Եւ ի բանն Աստուած տեսեալ զարարա ծս՝ կոչի երեկոյին ճանաչումն։

Իսկ խօսի հրեշտակն ընդ մարդոյ կրկին կերպիւ։ Նախ՝ ձայնական բանիւ՝ ձեւացեալ մարմնովն։ Որպէս ո՛չ արտաբերի հնչումն ձայնական գործեաց եւ ո՛չ փոփոխէ զօդն որ ի մէջն։ Նոյնպէս յերեւումն հրեշտակաց զոր մինն ասէ՝ այլ մերձակայքն ո՛չ տեսանեն. որպէս յայտ է ի պատանեակն Եղիսէի։ Իսկ այլք ասեն թէ՝ հրեշտակն ո՛չ երեւի ձեւացեալ մարմնովն եւ ո՛չ խօսի ընդ մարդոյն. այլ՝ դնէ զնմանութիւն դիտաւորութեանն ի յաչքն կամ ի յականջն մարդոյն. եւ անդ ընդունի հասարակ զգայութիւնն զտեսակս այնմիկ, եւ տայ յերեւակայութիւնն եւ յիմացականն . այսպէս երեւին հրեշտակք եւ խօսին ընդ մարդոյ։

Երկրորդ կերպիւ խօսի հրեշտակն ընդ մարդոյ տպաւորութեամբ երեւակայութեան։ Եւ սոյնպէս խօսի ընդ արթունս եւ ընդ ննջեալս։

Իսկ խօսի հրեշտակն ընդ դիւին՝ ցուցանելով նմա զտեսակս իմացման իւրոյ առանց լուսաւորո ւթեան իմն։ Իսկ խօսի դեւն ընդ մարդոյ՝ կամ փոփոխելով զգոյութիւն որպէս հրեշտակն կամ զպատկեր նմանութեանն ցուցանէ տեսանելեացն. եւ կամ տպաւորէ՛ յերեւակայութիւնն։ Եւ սոյնպէս ածէ ի ներքս զչար խորհուրդսն թէ ի յարթնութեան թէ ի ննջման։ Սակայն զչար խորհուրդն ո՛չ կարէ ածել ի ներքս որ միայն հաւանութեամբն է չար։ Է՛ եւ խօսք հոգւոց։ Զի հոգին խօսի ընդ Աստուծոյ բաղձանօքն որ մերկապարանո՛ց է առաջի նորա։ Նոյնպէս եւ խօսի հոգին ընդ հրեշտակն մարմնական կերպիւ զոր իմանայ հրեշտակն որպէս զայլ զգալիս որքան է ի մարմնի։ Այլ ի մերկանալն ի մարմնոյն՝ կարօտանայ յատուկ իմն զօրութեան որով խօսեսցի ընդ հրեշտակին։

Դարձեալ հոգին խօսի ընդ դիւին, զի զբաղձանք սրտին տպաւորէ ի զգայութիւնսն։ Եւ անդ ընթեռնու դեւն որպէս ի քարտիսի եւ իմանայ յայնմանէ։

Այսքան վասն սրբոց հրեշտակաց։

(Պրակ Ա) Յաղագս դիւաց։

Զամենայն հրեշտակս բարի արար Աստուած, այլ ո՛չ ծայրագոյն բարիս. այլ միջակս. որ է ի մէջ անփոփոխ եւ փոփոխական բարւոյն. այնպէս՝ զի թէ դառնային եւ սիրէին զայն՝ որ ի վեր քան զինքեանս, ելանէին յորպիսութիւն շնորհաց եւ փառաց. որպէս այժմ են հրեշտակք բարիք։ Իսկ թէ դառնային ի ներքոյ ինքեանց առ փոփոխական բարին, անկանէին ի չար մեղացն եւ ի չար պատժոցն։ Որպէս այժմ դեւք եւ ի կատարածի։

Վասն անկման դիւաց։

Հարց։

Ո՞րպէս անկան դեւքն։

Պատասխան։ Անկումն դիւաց կրկին էր. այսինքն հոգեւոր եւ տեղական։ Հոգեւորն այն է՝ զի անկաւ անձ նիշխան կամօք ի բարւոյնն ի չարն, ի լուսոյն ի խաւարն, ի գիտութենէն յանգիտութիւն. յանմեղութենէն ի մեղս, յերանութենէն ի թշուառութիւն, ի սիրոյն յատելութիւն։ Զի յետ անկմանն եղեւ խստացեալ եւ անզեղջ ի չարն. կորացեալ ի ճշմարտութենէն. անկեալ ի բարւոյն. տկարացեալ ի զ օրութենէն. արտաքսեալ յԱստուածային խոկմանէն։ Նաեւ անբարիշտ կամք նորա՝ դարձեալ է յատելութիւն եւ ի նախանձ մարդոյն։ Զի ամենայն ջանիւ նկրտի ի կործանումն նորա բազմադիմի փորձութեամբ։ Եւ այնչափ կուրացեալ է՝ մինչ զի պատերազմի ընդ դէմ Աստուծոյ. թէպէտ գիտէ զայն լինիլ ինքեան ի չար. զի զոր ինչ չար գործ է անձնիշխան կամօքն, մեղանչէ մահու չափ։

Հարց։ Վասն է՞ր է հակառակ մարդոյ։

Պատասխան։ Վասն դ պատճառի այնպէս որսայ եւ խաբէ զմարդիկ։

Նախ՝ զի հակառա՛կ է Աստուծոյ, եւ մարդն պատկեր է Աստուծոյ. յոժամ տկարանայ ի նախատիպն՝ ընդ պատ կերն հակառակի։

Երկրորդ՝ զի կամի այնու զփառս եւ զպատիւ Աստուծոյ նուազել։

Երրորդ՝ զի ի սիրոյն Աստուծոյ զրկեսցէ զմեզ. զի կարասցէ յաղթել։

Չորրորդ՝ զի ընդ ինքեան ի տանջանս քարշեսցէ։ Զի ընդ իւր անկումն ի պատուոյ այնչափ չէ՛ տրտում, որքան ընդ մարդոյն փառաւորիլն։

Հարց։ Զի՞նչ է տեղական անկումն նոցա։

Պատասխան։ Ա՛րդ՝ տեղական անկումն դիւին եղեւ կամ ի դժոխս՝ կամ ի յօդս աղջամղջին որ է՛ միջին կայարան օդոյն։ Քանզի դեւք ո՛չ են ի վերին մասն օդոյն, զի մի խնդասցեն լուսովն. եւ ո՛չ ի ստորին մասն, զի մի՛ առաւել վնասեսցեն զմարդիկ։ Վասն զի ի դեւն երիս իրս նկատելի է. այսինքն բնութիւն՝ գործն՝ եւ մեղքն։ Ա՛րդ՝ բնութեան նոցա պատշաճի բարձրագոյն տեղիք որ է երկինքն յորում ստեղծան. զի թէ կացեալ էին կատարելոց էին անդ։ Եւ գործոյն որ ունէին կրթել զմարդիկ՝ յարմարի օդն որ է՛ մերձ առ մեզ փորձե լոյն զմեզ. այլ ո՛չ ի լոյս. զի մի ուրախասցին։

Այլ մեղացն պատշաճի ստորին տեղիք որ է դժոխքն։ Զի ի կատարածի աշխարհի յորժամ դադարի գործ դիւացն՝ ամենեքեան միահաղոյն փակեսցին ի դժոխս։

Հարց։ Կանխագէտ եղե՞ւ անկման իւրոյ՝ թէ ոչ։

Պատասխան։ Ո՛չ երբէք։

Հարց։ Ո՞րքան եկաց յերկինս։

Պատասխան։ Ո՛չ մի ժամանակս կատարեալ։ Քանզի «Ի ճշմարտութեան ո՛չ եկաց » ասէ Տէրն. այլ վաղվաղակի իբրեւ ստեղծաւ՝ անկաւ եւ ո՛չ յամեաց. եւ ո՛չ ի յաւիտենական քաղցրութենէն ճաշակեաց։ Վասն որոյ ո՛չ երանեցաւ եւ ո՛չ մնաց ի բարութեան։ Այլ առ ժամայն հպարտութեամբն ուռուցաւ եւ ի ճշմարտութենէ լուսոյն դարձոյց զանձն իւր եւ խաւարեցաւ։

Հարց։ Վասն է՞ր այժմ լուսով կերպարանին։

Պատասխան։ Զի զոր ինչ բնութեամբ ունէին դեւք՝ եթող ի նոսա Աստուած յետ յանցմանն. եւ զոր ինչ երանութեամբ ստանալոց էին՝ զրկեցան։

Ուստի բն ութիւն նոցա էր անմարմին եւ լոյս եւ անմահ՝ եւ մնաց ի նոյն։ Անմարմին՝ զի յատկասցի։ Եւ լոյս՝ զի պատրեսցէ։ Եւ անմահ՝ զի տանջեսցի միշտ։

Եւ թէպէտ լոյս կերպարանի այժմ, բայց չտեսնու զլոյս իւր. որպէս եւ ո՛չ մեք զմեր հոգւոյս։

(Պրակ Բ) Վասն յանցմանն սատանայի։ Հարց։

Զի՞նչ էր յանցումն եւ պատճառ կորստեան նոցա։

Պատասխան։ Բազումք բազում ինչ ասեն։ Զի Պօղոս յերրորդ թուղթն կորնթացւոց ասէ թէ. «Անօրէն իշխանն Աստուածանալ կամեցաւ»։ Եւ լուսաւորիչն մեր զնոյնս երկրորդ է։ Եւ այլք թէ՝ լռեաց եւ ո՛չ ետ փառս Աստուծոյ։

Եւ կրկին է այս։

Նախ՝ յորժամ սերօբէն ասէր սուրբ, եւ միւսն երկրորդէր զնոյն։ Եւ սա՛ լռեաց զփառաբանութիւն ընկերին երկրորդել Աստուծոյ, թէ փառքն ի վերայ իւր անկանի եւ Աստուածանայ որպէս ասաց Պօղոս։

Երկրորդ՝ ասեն թէ՝ ի լինիլ աստեղաց՝ հրեշտակք օրհնեցին զԱստուած ըստ Յոբայ։ Նոյ նպէս եւ յառնել մարդոյն եւ յանուն դնելն կենդանեաց՝ փառս ետուն Աստուծոյ. իսկ նա լռեաց։

Եւ ոմանք ասեն թէ՝ ընդ պատիւ մարդոյն նախանձեցաւ եւ ի խորհուրդ եմուտ թէ սորա կատարումն ի՞նչ լինի, եւ ո՛չ կարաց հասու լինիլ։ Զի ասէ Աստուածաբանն. «ՅԱստուած մերձենայաք եւ Աստուած լինէաք » այսմ որ Քրիստոսի գալովս եղեւ։ Զոր եւ յեկեղեցւոյ ուսան հրեշտակք ըստ Պօղոսի։ Իսկ Սողոմոն ասէ. «Ի մոլորիլ ժողովրդոց՝ բեկումն հզօրաց»։ Եւ Յօհան ասէ թէ. «Ի մոլորիլն ի ճանապարհին՝ այլ ընդ այլոյ նայելոյն լինի»։ Եւ զնայելոյն պատճառն Իրինոս մեկնէ թէ՝ զմարդոյն լինիլն ետես այնպէս փառաւոր եւ ի խորհուրդ եմուտ որպէս ասէ Յոբ. «Վասն իմ թողին զգործս իւրեանց»։ Իսկ Յօհաննու տեսիլն եւ Մեդոթ ասէ թէ. «Կամեցաւ զերրորդ մասն աստեղաց ընդ իւր քարշել ». այսինքն ի դասէն ի չորիցն երեք բաժինն ի վայր անկաւ. եւ մինն անդ մ նաց եւ յիշխանութեան դասն խառնեցաւ։ Վասն որոյ ասի սատանայ՝ գտակ եւ հայր չարեաց։ Զի ինքնագիւտ չարութեամբ նախ ինքն չարացաւ որ ասի գտակ. եւ ապա զայլս չարացոյց որ ասի մայր. որպէս սկիզբն եւ սերմանօղ չարեաց ի յայլս։ Որ եւ կործանմամբ իւրով չարչարեաց զվերին դասքն ս րտմտութեամբ, եւ զներքին դասքն սասանմամբ, եւ զհամակամսն ընդ ինքեան քարշեաց։ Այլ եւ զնախնիքն մեր պատրեաց եւ չարացոյց։ Այլ եւ գործակից նմա մարդիկ՝ անուանակից եղեն նմա եւ չար կոչեցան։

Այլ զուղիղ պատճառն բացայայտէ՛ Եսայի մարգարէն։ «Զիա՞րդ անկաւ յերկնից արուսեա կն որ ընդ առաւօտս ծագէր»։ Որ եւ Տէրն՝ փայլակն ասէ անկանել յերկնից։

Ա՛րդ՝ «Արուսեակ անկեալ », իբր թէ ի լուսոյն զրկեալ եւ եղեալ խաւար։ Եւ զի ի լուսոյ կազմեցան։ Եւ զի անապական եւ մշտնջենաւոր են բնութիւնք աստեղացն։ Եւ կոչի արուսեակ դարձեալ, զի քան զայլս՝ իւր լ ուսոյ գեղեցկութիւնն առաւել կուրացոյց զինքն։ Եւ ցուցցէ թէ իշխան եւ գլուխ էր Սադայէլ իւրոյ դասուցն։ Իսկ «Առաւօտն », զի ի սկիզբն ստեղծման աշխարհի ընդ բաժանիլ ի մէջ լուսոյն եւ խաւարին՝ յայնժամ միայն ծագեցին յառաջին օրն յանկարծակի եւ անկան յերկնից։ Թէպէտ ոմանք յ երկրորդ օրն ասեն։

Դարձեալ՝ առաւօտ կոչի վախճան աշխարհիս որ սկիզբն է աներէկ աւուրն։ Որ եւ մերձ ի կատարածն դարձեալ յառնելոց է ի վերայ մարդկան ի ձեռն նեռինն։ Եւ ապա ընկեսցի յերկիր եւ կորիցէ խաբէութիւնն նորա. ըստ Դաւթի. «Ընդ առաւօտս սպանանէի զամենայն մեղաւորս երկրի»։

«Անկաւ յերկիր»։ Անմարմինն որպէս անկանի։ Ա՛յս է՝ մեղք հպարտութեանն որ է երկրային ախտ, ծանրացոյց եւ ընկէց յերկիր։ «Որ առաքէր առ ամենայն ազգս ». այսինքն զամբարտաւանութեան ախտս սփռեաց առ ամենայն մարդիկ. որպէս զԱդամ ցանկութեամբ Աստուածանալոյն յերկիր ընկ էց. սոյնպէս եւ զայլս. «Դու ասէիր ի սրտի քում ելից յերկինս»։ Նախ՝ զչար խորհուրդն սատանայի առարկէ՛։ Եւ ապա զի ցուցցէ թէ՝ չար խորհրդոցն վրէժխնդրութիւն կայ եւ պատիժ։

«Նստայց ի լերինն բարձու»։ Որ են հրեշտակք. «Լերինք մշտնջենաւորք»։

«Ի բարձունս հիւսիսոյ ». այսի նքն ի վերայ ցուրտ եւ սառնասառոյց չարութեան իւրոյ։

«Եդից զաթոռս իմ յամպս»։

Ամպ՝ զբարձրութիւնն նշանակէ ի վերայ այլոց։ Եւ դարձեալ՝ ամպ զմարգարէսն. իբր հրամանատո՛ւ լինիլ մարգարէիցն։ Եւ դարձեալ, ամպ զերկինս նշանակէ. զի ոմանք օդեղէն ասեն զերկինս։ Եւ դարձեալ, զ ի ամպով եւ հողմով ասի շարժիլ Աստուծոյ. եւ այսու լինիլ նման աստուծոյ. այսինքն ի վերայ ամպոց եւ հողմոց եւ հրեշտակաց շրջելով։ Եւ այլք ասեն այսպէս հակառակիլ ընդ Աստուծոյ, յորժամ ետես զինքն փառօք եւ վայելչութեամբ քան զամենայն դասս գերազանցեալ, կամեցաւ մեծ լինիլ ի վերայ ամենայնի եւ հաւասար Աստուծոյ։

Հարց։ Ո՞րպէս հաւասար եւ մեծագոյն։

Պատասխան։ Զլաւագոյն կայս զոր Աստուած տուեալ էր նմա՝ կամեցաւ ակամայ յԱստուծոյ իւր շորթել. եւ այլոցն բռնաբար տիրապետել եւ հրամայել։ Վասն որոյ անկաւ եւ կորեաւ։

Հարց։ Եւ այլք զի՞ նչ մեղան որք ընդ նմա անկան։

Պատասխան։ Հաճոյ թուեցաւ նոցա բարձրութիւն նորա. խորհելով՝ զի թէ նա Աստուծոյ յաղթեալ էր, նոքա եւս այլոցն իշխէին կարողութեամբ։ Վասն որոյ ընդ նմա եւ իշխանք նորա անկան եւ ի տանջանս մատնեցան։

Հարց։ Ընդէ՞ր այլ հրեշտակք ո՛չ ստեղծ փոխա նակ նոցա։

Պատասխան։ Այլ հրեշտակ ոչ էր պարտ ստեղծանել փոխանակ նոցա։ Նախ՝ զի գոյին այնպիսի հրեշտակք որք մնացին ի բարին։

Երկրորդ՝ զի պա՛րտէր տեսանել այլոցն զմեղս նոցա եւ զպատիժ եւ մնալ ի բարին։

Հարց։ Ընդէ՞ր Քրիստոս ո՛չ փրկեաց զնոսա որպէս փրկեաց զմարդիկ։

Պատասխան։ Ամենայն հրեշտակք զուգապէս ստեղծան յԱստուծոյ. եւ ո՛չ մի ի միոյ. որպէս մարդ ի մարդոյ ծնանի։ Վասն այն թէ Քրիստոս զմի հրեշտակի բնութիւն ընդունէր՝ զնա միա՛յն փրկէր եւ այլքն արտաքոյ մնային փրկութեան։ Դարձեալ՝ եւ ո՛չ զնա միայն փրկէր զի մեռանիլ ո՛չ կարէր։ Զի Աստուած փոխանակ ապաշխարութեան զմահն կամեցաւ. եւ հրեշտակքն անմահք են։

Վասն որոյ առանց փրկութեան մնացին։

Հարց։ Վասն է՞ր ո՛չ ստեղծ զնոսա այնպէս զի մի՛ կարիցեն մեղանչել։

Պատասխան։ Վասն արդարութեան, զի արդարապէս վարձս ընդունիցին։ Զի թէ այնպիսիք էին որ ո՛ չ կարէին մեղանչել՝ իբր կապեալք լինէին եւ բռնադատեալք, եւ վարձս ո՛չ առնուին։ Այլ եւս նոցա անձնիշխան կամս՝ զի կամովին ընտրեսցեն զբարին եւ արդարապէս զհատուցումն ընկալցին զի մի երբէք մեղանչել կարիցեն։

Հարց։ Եւ զի նախագէ՛տ էր Աստուած՝ ընդէ՞ր ստեղծ զնոսա որ այն պիսիք եղեն։

Պատասխան։ Վասն զարդու գործոց իւրոց. որպէս նըկարիչ ըզթուխ գոյնն ի ներքոյ դնէ՝ զի սպիտակն եւ այլ պատուականքն երեւեսցին։ Նոյնպէս երեւմամբ չարեացն՝ արդարքն պայծառագոյն երեւեսցին։

Հարց։ Կարե՞ն զամենայն զոր կամին։

Պատասխան։ Բարի ինչ ո՛չ կամին եւ ո ՛չ ամենեւին կարեն։ Իսկ առ չարն յոյժ ազդողականք են. այլ ո՛չ այն քան որչափ եւ կամին. այլ որքան իբր ի հրեշտակաց թոյլ տացի։

(Պրակ Գ)

Յո՞ր դասէ անկան։

Պատասխան։ Հասարակ կարծիք է թէ՝ Ժ երորդ դաս հրեշտակացն անկաւ, եւ մարդս զանկելոց տեղին լնու։

Այլ այս ո՛չ է հասարակ թէ Ժ դաս էր հրեշտակաց եւ մինն անկաւ։ Զի ոմանք ասեն թէ ի միջին դասուցն անկան գ մասն, եւ մինն մնացեալ յիշխանութեանցն խառնեցաւ։ Եւ այլք ասեն թէ՝ ի տէրութեանց դասուն ի վայր ի ներքոյ քերօբէիցն յամենայն դասուցն անկան դասու միոյ չափ։ Իսկ նիւսացի ն Գրիգոր ի բնութեան գիրս՝ ի վերջին դասուց հրեշտակացն ասէ անկեալ։ Իսկ ոմանք ասեն զտեղի նորա ի հաստատութեան երկնից. եւ զի ո՛չ ետուն զփառս Աստուծոյ՝ անկան։

Վկայէ՛ եւ Դաւիթ. «Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ ». որք են վերնագոյն դասքն. եւ հաստատութիւն զարարածս պատմ է եւ ո՛չ զփառս որպէս ցուցաւ։

Հարց։ Իշխանք օդոյ վասն է՞ր կոչին։

Պատասխան։ Հրեշտակք ի վերոյ ջրո՛յ են. բայց ի ներքոյ հաստատութեան խնամածուք կարգեալ են աշխարհի եւ մարդկան։ Որ եւ ի մեկնութեան տեսլեանն Յօհաննու ասէ. «Զոմն ջրոյ եւ զոմն հրոյ»։ Եւ Յօհաննէս զսա օդ ո՛յ դասէ. վասն այն նոյն անուամբն՝ Պօղոս իշխան օդոյս կոչէ. կամ զի յօդս են բնակեալ եւ իշխեն մարդկան։

(Պրակ Դ)

Զի՞նչ է չորեքկերպեան կենդանիքն զոր ետես Եզէկիէլ։

Պատասխան։ Նախ՝ զբնական որակութիւն երկնայնոցն նշանակէ. այսինքն Մարդն զբանն։ Առիւծն զցասումն։ Եզն զցանկութիւնն։ Արծըւին զարդարութիւնն բարձրագոյն սոցա թռուցելոյ։

Երկրորդ՝ ցուցանէ զնստեալն ի վերայ՝ Տէր գոլ երկնի եւ երկրի եւ ծովու։ Զի երկնային է արծըւին. եւ մարդն յե րկրէ. եւ կենդանիքն ի ծովու։

Երրորդ՝ զի չորեքկին կենդանիքն թագաւորականքն են։

Արծիւն թռչնոց։

Եզն անասնոց։

Առիւծն գազանաց։ Եւ Մարդն ամենայն կենդանեաց։ Եւ նստեալն ի վերայ սոցա Թագաւոր թագաւորաց։

Չորրորդ՝ նշանակեն զտընօրէնութիւն փրկչին։ Առիւծն՝ զի թագաւոր է։ Եւ եզն՝ զի քահանայ է եւ պատարագ։ Մարդն՝ զի այրացեալ Աստուած։ Եւ արծըւին՝ զի հոգին ի վերուստ պարգեւեայ։

Հինգերորդ՝ նշանակէ զչորեսին աւետարանիչքն։ Մարդն զՄատթէոս՝ զմարդեղութիւն բանին ցուցեալ. առիւծն զՄարկոս՝ արիաբա՛ր աւետարանեալ. «Եւ էր ընդ գազանսն » ասէ , եզն զՂուկաս՝ յերկարաձիգ պատմութեամբ. եւ եզն պարարակ կոչեցեալ։ Արծւին զՅօհաննէս՝ ի վերուստ զբանն աւետարանեալ։

Վեցերորդ՝ ըստ այլ եղանակի որպէս ասէ՝ Իրինոս։ Առիւծն թագաւորական՝ նշանակէ՛ զՅօհաննէս. ի սկզբանէ եւ զբանն Աստուած եւ թագաւոր յաւիտենից ցուցեալ։ Եզն վաստակասէր. որպէս Ղուկաս ընդարձակ զցեղ ազգատոհմին Տեառն ցուցեալ։

Արծւին երագընթաց Մարկոս. ի հոգւոյն մարգարէութենէն արարեալ սկիզբն։ Մարդն Մատթէոս՝ զօրինաւոր ծնունդն բացայայտեալ։

Եօթներորդ՝ ի մեզ, մարդն բանն. առիւծն ցասումն. եզն ցանկութիւնն. արծըւին գիտութիւն բարձրաթռիչ զվերինն խորհիլ միշտ։

(Պրակ Դ)

Յաւերժահասունք եւ քաջք եւ այլն, զի՞նչ են։

Պատասխան։ Ո՛չ են յաւերժահասունք որպէս ոմանք կարծեն թէ յերկուց տարերց այսինքն ի հրոյ եւ յօդոյ են բ անական կենդանիք եւ ունին ծնունդ եւ մահ. սուտ է այսպիսի կարծիքս եւ ընդունայն եւ հակառակ սուրբ գրոց. զի բանական կենդանի եւ մահկանացու՝ մարդս միա՛յն է որոյ յարութիւն եւ դատաստան գոյ։ Այլ նոքա ամենեքեան ազգ են դիւաց. եւ ըստ զանազան գործոյն՝ զանազան անուան հանդ իպեցան. որպէս դեւն պոռնկութեան, եւ հպարտութեան, եւ Բեէղզեբիւղ, Բեհմովթ, եւ այլն։ Նոյնպէս եւ յաւերժահասունք՝ զի միշտ պատրեն զմարդիկ ուրախութեամբ։ Եւ որք ի վէմս իշխեն՝ քաջք կոչեցան։ Եւ որք ի ջուրս եւ ի ծնունդս կանանց՝ ա՛լք կոչեցան. զի գէջ ախտիւն զհոգիս կորու սանեն. եւ ի ծնունդս՝ զմարմինս եւ զհոգիս։ Նոյնպէս եւ այլքն ամենայն։

Եւ որպէս երգովն Դաւթի դադարէր այսն չարութեան ի Սաւուղայ, նոյնպէս եւ այժմ։

(Պրակ Ե)

Ո՞րպէս երեւին անմարմինքն. մարմնո՞վ, առաչօ՞ք, թէ իսկութեամբ։

Պատասխան։ Ասեմք թէ՝ երեւմունք նոցա ո՛չ են առաչօք. որպէս նմանագործք ի յաչս ցուցանեն։ Եւ Նախ՝ զի նոցայն՝ էութիւնն ո՛չ է. այլ առաչօք ուրու ական ցուցմունք. որպէս ի միտս ցնորք։ Իսկ աստ էութիւն հրեշտակին է կերպարանեալ մարմին տեսանելի։

Երկրորդ՝ անդ աչքն տկարանայ՝ ի տեսութիւն ուրուականին։

Իսկ աստ աչքն զօրանայ ի տեսանել զերեւեալ պատկերն կազմեալ ի յօդոյ։

Երրորդ՝ զի անդ բազմաց շրտնու տեսութիւնն. ե ւ աստ միայն զօրանայ տեսողական մասն միոյն. որպէս աշակերտին Եղիսէի։

Չորրորդ՝ այն փոփոխումն միայն տեսութեանն լինի։ Իսկ աստ իրին եւ տեսողականին։

Հինգերորդ՝ այն հրաշք միայն խաբէութիւն տեսութեան է։

Իսկ այս հրաշք տեսութեանն եւ իմացմանն է։

Վեցերորդ՝ այն է՛ արո ւեստ ըստ բնութեան կարգի . եւ այս նշան ի վեր քան զբնութիւն։

Եօթներորդ՝ այն երեւեալ եւ ո՛չ կայացեալ. եւ աստ երեւեալ եւ կայացեալ, որպէս ասեմք զեղջերւաքաղն անուանեալ եւ ո՛չ ենթակայացեալ, իսկ զեղջիւրն անուանեալ եւ էացեալ։

Ութերորդ՝ անդ երեւումն եւ ո՛չ ինչ նշանակ։ Իսկ ըստ երեւումն, եւ նշանակ հանդերձելոյ իրողութեանց։

Իններորդ՝ անդ երեւումն, եւ ո՛չ ինչ յաւելումն։ Եւ աստ երեւումն եւ խրատ ուղղութեան. պատիժ կամ պարգեւք բարութեան։

Տասներորդ՝ դարձեալ զանազանի, զի երեւմունքն միայն փոխեն զհասարակ զգայութիւնն։ Իսկ դեւք փոխեն զերեւակայութիւնն. որպէս տապ ջերմութեանն։ Իսկ հրեշտակք փոխեն զսոսա եւ զիմացականն վասն բարւոյ. զոր դեւք ո՛չ կարեն փոխել։ Իսկ Աստուած կարէ փոխել եւ զկամքն՝ որ է՛ ախորժակ ի չարէն առ բարին. զոր հրեշտակք ո՛չ կարեն փոխել. այլ միայն զարթուցանեն զախորժակն եւ օգնեն։ Զի Աստուած առնէ զբորբոքումն ախորժակին. որպէս հուր որ վառէ՛ զփայտ։ Իսկ ախորժելի իրն բորբոքէ՛ զախորժակն որպէս փայտ զհուր։ Իսկ հրեշտակն զարթուցանէ զախորժակն՝ որպէս այն որ դնէ զփայտ ի հուրն։

(Պրակ Ե)

Վասն է՞ր սատանայի մեղքն է անթողլի։

Պատասխան։ Նախ՝ զի ասեն վարդապետք թէ ո՛չ ումեք խրատու մեղանչեա ց, եւ ո՛չ ումեք օգնութեամբ նորոգեսցի։

Երկրորդ՝ զի որպէս ծառայ առ Տէրն՝ ընդ դէմ Աստուածակերպ իմացմանն մեղանչեաց։ Եւ որքան պատուական է ճանաչումն՝ այնքան մեծ է սխալումն։

Երրորդ՝ ըստ դամասկացւոյն՝ հրեշտակն ո՛չ է ընդունակ ապաշխարութեան. նմին իրի եւ ո՛չ թողութեան։

Չորրորդ՝ զի ի դեւն շրջեալ է տրտնջականն ըստ յառաջանալոյ ի բարին։

Հինգերորդ՝ զի հոգեւոր բնութիւնն միանգամ միայն է շրջելի. վասն զի բոլորովին շրջէ զինքն՝ զոր ո՛չ առնէ մարդն. զի մարմինն միշտ մարտնչի ընդ հոգին. որպէս յառաջիկայդ ասի լբ գլուխն։

Եւ յայ սմանէ յայտէ թէ երեք կին է որպիսութիւն հրեշտակաց։

Առաջինն էր անմեղութեան։

Երկրորդն՝ մեղացն։

Երրորդն՝ պատժոյն եւ թշուառութեանն։

Դարձեալ՝ ոմանք են յերկնից եւ յերկինս. որպէս հրեշտակէ սուրբք։

Եւ ոմանք ո՛չ յերկնից բայց յերկինս. որպէս ի մարդկանք սուրբք։

Եւ ոմանք են յերկնից բայց ո՛չ յերկինս. որպէս դեւք։

(Պրակ Զ) Վասն հրեղէն վիշապին։ Հարց։

Զի՞նչ է հրեղէն վիշապն. որպէս ասէ տեսիլն ԼԳ գլուխն։

Պատասխան։ Բանսարկո՛ւն է վիշապն որպէս ասէ Յոբ. «Եդեր շրուշակ ի քիմս նորա, եւ արարեր խաղալիկ հրեշտակաց»։ Եւ Դաւիթ ասէ. «Վիշապն զոր ստեղծեր խաղալ նովաւ»։ Զայսմ վիշապէ՛ ասէ՝ զգլուխ վիշապի փրկիչն ջախջախեաց ի Յորդանան. այն է որ զամենայն ջուրս ծովուն յակնակապիճս իւր ընդունէր։

Զսա՛ հրեղէն ասէ։ Նախ՝ զի ուրախ լինի ի վերայ սպանելոցն յինքենէ։ Երկրորդ՝ զմերձեցեալս յինքն՝ տանջէ՛ եւ այ րէ յաւիտենական հրովն։ Երրորդ՝ վասն գոյացութեան իւրոյ որ անկաւ ի հրեղէն դասուցն։

Եւ Գ է գոյացութիւն նոցա. անմարմին՝ անմահ՝ եւ հրեղէն գոլն. ըստ այնմ. «Ո՛ արար զհրեշտակս յոգիս եւ ի բոց հրոյ»։

Եւ թէպէտ անկան եւ եղեն դեւք՝ գոյացականքն մնացին առ նոսա. եւ հրեշտ ակ լուսոյ կերպարանին ըստ առաքելոյն։

Հարց։ Զի՞նչ է է գլուխն եւ Ժ եղջիւրն։

Պատասխան։ Եօթն գլուխն է է չար զօրութիւն նորին. որպէս հոգւոյ մարդոյ է բարի զօրութիւնք են եւ է առաքինութիւնք. որպէս Տէրն ասէ. «Է այս չար հոգի բնակի ի մարդն զոր գտանէ թափուր ի բարեաց գործոց»։ Եւ Սողոմոն ասէ. «Թէ աղաչէ զքեզ թշնամին՝ մի՛ հաւատար նմա. զի է չարիք գոն ի սիրտ նորա»։ Որ է՛ հպարտութիւն, նախանձ, եւ այլն։

Իսկ Ժ եղջիւրն է Ժ պատուիրանին յանցումն, որով պատերազմի ընդ մարդկան։ Զի պահպանութիւն օրինացն՝ մարդոյս է՛ զէն պատերազմի։ Իսկ յա նցումն օրինացն՝ լինի զէն եւ գործի դիւացն որով պատերազմին ընդ մարդոյս։

Եւ Ժ՝ կատարեալ թիւ է. նշանակէ զկատարեալ զօրութիւնս թշնամւոյն որով կռուի ընդ մեզ . զոր նշանակեն եղջիւրքն։

Եւ այն որ Ժ է եղջիւրք եւ է գլուխ։ Զի Գ գլխոյն կրկին է եղջիւր. որ է հպարտութիւն՝ նախանձ՝ եւ բարկութիւն. զի սոքօք յաջ եւ յահեակ պատերազմի. եւ առ ընտիրս եւ առ խոտանս գտանին բազում ուրեք երեքին ախտքս այսոքիկ։ Իսկ ծուլութիւն՝ ագահութիւն՝ որկորստութիւն՝ եւ բղջախոհութիւն՝ միայն առ մոլիսն գտանին։

Հարց։ Զի՞նչ է է խոյրն ի գլուխ վիշապին։

Պատասխան։ Եօթն խոյրն զդիւական ներգործութիւնսն նշանակէ. որովք յաղթէ՛ զմարդ եւ պսակի։ Զի զորս քրտամբք եւ աշխատութեամբ յաղթէ՝ զնոյն պսակն ի գլուխն իւր դնէ։ Նոյնպէս եւ առ մեզ՝ որք մրցին եւ ջանան ընդ դէմ՝ բանսարկուին եւ մեռուցանեն զէ գլուխ նորա՝ նոքա զնոյն պսա կն ժուժկալութեամբ եւ առաքինութեամբ ընդունին ի գլուխս իւրեանց յիւրաքանչիւրն զորս կոխեն եւ յաղթահարեն. որպէս ասէ ի տեսիլն. «Որ ոք յաղթէ՛՝ ընկալցի զպսակն կենաց ի գլուխս իւր»։

Հարց։ Զի՞նչ է «Տուտն նորա որ քարշէր զերրորդ մասն աստեղացն»։

Պատասխան։ «Աստեղս » զհր եշտակս կոչէ վասն բարձրութեան եւ պայծառ լուսոյն որպէս հրեշտակք ի յերկինս։ Իսկ «Երրորդ մասն », ասէ սուրբն Մեթոդէոս եթէ՝ զապսամբ հրեշտակս ասէ որ զթիւ երկնաւոր դասուցն սխալեցին։ Զի մինչ ո՛չ էին կործանեալ՝ դ կարգ էին իւրաքանչիւր դասուցն. որպէս յա՛յտ է ի չորեք կե րպեան կենդանեացն։ Իսկ բանսարկուն Սատիէլ՝ զմի յերից մասանցն զչորրորդն քարշեաց ընդ ինքեան եւ կործանեաց յերկիր. որպէս ասէ տեսիլն. «ԼԴ՝ առիւծն անկաւ յերկիր եւ հրեշտակք նորա ընդ նմա»։ Եւ յայսմանէ ասէ Եսայի. «Զիա՛րդ անկաւ արուսեակն որ ընդ առաւօտն ծագէր»։

Դարձեա լ զպայծառացեալսն մկրտութեամբ որպէս զաստեղս եւ յերկինս եդեալ զխորհուրդս իւրեանց։ Իսկ դեւք զանհաստատսն մտօք՝ ի ստորեւս քարշեն եւ յերկիր կործանեն զերկրաւորս խորհելով. եւ ընդ ինքեան ի յատակս դժոխոց մերժեն։ Իսկ «տուտն»,

Նախ՝ նշանակէ զվերջին հետեւեալսն ընդ նմա։ Զի նա առաջին ինքնագիւտ էր ի չարն. եւ այլքն հետեւեցան նմա։

Երկրորդ՝ զօրաւոր մասն է տուտն սողնոց. ցուցանէ զբռնութեամբ քարշելն ընդ ինքեան։

Երրորդ՝ գլուխ վիշապին՝ է մեղքն, եւ տուտն մահ եւ դժոխք։ Նշանակէ՝ զհետեւեալսն ի մահ եւ ի դժոխս քարշել եւ արկանել։

Չորր որդ՝ տուտն նշանակէ զնեռն. որ ի վերջին ժամանակս բռնանայ եւ քարշէ զերրորդ մասն աստեղաց։ Այսինքն զի ոմանք փախչին յանապատ եւ թաքչին։ Եւ ոմանք նահատակին՝ եւ զերծանին։ Իսկ զոմանս կորուսանէ եւ պատրէ՛. որ է՛ երրորդ մասն կորուսելոցն։

(Պրակ Է)

Ո՞րքան է անկու մն սատանայի։

Պատասխան։ Զանկումն սատանայի եռակի՛ է իմանալ։ Առաջին՝ եւ միջին՝ եւ վերջին։ Առաջինն է տեղական։ Երկրորդն յանդիմանութեան։ Երրորդն պատժական։

Տեղական անկումն եղեւ դիւաց ի սկիզբն ստեղծման իւրեանց վասն ամբարտաւանութեան՝ եւ մախանաց ընդ դէմ արարչ ին փառաց։ Ուստի անկաւ յերկնից՝ ի դասուց հրեշտակաց եւ ի փառաց իւրեանց որպէս ասացաւ յառաջագոյն։

Իսկ յանդիմանութեան անկումն դիւաց եղեւ գալստեամբն Քրիստոսի ի ձեռն խաչին. եւ այս չորեքկին։

Նախ՝ անկումն դատապարտութեան. ըստ այնմ. «Իշխան աշխարհիս դատապարտեալ է»։

Եւ այս վասն այնորիկ՝ զի չարախօսէ՛ր զմարդիկ եթէ ինքնայօժար կամօք եւ բնութեամբ մեղան եւ ո՛չ ի պատրանաց իմոց. որպէս չարախօսէ՛ր զՅոբայ եթէ. «Մի թէ ձրի՞ պաշտէ Յոբ զՏէր»։ Եւ Դաւիթ ասէ. «Նստան իշխանք եւ չարախօսէին զինէն»։ Այսպէս եւ զամենայն մարդիկ։ Զոր եկեալ Տէր ն անմեղ եւ անապական մարմնովն նահանջեաց զմեղս, եւ զարդարութիւն սփռեաց ի վերայ մարդկան։ Եւ դատապարտեաց զսատանայ իբր զդաւաճանօղ մարդկան եւ կոխան արար ի ներքոյ մարդկան։ Ըստ այնմ. «Տեսանէի զսատանայ անկեալ իբրեւ զփայլակն. եւ ետու ձեր իշխանութիւն կոխել զնա»։

Երկ րորդ՝ անկումն եղեւ ի փառաց յուսոյն. ըստ այնմ. «Իշխան աշխարհիս ընկեսցի արտաքս»։ Որպէս ասէ սուրբն Իրինոս զբանս Յուստիանոսի, թէ բարւոք ասաց վկայն Յուստիանոս եթէ. «Մինչ ի գալուստն Քրիստոսի ո՛չ իշխէր հայհոյել զԱստուած, զի յո՛յս ունէ դառնալոյ ի փառս. այլ յորժամ լուսաւ զպարտաւորութիւն իւր եւ զարտաքսիլն ի փառաց, ապա քարացաւ ի չարութեան ի չարութեան իմաստութեան սիրտ նորա. եւ անամօթաբար հայհոյէր զնա եւ մատնիւր յաւիտենից տանջանացն»։

Երրորդ անկումն նոցա է՛ր ակնկալութիւն տանջանացն. եւ զայս մինչ ի Քրիստոս ո՛չ գիտացին զպա տրաստեալ տանջանս իւրեանց, այլ յորժամ զբացախօսութիւն գեհենին լուան ի Քրիստոսէ՝ ասէին. «Մի՛ յառաջ քան զժամանակն տանջէր զմեզ սուրբդ Աստուծոյ. գիտեմք զքեզ զի տանջօ՛ղ ես մեր»։

Չորրորդ անկումն է ի զօրութենէ իւրեանց մինչ անգործ եղեալ մատնին. եւ այս կրկին։ Նախ՝ խ աբէութեամբ զմարդիկ ի մեղս եւ ի կռապաշտութիւն ձգելոյ։ Երկրորդ՝ բռնութեամբ զհոգիս ի տանջանս տանելոյ մինչ ի Քրիստոս։ Իսկ գալստեամբն ինքն Տէրն ասէ. «Կապեալ զհզօրն»։ Եւ քիւ տկարացան ի կրկին զօրութենէ. ըստ այնմ. «Թշնամւոյն զէն պակասեաց մինչ ի սպառ»։ Զոր ի տեսիլն Անտօնի խոստովանէին զբանս զայս մեկնելով ի վերայ ինքեանց. այս վասն առաջնոյն։ Եւ վասն երկրորդին ինքն Տէրն ասէ՝ կապեալ զհզօրն եւ զտուն նորա աւար հարեալ որ է՛ դժոխքն։ Ըստ այնմ. «Զքաղաքս աւերեցեր, եւ կորեաւ յիշատակ նոցա աղաղակաւ»։ Զի յետ Քրիստոսի դադարեաց սատան այ զհոգիսն ի դժոխս տանելոյ որպէս ասէ սուրբն Եպիփան։ Եւ դարձեալ այս երկրորդ անկումն դիւաց չորեքկին։

Իսկ երրորդ անկումն տանջանաց յաւիտենական հրոյն։ Ըստ այնմ. «Երթա՛յք ի հուրն յաւիտենից, որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա»։

Եւ աստ ասէ Իրինոս՝ զի թէ յաւիտենական է հուրն, զիա՞րդ վախճան ածեն տանջանաց յաւիտենից ունայնախոհքն. թերեւս կարծելով թէ ի հուրն մաքրեսցի. զոր մի՛ լիցի աշակերտացն ճշմարտութեան խորհիլ եւ ասել։ Այս քան վասն դիւաց։

Կատարումն Երրորդ Հատորի աստուածաբանութեանն Դիոնէսիոսի։

Հատոր Չորրորդ

Սկիզբն Ցանկի Չորրորդ հատորի։

Վասն գործոյ եւ արարչութեանն Աստուծոյ։

Առաջին ) Զի՞նչ է գործ բնութեան՝ եւ գործ կամաց։

Երկրորդ ) Զանազանութիւն գործոյ Աստուծոյ՝ եւ մարդոյ։

Երրորդ ) Արարչութիւն եւ նախախնամութիւն. յորում եւ վասն փորձութեանց զանազան։

Չորրորդ ) Աշխարհ ո՛չ լին ի ո՛չ է . եւ ո՛չ ապականեալն կոյս. եւ վասն թողութեան. յորս նախագաղափար տեսութիւնն Աստուծոյ։

Հինգերորդ ) Աշխարհ զօրութեամբ ո՛չ ասի։

Վեցերորդ ) Ո՛չ է պատահումն ի յԱստուած։

Եօթներորդ ) Դարձեալ եթէ պատահումն ո՛չ է ի յԱստուած։

Ութերորդ ) Տասն ստորոգութիւնքն այսպէ ս ուղղին։

Իններորդ ) Ստեղծումն էից։

Տասներորդ ) Աստուած բնութեա՞մբ գործ է՝ թէ կամօք։

Մետասաներորդ ) Էութիւն՝ եւ բնութիւն՝ եւ անձն՝ եւ պարագրօղ՝ եւ տեղի։

Երկուտասաներորդ ) Պա՛րզ է Աստուած. յորս եւ բնութեամբ միաւորութիւն։

Երեքտասաներորդ ) Վասն գրոյ եւ իմաստի ց. եւ մեկնութիւն այբին։

Չորեքտասաներորդ ) Ծնունդ եւ արարած կոչի։

Հնգտասաներորդ ) Մի է աշխարհ. եւ չունի զգայարանք, եւ թէ ուր էր Աստուած. եւ ուր էր աշխարհ. եւ յի՞նչ պատճառի ստեղծաւ։

Վեշտասաներորդ ) Հասարակ տարերք թէ ո՞րպէս են անապականք։

Եօթնեւտասներորդ ) Թէ որպէս երկիր անշարժ է՝ եւ երկինք շարժի։

Ութեւտասներորդ ) Զո՞ր ձեւ ունի երկինք. եւ քանի՞ է։

Իննեւտասներորդ ) Վասն յատկութեան երկնից, եւ զի հոմանուն է արփին՝ եւ եթերն՝ եւ այլն։

Քսաներորդ ) Վասն լուսոյ եւ բարութեան նորին։

Քսանեւմի ) Յատկութիւն արեգական եւ աստեղաց։

Քսանեւերկու ) Վասն լուսնի՝ եւ յատկութեան նորին։

Քսանեւերեք ) Յերկինս են լուսաւորքն։ Եւ վասն գոյութեան նոցա, եւ գնան հրեղէնք ընդ ջուրս։

Քսանեւչորս ) Կենդանակերպք, եւ մոլորականք։

Քսանեւհինգ ) Օր, ամիս, եւ տարի եւ շաբաթ, եւ ժամք, վերադիր, եւ րրոպէք, ոլոմ պիադ, եւ այլն։

Քսանեւվեց ) Թէ ի զօրն ստեղծան ամենայն։

Քսանեւեօթ ) Օր մի. եւ յատկութիւն միաշաբաթի, եւ վերջին աւուրն։

Քսանեւութ ) Ո՞ր է սկիզբն աւուր. եւ բաժանումն լուսոյ եւ խաւարի։

Քսանեւինն ) Նշանակութիւնք աւուր՝ ժե գլխով։

Երեսուներորդ ) Յատկութիւնք առաւօտո ւ եւ հասարակ աւուր. երեկոյի եւ գիշերոյ. տասն տասն գլխով։

Երեսունեւմի ) Յատկութիւնք գարնան եւ ամարան, աշնան եւ ձմերան նոյն թուով։

Երեսունեւերկու ) Վասն սերմանց որ ի չորս եղանակս։

Երեսունեւերեք ) Վասն ժամանակի. եւ թէ ո՞ր մասն է առաջին։

Երեսունեւչորս ) Տարեմո ւտն, եւ անուանք ամսոց։

Երեսունեւհինգ ) Յատկութիւնք հրոյ քսան գլխով . եւ հակառակ գործոյ նորին։

Երեսունեւվեց ) Յատկութիւնք օդոյ երեսուն թըւով։

Երեսունեւեօթ ) Ծիածանն, բակն, եւ թռիչ աստեղաց. եւ լոյսն. եւ փայլակն. եւ այլն։

Երեսունեւութ ) Ամպք. ձիւն. կարկու տ. եւ այլնք։

Երեսունեւինն ) Երկոտասան հողմոց, եւ շարժոյ։

Քառասուներորդ ) Բաղդատութիւն ամպոյ եւ մեղաց. ամպոյ եւ սուրբ կուսին. եւ յատկութիւնք փայլման ի հոգին սուրբ։

Քառասունեւմի ) Յատկութիւնք ջուրց ութն թուով. եւ զի բազում են ջուրք. եւ դառն է ծով եւ աղի։

Քա ռասունեւերկու) Վասն ջերմ ջուրց. եւ աղբերաց ի ձմերայնի. եւ զի ի լերինս բղխեն։

Քառասունեւերեք ) Վասն նշանակութեան ջուրց ժբ թուով։

Քառասունեւչորս ) Վասն երկրի՝ եւ նշանակութեան նորին։

Քառասունեւհինգ ) Յատկութիւնք երկրի. եւ վասն լերանց. եւ ի ստորոտս լերին շո՛ղ լինի։

Քառասունեւվեց ) Վասն բուսուց եւ տնկոց՝ եւ կանաչութեան նոցա. եւ ծաղկի, եւ պտղոյ, եւ համոյ, եւ հոտոյ նոցա։

Քառասունեւեօթ ) Վասն ծառոյ՝ եւ ձեւոյ եւ անուան նոցին. եւ զի բոյսք փութով աճեն քան զծառս։

Քառասունեւութ ) Ամենայն կենդանիք ի չորս տարերաց են։

Քառ ասունեւինն) Վասն ջրայնոց եւ թռչնոց եւ սողնոց։ Եւ թէ քանի՞ ազգ են կենդանեաց։

Յիսուներորդ ) Թէ բնական զգեստ եւ զէն ունին կենդանիք, եւ մարդս ոչ. եւ ճանճք եւ այլքն։

Յիսունեւմի ) Պէտք են գազանք եւ սողունք. եւ զի գազանք ուժեղք են։

Յիսունեւերկու ) Իմաստութեան օձի ն նմանիլ. եւ թէ զգլուխն ջախջախեմք. եւ թէ թոյնքն ի գլուխն է։

Յիսունեւերեք ) Ադամ եդ անունս ամենայն կենդանեաց։

Յիսունեւչորս ) Վասն իշխանութեանն Ադամայ. եւ այժմ ապստամբ են։

Յիսունեւհինգ ) Վասն դրախտին զի երկին կոչի եւ իմանալի տունկ։

Յիսունեւվեց ) Վասն լուսոյ դրախտին. Եւ զի անպկան է դրախտն եւ պտուղ նորին։

Յիսունեւեօթ ) Զի՞նչ էր պտուղն Ադամայ, եւ գիտութիւն բարւոյ եւ չարի։

Յիսունեւութ ) Անծորելի են պտուղքն։

Յիսունեւինն ) Թէ ծնունդ ո՛չ լինի ի դրախտին։

Վաթսուներորդ ) Թիւ գլխաւոր արարածոց։

Կատարումն Յաղագս արարածոց Վեցօրէից։

(Պրակ Ա) Յաղագս Գործոյ եւ Արարչութեանն Աստուծոյ վեցօրէից։

Յետ ընդ դէմ արտաքս՝ աքսորելոյ զարտաքինսն, եւ ընդ մէջ հերձելոյ զհերձուածօղսն, եւ զճշմարիտն Աստուածաբանութիւն հաստատելոյ ի մեզ, բեր սկսցուք զսկիզբն արարչութեան եղելոց մինչ ի վախճան կատարման այժմոյս՝ ըստ կարգի հին եւ նոր կտակարանաց հետեւեալ։

Եւ նախ հարցանեմ, որո՞վ զանազանի գործ բնութեան եւ գործ կամաց։

Պատասխան։ Ասեմ թէ բազում եղանակաւ։ Նախ՝ զի գործ բնութեան է՛ բնական։ Իսկ գործ կամացն է պատահական։ Երկրորդ՝ գործ բնութեան է հարկաւոր. իսկ գործ կամացն պատշաճաւոր։ Երրորդ՝ գործ բնութեան է՛ հասարակ . իսկ կամացն առանձնակի։ Չորրորդ՝ գործ բնութեանն է միշտ. իսկ կամացն երբեմն։ Հինգերորդ՝ գործ բնութեանն է մի առ բազումս. իսկ կամացն բազում առ բազումս։ Վեցերորդ՝ գործ բնութեանն է նոյնպէս եւ նման. իսկ կամացն զանազանապէս եւ աննման։ Եօթներորդ՝ գործ բնութեան անբաժան է. իսկ կամացն բաժանական։ Ութերորդ՝ գործ բնութեան ո՛չ առաւելու եւ ո՛չ նըւազէ. իսկ կամացն առաւելու եւ նուազէ՛։ Իններորդ՝ գործ բնութեան առանց ուսմա՛ն է։ Իսկ կամացն ուսմամբ է կրթութեամբ։ Տասներորդ՝ գործ բնութեան ո՛չ ինչ ունի մեղք . զի ըստ բնութեան գործելով ոչ ոք մեղանչէ ասէ փիլիսոփայն։ Իսկ կամացն գործ՝ մեղանչական է։ Վասն որոյ կամաւորին գով եւ պարսաւ հետեւի։

(Պրակ Բ) Վասն զանազանութեան գործոյ Աստուծոյ՝ եւ մարդոյ։

Զի՞նչ զանազանի գործ մարդոյ ի գործոյ Աստուծոյ։

Պատասխան։ Գիտելի է, զի հնգետասան եղանակաւ են ասացեալ։

Նախ՝ զի գործ մարդոյ շօշափմամբ է. իսկ Աստուծոյն առանց շօշափման։

Երկրորդ՝ զի մարդն կարօտ է նիւթոյ. իսկ Աստուած անկարօ՛տ է նիւթոյ։

Երրորդ՝ զի կայ ի մարդս որ ի հարկէ՛ առնէ. իսկ Աստուած առանց ամենայն հարկի է։

Չորրորդ՝ մարդս պակասութիւն ունի. իսկ Աստուած առանց ամենայն պակասութեան է։

Հինգերորդ՝ մարդ թէ բնութեամբ՝ եւ թէ կամօք գործէ՝ կարօ՛տ է օգնականի. իսկ Աստուած անկարօ՛տ է օգնականի։

Վեցերորդ՝ մարդս կարօ՛տ է ուսմանց եւ իմաստից. իսկ Աստուած անկարօ՛տ է ուսման եւ իմաստութեան. զի ինքն է աղբիւր գիտութեան եւ իմաստութեան։

Եօթներորդ՝ մարդ կարօ՛տ է ժամանակի. իսկ Աստուած ո՛չ է կարօտ ժամանակի. այլ եւ զյաւիտեանս արար։

Ութերորդ՝ մարդկան գործ աշխատութեամբ է. իսկ Աստուծոյն առանց աշխատութեան։ Իններորդ՝ մարդս սխալական է ի գործն. իսկ Աստուած առանց սխալման։

Տասներորդ՝ գործ մարդոյս նախ զօրութեամբ՝ եւ յետոյ եւ ներգործութեամբ եղանի. իսկ Աստուծոյն միշտ ներգործութեամբ է . որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Մետասաներորդ՝ մարդոյս գո րծ մասնաւոր եւ մի զկնի միոյ. իսկ Աստուծոյն համանգամայն եւ բոլորովիմբ։

Երկուտասաներորդ՝ կատարած գործոյ մարդոյ ի սկիզբն անգիտելի է. իսկ Աստուծոյն ի սկիզբն կատարածն գիտելի է նմա։

Երեքտասաներորդ՝ մարդ զինչ որ կամի ո՛չ կարէ. իսկ Աստուած զոր ինչ եւ կամի եւ կարէ՛։

Չորեքտասաներորդ՝ մարդն ո՛չ կարէ արարչագործ լինիլ. իսկ Աստուած արարչագործէ՛։

Հնգտասաներորդ՝ զի մարդ յետ ստեղծանելոյն ո՛չ է ընդ ստեղծուածս իւր. իսկ Աստուած յետ ստեղծանելոյն՝ միշտ է՛ ընդ ստեղծուածս իւր նախախնամութեամբ։ Ըստ այնմ. «Ես ընդ ձե՛զ եմ զամենայն աւուրս մինչ ի կատարած աշխարհի»։

(Պրակ Գ) Վասն ստեղծման եւ նախախնամութեան։

Զի՞նչ հասարակութիւն է գործոյ արարչութեան եւ գործոյ նախախնամութեան. եւ զի՞նչ զանազանութիւն։

Պատասխան։ Հասարակութիւն է,

Նախ՝ զի ի միոյ բարերար կամաց յառաջ եկին գործ արարչու թեան, ըստ այնմ. «Զոր ինչ կամեցաւ եւ արար Տէր»։ Այսպէս եւ գործ նախախնամութեան. զի կամի՛ զի ամենայն մարդիկ կեցցեն եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցեն։ Եւ նոյն ինքն նախախնամութիւնն է կամք արարչին յարարածս եղեալ։

Երկրորդ՝ զի ուր հասանէ գործ արարչութեան, անդ գ ոյ եւ նախախնամութեան. եւ անդադարձեալ եւս՝ զի ուր գործ նախախնամութեան է , անդ եւ գործ արարչութեան։

Իսկ ո՛չ էիցն ո՛չ արարչութիւն է եւ ո՛չ խնամակալութիւն։

Երրորդ՝ զի որպէս իմաստութեամբ արար, ըստ այնմ. «Աստուած իմաստութեամբ հիմունս էարկ երկրի ». այսպէս իմաստու թեամբ եւ նախախնամէ՛ զբոլորն՝ եւ զի իւրաքանչիւրսն ըստ իւրում պիտոյից զանազանապէս։

Չորրորդ՝ զի որպէս անգիտելի են գործք արարչութեան, ըստ այնմ. «Ո՞ գիտաց զմիտս Տեառն. կամ ընդ ո՞ւմ եղեւ խորհրդակից ». այսպէս եւ անգիտելի՛ են գործք նախախնամութեանն. ըստ այնմ. «Ո՜ խ որք մեծութեան եւ իմաստութեան. զի անզննելի՛ են ճանապարհք՝ եւ անքննելի՛ են դատաստանք նորա»։

Հինգերորդ՝ եւ որպէս ընդ աղօտ ինչ նմանութեամբ ծանօթանամք ի գործն արարչութեան. այսպէս եւ սաւերակերպ նմանութեամբ ի ծանօթս գամք գործոյ նախախնամութեանն. այսինքն առնելոյն եւ թոյլ տալոյն։

Այս թէ զի՞նչ է հասարակութիւն։

Իսկ թէ զի՞նչ է զանազանութիւն գործոյ արարչութեան եւ նախախնամութեան։

Առաջին՝ զի արարչութիւն է յոչէից ստեծանել իսկ նախախնամութիւն զեղեալն ի նոյնութեան պահել։

Երկրորդ՝ զի առաջինն է ստեղծանելն՝ եւ ապա՛ նախախնամելն։ Այս ի յեղեալ իրն։ Իսկ ի նոյն ինքն՝ առաջին է նախախնամութիւնն առ Աստուած, եւ ապա ստեղծումն. զի վասն նախախնամական բարութեանն կամեցաւ ստեղծանել զեղեալքս. որպէս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս ի դ գլուխն որ յաղագս երկնայնոցն քահանայապետութեանց։

Երրորդ՝ զի առնել ն ի սկիզբն նայի ստեղծեալ իրին զի լինիցի. եւ նախախնամելն ի կատարածն զի մի՛ կորիցէ։

Չորրորդ՝ զի գործ արարչութեանն մի՛ անգամ է եւ ո՛չ եւս։ Ըստ այնմ. «Հանգեաւ Աստուած յամենայն գործոց իւրոց»։ Իսկ գործ խնամելոյն միշտ եւ հանապազ. ըստ այնմ. «Հայր իմ մինչեւ ցայժմ գործէ՛ եւ ես գործեմ ». որ է նախախնամելն։

Հինգերորդ՝ զի գործ արարչութեան է մի միայն առնելն. իսկ գործ խնամելոյն է առնել եւ թոյլ տալ երբեմն երբեմն ըստ պիտոյից բարեգործութեան։ Զի առնելն է հաճոյական գործ առանց կասկածանաց. որպէս բարի առնել բարեաց, որ է արդարութե անն Աստուծոյ, եւ չար առնել չարեաց, որ եւ այս է խրատ ուղղութեան։ Այլ բարի առնել չարեաց, այս ողորմութեան է եւ գթութեան։ Այսոքիկ առնելոյն են տեսակք։ Իսկ չար առնել բարեացն՝ է գործ անիրաւութեան, եւ ո՛չ գոյ յԱստուած։ Բայց թէ թոյլ տըւութեամբ՝ որ մեզ երեւի չար. եւ է ծածուկ բարութիւն ի նմա։ Որպէս արդարոց անկանիլ ի փորձութիւնս եւ ի զանազան վնասս վասն օգտութեան իւր՝ եւ կամ այլոց։

Վասն Փորձութեան։

Հարց։ Վասն է՞ր թոյլ տայ Աստուած արդարոց անկանիլ ի փորձութիւն։

Պատասխան։ Վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ զի զծածուկ առաքինութի ւն արդարոյն յայտնի արասցէ այլոց ամենեցունց. որպէս զՅոբայն եւ զԱբրահամոյն. ըստ այնմ որ ասէր. «Ա՛յժմ ծանեայ թէ երկիւղած ես դու յԱստուծոյ ». այսինքն այժմ ծանուցի։

Երկրորդ՝ զի ի ձեռն անտեղի գործոց՝ փրկութիւն լիցի այլոց. որպէս ի ձեռն խաչին Քրիստոսի՝ փրկութիւն ե ղեւ աշխարհի։

Երրորդ՝ որպէս Պօղոսի տուաւ խայթ մարմնոյն զի մի՛ զի վերուստ առեալ շնորհն եւ զօրութիւն՝ հպարտութեամբ լքանիցէ։ Ասէ. «Շատ է քեզ շնորհ իմ պօղ է, զի զօրութիւն իմ ի տկարութեան քում կատարի»։

Չորրորդ՝ թոյլ տայ փորձութեան արդարոց ի յուղղութիւն ալյոց. որպէս Ղազարոյն եւ մեծատանն. զի տեսանելով զՂազարոս՝ եւ լսելով վասն մեծատանն՝ զարհուրիմք եւ գամք յուղղութիւն։

Հինգերորդ՝ թոյլ տալով լինին ոմանք ի փառս այլոց. որպէս ի ծնէ կուրին. ըստ այնմ. «ո՛չ դորա վնասէ եւ ո՛չ հօր եւ մօր իւրոյ ». այլ վասն փառացն Աստուծոյ։

Վեցերորդ՝ թողեալ լինին ոմանք չարչարեալ առ ի նախանձ այլոց. զի պատիւ չարչարելոցն յայտնի լիցի վասն հանդերձեալ յուսոյն. որպէս վկայիցն եղեւ. զի «Զհամբերութիւնն Յոբայ լուարուք եւ զկատարումն Տեառն տեսէք » ասէ առաքեալն Յակոբոս։

Եօթներորդ՝ թոյլ տուեալ լինի եւ ոմանց անկանիլ ի մեղս ինչ։ Զի ի հպարտութենէն զոր ունէր վասն առաքինութեան՝ խոնարհեսցի եւ անկցի առաջի Տեառն խոստովանութեամբ. եւ ընկալցի զթողութիւն. որ նախ համասե՛ռ էր սատանայի։

Ութերորդ՝ թոյլ տալով սրբոց չարչարիլ՝ վասն պսակացն առաւելութեան է. զի կենցաղս այս հանդէս է նահատակութեան. եւ ըստ չափոյ համբերութեան՝ առցէ զյաղթանակն. որպէս սրբոյն Ստեփաննոսի. զի ունէր զսարկաւագութեան եւ զառաքելութեան պատիւն, ընկալաւ եւ զմարտիրոսութեան պսակն ի քարկոծումն իւր. այսպէս եւ այլքն. ըստ այնմ. «Թէ ընտիր եւս գտանիցի՝ առցէ զպսակն կենաց»։

Իններորդ՝ նահատակադիրն Քրիստոս է փրկիչն ամենեցուն . եւ ամենայն սուրբք՝ զինուո՛րք նորա. պարտին եւ զինուորքն զօրաւարին նմանիլ եւ նահատակիլ։ Ըստ այնմ. «Եթէ չարչարանացն կցորդեսցուք, եւ փառացն հաղորդ լինելոց եմք»։ Եւ այլ ուր ասէ. «Ո՛չ ոք զինուորեալ աստ էն եթէ զօրավարին հաճոյ լինիցի։ Եւ մարտիկ ոք ո՛չ պսակի՝ եթէ ո՛չ ըստ օրինին մարտիցէ»։

Տասներորդ՝ զանկեղծ սէրն նշանակէ զոր ունին առ Քրիստոս, փոխանակ չարչարանաց նորա չարչարանս կրել. եւ ի սիրոյ նորա ո՛չ մեկնիլ. որպէս ասէր առաքեալն. «Ես զչարչարանս Քրիստոսի ի մա րմնի իմում կրեմ»։

Եւ այլ ուր. «Ո՞ մեկնեսցէ զիս ի սիրոյն Քրիստոսի » եւ այլն։

Մետասաներորդ՝ որպէս հայրն զորդին գան հարու՝ զի զգաստացեալ մի՛ զրկեսցի ի ժառանգութենէ հայրենեացն. այսպէս եւ Աստուած զսուրբս եւ զսիրելիս իւր խրատէ։ Որպէս եղեւ առ Մարիամ բորոտութիւն վասն բանբասելոյն զՄովսէս. որ աստ սակաւ ինչ տանջեցաւ, զի մի՛ ելցէ յերկնից ժառանգութենէն։

Երկոտասաներորդ՝ զի սուրբքն բանիւ մեզ ուսուցանեն՝ նեղութեան եւ փորձանաց համբերել. պատրին ինքեանք գործով կատարել զնոյն. զի հաւատարիմ լիցին բանք նոցա։ Որպէս ասէր առաքեալն. «Ճնշեմ զմարմին իմ եւ հնազանդեցուցանեմ. զի մի՛ որ այլոցն քարոզեցի՝ ես ինքնն անպիտան գտանիցիմ»։

Երեքտասաներորդ՝ զի տկար մարմնով՝ անմարմին եւ զօրաւոր թշնամոյն յաղթեսցեն. որով Աստուած իսկապէս փառաւորի. տեսանելով զտկարն յաղթել զօրաւորին. ըստ այնմ որ զախորժա կս իւր յայտնէր սիրելոյն. «Շա՛տ է քեզ շնորհ իմ. զի զօրութիւն իմ ի տկարութեան քում կատարի ». այսինքն թէ. որպէս ես Աստուածային մարմնոյս զօրութեամբն յաղթեցի փորձողին, նոյնպէս եւ դու շնորհօք իմովք՝ տկար մարմնով քո՝ յաղթես եւ նկուն առնես զնա։

Չորեքտասաներորդ՝ Զի գիտասցէ սատանայ զտկարութիւն իւր՝ թէ ո՛չ միայն յԱստուծոյ, այլ եւ ի մարդկանէ յաղթի. ըստ Տեառն որ ասէր. «Տեսանէի զսատանայ անկեալ յերկնից. եւ ձեզ ետու իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս»։

Հնգտասաներորդ՝ ասէ սուրբն Դիոնէսիոս՝ թէ վասն այն տայ Աստուած սրբոցն նեղ ութիւնս եւ փորձութիւնս, զի նեղութիւնն սիրելի եւ փափագելի՛ է նոցա. եւ յայնժամ ուրախանան սուրբքն, յորժամ ի մարմնական հեշտութեանց հեռանան. եւ արիանան ի փորձութիւնս. եւ սակաւ նեղութեամբ ժամանեն ի մեծ հանգիստն։ Ըստ այնմ. «Բազում նեղութեամբ պա՛րտ է մտանել յա՛յն հանգիստն»։

Դարձեալ վասն փորձութեան։

Հարց։ Զի՞նչ է զոր Տէրն հրամայէ աղօթել. «Մի՛ տար զմեզ ի փորձութիւն ». եւ առաքեալն Յակոբոս՝ ուրախ լինիլ ասէ. «Յորժամ ի պէս պէս փորձութեան մէջ անկանիցիք»։

Պատասխան։ Կրկին է փորձութիւն. այսինքն ներքին եւ արտաքին. որ է՛ մեղաց եւ պատժոց։

Ա՛րդ՝ ներքին է՝ որ ի փափկութեանց եւ ի հեշտութեանց փորձի բնութիւնս մեր եւ այլայլի ի զանազան ասկս մեղաց. զոր պա՛րտ է հանապազ Աստուածային խնամոյն՝ զի մի՛ թողցէ յայսպիսի փորձութիւնս զմեզ ընկղմիլ։ Իսկ առաքեալն վասն արտաքին փորձութեանցն ասէ. որ ի հալածչաց հասանէ ի վերայ մեր. յորում ուրախանալ պարտիմք. զի որ քան յաճախէ փորձութիւնն, ա՛յն քան առաւելու եւ պսակն։

Ըստ այնմ. «Որ համբերէ փորձանաց, առցէ զպսակն կենաց»։

Դարձեալ այսպէս մեկնեն եթէ՝ փորձութիւնն ըստ ինքեան ո՛չ է բարի. այլ պատահմամբ լինի բա րի. յորժամ համբերութիւնն մերձ դնի եւ յաղթիցէ. իսկ յորժամ համբերութիւն ո՛չ լիցի. ըստ ինքեան չար եւ վատ է փորձութիւնն. վասն այն Տէրն արգելուլ հրամայէ։

Եւ բաժանմամբ ցուցանի. զի դ ազգ է բարին։

Նախ՝ է բարի՝ որ ինքն վասն իւր խնդրի։ Որպէս առողջութիւն։ Եւ այսպէս խնդրի արքայութիւնն. զի ըստ ինքեան բարի է։

Երկրորդ՝ որ ինքն ո՛չ է բարի, այլ պատճառ է՛ զա՛յլ բարի. որպէս դառն դեղն զառողջութիւնն։ Եւ այսպէս խնդրի ապաշխարանքն. որ պատճառ է՛ զյաւիտենական կեանքն։

Երրորդ՝ որ է ինքն բարի, եւ պատճառ է զայլ բարի. զոր օրինակ՝ որպ էս քաղցր դեղն պատճառ է զառողջութիւն։ Եւ այսպէս են մարմնաւոր բարիք. որպէս ոսկի եւ այլ ինչ. որ ի ձեռն ողորմութեան պատճառ է զհանդերձեալ բարիսն։

Չորրորդ՝ որ ինքն ո՛չ է բարի, եւ ո՛չ պատճառ է զբարի. բայց թէ պատահմամբ։ Որպէս թոյնք իժից, զի են ինքեանք բնութեամբ չ ար, եւ պատճառ են զչար. բայց պատահեցաւ ոմանց՝ դեղ լինիլ։

Եւ ըստ այսմ կերպի է փորձութիւնն բարի. զի բնութեամբ չար է. եւ պատճառ է զչար մեղքն. բայց պատահեցաւ ոմանց զի յաղթեցին փորձութեանց եւ ընտիրք երեւեցան։

Վասն այսորիկ ո՛չ է պարտ խնդրել զփորձութիւնն եւ ո՛չ զարգելումն. այլ զյաղթութիւնն։

Հարց։ Զի՞նչ է որ ասէ. «Փորձեաց Աստուած զԱբրահամ ». եւ Յակոբոս ասէ. «Աստուած անփորձ է չարեաց. փորձէ եւ ո՛չ զոք»։

Պատասխան։ Ասեն ոմանք թէ փորձութիւնն երեք է. այսինքն ի մարդկանէ , ի սատանայէ, եւ յԱստուծոյ։

Ա՛րդ՝ փորձէ մարդ՝ զի զ ստոյգն գիտասցէ։ Իսկ սատանայ փորձէ՝ զի ի չար ընկեսցէ։ Զոր օրինակ՝ որպէս տղայ որ տեսանիցէ ցից ի յորմում, երթայ ի մօտ. թէ ամուր է՝ թողու. վասն զի ո՛չ կարէ հանել. եւ երթայ առ միւսն. թէ շարժի՝ ի մօտ կենայ մինչեւ հանէ՛։ Նոյնպէս եւ սատանայ աներեւոյթ մօտ ի մ արդն երթալ. թէ ամուր է հաւատն եւ կամքն՝ ո՛չ կենայ անդ, յուսահատի եւ թողու։

Ապա թէ զկամքն երետ՝ ուրախանայ եւ կենայ ի մօտն մինչեւ զմեղքն գործել տայ եւ հանէ ի բարւոյն։ Իսկ Աստուած փորձէ զմարդ՝ զի գիտէ զնա՛ բարի եւ հաւատարիմ. այլ ծածկեա՛լ է յայլոց. փորձէ՛՝ զի յայտնի լիցի ամենայն աշխարհի առաքինութիւն նորա։ Եւ այսպէս Աբրահամ եւ Յոբ եւ այլ սուրբք փորձութեամբն երեւեցան, եւ գտան արդար եւ սուրբ եւ անարատ։

Եւ այսու զանազանի փորձութիւնն Աստուծոյ եւ սատանայի,

Նախ՝ որպէս ասացաք՝ Աստուած փորձէ՛ զի յայտնեսցէ զբարութիւնն. եւ սատանայ փորձէ զի հանցէ ի բարւոյն։

Երկրորդ՝ Աստուած փորձէ եւ տայ զհամբերութիւնն. եւ սատանայ ընդ փորձութեանն առնէ զձանձրութիւն։

Երրորդ՝ Աստուած փորձէ՛ եւ տայ զելն՝ զի մի յուսահատեսցի։ Եւ սատանայ փորձէ եւ ձանձրացուցանէ զի ընկղմեսցին։

Չորրորդ՝ զի յետ փ որձութեան Աստուած զպսակն պարգեւէ. եւ յետ փորձութեանն սատանայ, ընդ իւր ի կորուստն յաւիտենական սպանանէ։

Հինգերորդ՝ զանազանութիւն՝ զի սատանայ ի փորձելն ո՛չ գիտէ զառաջիկայն թէ յաղթէ եւ թէ յաղթի։ Եւ եթէ էր տեղեակ՝ ո՛չ մրցէր ընդ կատարելոցն որք յաղթահարեն զնա։ Ո րպէս ընդ Ստեփաննոսի , Անտօնի, եւ այլոցն, որք յաղթեցին սատանայի։ Իսկ Աստուած գիտէ զառաջիկայն եւ այնպէս տայ ի փորձանսն։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ յորժամ գիտէ՛ Աստուած զկատարածն, վասն է՞ր տայ ի փորձանս։

Ասեմք թէ վասն բ պատճառի։

Նախ՝ զի մի անձնիշխանութիւնն բարձցի ի մէնջ։ Երկրորդ՝ զի արդարութեամբ տացէ զպսակն կամ զտանջանքն. թէ յաղթեն եւ թէ յաղթին։

Հարց։ Ի փորձութեանց ծանեաք զշահն որ ասացաւ ի վերոյ. այլ հասարակ ամենայն մարդկան զի՞նչ օգուտ է փորձութիւնն որ ասէ. «Երանեալ է այր՝ որ համբերէ՛ փորձանաց»։

Պատասխան։

Նախ՝ այս ո ր ասացաւ եթէ. «Առցէ զպսակն կենաց զոր խոստացաւ Աստուած սիրելեաց իւրոց»։

Իսկ թէ կամիս ուսանիլ թէ զի՞նչ է նիւթ պսակին։ Որ ինչ առ Աստուածութեան իւրում մեծութիւն գտանի, զայն պատրաստեաց սիրելեաց իւրոց. զոր ո՛չ կարեմ զմտաւ ածել, կամ վայրապար լսելեօք լսել։ Ըստ որ ում ասէ Պօղոս. «Զոր ակն ո՛չ ետես եւ ունկն ո՛չ լուաւ » եւ այլն։

Երկրորդ՝ զի համբերութիւն ուսուցանէ մեզ. որպէս ասէ Յակոբոս. «Ուրախ լերուք յորժամ ի մէջ փորձութեան անկանիցիք. զի հանդէս ձերոց հաւատոցն՝ յօրինեալ գործէ՛ զհամբերութիւն»։ Իսկ թէ զի՞նչ է համբերութիւնն։ Ասէ. «Գործ կատարեալ ունիցի ». այսինքն թէ՝ նիւթ Աստուծոյ գործոյն՝ փորձութիւնն եւ նեղութիւնն է։ Եւ յօրինօղ՝ հաւա՛տն է. եւ ի կատարումն ածօղ՝ համբերութիւնն է։

Երրորդ՝ զի հրամայէ Տէրն. «Յաշխարհի աստ նեղութիւն ունիցինք ». որով անդորրութիւն պարգեւի ձեզ։ Եւ թէ. «Նե՛ղ է կենաց ճանապարհն ». եւ առաքեալն ասէ. «Բազում նեղութեամբ պարտ է մտանել յա՛յն հանգիստն»։

Չորրորդ՝ զի ասէ Ոսկեբերանն. «Անկեղծ սիրոյ կապանք է առատութիւն նեղութեանն ». զի կեղծաւոր եւ անկեղծ սէրն առ Աստուած՝ փորձութեամբն երեւի։

Հինգերորդ՝ զի ասէ թէ. «Առաւելութիւն զղջման եւ առաքինութեան գործ է՛ ». զի ի մէջ նեղութեանց լինելով՝ յանցեալ մեղացն զղջանամք եւ սրբիմք. եւ յապագայն զգուշութեամբ պարսպիմք. եւ ի ներկայն՝ արի՛ եւ կա՛զմ պատրաստիմք։ Զի որպէս հուր զժանկ արծաթոյ՝ եւ խարտոց զժանկ երկաթոյ, նոյնպէս եւ նեղ ութիւն սրբէ զմեղս մարդոյ։ Եւ օգտութիւն փորձանաց գրեալ է ի սաղմոսն, յայն բանգի՛տ եւ կարդա՛։

(Պրակ Դ) Յաղագս թէ անկար է առնել զաշխարհս ոչ է։

Առ այնոսիկ որք ասեն՝ անկա՛ր է Աստուծոյ առնել զաշխարհս ո՛չ ինչ. մինչ զի ո՛չ երեւիլ սկիզբն լինելութեան սորա։ Դ արձեալ ասեն՝ անկա՛ր է կուսի ապականելոյ լինիլ կոյս։ Զի՞նչ է պատճառն աղաչեմ։

Պատասխան։ Այլ եւ այլ են հարցմունքդ եւ ո՛չ մի։ Նմանապէս եւ պատասխանին այլ եւ այլ եւ ո՛չ մի։ Եւ նախ վասն առաջնոյն ցուցցուք բնականապէս եւ բարոյականապէս։

Եւ բնական այսպէս։ Զի յատուկ է առաջին պատճառին որ է Աստուած՝ ի հարկէ էակ գոլ՝ եւ միշտ ներգործութեամբ, եւ իսկապէս ներգործութեամբ . որովք տարորոշի յայսցանէ՝ որ կարելի՛ են էակ գոլ. եւ երբեմն ներգործութեամբ եւ հանդերձ զօրութեամբ։ Որպէս այսոքիկ որ փոփոխականք են. որ կարեն գոլ եւ ո՛չ գոլ. եւ ե րբեմն հանդերձ զօրութեամբ։ Զի կամ ի զօրութենէ լինի ներգործութեամբ . որպէս մանկան հիւսնել։ Եւ կամ ի ներգործութենէ լինի զօրութեամբ. որպէս ի շարժմանէ դադարեալ։ Այլ արդ՝ յայսցանէ օտար են Աստուածայինքն։ Զի ի հարկ է՛ էակ է, որ զգոլն միա՛յն ունի. իսկ չգոլն ո՛չ ունի։ Ապա ուրեմն անփոփո՛խ է էութեամբ։ Եւ միշտ ներգործութեամբ է. զի ո՛չ կարօտի սկզբան եւ կատարած ի զօրութեամբ գոլ. ապա ուրեմն անսկիզբն է եւ անվախճան։ Եւ իսկապէս ներգործութեամբ, զի զօրութեամբ որ է՛ անկատար իր ինչ ի յԱստուած ո՛չ է. այլ ամենայն ներգործութեամբ. այս ինքն ի տեսութիւնն եւ ի կամքն. ապա ուրեմն անշա՛րժ է տեսութեամբ եւ կամօք։

Եւ զի յա՛յտ եղեւ այս, այժմ պատասխանեսցուք հարցմանն։ Նախ՝ որպէս ցուցաւ միշտ է Աստուած էութեամբ եւ ներգործութեամբ. առ ինքեան միշտ է, եւ ներգործութիւն իւր առ այլս։ Զոր օրինակ հուր միշտ ն երգործութեամբ է ըստ ինքեան, եւ միշտ ներգործէ առ յայլս։

Վասն որոյ արար զաշխարհս գործ մշտնջենաւոր. եւ մշտնջենաւորն հարկաւո՛ր է. եւ հարկաւորն ի գոլն կարէ, եւ ի չգոլն անկա՛ր։ Յաղագս որոյ աշխարհ գոյացեալ. երբեմն մշտնջենաւոր գոյութեամբ, անգոյանալ երբէք ո՛չ կարէ։

Դարձեալ՝ կամքն Աստուծոյ անփոփոխ է. զի ո՛չ տարակուսի եւ ո՛չ զղջանայ. ապա թէ արար Աստուած զաշխարհս ի գոյութիւն՝ եւ այժմ առնէ յանգոյութիւն, երեւի փոփոխումն անփոփոխելոյն. կամ զղջումն եւ երկբայութիւն. որ օտա՛ր է արարչականն կամաց։ Վասն որոյ կամեցաւ եւ ա րար ի գոյութիւն. այժմ ո՛չ կամի եւ ո՛չ փոխէ յանգոյութիւն։ Եւ զոր կամի՝ զնոյն եւ առնէ եւ կարէ . եւ զոր ո՛չ կամի՝ ո՛չ առնէ եւ ո՛չ կարէ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, եթէ Աստուած զոր ո՛չ կամի՝ ո՛չ կարէ, որպէս զչար զի ո՛չ կամի եւ ո՛չ կարէ. նոյնպէս զմեղս եւ զայլսն։ Ապա երեւի անկարութիւն ի յԱստուած գոլ։

Ասեմք առ այս

Նախ՝ եթէ կամքն եւ կարն ի մեզ անհաւասարք են. վասն այն զոր ինչ կամիմք՝ ո՛չ կարեմք. եւ զոր կարեմք՝ զա՛յն կամիմք։ Իսկ առ Աստուած կամքն եւ կարն հաւասարք գոն. վասն որոյ հակադարձին ի միմեանս. զի զոր ինչ կամի՝ կարէ. եւ զո ր կարէ՝ զնոյն եւ կամի՛։ Ապա յայտ է զի զչարն եւ զմեղս ո՛չ կամի. վասն այն ո՛չ կարէ։

Դարձեալ ասեմք, ամենակար եւ ամենազօ՛ր է Աստուած. եւ որ ամենայնի կարօղ է եւ հզօր, ո՛չ է անկար։ Իսկ այն որ ո՛չ կարէ զչար, առաւել կարողութեանն է ցոյցք, եւ ո՛չ եթէ անկարութեան։ Զ որ օրինակ՝ արեգակն ո՛չ կարէ լինիլ խաւար, զի առաւել է լոյս։ Նմանապէս եւ Աստուած ո՛չ կարէ զչար, զի առաւել կարէ զբարին։ Եւ ո՛չ կարէ ոչ էանալ. զի առաւել է. եւ այլն ամենայն։ Նոյնպէս վասն առաւել բարի կամացն ո՛չ կամի եւ ո՛չ կարէ առնել զաշխարհս ո՛չ է։

Իսկ որ ասէ , մինչ զի ո՛չ երեւիլ սկիզբն լինելութեան սորա։

Գիտելի է, զի կրկին է սկիզբն լինելութեան աշխարհի։ Առաջին է նախագաղափար տեսութիւն արարչին. որպէս նախ քան զժամանակ անսկիզբն յաւիտենիւ։ Եւ Երկրորդ՝ սկիզբն է ի ժամանակի լինելութեան իւրոյ։ Զոր օրինակ եթէ կամիցի ոք տա ճար շինել. նախ ձեւանայ ի միտքն եւ յետոյ շինէ զտաճարն ըստ այնմ ձեւոյ։

Ա՛րդ՝ տաճարիս այս է՛ կրկին սկիզբն. նախ միտքն շինողին, եւ յետոյ սկիզբն եւ կատարումն շինուածոյն։ Այս առաջին զանազանութիւն։

Երկրորդ՝ զանազանութիւն՝ զի նախկին սկիզբն համանգամայն է ի միտքն. եւ երկրորդ՝ սկիզբն նա՛խ է՝ եւ կատարումն յետոյ։

Երրորդ՝ զանազանութիւն՝ զի թէ շինի տաճարն եւ թէ ոչ՝ առաջին սկիզբն որ ի միտքն մնայ՝ նոյն ո՛չ առաւելու եւ ո՛չ նուազէ։

Չորրորդ՝ զանազանութիւն՝ զի առաջին սկիզբն զօրութեամբ է տաճարին. եւ երկրորդն ներգործութեամբ։

Հինգերորդ՝ զանազանութիւն՝ զի ձեւն անմարմին է ի միտս. իսկ շինեալն մարմին։ Այսքան զանազանութիւն։

Իսկ հասարակութիւն է

Նախ՝ զի երկուց սկզբանցն մի եւ նո՛յն է պատճառ ներգործական. որ է՛ արուեստաւորն։

Երկրորդ՝ հասարակութիւն է, զի որպէս է նկարեալ ձեւն, նոյնպէս ե ւ շինեալ տաճարն քանակութեամբ եւ որպիսութեամբ. եւ անդրադարձեալ եւս։ Իսկ այս օրինակ, եւ նա՛ ճշմարտութիւն։ Եւ զի օրինակն ունի նմանութիւն՝ եւ ունի աննմանութիւն. վասն որոյ կոչի օրինակ։

Բե՛ր եւ զայն տեսցուք։ Նախ՝ զի որպէս շինօղ տաճարին զսկիզբն եւ զկատարումն ետես։ Այսպէս եւ արարիչն Աստուած ի կրկին սկիզբն գործոյն զկատարումն աշխարհի ետես։

Երկրորդ՝ զի բանիւ գործէ արուեստաւորն. այսինքն իմաստութեամբ եւ կամօք. այսպէս եւ արարիչն Աստուած զամենայն եղեալքս կամեցաւ եւ արար. «Եւ բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան » ասէ։

Երր որդ՝ եւ թէպէտ իցեն բազում արբանեակք շինուածոյն, այլ մինն է արհեստաւորն եւ պատճառ։ Նոյնպէս թէ եւ իցեն հրեշտակք արբանեկեալք ի ստեղծումն գոյից, սակայն մինն է Աստուած պատճառ ամենայն գոյից։

Չորրորդ՝ եւ որպէս որք մերձն են՝ զառաջին սկիզբն ո՛չ տեսանեն որ ի միտս շինողին։ Նոյնպէս եւ հրեշտակք ո՛չ տեսանեն զնախագաղափար տեսութիւնն որ լինելոց էր յետոյ։

Հինգերորդ՝ ի տեսանելն զշինուածն՝ իմանամք զշինօղն։ Եւ մեք ի տեսանել զարարածս՝ իմանամք զարարիչն։ Ըստ որում. «Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ»։

Այսոքիկ նմանութիւնք օրինակիս։

Իսկ աննմանութիւն բազում եւս։

Նախ՝ զի շինօղն էր յառաջ, եւ յետոյ ետես զշինուածն։ Իսկ նախատեսութիւնն Աստուծոյ է անսկիզբն յաւիտենիւ։

Երկրորդ՝ զի յետոյ ջնջեցաւ նախատեսիլն։ Իսկ առ Աստուած անջնջելի՛ է գիր նախատեսութեանն։

Երրորդ՝ զի շինօղն որ ինչ պատահի գործոյն ո՛չ գիտէ։ Այլ նախատեսութիւնն Աստուծոյ զամենայն գիտէ։ Ըստ այնմ. «Ի գիրս քո ամենայնքն գրեցան»։

Չորրորդ՝ զի շինուածն ի միտս զօրութեամբ է եւ սոսկ մտածմունք։ Իսկ առ Աստուած ներգործութեամբ. զօրութեամբ եւ սոսկ մտածմունք ո՛չ բնաւ։

Հինգերորդ՝ պատահական է ի միտս եւ երբեմն։ Իսկ նախախնամութիւնն առ Աստուած գոյացական է եւ միշտ. զի պատահումն ո՛չ գոյ յԱստուած։

Վեցերորդ՝ շարժական է եւ զղջական։ Իսկ առ Աստուած նախատեսութիւնն անշա՛րժ է եւ անզղջական։

Եօթներորդ՝ զի ուսմամբ է նախատեսութիւնն որ առ մեզ։ Իսկ առ Աստուած բնութեամ բ է եւ առանց ուսման։

Ութերորդ՝ զի բազմօք զբազումս տեսանեմք, կամ բազմօք զմի։ Իսկ նախատեսութիւնն Աստուծոյ միով զբազումս տեսանէ, եւ միով զմի։

Իններորդ՝ զի նախատեսութիւն մեր ի ներքուստ զարտաքոյսն՝ եւ արտաքուստ զներքոյնս ճանաչէ։

Իսկ Աստուած տեսանէ զներքոյսն ի ներքուստ, եւ զարտաքոյսն ի ներքուստ. զի զամենայն առ ինքն եւ յինքն տեսանէ. եւ ոչ ինչ է արտաքոյ ինքեան։

Տասներորդ՝ զի տեսութիւն մեր զէ՛սն տեսանէ. եւ զոչ էսն ո՛չ տեսանէ։ Այլ տեսութիւնն Աստուծոյ զոչ էսն տեսանէ եւ նախընտրէ. ըստ այնմ. «Զանգործս իմ տեսին աչք քո»։ Եւ թէ. «Նախքան զլինիլն աշխարհի ընտրեաց զմեզ, եւ կոչեաց եւ արդարացոյց»։ Եւ այլ բազում զանազանութիւն է գործոց մարդկան եւ Աստուծոյ . զի մեք կարօտ եմք նիւթոյ. ժամանակի. տեղւոյ . օգնականի։

Իսկ Աստուած անկարօ՛տ է սոցա։

Ա՛րդ՝ այս չափ համեմատութիւն է ի նախկին ս կիզբն. նախագաղափար տեսութեանն Աստուծոյ. եւ ո՛չ յերկրորդ սկիզբն ի գործ արարչութեան։ Եւ որովհետեւ գիտացեալ եղեւ այս, ապա յա՛յտ է թէ անկա՛ր է ո՛չ երեւիլ սկիզբն լինելութեան աշխարհի. ըստ այնմ՝ որ էր ի նախագաղափար տեսութիւնն Աստուծոյ։ Այլ եւ ո՛չ ըստ այնմ որ է սկիզբն գոյացութեան աշխարհի. զի անփոփոխ կամօք կամեցաւ եւ արար ի գոյութիւն . եւ անկա՛ր է փոխիլ կամացն անեղին եւ առնել յանգոյութիւն զեղեալս էութիւն։

Ապա յայտ է ցուցումն առաջնոյն։

Վասն պոռնկեալ կուսին։

Իսկ վասն երկրորդ հարցմանն թէ՝ անկա՛ր է կուսի ապականելոյ լինիլ կոյս։ Ասելի է թէ՝ կոյսն եւ ապականեալն են հակակայք ըստ ունակութեան եւ պակասութեան. որպէս երեսք եւ կուրութիւն. որոց ի լինիլն համահետեւին երեքին սոքա. այսինքն ժամանակն, եւ մասն, եւ նոյն։ Ժամանակն՝ զի նախ է ունակութիւն. եւ յետոյ պակասութիւն. եւ մասն՝ զի նոյն մասինն որոյ էր ունակութիւն՝ նորին եղիցի եւ պակասութիւն։ Եւ նոյն՝ զի նոյն ունակութիւնն եղեւ նոյն պակասութիւն։ Եւ սոքա են արգելք անդրադարձութեան սոցա։ Զի կարէ՛ ունակութեանն լինիլ պակասութիւն. եւ անկա՛ր է պակասութեանն լինիլ ունակութիւն։ Իսկ ներհական հակակայքն եւ այլքն կարեն փոփոխիլ ի միմեանս. որպէս չարն եւ բարին. ջերմն եւ ցուրտն։ Ապա յայտ է զի կուսութիւնն է ունակութիւն. եւ ապականութիւնն պակասութիւն նմին։ Վասն որոյ կարէ կոյսն ապականիլ. եւ անկա՛ր է ապականեալն լինիլ կոյս։

Դարձեալ՝ կարելին եւ անկարելին են այլագիծք եւ այլասեռք. եւ ո՛չ կարեն լինիլ մի եւ նոյն. զի այլասե՛ռ հակակայք են։ Ուստի յա՛յտ է զի կարելին ունի զգոլն եւ զչգոլն. եւ անկարն զմինն. կամ զգոլն կամ զչգոլն։ Վասն որոյ անկարելին ո՛չ հակադարձի առ կարելին։ Այլ արդ կուսութիւնն է ի կարելոյն որ ունի զ գոլն եւ զչգոլն. իսկ ապականութիւնն է յանկարելւոյն. որ ունի զմինն եւ ո՛չ կարէ հակադրաձիլ առ միւսն։ Եւ զի այս այսպէս է, յորում պոռնիկն է՝ անկա՛ր է լինիլ ո՛չ պոռընկեալ. եւ ապականեալն կոյս։

Յաղագս այսորիկ կանոնեցին սուրբ հարքն վասն այնպիսեացն ո՛չ կատարել դարձե ալ զկարգ քահանայութեան։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ապա վասն է՞ր զթողութիւն գտանէ զղջացեալն։

Ասեմք առ այս։ Նախ՝ եթէ թողութիւնն է հետեւեալ եւ կայացեալ ի զղջումն. եւ զղջումն է ի կամքն. եւ կամքն է ի կարելեացն. վասն որոյ ներընդունի զթողութիւն ի ձեռն զղջման։ Եւ գործ պոռն կութեանն է ունակութեանն պակասութիւն. վասն որոյ ո՛չ հակադարձին։ Դարձեալ ասեմք, թէ կոյսն եւ պոռնիկն՝ առաքինութեան եւ չարութեան են տեսակք, եւ ներհա՛կք են առաքինութիւն եւ չարութիւն. զի փոփոխեն զմիմեանս. ըստ այնմ եւ թողութեան հանդիպին։ Իսկ գործ պոռընկութեանն զկ նիք կուսութեանն շրջէ եւ զբնութիւնն ապականէ. որպէս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս յերկրորդ ճառն որ յաղագս երկնայնոց քահանայապետութեանց. «Եթէ ցանկութիւնն այլայլէ՛ զբնութիւնն»։ Վասն որոյ ո՛չ հակադարձի առ նա։

Եւ թէ ոք ասիցէ, եթէ պոռնիկն դարձեալ կարգ քահանայութեան ո՛չ մ տանէ, ապա չեղեւ իսկապէս թողութիւն։

Ասեմք առ այս Նախ՝ եթէ թողութիւնն է ի զղջումն. եւ կարգն է ի յանձն ապականեալ. ապա ուրեմն իրաւի թէպէտ զթողութիւն ընկալաւ զղջմամբն, սակայն ի կարգն ո՛չ մտանէ ապականեալ եւ շրջեալ անձամբ եւ բնութեամբ. զոր օրինակ բեկեալ եւ կցեալ անօթ՝ ո՛չ թւի ի կարգ անարատիցն։

Դարձեալ՝ ասեմք, թէպէտ զթողութիւն ընկալաւ իսկապէս, եւ զպատիժս կրեաց հատուցմամբն, սակայն մնաց կնիք ապականութեանն ի յանձն որպէս ասացաք։ Եւ այս ո՛չ պատճառի ի տկարութենէ շնորհացն որ միշտ նոյնպէս է նախ եւ յետոյ. այլ ի տկարո ւթենէ անձինն շրջելոյ։

Զոր օրինակ լոյսն որ միեւնոյն է, այլ պայծառ՝ եւ բժոտեալ ակն ո՛չ միապէս տեսանէ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ապա զիա՞րդ նոր եկեալքն ի հաւատս՝ թողեալք զկուռս եւ զամենայն չար՝ լինէին քահանայք եւ եպիսկոպոսունք։ Որպէս սուրբն Կիպրիանոս։

Ասեմք առ այս։ Նախ՝ եթէ նոր եկելոցն ի հաւատս՝ սակաւ դնէին կանոնս. որպէս առաքեալն պատւիրէ. «Ի բաց կալ ի չորիցս յայսցանէ. ի զոհելոյ, ի պոռնկութենէ յարենէ, եւ ի հեղձուցելոյ»։

Այլ յորժամ յաւելաւ քրիստոնէութիւնն, յաւելաւ եւ կանոնքն։ Նոյնպէս եւ զայս եդին սուրբ հարքն ի Նիկիայ։

Դարձեալ ասեմք թէ ո՛չ միապէս է մեղքն նախ քան զշնորհքն եւ յետ շնորհացն. զի առաջինն անգիտութեամբ էր, եւ վերջինն գիտութեամբ. եւ առաջինն հաւատովք սրբի, եւ եւ վերջինս ապաշխարութեամբ եւ սրբութեամբ։ Հաւատոյն յատուկ է՝ զի մի՛ անգամ է, եւ կնի՛ք է ի հոգին նախկին։ Ի սկ ապաշխարութիւնն կրկին. զի կնիք ո՛չ է. եւ վերջին է սրբութիւն։

Եւ յայտնի եղեալ որպիսութիւն սոցա ի միտ առ. զի անհաւատն այժմ եկեալ ի հաւատս կարէ՛ լինիլ եւ քահանայ. իսկ չար հաւատացեալն ո՛չ կարէ լինիլ քահանայ։ Զոր օրինակ խեցեղէն անօթ խորտակեալ՝ եթէ կաւ է շինի դարձեալ անօթ. եւ թրծեալն ո՛չ շինի։ Նոյնպէս եւ քահանայն պոռնկեալ՝ ո՛չ լինի քահանայ։

Զայս եւ Տէրն աղիւ օրինակեաց. յորժամ անհամի՝ ո՛չ ինչ է պիտանի հրամայէ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ընդէ՞ր այլ մեղուցեալն զղջացեալ մտանէ ի կարգ, որպէս հպարտն եւ ագահն. եւ պոռնիկն ո՞չ։

Ասեմք առ այս՝ Նախ զառաքելոյն, եթէ. «Ամենայն որ մեղանչէ՝ արտաքոյ մարմնոյ իւրոյ է։ Իսկ որ պոռնկի՝ յի՛ւր մարմին մեղանչէ. ապա ուրեմն յիրաւի ապականեալ մարմին ո՛չ մտցէ ի կարգ»։

Դարձեալ ասեմք թէ՝ ամենայն մեղաց մտածումն՝ զղջո՛ւմն է նորին. իսկ պոռնկութեան մտածում ն վերստին նորոգո՛ւմն է ախտին։ Ապա ո՛չ է նմանապէս ամենայն մեղաց զղջումն եւ ապաշխարութիւն։

Դարձեալ ասեմք թէ՝ ամենայն մեղաց անչա՛փն մեղք է. իսկ չափաւորն ո՛չ է ի մեղանս. որպէս չափաւոր ագահութիւնն. եւ չափաւոր բարկութիւնն. եւ այլն։ Իսկ պոռնկութեան չափաւորն եւ ա նչափն մեղք են. որպէս մի՛ անգամ կոյսն ապականեալ՝ եւ մի անգամ պոռնկեալ՝ կոչի պոռնիկ ապականեալ։

Ապա ուրեմն ո՛չ է նմանապէս ամենայն մեղաց թողութիւն. որպէս եւ ո՛չ է նման գործն։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ամենայն վերոյ ասացեալքս գո՛ն եւ յամուսնացեալ երիցունս աշխարհի, եւ քահանայագործ ե՛ն։

Ասելի՛ է թէ՝ երիցունք աշխարհի՝ հալալ ամուսնութեամբ եւ յողջախոհութեամբ են ուխտեալ քահանայագործել։

Իսկ աբեղայն ուխտեալ է կուսութեամբ քահանայագործել։

Ուստի յայտ է զի էրէցն երկրորդ ամուսնութեամբն ո՛չ կարէ քահանայագործել։ Յիրաւի եւ ապա պոռնկեալն էրէց կամ աբեղայ՝ ո՛չ կարէ քահանայագործել. զի ուխտազա՛նց է։

Եւ թէ ոք ասիցէ, երեւի ապա թէ քահանայագործութիւն պոռնկին ո՛չ լինի կատարեալ. վասն այն արգիլեալ է ի գործոյն։

Ասեմք առ այս եթէ՝ ո՛չ վասն ասացեալ պատճառիցդ արգելի քահանայն ի գործոյն։ Նախ՝ զի գործն իշխանութեան է որ ո՛չ է խափանեալ։ Եւ ապա զի ներգործօղն բանն է Աստուածային որ ո՛չ երբէք արգելի։ Ուստի յա՛յտ է զի ասէ առաքեալն. «Անարժան մատուցանօղ պատարագին ի դատաստան անձին իւրոյ ուտէ ըմպէ»։

Ա՛րդ՝ եթէ ո՛չ է կատարեալ պատարագն, վասն է՞ր դատապարտէ զոչ արժանիսն։ Այլ ա՛յս է պատճառն իսկապէս։ Նախ զի փրկական է խորհուրդն ամենեցուն . այլ անարժան մերձեցեալն կորնչի. յիրաւի արգելցի ի սպասաւորութենէն։

Երկրորդ՝ զի բազումք գայթակղութեամբ կորնչին։ Ա՛րդ՝ ի հարկէ որպէս ասացաւ՝ կամ միոյ կամ բազմաց լինի կորուստ։ Ապա ուրե մն ստուգապէս եւ յիրաւի՛ է կանոնեալ սուրբ հարցն, զի զայնպիսիսն արգելցեն ի սպասաւորութենէ խորհրդոյն։

Այլ տեսցուք զայս եւ յօրինակս ճշմարտութեան. զի Ադամ յետ միոյ յանցանացն ո՛չ մատոյց պատարագ զամենայն աւուրս կենաց իւրոց. այլ որդւոցն հրամայէր մատուցանել։

Դարձ եալ եւ ի յառակս անառակին որ դարձաւ առ հայրն՝ եւ ողջմամբ ընկալաւ եւ զգեցոյց զնա եւ զարդարեց մատանի ի ձեռս՝ եւ կօշիկ յոտս. այլ ո՛չ ետ թոյլ նմա պատարագել. այլ հրամայէ՛ այլոցն. «Ածէ՛ք զեզն պարարակ. կերիցուք եւ արբցուք»։ Յայսցանէ յայտնի է զի զղջացեալ այնպիսին կ արէ՛ հաղորդիլ ի ձեռն այլոց. այլ ո՛չ ինքն պատարագել։

Այսքան առ այս։

(Պրակ Ե) Թէ աշխարհս՝ զօրութեամբ ո՛չ էր յԱստուած։

Աղաչեմ զոր յիշեցաւ ի վերոյ բացայայտել, եթէ ի նախատեսութիւնն Աստուծոյ աշխարհ զօրութեամբ ո՛չ ասի։

Գիտելի՛ է, զի հոմ անուն է զօրութի ւնն. այսինքն կարութիւնն։ Եւ հոմանունն մայր է մոլորութեան. վասն որոյ որոշելի է զնոսա։ Ա՛րդ՝ է զօրութիւն մի՝ որ հանդերձ ներգործութեամբ է. եւ է զօրութիւն որ առանց ներգործութեան է։ Զօրութիւն որ ներգործութեամբ է՝ հարկաւո՛ր է. իսկ առանց ներգործութեան զօրութիւն՝ կարելին է որ է ներընդունականն։

Դարձեալ այն զօրութիւնն եւ ներգործութիւնն եւ հարկաւորն մի է. եւ հետեւին առ միմեանս. զի ամենայն որ հարկաւոր է՝ ներգործութեամբ է. եւ ամենայն ներգործութիւն զօրութեամբ ներգործէ. իսկ միւս զօրութիւնն եւ կարելին եւ ներընդունա կանն որ է մարթելի՝ մի է եւ հետեւին առ իրեարս. զի ամենայն որ զօրութեամբն է՝ կարելի է եւ մարթելի։

Դարձեալ այն զօրութիւնն անփոփոխ է. զի միայն ի գոյն կարէ, եւ ի չգոլն անկար։ Իսկ միւս զօրութիւնն որ է փոփոխական՝ ի գոլն եւ ի չգոլն կարէ՛. եւ անկար առ ո՛չ ոք է։

Դ արձեալ՝ այն զօրութիւնն միշտ է. զի բնաւորեալ է ընդ ներգործութեան. իսկ միւս զօրութիւնն երբեմն է. զի կամ նախ է ներգործութեան. որպէս մանկան հիւսնել։ Կամ յետ ներգործութեան. որպէս ի շարժելոյն դադարիլ։ Ապա յայտ է զանազանութիւն սոցա, զի ոմն զօրութիւն հարկաւոր է եւ ներգործութեամբ եւ անփոփոխ եւ միշտ. որպէս հրոյ ջեռուցանել, եւ արեգական լուսաւորել։ Եւ զայս զօրութիւնս ասեմք Աստուծոյ՝ ամենազօր՝ ամենակարօղ՝ եւ այլն։ Իսկ միւս զօրութիւնն որ կարելի է՝ եւ ներընդունի զգոլն եւ չգոլն՝ եւ երբեմն՝ ասի ի վերայ փոփոխական բնութեանց. որպէս հանդերձն կարէ՛ պատառիլ եւ ո՛չ պատառիլ. եւ ջուրն կարէ՛ ցրտացուցանել եւ ո՛չ ցրտացուցանել։ Եւ զայսպիսի զօրութիւնս ո՛չ երբէք ասեմք ի վերայ Աստուծոյ. զի մշտնջենաւոր էութիւն է. եւ ոչ ընդունի զգոլն եւ զչգոլ։ Ապա թէ ոչ՝ մշտնջենաւորն լինի փոփոխական որ սուտ է։

Եւ ուսեալք զայս, ընկա՛լ եւ այժմ զլուծումն խնդրոյն. եթէ լինելութիւն աշխարհի ի նախագաղափար տեսութիւնն Աստուծոյ ո՛չ է զօրութեամբ, այլ ներգործութեամբ վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ զի պարզ ներգործութիւն է Աստուած. զի եթէ գոյ ինչ զօրութեամբ նախատեսութիւնն Աստուծո յ՝ ապա բաղադրեա՛լ է եւ ո՛չ պարզ ներգործութիւն։ Ապա ուրեմն նախատեսութիւնն Աստուծոյ ո՛չ է զօրութեամբ. այլ ներգործութեամբ։

Երկրորդ՝ զի միշտ ներգործութիւն է Աստուած. ապա թէ գոյ ինչ զօրութեամբ, ո՛չ լինի միշտ ներգործութիւն. այլ երբեմն։

Երրորդ՝ զի ի հարկէ՛ էակ է Աստուած. եւ հարկն զմինն ունի ի հակադրութեանց. այսինքն կամ զգոլն կայ զչգոլն։ Այլ արդ՝ եթէ գոյ զօրութեամբ ինչ ի նա՛ ո՛չ է ի հարկէ էակ. այլ կարելի՛ էակ։

Չորրորդ՝ զօրութիւն եւ ներգործութիւն են հակակա՛յ իրերաց. ապա թէ է զօրութեամբ եւ ներգործութեամբ՝ գոյ ինքն ինքեան հակակայ որ է բնաւ սուտ։

Հինգերորդ՝ զօրութեամբ եւ ներգործութեամբն փոփոխեն զմիմեանս։ Այլ արդ եթէ է զօրութիւն ի յԱստուած լինի փոփոխական եւ նա որ է՛ անտեղի։

Վեցերորդ՝ զօրութեամբն է անկատար՝ եւ ներգործութեամբն կատարեալ։ Եւ թէ է զօրութիւն ի նա՛, լինի յ անկատարութենէ ի կատարելութիւն եկեալ, կամ հակադարձեալ. որ է՛ անհնարին հերձուած։

Եօթներորդ՝ ներգործութեամբն պատուական է քան զզօրութեամբն։ Եւ թէ գոյր զօրութեամբ, լինէր ինքեան պատուական եւ անպատիւ որ է՛ անյարմար։

Ութերորդ՝ ներգործութեամբ բնութեամբ առաջ ին է՝ եւ ժամանակաւ վերջին. որպէս բոլոր եղեալքս։ Եւ թէ գոյր ինչ զօրութեամբ ի նա՛, եւ նա՛ լինէր ընդ եղելոցս ի ժամանակի որ է սուտ։

Իններորդ՝ եւ է ուրեք ժամանակաւ առաջին ներգործութեամբն՝ եւ վերջին զօրութեամբն. որպէս շարժման դադարիլն։ Եւ թէ գոյր ինչ այսպիսի զօ րութիւն ի նա, լինէր վախճանաւոր եւ նա։ Եւ թէ էր վախճանաւոր, եւ էր սկզբնաւոր՝ որ է անպատշաճ։

Տասներորդ՝ զի գոյք ամենայն տարորոշին երրեակի։ Է՛ որ միշտ ներգործութեամբ. որպէս Աստուած. եւ է՛ որ միշտ զօրութեամբ. որպէս նիւթն եւ ժամանակ. եւ է՛ որ երբեմն զօրութեամբ եւ երբեմն ներգործութեամբ. որպէս այսոքիկ որ ի լինելութեան եւ յապականութեան են։ Ապա ուրեմն յա՛յտ է ի բաժանմանէ թէ ի յԱստուած ո՛չ գոյ իր ինչ զօրութեամբ. այլ բովանդակն ներգործութեամբ որպէս ցուցաւ։

Այլ արդ՝ լինելութիւն աշխարհի առ ինքն ըստ ինքեան ասի զօրութեամ բ եւ ներգործութեամբ. զի ի զօրութենէ եկն ի ներգործութիւն։ Զի թէ ոչ գոյր զօրութեամբ նախ՝ ո՛չ լինէր յետոյ ներգործութեամբ։ Իսկ առ նախատեսութիւն արարչին՝ միշտ ներգործութեամբ։ Ուստի յա՛յտ է զի ի լինիլն աշխարհի՝ նախագաղափար տեսութիւնն նոյնպէս եկաց մնաց առանց յաւե լուածոյ եւ պակասութեան։ Զոր օրինակ՝ ներտրամադրեալ բանն է՛ նախ ի խորհուրդն կատարեալ. եւ յետոյ ժամանակաւ լինի յառաջ բերեալ եւ գրեալ բան. եւ նո՛յն բանն էր յառաջ բերեաքս եւ գրեալս որ էր նախ՝ ի խորհուրդն։ Այսպէս եւ զլինելութիւն արարածոցս իմասցիս։ Եւ զոր օրինակ՝ անորակ նիւթն որ է՛ միշտ զօրութեամբ, ամենայն մարմինք որ ներգործութեամբ են՝ առ նա զօրութեամբ են։ Նոյնպէս եւ զօրութեամբ լինելութիւն աշխարհիս՝ առ Աստուած ներգործութեամբ է։

Այսքան առ այս։

(Պրակ Զ) Զի պատահումն ոչ է յԱստուած։ Հարցումն։

Խնդրեմ եւ զայս որ ա սացաւ ի վերոյ թէ պատահումն ո՛չ է յԱստուած։ Այլ արդ՝ երեւի թէ արարածք պատահումն են ի յարարիչն զի յետո՛յ եղեն։

Պատասխան։ Ոչ բնաւ։ Նախ՝ զի պատահմունքն են յէութենէ իրին երեւեալ. այլ արարածք ոչ յէութեան , այլ ի կամաց արարչին յոչընչէ ներգործեալ են։ Երկրորդ՝ պատա հմունքն բաժանեալ ի գոյացութեանց ո՛չ կարեն ըստ ինքեան կեալ։ Այլ արարածք բաժանեալ յարարչէն՝ կարե՛ն ըստ ինքեան կեալ։ Եւ բաժանումն ասեմ ո՛չ ըստ նախախնամութեան, այլ ըստ գոյացութեան։ Երրորդ՝ զի արարածք՝ են ի գոյացական սեռ է, եւ ո՛չ ի պատահական. զիա՛րդ լինին պատա հումն ի յարարիչն։

Այլ ասիցէ ոք, թէ բազում ինչ գոն ի յայլս գոյացութիւն եւ ի յայլս պատահումն. որպէս ջերմութիւն ի հուրն գոյացութիւն է, եւ ի անորակ մարմինն պատահումն։ Եւ տերեւն ըստ ինքեան գոյացութիւն է, եւ ի ծառն պատահումն. այսպէս եւ մազն։

Պատասխանեմք ա ռ այս եթէ՝ առանց ջերմութեան անձեւ եւ անկերպ է անորակ մարմինն։ Իսկ տերեւն զա՛րդ է ծառոյն. եւ մազն մարմնոյն։

Այլ արարիչն առանց արարածոց ո՛չ է անկերպ եւ անզարդ. զի արարածք ոչ ինչ յաւելուած են արարչին։

Այժմ պատասխանեմք առարկութեանն։ Թէպէտ արարածք յետոյ եղեն, այլ ոչ պատահումն արարչին։ Նախ՝ զի զգոլն իւրեանց ունէին ի նախագաղափար տեսութիւնն Աստուծոյ . թէպէտ յետո՛յ ընկալան գոյացութիւնս յինքեանս. որպէս տաճար ի միտս շինողին։

Երկրորդ՝ թէպէտ յետոյ եղեն արարածք, ո՛չ են պատահումն, որպէս եւ բանն էր յառաջ, եւ յետոյ եղեւ մ արմին. այլ մարմինն բանին ո՛չ է պատահումն. եւ որդի հօրն ո՛չ է պատահումն թէպէտ յետոյ ծնանի զի առ ինչ է հօրն։

Այսպէս առ ինչք են արարածք արարչին. եւ առ ինչքն համանգամայն ունին զգոլն։

(Պրակ Է) Դարձեալ եթէ պատահումն ո՛չ է ի յԱստուած։

Գոյացութիւն եւ պատ ահումն անմեկնելի որոշմունք են. վասն է՞ր ի յԱստուած միայն գոյացութիւն է եւ ո՛չ է պատահումն։

Պատասխան։ Ի սեռս էականութեան գոյացութիւն նախապատիւ է քան զպատահումն. եւ զի նախապատիւ է Աստուած ամենայն գոյից, վասն որոյ գոյացութիւն է եւ ո՛չ պատահումն։

Այլ արդ՝ բն ականին հետեւելով տեսցուք զի՞նչ է գոյացութիւն եւ զի՞նչ պատահումն։ Գոյացութիւն է ինքն ինքեամբ էացեալ եւ ո՛չ կարօտեալ յայլս հաստողի։ Իսկ պատահումն ի յայլս ունի զէութիւնն, եւ կարօ՛տ է այլոյ ի գոլն. որպէս գոյն ի մարմնի։

Եւ զի յայտ եղեւ այս, ծանուսցի եւ այն, թէ վասն է՞ր Աստուած միայն գոյացութիւն է եւ ո՛չ պատահումն։

Նախ՝ զի Աստուած միա՛յն է ինքն ինքեամբ. եւ ո՛չ յայլմէ հաստատեալ. ըստ որում ասէր առ Մովսէս. «Ե՛ս եմ որ էն»։

Երկրորդ՝ զի պատահումն յետ գոյացութեան է։

Այլ ի յԱստուած ոչ ինչ է յետոյ. այլ ինքն նախ քան զա մենայն է. զի «Ի սկզբանէ՛ էր բանն ». եւ այլն։

Երրորդ՝ զի պատահումն ընդ գոյացութիւն խառնեալ՝ լինի բաղադրեալ. որպէս նիւթ եւ տեսակ։ Իսկ Աստուած է պարզ գոյացութիւն եւ անշարադիր. ըստ այնմ՝ ի լոյս բաղդատի։

Չորրորդ՝ զի պատահումն է փոփոխական իր. իսկ Աստուած անփոփո խ է էութեամբ զօրութեամբ կամօք եւ գիտութեամբ։ Ըստ այնմ. «Ես նոյն եմ եւ ո՛չ փոփոխիմ»։

Հինգերորդ՝ գոյացութիւն մի է, եւ պատահումն բազում։ Զի թէ գոյր պատահումն ի յԱստուած, լինէր բազում եւ ո՛չ մի. իսկ Աստուած մի է եւ ո՛չ բազում. ըստ այնմ. «Տէր Աստուած քո Տէր մի է»։

Վեցերորդ՝ զի ներհականայ պատահումն գոյացութեան. այլ Աստուած աններհա՛կ է։

Եօթներորդ՝ զի պատահումն աւելորդ է գոյացութեան. զի գոլովն ո՛չ գոյացուցանէ. եւ այլն։ Իսկ ի յԱստուած աւելորդ ինչ ո՛չ է։

Ութերորդ՝ զի պատահումն ժողովելով առ գոյացութիւնն լինի մարմին։ Իսկ Աստուած անմարմին էութիւն է։

Իններորդ՝ պատահումն այլ է ի գոյացութենէ. եւ առ եդեալ գոյացութեան առնէ այլ՝ եւ այլայլակ։ Իսկ ի յԱստուած պատահումն ո՛չ է. զի ո՛չ է ինքն ինքեան այլ՝ եւ այլայլակ։

Տասներորդ՝ պատահումն է առաւել եւ նըւազ. իսկ գոյացութիւն ո՛չ առաւել եւ նուազ։ Եւ զի յԱստուած ո՛չ գոյ առաւել եւ նուազ. վասն որոյ միայն գոյացութիւն եւ ո՛չ ունի պատահումն։

(Պրակ Ը) Յաղագս տասն ստորոգութեանց առ Աստուած։

Յորժամ պատահումն ոչ գոյ յԱստուած որպէս ասացեր, զժամ ստորոգութիւնս որպէս ուղղեսցուք առ նա։

Պատասխան։ Ստորոգութիւնս պատշաճի եղական գոյիցս իսկութեամբ. որ ի նիւթոյ եւ ի տեսակէ՝ ի գոյացութեանց եւ ի պատահման են ժողովեալ։

Իսկ անեղ եւ պարզ էութեանն պատշաճի միայն նմանապէս համեմատութեամբ. զի Է կոչի Աստուած, ըստ այնմ. «Ես եմ որ էն»։ Եւ ո՛չ ըստ այնմ ո ր բաժանի ի գոյացութիւն եւ ի պատահումն. որպէս հոմանուն կամ փաղ անուն. կամ ի միոջէ եւ առ մի . որպէս ընդհանուր էակն է՝ բաժանի առ մեզ։ Այլ կոչի է, ըստ այնմ որ միշտ է՛, ո՛չ ունելով սկիզբն եւ ո՛չ վախճան. այլ ինքն է ամենեցուն սկիզբն եւ վախճան. որպէս ասէր. «Ես եմ ա լֆա եւ օ»։ Եւ դարձեալ՝ է կոչի Աստուած, զի նա միայն է տեսակ առանց նիւթոյ. եւ գոյ առանց պատահման։

Իսկ Գոյացութիւն կոչի Աստուած, ո՛չ ըստ որում ներհակ պատահմանց է ընդունական որպէս մեք. այլ ըստ այնմ բաժանի ընդ դէմ պատահմանց. որ է միայն պարզ գոյացութիւն որպէս ասացաք։

Եւ ըստ բազում բաղդատութեան կոչի Աստուած գոյ։

Նախ՝ զի գոյն նախկին է քան զպատահումն. եւ նախկին է Աստուած ամենայնի։

Երկրորդ՝ սկիզբն եւ պատճառն է գոյն. զի գոլովն գոյացուցանէ։ Եւ Աստուած՝ ամենեցուն։

Երրորդ՝ անպատճառ է ըստ ինքեան գոյն. եւ Աստուած անսկ իզբն է։

Չորրորդ՝ ծածուկ է զգայութեանց գոյն. եւ Աստուած ի զգալեաց։

Հինգերորդ՝ մտա՛ց իմանի գոյն։ Եւ Աստուած իմանալեացն։

Վեցերորդ՝ ի պատահմանցն իմանամք զգոյն։ Եւ յերեւելեացն զաներեւոյթն Աստուած։

Եօթներորդ՝ մի է գոյն՝ եւ բազում պատահմունք։ Եւ մի է Աստուած՝ եւ բազում եղեալքս։

Ութերորդ՝ ի բոլոր իրն է գոյն եւ ի մասունս։ Եւ Աստուած ի բոլոր էակքս եւ ի մասնաւորս։

Իններորդ՝ անմեկնելի որոշմունք են։ Եւ առինչքեն արարիչն եւ արարածք։

Տասներորդ՝ գոյն բաժանի ընդ դէմ պատահմանց միայն պարզ գոյացութիւն։ Եւ պարզ գոյացութիւ ն է միայն անեղ գոյին ի մէջ ամենայն եղելոց։

Իսկ Քանակ։ «Մեծ է Տէր, եւ մեծ է զօրութիւն նորա»։

Ո՛չ ըստ տարաչափութեան քանակի ասեմք. այլ ըստ ամենազօր կարողութեան եւ անչափ անհասութեան ասեմք զնա մեծ։ Եւ ո՛չ թիւ պատահական կամ բան տարալուծական. այլ մի երրեակ. եւ երրեակ մի. ըստ այնմ սկիզբն է թուոց՝ եւ ո՛չ թիւ. եւ բաժանեալ յայլ էակաց։

Իսկ բան՝ ներտրամադրեալ եւ անբաժանական։

Իսկ Որակ կոչի, որպէս բարի, լոյս, քաղցր, եւ գեղեցիկ։ Ո՛ր ըստ որում շարժօղ զգայութեանցս որ առ մեզ՝ կոչին որակք՝ գոյն, եւ համ, եւ սոյնպիսիք։

Այլ գոյացական որպիսութիւնն է որակութիւն. որպէս ասեմք բանական . անմահ. անմարմին. եւ այլն։

Դարձեալ յարանունաբար, յԱստուածութենէն Աստուած. ի հայրութենէն հայր. արդար. ողորմած. եւ այլն։

Իսկ առ ինչ կոչի, ո՛չ որպէս առ մեզ առ ինչք են մակագոյեղքն. այլ գոյացական, կամ բաղդատական. որպէս ծնօղ. ծնեալ. բղխօղ. բղխեալ. կամ արարիչ եւ Տէր արարածոց եւ ծառայից։

Իսկ ուր ո՛չ ասեմք տեղի Աստուծոյ. զի տեղի որ է՛ բովանդակութիւն, եռաբա՛ր ասի։ Նախ է տեղի մարմնական. որ ըստ իւրաքանչիւր մասնկանց մարմնոյն պատահի։

Երկրորդ՝ տեղի լսի սահմ ան. ըստ այնմ բովանդակէ՛ զբնութիւն իրին։

Երրորդ՝ տեղի ասի եւ հասումն մտաց. ըստ որում պարունակէ՛ իմացմամբ զէութիւն իմացեալ իրին։ Յայսցանէ ազա՛տ է ամենայնիւ Աստուածային էութիւնն. զի անմարմին է եւ անսահման եւ անհաս մտաց։

Այլ եւ ո՛չ ունի տեղի պատահական. որպէս եւ անդ։ Զի ոչ է ի տեղոջ իմիք պարունակեալ. եւ ո՛չ բացեայ ի տեղւոջէ իմիք զատեալ. զի նա՛ է ամենեցուն տեղի։ Այլ ասի տեղի կերպիւ ինչ , զի է՛ հայր ի յորդի. եւ որդի ի հայր. եւ հոգի ի հայր եւ յորդի. եւ անդրադարձեալ. որպէս ասէր. «Հայր ի յիս, եւ ես ի հայր»։

Իսկ երբ ո՛չ ասի Աստուծոյ. զի անժամանակ է եւ ո՛չ ունի փոփոխումն. այլ ասի յաւիտենական. ըստ որում բոլորն համանգամայն է եւ կատարեալ. զի ոչ կարօտի սկզբան եւ վախճանի. որպէս ժամանակն. եւ ո՛չ միայն սկզբան որպէս մշտնջենաւորն. այլ անսկիզբն է եւ անվախճան . վասն որոյ կոչի յաւիտենական։

Իսկ ունիլ ասի, իմաստութիւն եւ բան ունի եւ զարարածս. եւ ունի յատկութիւն որով տարորոշի յարարածոց։

Իսկ կալ՝ ո՛չ զկալն կամ զնստիլն մարմնապէս, այլ զհաստատիլն անշարժ էութեամբ. զի ո՛չ շարժի. ո՛չ բնութեամբ, ո՛չ կամաւ, եւ ո՛չ տեղեաւ։ Բնութեամբ ո՛չ շարժի, զի անփոփոխելի է։ Եւ ո՛չ կամաւ, զի անզղջանալի՛ է։ Այլ եւ ո՛չ տեղեաւ, զի անբովանդակելի՛ է։ Թէպէտ ուրուրէք զհանգիստ նշանակելով նստիլ ասի Աստուծոյ, եւ ի յօգնութիւն ժամանել։ Կամ՝ ըստ որում. «Կայ ընդ աջմէ Աստուծոյ ». եւ նստաւ ի փառսն հայրենի։

Իսկ առնելն՝ յարար ածոց յայտ է. եւ կրել զնոսա բանիւ զօրութեան իւրոյ ըստ առաքելոյ։ Եւ թէպէտ ի յէութիւնս իւրեանց յետոյ, սակայն ի նախագաղափար տեսութիւնն Աստուծոյ, գոյին յառաջ քան ըզլինիլն իւրեանց էութեամբ, եւ յետոյ եղեն ըստ նոյն նմանութեան։ Դարձեալ առնելն է գործ ստեղծման. իսկ կ րելն գործ նախախնամութեան։

Եւ ա՛յլ է ստեղծանելն ի յոչընչէ. եւ այլ է խնամել զստեղծեալ իրն որպէս ասացաք։ Դարձեալ առնելն է յինքենէ յայլս. իսկ կրելն յայլմէ առ ինքն. ըստ որում. «Տեսանեմք զնա այժմ ընդ հայելի օրինակաւ. իսկ յայնժամ դէմ յանդիման » ըստ խոստման պարգեւացն։

Այսքան առ այս ի կարճոյ։

(Պրակ Թ) Վասն ստեղծման էից հարցումն։

Զի՞նչ է որ ասեն փիլիսոփայք թէ յոչ ուրեք էն յոչ երբէք էն ոչինչ լինի։

Իսկ ասեմք յոչընչէ ստեղծեալ Աստուծոյ զարարածս։

Պատասխան։ Նախ զայս ասեմք թէ ամենայն ինչ հնարաւոր է Աստուծոյ. զի կ արէ՛ առնել զոր միտք մարդկան տեսանէ. եւ կարէ՛ զոր ո՛չ տեսանէ։ Իսկ բանք փիլիսոփայիցն ո՛չ են ընդ դէմ եկեղեցւոյ. այլ համաձայնին միմեանց։ Նախ՝ զի ասեմք եթէ աշխարհ յառաջ քան զլինիլն իւր գոյր ի նախագաղափար տեսութիւնն Աստուծոյ. ապա ուրեմն ո՛չ է յոչ ուրեք է յոչ երբէք։

Երկրորդ՝ ասեմք թէ կրկին է ոչ էակն. այսինքն ոյ ինչն։

Մին է՝ զի միշտ ոչ ինչ է. զի ոչ զօրութեամբ եւ ո՛չ ներգործութեամբ ունի զգոլն. եւ յայս ոչ էակէս ոչ ինչ լինի։ Եւ դարձեալ է՛ ոչ էակ՝ որ թէպէտ ներգործութեամբ ո՛չ է, սակայն զօրութեամբ ունի զգոլն. եւ յայսպի սի յոչընչէ եղեն արարածք ամենայն։ Ապա ուրեմն յայտնի է հարցումնդ։ Նմանապէս ծանիր եւ զայս կրկին է էակն. մինն մշտնջենաւոր եւ միշտ ներգործութեամբ, որպէս Աստուած . հրեշտակք. եւ արեգակն եւ հուր։ Եւ է՛ էակ որ երբեմն զօրութեամբ է. որպէս այնոքիկ որ ի լինելութեան եւ յ ապականութեան են որք միշտ փոփոխին. որպէս մարդ եւ ոչխար եւ ծառ։

Զի երբեմն էր որ ոչ էին . եւ այժմ են, եւ յետոյ ապականին։ Եւ այսպիսի էակքս կրկին ունին զօրութիւն լինելոյ եւ ո՛չ լինելոյ. գոլոյ եւ ո՛չ գոլոյ. եւ այլն։

Իսկ մշտնջենաւոր էակն միայն մին ունի զօրութիւն որ է առ ինքն ներգործութեամբ. որպէս հրոյ ջեռուցանելն. եւ արեգական լոյսն. եւ հրեշտակին անապակութիւնն։

(Պրակ Ժ) Վասն ներգործութեանն Աստուծոյ։

Ներգործելն Աստուծոյ բնութեամբ է թէ կամօք։

Պատասխան։ Ասեմք առ այս եթէ գիտելի է նախ՝ թէ զի՞նչ է բնութեամբն եւ զի՞նչ կամօքն։ Այսինքն կամօք է՝ զի գիտութիւնն եւ կամքն առաջնորդէ՛ գործոյն՝ եւ հնարաւոր է՛ առնել զայս՝ եւ առնել զայն, զոր եւ կամեսցի. որպէս մարդ զի տէր է գործոյ իւրոյ՝ առնելոյ եւ ոչ առնելոյ։ Իսկ գործ բնութեամբ է՝ զի բնութիւնն առաջնորդ է՛ գործոյն. որպէս հ ուր զի բնութեամբ այրէ, եւ սարդն բնութեամբ գործէ։ Եւ վասն զի բնութիւնն հարկաւոր է եւ նո՛յն առ ամենայնսն յաղագս սորոյ ամենայնքն ի հարկէ զնո՛յն գործ են։ Եւ այս ինչ է հարցումնդ զի թէ ասեմք կամաւ ներգործէ՛, ասեն՝ ապա փոփոխականներ գործ է որպէս մարդ, իսկ թէ ասեմք բնութեամբ, ասեն ցմեզ եթէ՝ անբանապէս եւ ի հարկէ ներգործէ։

Եւ այսպէս կարծեն յերկուց դիւաց ըմբռնել զմեզ։ Ա՛րդ՝ այսպէս պատասխանեմք, եթէ բնութեամբ եւ կամօք ներգործէ Աստուած ընդ դէմ էակացս։ Զի էակքս ամենայն՝ ոմանք բանաւորք են եւ ո՛չ միշտ ներգործականք. որպէս մարդս։ Եւ ոմանք միշտ ներգործեն եւ ո՛չ են բանաւոր. որպէս հուրն։ Իսկ Աստուածայինն ընդ դէմ սոցա. զի է բանաւոր եւ է միշտ ներգործական որպէս ասացաւ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, որովհետեւ ներգործութիւնքն բնութեանց հետեւին, որպէս հուրն միշտ այրէ, եւ ջուրն ցրտանայ եւ ջերմա նայ. ապա ճշմարիտ երեւի բանն դամասկացւոյն՝ եթէ է՛ ի Քրիստոս կրկին ներգործութիւն. որպէս եւ կրկին բնութիւն։

Ասեմք առ այս Նախ՝ եթէ ո՛չ ամենայն գործ բնութեան հետեւի, այլ եւ կամաց. որպէս մարդոյ։ Զի մի է կամք ի Քրիստոս, մի է եւ ներգործութիւնն։

Եւ դարձեալ՝ որպէս մի է բնութիւն բանին մարդացելոյ ըստ սրբոյն Կիւրեղի, մի է եւ ներգործութիւնն ըստ սրբոյ Աստուածաբանին Գրիգորի եւ Դիոնէսիոսի։ Եւ ո՛չ ուրեք երբէք միտք ուղղափառաց բաժանմամբ տեսանէ. ո՛չ զբնութիւնս եւ ո՛չ զկամս եւ ո՛չ զներգործութիւնս որ յառաջն հարցափորձեցաք սակաւիկ։

(Պրակ ԺԱ) Վասն էութեան եւ բնութեան եւ անձին եւ անհատի։

Զի՞նչ է էութիւն եւ բնութիւն՝ եւ անձն եւ գոյացութիւն։

Պատասխան։ Էութիւն եւ բնութիւն մի են որպէս մարդկութիւն։ Այլ էութիւնն երբեմն նշանակէ զանձն որ ա՛ստ է եւ այժմ. իսկ բնութիւնն՛։

Այլ գոյացո ւթիւնն է ունօղ բնութեանն, կամ ներքոյ կացեալ բնութեանն որպէս մարդ։ Իսկ ենթադրութիւն է զանազանելին եւ ո՛չ զանազանեալն բացորոշ յատկութեամբ. որպէս ոմն մարդ։ Իսկ անձն է զանազանեալ հանդերձ բացորոշ յատկութեամբ. որպէս Պետրոս։ Եւ անձն ունիլ ասի միայն ի պատիւ բանակա ն բնութեանն։ Եւ յա՛յտ է զի եզական եւ անհատն մարդ՝ է՛ զանազանեալ իւր յատուկ որակութեամբն։

Հարց։ Ուստի՞ ճանաչի անհատն։

Պատասխան։ Քանակաւն եւ որակաւն. զի սոքօք անհատ գոյացութիւնն երեւի։

Հարց։ Քանի ի՞նչ է պարագրօղ մարմնոյ։

Պատասխան։ Հինգ. այսինքն Քանակն որ է չափն։ Որակն. որ է գոյնն. ձեւն. տեղին . զատութիւնն։

Վասն տեղւոյ հարցումն։ Զի՞նչ է տեղին։

Պատասխան։ Տեղին է պարագրօղ մարմնոյ. զի ամենայն տեղեաւ պարագրի. եւ ամենայն տեղի է ի պատահական սեռէ։ Այլ է՛ տեղի բաղկացական մարմնոյ, եւ է՛ տեղի պատահական։

Բաղկացական է, որ ընդ մարմնոյ մասկանցն գոյանայ ի ներս եւ ի դուրս. վերոյ եւ ներքոյ եւ շուրջանակի. զի իւրաքանչիւր մասունք ի տեղին ունին զդրութիւնն. եւ կայացեալ ի բոլորն։ Իսկ պատահական տեղի է, յորում նստեալ ոք՝ կարէ՛ թողուլ զայն եւ լինիլ յայս տեղւոջ. որպէս ի վեր կամ ի վայր։ Իսկ անմարմնոյն ո՛չ է տեղի մարմնական. որպէս Աստուծոյ կամ հրեշտակաց. կամ հոգւոց. զի անպարագրելի են։ Այլ եւ ո՛չ տեղի պատահական. թէպէտ ի նշան պատուոյ ասին յերկինս. այլ ոչ իբր ի մարմնական տեղւոջ։

Եւ գիտելի է՝ զզանազանութիւն սոցա. զի հոգին է ի մարմինն կալմ ամբ եւ սահմանեալ. այլ ո՛չ պարագրեալ. իսկ հրեշտակն ո՛չ կալմամբ ի մարմին եւ ո՛չ պարագրեալ. այլ սահմանեալ։ Իսկ Աստուած արտաքոյ է սոցա. զի ո՛չ է սահմանեալ եւ ո՛չ պարագրեալ եւ ո՛չ կալեալ յիմեքէ. ո՛չ իմացմամբ եւ ո՛չ տեղեաւ կամ մարմնով։

(Պրակ ԺԲ) Վասն պարզութեանն Աստուծոյ եւ նիւթական գոյից։

Վասն պարզութեանն Աստուծոյ եւ նիւթական գոյից ։ Հարց (Պրակ ԺԲ)

Ո՞րպէս է զի Աստուած պարզէ եւ աննիւթ, զնիւթականքս յառաջ էած. զի այս է կարգն որ նիւթն է նիւթոյ, եւ աննիւթն յաննիւթոյ յառաջագոյի։

Պատասխան։ Աննիւթ է Աստուած եւ պարզ էութիւն ըստ երկու եղանակի։

Նախ՝ զի ո՛չ ունի քանակ, որակ, ձեւ, եւ այլքն, որ նիւթո՛յ են յատկականք։ Երկրորդ՝ զի ի զատ ճողոպրի ի զգայութեանց. այսինքն ի տեսանելեաց, ի շօշափելեաց, եւ յայլոց, որ զնիւթականս զգան։ Այլ թէպէտ աննիւթ է Աստուած՝ ո՛չ է անկարգ զնիւթականքս յառաջ ածել ըստ այնմ օրինակի. զի նիւթն որ է՛ գոյա ցութիւն մարմնական՝ ունի որակութիւնս իմն մարմնական. որպէս քանակ. որակ. եւ այլքն։ Եւ գոյացութիւն ասեմ, որով տարորոշի ընդ դէմ ոչ գոյին. եւ որակութեամբ բաց որոշի յանմարմին էութեանց. ուստի բաղկանայ մարմին գոյացութեամբ եւ որակութեամբ։ Ա՛րդ՝ սոքա ըստ ինքեան անմար մին են. այսինքն գոյացութիւնն. քանակն. որակն. եւ այլքն։ Եւ ուստի՞ յայտ ասիցէ ոք . այսինքն զի բանն անմարմին է որ բաժանէ զսոսա. զի այս է կարգն որ մարմին զմարմին բաժանէ. եւ անմարմին զանմարմինն։ Եւ մարմնով ո՛չ բաժանին սոքա. թէպէտ եւ մանր փոշի լինին՝ ունին զքանակ ն զորակն եւ զայլն. զի անմեկնելի որոշմունք են գոյացութիւն եւ պատահմունք։ Ա՛րդ՝ եթէ անմարմին բանիւ բաժանին սոքա, յա՛յտ է թէ անմարմին են եւ բաժանեալքն։ Եւ որովհետեւ ծանեաք զի անմարմին են սոքա, յա՛յտ է զի բաժանումն սոցա քակէ՛ զնիւթն ի մարմնոյ. ապա ուրեմն ի մի վայր ժողովումն՝ ծնանի զնիւթական մարմինն։

Ա՛րդ՝ պատասխանեմք առարկութեանցն։ Զի աննիւթ եւ պա՛րզ էութիւն է Աստուած. եւ յառաջ էած յոչընչէ զաննիւթ էութիւնքս. այսինքն զգոյացութիւն, զքանակ, զորակ եւ զայլսն. եւ իւրով զօրութեամբն ի միասին ժողովեալ կազմեաց մարմնական նիւթ։ Ուստի տարերք եւ տարրեղէն մարմինք խառնեցան եւ յառաջ եկին ի մի եւ ի նոյն նիւթոյն։

Այլ ունին սոքա բազում զարմանալի տեսութիւնս։

Նախ՝ զի սոքա անմարմինք են ըստ ինքեան. այսինքն քանակ, որակ, եւ այլքն . եւ յանմարմին էութիւնս ո՛չ տեսանին. որպէս ի հրեշտակս կա մ ի հոգիս. զի նոքա ո՛չ ունին ձեւ. որակ. քանակ. եւ զայլսն։

Երկրորդ՝ զի իր մարմնական են եւ ի մարմնի էանան սոքա՝ եւ ո՛չ են մարմին. այլ անմարմին էութիւն որպէս ասացաք։

Երրորդ՝ ի ժողովիլն սոցա լինի մարմնական էութիւն. եւ յորոշելն կորնչի մարմինն։ Որպէս տունն ի ժ ողովիլ փայտից եւ որմոց՝ շինի. եւ ի ցրուիլն սոցա կորնչի տունն։ Եւ որպէս ի ժողովիլ հոգւոյ եւ մարմնոյ լինի մարդ. եւ ի բաժանիլն կորնչի. այսպէս եւ զայս իմա։

Չորրորդ՝ զի իւրաքանչիւր սոքա առանձին սահման ունին եւ բնութիւն. եւ ո՛չ միաբանին ընդ միմեանս եւ ո՛չ ընդ մ արմնի. այսինքն քանակն որակն. եւ ծանրութիւնն . եւ այլքն։ Զի քանակն որակ ո՛չ է եւ ո՛չ ասի. եւ ո՛չ ծանրութիւն. եւ ո՛չ կարծրութիւնն մարմին։

Հինգերորդ՝ զի առանձին բնութեամբ սոքա ի մի էութիւն ժողովեալ խառնին. եւ մի բնութիւն նիւթոյ կատարեն. եւ ի բնութիւնս ի ւրեանց ո՛չ շփոթին եւ այլայլին։

Որպէս հոգի եւ մարմին բնութեամբ միաւորին ի մի բնութիւն եւ ի մի դէմ եւ ո՛չ շփոթին։ Այսպէս իմա՛ ինձ եւ զբանին մարդեղութիւն յայլեւ այլ բնութեանց միաւորեալ ի մի էութիւն եւ ի մի դէմ անձնաւորեալ եւ ո՛չ շփոթեալ բնութեանցն յատկութիւն։ Վասն որոյ խոստովանիմք ընդ սրբոց հարցն վասն միաւորութեանն մի բնութիւն Աստուծոյ բանին մարդացելոյ։ Ապա թէ կամիս զորոշումն բնութեանց ի ներքս բերել ո՛վ երկաբնակ, մի՛ ասեր բ բնութիւն. այլ գ. այսինքն զմարմնոյ եւ զհոգւոյ եւ զբանին բնութիւն։

Եւ ո՛չ միայն այս. այ լ եւ դ բնութիւն է չորից տարերաց մարմնոյն. ջերմ եւ ցուրտ. չոր եւ գէճ։

Ասա աստանօր է բնութիւն զՔրիստոս։

Մանաւանդ թէ իւրաքանչիւր տարերք բ ծայրք որակութեանց ունին. զմինն գոյացական եւ զմիւսն պատահական. ըստ այսմ պա՛րտ է ասել քեզ մետասան բնութիւն Քրիստոս ի։

Դա րձեալ՝ այլ է բնութիւն մարմնոյն. ա՛յլ ոսկերացն. եւ այլ է ջիլն եւ երակն եւ մորթն եւ մազն եւ իւրաքանչիւր մաղձքն։ Ըստ այսմ ապա ասա՛ եւ բազում բնութիւնս Քրիստոս ի։

Ո՜վ մեծի աղետիս եւ վշտալից ուրանան. որպէս գրէ առաքեալն. «Ածեն ի վերայ անձանց զարագահասն կորուստ»։ Զի ուղղաձեւութեան ուսուցիչք՝ զի բաժանմանէ ի միութիւն խոստովանին զՔրիստոս. եւ սոքա ի միութենէ ի բաժանումն որոշեն։

Պատճառելով՝ եթէ միաւորեալ ասեմք զբնութիւնսն, շփոթումն լինի։ Ապա ընդէ՞ր սոքա՝ գոյացութիւն, որակ, քանակ, եւ այլքն, եղական գոլով ո՛չ շփոթին ի մ ի բնութիւն խառնեալ։ Եւ անեղ բնութեանցն Աստուծոյ զրպարտելով շփոթումն համբաւես։

Իմա՛ ինձ եւ այլ եւս՝ որ սո՛ւր ես մտօք եւ բաժանասէր։

Գոյացութիւն որ սկիզբն է ամենեցուն եւ նախասեռ. եւ ի նմանէ զուգաբաժանեալ մարմինն. եւ շնչաւորն. եւ զգայունն. եւ կենդանին. եւ բա նաւորն. եւ մարդն. ո՞չ ապաքէն բնութիւնն են սոքա այլ այլ։ Եւ ժողովեալ գոյացուցանեն զմի անհատն Պետրոս անշփոթ միութեամբ։ Եւ զի անշփո՛թ են սոքա յատկութեամբ՝ յայտ է. ուստի ասեմք, Պետրոս մա՛րդ է եւ բանավոր եւ կենդանի եւ զգայուն եւ շնչաւոր եւ մարմին եւ գոյացութիւն։ Եւ ժողովեալ սոքա լինին մի բնութիւն Պետրոսին։ Եւ ո՛չ ասեմք զՊետրոսն այլ եւ այլ բնութիւն ըստ այլեւայլութեան սոցա որ ի Պետրոսն։ Այլ մի է Պետրոսն ըստ անձին անհատ գոլոյն. եւ մի է բնութիւն Պետրոսին ըստ միաւորութեան բանին. իսկ սոքա օրինակ՝ եւ նա՛ ճշմարտութիւն։

Այսքան առ այս։

Գլուխ ԺԱ

(Պրակ ԺԳ) Ի մեկնութենէ արարածոց հարցումն։

Վասն է՞ր Աստուած գրով խօսի ըմեզ որպէս Մովսէսի եւ այլոցն։

Պատասխան։ Զայս եւ սովո՛ր են առնել մարդիկք առ մերձաւորս եւ սիրելիս անընդմիջաբար խօսին. եւ առ հեռաւորս կամ ատելիս գրով կամ միջնորդով։ Նոյնպէս եւ Աստուած ընդ արժանիսն դէմ յանդիման խօսեցաւ . որպէս առ Ադամ. եւ առնոյ. եւ առ Աբրահամ. եւ առ Մովսէս։ Իսկ առ յանցաւորսն գրով խօսի։ Եւ այս վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ վասն հեռաւորութեանն որ մեղօք հեռացաք յԱստուծոյ։

Երկրորդ՝ վասն ատելութեան. զի բարձաք զսէրն։

Երրորդ՝ վասն տկարութեան եւ մոռացութեան մերոյ։

Չորրորդ՝ զի գրովն որ է մարմին՝ հասանիմ յանմարմին բանն։

Հինգերորդ՝ զի յետոյ լինելոցն էր բանն Աստուծոյ մարմին. որպէս գիրն ունի յինքեան զբանն. եւ խօսի ընդ մեզ։

Գիտելի է, զի է դրամ փակեալ է ծած ուկ իմացումն գրոց։

Առաջին՝ է գիրն որ է գծեալն։

Երկրորդ՝ տառն որ է կոչումն գրոյն. որպէս ասեմք այբ։

Երրորդ՝ հեգն ի ձայնաւորէ՛ եւ ի բաղաձայնէ։

Չորրորդ՝ վանկն կամ փաղառութիւնն։

Հինգերորդ՝ բառն։

Վեցերորդ՝ բանն խօսեցեալ յայտնի մեկնութեամբ։

Եօթներորդ՝ ներք ին իմաստքն ամենեւին խոր եւ բարձրագոյն տեսութիւն. զոր ըստ ինքեան միայն իմացումն տեսանէ եւ ի դուրս արտաբերէ՛։

Իսկ թէ վասն է՞ր մարդս ալփաբէտից կարօտացաւ, գրեա՛լ է ի հրեշտակաց ԺԵ համարն։

Մեկնութիւն գովութեան այբին որ է առաջին գիր արարածոց։

Նախ՝ զի է գիր։

Ե րկրորդ՝ ձայնաւոր։

Երրորդ՝ առաջին։

Չորրորդ՝ ձեւացեալ։

Հինգերորդ՝ կոչեցեալ. որ է՛ ա՛յբ։

Զորոյ զբացայայտութիւն սորա այսպէս իմասցուք։

Եւ Նախ՝ զի է գիր՝ ունի գովութիւն երեքկին։ Առաջին՝ զի ամենայն գիր գործիք է բանի. եւ ունի իմաստութիւն եւ բան ծածկեալ յինքեան։

Երկրորդ՝ զի ձեռամբ գրչի մտանէ ի բառ. եւ առանց բերանոյ բարբառի. եւ տեսանի աչաց. եւ լսի ականջաց. եւ ուսուցանէ զմիտս։

Երրորդ՝ առանց ոտից ընթանայ. առանց թեւոց թռչի. առանց լեզուի խօսի. առանց ձեռաց գործէ։

Արբանեակ լինի եւ մեկնէ զխորհուրդս թագաւորաց։ Առհասա րակ զսոսա ունի այբն ըստ այնմ որ է՛ գիր։

Իսկ Երկրորդն զի է ձայնաւոր։

Նախ՝ զի հնչէ ձայն։

Երկրորդ՝ զի ծնանի զբանն։

Երրորդ՝ զի պարփակէ. այսինքն ժողովէ եւ որոշէ զբանն։

Ա՛րդ՝ հնչէ զձայնն ըստ ինքեան միայն. եւ ծնանի զբանն շարադրեալ ընդ բաղաձայնս։ Որպէս ի նիւթ ոյ եւ ի տեսակէ մարմին. եւ ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ կենդանին. է յարուէ՛ եւ իգէ ծնեալն։ Նոյնպէս ի ձայնաւորէ՛ եւ յանձայնէ բանն ծնանի։ Ապա ուրեմն ձայնաւոր գիրն է ձայն, եւ է տեսակ եւ հոգի, եւ արու։ Այլ եւ ժողովէ՛ զբանն եւ որոշէ. այսինքն զհեգ. զբառ. զբան. եւ իմաստութիւն։ Եւ զայս ունի այբն. զի է՛ ձայնաւոր ընդ այլ է ձայնաւորաց։

Իսկ երկրորդն զի է առաջին.

Նախ՝ զի առաջին է եւ հայր եւ ծնօղ ամենայն գրոց ձայնաւորաց եւ բաղաձայնից։

Երկրորդ՝ զի առաջին եւ սկիզբն է թուոց. որպէս միակն թիւ բազմանայ եւ խառնի յայլս, այսինքն՝ իժ. ի ճ . եւ ի բիւրն. եւ ի միութենէն իւրմէ ո՛չ որոշի։ Նոյնպէս եւ այբն խառնի ի թաւ եւ ի լերկ, ի սուղ եւ յերկար, եւ միաբանի ընդ նոսա, եւ ի մի բնութենէ իւրմէ ո՛չ որոշի կամ այլայլի։ Այլ եւ ըստ համարոյն՝ կնքէ զինչս թագաւորաց. եւ չտայ գողանալ ծառայից. եւ զգողացեալն յայտնէ եւ յանդիմանէ։

Իսկ չորրորդն զի ունի ձեւ, գ ստեղն ի խառնեալ։ Նախ՝ նշանակէ զԱստուածութիւնն երեք անձինք ի միում բնութեան։

Երկրորդ՝ առաջին ստեղն է հայր. ոչ յումեքէ. միջինն որդի ծնունդ ի հօրէ. վերջինն հոգի բղխումն ի հօրէ եւ ելումն յորդւոյ. զի որդւովն երեւի. եւ հարթ հաւասար Աստուածութեամբ եւ արարչութեամբ։

Երրորդ՝ ստորեւն կից, եւ վերեւն բառատ։ Զի նախախնամութեամբ հաղորդեալ են յարարածս. եւ իսկական բնութեամբն մեկնեալ եւ որոշեալ եւ յանհասս գերամբարձեալ։

Իսկ հինգերորդ զի կոչի այբ. որ թարգմանի հայր։ Նախ՝ զի է ծնօղ եւ սկիզբն ամենայն գրոյ եւ իմաստութեան. որպէս հայր Աստուած բոլորից։

Երկրորդ՝ յերից գծից բաղկանայ . որպէս մարդ ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ եւ ի մտաց։ Երրորդ՝ ի ձայնաւորէ, կիսաձայն է՛, եւ բաղաձայն է՛. որպէս բանական զգայական եւ տնկական։ Եւ կամ բ ան, ցասումն, եւ ցանկութիւն։

Այլ եւ ի վերայ այսոցիկ։

Վեցերորդ՝ զի ի բազում բանս մտանէ եւ գրի քան զայլ ձայնաւորս. եւ յա՛յտ է, զի բազում իմաստութիւնս ծնանի։ Ե նովաւ ճանաչեմք զԱստուած. եւ յուսամք արքայութեանն. եւ երկնչիմք ի դատաստանէ։

Դարձեալ՝ իմաստութեամբն տիրեմք ծովու եւ ցամաքի. եւ բազում բարութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ ի նմանէ ծնանի։

Դարձեալ՝ որպէս ասեն իմաստունք՝ թէ քան զամենայն պարգեւք գերագո՛յն է իմաստութիւնն յԱստուծոյ առ մարդիկ իջեալ. այսինքն քան զկեանս եւ զառողջութիւն, եւ քան զմեծութիւն եւ զայլսն։ Նախ՝ զի իմաստութեամբն զնոսա կարեմք գտանել. եւ նոքօք զիմաստութիւնն ո՛չ։ Եւ դարձեալ զի նոցա ամենեցուն ներհակ գոյ. որպէս մեծութեան աղքատութիւն. առողջութեան հիւանդութիւն. կենաց մահ։ Իսկ իմաստութեան ոչ ինչ է ներհակ։ Զի իմաստունն թէ մեծանայ, գիտէ կարգաւորել։ Թէ առողջ է , գոհանայ զԱստուծոյ։ Թէ հիւանդանայ, փառաւորէ զԱստուած որպէս զՅոբ։ Թէ կեայ, յաւելու արդարութիւնն։ Եւ թէ մեռանի, անխիղճ գնայ յաշխարհէս։

Եւ այբն է մայր եւ սկիզբն իմաստութեանս այս։

(Պրակ ԺԴ) Թէ Ծնունդ կոչի եւ Արարած

Վասն է՞ր առաջին գիրքն Մովսէ սի՝ Ծնունդ կոչի եւ Արարած։

Պատասխան։ Նախ՝ զի առ ինչք են սոքա զծնօղն ցուցանէ. եւ արարածն զարարիչն։

Երկրորդ՝ զի ծնունդ եմք կամացն Աստուծոյ, եւ արարածք բանին։

Երրորդ՝ զի արարած լսելով՝ մի՛ կարծեսցես օտար ի նմանէ զեղեալքս, կոչէ՛ ծնունդ. եւ յորժամ ծնունդ լըւ իցես, մի՛ կարծեսցես յէութենէն Աստուծոյ զեղեալքս՝ ի վերայ բերէ արարած։

Չորրորդ՝ զի ծնանիմք ի բարի կամացն Աստուծոյ յառաջ գիտութեամբ նորին. եւ ապա գոյանամք արդեամբ եւ գոյացութեամբ ըստ իւրաքանչիւր տեսակաց։

Հինգերորդ՝ զի եւ Քրիստոս որ եղեւ երկրորդ կտակ եւ օրէ նք մեր, կոչի ծնունդ եւ արարած։

Ծնունդ, զի ի բնութենէ հօր նախ քան զյաւիտեանս ծնեալ է։

Եւ Արարած եղեւ. այսինքն ի մարդկային բնութիւնս խառնեալ եւ միաւորեալ։

(Պրակ ԺԵ) Յաղագս ստեղծման աշխարհի

Զի՞նչ է պատճառ ստեղծման աշխարհիս։

Պատասխան։ Բարութիւն ն Աստուծոյ. զի իցեն՝ որոց զբարութիւն իւր հաղորդ է՞

Հարց։ Ընդէ՞ր մի աշխարհ ստեղծ, եւ ո՛չ բ, կամ այլ եւս։

Պատասխան։ Ասեմք Նախ՝ եթէ ո՛չ մի է. այլ բ . այսինքն ներկայս, եւ հանդերձեալ աշխարհն։

Եւ եւս բազումք. զի աշխարհ կոչի աշխարհարարն. եւ աշխարհս. եւ մարդս ըս տ Հոմերոնի։

Աստուած՝ իմանալի աշխարհ. եւ աշխարհ՝ զգալի. որ եւ մարդս իմանալի եւ զգալի աշխարհ։ Երկրորդ՝ պատասխանեմք թէ՝ յիրաւի որպէս մի է Աստուած, եւ մի աշխարհ։

Եւ արդ՝ այլ աշխարհն կամ լինէր որպէս այս, կամ այլապէս։

Ա՛րդ՝ եթէ լինէր որպէս այս, աւելո՛րդ լինէր. եւ աւելորդ ոչինչ է ի գործս Աստուծոյ։ Եւ այլապէս եւ կարէր լինիլ. զի ամենայն ինյ ի սմա՛ կատարեալ գոյ. եւ ոչ ինչ է պակաս ի սմանէ։ Ապա ուրեմն հա՛րկ է մի գոլ աշխարհի եւ ո՛չ բազում։

Հարց։ Աշխարհս ընդէ՞ր ո՛չ ունի զգայարանք. այսինքն տեսանելիք. լսելիք. եւ այլն։

Պատասխան։ Գործ զգայարանացն է զարտաքինս ի ներքս զգալ. որպէս աչօք զգոյնս. եւ ականջով զձայնս. եւ այլքն։ Ա՛րդ՝ ամենայն ինչ որ զգալի է՝ ի ներքս ի սմա՛ է. ձա՛յն. գո՛յն. հո՛տ. հա՛մ . ծա՛նր եւ թեթեւ. եւ ո՛չ ինչ է արտաքոյ սորա. յաղագս որոյ եւ ո՛չ զգայարանաց կարօտի։

Հարց։ Յառաջ քան զլինիլն աշխարհի Աստուած ո՞ւր էր։

Պատասխան։ Զայս բան եհարց դշխոյն Սաբայ՝ առ իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմոն։ Եթէ. «Ամենարարն Աստուած՝ մինչ դեռ չէր արարեալ զամենայն, ինքն ո՛ւր էր։ Եւ այժմ ո՞ւր է. եւ ի կատարածի ո՛ր է լինելոց»։ Պատասխանեաց նմ ա, եթէ. «Աստուած նախ քան զլինիլն աշխարհի ինքն յինքեան էր։ Եւ այժմ ինքն յինքեան է. եւ ի վախճանի ինքն յինքեան է լինելոց»։

Եւ թէպէտ այսպէս ասացաւ, սակայն գոյացաբար է Աստուած յիմանալի երկինս. եւ կարողանամ ամենայն ուրէք։ Զի գ են երկինք։

Մին մարմնական. որ ի մէնջ տեսանի։ Եւ միւսն հոգեւոր. յորում հոգեւոր գոյացութիւնք. այսինքն հրեշտակք բնակին։

Երրորդն իմանալի. յորում Երրորդութիւնն սուրբ ի նոցանէ դէմ յանդիման նկատի։

Հարց։ Ապա զիա՞րդ ասէ ի ձեռն Մաղաքիայ թէ. «Զերկին եւ զերկիր ես լնում»։ Եւ Եսայեաւ. «Երկինք աթո ռք իմ են. եւ երկիր պատուանդան ոտից իմոց»։

Պատասխան։ Ասէ զայս, զի բնութեամբ անբովանդակելի է. եւ ոչ տեղեաւ ըմբռնի. մինչ ինքն զամենայն տեղիս պարունակէ. յորում կեամք եւ շարժիմք եւ եմք։ Զի ըստ իմաստ նոյն՝ է՛ Աստուած ամենայն ուրէք եւ ո՛չ ուրէք. ո՛չ ի տեղւոջ իմի ք՝ եւ ո՛չ բացեայ ի տեղւոջէ իմիք։ Այլ վերոյ սորա, եւ ներքոյ սորա. ի մէջ սորա, եւ արտաքոյ սորա։

Ապա թէ ոչ, ո՛չ մարմին է Աստուծոյ եւ ո՛չ ոտք։

Հարց։ Հարցանեմ եւ զայս եւս։

Ուր եւ երբ՝ այսինքն տեղի եւ ժամանակ գո՞յ աշխարհիս թէ ոչ։ Զի թէ ոչ գոյ. ապա անուր եւ ան երբ է աշխարհս. եւ լինի յաւէտակից Աստուծոյ։ Եւ եթէ գո՛յ՝ ցոյց թէ յորո՞ւմ ժամանակի եղեւ կամ ո՞ւր։

Պատասխան։ Կարծեմ թէ եւ քեզ ծանր թուի հարցումնս այս. սակայն մտաւորաբար լո՛ւր։ Աշխարհս ո՛չ է անուր եւ աներբ որպէս զԱստուած։ Այլ եւ ո՛չ ունի տեղի մարմնական. եւ ոչ ի ժամանակի երեքմասնեան. այսինքն յանցեալն՝ ի ներկայս՝ կամ յապառնին։ Ուստի յա՛յտ է որ ասէ Մովսէս։ «Ի սկզբանէ՛ արար Աստուած զերկինս եւ զերկիր»։ Ա՛րդ՝ սկիզբն ժամանակի ո՛չ է ժամանակ. վասն այն ո՛չ ցուցանի թէ ե՞րբ եղեւ։ Այլ եւ ո՛չ աներբ. զի ի սկիզբն ժամանակի եղեւ։ Եւ զի ո՛չ է ի տեղւոջ է, զի տեղին է վերին եւ ներքին եւ միջին. եւ արտաքոյ աշխարհիս ո՛չ երեւին սոքա։ Այլ եւ ուրէք. ըստ այնմ որ յա՛յլս է հաստատեալ։ Զորմէ հարցանէ Յոբ. «Յէ՞ր վերայ հաստատեցան աղիք դորա»։

Եւ պատասխանէ Դաւիթ եւ Եսայի. «Ի ձեռին նորա են ամենայն տիեզերք ». որ ունի զշրջանակ երկրի ըստ օրինակի պատկերին երկաթեայ։

Որպէս Կրիտէս թագաւորն կրէտացւոց կախեաց ի մէջ տաճարին անդամանդ քարեայ ամենայն ուստէք ըմբռնեալ։ Նոյնպէս եւ աշխարհ, յայն նմանէ. «Որ կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ » ըստ առաքելոյ։

(Պրակ ԺԶ)Յաղագս առ հասարակ տարերաց

Վասն է՞ր չորս են տարերք։

Պատասխանի։ Չորս են տարերք. հող եւ ջուր. օդ եւ հուր։ Զի առանց հողոյ շօշափումն ո՛չ լինի. եւ ո՛չ առանց ջրոյ կալումն եւ մածումն. եւ ո՛չ առանց օդոյ շարժումն. եւ ո՛չ առանց հրոյ երեւումն։ Եւ դիրք տարեր ացդ է այսպէս։ Որ երկիրն ծանր է քան զջուր՝ ի ներքո՛յ է։ Եւ ջուրն քան զօդ. եւ օդն ծա՛նր է քան զհուր. զի սակաւ ինչ գիճութիւն ունի։

Եւ իւրաքանչիւր տարերք ունին կրկին որակութիւնս. այսինքն գոյացական եւ պատահական։ Զի երկիր ցուրտ է եւ չոր։

Եւ ջուր գէճ է եւ ցուրտ։

Օդ ջերմ է եւ գէճ։

Հուրն չո՛ր է եւ ջերմ։

Եւ այսպէս ջերմ եւ ցուրտ, չոր եւ գէճ, թշնամիք են անհաշտելիք. եւ լինին միաւորեալք դարձեալ ծայրիւքն եւ մնան սիրելիք անքակտելի այսպէս։ Զոր օրինակ՝ դ մարդ երկու երկու ձեռօք զմիմեանս ըմբռնեն։ Զի ջուր ցրտութեամբ ը նդ երկի՛ր է կապեալ. եւ գիճութեամբ ընդ օդ։ Եւ օդ ջերմութեամբ ընդ հուր. եւ հուր չորութեամբ ընդ երկիր։ Եւ այսպէս ի նոցա խառնուածոց լինի գոյացեալ մարմին եւ յառաջ եկեալ։

Եւ զայլ յերկար քննութիւն տարերաց՝ գտցես ի գիրս նիւսացւոյն որ վասն բնութեան մարդոյ։

Հարց։ Վասն է՞ր իմաստասէրքն զտարրեղէնքս անապական եւ անվախճան ասեն։

Պատասխան։ Վասն ե պատճառի։

Նախ՝ ի շարժմանէ՛ երկնային մարմնոց. զի միշտ նոյնպէս եւ անդադար շարժին. առնելով զօր՝ եւ զամիս՝ եւ զեղանակս՝ եւ զտարի՝ ստուգագոյն չափով առանց յաւելուածոյ եւ պակասութեան։

Ուստի պատճառի լինելութիւն էից միշտ եւ անխափան. որպէս ասի ի գիրս աշխարհաց։

Երկրորդ՝ զի հաւասարութիւն եւ միաբանութիւն տարերաց անլուծանելի է. ըստ որում ներհակ որակօք հաւասարք են հակակայ. եւ միւսովն միաբանք։ Եւ ա՛յս է՝ թշնամիք անհաշտելիք. եւ սիրելիք անքակտելիք։

Երրորդ՝ ի լինելութեանց եւ յապականութեանց. զի անպակասք են . ըստ որում հատեալ ի տարերաց՝ լինելութիւն է ա՛յլ էակաց. եւ ապականութիւն նոցա լնու զհատումն տարերաց։ Եւ այսպէս շրջաստեղծութեամբ անվախճան մնան։

Չորրորդ՝ զի մասն ապականի, այլ բոլորն կեայ. որպէս իւրա քանչիւր անհատ մարդոյ եւ ձիոյ մեռանի, այլ բոլորն մնայ. այսպէս եւ տարերք։ Որպէս ասէ առակն. «Ազգ գայ եւ ազգ գնայ. եւ երկիր յաւիտեան կեայ»։

Հինգերորդ՝ զի անծերանալի՛ է երկիր. ըստ որում շարժմամբ թօթափի երկիր ի ներքին պատահմանց. եւ հեղեղօք ողողի եւ սրբի յարտաքի ն պատահմանց։

Այսպէս ամենայն տարերք ո՛չ ծերանան եւ ո՛չ թուլանան։

(Պրակ ԺԷ) Յաղագս թէ անշարժ է երկիր

Ո՞րպէս է երկիրս ի մէջ երկնից հաստատեալ եւ անշարժ մնայ։

Պատասխան։ Նախ՝ այսպէս ասեն եթէ՝ տարերքն գնդաձեւ պատեալ են զմիմեանս եւ ամրացեալ. զի բոլորակ հուրն պատեալ է զօդ. եւ օդ զջուր. եւ ի մէջ ջրոյն երկիր է՛ հաստատեալ։ Որպէս զձու հաւի. դեղնուցն ի մէջ ջրոյն. եւ մզղնատեսակն ի խեճեպոյն է ամրացեալ։

Երկրորդ՝ այսպէս. զի օդն հողմովն փեռեկէ՛ զհուրն ի բ կիսագունդս. վերոյ եւ ներքոյ։ Ա՛րդ՝ ներքին հողմն ի վեր ձգէ զերկիր. եւ վերին հողմն ի վայր։ Եւ այսպէս ի մէջն հաստատ մնայ երկիր։

Երրորդ՝ ծանրութիւն երկրիս ի վայր հակէ. եւ բռնութիւն հողմոյ ի վեր։

Չորրորդ՝ հաւասարակշիռ է երկիրս բոլորակի. եւ յամենայն կողմանէ ծանրութիւնն ի մէջն ժողովի. եւ այսպէս ինքն ի վերայ իւր հաստատեալ է։

Հինգերորդ՝ երկինքն թեթեւ է ի վեր քարշէ. եւ երկիրս ծանր ի վայր հակէ. եւ այսպէս մի զմի հաստատուն պահեն։

Վեցերորդ՝ բանն Աստուծոյ կրէ՛ զամենայն զօրութեամբ իւրով. ըստ այնմ. «Հաստատեաց զերկիր ի վերայ հաստատութեան իւրոյ, զի մի սասանեսցի յաւիտեան»։

Յաղագս երկնից Հարցումն։

Զի՞նչ է պատճառ շարժութեան երկնից։

Պատասխան։ Կրկին է այսմ պատճառ. այսինքն բնական եւ բարոյական։ Եւ բնականն Նախ այսպէս. զի օդն որ ի մէջ է մտեալ եւ փեռեկեալ զներքին եւ զվերին կիսագունդն, եւ նա է պատճառ շարժութեան երկնից։ Դարձեալ՝ կ էտ երկրիս անշարժ է ի մէջն. եւ պատճառէ՛ զշարժութիւնն երկնի։

Որպէս կարակնին կէտ անշա՛րժ է, եւ պատճառ է զբոլորակ ծիրն։

Իսկ Արիստոտէլ ի վերայ երկուց բեւեռացն ասէ շարժիլ երկնի որպէս անիւ սայլին ի վերայ սռնոյ։ Այս բնական պատճառն։

Եւ բարոյականն է այս։ Երկինքն անապական է բնութեամբ, Աստուած ետ նմա շարժիլ։ Եւ երկիրս անշարժ է տեղեաւ, ետ սմա ապականիլ երեսօք. զի տեսեալ մարդիկ եղական եւ ծառայ իմասցեն զնոսա. մի Աստուածս կարծեսցեն եւ մոլորեսցին. որպէս ասէ նիւսացին ի գիրս կազմութեան։

(Պրակ ԺԸ) Յաղագս Ձեւոյ Երկնից

Երկինք զո՞ր ձեւ ունի։

Պատասխան։ Վարդապետք ասեն թէ ամենայն երկինք ի հարկէ պարտին ունել զբոլորակ ձեւ։ Առաջին պատճառ, զի երկինքն է պարզ մարմին. զի ո՛չ է ի չորից տարերց. այլ հինգերորդ էութիւն է։ Եւ բոլորակ ձեւն պա՛րզ է քան զամենայն ձեւ. զի եռանկիւնին յերից գծից բաղկանայ, եւ քառանկիւնին ի քառից. նոյնպէս եւ այլքն։ Իսկ բոլորակ ձեւն ի միոյ գծոյ բաղկանայ։ Ապա ուրեմն պարզ էութեան երկնից պարտ է ունել զպարզ ձեւ որ է բոլորակն։

Երկրորդ՝ զի բոլորակ ձեւն պարունակօղ է. եւ երկինքն զամենայն պարունակեալ ունի ի ծոց իւր։

Ա պա ուրեմն պարտ է զի ունիցի զձեւ բոլորակ։ Երրորդ՝ զի բոլորակն սո՛ւր է ի շարժումն. եւ երկինքն սրագո՛յն է ի շարժումն, որ ի շրջիլն իւրում շօշափէ՛ զերկիր ի մի կէտ։ Ապա ուրեմն բոլորակ ձեւն պատշաճէ երկնից։

Չորրորդ՝ զի երկինքն է կատարեալ մարմին. զի ազդէ՛ յամենայն ստորնային մարմինս խնամելով զնոսա։

Իսկ բոլորակ ձեւն ի մէջ ամենայն ձեւոց է կատարեալ։ Նախ՝ զի ո՛չ կարէ յաւելուլ ի նմա եւ ո՛չ պակասիլ։

Երկրորդ՝ զի ո՛չ երեւի ի նմա սկիզբն եւ ո՛չ կատարած։

Երրորդ՝ զի վեցեակ թիւն ի մէջ ամենայն թուոց առաջին կատարեալ է. եւ զ թիւն է ի բոլորակ ձեւն. զի որքան է ի միջին կիտէն ի բոլոր ծիրն, վեց այնչափ է իւր բոլորակ ծիրն։ Ապա ուրեմն բոլորակ ձեւն որ կատարեալ է՝ պատշաճի կատարեալ մարմնոյ երկնից։

Հինգերորդ՝ թէ երկինքն ո՛չ էր բոլորակ՝ այլ քառանկիւնի կամ եռանկիւնի, յորժամ շարժէին անկի ւնքն՝ յորմէ տեղւոջէ վերանային՝ մնային առանց տեղւոյ. եւ տեղի անկեանցն առանց մարմնոյ։

Վեցերորդ՝ զի թէ երկինքն ո՛չ էր բոլորակ, յայնժամ արեգակն եւ այլ աստեղք յորժամ գային ի մէջ երկնից, մեծագոյն երեւէին. քան զի ի միջին կիտէն երկնից առ մեզ է ուղղականգիծ. իսկ յա րեւելից առ մեզ է՛ խոտորնակի գիծ. եւ ուղղական գիծն կա՛րճ է քան զխոտորնակ գիծն։ Ապա ուրեմն ո՛չ երբէք մեծագոյն երեւի ի աստղ՝ յորժամ է ի միջին կէտն՝ քան յորժամ է յարեւելս կամ յարեւմուտս։

Հարց։ Քանի՞ են երկինք։

Պատասխան։ Բազումք են. որպէս ասէ մարգարէն. «Երկին ք երկնից ». եւ առաքեալն ասէ վասն Քրիստոս ի. «Որ ելն ի վերոյ քան զամենայն երկինս»։

Ա՛րդ՝ բաժանի երկինքն յերիս. այսինքն ի բնականն. յատկականն. եւ ի նմանականն։

Եւ է՛ Բնական երկինք Ժ.

Նախ՝ հրեղէն երկինք։

Երկրորդ՝ ջրեղէն։

Երրորդ՝ հաստատութիւնն։ Եւ է երկինք՝ է գօտիքն են է մոլորակացն. որ է Զոհա՛լն. Երեւա՛կն. Հրա՛տն. Արեգա՛կն. Լուսնթագն. Փայլածուն եւ Լուսինն։

Իսկ Յատկական երկինքն է Ե։

Առաջինն է տարրական հրոյն վերին մասն. որ կոչի հրեղէն երկինք. հոմանուն առաջին երկնից։ Այլ կոչի սա՛ հրեղէ՛ն, զի է՛ ի հրոյ։ Իսկ նա՛ կոչի հրեղէն, զի է որպէս զհուր։

Երկրորդն՝ ներքին մասն հրոյն. որ կոչի օլօմպային երկին. վասն մերձ գոլոյ յօլօմպիոս լեառն։

Երրորդն՝ է վերին մասն օդոյն. եւ կոչի եթերային երկին. զի մերձ ի տարրեղէն հուրն է. եւ վառի ի նմանէ. զոր թռիչ աստեղաց կոչեմք։

Չորրորդն՝ է ներքին մասն օդոյն. եւ կոչի օդեղէն երկին. որպէս ասեն գիրք սուրբ. «Թռչունք երկնից զՏէր օրհնեցէք»։

Հինգերորդ՝ երկինք կոչի եւ դրախտն. զի բա՛րձր է եւ լուսաւոր եւ անմահութեան է վայր. որպէս ասէ անառակ որդին. «Հայր մեղայ յերկինս ». այսինքն ի դրախտն։

Սոքա հնգեքին կոչին երկինք. զի զյատկութիւնս երկնից ունին. եւ սոքօք լինին հնգետասան երկինք։ Իսկ Նմանական երկինք է Ե։

Նախ՝ կոչի երկինք ամենասուրբ Երրորդութիւնն. զի անհաս բարձրութեամբ գերազանցեալ է յամենայն եղելոց։ Այլ եւ նախ կոչի երկինք՝ զգալի երեւումն Աստուծոյ՝ եւ հրեշ տակաց՝ եւ մարգարէից սրբոց։

Երկրորդ՝ երկին՝ երեւակայութեան տեսիլն դարձեալ նոցա։

Երրորդ՝ երկին՝ կատարեալ տեսութիւն իմացականին. որ դէմ է յանդիման տեսանէին զԱստուած. որպէս Մովսէս եւ Դաւիթ։ Եւ Պօղոս յափշտակեցաւ յայս երրորդ երկինս։

Չորրորդ՝ հոգեւոր բարութիւնք ն եւ վարձտ սրբոցն կոչին երկինք. ըստ այնմ. «Վարձք ձեր բազում են յերկինս»։

Հինգերորդ՝ երկին կոչի ամենասուրբ Երրորդութիւնն վասն լուսաւորութեան եւ անհաս բարձրութեանն յամենայն եղելոց որպէս ասացաւ։ Զորմէ ասէր արուսեկին. «Ելից յերկինս եւ եղէց նման բարձրելոյ»։ Եւ զի յայնժամ էր ի դասս հրեշտակաց յերկինս։ Այլ վասն հրեղէն երկնիցն ասէր ելանել եւ հաւասարիլ նմա։ Այսքան է թիւ երկնիցն։ Տասն բնական երկինքն. եւ ե յատկական. եւ ե ըստ նմանութեան. որ լինին ի երկինք։

(Պրակ ԺԹ) Վասն Յատկութեան Երկնից։

Զի՞նչ է յատկո ւթիւն երկնից։

Պատասխան։ Նախ՝ զի մարմին է բարձր. որ եւ սահմանս իւր նախադրի։

Երկրորդ՝ զի է՛ փայլուն լուսաւոր։

Երրորդ՝ զի բոլորակ ունի ձեւս. որ է կատարեալ վեցեկի չափովք։

Չորրորդ՝ զի պարզ եւ վճիտ է ըստ էութեան։

Հինգերորդ՝ զի անապական է բնութեամբ։

Վեցերոր դ՝ զի աստեղօք է ջահաւորեալ։

Եօթներորդ՝ զի է անդորր վայր. այսինքն հաւասար ընդ արձակ եւ դաշտաձեւ գոլով։

Ութերորդ՝ զի է՛ առանց պղտորման. այսինքն ձեան, կամ անձրեւաց, խորշակի, եւ ցրտոյ։

Իններորդ՝ զի մշտակայ է ի պարունակութիւնս իւր. այսինքն զի ո՛չ ունի այլայլ ումն եւ փոփոխումն ըստ անարգ շարժութեան երկրի։

Տասներորդ՝ եւ որ վեհագոյնն է. զի ապարանք եւ հանգիստ է միայն Աստուծոյ պատշաճեայ։ Ուստի եւ նեղեալք՝ ի խնդիրս առ ի բարձունս զձեռս տարածել ըղձան։ Վկայէ՛ եւ մարգարէն. «Աստուած մեր որ նստի յերկինս երկնից»։

Դարձեալ՝ եւ այլ յատկութիւն երկնից որպէս ասացաւ բարձր։

Նախ՝ զի խո՛ր է։

Երկրորդ՝ լայնացեալ յամենայն կողմանց։

Երրորդ՝ նրբագոյն է մասն։

Չորրորդ՝ կա՛րծր եւ անբախելի։

Հինգերորդ՝ թեթեւ եւ սրընթաց։

Վեցերորդ՝ մեծութեամբ քանակեալ։

Եօթներորդ՝ ի ծոց իւր ունի զամենայն։

Ութերորդ՝ պատճառ է զհաստատութիւն միջոցիս։

Իններորդ՝ տայ երկրի զոր ունակացեալ է։ Որպէս զանձրեւ. զլոյս. զջերմութիւն. եւ զասդողութիւն։

Տասներորդ՝ միշտ տայ եւ ո՛չ առնու։

Եւ զայս գիտել պարտ է. զի մեծն Ներսէս զհաստատութիւնն արփի ասէ եւ եթեր կոչէ. զոր արտաքին ե երորդ տարր ասացին որ ո՛չ երեւի մեզ։ Այլ զաստղալի երկինս ի յօդոյ ասէ խտացեալ եւ թանձրացեալ. եւ ի նմա են կառուցեալ աստեղք եւ ընթանան։ Եւ այս եւս գիտելի է, զի որպէս հրեղէն երկինն հոմանուն է, այսինքն լուսեղէնն որ ի սկզբանէ ստեղծաւ. եւ բոլորակ հրոյն։ Նոյնպէս հոմանուն է եւ արփին. այսինքն լուսեղէնն եւ հաստատութիւնդ։ Այսպէս եւ հոմ անուն է եթերն . այսինքն ե երորդ էութիւնն, եւ տարրական հուրն։ Նմանապէս եւ հոմանուն է հաստատութիւնն ի ներքոյ ջրոյ. այսինքն ընդ երրորդ կամարն. եւ օդս առ մեզ որ ունի զջուրս ամպով հաստատեալ։

Այսքան առ յաղագս երկնից։

(Պրակ Ի) Յաղագս Լուսոյ։

Գիտելի է, զի հոմանուն է լոյսն։ Եւ բաժանի նախ յանեղ եւ յեղական լոյս։ Եւ է՛ անեղական լոյս՝ Երրորդութիւնն սուրբ։

Լոյս անմատոյց ըստ մարգարէին. «Լուսով երեսաց քոց տեսանեմք զլոյս»։

Իսկ եղական լոյսն դար ձեալ բաժանի յիմանալին եւ ի զգալին։

Եւ է՛ իմանալի լոյս՝ որպէս հրեշտակք՝ եւ հոգի մարդոյ. եւ պատուիրանն Աստուծոյ. զի «Պատուիրանք Տեառն լոյս են » ասէ մարգարէն։

Իսկ զգալի լոյս դարձեալ բաժանի յերկնայինս եւ յերկրայինս։ Եւ է՛ երկնային լոյս՝ որպէս արեգակն եւ լուսի ն եւ աստեղք։ Իսկ երկրային լոյս՝ է ճրագն եւ պայծառ օդն եւ լոյս աչաց։

Հարց։ Զի՞նչ է բարութիւն լուսոյն որ ասէ. «Ետես Աստուած զլոյսն զի բարի է»։

Պատասխան։ Բազում ինչ բարութիւն եւ յատկութիւն է լուսնի։

Նախ՝ զի հալածէ՛ զխաւարն։

Երկրորդ՝ փարատէ՛ զտրտմութիւն եւ ուրախ առնէ։

Երրորդ՝ զգազանս եւ զգողս փախուցանէ։

Չորրորդ՝ զճանապարհորդս եւ զարուեստաւորս եւ զայլս ի գործս յորդորէ։

Հինգերորդ՝ զընտիրս եւ զխոտանս որոշէ։

Վեցերորդ՝ զբարեկամս եւ զթշնամիս ցուցանէ։

Եօթներորդ՝ միջնորդով զայլս լուսաւորէ. որպէս ընդ օդ եւ ընդ ապիկի։

Ութերորդ՝ ի թանձր եւ ի կարծր նիւթն անգործ մնայ. որպէս ի քար եւ ի հող։

Իններորդ՝ զփորուածս երկնից բովանդակ լնու։

Տասներորդ՝ ըստ չափու կարողութեան զաչս լուսաւորէ՛։

Նմանապէս եւ իմանալի լոյսն ներգործէ՛ զայս։

Նախ՝ զխաւար անգիտութեանն հալածէ՛։

Երկրո րդ՝ զտրտմութիւն մեղաց փարատէ՛։

Երրորդ՝ զթշնամին սատանայ եւ զչարն փախուցանէ։

Չորրորդ՝ զիմաստունս եւ զառաքինիս ի գործս յորդորէ։

Հինգերորդ՝ զբարիս եւ զչարս որոշէ՛։

Վեցերորդ՝ զբարեկամ հրեշտակս՝ եւ զթշնամին սատանայ ցուցանէ՛։

Եօթներորդ՝ միջնորդով զայլս լուս աւորէ՛. որպէս Տէրն մեր ասէր. «Ես եմ լոյս աշխարհի»։

Եւ առաքելոցն ասէր. «Դուք էք լոյս աշխարհի»։ Եւ նոքօք լուսաւորեաց զհաւատացեալս։

Ութերորդ՝ որք խոստացեալ են անհաւատութեամբ եւ թանձրացեալ մեղօք՝ անգործ մնան ի նմանէ։

Իններորդ՝ զերկնային եւ զերկրաւոր միտս մա րդկան առ հասարակ լուսաւորէ՛։

Տասներորդ՝ ըստ չափու եւ կարողութեան բաշխէ. որպէս ի կեանս յայսմիկ, եւ ի հանդերձեալն առաւել զի կարիցեմք տանել։

(Պրակ ԻԱ) Յատկութիւն Արեգական։

Նախ՝ զի միատեսակ է եւ մի։

Երկրորդ՝ զտեսակն անիբաց դնելի ունի։

Երրորդ՝ տեսակն յառաջ է քան զնիւթն։

Չորրորդ՝ գ է յատկութեամբ եւ մի բնութեամբ։

Հինգերորդ՝ պատկեր եւ օրինակ է Քրիստոս ի՝ արեգականն արդարութեան։

Վեցերորդ՝ մեծ է քան զաշխարհս։

Եօթներորդ՝ զի ջերմ է զօրութեամբ։

Ութերորդ՝ զի լուսաւոր է։

Իններորդ՝ հաւասար ունի զջերմութիւն եւ զլոյս։

Տասներորդ՝ արարիչ է եղանակաց։

Մետասաներորդ՝ զտիւ եւ զգիշեր կատարէ՛։

Երկտասաներորդ՝ պատճառ է ծննդոց։

Երեքտասներորդ՝ խոնարհի եւ բարձրանայ։

Չորեքտասաներորդ՝ մերձանալով նորոգէ, եւ հեռանալով ապականէ՛։

Հնգտասաներորդ՝ անդադա՛ր է ի ներգործութիւն յո րս կարգեցաւ։

Վեցտասաներորդ՝ զի ամենայն լուսաւորք ի նմանէ՛ առնուն զլոյսն։

Եօթնեւտասներորդ՝ զի չա՛փ է ժամանակաց։

Ութեւտասներորդ՝ լուսով եւ ջերմութեամբ մե՛րձէ յամենայնսն. եւ բոլորակութեամբ հեռի։

Իննեւտասներորդ՝ զոմանս խաւարէ՛ եւ զայլս լուսաւորէ՛։

Քսաներո րդ՝ է՛ ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս եւ ի տարիս որպէս ասէ գիրն։

Հարց։ Զի՞նչ է որ ասէ մեծն Իգնատիոս վասն արեգական՝ թէ յամենայն օր ի բաց դնէ զլոյսն եւ զջերմութիւնն, եւ միւսանգամ յարփոյն առնու։

Պատասխան։ Ի բաց դնելն կրկին է. մին ըստ տեսակի, եւ միւսն ներգործութեամբ։ Ա՛րդ՝ ըստ տեսակի՝ անիբաց դնելի՛ է լոյս արեգականն։ Այլ ըստ ներգործութեան որ ի մէնջ պակասի եւ լուսաւորի՝ զայն ասէ։ Նոյնպէս յորժամ ասեմք թէ արեգակն խաւարեցաւ, ո՛չ ի բնական լուսոյն՝ այլ ի մեզ լուսաւորելոյն։ Այս այսպէս։

Յատկութիւն Աստեղաց։

Նախ՝ զի մի բնութիւն է աստեղաց։

Երկրորդ՝ զի լուսաւոր է։

Երրորդ՝ զի անապական է։

Չորրորդ՝ զի մշտաշարժ է։

Հինգերորդ՝ զի դիրքն իւր մեծ է. թէպէտ եւ առ մեզ փոքր։

Վեցերորդ՝ զի հաստատէ ի դիրս իւր։

Եօթներորդ՝ զի զարդ երկնից է։

Ութերորդ՝ զի նշան ժամանակաց է։

Իններոր դ՝ զի օրինակ փառաց մերո՛ց է։

Տասներորդ՝ զի բոլո՛ր է։

(Պրակ ԻԲ) Վասն Յատկութեան Լուսնի։

Զի՞նչ է յատկութիւն լուսնի։

Պատասխանի։ Բազում ինչ։ Նախ՝ զի միջա՛կ է արեգական եւ աստեղաց։ Ի խոնարհ է։ Սրնթա՛ց է։ Փո՛քր է գօտին։ Զամիսս առնէ։ Զգիշերս լուսաւորէ։ Փոփոխակա՛ն է։ Նուազի՛ եւ բոլորի՛։ Խաւարի՝ մահու՝ եւ յարութեան է նշան։ Դարձեալ մեղաց եւ ապաշխարութեան։ Դարձեալ հին օրինացն։ Ընդ դէմ երկնիցն շարժի։

Հասարակ եւ յատուկ շարժութիւն ունի։ Գէճ է եւ հով։ Ունի բնական լոյս. եւ յարեգակնէն փոխ առնու լոյս։ Մերձ եալ յարեգակն լուսաւորի. այլ եւ եղջիւրաւորի՛։ Եւ հեռացեալ նուազի՛ լոյսն։ Զարեգակն խաւարէ՛։ Ի լուսոյ նորա ծածկի։ Իշխէ՛ տարրական մարմնոց։ Ի ծնունդս ազդէ՛։ Տնկոց սնո՛ւնդ է։ Ոմանց որակ գունոց տայ. որպէս խնծորոյ. եւ զոմանց բառնայ. որպէս զմարդոյ։

Հայելի՛ է աշխարհի. ըստ որում աղտ յերեսն երեւի։ Զամենայն մոլորակաց զօրութիւն ունի։

Եւ այս վասն Բ պատճառի։

Նախ՝ զի ի ներքո՛յ է ամենեցուն. եւ ամենայնի զօրութիւն առ նա՛ ժողովի։ Եւ դարձեալ արեգակն միջակ գոլով՝ հաղորդի ամենայն մոլորակաց. եւ զայն անցուցանէ ի լուսինն լու սո՛ն հանդերձ։ Վասն որոյ ի նորանալն առաւել զօրաւոր եւ ազդու է սերմանելոյ եւ այլոց։ Որ եւ զծովս եւ զաղբերս եւ զհեր եւ զղեղս առաւելու ընդ իւր եւ նուազէ՛։

Հարց։ Զլոյս ո՞րպէս ունի։

Պատասխան։ Վարդապետք ասեն. որպէս սուրբն Բարսեղ՝ թէ որպէս երկբերանի քսա՛կ է լուս ինն. ընդ մինն ելանէ եւ ի վերի թիկունքն ժողովի եւ պակասի ւ մէնջ լոյսն. եւ ի միւսն ի ներքս մտանէ եւ լուսաւորէ զմեզ։

Եւ այլք ասեն եթէ յարեգակնէ՛ առնու զլոյսն այսպէս։ Մերձ եկեալ ի նոյն կենդանակերպն՝ սակաւ լոյսն առնու ի նմանէ յարեւելից կողմանէ. թէպէտ մեզ ի յար եւմտիցն երեւի. այլ նմա՛ արեւելից մասն է որ զլոյսն առնու։ Եւ յորքան հետեւի արեգական՝ առաւելու լոյսն։ Եւ յորժամ ի միւս կիսագունդն հասանէ, ընդ զ կենդանակերպս հետեւեալ՝ բոլորի լոյսն ի նմա . զի ուղղապէս զլոյսն ընդունի։ Եւ այնուհետեւ նուազի որքան յառաջ է՛ քան զար եգակն եւ թեքի ի նմանէ։

Եւ այլք ասացին թէ՝ ունի բնական լոյս՝ եւ առնու զլոյս յարեւէ. եւ այսպէս խառնի բ լոյս ի նմա՛. եւ սնուցանէ զորս յերկրի։

Եւ գիտելի՛ է, զի ընդ ամենեւին հեռանալն լուսինն խաւարի. եւ ամենեւիմբ մերձ եկեալ ի նոյն կենդանակերպն եւ ուղղապէս ընդ դէմ անցեալ արեգականն՝ խաւարէ՛ զնա. զի ընդ դիմատիպ է անօթ լուսնոյն։ Նմանապէս եւ զայլ մոլորականսն ծածկէ յորժամ ուղղապէս ընդ դէմ անկանի։ Եւ զի ո՛չ հանապազ խաւարին. զի ո՛չ միշտ ընդ նոյն շաւիղս ընթանան. թէպէտ հանդիպին ընդ նոյն կենդանակերպն։

Հարց։ Աղտն զի՞նչ է յերեսս լուսնին։

Պատասխան։ Ոմանք ասացին ի խաւարմանէ խաչելութեանն է մնացեալ նշան։ Եւ ոմանք զստուեր երկրի ասեն։ Եւ այլք ասեն թէ՝ կերպն է ցամաք երկրիս. որպէս հայելին զմարդոյ կերպն յինքն երեւեցնէ։ Նոյնպէս եւ լուսինն. զի այն որ պայծառն է՝ կերպարանք երկրի է. եւ աղտն՝ ծովուց։

Հարց։ Զի՞նչ է որ ի նորիլն եղջերակերպ երեւի։

Պատասխան։ Ստուեր երկրի ընդ մէջ անցեալ արեգական՝ խաւարէ՛ զլուսինն։ Եւ յորժամ առնու զլոյսն յարեւոյն, ի յեզրն երկրիս ձեւն բոլորակ է՝ խաւար մնա մէջն։ Նոյնպէս յորժամ հնանայ եւ պակսի լոյսն։

Գլուխ ԺԲ

(Պրակ ԻԳ) Վասն առ հասարակ Լուսաւորաց, Հարցումն

Վասն է՞ր զլուսաւորս ի յերկինս եդ Աստուած։

Պատասխան։ Նախ՝ զի երկինքն բարձր է, եւ յայնմանէ առաւել զլոյսն ծագէ յերկիր։

Երկրորդ՝ լուսաւորքն ի հրոյ են. եւ տեղիք հրոյն է բարձրագոյն. որպէս տարր հրոյն։

Երրո րդ՝ այք մեր որ է լոյս՝ ի վերին մասն գլխոյս է. եւ լուսաւորքն յերկինս. զի մերձաւոր նմանն զնմանն տեսցէ։

Չորրորդ՝ զի ի վեր տեսցուք աչօք. եւ մտօք զվերինն խորհիմք. ըստ առաքելոյ. «Զվերինն խորհեցարուք ուր քձ նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ»։

Հինգերորդ՝ զի տեսցուք եւ իմաս ցուք թէ արտաքին սրահն երկնից այսպէս է զարդարուն. քանի՞ առաւել ներքին կողմն սրբութեան իմանալեացն դասուց։

Վեցերորդ՝ զի ի միտ ածցուք զառաջին փառսն մեր եւ ցանկասցուք. եւ մի որպէս զանասուն յերկիր կորասցուք։

Հարց։ Զի՞նչ է որ ասէ սուրբն Բարսեղ, գնան հրեղէնք ը նդ ջուրս եւ ո՛չ շիջանին։

Պատասխան։ Հրեղէն զլուսաւորսն ասէ. եւ ջուր զվերին կամարն ջրեղէն։ Եւ զի ո՛չ շիջանին հրամանաւ արարչին. ի միջի գոլով երկուց ներհակացն օդեղէնն երկին. որպէս ստորին տարերքս հուր եւ ջուր միջնորդ օդիւն կապակցեալ։ Դարձեալ՝ հրեշտակք հրեղէնք գոլով՝ ընդ ջրեղէն կամարն գնալով ո՛չ շիջանին։

Հարց։ Լուսաւորքն ուստի՞ գոյացան։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն թէ ե երորդ էութիւն են արտաքոյ չորից տարերաց ըստ Արիստոտէլի։

Այլ վարդապետք եկեղեցւոյ ասեն ըստ Պղատոնի եթէ՝ լոյսն խզումն է ի տարրական հրոյ, որ յառաջին օրն գոյացաւ։

Եւ լուսաւոր անօթքն ի չորրորդում աւուր կազմեցան ի յօդոյ. եւ իւրաքանչիւրքն ընկալսն զլոյսս եւ եղեն լուսաւորք։

Եւ այս հաւանելի՛ է երեւի վասն կրկին պատճառի։

Նախ՝ զի յոմանս առաւել է լոյսն. որպէս յարեգակն եւ յոմանս նուազ. որպէս ի լուսին եւ յայլ աստեղս։ Այլ ե երորդ էութիւնն է պարզ եւ հաւասար. առաւել եւ նուազ ո՛չ ընդունին։

Եւ թէ ասեն՝ յանօթոյն է որ մինն առաւել լոյս տայ եւ մինն նուազ, եւ ո՛չ ի լուսոյն. որպէս յստակ ապիկի առաւել լուսաւորէ՛։

Ասեմք եթէ յա՛յտ է ապա որ անօթ լուսաւորացն տարրական է. թէ ոմն պար զ է եւ ոմն թանձր։ Երկրորդ՝ յա՛յտ է զի ունին ջերմութիւն եւ ցրտութիւն. չորութիւն եւ գիճութիւն. որ յայտնապէս տարրական է որակութիւն։

(Պրակ ԻԴ) Յաղագս երկոտասան Կենդանակերպից, Հարցումն

Զի՞նչ է բնութիւն կենդանակերպիցն։

Պատասխան։ Ասեմք թէ բաժան կենդանակե րպի ունին զբնութիւն չորից տարերաց։ Զի Խոյն եւ Առիւծն եւ Աղեղնաւորն, ունին զբնութիւն հրոյ ջերմ եւ չոր։

Իսկ Ցուլն եւ Կոյսն եւ Այծեղջիւրն, ունին զբնութիւն հողոյ չոր եւ ցուրտ։

Իսկ Եկաւորն եւ Կշիռն եւ Ջրհոսն, ունին զբնութիւն օդոյ ջերմ եւ գէջ։

Իսկ Խեցգետինն ե ւ Կարիճն եւ Ձուկն, ունին զբնութիւն ջրոյ ցուրտ եւ գէճ։

Եւ այս բաժան կենդանակերպից վեցն է ի մէջ երկնից ի հիւսիսոյ կողմս առ մեզ, եւ ի մին կիսագունդն։ Եւ վեցն ի կողմն հարաւոյ ի միւս կիսագունդն։

Եւ այսպէս զերկինս պատեալ ունին բաժան կենդանակերպքս։ Վերին եզրն կ ենդանակերպիցն է խեցգետինն. եւ ներքին՝ այծեղջիւրն։ Եւ է մոլորականքն ընդ սոսա գնալով խոնարհին եւ բարձրանան։

Յաղագս մոլորակաց Հարցումն։

Շարժի՞ն աստեղքն, թէ ամրացեալք են յերկինս։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն որպէս Արիստոտէլ, թէ ամենայն աստեղքն բեւեռեալ են յերկինս ե ւ ընդ նմա՛ շրջին։

Իսկ այլք ուղղակի՛ ասեն՝ թէ անմոլար աստեղքն ամրացեալ են ի հաստատութեանն որպէս սպի ի վերայ մարմնոյ, եւ ընդ նմա շարժին։

Իսկ մոլորակքն ի գօտիս իւրեանց շարժականք են. զի բարձրանան եւ խոնարհին։ Եւ ունին կրկին շարժումն. հասարակ եւ յատուկ։

Հասա րակ է յարեւելից յարեւմուտս։ Իսկ յատուկ՝ յարեւմտից յարեւելս։

Որպէս յա՛յտ է ի լուսինն յորժամ ծնանի յարեւմուտս։ Եւ գայ յարեւելս ըստ կարգի կենդանակերպիցն։

Եւ է՛ առաջին եւ վերջին մոլորակացն Երեւակն. զոր պարսիկք զօհալ կոչեն. ցուրտ է եւ չոր. բ ամ եւ կէս յամէ ի կենդանակերպն. եւ յերեսուն ամն վճարէ զամենայն։

Երկրորդ՝ Լուսնթագն. զոր մուշթարի կոչեն. ջերմ է եւ գէճ. մին ամ յամէ՛ ի կենդանակերպն. եւ ի ԺԲ ամն պատէ՛ զամենայն։

Երրորդ՝ Հրատն. զոր մարեխ անուանեն. ջերմ է եւ չոր. խ օր յամէ՛ ի կենդանակերպն. եւ ի ժզ ամիսն պատէ զամենայն։

Չորրորդ՝ Արեգակն. զոր շամս կոչեն ջերմ է եւ լուսաւոր. լ օր եւ ժ ժամ եւ կէս յամէ ի կենդանակերպն. եւ ի բոլոր տարին վճարէ՛։

Հինգերորդ՝ Լուսաբերն. որ է՛ արուսեակն. զոր կոչեն զօհրա. ջերմ է եւ խոնաւ։ ՅԽԸ օրն կատարէ՛ զընթացսն. եւ այլք ասեն թէ ի զ ամիսն։

Վեցերորդ՝ Փայլածուն. զոր օտարիտ կոչեն. միշտ շրջի ընդ արեգականն. եւ սակաւ հեռանալ ի նմանէ. զընթացս իւր կատարէ յլը աւուրս. ժ օր պակաս քան զլուսաբերն. եւ այլք թէ գ ամիս։

Եօթներորդ՝ Լուսինն. զոր կամի կոչեն. հո՛վ է եւ գէճ. բ օր եւ կէս յամէ՛ ի կենդանակերպն. եւ ի իթ օր եւ կէս պատէ՛ զամենայն։

(Պրակ ԻԵ) Վասն աւուր՝ Ամսոյ՝ եւ Տարւոյ, Հարց

Ասացեալ մոլորակացս՝ զօր՝ եւ զամիս՝ եւ զտարիս՝ որն առնէ։

Պատասխան։ Որպէս ասացաւ ի վերոյ։ Զխաւարումն լուսոյ՝ եւ զամիսս՝ լուսինն առնէ։ Զի տեսեալ մարդիկ զնոր եւ հին նորա՝ ասացին՝ մեզ ես օրինակ ծննդեան եւ մահուան. եւ կոչեցան ամիս։

Իսկ զօր՝ որ է տիւ եւ գիշեր. եւ զդ եղանակս. եւ զտարի, արեգա՛կն կատարէ։ Զի յարեւելից կիտէ՛ ի նոյն կէտ շրջեալ՝ լինի օր մի, որ է իդ ժամ, երկու ժամ միոյ կենդանակերպի։ Եւ որքան ի վերին կիսագունդն տեւէ՛, կոչի տիւ։ Եւ ի ներքինն անցեալ՝ գիշեր. զի գարշեցո՛յց զերր. որ է օդ եւ երես երկրի։

Եւ զդ եղանակս այսպէս առնէ։ Ի խոյն եւ ի ցուլն եւ յեկաւորն առնէ զգարուն. որ է հասարակ տիւն եւ գիշերն ժբ ժամ։

Ի խեցգետինն յառիւծն եւ ի կոյսն՝ առնէ զամառն. որ տիւն առաւել է քան զգիշերն զժամ։ Ի կշիռն ի կարիճն եւ յաղեղնաւորն առնէ աշուն. նոյնպէս հասարակ տիւ եւ գիշեր ժբ ժամ։ Եւ յայծ եղջիւրն ի ջրհոսն եւ ի ձուկն՝ առնէ զձմեռն. որ առաւելու գիշերն քան զտիւ զ ժամ. զի լինի գիշերն ժե ժամ. եւ տիւն ինն ժամ. որպէս յամառն տիւնէ ժե ժամ. եւ գիշեր ն թէպէտ ժամ։

Վասն Տարւոյ Հարց։

Վասն է՞ր կոչի տարի։

Պատասխան։ Նախ՝ զի տանի զերկտասան կենդանակերպսն եւ վճարէ։

Դարձեալ տանի զեղանակս. եւ զամիսս. զշաբաթս. եւ զաւուրս. զժամս. եւ զժամանակս։

Դարձեալ տանի զժամանակեայ կեանս մեր. վասն որոյ կոչի տարի։

Յաղագս Շաբաթուց։

Իսկ շաբաթն որ է՛ է օր՝ կոչեցաւ յեօթն մոլորակաց։ Զի հնիքն զեօթն մոլորակսն է տուն աստուածոց կոչէին։ Զզօհալն Կռօնոսի։ Զմուշթարին Դիոսի։ Զմառեխն Արէսի։ Զարեգակն Իլիոսի. կամ Զեւսիլոսի։ Զօհրայն. Ափրոդիտեայ. Զօտարիտն Երմեսի։ Զլուսինն Սելինի։

Զոր սու րբ հայրապետք փոխեցին զանուանս նոցա եւ եդին բոլոր շաբաթուն եօթն աւուրցն։

Յարեգական օրն կոչեցին կիրակէ. որ է՛ տէրունական վասն յարութեան Տեառն։ Եւ զլուսնին՝ երկուշաբթի։ Եւ զարեսին՝ երեքշաբթի։

Եւ զերմեսին՝ չորեքշաբթի։

Զդիոսին՝ հինգշաբթի։

Զափրոդիտեայն՝ ուրբաթ։

Եւ զկռօնայն՝ շաբաթ։

Վասն ժամուց եւ մասանց։

Եւ գիտելի է, զի օրն պատկերէ ամսոյն եւ տարւոյն։ Զի տարին է՛ յկե օր։ Եւ ամիսն յկե ժամ։ Եւ օրն ի տիւն միայն՝ յկե մասն։ Զի արեգակն յամենայն աւուր զընթացս իւր կատարէ իդ ժամ, եւ ժ մասն եւ կէս։ Եւ ժ մասունքն ժող ովեալ ի յամիսն՝ լինի ժ ժամ։ Եւ ի բոլոր տարին առնէ զե օր աւելեացն։ Իսկ կէս մասն ի մէկ ամիսն՝ լինի կէս ժամ. եւ ի մէկ տարին զ ժամ. եւ իդ տարին ժողովեալ՝ լինի օր մի իդ ժամ. եւ ա՛յն յառնէ զնահանճն. եւ շարժէ՛ զտօնս եւ զեղանակս։

Վասն Վերադրին։

Իսկ վերադիրն լինի ի պակաս ընթացից լուսնոյն ըստ այսմ օրինակի։ Զի արեգական տարին է՛ յկե օր. եւ լուսնին տարին յծդ օր. ժա օր պակաս քան զարեգակն։ Զոր յամենայն ամի ժա թիւ ի վերայ լուսնոյն դնեմք, զի հաւասարեսցի արեգականն, եւ կոչեմք վերադիր։ Եւ եթէ ուստի՞ է պակասն։

Ասեմք եթէ՝ լուսինն ընթանայ ի կենդանակերպսն իթ օր եւ կէս՝ եւ ծնանի։ Եւ արեգակն ի կենդանակերպն կատարէ՛ լ օր։

Ա՛րդ՝ յամենայն ամիս կէս օրն՝ ի բոլոր տարին լինի վեց օր պակաս լուսնոյն։ Եւ ե օր եւս աւել աւուրքն, որ լինի ժա օր։

Ա՛յդ է վերադիրն։

Իսկ սուրբն Եփրեմ ասէ, մետա սան թիւ գտանի ի մէջ երից աւուրցն՝ եւ ստեղծման լուսնին։ Զի լուսինն ընդ երեկս երեւեցաւ եւ մետասանօրեայ ստեղծաւ։ Ե ա՛յն է որ յամենայն ամի յաւելումք ի վերադիրն։ Եւ վասն այն ստեղծաւ մատասանօրեայ, զի յաւուր ուրբաթի յորում Ադամ ստեղծանիւր, լինէր լուսինն բոլոր եւ ժդ օրեայ։

Վասն Աւելեացն եւ Գարնանամտին։

Իսկ ե օր աւելեացն՝ է՛ ե օր Արարչութեանն նախքան զստեղծումն Ադամայ։

Իսկ Գարնանամուտ՝ որ է՛ հասարակածն՝ է՛ չորրորդ օրն. յորում լուսաւորքն կազմեցան։ Զի ըստ Հոռոմ համարին այսպէս է։ Մարտի ժէ՝ Առաջին օր արարչութեան է, յո րում եղեւ լոյսն։ Եւ ի քսանն՝ հասարակած է։ Եւ ի իբն մարտի՝ կազմութիւն մարդոյն է։ Նոյնպէս եւ ի մերն ի հին հայոյն, Արեգի ի թ՝ է՛ առաջին օր արարչութեանն։ Եւ ի ժբն՝ հասարակա՛ծ է. որ է՛ գարնանամուտն։ Եւ ի ժդն՝ կազմութիւն մարդոյն է։

Իսկ եբրայեցիքն ո՛չ այսպէս այլ՝ առաջին որ արարչութեան է նոցա աւելեացն ա։ Եւ ի հինգն աւելեաց՝ է՛ գարնանամուտ նոցա։

Եւ ի նիսանի մեկն կազմութիւն մարդոյն է. զի նիսանն կազմութիւն լսի։

Վասն Րոպէից։

Իսկ րոպէն այս է։ Զի օրն ընդ տիւ եւ ընդ գիշեր է՛ իդ ժամ։ Եւ մէկ ժամն է լ մասն. եւ մէկ մասն է ՛ կ րոպէ։ Ապա ուրեմն ժ մասն է ո րոպէ. եւ մէկ ժամն ռպ րոպէ։ Որ լինի ժ ժամն ժըռ րոպէ։ Եւ ժողովեալ մէկ օրն իդ ժամ՝ լինի դ բիւր եւ սբճ րոպէ։ Եւ ի մէկ մասն՝ մի հոլով առնէ արեգակն. այսինքն մէկ թաւալ։ Եւ ի մին հոլովն՝ շ ասպարէզ ընթանայ։

Ոլոմպիաթն չորրորդ ամ է. զ որ հայք նահանջ ասեն։ Եւ Ընդիքտիոնն ժե ամ է. որով Հռոմք վարին։

Վասն Իննեւտասներեկի եւ Կատարման լուսնին։

Իսկ իննեւտասներեակն է, զի ընթանայ լուսինն ի տարին յծդ օր՝ եւ ժթ մասն. որ լինի իժթ ամին՝ յկա մասն։ Եւ արա՛ զերեսուն մասն մի ժամ , եւ զերկոտասան ժամն մի օ ր. եւ կոչի այս՝ իննեւտասներեկի ամ. որ աւելու լուսինն մի օր։ Եւ մի մասն ժողովեալ՝ ի ցպխ ամն՝ լինի յկ մասն։ Եւ արա՛ զերեսուն մասն ժամ մի. եւ զերկոտասան ժամն օր մի։

Եւ ա՛յս կատարումն մասանց լուսնին. զոր ոմանք կատարումն լուսնի տակ։

Եւ դարձեալ՝ յորժամ վ երագիրն լինիլ լ. եւ է երեակն է ի միասին ի միում ամի. ասի այն կատարումն լուսնի. այսինքն մասանց թուոյն, եւ ո՛չ իրին։ Եւ որպէս իննեւտասներեակն լուսնի, եւ իը երեակն արեգական ի միասին ժողովեալ՝ առնէ զհինգ հարիւրեակ շրջանն ի շլբ ամին. զի ժթ իը երեակ է. եւ իը ժթ երեակ։ Եւ որպէս լրումն զատկի ունի աւուրս ժզ. եւ այլքն ԺԵ. եւ այս ի տումարս մեր է. եւ իրն որ է՛ զլուսինն միեւնոյն։ Այսպէս եւ կատարումն մասանց լուսնին ի տումարս մեր է եւ ո՛չ ի յենթակայն նորին։

Այլ կտրումն լուսնի է ի վախճանի աշխարհի. յորժամ արեգակն եւ լուսին խաւարեսցին որպէս ասէ աւետարանն։

(Պրակ ԻԶ) Յաղագս Վեց աւուրն Հարցումն

Վասն է՞ր զերկնայինսն կատարեալ ստեղծ Աստուած, եւ զերկրաւորքս ըստ կարգի յաւուրս վեց։

Պատասխան։ Վարդապետք ասեն թէ վասն բազում պատճառի։ Նախ՝ զի իմանալիքն մշտնջենաւորք են, ի սակաւ վայր կենի կատարեցան։ Իսկ երկրաւորքս ժամանակեայ. եւ ժամանակն կարգ ունի, առաջին՝ միջինն՝ եւ վերջին։

Երկրորդ՝ ասեն թէ՝ ի սկիզբն աշխարհիս արար զբնութիւնն յանկարծակի. այլ բնութիւնն յամելով եւ ըստ կարգի յանկատարութենէ ելանէ ի կատարումն։

Երրորդ՝ որ զերկնայինսն կատար եալ ստեղծ, ամենակարօղ զօրութեանն է ցոյցք։ Իսկ որ զերկրաւորքս ըստ կարգի , ամենագութ մարդասիրութեանն է երեւումն. որպէս խնամով զպէտս մարդկան յայնքան աւուրս կատարեաց։

Չորրորդ՝ երկիրս այս տեղիք ուսման է մեր՝ ըստ կարգի կատարեցան. զի մեք զամենայն ինչ ըստ կարգի ու սցուք. եւ մի՛ անկարգ եւ շփոթեալ։

Հինգերորդ՝ զի մարդն տէր եւ իշխա՛ն է երկրաւորացս, գիտասցէ ըստ կարգի զիշխանութիւնն իւր ուղղել. եւ մի՛ անկարգ եւ անիրաւ։

Վեցերորդ՝ կամեցաւ Աստուած զի մեք բանիւ եւ տեսութեամբ վայելիցեմք ի գործս արարչին։ Այս է յորժամ ընթեռնում ք յերկար զպատմութիւնն եւ լսեմք. ի բրութէ տեսանեմք աչօք. եւ մտօք վայելեմք։

Վասն այն՝ ձեռն եւ ձայն եւ բան եւ թիւ եւ կարգ աւուրցն եդան։ Ապա թէ ոչ՝ ի յակնարկել կամացն՝ բիւրապատիկ կարօղ էր Աստուած ստեղծանել քան զայս աշխարհս։

Եօթներորդ՝ ցուցանէ թէ՝ որպէս մարմն ական բնութիւնք նախ էին անկատար եւ անտեսակ՝ եւ յետոյ կատարեցան յԱստուծոյ։ Նոյնպէս եւ հոգին նախ ի յինքենէ անտեսակ եւ անկատա՛ր է. եւ յետոյ կատարի յԱստուծոյ շնորհօք եւ առաքինութեամբ եւ գիտութեամբ։ Նոյնպէս եւ նշանակէ՛ զհրեշտակաց բնութիւնն, որ նախ ստեղծան անկատա ր ճանաչմամբ եւ գիտութեամբ. այլ յորժամ երանեցան եւ տեսին զէութիւնն Աստուծոյ անընդմիջաբար, յայնժամ կատարեցան ճանաչմամբ եւ գիտութեամբ։

Ութերորդ՝ նշանակէ վեց թիւն որ է՛ կատարեալ՝ թէ բոլոր կատարելութիւն աշխարհիս ի յԱստուծոյ է ստեղծեալ. երկինք եւ երկիր՝ ե ւ ամենայն ինչ։

Իններորդ՝ ի վեց օրն ստեղծեալ աշխարհ. նշանակէ զզ դարս. որով մնայ աշխարհ։ Զի առաջին օրն ցուցանէ զառաջին դարն՝ որ յԱդամայ մինչեւ ցՆոյ։ Նոյնպէս եւ այլքն ըստ կարգի. Աբրահամ. Մովսէս. Դաւիթ. եւ Քրիստոս։ Զի սոքա են դարագլուխք զ դարուց։ Եւ է երրորդն հանգիստ։

Տասներորդ՝ զ թիւն նշանակէ զժամանակս բարեգործութեան։ Այլ շաբաթն ուր հանգեաւ Աստուած՝ զհանգիստն յաւիտենական։

(Պրակ ԻԵ) Վասն մի աւուպն Հարցումն

Վասն է՞ր ասէ գիրն. «Եղեւ օր մի ». եւ ո՛չ թէ՝ առաջին. եւ այլն ըստ կարգի։

Պատասխան։ Նախ՝ զորքանութիւն աւուրցն ցուցանէք, թէ տիւ եւ գիշեր իդ ժամն լինի օր մի բնական։

Երկրորդ՝ զի մի եւ նոյն օր կատարի դարձմամբ արեգականն ի կիտէ ի նոյն կէտ արեւելից։

Երրորդ՝ զի յորժամ կատարին է աւուրքն՝ դառնամք ի յառաջին օրն որ է՛ մի եւ նոյն։

Չորրորդ՝ նշանակէ՛ զփութանցութիւն աւ ուրցս մեր. զի ամենայն ժամանակք մեր անցանեն իբրեւ զմի օր անզգայաբար։ Ըստ այնմ. «Ռ ամ յաչս Տեառն որպէս օր երեկի որ էանց, եւ որպէս պահ մի գիշերոյ»։

Հինգերորդ՝ այս մին օրս է որ կրկնելով կատարէ՛ զշաբաթ եւ զամիս եւ զտարի եւ զդարս կենցաղոյս, եւ հասանէ՛ ի վերջին օրն. որ է՛ մի օր աներեկ եւ անփոխանորդ։

Վասն միաշաբաթուն Հարց։

Զի՞նչ է յատկութիւն միաշաբաթ աւուրն որ է կիրակէն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի սկիզբն եւ առաջին է ամենայն աւուրց. զի նա կրկնելով առնէ զայլ աւուրս որպէս ասացաւ։

Երկրորդ՝ զի ի նմա եղեն երկինք եւ երկիր. հր եշտակք եւ լոյսն եւ այլ տարերք. որ են է գործք արարչութեան։

Երրորդ՝ բազում Աստուածախօսութիւնք ի նմա եղեն. յելանելն Նոյի ի տապանէն. եւ առ Աբրահամ. եւ առ Մովսէս ի Սինա լեառն. եւ տուչութիւն օրինացն ի կիրակէ։

Չորրորդ՝ պատուեցաւ յարութեամբն Քրիստոս ի. եւ իջմամբ հոգւոյն սրբոյ ի դասս առաքելոցն։

Հինգերորդ՝ օ՛ր է հասարակ յարութեան մարդկան. եւ գալստեանն Քրիստոս ի. եւ հատուցման ըստ իւրաքանչիւր գործոց։

Վասն վերջին աւուր Հարցումն։

Զի՞նչ է յատկութիւն աւուրն վերջին։

Պատասխան։ Նախ՝ զի վախճան է եւ սկիզբն։ Վախճան է ժաման ակի. եւ սկիզբն յաւիտենին եւ մշտնջենաւորականացն։

Երկրորդ՝ զի աներե՛կ է։

Երրորդ՝ զի անփոխանո՛րդ է գիշերոյ։

Չորրորդ՝ օր զնա ո՛չ երկրորդ։

Հինգերորդ՝ զի անշարժ է եւ անփոփոխ է ժամուց՝ մասանց՝ եւ րոպէից։

Եւ դարձեալ այսպէս զանազանին սոքա երեքեան աւուրք. այսին քն առաջին օր ստեղծման. եւ միջին մինչ ի կատարած. եւ վերջին օր յարութեան։ Զի առաջին օրն եղեւ անառաւօտ։ Եւ վերջինն աներեկոյ։ Եւ միջինն ամենայն աւուրք ունին առաւօտ եւ երեկոյ։

(Պրակ ԻԸ) Վասն սկզբան աւուր, հարցումն

Ո՞ր է սկիզբն աւուր։

Պատասխան։ Նախ գ իտելի է, զի կրկին է օր. այսինքն օր բնական, եւ օր արուեստական։ Օր բնական այն է՝ որ լինի ի կիտէ ի կէտ իդ ժամ։ Իսկ օր արուեստական է ծագումն լուսոյ մինչեւ յերեկոյ՝ առ հասարակ յամենայն ազգս։

Եւ է՛ զանազանութիւն սոցա կրկին։

Նախ՝ զի բնական օրն է տիւ եւ գիշեր։ Ի սկ արուեստական օրն միայն տիւ ասացաւ։ Երկրորդ՝ բնական օրն հաւասարաչափ է. զի ոչ առաւելու եւ ո՛չ նուազէ։ Իս արուեստական օրն առաւելու եւ նուազէ՛։

Եւ բնական օրն զանազանապէս է առեալ ի զանազան ազգս։

Զի հրէայք եւ ասորիք՝ զերեկո՛յն դնեն սկիզբն բնական աւուր. ասելով. «Եղեւ երեկոյ եւ եղեւ վաղորդայն օր մի»։

Իսկ աստեղագէտք զհասարակ օրն. յորում արեգակն ի բարձրութիւնս իւր հասանէ։

Իսկ ա՛յժմ քրիստոնէիցս կրկին է սկիզբն բնական աւուր. այսինքն մէջ գիշերն, եւ առաւօտն։

Վասն զի ի մէջ գիշերի ծնաւ Քրիստոս. եւ ի մէջ գիշերի յարեաւ ի գերեզմանէն։ Վասն որոյ տօն առաջին աւուրն ի մէջ գիշերի սկսանի. եւ մեծամեծ տօնքն յերեկօրեայ. որպէս ասեմք զշաբաթի երեկոյն կիրակմուտ։ Իսկ միւսն է ընդ ծագումն լուսոյն. յորում զպահք եւ զուտիք բաժանեն. այսինքն լոյսն եւ գիշերն։

Եւ գիտելի է, զի ի սկզբանէ աշխարհի ս մինչ ի Քրիստոս՝ լո՛յսն առաջանայր գիշերոյն. իսկ յետ Քրիստոս ի մինչ ի վախճան՝ գիշերն առաջանայ լուսոյն։ Ուստի յա՛յտ է՝ զի երեկոյ շաբաթուն որ կոչի կիրակմուտ՝ պատուական է քան զմիւս գիշերն որ զհետ գայ կիրակէին։ Այս է պատճառն. զի ի սկզբանէ տիւն առաջանայր գիշերո յն. զի Ադամ ի լուսոյ շնորհացն անկաւ ի խաւար մեղաց։ Իսկ գիշեր յարութեանն Քրիստոսի՝ փոխեաց զայս կարգ. զի յարութեամբն իւրով եհան զմեզ ի լոյս շնորհաց եւ արդարութեան։ Վասն որոյ գիշերն յառաջէ՛ տունջեան մինչ ի կատարած։

Վասն բաժանման Լուսոյ եւ Խաւարի։

Հարցումն։

Զի՞նչ է բաժանումն լուսոյ եւ խաւարի։

Պատասխան։ Նախ՝ առաւօտն եւ երեկոյն. եւ է առաւօտն վախճան գիշերոյ՝ եւ սկիզբն տունջեան։ Եւ երեկոյն է վախճան տունջեան, եւ սկիզբն գիշերոյ։

Երկրորդ՝ պատճառն։

Երրորդ՝ տեղիքն։

Չորրորդ՝ ժամանակն։ Զի է՛ պատճառ լուսոյ արեգակն. եւ պատճառ խաւարի ստուեր երկրի։ Իսկ տեղիքն, զի յա՛յս կիսագունդս լինի լոյս, եւ ի միւսն խաւար։ Եւ ժամանակն, որ ի յայս ժամս լինի աստ լոյս, եւ ի միւս ժամն խաւար։

(Պրակ ԻԹ) Դարձեալ յաղագս նշանակութեան աւուր հարցումն

Ո՞րքան եղանակաւ ասի օր։

Պատասխան։ Օր ասի ժե կերպիւ։

Առաջինն է հնութեան։

Երկրորդն ճշմարտութեան։

Երրորդն անփոփոխութեան։

Չորրորդն դարին։

Հինգերորդն հաւատարմութեան։

Վեցերորդն իմաստութեան։

Եօթներորդն յաջողութեան։

Ութերորդն ունայնութեան։

Իններորդն տանջանաց։

Տասներորդն ժամանակեան։

Մե տասաներորդն ժամանակեան։

Երկտասներորդն բնական։

Երեքտասներորդն արուեստական։

Չորեքտասներորդն տուընջեան։

Հնգտասներորդն սովորութեան։

Առաջինն է՛ Աստուած հայր. զորմէ ասի. «Խորհեցայ զաւուրս զառաջինս, եւ զամս յաւիտենից յիշեցի»։

Երկրորդն է որդի. զորմէ ասի. «ո՞ չ երկտասան ժամք են աւուր ». օր կոչէ զինքն. եւ ժամք զառաքեալքն։

Երրորդն է Աստուածութիւնն. կամ կեանքն յաւիտենից։ Ուստի ասի. «Աւուրս յաւել էր թագաւորի ամաց նորա»։

Չորրորդն է ինքն դարն. զորմէ ասի. «Ռ ամ յաչս Տեառն որպէս օր երեկի զի էանց»։

Հինգերորդն է հաւատա րմութեան. ուստի ասի. «Որ գնայ ի տուընջեան՝ ո՛չ գայթակղի. զի զլոյս աշխարհիս այսորիկ տեսանէ»։

Վեցերորդն է՛ իմաստութեան. ուստի ասէ. «Օր աւուր բղխէ զբան. եւ գիշեր գիշերի ցուցանէ զգիտութիւն»։

Եօթներորդն է յաջողութեան. ուստի ասէ մարգարէն. «Արեգակն ի տուէ քեզ մ ի՛ մեղիցէ»։

Ութերորդն է՛ իրք աշխարհականք. յաղագս որոյ ասի. «Աւուրք իմ որպէս հովանի անցին»։

Իններորդն է՛ տանջանաց. զորմէ ասէ Յոբ. «Կորիցէ օրն յորում ծնայ. եւ գիշերն յորում ասացաւ ահա՛ արու»։

Տասներորդն է՛ անվախճան. զորմէ ասի. «Յաւուր յայնմիկ բղխեսցեն լեր նիք զքաղցրութիւն»։

Մետասաներորդն է՛ ժամանակեայ. զորմէ ասի. «Արար Աստուած զարեգակն եւ զլուսին եւ զաստեղս լինիլ ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս եւ ի տարիս»։

Երկտասներորդն օր է բնական իդ ժամուց. զորմէ ասի. «Եղեւ երեկոյ եւ եղեւ վաղորդայն օր մի»։

Երեքտասներ որդն է՛ արուեստական օր՝ յարեւելից մինչեւ ի մուտս արեւու. զորմէ ասի. «Մեկնեաց Աստուած ի մէջ լուսոյն եւ ի մէջ խաւարի. եւ կոչեաց զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր»։

Չորեքտասներորդն է օր տուընջեան. վասն որոյ ասէ. «Ընդէ՞ր կայք զօրս ցերեկ դատարկ»։

Հնգետասներ որդ՝ ասի օրէնքն օր ըստ սովորութեան. ըստ այնմ. «Որ զծանրութիւն աւուրն բարձաք եւ զտօթ»։

(Պրակ Լ) Յատկութիւնք։ Առաւօտու Ժ թուով

Նախ՝ զի սկիզբն է տունջեան, եւ վախճան գիշերոյ։

Երկրորդ՝ խա՛ռն է ի լուսոյ եւ ի խաւարէ։

Երրորդ՝ մերժէ՛ զխաւար։

Չորրորդ՝ փախչին գողք եւ գազանք։

Հինգերորդ՝ ցնծութիւն է աչաց եւ սրտից։

Վեցերորդ՝ որքան յամէ՝ լոյսն պայծառանայ, եւ խաւարն նուազի՛։

Եօթներորդ՝ հասուցանէ առ արեգակն։

Ութերորդ՝ զնոյն բնութիւն լուսոյ ունի։

Իններորդ՝ է՛ առաջին լոյս։

Տասներորդ՝ նուազին գիշերային լոյսք։

Յատկութիւնք հասարակ աւուր. որ է կէս օր տուընջեան։

Նախ՝ զի պայծառ է լոյսն։

Եւ զի ջերմ է։ Եւ զի չոր։

Եւ զի արեգակն ի բարձրութիւն իւրէ։

Եւ զի անստուեր է։ Եւ զի հաւասար եւ մէջ է տուընջեան։

Եւ զի զ ժամ է. որ է կատարեալ թիւ։ Եւ զի ժամ է կերակրոյ։

Ե ւ զի կարօտին երբեմն հովանւոյ։ Եւ զի ժա՛մ է նշանաւոր։

Յատկութիւնք երեկոյի Ժ գլխով։

Նախ՝ զի վախճան է տուընջեան, եւ սկիզբն գիշերոյ։ Եւ զի մեր ժ ի լոյսն, եւ տարած ի խաւարն։ Եւ զի դադարին ի գործոյ։

Եւ զի առնուն մշակք զվարձս։

Եւ զի դառնան ամենայնքն ի բնակո ւթիւնս իւրեանց։ Եւ զի ննջելո՛յ է ժամ։ Եւ զի փակեն զդրունս տանց։ Եւ զի զգայութիւնք մարմնոյ զինքեանս խնուն։ Եւ զի պահապանք առ պարիսպս կացուցանին։ Եւ զի հօտք ի հովուաց առ փարախս եւ ի գոմս ածին։

Յատկութիւնք Գիշերոյ նոյն թուով։

Նախ՝ զի ի նմա՛ շրջին գազանք եւ կերակրին։ Եւ զի հանգչին աշխատեալքն։ Եւ զի ո՛ւժ առնուն դարձեալ գործելոյ։ Եւ զի ստուեր երկրի է որ ընդ մեզ եւ ընդ արեգակն դնի։ Եւ զինուայ լոյսքն երեւին։ Եւ զի վնասակա՛ր է աչաց։ Եւ զի ծածկութիւն է զանազան գունոց։ Եւ զի ժամանա՛կ է երկիւղի, եւ երազոց եւ ցնորից։ Եւ զի չարագործացն է ապաւէն, եւ ամօթոյ բարձօղ։ Եւ գիշեր, զի գարշանայ երր, որ է օդ։

(Պրակ ԼԱ) Վասն գարնանային Եղանակին

Ի չորեսին եղանակս տարոյն՝ Գարունն այսու ճոխանայ. Նախ՝ զի արարածոց սկզբնաւորութիւն ի նմա՛ եղեւ։

Երկրորդ՝ զի ջրհեղեղն համաշխարհա կան՝ անդ սկսաւ՝ եւ դարձեալ դադարեաց։

Երրորդ՝ ելք ժողովրդեանն Իսրայէլի յԵգիպտոսէ։

Չորրորդ՝ ժառանգելն զերկիրն քանանացւոց։

Հինգերորդ՝ հասարակութիւն տուընջեան եւ գիշերոյ։

Վեցերորդ՝ մուտն նիսանայ. որ է սկիզբն տարւոյ եբրայեցւոցն. եւ կազմութիւն մարդոյ ի սկզբանն։

Եօթներորդ՝ բուսուց եւ տնկոց եւ ամենայն կենդանեաց ծննդեան եւ աճման։

Ութերորդ՝ փրկչին մերոյ եւ Աստուծոյ աւետեաց. որ ծնաւ մարմնով վասն մեր։

Իններորդ՝ կենսատու չարչարանաց ժամանակ . թաղման եւ յարութեան. նաեւ համբարձմանն։

Տասներորդ՝ այլ եւ օրինակ եւ յարացոյց նմանատիպ հասարակաց յարութեան եւ նորոգման տիեզերաց եւ մարդկային բնութեանս որ յապագայն։

Դարձեալ յատկութիւն Գարնան։

Նախ՝ զի սկիզբն է տարւոյ. յորժամ արեգակն մտանէ։ Եւ ջերմ է եւ գէջ ժամանակաւ։ Եւ զի հաւասարի տիւ եւ գիշեր։ Եւ զի ծառք չորացեալք՝ դալար ին եւ կանաչին։ Եւ զի արտաքս գան ծաղիկք եւ պտուղք եւ տերեւք։ Եւ զի արիւնն առաւելու ի մեզ։

Եւ զի նորոգին երեսք երկրի։

Եւ յի բուսանին եւ աճին ամենայն սերմանիք։ Եւ զի ցօղէն ամպք զանձրեւ։ Եւ զի շարժին կենդանիք ի ծնունդս։ Այլ եւ հնչեն հաւք զանազան ձայնս։ Եւ գա րուն, որ է՛ գայ ի յարումն։

Յատկութիւնք Ամռան նոյն թուով։

Նախ՝ զի արեգակն առ մեզ մերձի։

Եւ զի արեւն է ի բարձրութիւն իւր։

Եւ զի ջերմութեամբ եւ չորութեամբ ցամաքի երկիր։ Եւ զի յերկարին աւուրք։ Եւ զի նուազին ստուերք։ Եւ զի անոսրանան ամպք։ Եւ զի ցօղ իջանէ ի գիշերի։ Եւ զի հասանին պտուղք։ Եւ զի խարտեաշ մաղցք առաւելուն ի մեզ։ Եւ զի հաւք առաւելուն յերգս։

Եւ ամառն, ո յանօ՛թ առնուն։

Յատկութիւնք Աշնան Ժ թուով։

Նախ՝ զի կշիռ եւ հաւասար են տիւ եւ գիշեր։ Եւ զի ջերմ եւ ցուրտն բարեխառնին։

Եւ զի երկիր եւ ծառք ի պտղոց կողոպտին։ Եւ զի ցրտութեամբ եւ չորութեամբ տերեւք դեղնին եւ թափին։ Եւ զի ամլութիւն աճէ՛ յերկիր։ Եւ զի փոփոխին ժամանակք դիւրաւ։ Եւ զի տենտ եւ ջերմ յաւելուն։ Եւ զի շարժին կենդանիք ի յղացումն, եւ սեաւ մաղցք առաւելուն ի մեզ։

Կոչի աշուն, զի անշնչին։

Յատկութիւնք Ձմռան ժ թուով։

Նախ՝ զի արեգակն հեռանայ ի մէնջ։ Եւ զի սուղ ծիրս ընթանայ։ Եւ զի գիշերն մեծանայ։ Եւ զի ցրտութիւնք եւ գիջութիւնք առաւելուն։

Եւ զի երկիրս եւ ծառք մեռանին։ Եւ զի սառն եւ ձիւն տարածի։ Եւ զի ամպ եւ մէգ եւ մութն պատէ՛։ Եւ զի կաւ եւ տիղմ եւ գարշո ւթիւնք բազմանան։ Եւ զի պլղամ եւ սպիտակ հիւթք տիրեն։ Եւ զի անգործութիւն է մարդկան, եւ ամենայն կենդանեաց սղութիւն եւ տխրութիւն։

Եւ ձմեռն, զի ձիւնամեռ լինին։

(Պրակ ԼԲ) Յաղագս Սերմանց որ ի չորս եղանակս

Վասն է՞ր յամառն եւ ի ձմեռն ոչ բուսանին սերմանիք։

Պատասխան։ Նախ՝ զի ամառն կարի՛ ջերմ է եւ չոր՝ չորացուցանէ՛. եւ ձմեռն խիստ ցուրտ՝ սառուցանէ՛ զսերմն։ Իսկ գարուն եւ աշուն է միջակ եւ ջերմ եւ գէջ՝ բուսուցանէ։ Զի չորութիւն եւ ցրտութիւն հակառակ է ծննդեան. եւ ջերմ եւ գէջն օգնական։

Դարձեալ՝ յամառն եւ ի ձմեռն զրկումն է տուընջեան եւ գիշերոյ. զի ամառն զրկէ զգիշերն, եւ ձմեռն զտիւ։ Իսկ գարուն եւ աշուն հաւասար արդարութիւն է տուընջեան եւ գիշերոյ. վասն որոյ բուսանին սերմանիք։

Եւ դարձեալ՝ գարնան եղանակն սկիզբն է ստեղծման աշխարհի եւ բուսուց եւ ամենայն ծննդոց. վա սն որոյ ի սոյն ժամանակս առաւել բուսանին եւ նորոգին ամենեքեան։ Իսկ աշուն զնմանութիւն գարնան ունի. վասն այն եւ նա՛ բուսուցանէ։ Իսկ ձմեռն է կատարած եւ վերջք կենցաղոյս. վասն այն բոյսք եւ ծնունդք դադարին եւ չորանան։ Իսկ ամառն նորին նման. զի հունձք է եւ կատարած գործոց բարեաց. եւ ո՛չ ժամանակ սերմանելոյ կամ բուսանելոյ։

Եւ դարձեալ ի գարունն բուսանին բոյսք. եւ յամառն կատարին. եւ յաշունն ժողովին. եւ ի ձմեռն վայելեն։ Եւ յիւրաքանչիւր ժամանակս՝ իւր գործն առաւելու։ Եւ սոքա երեք եղանակքս օրինակ են այսմ կենցաղոյս. եւ ձմեռն հանդերձելոյն որպէս ասացաւ։

(Պրակ ԼԳ) Վասն ժամանակի Հարցումն։

Զի՞նչ է ժամանակն։

Պատասխան։ Ժամանակն թէ ո՞րպէս բաժանի ի մշտնջենաւորն եւ յաւիտեանցն՝ ասացաւ ի վերոյ ի ընդ գլուխն՝ ժբ համարն։ Ա՛րդ՝ թէ զի՞նչ է ժամանակն՝ աստ ասասցի։ Եւ յա՛յտ է յայսմանէ՝ զի ժամանակն առ մեզէ եւ ո՛չ յերկինս։ Վասն զի առաջին շարժումնն զայլս չափէ՛, եւ զինքն ո՛չ չափէ։ Եւ ի յերկրի լինի ամառն եւ ձմեռն եւ ո՛չ ի յերկինս։ Որպէս ասեն փիլիսոփայք թէ կրկին է չափ. է՛ որ ինքնաչա՛փ է. որպէս գիծն ի կանգունն՝ ըստ ինքեան չափէ՛ զկանգունն ի յորում է. եւ ըստ պատահման չափէ՛ զկտաւն ի յորում ո՛չ է։

Այլ ժամանակն է առաջին շարժումն երկնից։ Սակայն ո՛չ չափէ զնա. այլ չափէ՛ զտարրականս եւ զներգործութիւնս մեր յորում ո՛չ է։ Այլ եւս ոմանք՝ ի գոյից ասեն զժամանակն, եւ կէսք յանգոյից։ Ի գոյից է, զի շարժումն երկնի եւ ընթացք լուսաւորացդ ծնանին զժամանակն։ Եւ յանգոյից, զի անցեալն ապականեալ է, եւ ապագայն ո՛չ է ի միջի, եւ ներկայն անզգայաբար անցանէ։

Հարց։ Ժամանակին ո՞ր մասն է առաջին. անցեա՞լն՝ ներկա՞յն՝ թէ ապառնին։

Պատասխան։ Եթէ մի եւ նոյն իմանաս զժամանակն, ապառնին յառա ջ է քան զայլսն։ Զի ժամանակն նախ է հանդերձեալ. եւ ապա ներկայ, եւ յետոյ լինի անցեալ։

Իսկ թէ զանազանապէս իմանաս զժամանակն, նախ է՛ անցեալն որպէս երէկ. եւ ապա ներկայն որպէս այսօր. եւ յետոյ ապառնին որպէս վաղիւ։ Թէ ըստ պատուոյ իմանաս, նախ է ներկայն. զի է՛ ստոյգ եւ ճշմարիտ։ Եւ ապա անցեալն. եւ յետոյ ապառնին։ Եւ այսպէս շարադասեն քերթօղքն։

Դարձեալ ասեն վարդապետք թէ՝ ժամանակն է չափումն իրաց մարմնականաց։ Եւ քան զժամանակն ո՛չ է ինչ պատուական. ոչ ինչ հասարակ. ոչ ինչ անցական եւ հոսական. ոչ ինչ անմնացական. ոչ ինչ այ լայլական եւ փոփոխական։ Այսպիսի ժամանակ է յայտնապես կեանք մեր. զի զոր ինչ ժամանակ կենցաղոյս չափէ բնութեամբ՝ ապականէ եւ փոփոխէ. որպէս ասէ Դանիէլ. «Փոխէ՛ զժամանակս եւ զդարս. փոխէ՛ զթագաւորութիւն եւ կացուցանէ»։

Դարձեալ՝ ոչ ինչ պատուական քան զժամանակ. զի զինչ եւ իցէ յաշխարհի՝ երկու մասունքն կարե՛ն համանգամայն գոլ ի միասին բաց ի ժամանակէ եւ ի հասակէ՛. զի ժամանակին բ մասն անհնա՛ր է համանգամայն գոլ ի միասին. զի եւ բ պահք ո՛չ կարեն համանգամայն գոլ։ Վասն այն պա՛րտէ զժամանակ կենցաղոյս ի բարին ծախել. զի զառաջին ժամանա կն ո՛չ ոք կարէ վերստին ստանալ։ Զորմէ ասէ Յոբ. «Ընդ շաւիղս անդարձս գնամք»։

Դարձեալ՝ քան զժամանակն ոչ ինչ անցաւոր եւ հասական. զի ժամանակ կենցաղոյս հանապազ հոսի. զի չափէ՛ զբնութիւնս՝ եւ զինքն չափէ՛։ Վասն այնորիկ յորժամ զիրս հոսականս եւ շարժունս չափէ՛, հա՛րկ է զի ի նոսին հոսեսցի. քանզի միշտ ժամանակն անցանէ եւ հոսի. յանցելոյն ի ներկայս. եւ ի ներկայէս յապառնին։ Ի տուէ ի գիշեր. ի գիշերէ ի տիւ։ Որպէս ասէ ծննդոց. «Զամենայն աւուրս ամառն եւ ձմեռն տիւ եւ գիշեր ո՛չ դադարեսցէ»։

Եւ համառօտ ասեմ, կեանք մեր եւ ժամանակ որք ան առաւել յերկարէ՛ եւ աճէ՛, այնքան առաւել պակասի եւ նուազէ. որպէս իմաստութիւնն ասէ. «Մեք իբրեւ ծնանիմք՝ հանապազ գոլ»։

Դարձեալ՝ քան զժամանակ ոչ ինչ անկայուն եւ անյայտ։

Քանզի ժամանակ ըստ ինքեան ո՛չ ճանաչի. այլ միայն մարդկային ներգործութեամբ։ Զի եւ ներկայ ժ ամանակս որ յայտնի երեւիս այսպէս անյայտ եւ անկայուն է. զի ո՛չ ոք կարէ զվայրկեան ժամանակի մի ստուգել որպէս ասէ ժողովօղն. «Յառաւօտէ մինչեւ ցերեկոյ փոփոխի ժամանակն»։ Դարձեալ քան զժամանակն ոչ ինչ այլայլի. քանզի մերթ ցուրտ է եւ մերթ ջերմն. ամպ եւ պարզ։ Նոյնպէս ե ւ կեանք մեր. այլայլի ի մանկութենէ ի ծերութիւն. յառողջութենէ ի հիւանդութիւն. եւ այլն՝ ըստ Դանիէլի. «Է ժամանակ փոփոխեսցին ի վերայ քու»։

Դարձեալ՝ քան զժամանակն ոչ ինչ հասարակ. զժամանակ յամենեցունց հասարակ ստացեալ լինի. եւ հասարակապէս անցանէ։ Նոյնպէս եւ մարդկ ային կենցաղս ամենեքեան հասարակաբար հաղորդին. եւ ամենեքեան առ հասարակ փոփոխին եւ կորուսանեն. որպէս ասէ ժողովօղն. «Ամենայն իրաց ժամանակ գոյ. եւ ժամանակաւ իւրեանց անցանեն ընդ հանուրք»։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԼԴ) Վասն Տարեմտի Հարցումն

Զի՞նչ է տարեմուտն։

Պատասխան։ Ուսաք յիմաստնոց թէ՝ ի բաժանիլ լեզուաց հբ տանուտերանց, եւ ի գնալն յիւրաքանչիւր տեղիս ի հեռու կամ ի մօտաւոր աշխարհս. զօրն զայն տարեմուտս կարգեցին։ Եւ ուսուցին որդւոց իւրեանց պատուեալ զօրն զայն տրօք ընչից։

Այլ եւ Մովսէս հրամայեաց յամենայն ամսամո ւտս տօնել եւ փող հարկանել. ըստ այնմ. «Փող հարէք ի գլուխս ամսոց յաւուր նշանաւորի տարեկանաց մերոց»։

Այլ եւ յորժամ սատակեցաւ Յուլիանոս, զժողովեալ ինչսն սուրբն Բարսեղ բաժանեաց ժողովրդեանն. նոր տարի անուանեալ ի Կեսարիայ։ Յորմէ ուսեալք յամենայն ամի կատարեմք իւր աքանչիւր ազգ քրիստոնէից։

Վասն անուան Ամսոց Հարց։

Զի՞նչ են անուանք ամսոց։

Պատասխան։ Ամսոցդ անուանք՝ են որ ի նախնեացն անուանէ. եւ են որ յեղանակացդ. եւ են որ ի դիցն։ Քանզի եբրայեցիք եւ մակեդոնացիք՝ զաւելեաց աւուրքն դնեն գլուխ տարւոյ. եւ ասեն օր առաջին. եւ բ. եւ գ. եւ դ. եւ ե. եւ վեցն մուտ Նիսան ամսոյ. որ թարգմանի կազմութիւն։

Զի Աստուած ի հողոյ կազմեաց զԱդամ։ Զնոյն յայտնէ եւ ի մերս. զի ուրբաթ ասի որ է՛ կազմութիւն։ Ասի եւ բօթ. այսինքն սուգ եւ տրտմութիւն վասն ելիցն ի դրախտէն, եւ լսելոյն. «Հող էիր եւ ի հող դարձցիս»։ Իսկ իար, որ է՛ Նոյ արդար։ Սիւան, Սեմ. Թամուզ, Թարա. Ապ, Աբրահամ։ Եւ այլքն ըստ կարգի մարգարէիցն կոչման։

Իսկ հայոցս է ի վերայ Հայկին ըստ տասն ծննդոցն։

Եօթն արու. Նաւասարդի. Հոռի. Սահմի. եւ այլն։

Եւ գ դուստր. Արեգի. Ահկի . Մարերի։

Եւ բ ի վերայ ե ղանակացդ. Մարգաց. եւ Հրոտից։

Եւ ստուգապէս ամենայնդ՝ են ի վերայ եղանակացդ այսպէս. Նաւասարդի. Նոր ասի. այսինքն սկիզբն տարւոյ։ Եւ դարձեալ՝ ա՛յժմ է եղանակ նաւելոյ ի վերայ ովկիանու։

Հոռի. զի հորե՛ն երկրագօրծք եւ մշակք զցորեան եւ զգինի, յըշտեմարանս ժողովեալ։ Զ ի թէպէտ հոռի՝ մո՛ւտ է աշնան։

Սահմի. զի գնայ հարաւայինն, եւ գայ հիւսիսային։ Եւ դարձեալ՝ արք իմաստունք սահմանեն զտունս իւրեանց ի գալ ձմերան։

Տրէ. զի առնու գիշերն յօրէն զժամ եւ զմասունքն. որպէս կրելով յինքն։

Քաղոց. զի արձակի խոյն ի հօտն ըստ հանճարեղ արանցն։ Այլ եւ քաղի ժամք եւ մասունքն. զի քաղոցի տասն ձմեռնամո՛ւտ է։

Արաց. ի յունել ձեան զլերինս եւ զբլուրս, արանց է ասեն այս ճանապարհ եւ ո՛չ կանանց։ Արի մարդոց է աւուրքս եւ ո՛չ թուլից եւ վատաց։

Մեհեկի. զի տունկք եւ բոյսք որպէս զմեռեալ լինին եղեմնապատ եւ ձիւնաթաղ. մէհէկի. այսինքն ածի։

Արեգի. որպէս թէ յառնեն բոյսք եւ բանջարք Աստուածային հրամանաւն։ «Արի ասէ հիւսիս, եւ եկ հարաւ ». որ է՛ գարնան ամիս. զի ի ժբն մտանէ։

Ահկի. այսինքն ահ անկանի ի յառնելն գետոց եւ թուլանալն ձեան։ Ահ է ասեն մարդիկ ամենայն ուրեք. զի գետայարո՛յցք է։

Մարերի. որպէս թուլանան մայրիք տերեւօք եւ ոստովք. եւ լինին մայր թռչնոց եւ գազանաց։

Մարգաց. որ է՛ ժամանակ ածելոյ զմարդ. որ ի դաշտս եւ ի հովիտս իցեն. յայգեստանս եւ ի բուրաստանս. յորժամ արեգակն առ շամբն եւ յետ շանն իցէ. զի ի ժգն՝ մո՛ւտ է ամռան։

Եւ Հրոտից, ըստ դրութեան է. զի հո՛ւր է ոտիցն որ այրէ՛ ներքուստ ի վեր ջերմութիւն արեգականն։

Եւ ի գիրս սուրբս՝ մարգարէից այլոց ազգաց անուանք ո՛չ յիշին բաց ի հայոցս։

Իսկ աղուանից ամիս Նաւասարդուլ. որ է՛ նաւասարդացի. այսինքն ի թոռանց է. յուստերաց կամ ի դստերաց։

Իսկ վրացն Ախալծիլ, որ ստուգաբանի Ախացայ. այսինքն թէ մեծ պարոնացի. Սեթալի. որ է՛ սոնթեցի։ Բայց սոքա եւ յոյնք իւրեանց ամսամտօք ո՛չ վարին. այլ ծառայաբար զհետ երթան այլոց։

Իսկ յունացն՝ ի վերայ դիցն անուանցն է։ Դիոս. այսինքն Դիոնիս է. զոր որթոյ եւ այլոց այլանդակութեանց արարիչ ասեն։ Ապէլիոս. ա՛յս՝ Ապողո՛ն է։

Պերիտոս. ա՛յս՝ Պան է նոխազոտն։

Իսկ հռօմայեցւոցն ի վերայ նախնեացն է։ Յունվարի. այս Յովանն է նախնին իւրեանց։

Բայց ասեն ոմանք թէ՝ յաւուրս Մանասէի՝ Նումաս Պումիլոս բ ամիս յաւել ի տարին հռօմոց. զի յառաջ քան զնա՝ ժ էր. եւ յաւել ի նոսա զյունվար եւ զփետրվար։ Իսկ մարտն եւ ապրիլն՝ իմաստասիրաց անուանքն են. եւ Օգոստոսն թագաւորի։

Այսքան առ այս։

Գլուխ ԺԳ։ Յաղագս Իւրաքանչիւր Տարերց