Գիրք հարցմանց · 4/12

(Պրակ ԼԵ) Յատկութիւնք Հրոյ ԽԱ թուով

Նախ՝ զի տարրական է հուր։ Եւ զ ի ջերմ է. Հաղորդական. Ներգործական։ Ի մերձն առաւել։։ Ի հեռին նուազ։ Ի նմանն փոյթ։ Յընդ դէմ բուռն։

Ի հակառակն միջնորդաւ։

Ապականէ՛ եւ ծախէ՛։

Հալէ՛ զպինդն։ Պնդէ՛ զթոյլն։

Անօսրացուցանէ զթանձրն։

Կիզէ՛, սրբէ՛։ Բաժանարա՛ր է։ Միարար է։ Յամենեսեա՛ն է։ Ծածուկ է։ Յայտնի՛ է։

Վերնթաց։ Վերածօղ։

Մշտաշարժ։ Ինքնաշարժ։

Շարժօղ։ Անփոփոխ։ Սո՛ւր։ Զգո՛յշ։ Անշեղ։ Անթոյլ։ Անպարունակ։ Թափանցիկ։ Աներեւոյթ։ Աճէ։ Ըմբռնէ՛։ Անըմբռնելի՛։ Պարզ։ Կարօղ։ Նորոգէ՛։ Պարունակէ. եւ լուսաւորէ։

Հարց։ Վասն էր հուրն հակառակ գործէ։ Այսինքն զթ ոյլն պնդէ՛. որպէս զձու. եւ զպինդն հալէ՛. որպէս երկաթ։

Պատասխան։ Զի հուրն կրկին որակ ունի. ջերմ եւ չոր։ Վասն որոյ ջերմութեամբ զցրտութիւն լուծանէ որ յերկաթն եւ ի սառն. եւ չորութեամբ զհիւթն մերժէ որ ի ձու հաւի եւ յայլսն։ Նմանապէս պնդի եւ լուծանի. վասն զի ցու րտ է եւ գէջ։

Հարց։ Յորժամ փայտն այրի, ծանրութիւնն զի՞նչ լինի։

Պատասխանեմք յայտնի տեսութեամբ, թէ զոր ինչ այրէ հուր, ծախէ՛ եւ կորուսանէ զամենայն որակսն. այսինքն զգոյն. զհամ. զհոտ. նոյնպէս եւ զծանրութիւն։

Դարձեալ ասեմք թէ՝ ծանրութիւն փայտին գիճութիւնն է եւ ցրտութիւնն եւ հուրն ջերմութեամբ եւ չորութեամբ զսոսա կորոյս։ Դարձեալ ասեմք թէ՝ զինչ ծանրութիւն որ պատահական է՝ ի ցրուիլն նիւթոյն կորնչի ծանրութիւնն։ Զոր օրինակ՝ լիտր մին շաքար ի լիտր մին ջուր տնկեալ, նոյն մին լիտր մնայ կշռեալ։

Եւ զոր օրինակ՝ լիտր մի ցոր եան, կամ այլ ինչ. յորժամ ձեռօքդ բաժանես եւ ցրուես զհատսն, ո՛չ մնայ կշիռն։ Նոյնպէս ծանրութիւն փայտին պատահական է եւ եկամուտ. զորս կորուսանէ հուրն։ Իսկ ծանրութիւն երկաթոյն բնական է. վասն որոյ ո՛չ կորնչի։ Նոյնպէս եւ ջուր թէպէտ ջերմանայ, ո՛չ թեթեւանայ։

(Պրակ ԼԶ) Յատկութիւնք Օդոց լ թուով

Նախ՝ զի Երագաշա՛րժ է հողմն եւ շարժօղ այլոց. եւ զի Կենդանակա՛ն է։ Սրբէ զհոտ։ Ի վերուստ բախէ՛ եւ ի վե՛ր բարձրացուցանէ։

Զանձրեւս հեղու։

Կարկուտ եւ որոտ ներգործէ։

Զամպս ցրուէ։ Զնաւս վարէ՛։ Բաժանարար է։ Հոմ անուն է հոգւոյն։ Եւ դարձեալ զի Կառք է թռչնոց։ Տեղի՛ է հոտոց եւ համոց։

Աճումն է տնկոց։

Շունչ կենդանեաց։

Նիւթ բարբառոց։ Ամենայն ուրեքէ։ Ընդունակ լուսոյ է։

Հաղորդէ զամենեսեան։

Ի ներքոյ երկրի անցեալ եւ զերկին փեռեկեալ հաստատուն պահէ։ Շարժումն է ջուրց եւ արեան երակաց։ Եւ դարձեալ զի է՛ Նուրբ։ Յըստակ։ Հովացուցանէ՛ զսիրտս Զարդարի թռչնօք։ Տեղի՛ է ազդմանց. Օթեւան այսոց. Այլայլի. Թեթեւ։ Անօսր։ Եւ Լուսաւորելի։

Յաղագս երեւմանց որ լինին յօդս. որպէս ծիածանն, վարսաւոր աստղ, եւ այլք (Պրակ ԼԵ)

Զի՞նչ է ծիածանն որ կոչի աղեղն։

Պատասխան։ Գէջ օդն գոգացեալ եւ դէմ եղեալ արեգականն՝ առնու զլոյսն ի նմանէ ըստ բոլորակ ձեւոյ նորա։

Եւ զանազան գոյնքն է՛ չորից տարերցն որք են յօդդ։

Սեւն հողոյն։ Կապուտն օդոյն։ Սպիտակ ջրոյն։ Դեղինն հրոյն։ Եւ խառնուա՛ծ է ի նոցանէ ծիրանի եւ կարմիր գոյնն։

Եւ այն որ կրկի ն լինի, ներքին պայծառն է տիպ յարեգակնէն. եւ վերին նուազն զտիպ ներքնոյն է ընկալեալ։ Եւ թէ յառաւօտուն իջանէ մինչ ի կէս օրն, արեւելեան կոչի։ Եւ անտի մինչեւ յերեկոյն , արեւմտեան։

Հարց։ Զի՞նչ է բակն որ զլուսնիւ եւ զարեգակամբն։

Պատասխան։ Մնացեալ ամպէ՛ շուրջ զաս տեղօքն. որ քաշէ յինքն զսպիտակ լոյս մոլորակացն եւ լուսաւորի։ Զայս Արիստոտէլ նշան պարզութեան ասէ։

Իսկ այլք ասեն, թէ ի պարզոյ լինի, նշա՛ն է խոնաւի. եւ թէ ի խոնաւ՝ նշան է պարզի։

Հարցումն։ Զի՞նչ է գիսաւոր աստղն։

Պատասխան։ Ո՛չ է աստղ. այլ գոլորշի վառեալ ի տար րական հրոյն յորժամ մերձի ի նա՛։

Եւ տեւէ որքան է նիւթ գոլորշոյն. եւ լուսեղէն բա՛շս արձակէ առ ի ցուցանել թէ ո՛չ է ի բնական աստեղաց։ Այլ է նշան փոխելոյ թագաւորաց. պատերազմի. եւ սովոյ. կամ այլ ինչ խռովութեան երկրի։

Հարց։ Զի՞նչ է թռիչ աստեղն։

Պատասխան։ Նոյն եւ սա՛ գոլորշի՛ է վերացեալ հողմոց. եւ մերձեցեալ ի հուռն՝ վառի՛ ի նմանէ. եւ բռնութեամբ հողմոյն վարեալ երեւի իբրեւ զթռիչ աստղ եւ փութով շիջանի։

Հարց։ Լոյսն ուստի՞ իջանէ յերկիր։

Պատասխան։ Յարփոյն երկնային իջանէ առ մեզ. ի ցոյցս ակներեւ երկնային փառացն։ Եւ ոմ անք ասեն՝ ի տարրական հրոյն բաժանի կիզումն. եւ լոյսն միայն իջանէ. ըստ այնմ. «Ձայն Տեառն հատանէ՛ զբոց ի հրոյ»։

Յաղագս Փայլական, Որոտման, եւ Կայծակի Հարցումն։

Զի՞նչ է փայլակն։

Պատասխան։ Փայլակն լինի ի շիջեալ հրոյն՝ ջրով ամպոյն եւ հողմով որ ի մէջն է, վերս տին արծարծի եւ արտաքս բացափայլ է։

Հարց։ Զի՞նչ է որոտն։

Պատասխան։ Գոլորշիք վերացեալ յերկրէ գէջ եւ յոր խառնեալ

Իսկ գէջն լինի ամպ. եւ չորն ի մէջ ամպոյն նեղեալ պատառելով զծալմունս ամպոյն՝ լինի որոտ եւ փայլատակունք եւս։ Զոր օրինակ՝ եթէ ոք պատառէ զկտաւ ե ւ թափի փոշին։ Եւ զի նախ որո՛տն է եւ ապա փայլակն։

Այլ ձայնն յա՛մր հասանէ ի լսելիս քան զփայլակն. վասն որոյ յետոյ լսի։

Հարց։ Զի՞նչ է շանթքն որ ի մէջ ամպոյն։

Պատասխան։ Շանթքն լինի ի մէջ գոլորշեացն որ ի մէջ ամպոյն. եւ ջերմութեամբն չորացեալ. քանզի հուր է քարացեալ։ Եւ թանձր ծանրութեամբն ի վայր բերեալ՝ կոչի կայծակ. եւ լինի յամառնային եղանակս։ Եւ վասն առաւել եւ նուազ ջերմութեանն, է՛ որ ի դուրս պատառիլն շիջանի։ Եւ է՛ որ ի մէջ օդոյդ գայ եւ շիջանի։ Եւ է՛ որ յերկիր հասանէ եւ պատառի։ Եւ վասն առաւել եւ ազդու զօրութեա ն եւ ջերմութեանն՝ զգոյացութիւն կենդանեաց եւ մարդկան առ որս դիպի ապականէ՛. եւ պատահմունքն քանակ եւ որակ մնան։ Եւ բազումք տեսանեն զսուրն ի մէջ պատենիցն հալեալ, եւ պատեանքն անխանձ մնացեալ։ Այսպէս յԵգիպտոս հուրն որ ընդ կարկտին իջանէր, վասն ազդու զօրութեանն՝ զկ ենդանիսն սպանանէր, եւ մարմինքն ամբո՛ղջ մնային։

Իսկ հուրս առ մեզ որ կապեալ է ի նիւթ՝ տկար ունի զայրելն. վասն որոյ նախ զքանակն եւ զորակն ապականէ, եւ ապա զգոյացութիւն իրին։

Եւ դարձեալ՝ զի ի գոլորշեաց է բաղկացեալ՝ արտաքին մասն հովէ եւ գէջ, եւ ներքին ջերմ եւ չոր։ Վասն որոյ զարտաքինսն պահէ՛, եւ զներքինսն ապականէ։

(Պրակ ԼԸ) Յաղագս Ամպոց եւ Անձրեւաց. Ձիւնի, Կարկտի, եւ այլոց

Ուստի՞ լինին ամպք եւ անձրեւք։

Պատասխան։ Երկու գոլորշիք վերանան յերկրէ։ Մինն չոր եւ ծխատեսակ. եւ միւսն խոնաւ ի գէճ բնութեանց վերացեալ։

Եւ ի սմանէ լինին մառախուլ՝ եւ սառնամանեաց տեսակ. այլ եւ ամպք եւ ձիւնաբեր եւ կարկուտք։ Իսկ ի չորոյն՝ հողմունք եւ հնչմունք զանազանք. որոտք եւ փայլատակմունք. կայծ. եւ այլն որպէս ցուցաւ։

Այլ ամպն լինի, յորժամ զօրութեամբ արեգականն ի վեր քարշին գոլորշիք ն ի ջուրց եւ ի գէջ տեղեաց։ Եւ վասն բարձր գիճութեանն՝ ի տես գայ. եւ սեղմացեալ ի վերայ միմեանց լինի ամպ։

Եւ մէգն՝ այն է, որ մնաց յանձրեւահոս ամպոց. վասն այնորիկ մէգն նշանէ պարզոյ։

Իսկ մառախուլն է մթագոյն գոլորշի անծննդական ջուրց. քան զօդ թանձր է, քան զամպ նօսր։ Սա՛ ոչ դառնայ ի ամպ կամ ի անձրեւ. այլ մղի ի վայր կոյս եւ մնայ մերձ երկրի։

Իսկ ցօղ է գիճութիւն ի պարզոյ իջեալ. զոր աստեղք ի գիշերի քարշեն ի վեր. եւ ընդ ծագել առաւօտուն՝ յետ ի յերկիր անկեալ մանրամասն շիթ։ Եւ դարձեալ ի վեր քարշեալ ժողովին ի ծայրս խոտոց. եւ ծանրացեալ կախին իբրեւ զմարգարիտս։

Իսկ Եղեամն է նոյն ցօղն թերասառոյց ի վերայ երկրի։

Իսկ Անձրեւն է ջուր իջեալ ի թօթափմանէ ամպոց. թանձրացելոց ի խոնաւութեանց։

Իսկ ձիւնն ծնանի ի ջերմացեալ ամպս ի մէջ երկուց ներհակ հողմոց։ Եւ գործեալ լինի փրփրատեսակ եւ սպիտակագոյն։ Եւ սառուցեալ ի ներհակ հողմոյն, համանգամայն ընդ փոխիլն ի ջուր։ Վասն այն մասնկունքն նորա ո՛չ խստանան. այլանգայտացեալ ի վա՛յր բերի եւ կոչի ձիւն։

Իսկ Կարկուտն ծնանի ի յամենեւիմբ ջերմ ամպոյ, զօրութեամբ արեգականն ի վեր քարշեալ։

Եւ ի հիւսիսոյ հ ողմոյն որ կոչի ապարքտիաս՝ լինի պաղուցեալ։ Եւ ըստ չափու թանձրութեանն պատառեալ բեկանի, եւ ի վայր բերմամբ գնդի ի ջերմութենէ օդոյն , եւ լինի կարկուտ։ Այսոքիկ ի գէջ գոլորշոյն լինին։

(Պրակ ԼԹ) Յաղագս զանազան Հողմոց

Իսկ չորն ի ցրումն վանելով արտաքս հոսմանէն հողմ եղեւ։ Եւ նախ ի չորս դէմս բաժանին ամենայն հողմունք. եւ իւրաքանչիւրն դարձեալ յերիս բաժանին. որ լինի բովանդակն բաժան։

Երեք յարեւելից, եւ յերեք յարեւմտից։ Երեք ի հարաւոյ, եւ գ ի հիւսիսոյ։

Այն որ յարեւելից հնչէ, առ հասարակ Եւրոսք կոչին։

Եւ են բարեխառն ե ւ չորացուցիչ։

Իսկ որ ի հարաւոյ հնչէ՛, հասարակ Նօտոսք կոչին։ Եւ են ջերմ, հալեն զսառսն։ Եւ ծնանին զփայլատակմունս եւ զյորդահոս անձրեւս։

Իսկ Արեւմտիցն հասարակ Զեփիռք կոչին։ Սոքա վերընձիւղեն զծաղիկս. եւ ծնանին զամպս. եւ առնեն անձրեւս եւ ամբոխմունս։

Իսկ Հիւսի սայինքն, Վաւռէք կոչին. որք են ցուրտ։ Եւ ի սոցանէ թրասկիայն առնէ զձիւն եւ զկարկուտ։ Եւ վօռէասն սեղմէ՛ զամպս եւ արգիլէ զանձրեւս։

Անուանք Երկոտասան Հողմոյն։

Արեւելայինքն որք կոչին Եւրոսք, բաժանին յերիս։ Որ մերձ ի հիւսիս հնչէ, Կիկիաս կոչի. չո՛ր է եւ ցամաքեցուցիչ։ Եւ որ մերձ ի հարաւ հնչէ, Եւրոս կոչի. գէճ է. եւ տաղատարափ բերէ։ Իսկ միջինն Ապէլիօդ. բարեխառն. անձրեւ, եւ արեւ։

Արեւմտականք որք կոչին Զեփիւռք, են եւս գ։ Որ մերձ ի հիւսիս է, Արգէստէս կոչի. կազմէ սա զամպս։ Եւ որ մերձ ի հարաւ է, Լիփս կոչի։ Անձրեւաբեր է։ Իսկ միջինն է՛ Զեփիւռն։ Շարժէ զծաղիկս։

Հիւսիսայինք որք կոչին Վօռէքս։ Այն որ մերձյարեւելս է, Վօռեաս կոչի. նեղէ՛ զամպս, եւ կապէ՛ զանձրեւս։ Եւ որ մերձ յարեւմուտս է, Թրասկիաս կոչի։

Առնէ զձիւնն։ Իսկ միջինն՝ Ապարքաիաս։ Ցուրտ եւ կարկտաբեր է։

Հարաւայինք որք Նօտոսք կոչին, այն որ մերձ յարեւելս է, Եւրո՛նօտոս կոչի. հալէ՛ զպաղս։ Եւ որ մերձ յարեւմուտս է՝ Լիւա՛նօտոս. առնէ մառախուղ. մէգ. եւ վրդովումն յամպս։

Իսկ միջինն է՛ Նօտոսն. առնէ որոտ. եւ փայլակն. եւ անձրեւ խիստ։

Վասն Մրրիկ հողմոյ։

Իսկ մրրիկն հո՛ղմ է ի յամպոյն ելեալ եւ առ ինքն ի յամպն ներման առեալ եւ շրջեալ։ Կամ են բ հողմունք ընդ դէմ միմեանց հանդիպեալք եւ զմիմեանս պատեալք։ Կամ ի յերկրի պատառմանէն ուժգին վերաբերեալք լինին։

Վասն Շարժոյ։

Իսկ շարժն է թանձր գոլորշի արտաքս քարշեալ յերկրէ, եւ նեղեալ ի յ ելսն շարժէ՛ զերկիր։ Եւ կամ հո՛ղմ է արտաքս թիւրեալ ի ճանապարհէ իւրմէ. եւ ի խոռոս երկրի մտեալ. եւ վասն թանձրութեան երկրին շարժէ զնա մինչեւ գտանէ ելս եւ ապա՛ դադարի։ Այսքան առ այս։

(Պրակ Խ) Վասն յատկութեան Ամպոյ որ ի մեղս բաղդատի

Նախ՝ զի ամպն յերկրէ ե լեալ խափանէ՛ զլոյս եւ զջերմութիւն արեգական։

Երկրորդ՝ զի ամպ եւ մէգն խառնէ՛ զպարզ օդն եւ խաւարէ՛։

Երրորդ՝ ամպն ի սակաւ ժամանակս աճէ՛ եւ բազմանայ։

Չորրորդ՝ յամպոյն որոտ եւ կայծակունք թափին։

Հինգերորդ՝ յամպոյն իջանեն սառնամանիք ձիւն եւ կարկուտ։

Վեցերորդ՝ յամպոյն իջանէ անձրեւ եւ առնէ հեղեղ. որպէս առ Նոյիւ։

Եօթներորդ՝ զի լինի ամպ որ ո՛չ որոտայ եւ ո՛չ կայծ է վասն սաստիկ խստութեանն։

Ութերորդ՝ ի շնչել հողմոյ՝ դիւրաւ ջնջի ամպն։

Իններորդ՝ յորժամ լուծանի՝ ամենեւին յարահետ լինի։

Տասներորդ՝ յորժամ ջնջի ամպն, վե րըստին պայծառանայ օդն յառաջին մաքրութիւնն իւր։

Դարձեալ յատկութիւն Ամպոյն վասն սուրբ կուսին։

Նախ՝ զի թեթեւ է ամպն այն. վասն որոյ յոյժ բարձրացեալ է։

Երկրորդ՝ զ ամպն այն ո՛չ ունի խոնաւութիւն ինչ։

Երրորդ՝ զի պայծառ եւ լուսաւոր է։

Չորրորդ՝ զի երգընթաց է եւ փոյթ աճէ։

Հինգերորդ՝ զի հովանի լինի տօթոյ։

Վեցերորդ՝ ամպն զծածուկ եւ զանգիտութիւն նշանակէ։

Եօթներորդ՝ երբեմն ծածկէ՛ զարեգակն. որպէս ի գիշերի։

Ութերորդ՝ ամպն առեալ ի ծովէն ծածկաբար, եւ ապա ցօղէ՛ յերկիր յայտնապէս. եւ լցուցանէ զնա ամենայն բարութեամբ։

Իններորդ՝ դառն ջուրն ի մէջ ամպոյն փոխի քաղցր եւ ախորժելի։

Տասներորդ՝ ամպն ո՛չ միայն զցօղ անձրեւ է, այլ եւ ձիւն եւ կարկուտ եւ հրայրեցութիւն. որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Վասն յատկութեան Փայլատակման եւ համեմատութեան ի Հոգին սուրբ։

Նախ՝ զի յանկարծ փայլէ։

Ե րկրորդ՝ ի կերպ հրոյ փայլէ։

Երրորդ՝ զամենայն փորուածս լնու։

207

Չորրորդ՝ զի փայլատակեալն անբաժանելի մնայ։

Հինգերորդ՝ նախ որոտայ եւ ապա՛ փայլէ։

Վեցերորդ՝ երա՛գ է փայլակն։

Եօթներորդ՝ զի սաստիկ է։

Ութերորդ՝ ի միջոյ ամպոյն փայլէ որ ծածկեալ էր ի նմա՛։

Ին ներորդ՝ ընդ փայլիլն եւ ի բաց փախչի։

Տասներորդ՝ ահ եւ երկիւղ է անզգուշից։ Այսքան վասն օդոյ եւ հրոյ տարերց։

(Պրակ ԽԱ) Յաղագս Ջրոյ յատկութեանց

Նախ՝ զի ի կողէն Քրիստոս իաղբիւրացաւ եւ բղխեաց առ մեզ։

Երկրորդ՝ եւ զնիւթս մկրտութեան շնորհեաց։

Երրորդ՝ զսա ՛ Քրիստոս ի գինի փոխեաց։

Չորրորդ՝ զի ի ջրոյ կազմվեցաւ երկինք երկնից։

Հինգերորդ՝ զիձկամբք զարդարի։

Վեցերորդ՝ զի եւ օդոյն զթռչունս ետ ի զարդ։

Եօթներորդ՝ ամենայն աղբերք եւ գետք ժողովին ի ծով՝ ուստի ելին։

Ութերորդ՝ անորա՛կ է եւ դիւրափոխ։

Իններորդ՝ ի դառն ութենէ ի քաղցրութիւն փոխի ընդ երակս երկրի։

Տասներորդ՝ ի ներքոյ անկանի բազում ամբոխմանց։

Մետասաներորդ՝ երբեմն զաշխարհս սրբեաց։

Երկուտասաներորդ՝ ի կարմիր ծովուն ճանապարհ ետ։

Երեքտասաներորդ՝ երբեմն խորասուզեաց զլէգէօնն ի խորս անդնդոց։

Չորեքտասաներորդ՝ ջո ւրն օդով ի վեր ընթանայ, եւ հողմով անձրեւի յերկիր։

Հնգտասաներորդ՝ մի եւ նոյն գոլով մտանէ ի բուրաստանս, եւ զանազան գոյնս եւ համս եւ հոտս յառաջ բերէ։

Վեշտասաներորդ՝ ներընդունակ է ջերմոյ եւ ցրտոյ։

Եօթնեւտասներորդ՝ հեղո՛ւկ է եւ շարժական։

Ութեւտասներորդ՝ լու սնկա՛լ նիւթ է։

Իննեւտասներորդ՝ թափանձիկ մարմին է։

Քսաներորդ՝ առ հասարակ է ամենեցուն։

Քսանեւմէկ՝ սառնու որպէս զպլօր։

Քսաներկու՝ զծիածանն պատճառ է յամպս։

Քսաներեք՝ զերկիր ոռոգէ։

Քսանեւչորս՝ զնաւս տանի։

Քսանեւհինգ՝ զունայն տեղիս լնու։

Քսանեւվեց՝ տնկոց կենդանութիւնէ։

Քսանեօթ՝ զքարինս փորէ՛։

Քսանեւութ՝ մաքրէ՛ զաղտ։

Քսանեւինն՝ զհուրն շիջուցանէ։

Երեսուներորդ՝ զծարաւսն լնու։

Վասն բազմութեան Ջուրց Հարցումն։

Վասն է՞ր այնչափ բազմութիւնք ջուրց եղեն։

Պատասխան։ Այսմ բազում են պատճառք։ Նախ՝ վասն զի մի՛ ջե րմութիւն լուսաւորացդ կիզցէ զերկիր եւ վնասեսցէ։

Երկրորդ՝ զի երկիր չո՛ր է եւ ցամաք, պարտ էր լինիլ բազմութեան ջուրց. զի խառնեսցի ընդ երկիր եւ ծննդականս արասցէ։

Երրորդ՝ զի ամենայն տեղիս գտցի ջուր. ի լերինս եւ ի դաշտս, եւ արբցեն կենդանիք։

Չորրորդ՝ զի տունկք եւ բոյսք ի ներքին հիւթոյ եւ ի վերին անձրեւոյ միշտ դալար մնասցեն։

Հինգերորդ՝ զի բազմազան կենդանիք ի ջուրս զտեղի կալցեն։

Վեցերորդ՝ զի պատուական ակն եւ մարգարիտ եւ ազնիւ ոսկի ի ծովս գտանի։

Եօթներորդ՝ զի զամենայն գետս ելեալ ի ծովէ, դարձեալ ծովն ի յինքն ընդունի։

Ութերորդ՝ զի նաւք ի վերայ ջուրց ընթանան փութով. եւ զպէտս միմեանց լնուն։

Իններորդ՝ պարիսպ լինին շուրջանակի ջուրք. ի թշնամեաց ի գազանաց՝ եւ ի գողոց պահելով։

Տասներորդ՝ զի գեղեցիկ լինի ի տեսս աչաց երփն գունով եւ վէտս վէտս. այսինքն ծալծալ ծիծաղ ի երեսօք։ Այս ամենայն եւ առաւել քան զայս օգտութիւն է ի բազմութեանց ջուրց։

Վասն դառնութեան Ջուրց Հարց։

Վասն է՞ր ծովք աղի եւ դառն են։

Պատասխան։ Բազումք դնեն այսմ պատճառ։ Ոմանք ասեն թէ՝ զանազան եւ գարշ կենդանիք են ի ծովն, եւ ի նոցանէ դառնանայ։ Եւ այլք աս են թէ՝ բազում աղբիւրք բղխեն ի ծովն. որպէս մեռայի ջուրն, եւ փոխեն զծովն ի դռան։ Եւ կէսք ասեն թէ՝ երկրի բնութիւնն աղտաղտուկ է եւ շօր՝ որ ծովն ի վերայ է. եւ որ առ եզերսն են՝ զնոսա լուանան անձրեւք եւ խառնեն ի ծովն։

Այլ որ հաւանելին է՝ կրկին է։

Նախ՝ զի արարիչ ն Աստուած բնական զծովս աղի եւ դառն արար. զի մի հոտեսցին կենդանիք ի նմա։

Եւ թէ ծարաւին գետք որ ի ծով մտանեն. եւ անձրեւք հանգուցանեն զնոսա։

Երկրորդ՝ ասէ Արիստոտէլ՝ թէ ջերմութիւն լուսաւորացդ եւ տարրական հրոյն եւ օդոյն մտանեն ի ծովն եւ քարշեն ի նմանէ զքաղցր եւ զպարզ հիւթն. եւ մնացեալն լինի դառն եւ աղի։ Եւ օրինակ տայ զկերակուրն որ ի ստամոքսն եփի. եւ գոլորշիկքն ի գլուխն ելանէ եւ պարզ ջուրն ի լեարդն. իսկ մնացեալ թանձրն լինի դառն եւ աղի։ Նոյնպէս եւ գործելին ի հրոյ այրեալ՝ է դառն եւ աղի։

Եւ զի քարդեն լուսաւորք զգ ոլորշին յերկրէ՝ յայտ է ի ցօղ առաւօտուն եւ յեղեամն. որ ի գիշերն ի վեր քարշին. եւ ընդ ծագել լուսոյն հատանին եւ յետս յերկիր անկանին. եւ յաւուրս ձմերան լինի եղեամն . եւ յամարան ցօղ։

Հարց։ Ջուրք ծովուն աղի են. վասն է՞ր աղբերք եւ գետք որ առ մեզ բղխեն՝ քաղցր են։

Պատասխան։ Ջուշք ծովուց ընդ մէջ երկրի անցանեն եւ պարզին ի ժանկոյն եւ ի դառնութեանցն, զիերկիր եւ աւազք զդառնութիւնն յինքեանս քարշեն, եւ մնայ քաղցր ջուրն։ Յօրինակ մարդկան՝ որ մարզին եւ կրթին, եւ ապա՛ պիտոյանան Աստուծոյ եւ մարդկան։

(Պրակ ԽԲ) Վասն ջերմ ջուրց Հարց

Ուստի՞ ջերմանան աղբիւրք ջերմուկք։

Պատասխան։ Որպէս ի մէջ երկրի գոն երակք ջրոց, նոյնպէս եւ հողմոց, ուստի ի վեր փչեն։ Նոյնպէս եւ հրոյ. որպէս յետն է լեառն յարեւմուտս։ Եւ ի բաքու յեզրն կազբիական ծովուն, ուստի ծծումբն զօրութեամբ ունի զհուրն։

Ա՛րդ՝ յորժամ աղբիւրք ջրոյ՝ մերձին յերակն հրոյ որ է՛ ծծումբն, ջերմանան խիստ կամ թոյլ. մերձ կամ հեռի անցնելովն։

Վասն Աղբերաց Հարցումն։

Վասն է՞ր աղբերք ի ձմերայնի ջերմ բղխեն, եւ յամարայնի ցուրտ։

Պատասխան։ Նախ՝ զ ի ձմեռն ջերմութիւնն ի սիրտ երկրի ժողովի։ Եւ յամառն ի վեր յերես սփռի։ Զոր օրինակ՝ յորժամ մարդն մեռանի՝ ջերմութիւնն ի սիրտն ժողովի եւ ապա քաղի։

Եւ ծառքն ի ձմեռն յարմատն ժողովին։ Նոյնպէս եւ յերկիր։

Դարձեալ՝ արեգակն ի ձմեռն հեռանայ յերեսաց երկրի՝ եւ մերձի ի ներքոյ երկրի։ Նմանապէս յամառն մերձի յերե սս երկրի, եւ հեռանայ ի ներքուստ։ Վասն որոյ բղխեն ջերմ եւ ցուրտ։

Հարց։ Վասն է՞ր ի լերինս բղխեն աղբերք առաւել քան ի դաշտս։

Պատասխան։ Վասն Դ պատճառի։

Նախ՝ ասեն ոմանք թէ՝ որքան բարձր է ի վերայ երկրի հողն, նոյնքան ծործո՛ր է ի ներքին կողմն։ Վասն որոյ ջուրք ծովուն դիւրաւ ելանեն։

Երկրորդ՝ զի ամենայն ուրեք հողն ընդ ջրոյն խա՛ռն է։ Եւ յա՛յտ է ի ջրհոս։ Եւ ջուրն այն որ բարձրացեալ է ընդ հողոյն՝ իջանէ ի խոնարհ եւ բղխէ աղբիւր։

Երրորդ՝ զի ջուրք ծովուն բա՛րձր է քան զերկիր. վասն որոյ հա՛րկ առնէ եւ ի վեր մղէ եւ ապա՛ հեղ ու յերկիր։ Զոր օրինակ մարդիկք ի բարձրագոյն լերանց իջուցանեն զջուրն, եւ ըստ նոյն չափոյ ի միւս կողմն ի վեր հանեն սակաւ ինչ պակաս։

Չորրորդ՝ ցոյցք է ամենահրաշ խնամոց արարչին. որ զհոսանուտ ջուրս ներքին՝ ի մէջ լերանց ի վե՛ր հանէ ի պէտս կենդանեաց որ անդ են։ Այլ եւ յոռոգումն ուր գետք ոչ ելանեն։

(Պրակ ԽԳ) Յաղագս նշանակութեան Ջուրց

Ջուր բաժան կերպիւ ասի։

Առաջին՝ բնական։՝

Երկրորդ՝ ժողովրդական։

Երրորդ՝ բարեբախտութեան։

Չորրորդ՝ վատաբախտութեան։

Հինգերորդ՝ ագահութեան։

Վեցերորդ՝ հեշտ ցանկութեան։

Եօթներորդ՝ լուացման։

Ութերորդ՝ նեղութեան։

Իններորդ՝ հանգիստն։

Տասներորդ՝ իմաստութեան։

Մետասաներորդ՝ լուսաւորութեան։

Երկուտասաներորդ՝ կոչման կամ տեսութեան։

Յաղագս Առաջնոյն ասի. «Որ արբուսցէ բաժակ մի ջուր ցուրտ»։

Յաղագս Երկրորդին ասի. «Ջուրք բազում ժողովուրդ բազում»։

Յաղագս Երրորդին ասի. «Անցաք մեք ընդ հուր եւ ընդ ջուր»։

Յաղագս Չորրորդին ասի. «Կեցո՛ զիս Աստուած զի հասին ջուրք յանձն իմ»։

Յաղագս Հինգերորդին ասի. «Որ ըմպէ ի ջրոյս յայսմանէ՝ դարձեալ ծարաւեսցի»։

Յաղագս Վեցերորդին ասի. «Ռուբէն հեղաւ որպէս ջուր. եւ այլն»։

Յաղագս Եօթներորդին ասի. «Լուասցին ջրով եւ մի մեռցին»։

Յաղագս Ութերորդին ասի. «Առաքեա՛ զձեռն քո եւ փրկեա զիս ի ջուրց բազմաց, եւ ի ձեռաց որդւոց օտարաց»։

Յաղագս Իններորդին ասի. «Ամենայն որ ծարաւի էք՝ եկայք առ ջուրս»։

Յաղագս Տասներորդին ասի. «Գիտու թեամբ Տեառն լցաւ երկիր իբրեւ ջուրք բազումք որ ծածկեն զծովս»։

Յաղագս Մետասաներորդին ասի. «Ջրով իմաստութեան փրկութեան արբուսցէ զնա՛»։

Յաղագս Երկոտասաներորդին ասի. «Որպէս փափագէ եղջերու յաղբերս ջուրց»։

(Պրակ ԽԴ) Յաղագս Երկրի հարցումն

Վասն է՞ր կոչի երկիր։

Պատասխան։ Նախ՝ զի երկու իր է. այսինքն հող եւ ջուր. որ ընտանի է նմա։

Երկրորդ՝ զ ունի երկիցս բ ծայրք. երկայնք եւ լայնքն. որ է յարեւելից յարեւմուտս. եւ ի հիւսիսոյ ի հարաւ։

Երրորդ՝ զի կրէ՛ զջուր ի մէջ իւր, եւ յեզերս, եւ ի վերայ երեսացն։

Չորրորդ՝ երկիր. այսինքն զի յերերման եւ ի տատանման է ի մէջ փորձանաց։

Ասէ՝ երկի՛ր եւ կա՛ց ի կասկածանս. զի երկիւղ կայ անկանելոյ ի բարւոյն։ Եւ թէ անկեալ ես՝ երկի՛ր ի պատժոց։ Նոյնպէս եւ աշխարհ կոչէ. այսինքն աշխար. եւ սուգ. եւ տրտմութեան հովիտ։

Յաղագս Նշանակութեան Երկրի։

Վեց են նշանակութիւնք երկրի։

Առաջին է որ ոտիւք կոխի։

Երկրորդ՝ որ հոգւով կառավարի։

Երրորդ՝ որով առ ժամանակեայ կեանքս վարի։

Չորրորդ՝ որ յաւիտեան ստացեալ լինի։

Հինգերորդ՝ որ փոխիլ հրամայի։

Վեցերորդ՝ յորում մարդ սատանայ լինի։

Երկիր որ կոխի է նի ւթականս այս։

Երկիր որ հոգւով կառավարի, է՛ մարմին մահկանացու։

Երկիր որ առ ժամանակեայ կենցաղավարի, է՛ հոգի բանական։

Երկիր որ յաւիտեան ստացեալ լինի, է գաւառն երկնաւոր։

Երկիր որ փոխիլ հրամայի, է՛ յանցանք դատապարտելի։

Երկիր որով մարդ սատանայ եղանի, է՛ տանջ անք դժոխոցն։

Առաջնումն եմք տարագրականք։

Յերկրորդումն մարմնականք։

Յերրորդումն Աստուծոյ աշխարհայինք։

Ի չորրորդումն երկնաւորք։

Ի հինգերորդումն արարչին Աստուծոյ ատելիք։

Ի վեցերորդումն անվախճան տանջելիք։

Առաջինն է աշխատութեանց։

Երկրորդն ծանրաբեռնութեան։

Երրորդն պտղաբերութեան։

Չորրորդն փառաւորութեան։

Հինգերորդն դատապարտութեան։

Վեցերորդն խաւար մթութեան։

Առաջինն է մարդկան բնակարան։

Երկրորդն հոգւոց օթարան։

Երրորդն առաքինութեանց ասպնջական։

Չորրորդն վերնոցն գաւառ։

Հինգերորդն դիւաց կերակուր։

Վեցեր որդն դատապարտելոցն արգելարան։

Առաջինն է արտասուաց եւ դատապարտութեան։

Երկրորդն է նեղութեան եւ անձկութեան։

Երրորդն արդարութեան եւ ընտրութեան։

Չորրորդն փառաց եւ մեծութեան։

Հինգերորդն կարօտութեան եւ տրտմութեան։

Վեցերորդն ամօթոյ եւ թշուառութեան։

Յաղա գս Առաջնոյն ասի ի սաղմոսին. «Տեառն է երկիր լրիւ իւրով»։

Յաղագս Երկրորդին ասի յարարածքն. «Փուշ եւ տատասկ բուսուսցէ քեզ երկիր»։ Իսկ սաղմոսն. «Ճշմարտութիւն յերկրէ՛ բուսաւ»։

Յաղագս Երրորդին ասէ աւետարանն. «Սերմն որ անկաւ յերկիր բարի»։

Յաղագս Չորրորդին ասէ ի Մատթէոսն. «Երանի հեզոց զի նոքա ժառանգեսցեն զերկիր»։

Յաղագս Հինգերորդին ասի ի ծննդոցն. «Հող կերիցես զամենայն աւուրս կենաց քոց»։

Յաղագս Վեցերորդին ասէ Յոբ. «Թոյլ տուր ինձ զի լացից սակաւ մի՝ մինչչեւ երթեալ իցեմ ուստի ո՛չ եւս դառնայցեմ. յերկիր խաւարի եւ մթին»։

(Պրակ ԽԵ) Վասն յատկութեան Երկրի

Նախ՝ զի մայր է մեր, ուստի ծնանիմք ամենեքեան։

Եւ զի սեղան է ամենալիր. յորմէ կերակրիմք ամենայնքն։

Եւ զի դաստիարակ եւ սնուցանօղ է մեր։ Եւ զի տեղի է ուսման արուեստից եւ առաքինութեանց եւ իմաստութեան հանճարոյ։ Եւ զի գերեզման է մեր եւ ընդունարան։ Եւ զի ստորին է այլ տարերաց եւ խտեալ։ Եւ զի թանձր է։ Եւ զի ծանր է։ Եւ զի բոլո՛ր է։ Եւ զի անշարժ է։ Եւ զի միջին կէտէ արարածոց։

Եւ զի գանձարա՛ն է հրահալելեաց։ Եւ զի անհա՛րթ է։ Եւ զի մայր է պտղոց։ Եւ զի արմա՛տ է տնկոց։ Եւ զի դայեակ է կենդանեաց։ Եւ զի հիմն է շինուածոց։ Եւ զի շրջապատեալ է յայլ տարերաց։ Եւ զի պարունակէ՛ յինքն դժոխս։ Եւ զի ցուրտ է եւ չոր։ Եւ զի որակութեամբ սեաւ է։ Եւ զի նսեմ է։ Եւ զի ի մարդոց եւ յանասնոց կոխի։ Եւ զի զամենայն աղտեղութիւնս յինքն կրէ։ Եւ զի ի միջին կիտէն ըմբռնի անշարժ։ Եւ զի ի գոլորշեաց որ ի ներքս է փակեալ՝ թօթափի եւ շարժի։ Եւ զի մարդկամբ եւ կենդանեօք գեղեցկանայ։ Եւ զի բուսօք եւ ծաղկօք եւ ծառօք զարդարի։ Եւ զի փոփոխական է եւ այլայլելի ընդ դ եղանակս։ Եւ զի շուրջ զնովաւ բոլոր շարժմամբ երկին եւ աստեղք շրջագային։

Յաղագս բարձրագոյն Լերանց Հարց։

Զի՞նչ պէտս են բարձրագոյն լերինքն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի հաստատութիւն եւ բրգունք են աշխարհի։

Երկրորդ՝ բաժանիչք եւ սահմանք են երկրի։

Երրորդ՝ տեղիք են բարեխառն ի շող ժամու, եւ ամրո՛ցք ի խռովութեան աւուրս։

Չորրորդ՝ ի պէտս բուսոց եւ բժշկական խոտոց. ըստ այնմ. «Բուսուցեր զխոտ ի լերինս»։

Հինգերորդ՝ բնակութիւնք եղջերուաց եւ մանր եւ մեծ էրէոց. ըստ այնմ. «Լերինք բարձունք են եղջերուաց եւ վէմք ապաւէնք նապաստակաց»։

Վեցերորդ՝ ծնօղք են աղբերականց. ըստ այնմ. «Առաքեցեր զաղբերս ըն դ ծործորս. եւ ի մէջ լերանց գնասցեն ջուրք»։

Հարցումն։ Վասն էր ի ստորոտս լերանց առաւել շող լինի քան ի գլուխն որ մերձ է արեգական։

Պատասխան։ Վասն գ պատճառի։

Նախ՝ զի շնչմունք հողմոց ի բարձունս են, եւ զբարձանց ջերմութիւնն բարեխառն են։ Իսկ ի դաշտս ո՛չ է հողմ. վասն որոյ առաւել շողէ։

Երկրորդ՝ զի վերին մասն օդոյն պա՛րզ է. եւ ներքին մասն մերձեալ ի յերկիր՝ թանձրանայ ի չորութեանց նորին. եւ ջերմութիւն խառնեալ ընդ այն՝ առաւել շող լինի։

Երրորդ՝ անդ մէկին է ջերմութիւնն՝ եւ աստ կրկին. զի հասեալ ի գոգ երկրի, մակադարձու թեամբ ժողովին առ նա եւ լինի շող։

(Պրակ ԽԶ) Յաղագս բուսոց եւ տնկոց Հարցումն

Վասն էր ասէ. «Բղխեսցէ երկիր զբոյսս եւ զծառս»։

Պատասխան։ Նախ՝ զի բղխումն ցուցանէ զկատարեալն. որ ամենայն ինչ կատարեալ եւ լի ստեղծան յարարչէն։

Երկրորդ՝ բղխումն զհամանգամայ ն ստեղծումն ցուցանէ։

Երրորդ՝ զառատ բազմութիւնն նշանակէ։

Չորրորդ՝ զմիշտ եւ զհանապազն։

Վասն պիտանութեան բուսոց Հարցումն։

Յի՞նչ պէտս են այնչափ բազմութիւնք բուսոց եւ ծառոց։

Պատասխան։ Բազում ինչ է պիտանութիւն բուսոց։

Նախ՝ պէտք են բժշկութեան դեղոց եւ առո ղջարարք են։

Երկրորդ՝ պէտք են ի համ. ի հոտ. ի գոյն. եւ յայլս։

Երրորդ՝ պէտք են իմաստութեանց. զի առակ օրինակի առնումք զնոսա ի դէպ ժամու։

Չորրորդ՝ զի նիւթք եղեն երկնաւոր խորհրդոյն. որպէս ի տնկոց փայտ խային. եւ յայլ բուսոց հաց պատարագին եւ գինի. եւ ձէթ մեռոն ի կազմեցաւ։

Դարձեալ պտղաբեր ծառ՝ ունի պտուղ եւ ծաղիկ եւ հոտ անոյշ։

Նշանակեն զնոսա՝ որք ունին զպտուղս բարի գործոց. եւ զծաղիկն հաւատոյ. եւ զհոտ գիտութեան՝ ամենայն մարդկան անոյշ։

Իսկ մայրք անպտուղք՝ են պիտանացու ի վեց իրս։

Նախ՝ ի շինուածս։

Երկրորդ՝ ի հովանիս։

Երրորդ՝ պատսպարականք լինին։

Չորրորդ՝ բնակութիւնք գազանաց։

Հինգերորդ՝ դադարք թռչնոց։

Վեցերորդ՝ նիւթ հրոյ։

Նոյնպէս եւ թագաւորք երկրի եւ իշխանք՝ որք բարձրացեալ են փառօք եւ դատարկ են յառաքինութեանց, են որպէս հովանաւորք։

Այլ եւ ի պէտս շինութեան աշխարհի։

Այլ եւ պահապանք ի թշնամեաց։

Այլ եւ գազանաբար սրտիւ։

Այլ եւ գոռոզ հպարտութեամբ։

Եւ դադարք դիւաց, իսկ յետոյ լուցկի են գեհենին յաւիտենից։

Վասն կանաչութեան Բուսոց Հարցումն։

Վասն է՞ր ամենայն բոյսք կանաչ լինին գունով։

Պատասխան։ Ոմանք ի ջրո՛յ ասեն զ կանաչն. եւ յորժամ պակասի ջուրն՝ չորանան եւ սպիտակին։ Ոմանք ասեն թէ յօդօյն է . զի օդն կապոյտ է՝ խառնի ընդ ջրոյն եւ լինի կանանչ։

Այլ ես ասեմ թէ՝ բնական որակ գունոց գ են։

Երկրի՝ սեւութիւնն։

Ջրոյն՝ սպիտակ։

Օդոյն՝ կարմիրն։

Հրոյն՝ դեղինն։ Եւ ի սոցա խառնուածոց ն լինին այլ զանազան գոյնք։ Կապոյտ. Գորշ. եւ այլն։ Այսպէս եւ սեւութիւն երկրին եւ դեղնութիւն հրոյն խառնի եւ առնէ զկանանչն։

Վասն ծաղկի եւ պտղոյ Հարցումն։

Վասն է՞ր նախ ծաղիկն եւ ապա պտուղն երեւի։

Պատասխան։ Նախաշաւիղ է ծաղիկն պտղոյն։ Որպէս ի մեզ նախ զգայակ անն երեւի, եւ ապա՛ բանականն։

Դարձեալ՝ ծաղիկն է հրոյն՝ որ նախ շարժի եւ երեւի։ Եւ պտուղն ջրոյն՝ որ յետոյ հասանի։

Եւ տերեւն օդոյն։ Եւ թանձրութիւնն փայտին՝ է՛ հողոյն։ Այս երկուքս բնական պատճառ։

Այլ հոգէպէս որպէս ծաղիկք երկրի, նոյնպէս աստեղք երկնից են զարդ։ Առաջին՝ որպէս յերկինս նախ տեսանին աստեղք, եւ ապա բարութիւնք երկնից։ Այսպէս եւ ի բոյսս։ Դարձեալ՝ յետ մահու հոգի մարդոյն ծաղկի եւ գեղեցկանայ առաքինութեամբն իւրով եւ բնական պայծառութեամբն։ Եւ յետ յարութեանն ընդունի զպտուղ. որ է՛ պարգեւք խոստմանց անվախճ ան կենացն։

Հարց։ Քանի՞ են ազգ պտղոց։

Պատասխան։ Ամենայն պտուղք ի չորս բաժանին։ Զի են որ զկեղեւն ուտեն եւ ո՛չ զմէջն։ Որպէս ծիրան։

Եւ են որ զմէջն ուտեն եւ ո՛չ զկեղեւն. որպէս նուռն։

Եւ են որ զերկուքն եւս ուտեն։ Որպէս խաղողն։

Եւ են որ ո՛չ մէջն ուտի եւ ո՛ չ կեղեւն. որպէս գղթորն։

Վասն Հոտոց եւ Համոց Հարցումն։

Ուստի՞ գոյանան համն եւ հոտն եւ գոյնն։

Պատասխան։ Յարեգակնէ՛ եւ ի լուսնէ՛։ Զի արեգակն արու է զի ջերմ է. եւ լուսինն էգ՝ զի հով եւ գէջ է։ Արեւն պնդէ՛ եւ լուսինն թուլացնէ. եւ յայնմանէ գոյանայ համն եւ հո տն եւ այլն։

Եւ առաջի կացցէ խնծորն մեզ օրինակ։ Զի ի չորս տարրէ է գոյացեալ. եւ ունի զաճումն հողոյն. վասն այն նախ աճէ ենթակայ մարմինն։ Եւ համն ջրոյն յետ այնորիկ։ Եւ հոտն օդոյն է։ Եւ յետ ամենայնի գոյնն հրոյն է։

Եւ ջերմութիւն արեւուն եւ գիճութիւն լուսնին՝ առն են զգոյնն կարմիր։ Նոյնպէս եւ զայլս իմացիր։

Հարցումն։

Վասն է՞ր մարդս սպիտակի, եւ պտուղքն կարմրին ի հասանիլն։

Պատասխան։ Մարդս զկարգ եղանակացդ բերէ յինքն. վասն որոյ այն ի վերջին փոխիլն սպիտակի։

Զի տղայութիւնն օդո՛յ է. եւ միջին հասակն հրոյ եւ հողոյ. եւ վ երջինն ջրոյ. վասն այն սպիտակի. որպէս ցուցանի յառաջի կայդ ժզ գլուխն՝ իգ համարն։ Իսկ պտուղք զկարգ տարերացն բերէ որպէս ցուցաւ. ի հողոյն սկսեալ եւ առ հուրն դադարեալ։

Վասն որոյ ի հրոյն ոմն սեւանայ։ Որպէս խաղող։ Եւ կէսք կարմրին եւ դեղնին. որպէս բոյսք՝ եւ տերեւք չորացեալ ի հրոյ։

(Պրակ ԽԷ) Վասն Տնկոց եւ Ծառոց դարձեալ Հարցումն

Վասն է՞ր ամենայն տունկք բոլորաձեւ բուսանին։

Պատասխան։ Նախ՝ զի սերմնական զօրութիւնն է ի մէջն բնաւորեալ. ուստի բոլորապէս եւ հաւասար տայ շարժիլ տնկոյն։ Դարձեալ՝ զի տնկականն վերափչումն է օ դոյն հանդերձ խոնաւութեամբն երկրի. վասն որոյ բոլորաձեւ արտաքս գայ եւ լինի ծառ։ Եւ այդպէս պտուղքն բոլորապէս կատարին։

Հարցումն։ Վասն է՞ր ամենայն բոյսք զձեւն զառ ի վեր ունին։

Պատասխան։ Նախ՝ զի օդն վերընթա՛ց է եւ քարշէ՛ ի վեր եւ աճէ՛։

Երկրորդ՝ զի ջե րմութիւն լուսաւորացն սնուցանէ եւ զառ ի վեր քարշէ։

Երրորդ՝ զի կարօտ է երկնային մարմնոցն. վասն այն ի վեր ընթանայ։

Չորրորդ՝ ցուցանեն զստեղծօղն իւրեանց յերկինս գոլ. վասն այն ի վեր ճեպին։

Հարց։ Վասն է՛ր բոյսք փութով աճին եւ դալարին քան զտունկ եւ զծառ։

Պատասխան։ Կրկին է այսմ պատճառ.

Նախ՝ զի բոյսք եւ խոտք մերձ են երկրի. զշարժումն նորա դիւրաւ ընդունին։ Իսկ ծառք միջնորդութեամբ այտին ի հեռուստ ընդունին։

Երկրորդ՝ որք երկարակեացք են՝ որպէս տունկք, յապաղելով աճին եւ յա՛մբ ծնանին։

Եւ սակաւակեացքն փութով. որպէս ն արին խօտն, մանուշակն, եւ այլն։

Հարց։ Վասն է՞ր կոչին ծառ։

Պատասխան։ Նախ՝ զիծառայք են միշտ վասն այլոց. որպէս մարդս միշտ տէր է. եւ անասունքն տէր եւ ծառայք. զի ծառայք են մարդկան, եւ տէր բուսոց. իսկ բոյսք եւ տունկք միշտ ծառայք են։

Երկրորդ՝ կոչին ծառք, այսի նքն ծուռք. զի ընդ դէմ են ձեւոյ աշխարհիս եւ մարդոյն։ Զի մարդն ունի զգլուխն ի վեր որպէս երկինքն. եւ զոտքն ի վայր որպէս երկիրս. վասն որոյ ամենայն ծորմունք բնականապէս զառիվայր հոսին. իսկ ծառն ծռեա ունի զգլուխն ի վայր, եւ զոտսն ի վեր. կամ թէ ծռեալ ունի զոտս եւ զստեղունս յայ կոյս եւ յայն կոյս։

Երրորդ՝ կոչին ծերք. զի ծե՛րք են եւ ի սկզբանէ՛ եղեալք յարարչադիր հրամանէն, թէ. «Բղխեսցէ երկիր ծառ պտղաբեր » եւ այլն։

Նմանապէս եւ կոչին փայտ. զի ի փտելոյ եւ յապականելոյ գոյանան այսպէս. յորժամ բորբոսի երկիր՝ նա՛ զարմատն ի վայ ր արձակէ եւ զբոյսն ի վեր։ Եւ նոյնպէս զգայական մարմինք ի փտելոյ եւ յապականութենէ գոյանան. վասն այն եւ դարձեալ ապականին։

(Պրակ ԽԸ) Յաղագս Կենդանեաց առ հասարակ

Հարց։

Պատասխան։

Յորժամ արար Աստուած զմարդն ի հողոյ, նաեւ զանասունքն եւ զգազանքն ի հողոյ։ Նոյնպէս զլողակս եւ զթռչունս ի ջրոյ։ Ապա ուրեմն երեւի թէ ի մին տարրէ գոյացան՝ ի հողոյ կամ ի ջրոյ։

Պատասխան։ Ասեմք թէ՝ ամենայն մարմնական կենդանիք ի չորից տարերաց են եղեալ. եւ յայտ է ի բազում պատճառաց։ Նախ՝ զի թէպէտ զջուր կամ զհող միայն յիշէ Աստուած. այլ երեքն ընդ միոյն առին հրաման. որպէս այն որ ասէ. «Ի սկզբանէ արար Աստուած զերկինս եւ զերկիր»։ Զերկիր ասելով զայլ տարերքն ընդ նմա յիշէ եւ առնէ։

Երկրորդ՝ զի ի հողն կան գ տարերքն ամբարեալք. որպէս երեւին ուր ուրէք երակ հրոյ եւ երակ հողմոյ եւ երակ ջրոյ։ Նոյն պէս եւ ի ջուրն կան այլ գն. հողմն երեւի ի գոլորշիքն. եւ հուրն եւ հողն՝ կայծն ի վայր անկեալ քար լինի։ Ապա ուրեմն յերկրէ կամ ի ջրոյ գոյացեալքն ի չորես տարերաց եղեն։

Երրորդ՝ զի ինքն երկիրն ունի զթանձրութիւն որ հողոյն է. եւ զմածումն որ է՛ ջրոյն . եւ զշարժումն ո ր է հողմոյն. եւ զերեւիլն որ է հրոյն։ Նոյնպէս եւ ջուրն ունի զսոսա. զի շօշափելի է՝ եւ մաեծալ՝ եւ շարժի՝ եւ երեւի։

Չորրորդ՝ զի կենդանիքդ ունի զե զգայարանք։ Շօշափականն է՛ հողոյն՝ ի ներքոյ եդեալ։ Ճաշակելիքն ջրոյն՝ ի վերոյ քան զնա։

Հոտոտելիքն եւ լսելիքն օդոյն՝ ի վերոյ նորա։ Եւ Տեսանելիքն հրոյն՝ վերագոյն ամենեցուն։

Հինգերորդ՝ զի ունին կենդանիքդ դ մաղձ որ են. դ տարերքն։

Սեաւ մաղձն որ է փայծեղն՝ է՛ հողոյն։ Խարտեաշն որ է լեղին՝ է՛ հրոյն։ Կարմիրն որ է արիւնն ի լեարդն՝ է՛ օդոյն. եւ Սպիտակն որ է մաղասն ի բոլոր մարմին եւ կամ յերիկամունքն՝ է՛ ջրոյն։

Վեցերորդ՝ ըստ այլոց. զի բոլոր թանձր մարմինն է՛ հողոյ. եւ ամենայն հիւթք եւ մաղձք է՛ ջրոյ. թոքն է օդոյն. եւ սիրտն է հրոյն ջերմ գոլով։ Եւ որպէս զհուր՝ ներքին կողմն լայն է եւ վերին ծայրքն նուրբք։

Եօթներորդ՝ զի ոսկերքն է քարուտն. Նեարդք եւ ջիլք եւ արիւնն հրոյ։ Շարժումն օդոյ։ Թանձրութիւն մարմնոյն հողոյ։ Եւ փափկութիւնն ջրոյ։ Եւ սոքա հաւասարապէս երեւին յամենայն կենդանիս։

Ութերորդ՝ ի նոյն ինքն ի շօշափականն երեւին դ տարերքն։

Զի զգայ զջերմութիւն հրոյն. եւ զցրտութիւն՝ որ է ջրո յն. եւ զխոնաւութիւն որ է օդոյն. եւ չորութիւն հողոյն։

Իններորդ՝ նոյն ինքն մարմին կենդանւոյն է՛ շօշափելի եւ է՛ կալեալ եւ մածեալ. եւ շարժի եւ երեւի. որպէս ասացաք վասն հողոյն։

Տասներորդ՝ զի դ ոտքն է նմանչորից տարերաց։ Եւ թռչնոյն բ թեւ եւ բ ոտն է. եւ մարդոյն ձեռք եւ ոտք։ Այլ յայտնապէս կենդանութիւնն է օդոյն եւ հրոյն. եւ նիւթ մարմնոյն է՛ ջրոյն եւ հողոյն։ Ապա ուրեմն յա՛յտ է զի ամենայն կենդանիք ի չորից տարերց են։

(Պրակ ԽԹ) Վասն Ջրայնոց

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ զշունչն ո՛չ ունին ջրայինքն։

Ասեմք թէ՝ որպէս ցամաքայինք ն ունին զշունչ օդոյ։ Նոյնպէս եւ ջրայինքն զշունչ ջրոյ։ Եւ մի եւ նոյն է. զի շունչ կենդանեաց է թանձր մասն օդոյս՝ խառնեալ ընդ ջրոյ. եւ շունչ նոցա է անօսր մասն ջրոյ՝ խառնեալ ընդ օդոյ։

Եւ չո՛րս են ազգ ձկանց։ Են ոմանք որ թեւ ունին եւ թեփ։ Եւ են որ թեւ ունին եւ ո ՛չ թեփ։ Եւ եի որ թեփ ունին եւ ո՛չ թեւ՞ Եւ են որ ո՛չ թեփ ուինի եւ ո՛չ թեւ։

Նշանակեն սոքա զչորս դասս մարդկան։ Եւ են ոմանք որ զթեւ հաւատոյ եւ զթեփ բարեաց գործոց ունին եւ պիտանիք են Աստուծոյ։ Եւ են որ թեւ հաւատոյ ունին, եւ ո՛չ գործք. որպէս չար հաւատացեալքն։ Ե ւ են որք գործս ունին եւ ոչ հաւատս. որպէս կեղծաւորքն. նմանապէս եւ սոքա անպիտանք են Աստուծոյ։ Եւ են որ ո՛չ ունին հաւատս եւ ո՛չ գործք. որպէս անօրէնք եւ չարք. եւ յայտնի անպիտանք են։

Տե՛ս՝ ի չորից բաժանմանցդ մինն է ընտրելի, եւ գն խոտելիք են։ Նոյնպէս եւ դ են թռչունք։ Ոմանք պարզաթեւք են. որպէս ճանճք։ Եւ ոմանք պատենաթեւք որպէս մարախք։ Եւ ոմանք մաշկաթեւք. որպէս ջղջիկանք։

Եւ ոմանք թեւահերձք. որպէս այլ թռչունք։

Հարց։ Վասն է՞ր է՝ զի ջրայինքն եւ սողունքն ձայն ո՛չ ունին։

Պատասխան։ Ձայն պիտո՛յ է բ ինչ։

Նախ՝ օ դն. որ էութիւն է ձայնի։

Երկրորդ՝ ձայնական գործիքն. որ են է, որպէս Շրթունք. Ատամունք. Լեզու. Մակալեզու. Բերան . Խռչափող . Թոք։

Ա՛րդ՝ ցամաքային կենդանիքն զերկոսին զսոսա ունին. վասն որոյ ձայն արձակեն։

Եւ սողունք որք պակաս են ի ձայնական գործեաց, սուղ են եւ ձայնից։

Իսւ ձկունք զի ո՛չ ունին զօդ՝ ամենեւին են անձայնք։

Եւ սողունք կոչին, կամ զի սողալով գնան. կամ սղացեալ եի ոտիւք. կամ զի սո՛ւղ են ձայնիւ։

Իսկ անասուն, զի անխօսուն են. կամ զի անսնունդ եւ անընտել։

Իսկ գազան, կամ զի գզօղ են եւ պատառօղ. կամ զի զանազան ե ւ ահագին կերպարանք ունին։

Հարցումն։

Քանի՞ ազգ են կենդանեաց։

Պատասխան։ Ասեն թէ ռ ազգ է. ո ի ցամաքի թռչնովք. եւ ի ջուրս։

Եւ է թագաւոր ջրայնոցն Լեւիաթնն։ Եւ թռչնոց Արծուին։

Եւ գազանաց Առիւծն։

Եւ անասնոց Եզն։

Եւ սողնոց Օձն արքայեկ.

զոր իժ եւ քարբ ասեն։

Սոքա ի գլուխս նոցա նստին։

Իսկ մարդն բոլորիցն է իշխան եւ թագաւոր։

(Պրակ Ծ) Վասն բնական զգեստուց Կենդանեաց

Զանազան են զգեստ կենդանեացն։

Նախ՝ թեւ. որպէս թռչնոց։

Երկրորդ՝ թեփ. որպէս ձկանց։

Երրորդ՝ մորթ. որպէս սողնոց։

Չորրորդ՝ խորխ. որպէս օձից։

Հինգերորդ՝ մազ. որպէս այծից։

Վեցերորդ՝ ասր. որպէս ոչխարաց։

Եօթներորդ՝ կաշի. որպէս եզին։

Ութերորդ՝ խեցի. որպէս կրիայից։

Իններորդ՝ փուշ. որպէս ոզնոց։

Տասներորդ՝ մաշկեղէն հանդերձն ադամայ. իսկ այլ զգեստք ի յարուեստից կազմեցան յետոյ։

Վասն բնական զինուց կենդանեաց Հարց։

Ո՞րք եւ ո՞յք են բնութեամբ զէնք կենդանեաց։

Պատասխան։ Ասեմք թէ՝ բազումք են։

Ոմանք զէն ունին զատամունսն. որպէս շունք եւ վարազք։

Կամ եղջիւրք. որպէս ցլուց։

Կամ կնջիթ. որպէս փղի։

Կամ սմբակ. որպէս ձիոյ։

Կամ խայթոց. որպէս մեղուի։

Կամ թո յնք. որպէս օձի։

Կամ ճիրանունք. որպէս արծուի։

Կամ մագիլք. որպէս աքաղաղի։

Կամ կտուց . որպէս բազէի։

Կամ թեւ. որպէս թռչնոց։

Կամ թեփ. որպէս կոկորդիլոսին։

Կամ մազ. որպէս ոզնին։

Կամ ապաւառ. որպէս եփենոսին։

Կամ մեծութիւն. որպէս ուղտու։

Կամ արագութիւն. որպէ ս նապաստակաց։

Կամ խաբէութիւն. որպէս աղուեսուց։

Զայս եւ զսոյնպիսիս ունին կենդանիք բնութեամբ ի խնամս ինքեանց։ Զոր մարդիկ բանականութեամբ

Եւ արուեստիւք ստացան զզէնս զանազանս ի յերկաթոյ ի պատսպարանս ինքեանց։

Եւ ո՛չ այ սմիայն, այլ եւ բոյսք եւ տունկք ո ւնին բնութեամբ զէնս պահապան ինքեանց։ Որպէս փուշք վարդից . եւ քիսք հասկից. եւ խայթոցն աղնճին։ Ոմանք զդառնութիւնն. այլք զհոտն վատ. եւ կէսք զվնասս մահու. եւ այլք այլ ինչ։

Հարց։ Վասն էր է զի մարդս ո՛չ ունի զբնութեամբ զէնս. կամ զծածկոյթ։

Պատասխան։ Վասն երեք պատճառի։

Զի թէ մարդն ունէր զբռնութեամբ զէնս, որպէս թէ եղջիւր ի գլուխն. եւ սուր զատամունսն. ճիրանունք ի ձեռս. եւ սմբակ կա կճղակ ոտիւք. եւ զայլսն, Նախ՝ զի գազանադէմ է դժուարատես լինէր ամենեցուն։

Երկրորդ՝ զի անհանգիստ եւ ի չարչարանս լինէր հանապազ. ընդ ինքեա ն ունելով զնոսա։

Այլ այժմ ի ձեռն արուեստից ստացեալ զզէնս, յորժամ պիտոյանայ՝ առնու եւ ի գործ ածէ. եւ յորժամ կամի՝ ի բաց դնէ եւ հանգչի։

Երրորդ՝ զի թէ ունէր ի բնութենէ զէնս կամ զգեստս. ո՛չ կարօտ էր այլոց կենդանեաց. այլ եւ ո՛չ խնամէր զնոսա։

Այլ այժմ վասն զգեստուց պահեմք զոչխարս. եւ վասն կերակրոյ զեզինս. եւ վասն բեռին զէշս. եւ վասն բառնալոյ զմեզ զձիս. եւ վասն զթշնամիս հալածելոյ զշուն։ Եւ վասն թռչունս ըմբռնելոյ զբազէս. եւ զայլսն նմանապէս։

Հարց։ Ստե՞ղծ Աստուած հոգաբարձութեամբ զճանճս եւ զմժեղս եւ զայլսն, թէ ի գոյի՞ց պատահեցան։

Պատասխան։

(Պրակ ԾԱ) Վասն պիտոյից Գազանաց Հարցումն

Գազանք եւ օձք եւ այլ կենդանիք որք վնասակարք են՝ վասն է՞ր ստեղծան։

Պատասխան։ Ասեն արդապետք թէ՝ ա՛յնչափ հոգս տարաւ Աստուած ի ստեղծանել զճանճս եւ զմրջմունս որքան հրեշտակաց։ Նախ՝ զի եղեն ի գովեստ փառաց իւրոց։

Երկրորդ՝ վասն հպարտութեան մարդոյն. զի յորժամ խայթեսցեն զնա՝ ծանիցէ զտկարութիւն իւր. որ եւ զփարաւօն ո՛չ թէ առիւծք կամ առջք հարին, այլ ճանճք եւ մժղուկք տանջեցին։

Երրորդ՝ ստեղծան նոքա՝ զի ի նոցա՛ ջանից ընթերցմանց եւ բարեաց գործոց օրինակ առցուք. որպէս են մրջմունք եւ սարդք, եւ այլք այսպիսիք։

Որպէս ասէ Սողոմոն. «Ո՛վ վատ՝ ե՛րկ առ մրջիւնն եւ ուսիր ի նմանէ»։

Վասն պիտոյից Գազանաց Հարցումն ։ (Պրակ ԾԱ)

Գազանք եւ օձք եւ այլ կենդանիք որք վնասակարք են՝ վասն է՞ր ստեղծան։

Պատասխան։ Վասն բ ազում պիտոյից որ գոյ ի նոսա։

Նախ՝ ի փառս Աստուծոյ ստեղծան. զի յորժամ զզանազան կերպարանս նոցա տեսանեմք, փառս տամք արարչին։

Երկրորդ՝ զի լրումն եւ մա՛սն են աշխահի։

Երրորդ՝ զի թոյնք եւ խայթոցք նոցա՝ զէն եւ պահապան է նոցա. զի առիւծքն պատառելով ապրին. նոյնպէս եւ այլքն։

Չորրորդ՝ զի ահ եւ երկիւղեն մեղաւորաց։

Հինգերորդ՝ զի ի նոցանէ ըստանամք զդեղս բժշկութեան մարմնոց։ Որպէս թիւրակէքն որք լինին յօձից եւ ի գազանաց։

Հարց։ Վասն է՞ր գազանք հնարաւոր եւ ուժեղք են քան զանասուն։

Պատասխան։ Կրկին են վասն այսմ կարծիք։ Նախ՝ վարդապետաց, եւ ապա իմաստասիրաց։ Զի վարդապետք ասեն եթէ՝ կերակուր գազանաց այլ կենդանիք են. վասն որոյ խնամքն Աստուծոյ ետ նոցա առաւել հնարս եւ զօրութիւնս, զի կարասցեն ըմբռնել զայլ կենդանիս եւ մի՛ ի սովոյ մեռցին։ Այլ իմաստունք ասեն եթէ՝ կերակուր անասնոց ն խոտ է անզօր. վասն որոյ նոքա ապուշք եւ անզօրք լինին։ Իսկ գազանացն միս է զօրեղ. վասն այն ի խելս նոցա առաւել յարմարի եւ ուժովացնէ զնոսա։

Այլ եւ գիտելի է, զի ամենայն կենդանեաց բնականապէս հնարք ետ Աստուած վասն օգտից նոցա եւ փրկութեան։

Եւ զի բնութեամբ ունին յայտ է, զի ամենայն տեսակն զմի եւ զնոյն ունի հնարս. վասն զի մի բնութիւն է ի նոսա։ Զի ամենայն գայլ խորամանկ է . եւ ամենայն աղուես նենգաւոր. եւ այլն նն։ Իսկ մարդոյս հնարք եւ իմաստութիւնն բանականութեամբ է. վասն այն բազում է ի նոսա հնարք. եւ առաւել եւ նուազ։ Եւ ո՛չ հաւասարք։

Յաղագս այսորիկ անբան կենդանիք փութապէս զգան զառաջին շարժումն եւ զփոփոխումն օդոյդ քան զմարդ. եւ յառաջագէտ լինին։ Որպէս մրջիւն նախ քան զլինիլն անձրեւի՝ զկերակուրն պատրաստէ։ Եւ աքաղաղ վաղախօս լինի։ Զի մարդս բազում իրօք զբաղեալ է ի միտս. իսկ նոք ա միայն ի բնութիւնս իւրեանց փութով ճանաչեն։

(Պրակ ԾԲ) Վասն իմաստութեան օձին։ Այլ եւ սպանմանն

Զի՞նչ է իմաստութիւն օձին որոյ պարտ է մեզ նմանիլ։

Պատասխան։ Նախ՝ զի դէմքն ընտրեաց՝ եւ ընդ Եւայի խօսեցաւ։

Երկրորդ՝ զի զխորխն ձգէ եւ զաչսն լուսաւորէ՛։

Երրորդ՝ զգուշանայ գլխոյն։

Չորրորդ՝ զթոյնսն լուանայ եւ ապա ջուր ըմպէ։

Հինգերորդ՝ զի խորամանկ է եւ հնարօղ։

Եւ զայսոսիկ պա՛րտ է բանասէր անձանց ի միտ առնուլ։

Նախ՝ զի զդէմս ընտրեսցէ, այլ եւ զտեղի եւ զժամանակն, եւ ապա խօսեսցի։

Երկրորդ՝ զի աշխատութեամբ զմիտսն լուսաւորեսցէ. կամ ճգնութեամբ չարչարեսցէ։

Երրորդ՝ զհաւատն որ է գլուխ՝ պահեսցէ , զի մի՛ մոլորեսցի զհետ հերձուածողաց։

Չորրորդ՝ զիզտգիտութիւն իւր լուասցէ, եւ ապա զգիտութիւն ուսցի։

Հինգերորդ՝ ընդ հերձուածողաց եւ սատանայի մի՛ պարզամտութեամբ՝ այլ հնարիւ ք խօսեսցի։

Հարց։ Վասն է՞ր զօձին գլուխն ջախջախեն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի օձն ի յայն մասնէն սատակի։

Երկրորդ՝ զի թո՛յլ է գլուխ օձին։

Երրորդ՝ զի աղբիւր է մահաբեր թունիցն։

Չորրորդ՝ զի չէ՛ր բանաւոր, եւ բանից տեսակով խաբեաց զմարդն։

Հինգերորդ՝ զի մարդն գլուխ է ամենայն կենդանեաց, զնա սպանանել ջանայ։

Վեցերորդ՝ զի գլխոյն՝ այսինքն Տեառն Աստուծոյ՝ իմանալի օձն հակառակեցաւ։

Եօթներորդ՝ օրինակ՝

Զի Քրիստոս զգլուխ վիշապին խորտակեաց։

Ութերորդ օրինակ՝ զի գլուխօձին է չար խորհուրդն որ մտանէ ի մեզ. պա՛րտ է սպանանել զնա։

Հարց։ Վասն է՞ր զթոյնք մահուն ի գլուխն ունի։

Պատասխան։ Ի նշանակել՝ զի մահու մարդոյն՝ սկիզբն օձն եղեւ։

Եւ զի երկատեսակ էր բանն՝ այսինքն սուտ եւ ճշմարիտ, լեզուն երկճղի եղեւ։ Եւ զի զմարդն հողացոյց, ինքն հող եկեր։ Եւ զի թեւ եւ ոտք եղեւ չարին, թեւք եւ ո տք իւր կտրեցան։

Եւ զի զկենդանին սպանանել ջանայ, ինքն յամէն կենդանւոյ սպանանի։ Եւ զի օրհնութիւնն ի յանէծքն փոխեաց, ինքն անիծաւ եւ զրկեցաւ յօրհնութենէ ամենայն կենդանեաց։ Եւ զի զթշնամութիւն էարկ ի մէջ մարդոյն եւ Աստուծոյ, զթշնամութիւն եդ ի մէջ մարդոյն եւ օձին։ Եւ որպէս ընդ գլխոյն պատերազմեցաւ, գլուխն սատակեցաւ։ Եւ զի զմարդն ընկէց յերկնից ի յերկիր, ընդ գարշապար ոտից նորա անկանի։ Եւ զի բարեկամութեամբ եկն եւ շրջեցաւ ի թշնամութիւն, ինքն յետս շրջի ի խածանելն։

Եւ զի նախանձեցաւ ընդ մարդոյն, ի լանջս եւ յորովայնս սողայ։ Եւ զինենգաւոր է, թիւր ընթանայ։ Եւ զի զե զգայարանս մարդոյն խաբեաց, ե ման առնու ի գնալն։ Եւ զի մերկացոյց զնախաստեղծքն ի փառաց, զխորխ իւր մերկանայ։

Այսքան վասն օձին։

(Պրակ ԾԳ) Վասն Անուան կենդանեաց Հարցումն

Վասն է՞ր Ադամ անուանս եդ ամենայն կենդանեա ց եւ այլոցն։

Պատասխան։ Հարկաւո՛ր է անուն ամենայն իրի։

Նախ՝ զի անուամբն գոյանայ իրն ի միտս մեր։ Եւ անանունն իբր յանգոյս է համարեալ մեզ։

Երկրորդ՝ անունն սահման է կարճառօտ՝ յայտնիչ բութեան ենթակայ իրին որպէս ասէ իմաստունն։

Երրորդ՝ զի Ադամայ ետ Աստուած զբն ական իմաստութիւնն. առ ի ցուցանել զլաւագոյն ծնունդս բանին՝ հրամայէ անունս դնել։

Չորրորդ՝ զի ցուցցէ անձն իշխան գոլ մարդն, վասն որոյ հրամայէ նմա զի զոր ինչ եւ կամեսցի՝ անուն դնիցէ։

Հինգերորդ՝ օգնական ետ զկենդանիքդ մարդոյն, որպէս ծառայք Տեառնն. անուամբ պարտ էր ճանաչել զնոսա։

Վեցերորդ՝ բարերարն Աստուած իւր արարչութեանն կցորդեաց զԱդամ՝ անուանս դնելովն։

Եօթներորդ՝ զի փչեաց ի նա զշնորհաց հոգին զանազան պարգեւաց, այժմ զքահանայութեան շնորհն երեւեցոյց ի նա՛։ Զի քահանային է անունս դնել յետ աւազանին ծննդեանն։

Ութերո րդ՝ զխոհեմութեան եւ խօսից եւ ձայնից եւ տէրութեան շնորհն այժմ երեւեցո՛յց ի յԱդամ։

Զի կոչումն անուան՝ չորքս այսոքիկ երեւին միանգամայն. բանն եւ խօսքն եւ ձայնն եւ տեսութիւնն. այսոքիւք զմարդն կատարեալ երեւեցոյց Աստուած։

Իններորդ՝ անանուն անպատեհէր մնալ իրաց։ Ա՛րդ՝ եթէ Ադամ ոչ էր կոչեալ՝ այլ կրտսեր թոռունքն, նախատինք էր նախահօրն։ Իսկ Ադամայ կոչելն փա՛ռք է որ որդւոցս։

Տասներորդ՝ անունն յարմար նշանակութիւն է կենդանեաց ըստ բարուցն եւ զանազան կերպիցն եդեալ. զի ամենայն անուն՝ յիրէն եւ ի գործոյն եւ ի ձայնէն դնի։

Յիրէն՝ որպէս սափոր. երին. երկիր. գազան . անասուն։

Իսկ գործոյն, որպէս սողուն ի սողալոյն, ի շողոքորթելոյն շունն. ի հեզոյն եզն. յառնելոյն առիւծ։ Եւ կայ ի տուն կատու. եւ խուզօղն խոզ։

Եւ ի ձայնէն, որպէս ճնճղուկ. ծիծառն. խօսող. ագռաւ. եւ այլն։

Եւ գիտելի է, զի գ են իր գոյացական. սեռ. տեսակ. եւ անհատ։ Զանուանս գլխաւորացն որպէս սեռ՝ Աստուած կոչեաց … որպէս երկին. երկիր. լոյս եւ այլն։ Իսկ զընդհանուր տեսակացն՝ Ադամ. որպէս եզն. ձի. եւ այլն։ Իսկ զմասնաւոր անհատիցն՝ դնեն իւրաքանչիւր ոք ծնունդք Ադամայ։

(Պրակ ԾԴ) Վասն իշխանութեան Ադամայ Հարց

Ո՞րպէս գիտեմք թէ մարդն իշխան է ի վերայ անասնոց. զի ահա բազումք անհնազանդք են. որպէս վայրիք եւ գազանք եւ այլք։

Պատասխան։ Եւ զի մարդն թագաւոր եւ իշխան է ամենայն կենդանեաց՝ յա՛յտ է ի բազմաց։ Նախ՝ ի նոյն իսկ Աստուածային հրամանա ցն որ ասէ. «Իշխեսցէ ձկանց ծովու, եւ գազանաց, եւ սողնոց»։

Երկրորդ՝ զի պատկեր Աստուծոյ է մարդն. այսինքն զի որպէս Աստուած իշխան եւ թագաւոր է ամենայն արարածոց. նոյնպէս եւ մարդն իշխան է ամենայն կենդանեաց։

Երրորդ՝ ի նոյն իսկ ի ձեւոյ շինուածոյ մարդոյն. զի ուղիղ գոլով՝ զիշխանականն նշանակէ. իսկ կենդանիքն կո՛ր գլխով զծառայականն ցուցանեն։

Չորրորդ՝ յա՛յտ է ի հնազանդելոցն որք կան այժմ ընդ ձեռամբ մարդկան. որպէս ոչխար, պախրէ, եւ այլն։

Հինգերորդ՝ յա՛յտ է ի փախուցելոցն որ երկնչին ի մարդկանէ որպէս զապստամբեալ ծառայս։

Վե ցերորդ՝ զի անձնիշխան է մարդն այսինքն իշխէ բանականաւն ցասման եւ ցանկութեան որք են անասնական մասունք։ Ուստի յայտ է թէ՝ եւ իշխէ արտաքին անսանոց։

Իսկ որք այժմ ապստամբք եղեն՝ վասն բ պատճառի։ Նախ՝ զի յորժամ մարդն անհնազանդ եղեւ Տեառն իւրոյ արարչին, յիրաւի անհնա զանդք եղեն եւ մրադոյն անասունք տուեալ նմա ի ծառայութիւն։

Երկրորդ՝ զի ցոր քան իշխէր ինքն ի վերայ անասնական մասանց իւրոց որպէս ասացաք, իշխէր եւ ի վերայ արտաքին անասնոց եւ գազանաց, իսկ յորժամ ապստամբեցին ներքինքն բանականին Տեառն իւրեանց՝ ապստամբեցին եւ արտաք ինքն մարդոյն Տեառն իւրեանց։ Ուստի յա՛յտ է, որք վերստին յաղթեն ախտիցն որք յինքեանս, այսինքն ցասման եւ ցանկութեան. յաղթին եւ հնազանդին նոցա արտաքին գազանք եւ անասունք։ Որպէս Դանիէլ առիւծուցն յաղթեաց. եւ Պօղոս իժին։ Եւ բազում ճգնաւորաց որք անապատս էին՝ գազանք եւ անասունք սպասաւորէին նոցա։

Որպէս Եղիայի. Պօղի եւ Անտոնի. եւ մերոյ լուսաւորչին Գրիգորի։

Այսքան վասն կենդանեաց։

Գլուխ ԺԴ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԾԵ) Յաղագս Դրախտին Հարցումն։

Վասն է՞ր Պօղոս զդրախտն երրորդ երկին կոչէ։

Պատասխան։ Նախ՝ որպէս ասացաւ ի վերոյ՝ երեք տեսութիւն սրբոցն է գ իրին. այսինքն զգայութեան. երեւակայութեան. եւ իմացման։

Ա՛րդ՝ դրախտն ո՛չ զգայութեամբ եւ ո՛չ երեւակայութեամբ՝ այլ իմացմամբ տեսանի. վասն որոյ երորդ երկին կոչի։

Երկրորդ՝ զի ունի զերեք յատկութիւնս երկնից. որ է՛ բարձրութիւն. լ ուսաւորութիւն. եւ անմահութիւն։ Եւ դրախտն է բարձր տեղեաւ. եւ լուսաւոր. եւ անապական վայր։

Երրորդ՝ ըստ կարգի դրութեանցն։ Առաջին երկինքն է հրեղէնն։ Երկրորդ հաստատութիւնն։ Երրորդ դրախտն։

Չորրորդ՝ ըստ կարգի աւուրցն։

Յառաջին օրն եղեւ առաջին երկինքն ի սկզբանէ։ Յերկրորդ օրն եղեւ հաստատութիւնն երկնից։ Յերրորդ օրն եղեւ դրախտն երկին։

Հինգերորդ՝ Առաջին երկինքն է հրեղէն եւ լուսեղէն։ Երկրորդն ջրեղէն եւ օդեղէն։ Երրորդն հողեղէն եւ տնկեղէն։

Վեցերորդ՝ Առաջին երկինքն է իմանալի։ Երկրորդն զգալի։ Երրորդն զգալի եւ իմանալի։

Ե օթներորդ՝ Առաջին երկինքն է անմարմին։ Երկրորդն մարմին պարզ։ Երրորդն մարմին թանձր։

Ութերորդ՝ Առաջին երկինն է բնակարան հրեշտակաց եւ հրեշտակացելոց։ Երկրորդն է կայանք հոգւոց։ Երրորդն է հոգւոց եւ մարմնոց սրբոց։

Իններորդ՝ Առաջին երկինն անապական է ըստ տեսակի։

Ե րկրորդն է անապական ըստ հիւթոյ։

Երրորդն է անապական ըստ զօրութեան ներգործողին զնա։

Տասներորդ՝ Առաջինն է անշարժ բնութեամբ եւ տեղեաւ։ Երկրորդն անշարժ է միայն բնութեամբ։ Երրորդն անշարժ է տեղեաւ եւ տեսակաւ։ Յաղագս որոյ երրորդ երկին կոչէ Պօղոս զդրախտն։ Այլ եւ ա ւետարանն ի յառակս անառակին՝ երկին կոչէ զդրախտն. ուր մեղանչեաց եւ ելաւ. «Հա՛յր մեղայ յերկինս եւ առաջի քոյ»։

Հարց։ Ո՞րպէս ասէ մեծն Ներսէս շնորհալին. ընդ ծառոց երկրի զգալեաց. տընկեաց եւ զտունկս իմանալեաց։

Պատասխան։ Նախ՝ պարտ է գիտել թէ վասն դրախտին գ է կա րծիք վարդապետաց։ Ոմանք աննիւթ եւ իմանալի, այլաբանութիւն եւ օրինակ ասացին. եւ ոչ էութեամբ ենթակայացեալ։ Եւ ոմանք միայն զգալի եւ ապականացու եւ ծորելի որպէս երկիրս այս . եւ զայսոսիկ ո՛չ ընդունիմք մեք ճշմարութեան հետեւօղքս։ Այլ ոմանք իմանալի եւ զգալի. եւ մարմին նիւթական։ Եւ զայս ընդունիմք մեք։

Եւ բազում վարդապետք ի մէնջ եւ յօտարաց այսմ համաձայնին։ Որպէս դամասկացին Յօհան՝ եւ Օգոստինոս՝ իմանալի եւ զգալի ասացին։ Այսպէս եւ նիւսացին անապական ասէ։

Իսկ զբանն Ներսէսի՝ այսպէս պարտ է իմանալ։

Նախ՝ եթէ իմանալի է մ եզ. զոր ո՛չ կարեմք այժմ զգալապէս տեսանել։

Երկրորդ՝ իմանալի է, զի իմացումն եւ իմաստութիւն տայ մեզ յայլ իրս. որպէս ծառն կենաց զՔրիստոս։ Եւ ամենայն ծառք զզուտ բարիս հոգէկանս։ Եւ ծառ գիտութեանն զպատրուակեալ բարիս մարմնական։

Երրորդ՝ զի իմանալեա՛ցն է տունկ. այ սինքն բանականաց. հրեշտակաց կամ մարդկան. եւ ո՛չ զգալի կենդանեաց։

Չորրորդ՝ զի նոյն ինքն դրախտն եւ տունկն է իմանալի եւ զգալի. որպէս վայելօղ մարդն էր իմանալի եւ զգալի։ Այլ ո՛չ թէ հոգի ունէր բանական. այլ զօրութիւն իմացական։

(Պրակ ԾԶ) Զի միշտ լոյս է ի Դրախտին Հարց։

Ո՞րպէս ասեն թէ դրախտն լուսոյ արեգական չէ կարօտ։

Պատասխան։ Վասն զի բնական լուսաւոր է օդն որ ի մէջ դրախտին։ Եւ այլք ասեն թէ ծաղիկք եւ տերեւքն լուսընկալք են։

Եւ այլք թէ՝ իմանալի է լոյս նոցա. եւ կամ յեթերէն։

Իսկ այլք ասեն թէ՝ վասն առաւել բառձռութե անն՝ լոյս արեգականն ո՛չ երբէք հեռանայ ի նմանէ. թէպէտ ի ներքոյ երկրի անցանէ. որպէս լուսինն թէպէտ ի վերին կամարն լինի, զլոյսն առնու յարեւէն որ ի ներքին կամարն։

Հարցումն։

Ո՞րպէս ասեն թէ լուսնոյ կամարին հաւասար է։

Պատասխան։ Ո՛չ թէ քան զտարրական հուրն ի վե ր է անցեալ. այլ զի լուսինն եւ արեգակն միշտ ի հարաւոյ կողմանէ ի ստորոտէ լերինն ելանեն. եւ ի հիւսիսոյ կողմն լերինն միշտ գիշեր լինի. որպէս Աղէքսանդրու պատմութիւնն ասէ. եւ ի գլուխն միշտ լոյս. եւ ի հարաւոյ կողմն տիւ եւ գիշեր։

Ոմանք ի դրախտն եւս ասեն թէ տիւ եւ գիշեր լինի. կամ գարուն եւ աշուն. զոր մեղ չէ ընդունելի։ Այլ որպէս ասէ Յոբ. «Զի՞նչ երկիր իցէ յորում լոյսն ագանիցի ». յայտ է զի գիշեր ո՛չ լինի անդ. եւ ո՛չ եղանակք փոփոխին։ Զի ո՛չ անձրեւ եւ ո՛չ ձիւն եւ ոչ հողմ է անդ։ Զի ի վերին մասն օդոյն է մերձեցեալ. որ է առաւ ել բարեսուն. եւ ամպոց եւ հողմոց շարժմունք ի միջին մասն օդոյս ծնանին. եւ ի դրախտն ոչ հասանեն։

Զի անապական է Դրախտն։

Հարց։ Ա՛րդ՝ զի՞նչ ասեմք, անապակա՞ն՝ թէ ապականացու է դրախտն։

Պատասխան։ Որպէս առաջին հարքն անապական գոլ ասացին . եւ մեք հետեւօղք նոցին անապ ական ուսանիմք։ Դարձեալ եւ ի կարգէ իրացն յայտնի է։ Նախ՝ զի թէ ապականացու էր որպէս երկիրս այս, վասն է՞ր զմարդն պատուելով իր դրախտն եդ Աստուած։

Երկրորդ՝ եւ յորժամ մարդն ապականեցաւ մեղօք, վասն է՛ր ի դրախտէն հանէր զնա։ Զի ապականեալ մարդն ապականացու դրախտին էր վայելչական։

Երրորդ՝ զի համաձայնին ամենեքեան՝ որ նախ քան զյանցանելն զմարդն անապական ասեն։

Ա՛րդ՝ եթէ մարդն անապական էր՝ յապականացու տեղւոջ ո՛չ բնակէր։ Ապա թէ ոչ՝ ի տեղւոջէն եղեւ ապականացու եւ ո՛չ ի գործոյն։

Հարց։ Ո՞ւր երեւի անապականութիւն նորա։

Պատասխան։ Յայն՝ զի փայտ դրախտին անփուտ է. եւ տերեւն անփտելի. եւ պտուղն անծորելի. եւ ծաղիկն անթառամելի. եւ Աստուծոյ տնկեալ ձեռօք իւր. տեղի անապական ձեռագործին Ադամայ։ Եւ թէ տկարանաս ի զօրութիւնն Աստուծոյ՝ առ մեզ եւս գոն քեզ հաստատութեան նշան՝ անփուտ փայտ. ե ւ անթառամ ծաղիկ. եւ մշտականայ սաղարթ. եւ անթափ պտուղ։

Հարցումն։

Պտուղն որ հատանի եւ ծասկի եւ ի մարմին փոխարկի. ո՞րպէս է անապական։

Պատասխան։ Պտուղքն դրախտին շօափելիք են եւ կերակրելիք։ Հատանի եւ ծասկի եւ փոփոխի ըստ պատահական որակացն. եւ անապական մնայ ըս տ գոյութեանն եւ ներգործութեանն ի կերօղն։

Որպէս հաց մարմնոյն Քրիստոս ի ըստ գոյացութեան եւ ներգործութեանն անապական է. թէ եւ փոփոխի ըստ արտաքին որակացն։ Եւ մանանայն յանապատին կերակրելի էր. եւ մնաց անապական ի մէջ սափորին։ Դարձեալ՝ փայտն կենաց ունէր կերակրելի պտուղ. որպէս ասէ գիրն. «Գուցէ ձգիցէ զձեռն իւր եւ առցէ եւ կեցցէ յաւիտեան»։

Ա՛րդ՝ զի։ նչ ասես վասն կենաց պտղոյն. եթէ կերակրելի է եւ հատանելի, որպէս է կենաց պտուղ։ Եւ թէ կեանս տայ՝ ո՞րպէս հատանի։

Ա՛րդ՝ որպէս կենաց պտուղն կերակրելի է եւ կենսունակ, նոյնպէս ամ ենայն պտուղքն կերակրելիք էին եւ անապականք։

(Պրակ ԾԷ) Վասն Գիտութեան պտղոյն Հարցումն։

Զի՞նչ էր պտուղն գիտութեան բապւոյ եւ չարի։

Պատասխան։ Պտո՛ւղ էր զգալի եւ կերակրելի. որպէս կենաց պտուղն անմահութեան էր պատճառ. եւ այլ ամենայն պտուղքն լիութեան։ Նոյնպէս եւ նա գիտութեան էր պատճառ բարւոյ եւ չարի որպէս ասէ սուրբն Գրիգոր Նիւսացին։ Դարձեալ ասէ Աստուածաբանն. «Պտուղ էր բարի՝ ի բարի արարչէն գոյացեալ։ Եւ յիւր ժամանակն ուտելոյ բարի էր ըստ այլ ամենայն պտղոցն. այլ՝ տարաժամ ուտելն, եւ առանց հրաման՝ արար զնա չար»։

Դար ձեալ ասեն ոմանք, նախ քան զուտելն ի պտղոյն՝ գիտէր Ադամ զբարին փորձիւ, եւ զչարն գիտութեամբ. իսկ յորժամ եկեր՝ գիտաց զչարն փորձիւ, եւ զբարին գիտութեամբ. այն է գիտութիւն բարւոյ եւ չարի։

Եւ այլք ասեն թէ՝ պատճառ էր բարւոյ եւ չարի՝ ո՛չ ըստ ինքեան, այլ օինօքն։ Զի թէ հնազանդեալ էր օրինացն, լինէր բարւոյ պատճառ. եւ ո՛չ հնազանդեալ՝ եղեւ չարի պատճառ։

Եւ Աստուածաբանն ասէ. «Ամենայն փայտն՝ նշանակէ զհասարակ կերակուրն. որպէս տղայոց կաթն միայն՝ զհաւատոյ պարզ գիտութիւնն»։

Եւ գիտութեան փայտն՝ զյատուկ կերակուրն կատարեա լ արանց։

Որ է ընտրողութիւն բարւոյ եւ չարի՝ կատարելոցն իմաստիւք։

Իսկ սուրբն նիւսացին ասէ թէ՝ կրկին է բարին։ Մինն պարզ եւ զուտ բարին ներքոյ եւ արտաքոյ. որպէս առաքինութիւն. եւ հոգեւոր գործն. յայսպիսիքս հրամայէ մեզ մերձենալ։ Եւ է միւս բարի խառնակն եւ պատրուա կելն. որպէս է աշխարհական բրաին. զի գունով եւ երեւելեաւ բարի է, այլ ի ներքոյ ծածկեալ չա՛ր է։. յայսմանէ հրաժարէ զմեզ ոչ մերձենալ։ Զի այնպիսի բապին մահու լինի առիթ։

Հարց։ Զի՞նչ էր պտուղն որ կերաւ Ադամ։

Պատասխան։ Ոմանք թուզ ասեն թէ ի նոյն ժամն որ կերաւ եւ մերկացաւ՝ եւ կարեաց ի տերեւոյ նորա. եւ վկայ բերեն թէ՝ վասն այն անէծ զթզենին յԵրուսաղէմ։ Այլք ասեն թէ՝ խաղող էր. կամ ցորեան. զի զգինին ետ գրաւական կենաց՝ եւ զհաց մարմնոյն։ Այլք ասեն թէ՝ խնծոր. վաս զի բազում անգամ ի յերգսն խնծոր յիշի։

Եւ զոր գիրք սուրբ ո՛չ է յայտնեալ, զիա՞րդ իշխէ մարդ խօսիլ։ Այլ այս է ճշմարիտն. որ մինն ծառ էր կենաց՝ եւ մինն գիտութեան. եւ ի դրախտին այլ ո՛չ գոյր նման նմա. թո՛ղ թէ յերկրիս. ո՞րպէս ասեմք թէ այս է՝ կամ այն։

(Պրակ ԾԸ) Թէ անծորելի է Պտուղ դրախտին։ Հարցումն։

Այսպէս երեւի թէ եւ դրախտին պտո ւղն նորն զհինն փոխէ՛։

Պատասխան։ Եթէ յամենայն ամի նորն զհինն փոխէ, այս լինի կամ թափիլ պտղոյն ի ծառոյն. եւ կամ մնալ հինն ընդ նորոյն։

Ա՛րդ՝ եթէ մնայ հինն ընդ նորոյն հանապազ. նա՛ ծանրանայ. եւ ո՛չ կարէ զայն քան ամաց բազմութիւն պտղոցն կրել, եւ այսպէս լինին ամե նայն ծառքն կոտորեալ եւ ապականեալ. իսկ թէ թափի հինն. այս լինի կամ յատակս ծառոցն ծորեալ եւ ապականեալ. եւ կամ ամենայն ամբարեալ եւ ժողովեալ եւ բարձրացեալ քան զծառս դրախտին որ է անպատշաճ։ Ապա ուրեմն համաձայնելի է մեզ Փիլոնի իմաստնոյ. որ անծորելի է ասէ պտուղն եւ անթափ տերեւն։

Հարց։ Ո՞րպէս է, կերակրելի՝ թէ անծորելի է պտուղն։

Պատասխան։ Չէ զարմանք հրաշիցն Աստուծոյ. որպէս ամենայն ըռնգունք զհոտն զգան, եւ աչք զգոյնն կրէ յինքն, եւ անծորելի եւ անպակաս են յենթակայէն։ Եւ որպէս ալիւրն ի սափորն եւ իւղն ի սրուակն կերակրել ի էր, եւ ոչ նուազէր առ Եղիայիւ։

Հարց։ Ծառք դրախտին ո՞րպէս ըմպեն ջուր, թէ անապականք են։

Պատասխան։ Որպէս լուսաւորք երկնից քարշեն յերկրրէ եւ ի ծովէ զհիւթ՝ եւ կերակրին եւ անապականք են։ Եւ որպէս հուր ճրագին զիւղն կերակրի, եւ ինքն ո՛չ առաւելու։ Նոյնպ էս եւ տունկք դրախտին ըմպեն զջուր գետոյն որ ոռոգանէ զդրախտն։

Հարց։ Տկարանայ միտքս թէ յապականացու երկրէ է դրախտն եւ մասն է երկրի, ո՞րպէս է անապական։

Պատասխան։ Թէպէտ ըստ նիւթոյն յապականացու երկրէ է, այլ ըստ կատարման յանապականութիւն փոխեցաւ։ Որպէս մարմինն Ադամայ յերկրէ է եւ անապական. եւ մանանայն յօդոյ եւ անապական. եւ յա՛յտ է ի մէջ սափորին։

Եւ մարմինն Քրիստոս ի անապական է զոր ճաշակեմք։ Եւ որպէս ոսկին յերկրէ՛ է եւ անապական. եւ քարինք կարծրացաեալ ի հրոյ եւ անապական մնան։ Եւ որպէս կենդանւոյն մա՛սն է բոլոր մարմ նոյն՝ եւ լուսաւոր։ Նոյնպէս եւ դրախտն մասն է յապականացու երկրէ. եւ զանապականութիւն վիճակեալ։

Հարց։ Վերջին հուրն ի կատարածի՝ զդրախտն փոփոխէ՞ թէ ոչ։

Պատասխան։ Նախ՝ ասեմք թէ ո՛չ։ Զի որպէս ջրհեղեղն ո՛չ եմուտ ի դրախտն զի ո՛չ էր ապականեալ մեղօք։ Նոյնպէս եւ վե րջին հուրն նովին չափով հեղեղին ի նոյն տեղիսն ընթանայ։ Եւ զի ո՛չ է ապականացու դրախտն՝ եւ ո՛չ փոփոխի։ Զի երկիր անիծաւ եւ ապականեցաւ, եւ ո՛չ դրախտն։ Դարձեալ ասեմք թէ գոյացութիւն դրախտին սբ իր է։ Այսինքն նիւթ եւ ապականութիւն։ Ա՛րդ՝ վերջին հրովն յորում վառին եր կինք եւ երկիր, ըստ նիւթոյ մասին պարզի. այլ ըստ ապականութեանն մնայ անփոփոխ։ Նոյնպէս եւ ըստ թանձրութեանն։

(Պրակ ԾԹ) Թէ ի Դրախտին ծնունդ ոչ լինի։ Հարցումն։

Ի դրախտին լինէ՞ր մարմնական ծնունդ որպէս այժմ ի յերկրի, թէ ոչ։

Պատասխան։ Ոմանք կամին ցուցանել ապակ անացու գոլ զդրախտն եւ շաղարշումն արուի եւ իգի. եւ առաւել ցանկութիւն եւ ծնունդ զաւակաց։ Եւ բազում մտացածին բանս տողեն։ Որ ընդ դէմ է ըստ գրոց. եւ ուղղոափառ հարց.

Նախ՝ զի ասէ Աստուածային հրամանն. «Աճեցէք եւ բազմացարուք եւ լցէք զերկիր»։. յերկիր ետ հրաման աճել ոյ եւ ո՛չ ի դրախտին։

Երկրորդ՝ զի դրախտն է տեղիք անապական. եւ ո՛չ լինէր ի մարդոյն ծորումն ինչ աղտեղութեան. եւ որպէս տնկոցն։ Ա՛րդ՝ եթէ ծորումն ոչ լինէր՝ եւ ո՛չ ապականութիւն մարմնական, եւ ո՛չ ծնունդ ախտական։

Երրորդ՝ եկեղեցի սուրբ օրինակ է դրախտին։ Ա՛րդ՝ պսա կ օրհնութեան դնի յեկեղեցին, եւ մանկարարութիւն ո՛չ։ Նոյնպէս եւ ի դրախտն եղեւ պսակ օրհնութեան, եւ մանկարարութիւն ո՛չ։

Չորրորդ՝ զի թէ լինէր անդ ախտական ծնունդ որպէս ի յերկրի, կարօտանայր մարդն ամենայն պիտոյից զաւակին. Սննդեան. աճելոյ. խնամելոյ. եւ այլոցն։ Եւ այսոքիկ ո՛չ են ի դրախտին. եւ ո՛չ զգեստ մարմնական։

Հինգերորդ՝ նախ քան զյանցանելն՝ էին Ադամ եւ կինն մերկ եւ ո՛չ ամաչէին. վասն զի ո՛չ ունէին ցանկութիւն հեշտութեան։

Վեցերորդ՝ զի ասէ սուրբն Գրիգոր Նիւսացին ի գիրս կազմութեան եթէ առաջին կեանք դրախտին էր կուսութիւն եւ անապականութիւն եւ հրեշտակաց նմանութիւն. եւ յետ յարութեանն վերըստին դառնամք յառաջին կեանս դրախտին. յանապականութիւն եւ ի հրեշտակաց հաւասարութիւն։ Ա՛րդ՝ եթէ առաջին կեանքն էր ամուսնութեամբ եւ որդէծնութեամբ որպէս նոքա շաղակրատեն. ապա եւ ի վերջին յարութեանն նյոնպէս է՛ լինելոց։ Եւ լինի աղանդն այնոցիկ՝ որք ասեն մարմնաւոր արքայութիւն, եւ կերակուր եւ ամուսնութիւն, եւ այլ աղճատանք։ Զորս զայնպիսի ասացօղքն եւ ընդունօղքն՝ որոշեալ նզովէ՛ եկեղեցի Քրիստոս ի Աստուծոյ։ «Իսկ եթէ ոք հարցանէ, ապա վասն է՞ր ստեղծան ծննդկան անդամքն յորժամ ո՛չ ծնանէին ի դրախտին։

Ասեմք թէ՝ կանխագէտ է Աստուած. եւ նախ ծանեաւ զի ո՛չ կարէին աճիլ անմեղութեամբ ի դրախտին որպէս զհրեշտակս. վասն որոյ կազմեաց նոցա մարմին, զի յերկրի անասնապէս աճեսցին։ Եւ թէ ոք պնդեսցէ զօրինակ եւ զորպիսութիւն անմեղ ութեան ծննդեանն։ Զայս այսեն սուրբ վարդապետք եթէ՝ որպէս հրեշտակք աճեցին յերկինս, նոյնպէս եւ մարդկան ազգ ի դրախտին։

Եւ թէ ասեն, հրեշտակք յանէից գոյացան եւ ո՛չ ի միմեանց. իսկ մարդկան ազգ պարտ էր ի միոյն ծնանիլ։ Ասեն սուրբք, որպէս ի միոյ լուսոյ բազում լոյսք վառին։

Եւ թէ ասեն՝ անկատար է այս ծնունդս։ Ասեն սուրբք, եթէ զոր օրինակ Աստուածածին կոյսն Մարիամ կուսութեամբ ծնաւ առանց սերման կատարեալ եւ ճշմարիտ։ Նոյնպէս եւ ի դրախտին կարէին ծնանիլ կուսութեամբ եւ առանց սերման . կատարեալ մարդ ի բնութենէն Ադամայ։ Եւ կամ որպէս Եւա ի կողիցն Ադամայ։

Եւ կամ այլ ինչ եղանակաւ որպէս ինքն գիտէ ամենագէտ արարաիչն։ Այլ մեզ զոր գիրք սուրբք լռեալ են՝ լռութեամբ պատուեսցի. եւ մի՛ մտացածին բանիւք վտարանդեալ ի գուբ կորստեան անկցուք։

Այսքան առ այս։

Վասն գլխաւոր արարածոց Հարցումն։

Քանի՞ են գլխաւոր արարածք։

Պատասխան։ Ոմանք իբ ասեն ըստ նշանագրացն եբրայեցւոց. եւ այլք իդ ըստ ժամուց աւուրցն։ Եւ այսպէս ասեն։

Յառաջին աւուրն՝ է արարածք եղեն. հրեղէն երկինքն. եւ չորս տարերք. եւ լոյս. եւ հրեշտակք ընդ լուսոյն։

Յերկրորդ օրն, հաստատութիւնն. եւ ջրեղէն կամարն. եւ ծովք. եւ ցամաք երկիր։

Յերրորդ օրն, բոյսք եւ տունկք եւ դրախտն։

Յչորրորդն, արեգակն եւ լուսին եւ աստեղք։

Ի հինգերորդն, լողականք եւ թռչունք։

Ի վեցերորդն, ցամաքային կենդանիքն. այլ եւ Ադամ եւ Եւա։

Եւ յեօթներորդն, զհանգիստ արդարոցն ասեն։ Ա յլ եւ տիւ եւ գիշեր որք ընդ լուսոյն եղեն։

Որովք լինին ԻԴ արարածք։

Եւ սոքա են գլխաւորագոյնքն։

Իսկ ամշք եւ հողմունք ի յօդոյն են. որպէս քարինք եւ երկաթք յերկրէ. սոյնպէս աղբիւր եւ գետք ի ծովէ՛։՞

Հարց։ Եղե՞ւ բացատ ժամանակի ի ստեղծանելն։

Պատասխան։ Ի քթթել ական՝ որքան վաղվաղակի կարես բանալ զակն՝ զբոլորն համանգամայն ստեղծ։ Այլ զմասունս որոշեաց յաւուր զ։ Յերիս՝ զտարերս. եւ յերիս զայնոսիկ որք են ի ներքոյ տարերց։

Զի յառաջնումն աւուր արարաւ մշտնջենաւոր լոյսն։

Յեկրորդն՝ զհոգեւոր ստեղծուածսն որոշեաց ի մարմնաւորէն։

Յերրորդ՝ զծով եւ զերկիր։

Նմանապէս եւ յայլ երիս յառաջնումն աւուր արար զլոյսն ժամանակեայ. զարեգակն եւ զլուսին եւ զաստեղս ի վերնագոյն տարրէ՛ հրոյն։

Յերկրորդ օրն՝ ի միջին տարրէ՛ ջրոյն զձկունս եւ զթռչունս։

Զձկունս ի թանձրագոյն մասն եթող, եւ զթռչունս յանօսրագոյն մասն որ է օդդ՝ վերացոյց։

Իսկ յերորդումն, զգազանս եւ զմարդն. ի վերջին տարրէ՛ այսինքն հողոյ կազմեաց։

Կատարումն յաղագս արարածոց Զ օրէից։

Հինգերորդ հատոր

Ցանկ Հինգերորդ Հատորի հարցմանցս. Վասն կազմութեան մարդոյն

Առաջին՝ Թէ ի հողոյ ստեղծաւ։

Երկրորդն՝ Թէյետո յ արարաւ։

Երրորդ՝ Մարդն աշխարհ կոչի։

Չորրորդ՝ Ձեւն ուղիղ է մարդոյս։

Հինգերորդ՝ Միակողմանի՛ է դէմքն։

Վեցերորդ՝ Դիրք զգայարանացն։ Եւ թէ՝ յո՛չ են նմանք երեսք երեսաց։

Եօթներորդ՝ Տես աչացն հաստատէ՛ զլուրն. եւ ի վեր նայիլն հեշտանայ։ Պահապանք աչացն։ Տղայն զմ երձ տեսնու։ Եւ ծերն զհեռուն։

Ութերորդ՝ Վասն գլխոյն եւ մազին։

Իններորդ՝ ՉՈրսէ հողմ եւ ջուր եւ մարդս։

Տասներորդ՝ Երկոտասն անդամքն. եւ է անդամքն. եւ երիկամն ճարպո՛վ է։

Մետասաներորդ՝ Վասն ստամոքսին. բերանն դառն եւ աղի՛ փոխի. եւ աջ կողմն ուժո՛վ է։

Երկուտաս աներորդ՝ Զօդուածք եւ ջիլք եւ երակք ի մարդն։

Երեքտասաներորդ՝ Բաժանումն առն եւ կնոջ եւ քարցի։ Դեղնի երեսն եւ կարմրի. եւ մին մարդն սեւ, եւ մին սպիտակ լինի . եւ շէկ եւ ծիծաղկոտ եւ այլն։

Չորեքտասաներորդ՝ Պատկերացուցութիւն մարդոյն ըստ մասին։

Հնգտասաներորդ՝ վաս ն զօրութեան հոգւոյն ԺԹ թուով։

Վեցտասներորդ՝ Մասանց հոգւոյն։

Եօթնեւտասներորդ՝ կազմուածոյն մասանց։

Ութեւտասներորդ՝ մարդն ո՞նց ճանաչի։

Իննեւտասներորդ՝ հարցման հոգւոյն եւ բացադարձութիւն իմացմանն։ Եւ ուսումն տղայոց։

Քսաներորդ՝ Վասն էութեան հոգւոյն լու ծումն հակառակ բանից. եւ ճշմարտութեանն հաստատութիւն զանազան հարցմամբ։

Քսանեւմէկ՝ ե՞րբ ներգործէ տնկականն եւ զգայականն եւ բանականն։

Քսանեւերկու՝ վասն է՞ր մարդն ինն ամիս, եւ այլ կենդանիք աւելի եւ պակաս կան յարգանդի։

Քսանեւերեք՝ Սերմանելոյ եւ ծնանելոյ։ Եւ աս տ Զ շարժմունքն. եւ Գ հասակ մարդոյս։ Եւ բաղդատութիւն դ տարերց եւ եղանակաց եւ ժամուց աւուրն։

Քսանեւչորս՝ Այլ կենդանիք յորժամ ծնանին ի մօրէ կանգնին, եւ մարդս ո՛չ։

Քսանեւհինգ՝ Թէ խառնին սերմն կենդանեաց. եւ պատճառ յղացմանն։

Քսանեւվեց՝ Վասն երազոց։

Քսանեւեօթ՝ Որ է հանճար եւ իմաստութիւն։

Քսանեւութ՝ Վասն բոլոր մարդոյն։ Եւ զի պատկեր է Աստուծոյ՝ Լ թուով։

Քսանեւինն՝ Զինչ է պատկերն եւ նմանն։

Երեսուն՝ մեք ո՞րպէս պատկեր եւ նման եմք։ Եւ չորս առ անձնութիւն հոգւոյ մեր եւ Աստուծոյ։

Քսաներորդ՝ Վասն էութեան հոգւոյն լու ծումն հակառակ բանից. եւ ճշմարտութեանն հաստատութիւն զանազան հարցմամբ։

Երեսունեւմէկ՝ յատկութիւնք մարդոյն լ թուով։

Երեսունեւերկու՝ զկինն ի կողէն ստեղծ։ Եւ անուն կնոջն։

Երեսունեւերեք՝ Զի՞նչ պատուիրանն. եւ մահու մեռանիլն։ Եւ վասն թշնամութեան։

Երեսունեւչորս՝ Որպիսութիւն մարդոյս։

Երեսունեւհինգ՝ Զի ո՛չ ամաչէին։

Երեսունեւվեց՝ Երկոտասան պարգեւն զոր կորոյս Ադամ։

Երեսունեւեօթ՝ Եօթն շնորհքն, եւ եօթն յանցանք, եւ եօթն պատիժն Ադամայ։

Երեսունեւութ՝ Տասն աստիճան անկմանն ի դրախտէն։։

Երեսունեւինն՝ Մաշկեղէն հանդերձն։ Ե ւ վասն զգեստուց մարդկան։

Քառասուներորդ՝ Ո՞րպէս է ի մեր մարմինս մաշկեղէն հանդերձն։

Եւ զի անմեղ մարմինն Ադամայ՝ անչարչարելի եւ երագ եւ պայծառ եւ թեթեւ էր, որպէս ասէ Աստուածաբանն Գրիգոր։

Եւ զայսոսիկ եցոյց Քրիստոս նախ քան զխաչն։ Եւ ի յարութեանն մեր՝ այսպէս լինին ամենայն մարմինք սրբոց։

Այսքան վասն մարդոյս կազմութեան։

(Պրակ ա) Յաղագս լինելութեան մարդոյն

Վասն է՞ր մարդն ի հողոյ ստեղծաւ։

Պատասխանի։ Ասեմք վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ որպէս ասացաւ ի վերոյ, հողն ունի զայլ գ տարերքն ի յինքն խառնեալ. յորժամ ի հողոյ ասէ՝ իմանալի է զդ տարերս։

Երկրորդ՝ զի հողն բնական ունի զթանձրութիւն , եւ այլքն խառնմամբ ի նմանէ. եւ մարմինս մեր թանձր է ի հողոյ։

Երրորդ՝ հողն վերջին է ի տարերս. զի գիտասցէ զշնորհս Աստուծոյ՝ որ այսպէս է առաջին եւ պատկեր Աստուծոյ ստեղծաւ։

Չորրորդ՝ հողն զխոնարհութիւնն նշանակէ. որպէս Աբրահամ ասէր. «Ես հող եմ եւ մոխիր»։ Զի թէ զպատկերն Աստուծոյ տեսեալ ի մեզ հպարտասցուք, զհողն տեսեալ խոնարհեսցուք. որպէս ասէ մարգարէն. «Խոնարհութիւն քո ի միջի քում է»։

Հինգերորդ՝ զի հողն ապականացու է, զապականութիւն մարմնոյս մեր նշանակէ։

Վեցերորդ՝ զի տեսցէ Ադամ թէ յապականացու հողոյս անապական մապմին կազմեցաւ վասն փառաց. եւ յորժամ կորոյս մեղօքն եղեւ ապականացու, ինքն իցէ պատճառ ապականութեան իւրոյ։

Եօթներորդ՝ զի հողն ի հ ողմոյ փոշի լինի. այսպէս յորժամ հող մահուն շնչէ ի մարմինս մեր՝ ցրւի եւ լինի փոշի։

Ութերորդ՝ հողն ի յերկրէ առեալ զի երկիւղաից է մարմինս մեր. վասն այն կոչի երկիր. որպէս ասէ առաքեալն. «Եթէ կանգուն իցես՝ երկի՛ր. գուցէ անկանիցիս»։

Զի որքան եմք ի մարմնի՝ միշտ պ արտ է երկնչիլ ի պատժոյ ի գլորելոյ ի մահու եւ այլոցն։

Իններորդ՝ զի մայր մեր հողն է. եւ սեղան եւ տեղիք եւ գերեզման. թէպէտ եւ այլ տարերքն են մեզ ազգականք. եւ այլ մեք ի մօրէ՛ ծնանիմք։

Տասներորդ՝ զի յայսմանէ հաստատեսցի ի մեզ հաւատ յարութեանն. որպէս զառաջինն ի հողոյ ստեղծ զմեզ, դարձեալ ի յարութեանն ի նոյն հողոյն լուծեալ եւ փոշիացեալ՝ յարուցանէ Աստուած։

Եւ դարձեալ՝ զի հաստատեսի ի մեզ հաւատ մարդեղութեանն Քրիստոս ի. թէ որպէս ի յապականացու հողոյն ստեղծ Ադամայ մարմին անապական։ Նոյնպէս ի հողեղէն եւ յապականացու մարմն ոյս մարդկան՝ էառ բանն Աստուած. եւ միաւորելով ընդ ինքեան ծնաւ անապական մարմնով. անմեղ հոգւով եւ մտօք. եւ եղեւ երկրորդ Ադամ Տէր յերնից։

Դարձեալ ի հողոյ ստեղծ ի նախատինս սատանայի. զի յամօթ լիցի յորժամ տկարս այս եւ կաւեղէնս ի փառսն մտանէր յորմէ նա որ փառաւորն էր անկաւ։

(Պրակ բ) Թէ յետոյ եղեւ մարդն

Վասն է՞ր մարդն յետոյ արարաւ։

Պատասխան։ Վարդապետք ասեն թէ ո՛չ ամենայն առաջին պատուական է, եւ ո՛չ ամենայն յետին անարգ։ Որպէս առաջին է կառքն եւ յետոյ կառավարն. եւ առաջին եւ նաւն, եւ ապա նաւավարն. եւ պատուական է մարդն քան զնաւն եւ զկառքն։

Եւ առաջին է դուռն քան զտաճարն։ Եւ սպասաւորն քան զթագաւորն առաջին հանդիպի։

Եւ առաջին է վաստակն քան զպսակն։ Եւ յառաջ գամք յերկիր. եւ ապա՛ ելանեմք յերկինս։

Այսպէս եւ մարդն թէպէտ յետոյ ստեղծաւ, մեծ եւ պատուական է քան զամենայն երեւելի արարածս։ Եւ վասն բազում պատճառի յետոյ ստեղծաւ մարդս։

Նախ՝ զի մեծ եւ պատուական ասի մարդն։ Եւ այս ինչ առ ինչ է. զի մեծն ցուցանէ զփոքրն. եւ պատուականն զանպատիւն։

Վասն որոյ պա՛րտ էր լինիլ նոցա նախ որ փոքունք եւ անպատիւք են, զի երեւեսցի մեծն եւ պատուաւորնն այսինքն մարդն։

Երկրորդ՝ զի իշխան եւ զօր եւ իշխացեալ. եւ ապա իշխանն եւ զօրաւորն. ապա թէ ո՛չ ո՞ւմ լիցի իշխան եւ զօրավար։

Երրորդ՝ կամեցաւ Աստուած՝ թագաւոր ստեղծանել զմարդն. ըստ այնմ թէ. «Զամենայն ինչ հնազանդ արարեր ի ներքոյ ոտից նորա»։ Կարգաւ որ էր նախ պատրաստել զարքունիս որ է երկինք եւ երկիր. եւ զգահոյս որ է դրախտն. եւ զսպասաւորքն որ են կենդանիքն. եւ զմեծութիւնս տնկոց եւ բուսոց. մանաւանդ ոսկւոյ եւ ականց ի սիրտ երկրի գանձել, եւ ապա թագաւորին բնակիլ։

Չորրորդ՝ զի մի իցէ նեղասիրտ եւ տառապեալ բարո ւք տեսանելով զինքն ի չքաւորութեան ստեղծեալ. այլ տեսցէ զամենայն կատարեալ. զի արձակ եւ առատ բառուք սնանիցի եւ վայելեսցէ։

Հինգերորդ՝ զոր օրինակ մեծատուն ոմն զոք ի ճաշ կոչիցէ, նախ պատրաստէ զամենայն պէտս կերակրոց եւ ըմպելեաց. եւ ապա՛ մեծարէ զկոչնականսն։ Այսպէս հացտուն ամենեցուն Աստուած է. ըստ այնմ. «Աչք ամենեցուն ի քեզ յուսան. եւ դու տաս զկերակուր նոցա ի ժամու»։

Ի պատիւ մեծարեաց զմարդն. եւ նախ՝ պատրաստեաց պէտս զանազան կերակրոց եւ ըմպելեաց որպէս ասացաք. եւ վառեաց զճրագ լուսաւորացն. եւ զգեղեցիկ ձայն երգեցողաց թռ չնոց. եւ զզուարճութիւն զանազան ծաղկանց։ Եւ ապա զմարդն ի պատիւ էած. ըստ այնմ. «Մարդ ի պատուի էր եւ ո՛չ իմացաւ»։

Վեցերորդ՝ որք վասն որոց եղեն. զի ի գոյիցն ոմանք են վասն ինքեանց. իսկ այլք վասն այլոց. եւ ոմանք ինքեանց եւ այլոց։

Որպէս բոյսք վասն անասնոց. այսի նքն է այլոցն. ուստի անասունք կերակրիլով ծառայեն մարդոյն։

Եւ մարդն ինքնակալ է եւ ո՛չ է այլ ումեք։ Յաղագս որոյ նախ եղեալքն՝ են վասն վերջնոցն. որպէս բոյսք անասնոց, եւ անասունք վասն մարդոյն։

Եօթներորդ՝ զի Գ տեսակ հոգոց բացայայտեսցին. որ է անկատար՝ եւ միջակ՝ եւ կատարեալ։ Այսինքն տնկական. եւ զգայական. եւ բանական. եւ զի յանկատարէն ելանեմք ի կատարեալն. վասն որոյ նախ ստեղծաւ տնկականն ոգի, եւ ապա զգայականն, եւ ապա բանականն որ է կատարեալ մարդն։

Ութերորդ՝ ո՛չ արար նախ զմարդն, զի մի՛ արարչակից գիտասցէ զինքն ոչ գոյիցն, եւ անկցի հպարտութեամբ. այլ գործօղ գոյիցն, զի կացցէ պահպանութեամբն. որպէս ասէ գիր. «Գործել զնա՛ եւ պահել»։ Եւ այս իսկ է գործն, այսինքն վայելել հոգւով յիմանալիսն, եւ մարմնով ի զգալիսս. պարտ էր նախ գոյանալ նոցա, եւ ապա՛ գործողին եւ վայելողին։

Իններո րդ՝ զի ի սկիզբն ստեղծման արարածոց՝ եղեն իմանալի բանականքն ընդ լուսոյն գոյացեալ։ Եւ ի վառճանի եղեւ զգալի բանականն իբրեւ մատնահար եւ կնիք արարածոց. ունելով զիմացումն եւ զզգացում. զի իմաստութեամբն ծանիցէ զիմաստութիւն արարչին. եւ զգալովն զամենակարօղ զօրութիւն նորա։ Զի «Աներեւոյթքն Աստուծոյ՝ երեւելեօքս իմասցին ». որպէս թէ. «Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ»։ Զի մեծ է եւ անճառ եւ անպատում օրութիւն եւ իմաստութիւն Աստուծոյ. ըստ այնմ. «Մեծ է Տէր եւ մեծ է զօրութիւն նորա. եւ իմաստութեան նորա ո՛չ գոյ բաւ»։

Տասներորդ՝ մէջ է եւ կապ ամենայն գոյիցս մարդն է կազմեալ. զի ամենայն արարածք ի բ դէմս որոշին. այսինքն մինն յիմանալի եւ միւսն զգալի. եւ սոքա եղեն յառաջագոյն։

Վասն որոյ մարդն ստեղծաւ յերկուցն խառնեալ յիմանայւոյն եւ ի զգալոյն ի մի էութիւն։

Զի եւ իցէ միաւորիյ եւ կապ իմն բոլոր արարածոց։ Եւ յայսմանէ ցուցանի եթէ մի է արարիչ բոլոր ամենայն գոյից։ Ուստի միջակ գոլով ըստ էութեան՝ եւ ի միջակ վայրս դրախտին բնակեալ։

Եւ զմիջին կշեռ մահու եւ կենաց ունելով։ Եւ զկրկնակի կենաց վայելումն ըստ խառնեալ էութեան իւրոյ. զի թէ զԱստուածայինսն բերցէ յինքեան ըստ որում ի պատկերն եղեւ, վերափոխեսցի անմահ կենօք ի պատրաստեալն ժառանգութիւն։ Իսկ թէ ըստ մարմնոյն շեղեսցի՝ ի մահ պարտաւորեսցի եւ անկցի ի մարմնաւոր տեղիս. որպէս եւ եղեւ իսկ։

Ա՛րդ՝ վասն այսր եւ այլ եւս քան զայս պատճառաց ի վերջոյ արարաւ մարդն ամենայն գոյից։

(Պրակ գ) Զի մարդն նման է բոլոր աշխարհի։

Վասն է՞ր մարդն աշխարհի կոչի. ըստ այնմ թէ. «Աշխարհ զնա ո՛չ ծանեաւ»։

Պատասխան։ Զի նմանէ մարդն բոլոր աշխարհի վասն այն աշխարհ կոչի։

Նախ՝ զի աշխարհ է կամ իմանալի, որպէս հրեշտակք. կամ զգալի, որպէս մարմնականք։ Եւ մարդն ունի իմանալի հոգի եւ զգալի մարմին։

Երկրորդ՝ զի իմանայ ընդ հրեշտակաց. զգայ ընդ կենդանեաց աճէ ընդ տնկոց. գոյ ընդ անշնչից։

Երրորդ՝ զի աշխարհ որ քան է ի բեւեռէ հիւսիսոյ մինչեւ ի բեւեռն հարաւոյ, նոյն քան է յարեւելից մինչեւ յարեւմուտս։ Այսպէս մարմին մարդոյ որ քան է երկայնութեամբ ի գագաթէ գլխոյն մինչեւ ի ներբանս ոտիցն, նոյնքան է լայնութիւն ի մէջ երկուց երկայն մատիցն ձեռաց։

Չորրորդ՝ այլ եւ դիրք տարերաց, հողն է ի ներքոյ. եւ ապա ջուրն եւ օդն եւ հուրն։ Նոյնպէս մարմինն է ի ներքոյ. եւ հիւթ արեանցն ի վերոյ. եւ ապա շունչն օդոյ եւ հուր լուսաւորացն ի վերոյ։

Հինգերորդ՝ տարր հողոյն է ի մեզ ոսկերքն եւ բոլոր մարմինն։ Եւ ջուրն դ հիւթք. այսինքն արիւնն. պալղամ. սեաւ եւ խարտեաշ մաղձն։ Եւ օդն է ի թոքն. զի հանապազ ի շարժութեան կայ եւ փչէ՛ ընդ դէմ ջերմու թեան սրտին։

Եւ հուրն է ի սիրտն. զի սիրտն ջերմ է եւ նման է հրոյ . լայն է տակն եւ բարակ ծայրքն։

Վեցերորդ՝ այլ եւ ոսկերքն նման են քարանց։ Մարմինն հողմոյ. Երակ արեանն գետոց եւ աղբերաց. մազն բուսոց եւ տնկոց։ Շունչն հողմոց։ Բոլորակ գլխոյն երկնի։ Աչքն լուսաւորացն։

Եօթն ծակ գլխոյն եօթն մոլորակացն։ Երկոտասան անդամքն՝ կենդանակերպիցն եւ բաժան մասին երկրի։

(Պրակ դ) Վասն ձեւոյ մարդոյն

Վասն ձեւոյ է՞ր է մարդոյս ձեւն ուղիղ. գլուխն ի վերայ. եւ այլ անդամքն ի ներքոյ։

Պատասխան։ Վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ ըս տ փիլիսոփայիցն ներքին մասունքն հոգւոյն պատճառեն զարտաքին մասունս մարմնոյն. եւ ըստ Պղատոնի՝ հոգին եռամասնեայ գոլով՝ բան եւ ցասումն եւ ցանկութիւն։ Եւ է բանն առաջին մասն եւ զօրութիւն հոգւոյն։ Եւ ցասումն միջին. եւ ցանկութիւնն վերջին։

Այսպէս եւ գլուխն ի մարմին ն է վերջին մասն. որ է՛ գործիք բանին. եւ սիրտն ի մէջն. եւ երիկամունքն վերջին։

Երկրորդ՝ պատուաըան մասն մարդոյն գլուխն է. վասն որոյ զվերինն եւ զառաջինն ընկալաւ տեղի։ Իսկ այլ անդամքն ըստ կարգի զմիջին եւ զվերջին։ Զի այսպէս ի կազմուածոյ քո ուսցիս զբարեկարգութիւ ն եւ զպատիւ առ վերինս եւ առ ներքինս եւ առ հաւասարս։

Երրորդ՝ մարդն նման է բոլոր աշխարհիս. եւ ի մասունս աշխարհի երկինքն է վերին եւ բարձր. եւ տարերք ի ներքին վայրս։

Այսպէս գլուխ մարդոյս ունի զնմանութիւն երկնից։ Զի է՛ բոլոր. եւ աչքն որպէս լուսաւորքն. եւ իմաց ումն ի նմա որպէս իմանալիքն յերկինս։ Վասն որոյ գլուխն է ի վերոյ. եւ խշչափողն որ ունի զտուր եւ զառն՝ օդոյդ է նման։ Եւ ի ներքոյ այլ մարմինք եւ հիւթ արեան եւ ջրոյ երկիրս է օրինակ։

Չորրորդ՝ ի գլուխ մարդոյն սակաւ է հողն եւ օդն բազում։ Վասն այն ի վերո՛յ է։ Իսկ այլ կենդանեացն հողն բազում է. վասն որոյ ծանրացեալ ի վերայ հակէ։

Հինգերորդ՝ զի մարդի իշխան եւ տէր է ամենայն կենդանեաց. վասն որոյ ամենայն կենդանիք գլխակո՛ր են իբրրեւ զծառայ եւ հնազանդ. եւ մարդն ուղղաձեւ իբրեւ ազատ եւ թագաւոր։

Վեցերորդ՝ զի բաժանեսցի մարդն ի կեանդանեաց եւ ի տնկոց. զի տունկք զհակառակն ունին զարմատն որ է գլուխ՝ ի յերկիր, եւ զոտն ի յերկինս։ Եւ կենդանիք խոտորնակ եւ կազմաւոր։

Իսկ մարդս ուղիղ ի վեր։

Գլխոյն հերն որպէս արմատ. եւ ջիլք եւ ոտք՝ որպէս ոստք ըստ ձեւոյ աշխարհի։ Գլուխն որպէս երկինք ի վերոյ. եւ ոտքն որպէս երկիր ի ներքոյ. զի ծանրութիւնք եւ ծորմունք ամենայն ի վայր հոսեսցին։

Եօթներորդ՝ վասն զգայութեանցն, որ ամենեքին յառաջ հեղուն յուղեղէն, եւ ազատապէս տեսանեն եւ իմանան։ Զի թէ գլուխն եւ ուղիղն ի վա՛յր էր քարշեալ եւ կորացեալ՝ ո՛չ կարէր ուղ ղակի զգալ եւ իմանալ. որպէս այլ կենդանիք։

Ութերորդ՝ վասն արտաքին զգայութեանցն որ են ի գլուխն. զի այլ կենդանիք միայն հեշտանան կերակրով եւ ցանկութեամբ. իսկ մարդն հեշտանայ առաւել գեղեցկութեամբ զգալեացս. յորժամ տեսանէ աչօքն զերկին եւ զերկիր. եւ ժողովէ՛ զճշմարի տ գիտութիւն նոցա եւ հեշտանայ։ Զի թէ կորագլուխ էր որպէս այլ կենդանիքն, խափան լինէր զգայութեանցն եւ պակասումն գիտութեան։

Իններորդ՝ ի վեր է գլուխն, զի լեզուն եւ ձեռն սպասաւորեսցեն բանի եւ գործոց։

Զի թէ կորագլուխ էր մարդն, եւ երկոքին ձեռքն ի յերկիր հաստատեալ , ո՛չ կարէր գործել։

Եւ պիտոյանայր լեզու երկայն եւ շրթունք ստուար, զի ժողովեսցէ զկերակուր. եւ յայնժամ ո՛չ կարէր սպասաւորել բանի որպէս այժմ։

Տասներորդ՝ զի կիրք մարմնոյն հեղուն ի հոգին. որպէս յորժամ մարմինն ննջէ՝ եւ հոգին թմրի եւ անգործ մնայ. վասն որոյ արար աւ ձեւն ուղիղ, զի միտքն ընդ նմա՛ ուղղեսցի ի վեր առ Աստուած. ըստ այնմ. «Զվերինն խորհեցարուք ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ»։ Այլ եւ ի միտ ածցուք զփառս երկնային կենաց ուստի անկաք , եւ անդ դիմելոց եմք. զի տեսութիւն մտացն զհոգին ընդ ինքեան ի վեր տանի. եւ նա զշունչն ընդ արեանն է կապեալ. եւ արիւնն ընդ մարմնոյն. զգայարանքն ընդ մարմնոյն. եւ լինի մարդն բոլորովին երկնային։

Եւ որպէս սակաւ մասն ոտիցն ի յերկիր է հպեալ եւ կոխէ, նոյնպէս եւ մեզ սակաւ պէտս մարմնոյ. այսինքն զգեստուց եւ կերակրոց ի յերկրէ ստանամք. եւ զանչափն եւ զաւելորդն կոխեմք եւ անցանեմք. որպէս ասէ առաքեալն. «Ունիմք կերակուր եւ զգեստ , այնու շատասցուք»։

(Պրակ ե) Վասն միակողմանի դիմաց մարդոյն

Վասն է՞ր դէմք մեր ի մի կողմանէ է. եւ միւսն թիկունք։

Պատասխան։ Եւ այսմ կրկին է պատճառ. բնական ե ւ բարոյական։

Եւ բնականն, Նախ՝ զի նմանիմք երկրի որ յերեսնի ունի զգեղեցկութիւն բուսոց, եւ ի թիկունս ոչ։

Երկրորդ՝ ըստ կարգի տարերց. թիկունքն թանձր եւ պինտ՝ է՛ երկիր։ Եւ փորոտիքն կակուղ՝ ջուրն։ Եւ շունչն օդն։ Եւ երեսք փորոյն՝ հուրն։ Եւ յայտ է ի մեռեալ մարդն։ Եւ ձուկն ի ջուրն՝ փոր ի վեր շրջի։

Երրորդ՝ զի փափուը ջիլք եւ նեարք՝ յերեսացն գան եւ առնեն զգայարանս։ Եւ հասան ի թիկունքն վասն ուժոյ եւ պնդութեան եւ շարժութեան։ Եւ յայտ է զի ի դիմաց կուսէ առաւել հեշտանայ ամենայն կենդանի։

Իսկ բարոյականն, Նախ՝ զի յերեսն փչե աց զշունչ կենդանի. վասն որոյ յերեսն ունի զգայարանս մարմնոյ։

Երկրորդ՝ ցուցանէ յերկուց մասանց գոլ զբոլոր մարդն. եւ հոգւոյն է զգալն եւ տեսանել եւ այլն։ Իսկ մարմինն անզգայ եւ անշարժ է. եւ յայտ է ի մեռանիլն։

Երրորդ՝ զի դէմս ունիցիմք միշտ ի յերկինս. եւ զթիկուն ս յերկիր. եւ հանապազ ի բարին յառաջեմք ոտիւք եւ ձեռօք եւ ո՛չ դառնամք ի չարն։

Զայս ցուցանէ դէմք ի նմին կողմն, եւ զոտս յառաջ փոխել եւ զձեռս։

Հարց։ Վասն է՞ր դէմք երեսացն առաւել ցանկալի է։

Պատասխան։ Այսմ դնի պատճառ մարմնաւոր եւ հոգեւոր։

Նախ՝ վասն առաջին փ չմանն յերեսս մարդոյն։

Երկրորդ՝ զի արարաւ մարդն ի պատկեր Աստուծոյ, վասն որոյ պատկերն է ցանկալի։

Երրորդ՝ զի երեսն հայելի է սրտին. եւ նորա փոփոխմամբն զխորհուրդն ճանաչեմք. որպէս ի տխրիլն եւ ի զուարճանալն եւ յայլն. զի «Սրտի բերկրեցելոյ՝ երեսք ծաղկեալ » ասէ առակն։

Չորրորդ՝ զի յերեսա՛ցն ճանաչեմք զսիրելիս. վասն որոյ առաւել ցանկալի է։

Հինգերորդ՝ զի անդ են հինգ զգայութիւնքն։

Վեցերորդ՝ զի ցանկական երակք անդ են սփռեալ։

Եօթներորդ՝ անդ են ժողովեալ դ գոյնք տարերաց։ Սեւն երկրի։ Սպիտակ ջրոյ։ Կարմիրն օդոյ։ Դեղին հրոյ։

Ութերորդ՝ զի անդ է ցանկական մասն աչաց զարդարեալ գեղով։

Իններորդ՝ անդ են բերան եւ լեզուն. ուստի ներքին կիրք հոգւոյն եւ ամենայն բարութիւնք յառաջէն ի մեզ։ Եւ որպէս այս, նոյնպէս ի հոգեւորն։ Վասն որոյ Մովսէս ցանկայր տեսանել զերեսս Աստուծոյ։ Եւ Դաւիթ ասէ. «Ե՞րբ եկից երեւեցայց երեսացդ Աստուծոյ»։

(Պրակ զ) Դիրք զգայարանաց

Վասն է՞ր մասնկանցն դիրք՝ աչքն ի վերոյ է եյեալ. եւ ականջնն ի կողմանէ. եւ հոտոտելիքն զառ ի վայր. եւ այլն ըստ կարգի։

Պատասխան։ Ըստ կարգի տարերց է եւ դիրք է մասանցն։ Զի շօշափելիքն ի ներքոյ է որպէս երկիր. եւ ճաշակելիքն ի վերոյ որպէս ջուր. լսելիքն յօդն է. եւ տեսանելիքն հուրն ի վերոյ։ Եւ հոտոտելիքն զառ ի վայր է, նախ՝ զի հոտն վերընթաց է՝ յինքն ընդունի։

Եւ ապա՝ զաւելորդ ծորումն ի գլխոյն ի վայր հոսեսցէ։ Եւ այն զի մերձ է բերանոյն. զի հոտ ն եւ համն ազգակից են միմեանց. ի ջրոյ գոլով երկուցն։ Վասն այն զգայարանք նոցա առ միմեանս են մերձեցեալ։ Եւ այն զի աչքն ի դէմքն է, եւ ականջն ի կողմանէ. զի աչքն ուղղակշիռ ի դէմն տեսանէ. եւ ականջն շուրջանակի յամենայն կողմանէ լսէ. ի վերոյ ի ներքոյ եւ այլն։

Հարց։ Ի հինգ զգայութիւնսն ո՞րն է պատուական։

Պատասխան։ Երեքն ի սոցանէ գռեհիկք են. որ է շօշափելիք . ճառակելիք. հոտոտելիք. զի խառնելովն ի զգալի իրն ճանաչեն։ Իսկ երկուքն իշխանականք. որ է՛ տեսանելիքն եւ լսելիքն. ի հեռաստանէ՛ զգան։

Իսկ սոցանէ պատուական է տեսանելիքն։ Նախ՝ զի յառաջ եդեալ նմա՝ լո՛յսն է որ է վերին տարր . եւ լսելեացն օդն։

Երկրորդ՝ զի տեսանելն հաստա՛տ է քան զլուր ունկան։

Այլ եւ ունի յատուկ պատուականութիւն եւ ունկն՝ զոր ո՛չ ունի ակն։ Նախ՝ զի ի տիւ եւ ի գիշեր լսէ։ Երկրորդ՝ զի յամենայն կողմանէ լսէ։ Երրորդ՝ զի զԱստուածաին բանս եւ զհոգեւորս ականջն միա՛յն լսէ։

Վասն աննման Երեսացն Հարցումն։

Վասն է՞ր է զի ամենայն անհատք ի մարդկանէ համատիպք են միմեանց. եւ օտարք իրերաց. զի նմանք են, եւ աննմանք որակութեամբ եւ ձեւով։

Պատասխան։ Հարցումն այսմ իրի՝ նախ գիտելի է՝ թ է ուստի՞ գոյանայ պատկերն եւ տիպ։ Եւ ապա թէ՝ յորմէ՞ սեռէ է օտարութիւնն։ Եւ ապա զվասն էրն խնդրել։

Վասն առաջնոյն պարտ է գիտել, զ առաւել հասարակն հեռի՛ է եւ մեծագոյն. եւ առաւել յատուկն մերձ է մեզ եւ նուազագոյն։ Զոր օրինակ՝ բնութեան յատուկն եւ անձին. զի բնութե ան տարբերն հեռագոյն է եւ մեծ. որպէս կենդանին եւ բանականն. եւ դիմաց յատուկն մերձ եւ նուազ. որպէս պատկեր եւ տիպ։ Ըստ այսմ ապացուցի. զի բնութիւնն ի սեւեռումն է եւ ի տարբերութեան ուստի բաղկանայ։ Եւ անձն ի բնութիւնն է յորմէ կայանայ։ Եւ դէմքն ի յանձնէ. եւ կերպար անն ի դիմաց. եւ պատկերն ի կերպարանաց. եւ տիպն ի պատկերաց. եւ որակ տպաւորեալ ի պատահմանց։ Այսպէս ի հասարակաց ի նուազունս գոլով ի մարմնականն տիպ։ Իսկ անդրադարձեալ։ Առաջին եւ առաւել գոյացութիւն՝ է անհատ անձն եւ դէմն. եւ Երկրորդ եւ նուազ՝ տեսակն եւ սեռ՝ եւ այլ քն ըստ կարգի։

Վասն զի անձն է մեզ առաջին հիմն եւ ի ներքոյ եդեալ, յորմէ եւ առ որ ժողովին տեսակն եւ սեռն եւ սեռականագոյն սեռք։

Այս՝ թէ ուստի՞ գոյանայ պատկերն եւ տիպ։

Իսկ երկրորդն թէ յորմէ՞ սեռէ է օտարն եւ աննմանն՝ գիտելի է, զի դէմն եւ կերպն ի չորից սեռից գոյանայ. ի գոյէ՝ ի քանակէ՝ յորակէ՝ եւ ի տեղւոյ։

Զի դէմքն ըստ որում մարդոյ եւ մարմին՝ գոյացութիւն է։ Եւ երկայն եւ կարճ քանակէ շարունակ. եւ Բ ակն եւ ունկն տարորոշ է։ Եւ ձեւն ուղիղ եւ թիւր՝ որակ է։

Եւ դիրքն ըստ կարգի՝ տեղի է։

Եւ պակասեալ ի սոցանէ մար մնոյն, ցուցանի կերպարան ի գոյէ ի քանակէ եւ յորակէ եւ ի տեղւոյ շարակցեալ. որպէս յա՛յտ է ի հայելւոջ։ Սակայն կերպն եւ կերպարանն տարորոշին. որպէս գաղափարն եւ պատկերեալն։ Եւ նուազեալ յայսցանէ գոյնն՝ մնայ պատկեր ի քանակէ եւ ի ձեւոյ եւ ի տեղւոյ երեւեալ. որպէս յա՛ յտ է ի մեռեալ մարդն։ Եւ պակասեալ ի սմանէ տեղին, լինի տիպ ի քանակէ եւ ի ձեւոյ բաղկացեալ. որպէս յայտ է ի մոմն տպացեալ։

Եւ նուազեալ ի սմանէ քանակին, լինի նման եւ աննման ցուցեալ. որպէս յա՛յտ է ի տառն գրեալ. զի նման եւ աննմանն ուրոյն են որակի։ Իսկ միայնացեալ ո րակ ի ձեւոյն, երեւի աննման. զի նմանն ի վերայ որակութեան ասի. որպէս ծանրութիւն։ Ապա ուրեմն յա՛յտ է զի աննմանն եւ օտարն են ի սեռի որակութեան եւ յատուկ ձեւոյ որակի։

բացթողում՝ էջ 236 (աջ սիւնեակ)

քան զձեռակերտս յարացուցին։ Վասն որոյ գտանի յամենայն իրս նման եւ աննման ըստ որում յէից եւ յոչ էից են հաստատեալք։

Իսկ բանականն այսպէս։

Նախ՝ ցուցանի զի մի է արարիչ սոցա, եւ բազում արարածք. յաղագս որոյ նմանին եւ զանազանին։

Երկրորդ՝ նշանակէ, զի առ ինչ է արարածս արարչին, ըստ այսմ նման են։ Եւ զի այլ են եւ զատեալք յարարչէն, ըստ այսմ աննմանք։

Եր րորդ՝ այլ իմն գերազանց ընձեռնէ իմաստս։ Զի արարիչն սոցա մի է բնութեամբ, եւ զանազան անձամբ. եւ ըստ բնութեան հաւասար, եւ անձամբ յատուկ։ Եւ եւս, զի գ դէմք Երրորդութեանն սուրբ՝ նոյն եւ նման գոն միմեանց։

Զի որդի պատկեր է հօր եւ տիպ եւ կերպարան։ Նոյնպէս եւ հոգի. ըստ այնմ նման։

Իսկ զի անծին. եւ ծնեալ. եւ բղխեալ. ըստ այնմ աննման եւ յատուկ առանձնացեալ։

Յաղագս որոյ եւ արարաեալք ի նմանէ մարմին եւ անմարմին՝ կենդանի եւ անկենդան, զնմանն արարչին յինքեանս կերպագրեալ, նմանք եւ աննմանք են իրերա։

Եւ որպէս մարմնոյն պատկերք նման եւ աննման են իրերաց. նոյնպէս եւ հոգին ըստ միոյ բնութեան ստեղծեալք նման եւ աննմանք են իրերաց։ Նախ՝ զի անմարմին դիմօք առնաձնանան ի միմեանց. եւ այս յատուկ դիմօքս ճանաչեն հոգիքն զմիմեանս. որպէս մեծատունն զՂազարու եւ զԱբրահամու հոգին։ Եւ այս դէմքս անփոփոխ է ի հոգւոյն իկեանս եւ ի մահ. ո՛չ աճէ եւ ո՛չ նուազի։

Է եւ այլ իմն աննմանութիւն հոգւոյ ըստ իմացմանն. առաւել եւ նուազ. ուշիմ եւ ապուշ. չկամ եւ կամեցօղ. հեզ եւ յանդուգն. ցանկացօղ եւ ողջախոհ. ըստ բնական բարոյիցն որակացեալ. նման եւ աննման գոլով իրերաց։

Վասն որ ոյ ասէ առակն. «Որպէս չեն նման երեսք երեսաց, եւ ո՛չ սիրտքս սրտից»։ Եւ այս անճառ խնամոցն Աստուծոյ է տեսչութիւն որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, խառնուածոցն է այս , կամ յատուկ տեսակաց. որպէս ձայնք եւ տերեւք եւ կենդանիք չեն նման միմեանց։ Ասեմք թէ՝ եւ տեսակք եւ խառնուածք մարմնոց են ի տեսչութենէ խնամոցն արարչին։

Եւ թէ ասեն՝ ի պատահմանէ լինին. կամ յարուսետից, կամ ի բնութեանց գործոց։

Ասեմք թէ՝ նոյն է պատասխանին. զի պատահումն առ մեզ հանդիպի. այլ առ Աստուած ո՛չ ինչ է պատահմամբ. այլ ամենայն ինչ գիտութեամբ. զի ո՛չ տերեւ մի ի ծառոյ անկանի առանց գիտութեանն Աստուծոյ։ Եւ ի նմանէ են արուեստք եւ գիտութիւնք սկզբնաւորեալք. զի. «Աանց նորա եղեւ եւ ոյ ղչ ինչ » ասէ աւետարանիչն։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ Աստուած զամենայն ինչ բարի՛ է ստեղծեալ, եւ սոքա չար երեւին։

Ասեմք թէ՝ սոքա ի մ ասնաւոր հոգւոյն բարի են բնաւորեալ նախանձ ցանկութիւն եւ այլն. եւ վասն բարւոյ են եդեալ. այլ մարդն կամօք իւրովք փոխէ՛ զբնական բարին ի չրան։ Այլ ի թունից բանսարկուին ներկին եւ լինին չար։ Եւ սոյնպէս մարդն առաւելու ի չարն. ի բանականէն եւ ի կամացն եւ ի թուի ցն սատանայի չարացեալ որպէս ցուցաւ ի սկիզբն գրոցս։

Այժմ տեսցուք թէ զի՞նչ է շահն աննման պատկերաց. զի բազում վնաս էր լինելոց թէ անհատք ո՛չ էին որոշեալ դիմօք։

Նախ՝ զի ոչ ոք ճանաչէր զհայր կամ զեղբայր իւր . այլ ես զքեզ հայր գիտէի, եւ դու զայլ ոմն եղբայր. եւ լին էր մեծ շփոթումն։

Երկրորդ՝ զի ո՛չ հարազատ որդին սեպհականէր զժառանգութիւնս հօր. այլ օտարն ի մեծութիւն հասանէր, եւ իւրն չքաւորութեամբ տառապէր։

Երրորդ՝ զի ո՛չ գիտէին զանդրանիկն ժամանակաւ, եւ ո՛չ զկրտսերն. եւ լինէր փոփոխումն վիճակաց նոցին. որպէս Յակոբ էառ զան դրանկութիւնն Եսաւայ. եւ Եփրեմ զՄանասէին։ Թէ եւ սոքա տեսչութեամբն Աստուծոյ. այլ նոքա ի պատրանաց լինէին։

Չորրորդ՝ զի ո՛չ ճանաչէր այր զկին իւր, եւ ոչ կին զայր իւր. եւ լինէր անօրէն խառնակումն. որպէս Յուդայ զնու իւր զԹամար ո՛չ ճանաչեաց. եւ ո՛չ Ղովտ զդստերսն իւր։

Հինգերորդ՝ զի թէ ոք գողանայր եւ սպանանէր, զանմեղն դատապարտէին. եւ լինէին ամենեւին անօրէնութիւն։ Կամ զպարտս յոչ պարտականէն խնդրէին. որպէս այժմ անիրաւք զայլ ոք այլոյ գրաւ առնուն։

Վեցերորդ՝ զի ո՛չ պատուաւորքն մեծարէին, եւ ո՛չ անարգք անպատուէին. այլ ընդդի մակն սոցա. զի ո՛չ կարէին ճանաչել զտէրն եւ զծառայն. զազատն եւ զանազատն։ Որպէս ասեն զՇամիրամէ թէ՝ յորժամ սպանաւ արա ի պատերազմին, զայլ ոմն նման նորին պատուեաց եւ ասաց թէ աստուածքն յարուցին։

Եօթներորդ՝ զի ո՛չ կարէին ընտրել եւ խոտել զչարն եւ զբարին, զսուրբն ե ւ զանսուրբնի մարդկանէ, թէ գործ սորին է այս կամ այն. այլ անմեղութեամբ յարակցէին պղծոյն, եւ զխեղդ ոգւոց նորա ընդունէին։

Զորմէ զգուշացուցանէ առակն. «Մի՛ բնակիր ընդ առն անզգամի. զի մի՛ ուսցիս զճանապարհս նորա. եւ զխեղդ ոգւոյ նորա ընդունիցիս յանձին քում»։ Զսոյն եւ մարգարէն Դաւիթ. «Ընդ սրբոյն սուրբ եղիցիս ասէ. եւ ընդ թիւրսն կործանեսցիս»։

Ութերորդ՝ զի ո՛չ երեւէր բարեկամն եւ թշնամին. սիրելին եւ ատելին. եւ լինէին բազում սպանութիւնք եւ աւերք. զի ոչ զգուշանային միմեանց։

Որպէս պատմի ի դատաւորքն. յորժամ Գեդէոն զփողսն հնչեցոյց, այլազգիքն ինքեանք զինքեանսլի սուր մաշեցին ի գիշերի։

Իններորդ՝ զի եւ ի հոգեւորն՝ փոքունք զմեծամեծաց անուանս կոչէին ինքեանց ի մոլորումն մարդկան. որպէս Սիմոն կախարդն ասէր զինքենէ՛ թէ Քրիստոսն իցէ. մինչեւ յանդիմանեցաւ ի Պետրոսէ։ Եւ սուտ առաքեալք զճշ մարտիցն կերպանային. եւ այն զի ո՛չ ունէին զնոյն տիպ. իսկ թէ ունիցին զնոյն տիպ՝ ո՞րչափ եւս։

Տասներորդ՝ զի եւ բանականս մարդ՝ քան զանբան կենդանիս տգէտ լինէր. վասն զի ամենայն կենդանի ունի բնական ճանաչումն իւրոց եւ օտարաց. ըստ այնմ որ արագիլ արդար՝ կերակրէ զիւր ծնօղսն միայն. եւ տատրակ մենացեալ ի զուգակցէն, ո՛չ զուգի ընդ այլ տատրակի։ Եւ չորքոտանիք զծնունդս իւրեանց դիեցուցանեն եւ խնամեն։

Այսքան առ այս։

(Պրակ է) Վասն աչաց Հարցումն

Վասն է՞ր տեսանելն հաստա՛տ է քան զլսելն։

Պատասխան։ Նախ՝ բնական. զի յառ աջ եդեալն աչաց անփոփոխօք է իրոք. եւ ականջին ձայնն եւ բանն փոփոխական։

Երկրորդ՝ ցուցմամբ. զի տեսանելն զհաւատն նշանակէ որ է հաստատ եւ լսելն զուսումն ճարտարութեան։ Եւ դարձեալ՝ լսելն խափանի ի յարութեանն։

Եւ տեսանելն մնայ հաստատ, զոր այժմ իմանալ տայ։

Հարց։ Զի՞նչ է յորժամ մարդ ի վեր նայի հեշտանայ աչքն. եւ յորժամ ի վայր՝ դժուարի։

Պատասխան։ Զի աչաց լոյսն հուրէ. եւ հուրն վերընթաց է. վասն այն ի բնականսն նայլեով հեշտանայ, եւ ի բռնութեամբն դժուարի եւ զարհուրի։ Նմանապէս եւ այն. յորժամ զամենայն ինչ թողումք եւ ի լոյս ճրագին նայիմք. զի ազգական է իւր՝ զայն սիրէ եւ տեսանէ՛։

Հարցումն։ Վասն է՞ր բիբն հանապազ թարթէ եւ քթթէ զաչքն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի պահապան է նմա յարտաքին վնասուց։

Երկրորդ՝ զի փոշին սրբէ որ ի յօդոյս նստի յաչքն. որպէս մեք ձեռօք սրբեմք զերեսս հայելւոյ։ Այսպէ ս հայցէր մարգարէն պահպանիք յԱստուծոյ. ըստ այսմ. «Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական»։

Հարց։ Քանի՞ են պահապանք աչաց լուսոյն։

Պատասխան։ Ասեմք թէ եօթն։

Նախ՝ յօքն ի վերոյ՝ զքիրտն արգելէ՛։

Երկրորդ՝ բիբն։

Երրորդ՝ արտեւանունքն։

Չորրորդ՝ մզղնաձեւ մորթն։

Հինգերորդ՝ սպիտակ ճրագուն. զի հով է բնութեամբ զջերմութիւն աչացն բարեխառնէ. նա եւ գեղեցկացուցանէ՛։

Վեցերորդ՝ սեաւ պտուղն. զի մի՛ վնասեսցէ զտեսութիւնն սպիտակն։

Եօթներորդ՝ լուսերակն. եւ ապա լոյսն ի միջի։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ տղայն զմերձն աղղէկ տեսնու. եւ ծերն զհեռուն։

Պատասխան։ Երկու լուսերակն որ ասացաք՝ ի յղեղէն գայ ի յաչքն դատարկ եւ անարիւն։ Այս երկու երակս թէ տաքէ եւ չոր, մարդն ի մօտ աղէկ տեսնու՝ եւ ի հեռուն վատ. որպէս տղայն։

Եւ թէ այս երակս հո՛վ է եւ գէջ, ի հեռուն աղէկ տեսնու եւ մօտն վատ. որպէս ծեր մարդն։

Ե թէ այս բ երակս բռնութիւն, մարդն կուրանայ։

(Պրակ ը) Վասն գլխոյն եւ այլ անդամոցն

Նոյնպէս եւ գլուխն է տապաղայ է։ Նախ՝ մազն ի վերոյ. եւ մորթն. եւ միսն. վերին ոսկր. եւ ներքին պինտ ոսկրն. խելապատակ մաշկն. եւ ուղեղն։ Նմանապէս եւ բոլոր ամենայն անդամքն է է տապաղայ։

Որ է՛ մազն. եւ մորթն. եւ միսն. եւ արիւնն. եւ ջիլն. եւ ոսկրն. եւ ուղեղն ի մէջն։

Եւ այսպէս է յարմարութիւն դոցա։

Զի ուղեղն ի մէջն սնուցանէ զոսկրն. եւ ջիլն կապէ՛ առ միմեանս զի մի քակտեսցին ոսկերքն. եւ արիւնն կերակուր է նոցա։

Ոսկերքն ի ներքոյ ս իւն է մարմնոյն, եւ մորթն ծածկո՛յթ է մսոյն եւ այլոցն։ Իսկ մազն արտաքոյ անզգայ՝ ծածկոյթ՝ զգեստ՝ եւ պահապա՛ն է ամենեցուն։

Վասն մազոյն։

Իսկ մազն է այրեցած արիւնն. որ օդովն ի դուրս փչի. որպէս տունկք յերկրէ։ Վասն այն յորժամ մարդն տկարանայ՝ եւ այրեցած արիւն ն աւելնայ, մազն ծորի՛ եւ երկայնանայ։ Իսկ յորժամ առողջանայ մարդն եւ արիւնն յստակի, արիւնն միս լինի, եւ մազն ո՛չ աճէ։ Նորժամ պալղամն շատանայ ի մարդն, մազն նօսրանայ։ Վասն այն մարդն ի ծերութեանն լինի ճաղատ։

Եւ յո՛ր մասն մարմնոյն գիճութիւն եւ ջերմութիւն առաւել լինի, անդ մազ բուսանի։ Եւ ուր ջերմութիւնն շատ է, մազն ո՛չ սպիտակի. որպէս արտեւանունք աչացն եւ յայլ տեղիս։ Եւ սպիտակի մազն ի պաղլամէն եւ ի մաղասէն։

Յորժամ ծերանայ մարդն, եւ սպիտակ ջուրն որ է պաղլամն առաւելու, յայնժամ մազն ընդ սպիտակ ջուրն ի դուրս անցանէ ե ւ սպիտակի՛։

(Պրակ թ) Վասն յորս հողմոցն եւ յորս ջրոցն որ ի մարդն

Չորս հողմ է ի Դ կողմ երկրի։ Արեւելիցն տա՛ք է եւ գէջ որպէս ասեն բժիշկք։ Արեւմտիցն ընդ դէմ նմին հո՛վէ եւ չոր։ Հարաւայինն տա՛ք է եւ չոր։

Հիւսիսայինն ընդ դէմ նմին նմին հո՛վ է եւ գէջ։ Նոյն պէս ի դ հասակ մարդոյն փոփոխին դ հողմունքն։

Նախ՝ ի տղայութեան հասակն. յորժամ ծնանի տղայն՝ ունի զհողմն արեւելից տաք եւ գէջ։

Եւ յերիտասարդութեանն՝ լինի հողմն հարաւային տաք եւ չոր։

Եւ յալեւորութեանն՝ լինի հողմն արեւմտիցն հով եւ չոր։

Իսկ ի ծերութեանն՝ լինի հողմն հիւսիսոյ հով եւ գէջ։

Զոր այսպէս ասացելոց եմք յառաջիկայդ վասն չորից եղանակաց տարւոյն եւ աւուրն բնութեան։

Իսկ դ ջուրն որ է ի մարդն՝ ըստ չորս տարերացդ է։

Աղի, եւ դառն՝ քաղցր, եւ հոտած։

Եւ աղի ջուրն է՛ ի յաչքն. զի զջերմութիւնն բարեխառնէ՛։

Եւ դառն ջո ւրն է ի յականջն առ ի պահապան դրանն։

Եւ քաղցր ջուրն է ի բերանն վասն առնելոյ զճաշակ համոցն։

Եւ հոտած ջուրն ի մէջքն է վասն գոյութեան ծննդեանն։

(Պրակ ժ) Վասն Բ.ժան անդամոցն, եւ եօթեանցն

Ո՞ր է Բ. ժան անդամք մարդոյն։

Պատասխան։ Նախ՝ գլուխն։

Երկրորդ՝ պարանոցն։

Երրորդ՝ ուսքն եւ ձեռքն։

Չորսն՝ լանջքն։

Հինգն՝ կողքն։

Վեցն՝ որովայնն։

Եօթն՝ կուշտն։

Ութն՝ երանքն։

Ինն՝ անդամունքն։

Տասն՝ բարձքն։

ԺԱ՝ սրունքն։

ԺԲ՝ թաթք ոտիցն։

Եւ բաժանին Բ. ժան անդամքն ըստ երկոտասան կենդանակերպիցն . եւ բաժան մասին երկրի։

Որպէս ասեն տօմարագէտք, Խոյն գլուխն է որ է պարսիկք. եւ այլն։

Դարձեալ Բ. ժան դրունք է ի մարդն որեն այսոքիկ. երկու աչք. Բ ականջք. Բ պինչք, բերանն. եւ պորտն . Բ ստինք. ջրհեղեղն. եւ արտաքնոցն։

Դարձեալ ոմանք ասեն զմին ձեռքն երեք անդամ. այս է. մինչ ի խաղ ալիկն մին. եւ մինչ յարմունկն Բ. եւ մինչ ի կուռն երեք։ Եւ նոյն քան միւս ձեռքն՝ որ լինի Զ։

Եւ Զ եւս Բ ոտիցն՝ լինին բաժան անդամք։

Իսկ է գլխաւոր անդամքն են այսոքիկ ըստ Է մոլորակացն ունելով զբնութիւնս նոցա։

Առաջինն սիրտն է՛ թագաւոր անձինն։ Տաք է եւ չոր. եւ իւր տանուտէր արեգակն է։

Երկրորդն՝ ուղեղ գլխոյն է. հովէ գէճ ընդ դէմ սրտին ջերմութեանն եւ չորութեանն. զի բարեխառնեսցէ՛ զնոսա։ Եւ իւր տանուտէր լուսինն է։

Երրորդն՝ լեա՛րդն է, աղբիւր արեանն. տաք է եւ գէճ՝ ունելով զբնութիւն մուշթարոյն, որտանուտէրի է նման։

Չոր րորդն՝ թոքն է. հո՛վ եւ գէճ, եւ է՛ տուն պլղամի. եւ ունի տանուտէր զլուսինն.

Հինգերորդն՝ փայծաղն է. որ է՛ ախոռ այրեցած արեանն. ցուրտ է եւ չոր. եւ ունի տանուտէր զզոհալն որ է երեւակն ցուրտ եւ չոր գոլով։

Վեցերորդն՝ երիկամունքն որ է տուն սերման. ջերմ եւ գէջ. եւ տանուտէր ունի զզօհրայն. որ է լուսաբերն։

Եօթներորդն՝ է լեղին. որ է խարտեաշ մաղձն. տա՛ք է եւ չոր. եւ տանուտէր ունի զմառեխն որ է հրատն։

Եւ գլխաւոր անդամք են սոքա. զի թէ յայլ անդամքն՝ այսինքն աչքն՝ ականջն՝ ձեռքն՝ եւ ոտքն՝ կամ այլն վնասի, մարդն ապրի։ Ապա թէ յեօթանց ասացելոցս մինն վնասի, իսկոյն մեռանի մարդն։

Եւ որպէս են գլխաւոր անդամք՝ եւ է մոլորակք յերկինս։

Նոյնպէս եւ երկրի՛ է Է մասն տիեզերաց. զոր է կլեմ կոչեն։

Հարցումն։

Վասն է՞ր երիկամունքն ճարպով պատեալ է, եւ սիրտն եւ լեարդն ոչ։

Պատասխան։ Ճարպ երիկամ ացն նախ՝ ամոքէ՛ զցանկականն։ Եւ երկրորդ՝ անվնաս պահէ։ Իսկ սիրտն զի առաւել ջերմ է՝ հալէ՛ զճարպն։ Նոյնպէս եւ լեղին։ Իսկ լեարդն զի ներգործութեամբ է արիւնն ի նմա։

Եւ թոքն զի անդադար շնչէ։

Եւ փայծեղն առաւել ցուրտ է։ Սոքա ո՛չ պահեն զճարպն որ մասն է օդոյ պարարտացեալ։

(Պրակ ժա) Վասն ստամոքսին

Ստամոքսն ջիլ է եւ միս։

Միսն տաք է եւ ջիլն հով. զի ջիլն ձկտի յորժամ յագենայ. եւ կծկի յորժամ քաղցենայ։ Եւ միսն զի տաք է՝ հալէ՛ զկերակուրն որ ի յինքնէ ժողովեալ։ Նոյնպէս լեարդն եւ լեղին հալեն զկերակուրն արտաքուստ ի յաջմէ կողմանէ։ Եւ փայծեղն հո՛վ է ի ձախ կողմանէ։

Վասն այն յորժամ ննջէ մարդն ի վերայ ձախ կողմանն, շուտով հալի կերակուրն քան ի վերայ աջ կողմանն։

Եւ ունի ստամոքն դ զօրութիւնս. որ է քարշողական. ունական. հալողական . վտարական։

Քարշողականն է՝ յորժամ կծկի եւ քա ղցի, ներքուստ եւ արտաքուստ խնդրէ կերակուր։

Ունականն է՝ յորժամ ժողովէ զկերակուրն՝ ձկտի եւ լայնանայ եւ փակէ՛ զամենայն դրունսն որ ի ներքոյ եւ ի վերոյ եւ ի կողմանէ, զի մի՛ թափեսցի կերակուրն։

Հալողականն է՝ յորժամ ի ջերմութենէն եփի կերակուրն եւ հալի որպէս ապու ր ի պտկի. եւ հալի ամենայն կերակուրն մինչեւ ի զ ժամն. եւ է՛ որ պակաս եւ աւելի. վասն առողջ եւ տկար մարմնոյն։

Վտարականն է՝ յորժամ եփի եւ հալի կերակուրն, բանայ զդրունսն եւ բաժանէ զնոսա։

Ընդ վերին դուռն զգոլորշին ի խելապատակն առաքէ։ Որ եւ անդ բաժանի հրատեսակն ի տեսանելիքն. եւ ծխատեսակն ի մազ գլխոյն։ Աղին եւ դառն՝ յաչքն եւ յականջն որպէս ասացաւ։ Իսկ պարզն եւ մաքուրն մնայ ի յուղեղն ի փափկոց խելացն։

Նմանապէս եւ զմիջին դուռն բանայ, եւ զպարզ կերակուրն ի լեարդն յուղարկէ. եւ նա ներկէ յարիւն եւ բաժանէ։ Զդառնութիւնն ի լեղին. եւ զհոտածն յերիկամունքն. եւ զմրուրն եւ զթթուն ի փայծեղն . եւ զքաղցր արիւնն ի սիրտն. եւ սիրտն երակովն եւ շնչովն բաժանէ ի բոլոր մարմինն։ Նոյնպէս ընդ ներքին դուռն զաւելորդն արտաքս վտարէ ընդ աղիսն. եւ յայսմանէ ջրատեսակն ընդ ցնցուղ քաղրթին ի փալաբուշտն իջ անէ եւ լինի մեզ։

Վասն Խուխին Հարց։

Վասն է՞ր բերանն մարդոյն երբեմն քաղցր լինի. երբեմն դառն. եւ թթու. եւ այլ ինչ։

Պատասխան։ Ջուրն որ ի բերանն գայ՝ ի լերդէն ծնանի։ Եւ մինչ ի խռչափողն արիւն գայ, եւ անդ ի սպիտակ ջուր փոխի։ Որպէս ջուրն ի մէջ ամպոյն փրփրի եւ լ ինի սպիտակ ձիւն։ Եւ որպէս արիւն հոսմանն ի մէջ երակացն փոխի եւ լինի սպիտակ կաթն, եւ ժողովի ի ստինսն։ Ա՛րդ՝ եթէ ի խարտեաշ մաղձէն ի լեարդն է մնացեալ, լերդին համն ի լեղւոյն առնու եւ բերանն լեղի դառնայ։ Իսկ թէ ի սեաւ մաղձէն է մնացեալ ի լեարդն. բերանն թթու դառնա յ, իսկ թէ պաղլամն մնայ ի լեարդն, բերանն աղի փոխի. իսկ թէ յստակ արիւնն մնայ ի լեարդն, լերդին համն անոյշ լինի եւ բերանոյն համն անուշ տայ եւ քաղցր։

Հարց։ Վասն է՞ր մի ջուրն ի բերանն քաղցր լինի, եւ յաչքն աղի. յունչն հոտեալ. եւ յականջն դառն։

Պատասխան։ Այսմ գոյ բնական եւ բարոյական պատճառ։

Նախ բնական։ Զի Դ հիւթն ներքին անդամոց ի ձեռն սրտին պատճառեն զդ հիւթն արտաքին։ Այսպէս ի սեաւ մաղձէն լինի արտասուքն աղի, զի մի՛ հոտեսցի ակն որպէս ցուցաւ նախ։ Ի լերդէն ջուր բերանոյն քաղցր. զի զամենայն համս առցէ։ Յերիկամ անցն քթին հոտեալ։ Եւ ի լեղւոյն ականջին ժառն. պահապան սողնոց։

Իսկ բարոյական պատճառ։

Յաչքն աղի ջուրն, զի տեսցէ զկսկիծ անձինն եւ այլոց, եւ արտասուեսցէ։

Ի բերանն քաղցր. զի զամենայն բան քաղցր խօսեսցի։

Ի քիթն հոտեալ. որ զհոտ մեղացն արտաքսեսցէ։

Յականջն դառն. որ զչար բանս մի լուիցէ։

Հարց։ Վասն է՞ր մարդոյն աջ կողմն ուժով է քան զձախն։

Պատասխան։ Զի սրտին արիւնն եւ լեարդն եւ լեղին որք ջերմանայինք են՝ ի յաջոյ կողմն են մարդոյն։

Եւ փայծեղն եւ թոքն ցրտայինք ի ձախ կողմն են. վասն այն աջն զօրեղ է եւ ձախն տկար։

(Պրակ ժբ) Վասն զօդւածոց եւ ոսկերաց

Հարց։ Ո՞րպէս է յկե զօդուածք։

Պատասխան։ Ասեն բժիշկք թէ, ԲՃԽԸ ոսկր է մարդոյն. ջլօք պնտեալ եւ կապեալ ի մի մարմին. եւ է այսպէս։ Նախ գլուխն մարդոյն Գ ոսկր է։ Ներքին կզակն եւ վրեին. եւ Բ քնատեղն մին ոսկր. եւ գագաթն։

Եւ ատամունքն լբ ոսկր. որ լինի բովանդակն ԼԶ ոսկր։

Շլինքն ե ոսկր լիսեռնաձեւ։

Եւ ողնաշարն լիսեռնաձեւ ժը ոսկր։ Աջ կողքն թէպէտ ոսկր։ Եւ ձախ կողքն ը. որ լինին սոքա խ։ Դարձեալ, ը ոսկր ի թիկանցն մինչ ի խաղալիքն այսպէս։

Բէճն է Բ ոսկր։ Ծղինն Բ ոսկր։ Բազուկն Բ ոսկր։ Արմուկն Ա ոսկր։ Խաղալիկն Ա ոսկր։ Եղեւ Ը։ Եւ թաթք ձեռացն ԼԲ ոսկր. որ լինի բովանդակ ձեռքն ի թիկանցն Խ ոսկր։ Եւ նոյնչափ ի միւս գիհն է։ Դարձեալ, Ը ոսկր մինչ ի թաթ ոտիցն այսպէս։ Ճռանն Բ ոսկր։ Անդամանն Բ ոսկր։ Ծնկանն երկու ոսկր։ Սըրունքն Բ ոսկր։ Եւ թաթք ո տիցն ԼԴ ոսկր։ Որ լինի բովանդակ ոսկր ոտիցն ԽԲ։

Նոյնչափ միւս ոտքն. որ լինի Զ քառասուն։ Եւ ութն ոսկր կուրծն. որ լինի ԲՃԽԸ ոսկր։ Բայց կին մարդոյն Դ ոսկր աւելի է քան զառն. այսինքն է ծննդական անդամոցն։

Հարց։ Ո՞րպէս է յկե զօդուածք։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն, ժէ գլխաւոր ջլօքն որ կապին սոքա՝ լինին յկե զօդուածք։ Կամ զօդուածք ներքին գլխաւոր անդամոցն եւ արտաքին մարմնոյն, որ մորթ եւ միս եւ արիւն եւ այլքն առ միմեանս յօդին՝ լինին նոյն քան։

Եւ դարձեալ թիւ ոսկերացն մխը։ Եւ բաժան անդամքն, եւ ե զգայարանքն յօդեալ առ միմ եանս, լինին յկե զօդուածք։

Եւ է բնութիւն ոսկերաց ցուրտ եւ չոր. զի խոնաւն եւ լոյծն ի ցամաք եւ ի ցուրտ մածնու եւ լինի ոսկր. որպէս ջերմն եւ խոնաւն լինի միս։

Վասն ջլաց եւ ոսկերաց։

Գիտելի է, զի Գ սկզբունք են սոցա։

Նախ՝ խելապատակն սկիզբն է ջլացն. որ միայն աբար ընդ ուլունս պարանոցին անցանէ. եւ բաժանի ի թիկունս, ի ձեռս, եւ յայլ մարմինս։ Որպէս բունն մի է ծառոյն. եւ ի բազում ճիւղս բաժանի։ Եւ նոյն ջիլն կապէ եւ շարապնդէ՛ զամենայն յօդուածս ոսկերացն։

Եւ նա՛ տայ խաղալ եւ շարժիլ ոտից եւ ձեռաց եւ այլ մասանց անդամոցն։ Եւ նա՛ է զգայական. եւ յոր մասն եւ խառնի՝ առնէ զգացումն։ Եւ նա՛ է հնազանդ բանին։ Զայս դ յատկութիւնս ունի ջիլն։ Եւ ցուրտ եւ լոյծն խառնեալ՝ լինի ջիլ. որպէս ցուրտ եւ խոնաւն փողք։

Իսկ սիրտն սկիզբն է շնչերակացն։

Զի սիրտն ունի Բ տուն. ի յաջ կողմն իւր զարիւնն ժ ողովեալ որ առնու ի լերդէն։

Եւ ի ձախ կողմն զօդն ժողովեալ որ առնու ի թոքէն։ Եւ յայս կողմս ունի դ երակ առանց արեան լի ջերմութեամբ. եւ բաժանի ամէն երակ՝ երեսուներկու երակս. որ լինի ամէնն ճիը երակ։ Եւ սոքօք սփռի ջերմութիւնն եւ կենդանութիւնն ի բոլոր մարմինն։ Եւ այս երակքս կոչին մէճասք։ Եւ սոքա ցուցանեն զցաւ եւ զառողջութիւն մարդոյն։

Իսկ լեարդն է սկիզբն արեան երակացն. որ ելանէ ի լերդէն է երակ լի արեամբ։ Այլ երեքն ի սոցանէ մեծամեծք են։ Եւ կոչի վեին երակն քալասիկ է. եւ միջինն ասայիկ է։ Եւ ներքինն կաթոլիկ է։ Ի սոցան է երակ կտրէ մարդն ի բազկացն։ Եւ բաժանին ամենայն երակք ի լերդէն մլը երակք։ Որ լինի այր մարդոյն՝ յկզ երակ բովանդակն։ Եւ կին մարդոյն Ը երակ աւելի է. Դ երակ ծննդական մասին. եւ դ երակ երկու ստեանցն։

Եւ բաց յայսցանէ՝ ի յուղեղէն բ բ երակ գայ ի յիւրաքանչիւր զգայա րանս. Բ յաչքն. Բ յականջն. Բ ի քիթն. Ա բերանն. մին ի լեզուն. Բ ի ձեռքն. Բ ի յոտքն. որ լինի ժբ։ Եւ Բ երակ երիկամացն լի սերմամբ։

Եւ ջիլքն բաժանին գճխը թուով։ Եւ ժէ գլխաւոր ջիլքն, եւ մին բուն ջիլն. որ լինի բովանդակացն յկզ ջիլք։

Նոյնքան թուով երակացն։ Եւ գիտե լի է, զի հետեւին միմեանց երեքեան սոքա. այսինքն ջիլն. եւ շնչերակն. եւ արեան երակն։ Զի արիւնն կերակրէ՛. եւ ջիլն զգայութիւն տայ. եւ շնչերակն զջերմ կենդանութիւնն բոլոր մարմնոյն։

(Պրակ ժգ) Վասն բաժանման առն եւ կնոջ

Զի՞նչ է որ զայր եւ զկին բաժանէ։

Պատասխան։ Ասեմք եթէ երանքն. զի թէ հատանեն զերանսն, մարդն լինի որպէս կին. եւ մորուս ո՛չ բուսանի։

Հարցումն։

Վասն է՞ր թաթարին մորուս ո՛չ բուսանի։

Պատասխան։ Հնդկացւոցն մորուս ո՛չ բուսանի վասն սաստիկ ջերմոյն։ Եւ հիւսիսայնոցն ո՛չ բուսանի վասն խիստ ցրտոյն. եւ միջերկրայքս վասն բարեխառննութեանն մորուս ունին։

Իսկ զի կէսք քարց եւ անմորուք լինին, զի ջլապինտ է մորթ երեսացն որպէս զթաթ ձեռաց. վասն որոյ մազ ո՛չ բուսանի։

Վասն գունոց մարդկան Հարցումն։

Վասն է՞ մարդ յորժամ երկնչի դեղնի, եւ յամաչելն շառագունի։

Պատասխան։ Սիրտն իշխան է անձինն։ Նորժամ երկնչի՝ զարիւնն առ ինքն ժողովէ իբր զօրք առ թագաւորն. եւ մնայ մորթն բնական գունովն դեղին։ Նոյնպէս յորժամ ամաչէ՝ զարիւնն սփռէ ի մարմինն, եւ քօղ արկանէ վասն ամօթոյն. յայնժամ յարենէն շառագունի մորթ երեսացն։ Նոյնպէս յորժամ բարկանա յ՝ կապուտի։ Զի խարտեաշ մաղձն ընդ արիւնն եւ ընդ մորթն խառնի։ Նոյնպէս եւ ի տրտմիլն սեւանայ վասն սեաւ մաղձոյն որ տայ ի երեսն։

Հարց։ Վասն է՞ր մին մարդն սեաւ լինի եւ մինն սպիտակ, կամ շէկ, եւ այլն։

Պատասխան։ Ի ժամ յղացմանն՝ եթէ ի ծնողացն՝ եթէ ի ժամանակէն՝ եւ եթէ յախտից՝ որ տարր եւ յաւելու ի խառնուածն, նոյն որակ գունով ծնանի զաւակն։

Զի թէ հուրն աւելի է, լինի շէկ գունով. եւ թէ օդն՝ լինի կարմիր. իսկ ջուրն առնէ սպիտակ. եւ հողն սեաւ գունով։ Այլ եւ լինի յաւելի ի հրոյն ներգործութեանց սեաւ գոյն. որպէս հնդկայինն ի ջե րմոյ արեւուն լինի սեաւ գունով։

Եւ գիտելի է, զի յայսց խառնուածոց լինի բարք իմն եւ ախտ ի մարդն։ Զի որ զհուրն առաւել ունի որ է շէկն՝ բարկացօղ է։ Զի բարկացօղ են դառնայ մաղձ ոտքն։ Եւ որ զօդն աւելի ունի, է՛ թեթեւամիտ եւ սրընթաց եւ ծիծաղկոտ։ Եւ որ զհողն ունի, տրտմակեաց է եւ ծանրաշարժ եւ ծոյլ մարմնով։ Եւ ոմանք ասեն՝ թէ սեաւ մաղձն առնէ տրտմութիւն եւ սրտմտութիւն։ Եւ խարտէշն զբարկութիւն եւ զմախանք։ Արիւնն արի եւ վայրաբեր. եւ պալղամն ծոյլ եւ քնափ։

(Պրակ ժդ) Վասն պատկերացուցութեան

Երեւի ապա թէ ճշմար իտ են պատկերացոյցքն, որ զբարս մարդոյն յայտնեն։

Պատասխան։ Ասեմք թէ ո՛չ են ճշմարիտ վասն ե պատճառի։

Նախ՝ զի այնպիսի նշանք ո՛չ դնեն հարկ ի մարդն. այլ ցուցանեն զձկտումն բնութեանն ի յայնպիսի իրս։

Երկրորդ՝ զի ո՛չ նոյնպէս աւելի եւ նուազ. այլ երբեմն՝ եւ հաւասար ամենայն մարդկան։

Երրորդ՝ զի բանականութեամբ կարեն սանձիլ սոքա, յորժամ կամեսցին։

Չորրորդ՝ զի բազմաց լինի նշան պատահական եւ ո՛չ բնական։

Հինգերորդ՝ զի կարէ մարդ ներհակ սովորութեամբ պահօք եւ աղօթիւք եւ կրթութեմաբ մարմնոյն սանձել յինքեան զայսպիսիս նշանաց գործ։ Վասն որոյ ո՛չ է պարտ ենթադատել զմարդ վատն այսպիսի նշանաց երեւման։

Սակայն եւ ո՛չ է պարտ զանց առնել զիմաստս փիլիսոփայիցն։

Զի ասեն եթէ՝ ոգի արուին է՛ փոյթ եւ քաչասիրտ։ Իսկ կին՝ ողորմած եւ երկչոտ։

Հերն կակուղ եւ նօսր, ցուցանէ զբթամիտն … եւ զգռուզն. եւ զաներկչոտն։ Հերք բուսեալ ի ճակատն, ցուցանէ զգազանաբարքն։

Գլուխ մեծ, ցուցանէ զդէշն։ Եւ կոշտաւորն առանց իմաստութեան է։ Եւ գլուխն տափակ, նշանակ է յանդգնութեան։

Երկայն եւ կակուղ գլուխն զգուշաւոր է։

Ճակատն նեղ՝ շատակո՛ւլ է։

Իսկ լայնն՝ փոքրախելք։

Բոլորն՝ բարկացօղ։ Փոսն՝ ամօթխած։ Իսկ քառակուսի եւ չափաւոր մեծն՝ իմաստուն է եւ մեծահոգի։

Կամարաունքն՝ թէ ի վերոյ շարակցեսցին՝ սակաւիմա՛ստ է. թէ վայր ի յռնգունսն հասցէ, սրամիտ է . թէ կամարաձեւն դէպ ի քունն է, նշանակէ զհեղգն։

Աչք որպէս զպայծառ շիտ լուսաւոր՝ նշանակէ զհամեստն։

Եւ յորժամ զանազան շրջի, չարիք գոն ի սիրտն։ Խաժակն եւ փայլուն, համարձակ է ի չարութիւնն։ Մեծ աչքն եւ մթագոյն, բղջախոհ է։ Թխակն վատուժ է եւ ագահ։ Թէ լինի սակաւ մի մեղուշագոյն, արդարամիտ է եւ քաջ ուշիմ։ Իսկ թխակն եւ կարմրագոյն՝ քան զգազան չա՛ր է։ Կոկոն աչ քն՝ անհաստատ է սրտիւք։ Աչք դժուարահայեաց՝ ճշմարտախօս է։ Որ բազում անգամ բանայ եւ խփէ՝ երկրչոտ է եւ թոյլ։ Բաց աչքն յիմար է։ Եւ նեղակն դիւրաշարժ։

Մեծականջն դէշ է եւ շատախօս։ Եւ փոքրիկն խորամանկ։ Բոլոր ունկն՝ անխելամուտ։

Երկայն եւ բարակ՝ նախանձոտ է։

Ուկն կ ողմանեալ ի վերայ գլխոյն՝ ծո՛յլ է։

Այտքն թանձր՝ յամրեղ եւ գին արբու է։ Եւ նօսրն՝ զխորամանկն ցուցանէ։ Բոլորն՝ նախանձոտ է։

Բացունշն՝ զուարթ է եւ ուժեղ։

Երկայն ըռունգն՝ թեթեւամիտ է։ Կարճունչն՝ գող է։

Իսկ որ հաւասար ի ճակատէն իջանէ ոչ բարձր եւ ո՛չ ցա ծ, արիութեան եւ խոհեմութեան է նշան։

Շրթունքն բարակ եւ բերանն մեծ, ուժեղ է եւ մեծասիրտ։

Շրթունքն բարակ եւ բերանն եւ փոքր բերանն՝ թուլասիրտ է։

Շուրթն կախեալ սակաւ մի, տարտա՛մ է. զի յէշ եւ ի ձիս նմանի։ Բերանն փոքր՝ պատկանի կանանց։ Նաեւ կնատ վատասրտաց։ Բերա նն մեծ՝ բազմակո՛ւլ է եւ անգութ եւ անհնազանդ։

Կլափն երկայն՝ բարկացօղ է եւ նենգժոտ։ Կարճ կլափն՝ նախանձոտ է եւ ո՛չ հեզ. զի նման է օձի։ Կլափն որ չափաւոր է եւ քառակուսի՝ օգո՛ւտ է։

Ձայնն նման ոչխարաց եւ այծից՝ յիմարի՛ է։ Եւ որ հաւուց նման արտաբերէ, թեթեւամիտ է։ Ձայնն բարակ՝ տխո՛ւր է եւ կարծոտ։ Եւ որոց ձայն յռնգունսն հնչէ, ստաբանք են եւ չարախնդացք։

Վիզն երկայն եւ բարակ՝ չարախորհուրդ է։ Վիզն բոլոր՝ արի՛ է։ Կարճ վիզն համարձակ է։ Վիզն վերամբարձ յաննդուգն է եւ ապստամբ։

Լանջքն մսակոյտ՝ տխմա՛ր է։

Լանջքն որ երկայն է քան զփորն՝ խոհեմ է։ Լանջքն որ փորիւն մազածածո՛ւկ է՝ անկրօն է եւ անկայուն եւ անգութ։ Եւ թէ լանջքն միայն է մազեղ, սրտոտ է։

Ուսքն բարակ եւ վերամբարձ, դարանակա՛լ է։

Բազուկն երկայն որ միջին մատն հասանէ ի ծունկն՝ ուժեղ է։

Իսկ որ իջանէ ի բարձսն, չարակա՛մ է եւ չարախնդաց։

Ձեռքն կարճ եւ փոքր, ուժեղ է եւ հնարաւոր։ Հաստ ձեռն եւ կարճամատն, նենգաւոր է եւ գող։ Ձեռքն թիւր՝ շատախօ՛ս է. եւ շատակուլ։

Եղունկն սպիտակ տափակ կակուղ եւ նօսր, կարմրագոյն եւ փայլուն, ուժեղ է։ Եղունկն կոր եւ դար, բթամիտ եւ յափշտակօղ է։ Եղունկն յ ոյժ կարճ՝ նշանակէ զչարակամն։

Մատունքն մած եւ վայրակոր, ագա՛հ է եւ չարաբարոյ։

Մատունքն փոքր եւ բարակ, յիմարի է ցոյց։ Մատունքն փոքր եւ ստուար, համարձա՛կ է։

Կշտերն բարակ՝ խորագէտ է։

Կշտերն մսալիր՝ անխելամուտ է։

Ոտք ստուար եւ կարճ, յոյժ տկարի է։ Ոտք կարի իմն երկայն՝ նենգաւո՛ր է։ Ոտք բարակ եւ կարճ, չարաբարո՛յ է։ Արձակաքայլն՝ մեծասիրտ է։ Որ արագ ընթանայ եւ զսպէ զինքն՝ եւ զերեսն կորակն է՛ եւ զբոլոր մարմինն կծկէ՛, երկնչո՛տ է եւ ըռիշտ եւ աղուեսաբարոյ։ Մանրաքայլն եւ արագն՝ չարաբարոյ եւ վատուժ ասեն լինիլ։

Սեւամո րթն՝ զխորամանկն յայտնէ։ Գոյնն սպիտակ եւ դեղին՝ պակաս ուժ է։ Գոյնն սպիտակ եւ կարմիր՝ ուժեղ է եւ սրտային։ Գոյնն հրային լուսափայլեալ աչօք՝ առ մոլորութիւն ձկտի։ Գոյնն միջակ ի մէջ սպիտակին եւ սեւին՝ ցուցանէ զուշիմն եւ զբարեբարոյն։

Երկայնամազ եւ թանձրն՝ գա զանաբարոյ է եւ մեծախորհուրդ։ Հերն շէկ եւ ստուար, ո՛չ է խելամուտ։ Իսկ հերն կիսասեւ եւ ոչ յոյժ բարակ՝ զբարեբարոյն եւ զբարի կազմուածն ցուցանէ։

Եւ առ հասարակ ասեմ զայս դնել՝ ի մտի. զի չափաւորութիւն անդամոցն ըստ ձեւոյն եւ ըստ գունոյն եւ ըստ քանակութեան եւ ըստ կալուածոյն եւ ըստ շառժմանն, նշանակէ զբարի մտացն ընդաբոյս յարմարութիւնն։ Իսկ ամենայն անդամք որ ներհակ են այսմ, զթիւրամիտն ցուցանեն։

Դարձեալ՝ ասէ Պղաիոն, եթէ մարդն որ ունի զնմանութիւն անասնոց ինչ՝ հետեւի եւ բարուց նոցին։

Այսքան վասն մարմնոյն։

(Պրակ ժե) Յաղագս զօրութեանց հոգւոյն

Ո՞րքան են զօրութիւնք հոգւոյն։

Պատասխան։ Ըստ փիլիսոփային Բ են զօրութիւնք անձին. այսինքն գիտնականս եւ կենդանականս։ Եւ իւրաքանչիւրն Ե Ե զօրութիւն ունին։

Գիտնականին են՝ Միտք. Տրամախոհութիւն. Կարծիք. Երեւակայութիւն. եւ Հասարա կ զգայութիւն։

Իսկ կենդանականին են, Կամք . Ընտրողութիւն. Յօժարութիւն. Բարկութիւն . Ցանկութիւն։

Եւ ի սոցանէ ոմանք են բանականք, եւ ոմանք անբանականք։

Բանականք են Միտք. Տրամախոհութիւն. Կարծիք. Կամք . Ընտրողութիւն։

Իսկ անբանք՝ Երեւակայութիւն. Զգայութիւն. Յօժարո ւթիւն. Բարկութիւն . Ցանկութիւն։

Եւ տեսականն եւ գործնականն զարդարինչք են սոցա։ Զի բանական մասունքն տեսականաւն զարդարի։ Եւ անբանքն գործնականաւն զարդարի։ Վասն այսորիկ կատարեալ իմաստութիւնն յերկուս բաժանի. ի տեսականն եւ ի գործնականն. այս ըստ Դաւթի։ Իսկ Մաքսիմո ս իմաստասէրն ասէ, Հոգի մարդոյ բ զօրութիւն ունի . միտք եւ բան։

Եւ սոքա Ե Ե զօրութիւնս ունին։ Մտացն. Իմաստութիւն. Տեսողութիւն. Ուսողութիւն. Անմոռացութիւն։ Եւ կատարումն զճշմարտութիւն։

Իսկ Բանին, Խոկումն. Գործ. Առաքինութիւն. Հաւատ։ Եւ կատարումն զբարին։

Եւ այ սպէս խառնին ընդ միմեանս։ Իմաստութիւն ընդ խոկումն։

Տեսողութիւն ընդ գործն։

Ուսողութիւն ընդ առաքինութիւն։

Անմոռացութիւն ընդ հաւատ։

Ճշմարտութիւնն առ բարին։

Քանզի միտքն շարժեալ առ իմաստս՝ դադարէ ի ճշմարտութիւնն։

Իսկ բանն սկիզբն առեալ ի խոկմանէն, զտեղի առն ու ի բարին։ Եւ երկուցն կատարումն է ի յԱստուած. քանզի նա՛ է ճշմարտութիւնն. եւ նա՛ է բարին։

Եւ է՛ ճշմարիտն բարի, եւ բարին ճշմարիտ , անդրադարձութեամբ։

Եւ սոքա առնեն զմարդն կատարեալ պատկեր Աստուծոյ։

Իսկ ըստ այլոց, զօրութիւնք հոգւոյն բաժանին յերկուս. որ է իմա ցումն եւ կամքն։

Իմացումն է որ ըմբռնէ։ Եւ կամքն է որ շարժէ՛։

Դարձեալ են զօրութիւնք հոգւոյն բաժանեալք ի մարմնոյն. որպէս իմանալն եւ կամիլն։ Ի յայսոսիկ հոգին ո՛չ առնու ի կիր զմարմինն. այլ զկիր առնօղն մարմնոյն զտրամախոհութիւն։ Զի տրամախոհութիւնն ա՛յնպէ ս է առ իմացումն որպէս գոյնն առ տեսանելիքն։

Դարձեալ հոգին ունի զօրութիւնս ոմանս անխառն ընդ մարմնոյն. որպէս բանն՝ կամքն՝ եւ սոյնպիսիք։

Եւ զոմանս ունի խառնեալս ընդ մարմնոյ. որպէս է բնական զօրութիւն կենդանականն եւ շնչականն որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Դարձեալ հոգի ն ունի զօրութիւնս ոմանս հասարակ ընդ անասնոց. որպէս զգայականութիւնն։

Մասնաւոր զգայութիւնն։

Հասարակ զգայութիւնն։

Երեւակայութիւնն։ Կարծիքն։

Տրամախոհութիւնն։ Եւ յիշողականն։

Իսկ զոմանս ունի ո՛չ հասարակ ընդ անասնոց. որպէս բանն. իմացումն. եւ կամքն. եւ սոյնպիսիք։

Դարձեալ են եւ ա՛յլ զօրութիւնք անբաժանելիք ի հոգւոյն. որպէս տնկականք, եւ զգայականք։

Զի թէպէտ ըստ ներգործութեանն բաժանին երբեմն ի բաժանելի մարմնոյն՝ զի առանց մարմնոյն ո՛չ կարեն ներգործել սոքօք, այլ անբաժանելի մնան ըստ էութեանն ի հոգին. որպէս ցուցանելո ց եմք յառաջիկայսդ։

Իսկ յանասունսն ամենեւին ըստ երկոցունցն կորնչին ընդ մարմնոյն։

Դարձեալ զօրութիւնք հոգւոյն. ոմանք են հնազանդ բանին. եւ ոմանք են անհնազանդ են բանին՝ զգայականն. որպէս ցասումն եւ ցանկութիւնն։ Իսկ անհնազանդ բանին՝ որպէս բանականն եւ տնկականն։

Դարձեալ զօրութիւնք հոգւոյն բաժանին ի ներքին զգայութիւնքն եւ յարտաքին։ Եւ է՛ արտաքին զգայութիւնքն ե. որ է մասնական զգայութիւն. այսինքն է տեսանելիքն. լսելիքն. հոտոտելիքն. ճաշակելիքն. եւ շօշափելիքն։

Իսկ ներքինն՝ որ է հասարակ զգայութիւնն. երեւակայութիւնն . կա րծիքն. տրամախոհութիւնն. յիշողութիւնն որ է միտք. զի ամենայն ինչ ի յիշողականն մտանէ։

Եւ զանազանութիւն ներքին եւ արտաքին զգայութեանցն ասացաւ ի վերոյ յաղագս հրեշտակաց ի ը գլուխն, ի ժզ համարն։

Դարձեալ զօրութիւնք հոգւոյն բաժանին երրակի ըստ երից ներգործութեանցն. որ է՛ կենդանանալն. զգալն. եւ բանաւորիլն։ Եւ ըստ այսմ զանազանին երեքկին զօրութիւնք հոգւոյն. այսինքն տնկական. զգայական. եւ բանական։ Զի տնկական հոգին յօժարի՛ գոլ. եւ զգայականն բարեպէս գոլ. եւ բանականն եւս բարեպէս գոլ. զի ո՛չ երբէք հանգչի, մինչեւ միաւորեսցի ընդ եւս բարեգունին։

Վասն այնորիկ զօրութեամբ սիրոյն շարժի առ Աստուած ի միջին կէտ իւր. զի գերազանցապէս հեշտասցի ի նա՛։

(Պրակ ժզ) Վասն մասանց հոգւոյն

Մասունք հոգւոյն ո՞րպէս ճանաչին։

Պատասխան։ Որպէս յարարածս Աստուած ճանաչի, այսպէս եւ ի մարմ նոյս զհոգին օրինակաւ իմանալ մարթի։

Մարմնոյս՝ գլուխն։

Հոգւոյն գլուխ՝ միտքն։

Փառքն՝ պատրանոց։ Արիւնն սիրտ։

Սէրն թոք։ Խնդութիւնն լեարդ։

Ստուգութիւնն փածեղ։

Հանճարն երիկամն։ Բնութիւնն ոտք։

Բանն ձեռք։ Հոգին կեանք։

Տեսութիւնն ակն։ Լսողութիւնն ունկն։

Խոհ ականութիւնն խորհուրդ։

Հարցումն։ Իմաստութիւնն ո՞րպէս է։

Պատասխան։ Լոյս՝ երկայնքն։ Կենդանութիւն՝ աջոյ ձեռն։ Փառք՝ ձախոյն ձեռն։ Մեծութիւն՝ բերանն։ Խօսքն արդարութիւն։ Օրէնք լեզուն։

Կիրք՝ ողոմութիւնն։ Բարին ճանապարհ. եւ Շաւիղ նորա՝ զգուշութիւնն։

(Պրակ ժէ) Վասն գործեաց կազմուածոց մասանցն

Որպէս օրինակաւ մասունք հոգւոյ ասացան, նոյնպէս է եւ մասունք մարմնոյն իւրաքանչիւրոցն գործի։ Զի լոյս Բանին եւ պայծառախօսութիւն՝ ի խելքն ծագէ. եւ իմացականն՝ ի միջին փորուած գլխոյն։

Խորհուրդն ի սիրտն։ Ցասումն ի լեղին։ Հա նճարն եւ ցանկութիւն՝ յերիկամունքն։ Ստուգութիւնն որ է ճարտարախօսութիւնն ի փայծեղն։

Հեշտութիւն ի լեարդն։ Սէրն ի թոքն։ Ծաղրն ի թաղանթն։

Ագահութիւն ի ստամոքսն։

Հպարտութիւնն ի բերանն։

Հանգիստն ի պարանոցն։

Ուժն ի յուսն։

Գործն ի ձեռն։

Արուեստն ի մատունսն։

Գնացքն ի զիստքն։

Ձայնն ի լեզուն։

Կապ բանին ի շթունսն։

Աղուորութիւն խօսիցն ի քիմսն։

Խնդութիւնն եւ թախծութիւնն ի յաչքն։

Աւետիքն ի յականջն։

Հարցումն։ Զիմաստութիւն ո՞ւր գտանէ մարդ։

Պատասխան։ Ի խորհուրդն եւ ի բանն իւր։

(Պրակ ժը) Վասն ճանաչման մարդոյն

Մարդն ո՞նց ճանաչի։

Պատասխան։ Յաչաց նայիլն. ի ձեռաց շարժիլն. եւ յոտից գնալն երեւի։

Դարձեալ՝ հասարակ ամենայն մարդ յարակցէն եւ յարուեստէն ճանաչի։ Զի թէ ի սուրբ մարդ յարի՝ սրբի եւ թէ ի պիղծ՝ պղծի։ Նոյնպէս թէ զարուեստն լաւ առնէ՝ գովի. եւ թէ վատթա ր՝ պարսաւի։

Դարձեալ՝ խորհուրդ մարդոյն ճանաչի յերից. այսինքն կամ ի կերպէ եւ յօրինակէ խօսիցն եւ ձայնին։ Ըստ որում. «Յաւելուածոյ սրտի խօսի բերանն»։

Կամ ի փոփոխիլ երեսացն։

Ըստ որում. «Սրտի բերկրեցեցելոյ՝ երեսք զուարթք»։

Եւ կամ ի շարժութեանց մասանց ոտից եւ ձեռաց եւ այլն։

Ըսհ որում. «Ոտք նենգաւորի թիւր ընթանան » ասէ առակն։

Հարցումն։ Զի՞նչ է վատն։

Պատասխան։ Տէրն յաւետարանին զչարն եւ զվատն մին ասէ։ Եւ մարդիկ սոսվր են զհիւանդս եւ զաղճատս վատ ասել։ Ա՛րդ՝ յայտ է թէ որ գործ յառնէ հոգեւոր կամ մարմնաւոր՝ վատ ասի։

(Պրակ ժթ) Վասն Հոգւոյ մարդոյ

Զմարդոյ հոգին ո՞րպէս իմանալ մարթի։

Պատասխան։ Հոգին պատկեր է Աստուծոյ. եւ Աստուածապաշտ մարդոյ՝ զԱստուած քննել ո՛չ մարթի թէ ուտի՛ է. կամ ո՞ւր է. կամ ո՞րչափ է. եւ կամ թէ ո՞րպէս է. կամ թէ մինչ ի յուր է։ Ն մանապէս եւ ո՛չ զհոգի մարդոյն։ Այլ զայն ինչ հարցումն որ զմարդն ի հերձուածոյ ի զատ տանի՝ պարտ է հարցանել. որպէս յառաջիկայդ հարցումն է սակաւ մի։

Հարց։ Իմացական միտս մեր՝ առ անիմանալին Աստուած ո՞րպէս վերանայ։

Պատասխան։ Չորիւք պարզութեամբ վերանայ իմացումն մեր.

Եւ են այսոքիկ։

Նախ՝ մաքրութիւն ի մեղաց։

Երկրորդ՝ հեռացումն ի զգայութեանց։

Երրորդ՝ նրբութիւն իմացմանն։

Չորրորդ՝ պայծառութիւն հաւատւղոյն։

Եւ որքան սոքա առաւելուն, առաւել ձկտի ներգործութիւն իմացականին։ Եւ այս է բացադարձութիւն իմացմանն. զոր ի բազում տեղիս ասեն վարդապետք։

Հարց։ Վասն է՞ր տղայն առաւել ուսանի քան զմեծն։

Պատասխան։ Վասն չորից։

Նախ՝ զի զգայարանքն նորա որպէս զկակուղ մոմ առաւել ընդունի զտիպն։

Երկրորդ՝ զբոյս ախտից եւ զայլ հոգս պակաս ունի։

Երրորդ՝ զկամքն հնազանդ ունի։

Չորրորդ՝ բնութեամբ բարին մերձաւոր է։

Ընդ դէմ այսմ եր(ի մեծին.

Նախ՝ զի զգայարանքն պինտ է։

Երկրորդ՝ բոյս մեղաց եւ հոգ կենցաղոյս ի սիրտն բազում է։

Երրորդ՝ կամքն կանգնեալ է մոլար ընթացից ջատագով։

Չորրորդ՝ մոռացեալ է զբարին. որպէս ասէ առակն. «Որ թողեալ է զուսումն մանկութեան եւ մոռացեալ զուխտն Աստուածեղէն»։ Վասն որոյ զխրատ եւ զուսումն ո՛չ լսեն մեծամեծք։

Եւ գիտելի է, զի զբնական արուեստն տղայքն աշաւել ուսանին։ Իսկ զբանականն եւ զիմաստութիւնն՝ կատարեալքն հասակաւ. յորժամ բանին մասն կատաի ի մարդն։

Հարց։ Վասն է՞ր մին տղայն ուշիմ եւ մտացի լինի. եւ մինն ապուշ եւ բռնամիտ։ Ոմն յամրախօս. եւ ոմն ցոփ եւ շուտափոյթ։

Պատասխան։ Այսմ ասեն Գ պատճառ։ Կամ ի խառնուածոյ տարերացն՝ յարախաշն եւ բարեխառն գոլ։ Կամ ի հայրենեաց նմանութենէ։ Կամ ի հրահանգից խրատողաց։

Կամ ի չար ուսումնակցաց եւ բարեաց։ Այլ մեծն Ներսէս այսմ ո՛չ է հաւան։ Զի այսոքիկ ի կողմանէ մարմնոյն են պատճառք։ Իսկ տրամադրութիւնք հոգւոյն խառնուածոյն մարմնոյն ո՛չ հետեւին։ Ալյ այս է ուղիղ. զի որպէս նախախնամութիւնն Աստուծոյ զդէմքն մարմնոյն ի հաւասարութիւնն անհաւասար պահեաց, եւ ի նմանութ իւնն աննման։ Նոյնպէս եւ ի բանական որակութիւսն հոգւոյն՝ նման եւ աննման, հաւասար եւ անհաւասար բացատրեաց. այսինքն խոհեմ եւ տգէտ. հեզ եւ բարկացօղ. ողջախոհ եւ ցանկասէր. եւ այլ զանազան բարս բնական՝ մարդոյն։

Եւ այսմ պատճառ անհա՛ս է մտաց մարդկան. միայն անքննին դա տաստանին Աստուծոյ է տալի. եւ անհետազօտելի ճանապարհաց նորին. որ եւ սակաւիկ մի յառաջ ասացաւ։ Այլ եւ ի սկիզբն գրոցս ցուցաւ յերեք համարն։

Գլուխ ԺԶ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ Ի) Յաղագս Ոգւոյ մարդոյ Հարցումն։

Խնդրեմ ուսանիլ վասն բոլոր էութեան հոգւոյն թէ ո՞րպէս կա մ զի՞նչ եղանակաւ գոյանայ։

Պատասխան։ Վասն ոգւոյն մարդոյ զանազան են կարծիք արտաքին իմաստնոց եւ վարդապետաց եկեղեցւոյ։ Զի ոմանք ասեն զհոգին յառաջ գոյանալ քան զմարմինն։ Եւ ոմանք զմարմինն քան զհոգի։ Եւ սոքա երկոքեանս խոտելի են եկեղեցւոյ։ Զի որք հոգի յառաջ ասեն գմյանալ՝ զայս դնեն պատճառ, եթէ յէակքս իմանալիքն յառաջ ստեղծան զան զզգալիքս. ապա եւ ի մարդոյն էութիւն հոգին յառաջ է քան զմարմինն։

Եւ որք զայս ասեն՝ հետեւին մոլորութեանցն Պղատոնի մարմնափոփոխութեանցն . որ ասէ քաղաք յերկինս. եւ հոգիք անդ ժողովեալ իբրեւ զզօր եւ զդասս։ Եւ ունին առաքինութիւն պաշտմանց։

Եւ որք ծուլանան, սողոսկեալ անկանին յերկիր ընդ մարմին մարդոյ շաղապատեալ։

Եւ յայնմանէ փոխեալ ի կենդանւոյ մարմի եւ ի տունկս, եւ ապա ի մարդն դարձեալ։

Զոր ընդ դերեւս հանէ սուրբն Գրիգոր Նիւսացին ի գիրս կազմութեան այսպէս եթէ, որք զհոգին յառաջ ասեն գոյանալ քան զմարմին մարդոյ. որ է համանման բանականութեամբ. եւ է ի նեռքոյ երկնային կենաց՝ զի մարմնաւոր է։

Այլ արդ ի մարմնի առաւել մեղանչէ քան յերկնային կեանս. վասն որոյ անկանի ի զգայական մարմին որպէս ասեն՝ որ ներքո՛յ է մարդոյն՝ ե ւ համանման ախտիւք զի զգայական է։ Այլ ա՛րդ ի յանբանսն ո՛չ է առաքինութիւն որով սրբի ի մեղաց . ապա պարտ է զի փոխեսցի ի ներքինն իւր որ է տունկն. եւ նման կենդանւոյն զի աճէ՛։ Այլ արդ՝ ի տունկն ո՛չ կարէ սրբիլ. այլ անկանի յանշունչն, որ ներքո՛յ է տնկոյն, եւ նման նոր ա զի մարմին է։ Կարգաւո՛ր է ապա՝ զի յանշնչոյն փոխեսցի յանէն եւ յանգոյն. որ մերձակայ եւ ներքո՛յ է անշունչ մարմնոյն։

Եւ թէ ասեն՝ եթէ մեք ի տնկոյն ասեմք դարձեալ ի մարդն փոխիլ եւ ո՛չ յանշունչն։

Ասեմք այռ այս եթէ որպէս դու օրէնս եդեր փոխանցիլ ի բարձրագ ունէն ի նուաստագոյն կեանս վասն մեղաց։ Այլ արդ եթէ փոխի ի տնկոյն ի մարդն, վատթար է մարդոյն կեանք քան զտնկոյն. ուստի ի մեծագունէն ի նուաստն փոխեցաւ։ Եւ եթէ այս սուտ է հարկ է ասել քեզ կամ մնալ ի թուփն, կամ փոխնլ յանէն եւ անգոյանալ որպէս ցուցաւ։

Եւ այժմ պատաս խանեսցուք այնմ որ ասեն՝ յարարածքսզիմանալիս յառաջ ստեղծեալ քան զզգալիս։

Ասեմք եթէ՝ ամենայն արարածք համանգամայն գոյացան յարարչէն. եւ ո՛չ մի զկնի միոյ. ըստ այնմ որ ասէ Մովսէս. «Ի սկզբանէ արար Աստուած զերկինս, եւ ապա զերկիր»։

Եւ Դաւիթ ասէ. «Ի սկզբանէ Հէր զեր կիր հաստատեցեր. եւ ապա զերկին»։ Իսկ որ ի զ օրն ասեմք ստեղծեալ զարարածս, այս զկարգ եւ զդասն նշանակէ մի քանզի յետոյ. այլ ստեղծումն համանգամայն եղեւ։ Այսքան առ նոսա, որք զհոգի յառաջ ասեն քան զմարմին։

Իսկ որ զմարմին յառաջ ասեան քան զհոգի, վկայ ածելով զՄովսէս որ ասէ եթէ՝ էառ զհողն եւ շինեաց մարմին. եւ յետոյ փչեաց ի նա զշունչն կենդանի, որ է կենդանարար հոգին։ Եւ դարձեալ՝ յիւրաքանչիւր կազմուած մարդոյ՝ յառաջ է մարմինն քան զհոգին Խ աւուրբ կամ Ձ։

Պատասխանեմ առ այս եթէ՝ փչումն ո՛չ զբանական հոգին ասեն սուրբ հարքն. զի մարդ ասելով զհոգի եւ զմարմին նշանակեաց. եւ զմարմին նշանակեաց. եւ զմարմինն զի ի նիւթոյ է՝ ի հողոյ ասաց. այսինքն ի դ տարերաց որ է ի հողն. եւ զհոգին ո՛չ նշանակեաց թէ ուստի՞ է. զի յանէից է ստեղծումն նորա։

Եւ արդ ի կատարեալ մարդն հոգւով եւ մարմնով՝ փչեաց զշնոր հաց հոգի ի մարդկայինսն ազգ. եւ ունէին որ քան յանմեղութեան էին. եւ կորուսին ի մեղանչելն։ Ըստ այնմ. «Մի՛ մնասցէ հոգի իմ ի դոսա վասն լինելոյ դոցա մարմին»։

Եւ դարձեալ զնոյն շնորհաց հոգին յետ յարութեանին փչեաց յառաքեալսն ասելով. «Առէք հոգի սուրբ»։

Եւ դարձեալ՝ եթէ տամք զփչումն՝ բանական հւգւոյն ըստ ոմանց, եւ այսու յետոյ իմանալ զհոգին քան զմարմինն մեղանչումնէ ճշմարտութեան ըստ ե եղանակի։

Նախ եթէ վասն մարմնոյն եղեւ հոգի զի շարժեսցէ զնա. ապա անա՛րգ է հոգին քան զմարմին որ վասն նորա եղեալն է. եւ մեծ եւ պատուական է մա րմինք քան զհոգի։

Որպէս այն զի ասէ առաքեալն. «Վասն որոյ ամենայն ». այսինքն վասն Աստուծոյ են ամենայն արարածք։ Այլ արդ անարգ է արարածք քան զարարիչն։

Եւ ասի զմարդոյն թէ վասն նորա է ամենայն. այսինքն անասունք եւ բոյսք. եւ անարգ է բոյսք քան զանասում. եւ անասուն քան զմարդ։

Եւ Տէրն ասէ. «Ոգի առաւել է քան զկերակուր. եւ մարմին քան զհանդերձ ». զի սոքա վասն պիտոյից հոգւոյ եղեն։ Այսպէս եթէ հոգի յետոյ ստեղծաւ վասն մարմնոյն, անարգ է քան զմարմին բաղադրեալ ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. ո՛չ է պարտ Բ լինիլ սկիզբն. այլ մի էութ եանն մի է սկիզբն։

Երրորդ՝ զի թէ հոգին յետոյ է քան զմարմին, լինի ինքն առ ինքն խեղ եւ անկատար։

Չորրորդ՝ զի լինի առ ինքն հակառակութիւն, թէ ո՞ է երէց եւ կրտսեր առ ինքն։

Հինգերորդ՝ զի տկարութիւն է զօրութեանն Աստուծոյ՝ եթէ զմի էութիւն ըստ մասին յայլ եւ այլ ժա մանակս գործեաց։ Այսպէս եւ ի կազմուած իւրաքանչիւր մարդոյ ո՛չ է մարմին յառաջ քան զհոգի որպէս ցուցանելոց եմք։

Իսկ վարդապետք ուղղաձեւութեան՝ յանդիմանեալ զերկոսին կողմանց ստախօսութիւն, ո՛չ զհոգի յառաջ քան զմարմին ասեն ստեղծեալ, եւ ո՛չ զմարմին քան զհոգի։ Այլ ի միասին համանգամայն ստեղծեալ. ո՛չ ժամանակաւ յառաջ եւ յետոյ, եւ ո՛չ բնութեամբ. այլ մի է սկիզբն միոյ գոյութեան մարդոյն։ Եւ որպէս ընդհանուր մարդկութիւնս լրիւ էացաւ ի տեսութիւնն Աստուծոյ յորչափութիւնն եւ ի թիւն։ Այսպէս եւ այժմ իւրաքանչիւրքն յառաջ եկեալ համանգամ այն գոյութեամբ, լնուն զայն թիւն՝ որ նախ էր ի տեսութիւնն Աստուծոյ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, զի՞նչ է այն մի սկիզբն գոյութեան մարդոյ։

Պատասխանեմք եթէ, սերմնական զօրութիւնն որ է ի մեզ, նոյն է սկիզբն գոյութեան մարդոյ։

Զի է՛ սկիզբն նիւթական մարմնոյ կազմուածոյն. եւ է ս կիզբն՝ ծննդեան հւոգւոյ։ Եւ թէ որպէս, ասելի է թէ, ի սերմնական զօրութիւնն տեսանի երկու իր։

Նիւթ մարմնական. եւ ազդումն արարչադիր հրամանին որ ասաց. «Աճեցէք եւ բազմացարուք»։

Ա՛րդ՝ ի նիւթոյն լինի կազմուած մարմնոյն. եւ յազդու հրամանէն գոյացութիւն հոգւոյն։

Եւ ա յսպէս մի է սկիզբն միոյ գոյութեան մարդոյն։

Եւ թէ ոք ասիցէ, զի՞նչ է այս որ յետ խ, կամ ձ աւուր ստեղծանի բանական հոգին։

Պատասխանեմք եւ ասեմք թէ, ո՛չ է հոգին յետոյ. ո՛չ ժամանակաւ եւ ո՛չ բնութեամբ. այլ դասիւ եւ կարգաւ։ Զի կազմողական զօրութիւնն որ է՛ ի նիւթն՝ ա զդումն առեալ յարարչադիր հրամանէն, նախ կազմէ եւ պատրաստէ զնիւթն առ ի յընդունելոյ զտնկականն. եւ ապա զզգայականն. յետ որոյ զբանականն ի ծագմանէն Աստուծոյ։

Եւ այս ո՛չ է ժամանակաւ յետոյ ըստ երից պատճառաց։

Նախ՝ զի նիւթն այն ունի առ ինքն բնական զկենդանութիւն տնկա կանին. եւ տնկականն մասնէ զգայականին. եւ զգայականն բանականին. եւ սոքա ո՛չ որոշին ի բոլորէն. զի մի են էութեամբ ի մարդն թէպէտ այլ են ներգործութեամբ. թէպէտ այլ են ներգործութեամբ։

Երկրորդ՝ զի զօրութեամբ ունի զհոգին յինքեան ծածկեալ. որ յետոյ ներգործութեամբ երեւի։

Եւ թէ ասէ ոք, ո՞րպէս է բանական հոգին նախ զօրութեամբ եւ յետոյ ներգործութեամբ։

Ասեմք եթէ՝ ի կողմանէ նիւթո՛յն կարելի է ասել. զի զոմն ունի, եւ զոմն ընդունի. այսինքն զտնկականն ունի , եւ ընդունի զբանականն։ Զի զօրութիւն ունի այս նիւթ ընդունել զբանականն. զոր նիւթ անասնոցն ո՛չ կարէ ընդունել։ Այլ ի կողմանէ հոգւոյն զօրութեամբ ո՛չ է ի սերմն այն ըստ ինքնութեան բոլորին. այլ ըստ ինքնութեան մասին. որ է տնկականն եւ զգայականն։

Երրորդ՝ եւս յայտնի է. զի ընդ նիւթոյ կազմութեանն համանգամայն է եւ երեւումն ոգւոյ. զի յորժ ամ անկատար է նիւթն, միայն կերակրիլն երեւի ի նմա։ Եւ յորժամ կազմի զգայութիւնն, շունչն երեւի ի նմա։ Եւ յորժամ ձեւանայ ի կերպ մարդոյ, յայնժամ բանական հոգին երեւի ի նմա ի խնամոցն Աստուծոյ։ Եւ այս կազմողական զօրութեանն է որ նախ պատրաստէ զնիւթ առ կեանքն. եւ ապա ի զգայութիւնն. եւ ապա ի բանաւորութիւնն։ Եւ մանաւանդ զի բնութիւնն յանկարծակի ո՛չ կարէ ներգործել. այլ սակաւ սակաւ հետեւելով յանկատարէն ելանէ ի կատարեալն։ Ապա ուրեմն համանգամայն ի միասին է հոգւոյ եւ մարմնոյ լինելութիւնն։

Եւ օրինակ այսմ։ Որպէս ի ծագել արեւուն՝ նախ նշոյլքն երեւին եւ ապա յետոյ արեգակն։

Այսպէս եւ բանական հոգւոյն նշոյլք է զգայականն եւ տնկականն։ Եւ կամ որպէս զօրք թագաւորի՝ նախ հասանեն յիջեւանն, եւ թագաւորին ասի իջեւանն թէպէտ յետոյ գայ։ Այսպէս եւ հնազանդեալ զօրք հոգոյն՝ զգայականն եւ տնկականն է. եւ նոքօք է հոգին ի մարմինն։

Այս օրինակ առաջնոյն։

Եւ դարձեալ՝ որպէս հատն ցորենոյ ունի առ ինքն զօրութեամբ զխոտն եւ զծաղիկն եւ զհասկն. եւ սոքա համանգամայն են ի հատն այն զօրութեամբ. որ յետ ժամանակաւ ըստ դասի երեւին։ Նոյնպէս իմա եւ զհոգին։

Այս օրինակ երկրորդին։

Եւ զոր օրինակ՝ տունկ ի յերկրի տնկեալ՝ նախ դալարի. եւ յորժամ հաստատի ծաղկի. եւ յորժամ եւս հաստատի՝ ապա պտղաբերի։ Այսպէս եւ հոգին ընդ անկատար նիւթոյն ունի զկերակրիլն. եւ յորժամ հաստատի զգայութեամբն ծաղկի. եւ յեւս հաստատիլն՝ բանականութեամբ պտղաբերի ի վերին խնամոցն որպէս պտուղն այն յարեգակնէ։ Եւ կամ որպէս պատկերագործ մինչ զոտն եւ զձեռն նկարեն՝ ո՛չ երեւի պատկեր մարդոյ. այլ ոտից եւ ձեռաց։ Եւ յորժամ ձեւանայ դէմքն, ի նոյն ժամ եւ ի յինքեան պատկերն մարդոյ։ Այսպէս եւ բանական հոգին համանգամայն երեւի ընդ ձեւանալ մարմնոյ։

Այս օրինակ երրորդին։

Եւ համանգամայն երեւի ասեմ՝ զոր օրինակ նիւթն յն ունի առ ինքն ծածկեալ զմասունս մարմնոյ. զձեռս եւ զոտս, զմիս եւ զմազ, որ յետոյ երեւին ի նմանէ։ Այսպէս եւ հոգին է ի նմա ծաղկեալ, եւ յետոյ յայտնի ըստ կարգի։

Նախ տնկականն. եւ ապա զգայակա նն. եւ ուր սոքա երեւին ի հրամանէն Աստուծոյ, երեւի եւ անդ բանականն։ Եւ կամ որպէս ծնեալ մանուկն ունի առ ինքն ծածկեալ զհոգին. այլ նա կերակրի եւ ապա զգայ. եւ յեհոյ խօսի։

Այսպէս եւ զներքին կեանս յարգանդին իմա։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ուստի՞ գտանեմք եթէ ունի զկենդանու թիւն հիւթն այն։

Ասեմք եթէ՝ ի Զ իրաց։

Նախ՝ զի ի կենդանի մարմնոյ է յառաջ եկեալ։

Երկրորդ՝ զի կենդանի է եւ յառաջ եկեալն։

Երրորդ՝ զի ի կենդանի երկիր անկանի։

Չորրորդ՝ զի ո՛չ է այն մեռելութիւն միայն՝ որ բանականն կամ շունչն պակասի. այլ եւ որ տնկականն պակ ասի. որպէս քար. ա՛յն է իսկապէս մեռեալ։ Այլ այժմ տնկականն գո՛յ ի նմա թէպէտ ո՛չ շունչն եւ ո՛չ բանն։

Հինգերորդ՝ զի ունակութիւնն նախ է քան զպակասութիւնն. զի ուր ո՛չ է ունակութիւն, եւ ո՛չ է անդ պակասութիւն։ Ապա ուրեմն հիւթն այն, նախ ունի զկեալն որ է՛ ունակութի ւն. եւ ո՛չ զպակասն որ է մեռելութիւն։

Վեցերորդ՝ զի զգործն կենդանւոյն տեսանմեք ի նա որ է ջերմութիւն, շարժութիւն, եւ ներգործութիւն. որ երեւի ի կազմելն զհիւթն։ Ապա ուրեմն ունի բնականապէս զկենդանութիւն։

Եւ թէ ոք ասիցէ , յորժամ ունի զկենդանութիւն սերմն այն՝ ընդէ։ ր ի վիժումն մեռանի։

Պատասխանմեք եթէ դ իրաց պակասութիւն, խափանէ՛ զկենդանութիւն նորին։

Նախ՝ թէ խանգարեալ իցէ սերմն։

Երկրորդ՝ պակասութիւն սերմանողին։

Երրորդ՝ անպատշաճ տեղիք սերմանն։

Չորրորդ՝ անդէպ ժամանակն։

Զայս եւ ի վերայ սերման հատո՛յ է իմանալ։ Թէ ժամանակն ցուրտ է կամ ջերմ։ Եւ երկիրն գէջ կամ չոր. եւ սերմն հոտեալ կամ աղանձեալ. եւ սերմանօղ ո՛չ լինի կամ ոչ սերմանէ։ Վասն ո՛չ բուսանի։

Ասեմք թէ՝ ամենայն սերմն ունի զջերմութիւնն եւ զգիճութիւն ամոքեալ յինքեան։ Այլ արդ՝ գիճութիւն ջրոյ զջերմ եւ զչոր վնասէ, եւ ջերմութիւն հրոյ զգէջն, եւ լինի անպտուղ։ Դարձեալ՝ ջերմ եւ գէճ չափաւորեալ է ի նիւթն այն. եւ որ արտաքուստ մտանէ՝ անչափութեամբն վնասեսցէ՛ զսերմնական զօրութիւնն ընդ նիւթոյն։

Եւ թէ ոք հարցանէ, ընդէ՞ր է զի ամենայն սերմն ի մէջն է։

Պատասխանեմք եթէ՝ ոմանք յարմատս ունին զսերրմն. ոմանք ի ծայրքն. կէսք ի տերեւն. այլք ի կեղեւն. թէպէտ եւ սոցա սերմնական զօրութիւնն է՛ ի մէջն, այլ առաւել կենդանւոյն։

Եւ այս ասն երեք պատճառի։

Նախ՝ վասն ի մէջն գոլով հաւասարապէս հուպ յամենայն մասացն զօրութիւն առնլոյ։

Երկրորդ՝ ի մէջն գոլով՝ մի վնասեսցի յարտաքին պատահարից։

Երրորդ՝ զի զօրութեամբ է նիւթն պա՛րտ է ծածուկ գոյ, զի ներգործութեամբ երեւեսցի։

Ծանիր եւ զայս. զի բազում զարմանագործութիւն գոյ ի սմա։

Նախ՝ զի զնման եւ զաննմանն ծնանի. որպէս հատն զցորեանն եւ զծեղ։

Երկրորդ՝ զի զամենայն մասու նս համանգամայն առ ինքն ունի։

Երրորդ՝ զի զկենդանութիւն ունի եւ ո՛չ երեւի։

Չորրորդ՝ զի զօրութիւն է, եւ յետոյ ներգործութեամբ փոխի։

Հինգերորդ՝ զի նիւթն հատանի, եւ զօրութիւնն ո՛չ։

Վեցերորդ՝ զի յապականեալ նիւթոյն՝ զօրութիւն կենագործի։

Եօթներորդ՝ զի մի գոլով սկիզբն ենթակային եւ կենդանութեանն որպէս ասացաք։

Եւ բազում եւս այսպիսիս։

Եւ թէ ասիցէ ոք, ապա երեւի թէ եւ բնական հոգին ի ծնողացն հատանի կամ գոյանայ։

Ասեմք թէ ո՛չ բնաւ։

Միտ դիր. Նիւթ մարմնոյն է ի ծնողացն. այլ հոգին ո՛չ է ի ծնողացն։ Այլ ի հրամանէն Աստուծոյ գոյանայ եւ երեւի։

Եթէ տնկական. եթէ զգայական. եւ եթէ բանական։

Այլ եւ հատումն ամենեւին ո՛չ ասի հոգւոյն. ո՛չ տնկականի եւ ո՛չ զգայականի եւ ո՛չ բանականի։ Այլ հոտումն նիւթոյն է եւ ո՛չ հոգւոյն վասն գ պատճառաց։

Նախ՝ զի անմարին է հոգին. վասն որոյ ո՛չ հա տանի. ո՛չ տնկականն. ո՛չ զգայականն. եւ ո՛չ բանականն։

Երկրորդ՝ զի հատեալն ապականի. այլ հոգին անապական է եւ անմահ։

Երրորդ՝ զի հատեալն մասնաւորի. այլ ընդ ծնանիլ զաւակին՝ ոչ ինչ պակասի ի ծնօղն. բան, կա մշունչ, կամ կենդանութիւն. այլ բոլորն ի ծնօղն եւ բոլորն ի ծնեալն։

Ապա ուրեմն հոգին ո՛չ հատանի եւ ո՛չ գոյանայ ի հոգւոյ որպէս մարմին ի մարմնոյ։

Այլ հատանի նիւթն ունելով առ ինքն զբոլոր կենդանութիւն. եւ լինի նիւթ այլ մարմնոյ նովին կենդանութեամբն զոր ունի առ ինքն։ Որպէս ճիւղ հատեալ ի ծառէ եւ տնկեալ յերկրի, ճիւղն է հ ատեալ ի ծառէն, այլ կենդանութիւնն ո՛չ. ուստի յայտ է զի տնկեալ ճիւղն նոյն կենդանութեամբն բուսանի զոր ունի առ ինքն։

Եւ թէ ասիցէ ոք. արդ յայտնեա, նախախնամութեա՞մբ է լինելութիւն հոգւոյ, թէ ստեղծմամբ։

Ասեմք առ այս. զի թէպէտ այլ է գործ ստեղծման եւ այլ նախախնամո ւթեան. զի ստեղծանելն է առնել իր ինչ ի յոչընչէ. եւ նախախնամելն՝ զեղեալն փոխանորդութեամբ ի նոյն տեսակն պահել։

Այլ արդ՝ նախախնամութեամբ է տնկականն եւ զգայականն. որք փտելով եւ զնմանս ծնանելով պահեն զնոյն տեսակն։ Իսկ բանականս մարդ ո՛չ ամենեւին նախախնամութեամբ. զի հոգին ո՛չ ի ծնողաց, այլ ի շնորհացն Աստուծոյ պագեւի։ Եւ ո՛չ ամենեւին ստեծմամբ. զի մարմինն նախախնամութեամբ փոխանորդի։

Դարձեալ՝ ո՛չ հեռի է ի նախախնամութեանց, եւ ո՛չ հեռի ի ստեղծմանց. այլ է ի մէջն։

Զի նախախնամութեամբ ունի զտնկականն եւ զզգայականն. եւ ստեղ ծմամբ զբանական հոգին զպատկերն Աստուծոյ,

Եւ դարձեալ՝ նոյն ինքն բանական հոգին ո՛չ նոր ստեղծումն է եւ ո՛չ հին։ Ո՛չ է հին, զի ըստ իւրաքանչիւր մարմնոյ համանգամայն ստեղծանի հոգին։ Եւ ոչ նոր, զի եւ նոյն ի սկզբանէ հրամանն արարչադիր առանց տկարութեան նեգործէ մինչ ի կատարած. եւ ըստ իւրաքանչիւր հոգւոյ՝ նոր հրաման ստեղծանելոյ ո՛չ արձակի։

Եւ թէ այդպէս է, ուրեմն ի հրամանն Աստուծոյ ո՛չ է նոր. այլ ի գոյացութիւնն իւր նոր է։ Ապա ուրեմն բանական հոգին նախախնամութեամբ է եւ ստեղծմամբ։ Նախախնամութեամբ՝ ո՛չ որպէս փտելով կամ ծնանելով զմարմին ի մարմնոց. այլ յառաջ բերէ զպատկերն իւր որպէս ինքն գիտէ։ Զի թէպէտ մի իր է նախախնամութիւնն Աստուծոյ առ արարածս, այլ զամենայնս ո՛չ միապէս պահէ եւ նախախնամէ։ Եւ ստեղծմամբ զի ըստ գոյութեան իւրոյ շնորհօքն Աստուծոյ նո՛ր պարգեւեցաւ ընդ լինելութեան մարմնոյ։

Եւ դարձեալ պարզ եւ յայտնի, այսպէս ասէ սուրբն Գրիգոր Նիւսացին եթէ, բանականին շնորհ ընդ լրումն մարդկութեանս թա՛փ է անց ի տեսութիւնն Աստուծոյ՝ որքանութիւնն եւ որպիսութիւնն. բանիւն որ ասէ. «Արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր ». այսինքն զբոլոր մարդկային բնութիւնս յառաջ եկեալ առնու զնոյն պատկերին շնորհ ի ծագմանէն Աստուծոյ. եւ լնուն զնոյն թիւ որքանութեան զոր ետես Աստուած նախ քան զլինիլն աշխարհի որպէս ասէ առաքեալն։

Զոր օրինակ՝ արուեստաւոր ոք կամիցի դրօշել ի քարեայ պատկեր, նախ նկարէ՛ ի միտս իւր զձեւ պատկերի ն. եւ ապա հատանէ զքարն եւ տաշէ՛ եւ դրօշմէ՛ զկերպի ըստ այնմ նմանութեանն որ էր միտս ձեւացեալ։

Նմանապէս եւ արուեստաւորն Աստուած նախանկար տեսութեամբն ունի ի միտս իւր նախ քան զլինիլն մարդոյն՝ զորպիսութիւնն. զորքանութիւնն եւ զայլն. իսկ արուեստն որ է արարչադիր հրամանն, ազդէ՛ ի նիւթն. եւ զի անկատա՛ր է նիւթն, անկատար տայ եւ նմա հոգի զտնկականն։ Եւ յեւս աճիլն՝ տայ զշնչականն։ Եւ ի կատարիլ մարմնոյն՝ հեղու ի նա զհոգի բանական ըստ նախատես գաղափարի այնորիկ որ էր ի միտս արարչին յառաջ քան զլինիլն աշխարհի։

Ապա ուրեմն գործ նա խախնամութեան է զիւրաքանչիւր ոգի յառաջ ածել. եւ նախատպին պատկերակից առնել։ Իսկ յառաջ ածեալն նոր գոյացաւ։ Ապա ուրեմն յայտնի է հարցումնդ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, վասն է՞ր նախ զտնկականն տայ եւ ապա զբանական հոգին։ Ա՛րդ՝ է այսմ կրկին պատճառ։ Նախ բանական, եւ երկրորդ բարոյական։

Եւ բնական է, զի յանկատարէն ի կատարեալն ելանէ. որպէս աստիճանաւ ի գլուխ սանդղոյն. եւ ի սակասուն ի բազումս. այսպէս եւ հոգի։

Իսկ բարոյականն այս ինչ է. զի զպատկերն արարչական եւ զառաջին կեանս դրախտին կորուսաք, եւ զանասնեղէն պատկերն եւ զերկրորդ եւ զախտա ւոր կեանս ընտրեցաք։ Յիրաւի շրջեցաւ ի մեզ եւ լինելութիւն հոգւոյն։ Եւ ըստ անասնոցն հաւասարութեան նախ գոյանայ անասնականն որ է տնկականն եւ զգայականն. եւ յետոյ բանականն։

Եւ թէ ոք ասիցէ, երեւի ապա թէ գ հոգի է ի մարդն զանազանութեամբ էացեալ։ Ոմն նախախնամութեամբ. որպէս տնկականն եւ զգայականն. եւ ոմն ստեղծմամբ. որպէս բանականն։

Ասեմք առ այս թէ՝ ո՛չ են գ հոգիք ի մարդն. այլ գ զօրութիւնք են հոգւոյ։ Իսկ հոգի մի է մարդոյ ի միոյ նախախնամութեան յառաջ բերել. յանկատար նիւթն եդեալ զտնկականն եւ զզգայականն. եւ ի կատարեալն զ հոգի բանական ծագեալ։ Թէպէտ յայլ եւ այլ ժամանակս երեւին սոքա. այլ մի են էութեամբ։ Եւ որպէս տեսանին՝ այլ եւ այլ հոգիք են սոքա յայլ եւ այլ տեսակս։

Այսինքն բանականն ի մարդն. եւ զգայականն յանասուն. եւ տնկականն ի բոյսս։ Այլ ի մարդն ո՛չ է պարտ ասել զհոգի. այլ մի հոգի եւ գ զօրութիւն։ Նոյնպէս եւ ի զգայականս ո՛չ է պարտ ասել բ հոգի. այլ բ զօրութիւն։ Իսկ զտնկականն ի տունկն ո՛չ է պարտ ասելզօրութիւն. այլ հոգի է տնակական։ Եւ յայտ ուրեմն է՝ թէ մի է հոգի մարդոյն։

Եւ այս վասն բ պատճառի։

Նախ՝ զի մի գոյութիւն է մարդն եւ մի կենդանի. մի հոգի է միոյ մարդոյ եւ մի կենդանութիւն։

Երկրորդ՝ զի թէ այլ եւ այլ էր հոգի, ի յայլ հոգւոյ տեղիս ո՛չ բնակէր այլ հոգի որպէս յայլոյ կաղապար. եւ այլ դրօշած ի յայլ կնիք. այլ մի է. վասն այն որ յետոյ երեւի, յառաջնոյն խառնուածն կարէ՛ բնակիլ։ Ապա ուրեմն մի է էութիւն հոգւոյ ի մարդն։

Այլ զանազան զօրութիւն ի զանազան ներգործութեանցն երեւի. որ է աճիլն. զգալն. եւ խորհիլն։

ԶԻ մի եւ նոյն հոգին ըստ այնմ որ ազդէ տնակակն ներգործութիւնն որ է կերակրական. աճողական. եւ ծննդական. կոչի տնկակա։ Եւ ըստ այնմ որ ներգործէ ի զգայարանս, կոչի զգայական։ Եւ ըստ որում իմանայ եւ խորհի, կոչի բանական հոգի. որպէս այլ ուր բաժանի ի տեսողական զօրութիւնն. եւ յիմացականն. եւ ի յիշողականն. մնալով անբաժանելի ներգործէ ի նոսա։ Նոյնպէս եւ ասա իմա։ Իսկ թէ զսոսա գ տեսակս ասես, կամ զօրութիւնս, կամ մ ասունս բանական հոգւոյն, մի է տեսութիւնն։

Այլ արդ՝ օրինակաւ տեսցուք զմիութիւն հոգւոյն։ Եւ զոր օրինակ՝ ի զգայականն գոյ տնկականն, այլ մի է հոգի զգայականին եւ ո՛չ բ։ Այսպէս եւ սոքա գոն ի մարդն, այլ մի է հոգի մարդոյ եւ ո՛չ երեք։

Եւ զոր օրինակ՝ մի է էութիւն իմ ացման, այլ ի ե զգայութիւնս բաժանի ըստ ներգործութեանն։

Այսպէս մի է էութիւն հոգւոյն ըստ ինքեան, եւ յերիս բաժանի ըստ ներգործութեան։

Եւ զոր օրինակ՝ մի է բոլոր մասամբ իւրով. այսպէս մի է բոլոր հոգի, եւ սոքա մասունք նորա։

Եւ որպէս ասէ Արիստոտէլ զերեք թիւն՝ որ մի ունի զէութիւն իւր. այլ երկուքն եւ մինն մասունք են նորա։ Զի յորժամ ասես մին՝ այս առաջին մասն է երրորդին. եւ երկուքն երկու մասն։

Եւ յորժամ ասես գ, յայնժամ զառաջին թիւսն ունելով յինքեան՝ կատարումն եղեւ նոցա։ Այսպէս եւ զգայականն եւ տնկականն մասունք են բանա կանին՝ նախ եդեալ ի մարմինն. եւ յորժամ բանականն հեղի ի մարմինն, յայնժամ եւ սոքա հեղին ընդ նմա. զի զօրութիւնք եւ ասունք են նորա ըստ օրինակի նախասացեալ երրորդ թուոյն։ Եւ յայնժամ զգայականն եւ տնկականն ո՛չ ունին զներգործութիւն իւրեանց ի կազմողական զօրութե նէն այլ ի նոյն ինքն ի հոգւոյն։ Եւ նա հոգին է որ զզգայական եւ զտնկական զօրութիւնն ի գործ ածէ միայն ի մարմինն որքան է ի մարմնի։

Իսկ զերրորդ գործն որ է իմանալն եւ բանաւորլին, ունի հոգին եւ յետ անջատելոյն ի մարմնոյն։

Եւ օրինակ այսմ դարձեալ տես զնշոյլս արեգակ անն. որ նախ երեւի՝ եւ ապա արեգակն։

Եւ յորժամ ծագէ արեգակն, յայնժամ եւ նշոյլքն իւր ընդ իւր ծագեն եւ ինքեամբ լուսաւորեն զմեզ որպէս նախ նշուլիւքն։

Եւ յորժամ բաժանի արեգակն ի մէնջ, նշոյլքն իւր անբաժանելի են ի նմանէ։ Այսպէս իմա եւ զբանական հոգւոյն. որ ի մարդն մի է եւ զանազանապէս ներգործէ։

Եւ թէ ասիցէ ոք , ո՞րպէս է մի, զի ահա ի մահուանն բաժանին ի նմանէ։

Ասեմք առ այս, եթէ եւ յետ մահուան ո՛չ բաժանին սոքա ի հոգւոյն ըստ էութեան. զի մի է էութիւն սոցա։ Այլ ըստ ներգործութեան. զի ո՛չ է մարմին՝ ո՛չ կարէ ներգործել։ Եւ ա յսպէս ո՛չ է բաժանեալ ի հոգւոյն, այլ ի մարմնոյն։

Եւ թէ ասիցէ ոք, երեւի ապա թէ հոգին ինքն առ ինքն նախկին է եւ յետոյ եթէ մի է հոգի։

Ասեմք առ այս, թէ մի է հոգի հաւաստեցաւ. եւ ո՛չ է ինքն ինքեան առաջին եւ վերջին. զի մի էութեան՝ առաջին եւ վերջին ո՛չ է. այլ ըստ ներգործութեան. զի ըստ առաջին եւ վերջին զօրութեանն՝ առաջին եւ վերջին ներգործէ։

Եւ թէ ասցէ ոք, երեւի ապա թէ առաջին զօրութիւն հոգւոյն տնկականն է՝ եւ վերջին բանականն որ է յոյժ անպատշաճ։

Ասեմք առ այս, եթէ բանականն առաջին է ըստ պատուոյ քան զզգայականն. եւ զգայա կանն քան զտնկականն։ Այլ հակադարձեալ սոքա ըստ կարգի եւ ըստ դասու՝ յառա՛ջ է տնկականն քան զզգայականն, եւ նա՛ քան զբանականն ի յերեւումն. այլ էուծեամբ համանգամայն են. որպէս անդ ուրեմն ասացաք վասն հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Այսպէս իմա՛ եւ աստ վասն հոգւոյ եւ զօրութեանց նորա։

Եւ թէ ոք ասիցէ, երեւի ապա թէ յառաջագոյն է հոգի քան զմարմին, եւ յետոյ մասամբ երեւի։ Ասեմք առ այս թէ, օն ի բաց տար ի մտաց քոց զհեթանոսական կարծիս. զի ո՛չ է հոգի յառաջ քան զմարմին. եւ ո՛չ մարմին նախքան զհոգի որպէս ի սկիզբն ասացաք։։ Այլ է նախ էացեալ ի բա նն Աստուծոյ, եւ համանգամյն ընդ մարմնոյն երեւեալ ի պարգեւաց այնմ նախատես բանի։

Եւ թէ զտեսութիւնս զայս կարծես էութիւն հոգւոյ ըստ որում է հոգի, ապա ո՛չ միայն ետես զհոգի, այլ եւ զմարմին՝ եւ զիւրաքանչիւրոց ընտրութիւն, եւ զհամար հերաց եւ զթիւն աստեղաց. եւ սոքա յետոյ են գոյացեալ ըստ կամաց տեսողին։ Այսպէս եւ հոգի ըստ կամաց խնամողին յետոյ պարգեւեալ ըստ թուոյ ծննդեան իւրաքանչիւր մարդոյ որպէս ինքն գիտէ։ Այսքան առ այս։

(Պրակ ԻԱ) Վասն թէ յո՞րժամ ներգործեն երեքկին զօրութիւնք հոգւոյն

Դարձեալ ըստ կարգի ս հարցանեմ թէ յո՞րժամ, եւ ի քանի՞ս սկսանի ներգործել տնկականն եւ զգայականն եւ բանականն։

Պատասխան։ Պատճառ յապաղելոյ եւ փութալոյ սերմնականին զօրութեան գ են. այսինքն. ազգն՝ տեղին՝ եւ ժամանակն. որպէս ի սերմանս բուսոց է տեսանել։ Ոմանք ըստ ազգի եւ տեսակի իւրեանց հով եւ ջերմ՝ չոր եւ գէջ գոլով, փութով կամ յապաղելով բուսանին։

Եւ այլոց տեղին է պատճառ, բերրի եւ անբերրի գոլով։

Ոմանց ժամանակն ցուրտ եւ ջերմ։

Իսկ որ հասարակն է սոցա եւ պատշաճաւոր, ունին զնոյն հասարակութիւն բուսոց ի նոյն ժամանակս։

Եւ արդ՝ ուսեալք զայս, մտցուք եւ ի ներքս բանիցս այսոցիկ եւ տեսցուք։ Զի սերմնական զօրութիւնն որ է ի նիւթն այն՝ իսկ ընդ խառնիլ սերմանցն յարգանդի, զուգապէս ցուցանէ զտնկականն։ Ի մածնուլն արուական եւ իգական սերմանցն՝ լինի որպէս պանիր մինչեւ ի Զ օրն. ըստ Յոբայ որ ասէ. «Որպէս կաթն կթեց եր զիս. եւ որպէս պանիր մածուցեր»։ Եւ այս է ըստ մարգարէութեանն որ ասէ. «Եղիցին երկոքեան ի մարմին մի ». այսինքն յերկու սերմանց ծնողացն լինի մին մարմին զաւակի։ Եւ յետ այնորիկ յեօթներորդէ աւուրն սկսանի արիւնածուծ լինիլ յարգանդէ մօրն ընդ պորտն. որպէս դըդում եւ ձ մերուը ընդ կոթն։

Ապա կազմէ զձեւ զգայականին մինչեւ ի ի օրն. ըստ մարգարէին որ ասէ. «Ես որդն եմ եւ ո՛չ եմ մարդ»։ Եւ նախ սիրտն կազմի զայլ անդամսն. զի ջերմութիւն սերմանն ի մէջն ժողովի եւ կազմէ զսիրտն։ Եւ դարձեալ սիրտն է ի մէջ բոլոր անդամոցն որպէս կէտ կարակնին։ Եւ որպէս սիրտն նախ գոյանայ , նոյնպէս եւ յետոյ մեռանի վասն ջերմութեան նորին։ Եւ ի իա աւուրցն ի վեր՝ երեւեալ շնչոյն ձեւակերպէ զկերպ մարդոյ մինչ ի խ օր արու մանկան. եւ իսկոյն հեղի ի նա հոգին բանական ի շնորհացն Աստուծոյ ծագեալ ի նա։ Եւ էգն հոգեւորի յետ ձ աւուր՝ որպէս ասացաք զպատճառն վասն տեղւոյն ցրտութեան որ է ձախ կողմն արգանդին. որ ցուրտ գոլով վասն փայծաղանն՝ յապաղէ զկազմուած նիւթոյն ի կրկնապատիկ ժամանակս ձ աւուրց։ Որպէս լերինք ցուրտ գոլով՝ զպտուղս ո՛չ հասուցանեն որպէս ի դաշտի։ Այսպէս եւ արու մանկանն յաջ կողմն բեղմնաւորեալ՝ վասն ջերմութեան լերդին եւ լեղւոյն՝ փութով կատարի անդամօք։

Եւ թէ վասն է՞ր ասիցէ ոք՝ ոմն յետ զ աւուր՝ եւ ոմն ի ի՝ եւ ոմն ի Խ։

Ասեմք առ այս, եթէ քառասունն ունի զչորս եւ զտասն թիւն. զի Դ տասն է։ Ա՛րդ՝ ժ թիւն կատարեալ է. եւ չորսն տարրակ ան է. այսինքն զի կատարեալ հոգին բանական ի նոյն ժամն խառնեալ միաւորի ընդ մարմնոյն տարրական, եւ կերպացեալ լինի մի մարդ ի դէմ եւ մի բնութիւն մարդոյ ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. որպէս քառասուն ի տասանց եւ ի չորից է գոյացեալ։

Այսպէս եւ շնչականն գոյացեալ ի ի երորդ աւ ուր՝ կիսակատար գոլով բանականին զնոյն ունի խորհուրդ։ Զի քսան Դ Ե Է. եւ կենդանին է ի չորից տարերց. ունելով զԵ զգայութիւնս։

Իսկ տնկական կերակրի յետ զ աւուր. զի վեցն որ է՛ կատարեալ թիւ, եւ նիւթն այն է ի չորից տարերց, եւ ունի ՆՌ ինքն զկազմողական եւ զտնկական զօ րութիւնն որ է Զ։ Կամ ընդ Դ տարերց ունի զխառնումն երկուց նիւթոց, այսինքն արուական եւ իգական։

(Պրակ ԻԲ) Վասն Յղացման կենդանեաց

Իսկ թէ վասն է՞ր ասիցէ ոք՝ յղացեալ մնան յարգանդի՝ մարդն ինն ամիս, եւ այլ ենդանիք աւելի եւ կամ պակաս։

Պատասխանեմք եթէ՝ եւ զա յս երթիցուք յառաջինսն եւ գտցուք։ Զի ամենայն նիւթ սերմնականի է ի չորից տարերց. եւ ունի զկազմողականն զօրութիւն. որով լինի տնկականն։ Իսկ տնկականն ունի երիս զօրութիւնս. այսինքն զկերակրականն որ է՛ սննդականն. զաճողականն եւ զծննդականն։

Ա՛րդ՝ կերակրելովն պահի անհատն։ Եւ աճելովն պահի ենթակայ նիւթն։ Եւ ծնանելովն պահի տեսակն։

Նմանապէս եւ կերակրականն ունի զօրութիւնս դ . որ է՛ քարշողականն. ունականն. հալողականն. եւ վտարականն։ Եւ ունին զայս ամենայն բոյսք եւ տունկք։ Զի քարշեն յերկրէ զհիւթ, եւ ունակացեալ պահեն, եւ հալեալ օ խեն յինեքանս. եւ վտարեն զաւելորդսն ի կեղեւ՝ ի տերեւ՝ եւ յայլն։

Ա՛րդ՝ տնկական զօրութիւնն բնականապէս՝ է նիւթն. որով կազմի եւ պատրաստի նիւթն առ տեսակս ազգի իւրեանց։ Վասն որոյ ըստ թուոյ զօրութեան իւրոյ՝ որ է՛ սնանիլն աճիլն եւ ծնանելն, յերեք ամիսս ծնանի զպտուղ ս. որպէս ցորեան եւ այլքն։ Նաեւ այսու թուով տունկք երից ամաց տան զպտուղս։ Այսպէս եւ կենդանիք ոմանք երից ամաց յղանան եւ ծնանին։ Վասն որոյ բոյսք առ հասարակ յերեք ամիսս ծնանին, եւ ի չորրորդումն կատարին յաւելեալ ի վերայ զկազմողական զօրութիւնն։ Եւ այլք եւս յաւել եալ. զի են ի չորից տարերց՝ է եւ ընդ ամիսս կատարին։ Եւ այլք ունելով եւ զկերակրականին զօրութիւնս՝ յապաղեն մինչ բաժան ամիսս։

Եւ թէ ասիցէ ոք, դ տարերքն են հիմն ամենայն նիւթոյ, պարտ էր լնուլ զդ թիւն։

Ասեմք թէպէտ նիւթն ի չորից տարերց է, այլ տնկականն զօրացեալ ք ան զնիւթն՝ ըստ իւրոյ մասանցն ծնանի. զի ծնանիլն տնկականին է. այլ եւ ունի զտարերացն թիւ. զի յամիսս չորս կատարի այն՝ որ յառաջ ծնաւ։

Այս է պատճառն. զի ոմանք յապաղեն. եւ ոմանք փութով տան զպտուղ որպէս ասացաք։

Կամ ըստ ազգի իւրեանց, եւ կամ ըստ տեղւոյն եւ ժ ամանակին ցրտութեան եւ ջերմութեան եւ այլն։

Նմանապէս ծառք եւ տունկք՝ որ յետ երից ամաց կամ չորից ցուցանեն զպտուղս՝ յայսմ թւոյ ո՛չ ելանեն արտաքս։

Եւ թէպէտ զնանիր խոտոյ ասեն ի նոյն ժամն բուսանիլ եւ կատարիլ եւ խամրիլ, ի նոյն թուոյս ոչ ելանէ ժամուք կամ մասամբք։

Եւ թէ զարմաւենւոյ ասեն ի խ ամս պտղաբերիլ։ Սակայն եւ նա է ի թիւս յայս. այսինքն զի երիցս պատկելով երեքտասանն՝ լինի լթ … եւ ի քառասներորդումն պտղաբերի։ Եւ կամ որպէս մարդ կատարեալ՝ բերելով ինքեան զդ եւ զժ ինն խորհուրդ։

Եւ ուսեալք զտնկականն՝ կարգաւ ելցուք ի զգայականն։

Ա՛րդ՝ զգայականն է ի չորից տարերց. եւ ունի զտնկականն։

Որ եւ յաւելեալ իր ինչ զգայական՝ լինի զ. վասն որոյ առ հասարակ ի զ ամիսս ծնանին. եւ այլք ի զ շաբաթս. եւ կէսք ի զ օրս։

Իսկ որք ի խ աւուրս ծնանին եւ կամ ի ի, որպէս հաւ. ունին նոքա զխորհուրդ չորի ց տասանց եւ չորից հնգից, ըստ ե զգայութեանց ներքոյ եւ ե զգայութեանց արտաքոյ որպէս ասացաք։

Այլ եւ զգայականին յաւելեալ շնչականն եւ շարժականն եւ ցասմնականն ընդ ցանկականին՝ լինի թ. վայսն որոյ ոմանք յինն ամիսս ծնանին կամ ի ժ։

Այլ եւ պարզապէս ըստ չորից տարերց տ նկականին՝ գ զօրութիւնք՝ եւ ե զգայութիւնք լինի բաժան։

Վասն որոյ ոմանք յբաժան ամիսս ծնանին որպէս ձի։

Այլ եւ յաւելեալ ի վերայ զշարժականն եւ զշնչականն եւ զցասմնականն եւ զցանկականն, ընդ նմին եւ զկազմողական նիւթն եւ զտնկականն, որ լինի ժը։ Վասն որոյ ոմանք ի տար ին եւ կէսն ծնանին որպէս ուղտ։ Եւ աւելի եւ պակասն է ի նոյն թիւն չորից եւ երից. եթէ աւուրց եւ եթէ ժամուց մինչեւ ի ճանճ եւ ի մժեխ։ Եւ կամ ըստ ազգի իւրեանց եւ ըստ տեղւոյն եւ ժամանակին փութան եւ յապաղեն զծնունդն

Ուսեալք եւ զայս, բե՛ր տեսցուք եւ զմարդոյն թէ վաս ն է՞ր յինն ամիսս ծնանի։ Ա՛րդ՝ որպէս ասացաք՝ մարմինն է ի դ տարերաց. եւ ունի ե զգայութիւն. վասն որոյ յինն ամիսս հաստատի անդամօք եւ ապա ծնանի։

Դարձեալ տնկականն ունի գ զօրութիւն։ Եւ ա զնիւթն, եւ ե զգայութիւնս, որ լինի թ։ Վասն որոյ թէպէտ ամսեայ ծնանի։

Դարձեալ ունի զե զգայութիւնս, եւ զշարժականն՝ եւ զշնչականն՝ եւ զսրտստականն՝ եւ զցանկականն, որ լինի ինն։

Դարձեալ մարմինն է ի գ տարերց. եւ ունի երիս տեսակս ոգւոց. Տնկական. զգայական. եւ բանական. վասն որոյ է ամսեայ ծնեալն ապրի եւ շնորհալի լինի վասն շնորհալի թուոյ եօթներորդին։

Եւ յաւելեալ զկազմողականն՝ յութն ամիսս ծնանի եւ ո՛չ ապրի զի անկատա՛ր է։

Դարձեալ Դ տարր, եւ տնկականն եւ զգայականն, եւ երեք մասունք հոգւոյն բան ցասումն եւ ցանկութիւն, որ լինի Թ։

Դարձեալ թէպէտ խառնուած է չորից տարերց ըստ կրկին քառից որակաց առա ւել եւ նուազ. եւ իններորդն հաւասար է որ է իմ արդն. վասն որոյ ինն ամսեայ ծնանի։

Դարձեալ Գ ամիս անկանին որպէս ասացաք. եւ Գ զգայականին. եւ Գ բանականին։

Դարձեալ թէպէտ թիւն է երիցս երրեակ. եւ երեք թիւն է կատարեալ. ունելով առաջին միջին եւ վերջին. ի նմանութիւն թէպէտ դասուց հրեշտակաց։

Դարձեալ թէպէտ թիւն պակաս է ի ժ երորդէն. եւ մեք պակասեցաք յինն դասուց հրեշտակաց, որ նախ հաւասար էաք ի դրախտին. եւ կարօտացաք մարմնաւոր ծննդեանն, նմանելով անասնոց. ըստ այնմ. «Մարդ ի պատուի էր եւ ո՛չ իմացաւ. հաւասարեաց անասնոց»։ Իսկ հի նգ օրեայ անդրանկանն յետոյ լինիլ՝ բերրէ՛ զնմանութիւն նախնի մարդոյն. որ յետ ե աւուր ստեղծաւ։

Դարձեալ ժ երորդ՝ աստեղագէտք ասենթէ յղացումն ամենայն մարդոյ Զօհալին է. եւ յիւրաքանչիւր մոլորակս ամիս մի թուեալ՝ լինի ծնունդն ի մուշթարին թէպէտ ամիս։

Եւ թէ ի լուսինն ծնանի եօթն ամսեան ապրի։

Եւ ութ ամիսն երեւակին է ո՛չ ապրի։

(Պրակ ԻԳ) Վասն սերմանելոյ եւ ծնանելոյ

Կարգաւոր է եւ աստ հարցանել թէ վասն է՞ր անասունք յերրորդ ամին կարեն զնմանն ծնանիլ, եւ մարդն ի չորեքտասանն։

Պատասխան։ Կարծեմ որպէս ասացեալ եղե ւ այս. բայց ո՛չ լիապէս։

Զի բոյսք մանունք եւ չորքոտանիք մանունք կարեն ի նոյն ամի զնմանն ծնանիլ ըստ վերոյ ասացել երրեակ թուոյ ամսոյ, կամ կրկին վեցեկի։ Իսկ տունկք որք են մեծաբոյսք՝ եւ չորքոտանիք մեծամեծք՝ յերրորդ ամին ծնանին զննմանն. որ է թիւ կրկին ամսոյ ընդ երրեակ վեցից։ Իսկ այլ նուազունքն եւ կամ յաղթանդամքն մարմնով՝ առաւել եւ նուազ։

Զի մանունքն յամսօրէից եւ ի վայր, ի շաբաթս եւ յաւուրս եւ ի ժամս ըստ նոյն թուոյ կարեն զնմանն ծնանիլ. եւ առաւելքն առաւելեալ ամօք կրկին կամ երեքկին որպէս ասացաք։

Իսկ մարդոյն խորհո ւրդն ըստ չորից տարերց եւ երից զօրութեանց տնկականին եօթեամբ կատարի. թիւ շնորհալի եւ մշտակոյս ըստ աթենայ. զի ոչ ծնեալ լինի եւ ո՛չ զայլս ծնանի։ Վասն որոյ յեօթն ամիսս ատամն բուսանի տղայոց. եւ յեօթն ամն դարձեալ փոխի։ Եւ է ամեայ ուսումն ստանայ . վասն որոյ մինչեւ յեօթն ամն երեխայ կոչի. զի գ մասունք են հոգւոյն. բան. ցասումն. եւ ցանկութիւն. ըստ Պղատոնի։

Եւ այսպէս ի ներքուստ ի վեր կրկնեալ եօթիցն որ է չորեքտասան, կատարի ցանկական մասամբն եւ կարէ՛ զնմանն ծնանիլ եւ կոչի մանուկ։

Վասն որոյ յայսմ հասակի տիոց հրաման է յեկեղեցւոյ պսակ դնել այսպիսի մանկանց։

Եւ երիցս կրկնեալ էից մինչեւ ի իա, լինի կատարեալ արիական մասն ցասմնականին. եւ կոչի պատանեակ մինչեւ ի ԻԸ ամն։

Եւ մտանէ ի կարգ զինուորաց. վասն որոյ Մովսէս ի Ի ամենիցն ի վեր թուէր զզինուորսն։

Եւ չորիցս կրկնեալ էից մին չեւ ի ԻԸ ամն, լինի երիտասարդ. եւ կատարի բանական մասն։

Եւ վասն տնկական եւ զգայական մասին՝ կազմողական զօրութիւնն այլ եւս աճեցուցեալ զմարմինն Բ ամ եւ դադարեալ յերեսներորդին, լինի ժամանեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոս ի, յորում մկրտեցաւ Տէրն մեր։ Որ յայսմ թ ուոջ եւ նախահայրն Ադամ ստեղծաւ։ Եւ այս հասակաւ եւ չափով յառնելոց եմք առ հասարակ։ Եւ զի այս է թիւ կատարեալ չափոյ հասակի մարմնոյ եւ մասանց հոգւոյ։ Վասն որոյ յայսմանէ եւ յառաջ հեստատի մարդ ի հանճարս բանակրութեան ո՛չ ի տեսութիւն իմացման մինչեւ ի խթ ամն որ է եօ թնիցս եօթն։

Եւ ի յիսներորդէն մինչեւ ի հէ որ է մետասան է, լինի հասակ ծերութեանն։ Եւ ի ՀԸ էն մինչեւ ի մահ, եւ կամ ի ՃԺԲ ամն, լինի զառամացեալ. որ է եօթնիցս վեշտասան։

Եւ այսպէս ըստ ոմանց վեցեկի շարժմունք հասակի մարդոյս որպէս ասացաւ. այսինքն Երեխայ. Մանուկ. Պ ատանեակ. Երիտասարդ. Ծեր. եւ Զառամացեալ։

Եւ դարձեալ՝ հասակ մարդոյ չորիցս ունի զփոփոխումն. այսինքն ի մանկութիւն. Յերիտասարդութիւն. Յալեւորութիւն. եւ Ծերութիւն։

Ա՛րդ՝ մանկութիւնն կատարի ի չորեքտասան ամն. եւ է կատարեալ ծնօղն եւ ծնունդն։

Զի ժ չորից ծնանի. եւ չորսն տարրական է. վասն որոյ ի նմա կարէ մարդ ծնանիլ զնմանն իւր։

Եւ կրկնեալ ի հնգետասանէն մինչեւ ի լ, կատարի երիտասարդական հասակն. որ է գ տասամբ կատարեալ . ունելով զցանկականն եւ զցասմնականն եւ զբանականն լիով առ ինքեան։ Եու այս է բարձր հասակն եւ կատարեալ. զի ի սմա պապ կարէ լինիլ մարդն երեսն ամենի։ Եւ այսպէս միջին հասակս կատարեալ։ Ձգի մինչեւ ի խզ ամն. որ է դժզ. եւ վեցն կատարեալ թիւ է. եւ աստ տիրէ ալիք եւ սկիզբն լինի ծերութեան մինչեւ ի հբ ամն. յորում է ծայրք կենաց ըստ Դաւթի, եւ թիւ երկուտասան վեցից խորհրդաւոր։

Եւ տե՛ս, զի բ բ են յաւելեալ թիւ ի չորեքտասան, յերեք հասակն փոփոխելով։

Դարձեալ՝ եւ Տէրն բաժանէ զհասակ մարդոյ ի դ յերեկոյ. ի մէջ գիշեր. ի հաւախօս. եւ ընդ առաւօտս։ Երեկոյ է ի տղայութենէ ի մանկութիւն։ Մէջ գիշեր է երիտասարդութիւնն։ Հաւախօս՝ ալեւորութիւնն։ Առա ւօտ՝ ծերութիւնն։

Թէպէտ ոմանք փոխեն զայս կարգ, ո՛չ է թէպէտ դէմ բանիցս կարգի. այսպէս ասելով։

Առաւօտ՝ որ է՛ տղայութիւնն. այն ինչ ի լոյս մերձեալ։

Եւ հաւախօս՝ մանկութիւնն։

Մէջ գիշեր՝ երիտասարդութիւնն. ի խորս մեղաց ննջեալ։

Եւ յերեկոյ՝ ծերութիւնն . որ երեկոյացեալ կենաց եւ ի մահիճ գերեզմանի ժամանեալ։

Ապա ուրեմն յա՛յտ է՝ զի տղայոթիւնն ո՛չ կարէ զնմանն ծնանիլ. այլ մանկութիւնն որպէս ասացաւ։

Եւ դարձեալ ըստ չորից տարերց եւ եղանակաց եւ ժամուց աւուր եւ հիւթոց համեմատաբար փոփոխին եւ հասակ մարդկան։

Յեղանակս գարնան, եւ յառաւօտուն մինչեւ յերեք ժամս, եւ հիւթոյ արեան, եւ մանկութեան հասակն ի տղայութենէ ծննդեան եւ աճման՝ ունին զնմանութիւն օդոյ ջերմ եւ գէջ գոլով։ Վասն որոյ ի մանկութեանն անկա՛ր է զնմանն ծնանիլ։

Իսկ ամառն, եւ մինչ ի զ ժամս աւուպն, եւ խարտեաշ մաղձն, եւ երիտասարդն՝ ըստ նմանութեան տարրական հրոյ ջերմ եւ չոր գոլով. վասն որոյ առաւել բարկացօղ եւ ցանկասէր լինի։

Իսկ աշունն, եւ մինչ ի թէպէտ ժամս աւուրն, եւ սեաւ մաղձն, եւ ալեւորն, ըստ նմանութեան երկրի ցուրտ եւ չոր գոլով՝ ծոյլ եւ պղերգ գոլով ամենայն ուսմանց եւ գործոց։

Իսկ ձմեռն, եւ յինն ժամէն մինչեւ յերեկոյ եւ բոլոր գիշերն, եւ սպիտակաթոյր հիւր պլղամին, եւ ծեր մարդ, ըստ նմանութեան ջրոյ ցուրտ եւ գէջ գոլով. վասն որոյ սպիտակի եւ ցրտանայ եւ պակասի զօրութեամբ։ Ապա ուրեմն յայտ է թէ վասն է՞ր մարդն ի չորեքտասան ամն կարէ ծնանիլ։

Առ այս այսքան։

(Պրակ ԻԴ) Թէ տղայն փութով ոչ կանգնի

Խնդրեմ եւ զայս ուսանիլ թէ ընդէ՞ր է՝ զի մարդս կատարեալ կենդանի է քան զանասունս. եւ յորժամ ծնանին նոքա ահա՛ ի նոյն ժամն կանգնին յոտից վերայ եւ գնան, եւ այլն. իսկ մարդն ոչ։

Պատասխան։ Այսմ ասեն վարդապետք բազում պատճառս։ Նախ ասեն ոմանք, եթէ ուղեղ գլխոյ անբանիցն ընդ խելապատակին ունի չորութիւն եւ հովութիւն. եւ ջիլքն ի նմանէ յառաջեալ յանդամս մարմնոյն՝ փութապէս պնդէ՛ եւ տայ շարժիլ։ Իսկ մարդոյն ուղեղն գէճէ եւ հով. զի նկարեսցէ յինքն զիմացումն մտացն . եւ ջիլքն յառաջեալ ի նմանէ վասն գիճութեանն ո՛չ կարէ պնդել զանդամսն. վասն որոյ ո՛չ կանգնի եւ ոչ գնայ։

Դարձեալ՝ ամենայն իր առաւել ունի զօրութիւն ի տեսակս իւր՝ քան ի յայլս. որպէս ջուր առաւել զօրաւոր է ի գետս՝ քան ի յերկիր խառնեալ. եւ տնկականն առաւել է ի տունկսն՝ քան յանասունս։ Ուստի յա՛յտ է՝ զի առաւել կերակրի եւ աւելի աճէ եւ բազումս ծնանի տունկն քան զանասունս։

Այսպէս եւ զգայութիւնն առաւել է ի զգայականս քան ի մարդն։ «Ուստի յա՛յտ է՝ զի այծեամն առաւել է տեսանելեաւ. եւ շուն հոտոտելեաւ. եւ այլն նմանապէս. վա սն որոյ փութով շարժին եւ կանգնին քան զմարդն։

Դարձեալ՝ զկարգ յղացման յարգանդին պահէ՛ աստ եւ ի ծննդեանն. այսինքն զսննդեան եւ զգայութեան եւ զբանի ներգործութիւնս այսպէս։

Ի ծնանիլն նախ խնդրէ միայն կերակուր եւ աճէ, յետ որոյ տեսանէ կանգնի եւ գնայ. յետ որո յ խօսի եւ իմանայ։ Զայս կարգ պահէ եւ ի զարգացման հասակին. զի մինչեւ ցեօթն ամն ատամն բուսանելով եւ փոփոխելով՝ նշանակէ զկերակրականն։ Եւ անտի ի չորեքտասանն՝ զծննդականն ցուցանէ. որ է՛ կերակրականին դարձեալ։ Եւ անտի մինչեւ ցերեսուն ամն՝ զարիականն։ Եւ անտի յառաջ զ բանական մասին կատարումն եւ զկայ՝ ցուցեալ։

Դարձեալ՝ նախախնամութենէ այսհէս կարգեալ. զի մարդս ունի դայեակ եւ սնուցօղ, պէտս ունի խնամարկութեան զի հասցէ ի չափ հասակի։ Իսկ անասնոցն ո՛չ է դաստիարակ արտաքուստ. վասն որոյ բնութիւնն խնամէ զնոսսա ի ներքուստ։

Եւ մի՛ աստ ընդ դէմ բերցի բանիս թէ՝ ամենայն մեծամեծք գութ ունի փոքունց. զի եւ այս նախախնամութեանն է. որ եդ ի բնութեանս խնմա տանիլ նոցա, մինչ ինքեանք եւս ի չափ հասակի եկեսցեն եւ զերծանիցեն ի վնասուց։

Հինգերորդ՝ ի յուսումն խոնարհութեան մերոյ. զի տեսանելով զմեզ տկար քան զանասունս, մերւ եւ աղքատ ի մօրէ ծնեալ , խոնարհեալ զիջանիմք ի հնազանդութիւն արարչին. եւ զի մի՛ եկամուտ հպատութեամբ կրեսցուք զանկումն արուսեակին։

(Պրակ ԻԵ) Վասն խառնեալ սերմանցն հարց

Ի մարդոյ եւ յայլ ինչ կենդանեաց կարէ լինիլ ծնունդ. որպէս ասեն ի կնոջ է՛ եւ յարջոյ ծնունդ եղեալ։

Պատասխան։ Ասեմք թէ ո՛չ լինի վասն բ պատճառի։ Նախ՝ զի բանականի եւ անբանի սերմ ո՛չ խառնին ի միմեանս։

Երկրորդ՝ վասն ժամանակին . զի մարդն յինն ամիսն կատարէ զանդամս, եւ արջն երեք։ Նոյնպէս եւ յառիւծոյ եւ յիշոյ ո՛չ լինի ծնունդ. զի մինն մսակեր է եւ միւսն ընտակեր։

Այսպէս եւ զամենայն հակառակ տեսակս իմասցիս ո՛չ խառնիլ սերմանք նոցա։

Իսկ ի ձիոյ եւ յիշոյ լինի ջորի. զի ընտակերք են եւ միաժամք ծնանին։ Այլ թէ լինին մարդակերպ կենդանիք, վայրիք են եւ գազանք. եւ ո՛չ ի խառնուածոյ մարդոյ։ Իսկ թէ մարդ լ ինի շանադէմք, եւ այն ո՛չ է ի խառնուածոյ շանց, այլ նշան է հայրենեաց, կամ սպի անձանց։

Պատճառք Յղացման Հարցումն։

Զի՞նչ է որ ամենայն ծնունդ թէ տունկք թէ կենդանիք՝ նախ յղանան եւ ապա ծնանին։

Պատասխան։

Ըստ բնականին այս է. զի ամենայն իր րոր լինի՝ յանկատարութեն է ի կատարումն ելանէ, եւ ի զօրութենէ ի ներգործութիւն որպէս ի վերոյ ասացաւ։ Իսկ նշանակէ նախ զժամանակն. զի անցեալն եւ հանդերձեալն ոչ է ի միջի այլ ներկայն։ Նոյնպէս եւ յղանալն հանդերձեալ է եւ վախճանեալ անցեալն, որ ո՛չ երեւին . այլ միայն ծնեալն երեւի որ է ներկայ։

Երկրորդ՝ ցուցանէ զաշխարհ. որ էր նախ քան զլինիլն ի նախանկար տեսութիւն արարչին՝ եւ ապա եղեւ, եւ յետոյ վախճանի. այլ սկիզբն եւ վախճան ո՛չ տեսանի մեզ. բայց միայն եղեալ արարածքս։ Նոյնպէս եւ արուեստն նախ նկարի ի միտքն եւ ապա ներգործի։

(Պրակ ԻԶ) Վասն երազոյ Հարցումն

Խնդրեմ ուսանիլ թէ զի՞նչ է երազն որ տեսանէ մարդ։

Պատասխան։ Զանազան են դէմք երազոց։ Զի է որ բնական է, եւ է՛ որ Աստուծոյին, եւ է որ դիւական։ Այն որ Աստուծոյինն է տեսիլ կոչի. որպէս Աբրահամուն. Յակոբայն . Յովսեփայն. եւ Դանիէլին։

Որ ի խորհրդակա ն միտսն վասն օգտի զլինելոցն ցուցաներ։

Իսկ դիւականն ընդ դէմ այսմ՝ վասն մոլորութեան զանազան երեւմունս ցուցանէ աղտեղութեան. եւ կամ զբարին խափանել ջանայ. որպէս ի չարչարանս Տեառն վասն կնոջն պիղատոսի ընթերցեալ լինի. եւ որպէս գրէ սուրբն Եւագրիոս։

Իսկ բնական երա զն բաժանի ի չորս ըստ սրբոյն Նիւսացւոյ ի գիրս կազմութեան։

Նախ՝ զի մնացորդք գործոց եւ խորհրդոց կերպարանին ի յիշատակարանս հոգւոյն զոր ինչ գործեաց ի անցելումն, կամ խորհեցաւ վասն հանդերձանելոյն։

Երկրորդ՝ զոր ախորժակն ունի զկարօտութիւն՝ զա՛յն տեսանէ. որպէս քաղ ցեալն զկերակուր. եւ ծարաւն զջուր։

Երրորդ՝ ըստ հիկթին յաւելուածոյ՝ եւ պակասութեան մաղձիցն՝ ի ներքուստ կամ յարտաքուստ, ջերմ եւ ցուրտ եւ այլն, զնորին նմանն եւ զկերպարանն առնու առ ինքն։

Չորրորդ՝ ըստ բարուցն տեսանէ ոք. զի այլ է երազ արի մարդոյ, եւ այլ երկչոտի ն. ա՛յլ գիճասիրին, եւ այլ պարկեշտին։

Նմանապէս խոհեմին եւ անզգամին. տրասիրսն, եւ անյագ անիրաւին։

Իսկ զի բանական միտքն ո՛չ տեսանէ զերազն, այլ անբան մասն, որ է տնկականն ի մեզ. նա՛ յածի յերազն. եւ ցուցանի այս ի կրկին իրաց։

Նախ՝ զի խորհրդական միտքն կարգաւոր եւ առանց տարակուսանաց տեսանէ. իսկ երազն անկարգ եւ տարակուսանօք եւ զանհնարն տեսանէ որպէս ի վերայ օդոյ թռչիլ, եւ ի ծովու գնալն, եւ աղքատաց թագաւորել, եւ այլն։

Երկրորդ՝ զի բանական միտքն եւ զգայականն խափանեալ է ի գործոյ յորժամ ննջէ ոք։ Իսկ տնկականն միայն գործ է ի կերակրիլն եւ աճիլն, նա նկարէ յինքեան ի զգայութեանցն եւ ի մտացն ըստ տկարութեան իւրոյ անկարգաբար երեւեցուցեալ ի յիշատակարանս մտացն որպէս ասացաք։

Այսքան առ վասն երազոյ։

(Պրակ ԻԷ) Վասն իմաստութեան Հարցումն։

Զի՞նչ է իմաստութիւն։

Պատասխան։ Իմաստ ութիւնն հոմանուն է եւ ի բազում տեսակս որոշի. եւ բնաւքն ամենայն՝ մտացն են ներգործութիւն. վասն այն կոչի իմաստութիւն որ է իմացութիւն։

Ե նախ ասի իմաստութիւն նոցա, որ զբնութիւն էիցս քննեցին. եւ զշարժումն լուսաւորացն. որպէս իմաստունքն յունաց։

Եւ է գործի իմացմա ն նոցա՝ յիշումն. եւ ենթակայ՝ երկնային մարմինք՝ եւ էութիւնք եղելոց։

Երկրորդ՝ իմաստութիւն ասի զանազան արուեստից գիւտք. ըստ այնմ. «Ո՞ ետ կանանց իմաստութիւն նկարակերտութեան»։ Եւ է գորրծի իմացման նոցա՝ ձեռք եւ մատունք. եւ ենթակայ՝ նիւթք երկրաւոր։

Երրորդ՝ իմաս տութիւն ասի եւ բանական քննութիւն. որք բանիցն տեղեկացեալ ընտրեն զստոյգն ի ստոյն։ Եւ է գործի նոցա՝ տրամախոհութիւնն. եւ ենթակայ՝ բանից զազազանութիւնք։

Չորրորդ՝ եւ կատարեալ իմաստութիւն է՝ իմացմանն հպիլ յԱստուած եւ յԱստուածայինս ի հւգեւոր եւ յիմանալի կեանս։

Ի նոյն խոկալով սրել զնա եւ ատել զհեշտութիւն զգայութեանցս։ Եւ է գործի իմացմանս այս՝ լոյս հաւատոյն. եւ առաջադրեալ՝ Աստուածայինքն եւ իմացականքն։

Եւ զայս իմաստութիւնս Տէրն հաւատ կոչէ. եւ Յօհաննէս լոյս . եւ Սողոմոն իմաստութիւն։ Եւ այս է պատճառն. զի լոյս հաւատոյն հեղումն է յԱստուծոյ առ իմացումն մարդոյ։ Եւ ըստ որում իմացումն է մեր՝ իմաստութիւն կոչի։ Եւ ըստ որում լոյս շնորհաց՝ հաւատ եւ լոյս անուանի։

Եւ իմաստութիւնս այս երիւք տարորոշի յայլ երիցն։

Նախ՝ ըստ առաջ եդելոյն. զի առաջ եդեալք սորա են Աստուածայինքն եւ իմանալ իք. իսկ նոցայն՝ մարմնականք եւ զգալիք։

Երկրորդ՝ ըստ պատուոյն. զի այս երկնային եւ վերուստ իջեալ. իսկ այսոքիկ երկրաւոր եւ շնչաւոր որպէս ասէ առաքեալն։

Երրորդ՝ ըստ կատարման. զի այս յետ փոխման զյոյսն ունի լծակցեալ անմահութեան եւ խնդութեան. իսկ այնոքիկ կորստակա ն եւ անցաւոր։

Հարցումն։

Զի՞նչ է Իմաստասիրութեան անուն, եւ զինչ Իմաստակն, եւ զի՞նչ Իմաստունն, եւ զի՞նչ Իմաստութիւն։

Պատասխան։ Իմաստասէր իմանամք զայն՝ որք ըստ արտաքին փիլիսոփայիցն կրթուծեան են վարժեալք. որպէս Պղատոն Արիստոտէլ, եւ այլքն։ Եւ իմաստակ կոչին՝ որք միոյ արհեստի են գլուխ՝ որպէս քերականութեան. ճարտասանութեան. աստղաբաշխութեան. եւ այլք. որպէս պիհռոնացիք ակադիմեանքն. որք հակառակ կոչին։ Իսկ իմաստունն ըստ երկուց եղանակաց իմանալի է։ Առաջինն խոհեմք եւ իմաստունք բնականապէս. որպէս նահապետքն առաջինք. աբրահ ամ. Իսահակ. Յակոբ. Յոբ. Կուռնէլիոս. եւ այլքն։

Երկրորդ՝ շնորհիւ ընկալեալք որպէս Բեսէլիէլի. Եղիաբ ուրիեանց . եւ սողոմոն։ Վասն զի յԱստուծոյ. առին եւ կոչեցան իմաստունք։ Իսկ իմաստութիւն միայն Քրիստոս ասի ըստ Պօղոսի. «Քրիստոս՝ Աստուծոյ զօրութիւն եւ Աստուծոյ իմասիութիւն».

Վասն հանճարոյ Հարցումն։

Զի՞նչ է հանճար։

Պատասխան։ ար՝ զկատարումն ասէ. եւ ստուգաբանի՝ անճար եւ անխափան լինի կատարումն նորին։

Դարձեալ հանճար ասի, զի առ յապայն ունի զկատարումն։

Իսկ սահմանօրէն, հանճարն կարծիք է կապեալ ընդ ուղիղ խորհրդոյ։

Նախ՝ զի իմաստնոց ուղիղ է, եւ անմտաց կարծիք։

Երկրորդ՝ կարծիք է զգայութեանց, եւ ուղիղ իմացմամբ։

Երրորդ՝ կարծիք է, զի ի ներկայս ո՛չ է։ Եւ ուղիղ խորհուրդ, զի յապագայն լինելոց է։ Այսպէս սուրբն Ներսէս։

Դարձեալ վասն Հանճարոյն եւ Իմաստութեան եւ Գիտութեան Հարց։

Զի՞նչ է Հանճարն՝ իմաստութիւն՝ եւ գիտութիւն։

Պատասխան։ Նախ՝ հանճարն է բնական իմաստութիւնն շնորհական։

Իսկ գիտութիւն է ըստացականն։

Դարձեալ՝ հանճարն է ի բնականականն. գիտութիւնն յուսումնականն. եւ իմաստութիւնն յԱստուածաբանականն։

Դարձեալ՝ հանճարն է յարհեստ ն. իմաստութիւնն ի բանն. եւ գիտութիւնն առ երկոքինն. այսինքն ի յարհեստն եւ ի բանն։

Դարձեալ՝ հանճարն է հանդերձելոյն. իմաստն ներկային. գիտութիւնն անցեալ ժամանակին։

Դարձեալ՝ հանճարն է տրամախոհութեանն. զի կարծիք է կապեալ ընդ ուղիղ խորհրդոյ. իմաստութիւնն իմացմա նն. գիտութիւնն յիշողութեանն։

Դարձեալ՝ հանճարն է ի գիրս արտաքին. իմաստութիւնն ի սուրբ գիրս. գիտութիւնն ի մեկնութիւն նոցին։

Դարձեալ՝ հանճարն է ի սկիզբն. իմաստութիւնն ի մէջն. գիտութիւնն ի կատարումն։

Դարձեալ՝ իմաստութիւնն է բանին. զի նորա՛ է իմանալն. գիտութ իւնն ցասմանն. զի նորա է ընտրելն. եւ հանճարն ցանկութեանն. զի նորա է յանճարն տռփիլ։ Այլ ոմանք ասեն թէ՝ հանճարն ցասմանն է արիութիւն. եւ գիտելն ցանկութեանն. ըստ որում. «Ո՛չ գիտաց զկին իւր»։

Դարձեալ՝ ըստ այսմ կարգի իմաստութիւն է հաւատն. գիտութիւն յոյսն. հանճար ն սէրն։

Դարձեալ՝ իմաստութիւնն պատշաճի հօր ըստ կարողութեան. եւ գիտութիւնն որդոյ իբր բան. եւ հանճարն հոգւոյն բղխման։ Որպէս ասէ իմաստունն. «Աստուած իմաստութեամբ հիմունս էարկ երկրի. խորհրդով եւ հանճարով իւրով զանդունդս պատառեաց»։

Է եւ այլք ուրեք զանազանութիւ ն հանճարոյ եւ իմաստից ի յայլ վարդապետաց ասացեալ։ Սակայն այլ եղանակաւ է քան զասացեալս բնականաբար ի մէնջ։

Այսպէս ասեն եթէ՝ իմաստութիւն եւ հանճարն զանազանին։

Զի իմաստութիւնն է ճանաչումն Աստուծոյ բացարձակապէս. իսկ հանճարն է ճանաչումն համեմատաբար. այսինքն համ եմատելով զստեղծուածս առ ստեղծօղն։

Դարձեալ՝ զանազանութիւն, զի հանճարովն ճանաչի Աստուած լուսաւորութեամբ լսելոցն ի գիրս սուրբս. իսկ իմաստութեամբ ճանայի Աստուած ըստ ինքեան։

Դարձեալ՝ հանճարովն ճանաչեմք զԱստուած. այլ իմաստութեամբն ճանայեմք զքաղցրութիւն նորա։

Դարձեալ՝ ասեն թէ՝ հանճարովն եմք նախատեսք. այլ իմաստութեամբն հասունք։

Այսքան առ այս։

Գլուխ Ժէ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԻԸ) Յաղագս բոլոր մարդոյն

Զի՞նչ է «Արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում եւ ըստ նմանութեան»։

Պատասխան։ Գիտելի է, զի յերից է պա տկերին գեղեցկութիւն որով նմանի ի նախատիպն։

Նախ՝ չափաւոր ձեւն։

Երկրորդ՝ հաւասար մասունքն

Երրորդ՝ յարմար շունքն։

Արյ Աստուածային գեղեցկութիւնն ո՛չ այսու երանգըք զարդարի զի զմեզ ի նմանն իւր կազմեսցէ։ Այլ անճառ երանութիւնն է առաքինութիւնն է Աստուծոյ գեղեցկ ութիւնն զոր մեզ պարգեւեաց. այսինքն մաքրութիւն, անախութիւն, եւ ի չարէն օտարութիւն ասէ Նիւսացին սուրբ Գրիգոր։

Եւ արդ՝ ի դ իրս երեւի իշխանութիւն թագաւորին։

Նախ՝ ի թագաւորն. զի գլուխ եւ Տէր է բոլոր հնազանդելոցն։

Երկրորդ՝ ի ծիրանին. զի արքայազն է եւ թագաորածին։

Երրորդ՝ ի գաւազանն եւ ի մատանին. զի ի վերայ իշխանաց եւ իշխեսցելոց է հաստատեալ եւ յեցեալ։

Չորրորդ՝ կօշիկն կարմիր . զի արեամբ չափ ի ներքոյ ոտից են հնազանդեալք ամենայն։ Զայս նշանակեն։

Եւ որպէս զպատկեր թագաւորին նկարեն թագիւ եւ ծիրանեաւ եւ այլովն՝ եւ անո ւանեն զպատկերն թագաւոր։ Այսպէս իսկապէս թագաւոն ամենայն աշխարրհի ստեղծեաց զմարդա ըստ պատկերի իւրոյ։ Եւ փոխանակ ծիրանւոյն՝ զառաքինութիւն զգեցոյց. որ քան զամենայն զգեստ արքունական է։ Եւ փոխանակ թագին՝ ինքնիշխան կամօք զարդարեաց։ Եւ փոխանակ գաւազանին՝ անմահ երա նութեամբ հաստատեաց։

Եւ փոխանակ կօշկաց՝ զամենայն ինչ հնազանդ արար ի ներքոյ ոտից նորա։

Եւ ըստ այսմ բազոմւ եղանակաւ ասի մարդն պատկեր Աստուծոյ։

Նախ՝ զի Աստուած է անձնիշխան եւ ինքնակալ։ Նոյնպէս եւ մարդս։

Երկրորդ՝ Աստուած Տէր է եւ իշխան եւ ինքնակալ արարածոց։ Եւ զամենայն երեւելիս հնազանդ եւ ծառայ արար մարդոյն։

Երրորդ՝ զի անմարմին է հոգին։

Չորրորդ՝ զի անմահ է որպէս զԱստուած։

Հինգերորդ՝ զի զամենյան տեսանէ եւ քննէ Աստուած։ Այսպէս եւ մարդն ներքին եւ արտաքին զգայարանօք։

Վեցերորդ՝ ի յԱստուած է միտք եւ իմացումն ե ւ կամք։ Ունի եւ մարդս զայսոսիկ։

Եօթներորդ՝ Երրորդութիւն է Աստուած. Հայր եւ Որդի եւ Հոգի սուրբ։

Այսպէս ի մարդն միտքն բանն հոգին. ըստ եզնկացւոյ պլուզ վարդապետին։

Ութերորդ՝ ա անձինք կատարեալք. եւ թէ մինն պակասիցէ՝ ո՛չ է կատարեալ Աստուած։ Եւ մարդս երրորդութ եամբ է կատարեալ. հոգւով եւ մարմնով եւ բանիւ. եւ թէ մինն պակասիցէ՝ անկատար է մարդն ասէ վարդապետն Վարդան։

Իններորդ՝ անշարժ նոյնութեամբ իւրով զամենայն քննէ եւ իմանայ. այսպէս եւ միտք առ մարդն գոլով զգիտութիւն էիցս քննէ։

Տասներորդ՝ մի եւ նոյն միտք է յԱստուած որով զամենայն տեսանէ եւ զամենայն բարբառ լսէ։ Նոյնպէս եւ ի մարդս մի իմացումն է որ զանազան զգայարանօք իմանայ։

Մետասաներորդ՝ անտեղի եւ անուր է Աստուած. եւ հոգի մարդոյ բոլորն է ի բոլոր մարմինն. եւ բոլորն յիւրաքանչիւր մասն։

Երկտասաներորդ՝ անճառ եւ անպ ատում է Աստուած. եւ հոգւոյն միացումն ի մարմնի ի վեր է քան զբան։

Երեքտասաներորդ՝ ճշմարտի գիտօղ եւ սիրող է Աստուած. եւ միայն մարդս է ի զգալիս որ զճշմարիտն գիտէ եւ սիրէ։

Չորեքտասաներորդ՝ սէր է Աստուած եւ աղբիւր սիրոյ։ Եւ մեզ պատուիրեաց սիրել զմիմեանս։

Հնգտ ասաներորդ՝ այ եւ ողորմած եւ գթած է Տէր. եւ մեզ հրամայէ՛. «Եղերուք գթածք, որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է»։

Վեշտասաներորդ՝ զի բանական է։

Եօթնեւտասներորդ՝ զի իմաստուն է։

Ութ եւտասներորդ՝ զի անմեղ է հոգին։

Իննեւտասներորդ՝ ուղիղ է ձեւ մարդոյ. եւ ուղիղ է Տէր Աստուած մեր։

Քսաներորդ՝ զի նախատես է։

Քսանեւմէկ՝ զի շնորհ քահանայւոթեան ընկալաւ։

Քսանեւերկու՝ զի արարիչ է։

Քսանեւերեք՝ զի եռամասնեայ է։

Քսանեւչորս՝ ըստ ունակութեան՝ զօրութեան՝ եւ ներգործութեան, բայց այլազգաբա՛ր են ի մեզ եւ յԱստուած։

Քսանեւհինգ՝ ասէ լուսաւորիչն մեր, թէ ձեւ մարդոյ երեւեցաւ ի ստեղծանելն, զոր առնելոց էր զնոյն մարմին յետոյ ժամանակի. եւ ի նոյն պատկերն արար զմարդն։

Քսանեւվեց՝ յԱստուծոյ ծնանի. եւ մարդ ի մարդոյ։

Քսանեւեօթն՝ փաշաւորէ զԱստուած. զի եւ ինքն փառաւորեսցի։

Քսանեւութ՝ վասն որո յ ամենայն. այսինքն յԱստուծոյ. եւ վասն մարդոյն է ամենայն աշխարհ եղեալ։

Քսանեւինն՝ բարի եւ բարեսէր է Աստուած։ Նոյնպէս եւ զմարդն բարի եւ բարեսէր ստեղծ։

Երեսուներորդ՝ մի է պատկերն մարդ. եւ մի սկզբնատիպն Աստուած։ Ի սոցանէ ոմանք ըստ հոգւոյն միա՛յն են. եւ ոմանք ըստ հոգւոյն եւ մարմնոյն։