Գիրք հարցմանց · 6/12

(Պրակ Լ) Վասն Ժ.բանեան Օրինացն հարցումն

Որո՞վ զանազանին կրկին տախտակքն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի Ե բանն ի միում տախտակի էր Աստուածային. զի ասէր. «Ես եմ Տէր Աստուած քո. եւ մի՛ արասցես կուռս. եւ միսուտ երդնուր. եւ պահեա զօր շաբաթուն. եւ պատուեա զհայր եւ զմայր»։

Սոքա Աստուածայինք են. վասն որոյ նախագիծք եղեն։

Իսկ միւս հինգքն. «Մի՛ սպանաներ. մի՛ շնար. մի՛ գողանար. մի՛ սուտ վկայէր. մի՛ ցանկար»։

Սոքա մարդկայինք են եւ առ ընկերն եւ յանցումն։

Երկրորդ՝ զի Ե յանձնառականէ. եւ Ե հրաժարական։

Երրորդ՝ Ե ստորասական է. եւ Ե բացասական։

Չորրորդ՝ Ե հրամանք է. եւ Ե արգելումն։

Հինգերորդ՝ Ե միշտ է եւ առ միշտ. որպէս մի՛ սպանաներն. եւ մի՛գողանարն եւ այլն։

Եւ Ե միշտ՝ եւ առ ո՛չ միշտ. զի կերպն փոխեցաւ առ նորս։

Հարցումն։

Վասն է՞ր եզական դնէ զօրէնս իբր առ մի դէմս ասելով. «Մի՛ սպանանէր եւ այլն»։

Պատասխան։

Նախ՝ զի ամենայն ոք յինքն ձգեսցէ զբանս օրինացն. եւ մի ծուլասցի թէպէտ հասարակաց է կատարելի։

Երկրորդ՝ զի մի ոք որ կատարէ զօրէնս, պատուական է Աստուծոյ քան զամենայն աշխարհս. վասն այն ընդ մինն խօսի։

Հարցումն։

Զի՞նչ է օրէնք եւ իրաւունք։

Պատասխան։ Իրաւունքն է ընտրութիւն եւ հատուցումն դատաստանին այսպէս. զի դատաստանն է տեղիք քննութեան. եւ արդարութիւն է գործ դատաստանին։ Եւ իրաւունքն է կատարումն քննութեան եւ արդարապէս հատուցումն։

Իսկ օրէնքն եւ պատուիրանքն այնպէս զանազանին։

Նախ՝ զի օրէնքն կանոն եւ սահման է առնելեաց եւ ոչ առնելեաց։ Եւ պատուէրն է խրատ սիրելեաց եւ որդւոց։

Երկրորդ՝ օրէնքն է հարկի. եւ պատուէրն կամաց։

Եւ Ժ բան է օրինացն. եւ ԽԳ իրաւանցն. բովանդակն ԾԳ ի խորհուրդ ազատութեան մերոյ հաւատով Երրորդութեանն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է երիցս երեւիլ ի տարին։

Պատասխան։ Ի հինն Գ տօն էր գլխաւոր։

Նախ՝ զատիկն ազատութեան ելիցն ի գարնանն։

Երկրորդ՝ տըւչութեան օրինացն՝ յիսներեկի աւուրն յամռան։

Երրորդ՝ ժողովումն արմտեաց ի յաշնան. որ ի թշրինի Ժ կարգեցաւ։

Իսկ ի նորս զատիկ մեր զենաւ Քրիստոս եւ ազատեաց զմեզ։

Եւ հոգւոյն գալստեանն որ էջ յառաքեալսն։ Եւ տօն սրբոյ խաչին. զի արմտեաց եւ արդեանց մերոց ժողովումն է սուրբ խաչն փրկչական։

Դարձեալ երիրս երեւիլն է, զի աստ ի մարմնի հաւատով տեսանեմք զՔրիստոս. եւ յետ մահու յուսով ի հոգիս մեր. եւ յետ յարութեանն սիրով միաւորիմք ի նա։

Ըստ այնմ. «Ես արդարութեամբ երեւեցայց երեսաց քոց. եւ յագեցայց յերեւիլ փառաց քոց»։

Հարցումն։

Վասն է՞ր այնպէս ահագին երեւմամբ եւ որոտմամբ երեւեցաւ Աստուած ի Սինա։

Պատասխան։ Նախ՝ զի անհաւան էր ժողովուրդն եւ անկատար, զգալի տեսլեամբ եւ ձայնիւ զարհուրեցոյց. զի մի՛ մոռասցին. այլ հաւանեսցին եւ ի միտ պահեսցեն։

Զի տղայոց է երկիւղիւ խօսիլ։ Իսկ մեզ կատարելոցս՝ բանիւ աւանդեաց։

Երկրորդ՝ ի յօրինակ միւս անգամ գալստեանն փողով եւ հրով իջանելն ի դատաստան։

Երրորդ՝ ի գուշակ սուրբ հոգւոյն որ այնպէս որոտմամբ եւ հրեղէն լեզուօք էջ յառաքեալսն։ Վասն որոյ ի սոյն ժամանակի առաւելու որոտ կայծակ եւ կարկուտ զգալապէս՝ յիշատակ սքանչելեացն Աստուծոյ։

Հարցումն։ Զի՞նչ է որ զկէս արեան պատարագին խառնեաց ի ջուր եւ ցանեաց ի ժողովուրդն. եւ զկէսն էարկ շուրջ զսեղանովն։

Պատասխան։ Նշանակէ զժողովուրդն որք սրբին աւազանաւն եւ խառնին ի հաղորդութիւն արեանն Քրիստոսի։

Վասն որոյ յետ մկրտութեանն հաղորդեմք զկնքեալն։

Եւ այն որ շուրջ զսեղանովն, նշանկէ զքահանայս. որ մերձ սեղանոյն որ է Քրիստոս՝ միշտ սպասաւորեն եւ պատերազմին արեամբ չափ ընդ ախտս եւ ընդ դեւս։

Եւ թէ ոք ասիցէ, պարտ է ջուր խառնել ի խորհուրդն որպէս եւ Մովսէս։

Ասեմք եթէ՝ ո՛չ է պարտ։

Նախ՝ զի Մովսէս յայտնապէս զկէս արեանն անապական եհեղ զսեղանովն որ նշանակէր զանապական խորհուրդ արեանն։ Եւ զկէսն խառնեաց ի ջուր որպէս ցուցաւ ի խորհուրդ մկրտութեան եւ հաղորդութեանն խառնեալ։

Երկրորդ՝ զի նախ ջուրն էր ի խառնարանն եւ եհղ զարիւնն ի վերայ որ է ցոյց մկրտութեանն։

Իսկ սոքա նախ հեղուն զարիւնն եւ յետոյ զջուրն։

Երրորդ՝ նախ զխառնեալն ջուրն ցանեաց ի վերայ ժողովրդեանն որ էր մկրտութիւնն. եւ սոքա ճաշակեն զջուրն եւ զարիւնն։

Ահա յայտնապէս այլ է ձեւ արարողութեան սոցա ի յօրինակէն։

Եւ յայտ է զի յետ մկրտութեանն պարտ է հաղորդել, եւ նոքա ո՛չ առնեն որպէս ցուցաւ։

(Պրակ ԼԱ) Վասն խորանին հարցումն

Վասն է՞ր հրամայեաց ի զանազան նիւթոց հրաշալի խորան շինել եւ այլն։

Պատասխան։ Վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ հրամայեաց Աստուած գրել զլինելութիւն աշխարհի. եւ ձեւացոյց ի միտսն Մովսէսի. զի մի՛ մոռասցին համգամանքն. վասն որոյ զգալի խորան հրամայէ կազմել։

Երկրորդ՝ զորպիսութիւն եւ զձեւ աշխարհիս ցուցանէր ի խորանն եռայարկեան ի չորից նիւթոց փոխանակ դ տարերց յանապական եւ յապականացու բնակչաց։

Երրորդ՝ կամեցաւ զմարդն ի պատկեր իւր՝ երկրորդ ստեղծմանն աշխարհի գործակից եւ մասնակից լինիլ. վասն որոյ հրամայեաց ի նոցանէ առնուլ զնիւթ կազմլեոյն։

Չորրորդ՝ ինքն անկարօտ գոլով ստեղծեաց զարարածս. եւ բարձեալ կրէ զամենայն բանիւ. եւ նոյն ինքն հրամայէ խորան կազմել։

Հինգերորդ՝ տղայ էր ժողովուրդն, եւ զուարճանային ի տեսութիւնն. վասն այն զանազան գունով զարդարեաց։

Վեցերորդ՝ սովոր էին զտաճարս կռոցն զարդարել. վասն որոյ առաւել քան զնոսա զարդարէ զխորանն։

Եօթներորդ՝ զի նոր իմն չնաշխարհիկ կազմեաց. նոր ժողովրդեանն եւ նոր օրինացն, իցէ եւ նոր տաճար հռչակեալ ընդ ծով եւ ընդ ցամաք. որպէս պսակ եւ փառք արդարոցն է զոր ակն ո՛չ ետես եւ ունկն ո՛չ լուաւ. նոյնպէս եւ սա ի զգալիսս անհաս ի մտաց մարդկան։

Ութերորդ՝ զի թէ թողցեն զվայելչուի խորանիս այս եւ այլոց հետեւեսցին, անպատասխանի լիցին ի պատուհասն. որպէս եթող զապերախտ ժողովուրդն եւ էառ զվրանն մողոքայ եւ զատղն Հռեմփայ ի դատապարտւթիւն ինքեանց։

Իններորդ՝ զի ի նմանէ լինէր երեւումն եւ Աստուածախօսութիւն որպէս նախ ի յերկնէ. պարտ էր երկնազար լինիլ։

Տասներորդ՝ օրինակ էր խորանի եկեղեցւոյ. զի նա ստուէր էր եւ սա ճշմարտութիւն. վասն որոյ գեղեցկազարդ կազմեցաւ։

Հարցումն վասն չորս Նիւթոցն։

Պատասխան։ Բնական որակ տարերացն Սեւն է երրի. եւ Սպիտակ ջրոյ. Կարմիրն օդոյ. եւ Դեղինն հրոյ։ Այլ աստ զներգործական որակն ասէ տարերաց։ Կապոյտն օդոյն է գոյն. զի թէ այլ գոյն էր, վնասիչ եւ խափանիչ լինէր տեսութեանց. որպէս սպիտակ կամ սեաւ. այլ կապոյտն է ի հեշտութիւն տեսութեանց։ Կարմիրն հրոյն է. զի հուրն կրկին է. է ի բոլորակն, եւ է յամենայնսն սփռեալ։ Ծիրանին ջրոյ. զի կոնքիլոսն որ ներկէ զծիրանին՝ ի ջրոյ է։ Եւ Բեհեզն սպիտակ՝ երկրի. զի վուշն յերկրէ լինի։

Հարցումն։

Զի՞նչ նշանակէր Ժ փեղկ եւ ձեւ խորանին։

Պատասխան։ Տասն բանեան օրէնքն։ Եւ Ժ զգայարանք մեր. հինգ հոգւոյ եւ հինգ մարմնոյ։

Եւ Ժ մասունք արարածոց։

Եւ այս Ե եղանակաւ ասի։

Նախ այսպէս։ Երկին եւ լուսաւորքն։ Օդն եւ օդեղէնքն։

Ջուր եւ ջրեղէնքն։

Երկիր եւ երկրեղէնքն։

Մարդիկ եւ հրեշտակք։

Երկրորդ եղանակ՝ Է գօտիք. եւ Ը՝ անմոլարքն. Թ՝ լուսնոյդ ի վայր. եւ Ժ բանն Աստուծոյ որ վարէ զարարածս։

Երրորդ՝ այսպէս, ի լուսնոյդ ի վայր տարրական հուրն եւ որ ի նմա երեւոյթք լուսոյ. օդն եւ թռչունք. ջուր եւ լողականք. երկիր եւ բոյսք. մարդ եւ անասունք։

Չորրորդ՝ է մոլորակաց գօտիք. եւ ը՝ հաստատութիւնն. եւ ջրեղէն եւ լուսեղէն երկինքն։

Հինգերորդ՝ թէպէտ դասք հրեշտակաց. եւ մի դաս մարդկան ընտրելոց լինին Ժ։

Իսկ ձեւ խորանին, որպէս սագաշեն եկեղեցոյ։ Երկայն իը կանգուն. եւ բարձր Ժ. եւ լայն ի. բոլորն հասարակ։ Տասն ամն մանկութեան Է . եւ ի՝ պատանեակ զինուորութեան. եւ ԻԸ ՝ երիտասարդութեան որ է Դ է։

Եւ արտաքին սրահին պատուարն ի մէջ ունելով զխորանն յամենայն կողմանց Ճ կանգուն երկայն ի հիւսւսոյ եւ ի հարաւոյ կողմն։

Եւ Ծ կանգուն լայն յարեւելից եւ յարեւմտից կողմն։ Եւ ԺԵ կանգուն բարձր. զի մի՛ երեւեսցի խորանն։

Եւ սրբութիւն սրբոցն ի յարեւելք. զի Երուսաղէմ՝ կողմ արեւելից է նոցա. եւ սրբութիւնն ի մէջն. եւ սրահն յարեւմուտս. որպէս մերս եկեղեցի։ Եւ զայս յայտնապէս ասէ ի ղեւտացւոց Ծ համարն թէ. «Սուրբն սրբոց է յարեւելից կողմանն»։

Ա՛րդ՝ եռայարկ էր խորանն։

Նախ՝ նշանակէր զձեւ աշխարհի։ Սրբութիւն սրբոցն՝ լուսեղէն երկինքն եւ անջրպետ հաստատութիւնդ։ Եւ սրբութիւնն է երկինքն յոր ընթանան լուսաւորք։

Եւ վարագոյր՝ օդդ։ Եւ արտաքին սրահն՝ երկիրս մարմնաւոր տեղի։

Երկրորդ՝ ունի զձեւ երկնայնոցն։

Առաջինն աթոռոցն եւ քերօբէիցն։ Միջինն տէրութեանցն։

Եւ վերջին հրեշտակաց դասուն։

Երրորդ՝ ի ձեւ եկեղեցւոյ։ Ուր բեմն է. եւ մէջ եկեղեցւոյն. եւ արտաքին գաւիթն. կամ ժամատունն։

Չորրորդ՝ իմացումն մեր սրբութիւն րբոց։ Եւ հոգին սրբութիւն։ Եւ մարմինս արտաքին սրահն։

Հինգերորդ՝ քահանայք եւ քահանայապետք առաջին։ Եւ սարկաւագունք եւ սպասաւորք միջին։ Եւ հասարակ ժողովուրդք արտաքին սրահն։

Այլ թէ հարցանեն զորքանութիւն սիւնիցն. ծ սիւն ի մէջ խորանին. եւ թէպէտ սիւն վարագուրացն. եւ մի թափանց ի մէջն յարեւելից յարեւմուտս. որ լինի կ. եւ ձ սփռիչ. եւ խ նիգք. եւ ամենայն ոսկեպատ. որ բովանդակն լիի ճձ ի ներքս։

Եւ յարտաքին սրահն հ սիւնք արծաթապատք. եւ յամէն սիւն բ խարիսխք եւ խոյակք յերկոքին ծայրքն։ Հարիւր խարիխսք արծաթիք. եւ իւրաքանչիւրքն ի մի մի տաղանդէ կշռոյ։ Եւ այլքն պղինծ արծաթապատ. որպէս իմքուֆտ, կամ ոսկի։

Խարիսխ՝ ժողովուրդն. Սիւնք՝ իշխանք. եւ Խոյակք՝ քահանայքն։ Ամենայն նիւթ ոսկւոյն ԻԹ տաղանդ. եւ արծաթոյն Ճ տաղանդ. եւ պղնձոյն Հ տաղանդ։

Եւ տաղանդն ՃԻԵ լիտր է։

Սիկղն եւ սատերն եւ երկդրամեանն մի են. ի դանկ է. եւ մի դանկն Բ գարւոյ կշիռ է.

Զարծաթն է առ ի համարոց գլխոցն կէս երկդրամի որ է Ժ դանկ։ Եւ զպղինձն ի բուրվառացն կորխեանց ՄԾիցն. յորմէ արար զնուարտանն ծածկոյթ պղնձի սեղանոյն. նշան յանդգնութեան նոցա։ Եւ զոսկին ետուն յապաշխարութիւն, որք ետուն զոսկի որթոյն։

Եւ ճարտարապետք խորանին՝ Բեսելիէլ ոսկւոյ եւ արծաթոյ։ Եւ Ուրիաս փայտի։ Եւ Եղիաբ ոստայնանկութեան։

Եւ կատարեցաւ խորանն յեօթն ամիսս. եւ յերկրորդ ամին յառաջին ամսեանն կանգնեցաւ։

Այսպէս յետ ծ աւուրց տուաւ օրէնքն. եւ Ձ օր պահքն երեքօրեայ սրբութիւն։ Եւ ի Ժ. են նիսանի անցին ընդ ծովն որ է Ե ամիս. եւ Է ամիս ի գործ խորանին։

Լինի բովանդակն տարի մի։

Այսքան վասն խորանին։

(Պրակ ԼԲ) Վասն տապանակին հարցումն

Զի՞նչ է տապանակին չափն բ կանգուն եւ կէս երկայն։ Կանգուն եւ կէս լայն։ Կանգուն եւ կէս բարձր։

Պատասխան։ Բազում է խորհուրդն. բայց նախ հրեշտակաց յացմացի ցոյցք տապանին. զի նոքա են անապական եւ անմահ։

Իսկ չափն։ Նախ՝ զի ամենայն իր որ ընտիր է՝ չափ ունի եւ սահման. եւ ո՛չ շփոթումն. վասն այն կանգնաւ չափէ զնոսա։

Երկրորդ՝ այսպիսի ձեւ հաստատուն է. զի կիբիկոն է. զի հաստատ եւ յարամնայք են։ Երկայնութիւն է կեանք նոցա անմահ. զի գերազանցեալ են քան զժամանակեայս, եւ պակաս քան զյաւիտենականն Աստուած։ Այլ են մշտնջենաւորք։

Որպէս հոգի մեր սկիզբն ունին, այլ ո՛չ վախճան։ Նոյնպէս եւ բարձրացեալ են գիտութեամբ առաւել քան զմարդիկք, եւ պակաս քան զԱստուծոյ։ Այսպէս եւ լայնքն, որ աճին իմաստիւք ի յէութիւնս իւրեանց։

Չորրորդ՝ եւ բովանդակն Ե կանգուն, ցուցանէ թէ ո՛չ են նոքա ի չորից տարերց. այլ Ե երորդ էութիւն են. որպէս ասեն ոմանք. անմարմին անփոփոխ եւ անմահ. որ ո՛չ է տարրականացս։ Իսկ կէսն, զի կիսակատար եւ պակաս են քան զԱստուած այնու, զի եղականք են եւ յոչ գոյից գոյացեալք որպէս ասացաք։

Հինգերորդ՝ որ ասաց ձեւն, երկայն եւ լայն եւ բարձր. եւ ո՛չ զխորն որ է թանձրութիւն։

Նշանակէ ըստ Փիլոնի, զի անմարմինքն մինչեւ յերեքն հասանին. որպէս երկրաչափքն գրեն նիշ՝ գիծ՝ երեւոյթ. այս է իմանալեացն չափ։ Իսկ չորրորդն որ է մարմին, զգալիքս են թանձրացեալ։

Իսկ պատելն ոսկի ներքոյ եւ արտաքոյ, զի Աստուածատեսակք են եւ մաքուր։ Եւ ներքոյ, զի բնութեամբ առին ընդ լինիլն իւրեանց զմաքրութիւնն։ Եւ արատքոյ, զի օրըստօրէ յաւելուն լուսափայլ իմաստիւք ըստ մեծին Դիոնիսեայ։

Եւ ծնօտ՝ որ է զիկն բոլորեալ. զիմանալի կերակուրն նշանակէ նոցա. զի ծնօտն գործի է կերակրոյ։

Եւ Դ օղք եւ Բ լծակքն, զի չորեքնիւթեայ աշխարհի են խնամածուք երկակի զօրութեամբ խնամոյն Աստուծոյ. այսինքն արարչականն եւ արքունական։ Զի բարերարեն եւ պատուհաս են. զոմանս պահելով ի խաղաղութեան։

Իսկ վկայութիւնն որ է տախտակքն օրինաց. զի վկայեն պահողացն բարիս. եւ ո՛չ պահողացն պատիժս։

Այլ իմանալեացն դասք վկայք են Նախ՝ զի ի դրունս են սուրբ Երրորդութեան եւ տեսօղք են անճառելի փառացն։

Երկրորդ՝ յորժամ յերկրի երեւին, եւ պակնուն տեսօղքն երեւմամբ նոցա, վկայք լինին փառաց ամենազօրին։

Նոյնպէս եւ քերովբէքն ի վերայ քաւութեանն հովանածեալ, եւ ի միջոյ նոցա Աստուածախօսութիւնն։ Զի աթոռք եւ քերովբէք շուրջ են զաստուծով. եւ անընդմիջաբար ուսեալք ի սուրբ Երրորդութենէն, որ ուսուցանեն զերքինսն։ Սոքա են ի սրբութիւն սրբոցն որ է լուսեղէն երկինքն բնակարան անմարմին զօրացն։

Դարձեալ՝ տապանակն է ի խորհուրդ սուրբ Աստուածածնին։ Անփուտ փայտ անապական կուսութիւնն։

Ներքոյ եւ արտաքոյ ոսկին՝ հոգւոյն եւ մարմնոյն մաքրութիւնն։

Ի յորում Բ տախտակք են գրեալ. հոգի եւ մարմին միաւորեալ բանիւն։ Եւ մանանայն անապական մարմինն։ Եւ նոյն գաւազան յարմատոյն յեսսեայ. եւ բուրվառն հօր ի հոտ անուշից։

Դարձեալ՝ ըստ սրբոյն Կիւրղի՝ տապանակ է Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս. եւ անփուտ փայտն անապական մարմինն։

Ոսկւով, հոգի եւ մարմին միաւորեալ Աստուածութեմաբն։ Եւ քաւութիւնն ի վերայ, զի նա եղեւ քաւութիւն մեր։

Եւ սրբութիւնն սրբոցն է ներքին կողմ վարագուրին։ Եւ որպէս առաջնորդէր ժողովրդեանն ի չուելն, եւ Տէր մեր ասէր. «Ուր եսն եմ, անդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի»։

Դարձեալ՝ տապանկն քառակուսի անփուտ՝ է խաչն քառաթեւ անապական Աստուածընկալ։ Եւ խաչիւն քաւեաց զմեզ. վասն որոյ սուրբ խաչ կոչի։

Դարձեալ՝ տապանակն է եկեղեցի սուրբ անփուտ ի մեղաց գիճութեանց։ Եւ անապական վարուք ոսկէզարդեալ ունի յինքեան զերկուս կտակս։ Եւ զխաչն հրաշագործ՝ զկենսատու մանանայն. եւ բուրվառ զխունկս աղօթից. վէմն սեղանն սուրբ. եւ քերովբէք քշոցն բ։

Իսկ ե կանգուն եւ կէսն. զի գալուստն Քրիստոսի փրկական խաչն եւ եկեղեցի՝ է ԻԵ երրորդ դարն եւ կէսն երեւեալ ի մուտ զՌ ամին։

Զի եօթանասունքն ԵՌԲՃ պակաս Բ թիւ գրեն. եւ այլք ԵՌՇ ամ. որ է Ե դար եւ կէս։

Ի յայս միտս յորժմ խաչ նկարեմք, զծագ մատին աջոյ մերձ ի բոյթն առնեմք որ է ի համարն զերորդ. զկէս զին նշանակելով։ Այս խորհուրդ է տապանակին որ ի սրբութիւն սրբոցն։

Հարցումն։

Այժմ ո՞ւր է տապանակն։

Պատասխան։ Երեմիա եւ աշակերտն՝ տարան ի գիշերի զտապանակն եւ որ առ նմայն էին ի լեառն Սինա. եւ անդ կնքեցին ի վիմին անուամբն Աստուծոյ ասելով, ո՛չ ոք բացցէ զսա՝ թէ ո՛չ ովսէս որ եբերն. եւ ո՛չ ոք բացցէ՝ թէ ո՛չ Ահարոն։

Ի տուէ ամպով ծածկեալ լինէր եւ ի գիշերի լուսով։

(Պրակ ԼԳ) Վասն երեսաց հացի եւ խնկոց սեղանոյն հարցումն

ԶԻ՞նչ կայր ի սրբութեան մէջն։

Պատասխան։ Երեք իրք։

Նախ՝ սեղան երեսաց հացին եւ գառին ի հիւսիսոյ կողմն։

Երկրորդ՝ սեղան խնկոցն ի մէջն։

Երրորդ՝ աշտանակն լուսոյ ի հարաւ։

Ա՛րդ՝ գ հաց՝ եւ գառն խորովեալ դնէին յառաւօտուն. եւ չորրորդ մասն դորակի գինւոյ. նոյնպէս եւ յերեկոյն հանապազորդ։

Ի խորհուրդ կենսատու հացին որ յեկեղեցին։ Վասն այն զնշխարն ի կողմն հիւսիսոյ դնեմք եւ զսկիհն ի հարաւ որպէս անդ։

Եւ միշտ յամենայն օր ի թոշակ հանգուցելոցն։

Առաւօտն նշանակ է աստ պատարագելոցն զՔրիստոս։ Եւ երեկոյն, զի եւ անդ յետ աստեացս վայելմունք մեր Քրիստոս է։ Եւ որպէս ներքին տապանակն օրինակ ցուցաւ իմանալեացն։ Նոյնպէս եւ սեղան խնկոց եւ երեսացն ցուցանէ զհոգիս սրբոց ելեալ ի մարմնոց եւ մտեալ դէմ յանդիման երեսացն Աստուծոյ։

Նախ՝ սեղան անփուտ՝ է անմահ հոգիք։ Եւ արտաքոյ ոսկեպատ, զի արտաքին գործովք սրբեցան։ Չորսս կանգուն եւ կէս, ելեալ ի տարրական կենցաղոյս։

Եւ ի են ո՛չ ժամանեալ, պակաս գոլով մարմնոցն։ Գինին, արեամբ կատարեալքն։ Եւ խորովեալքն՝ կուսութեամբ։ Հացն՝ ողջախոհքն մարմնով եւ մտօք։

Խնկաղացն՝ բազմազան առաքինութեամբ խնկեալք։ Տուփն՝ ժողովումն բարեաց։ Ճաշքն՝ չափ առաքինութեանցն։ Եւ նուիրումն առ Աստուած։ Վասն այն աստ ի հաստատութեան երկնից ասեն զկայանս հոգւոցն մինչ ի կատարած յարութեան մարմնոց։

Վասն Աշտանակին Հրացումն։

Վասն է՞ր զաշտանակն եդ ի հարաւ։

Պատասխան։ Աշտանակն էաջահեան։

Նախ՝ նխանակ էր լուսաւորացդ երկնից որ ի հարաւ ընթանան։

Երկրորդ՝ ի յոսկւոյ, եւ նոքա անապական են բնութեամբ։

Երրորդ՝ վեցեքեանն ունին լոյս, եւ առնուն զիւղն ի միջոյն. եւ ամէն մոլորակք ունին լոյս. եւ այլ առնուն յարեւու։

Չորրորդ՝ զանազան նկարք աշտանակին, զանազան ներգործութիւնք ընթացից նոցա առ երկիրս, կենդանեաց՝ տնկոց՝ եւ անշնչից։

Հինգերորդ՝ աշտանակն ի մէջ սրբութեանն տայր լոյս. եւ լուսաւորքն ի յերկրի։

Դարձեալ՝ զայս օրինակ ետես մարգարէն Զաքարիա եւ պատասխանեաց հրեշտակին. «Տեսանեմ աշտանակ ոսկի ձոյլ. եւ գունդ մի ի վերայ նորա. եւ է ճրագարան, եւ է բերան ճրագացն»։

Աշտանակ ոսկի, անապական զօրութիւնն Աստուծոյ որ խնամէր զնոսա եւ բարձեալ կրէր։ Եւ գունդ ի վերայ նորա, թագաւորութիւնն։ Եւ է ճրագարան եւ է բերան ճրագացն, է արքն մեծ ապատիւք զօրաւիգ թագաւորին. այսինքն Յեսու, Զաքարիա, Խոդէս Տուբիա, Յեդոյիա, Յեշոյիա, եւ Եզր դպիր։ Որ է ցուցանէր յետ եօթանասուն ամի զդարձ գերւոյն, եւ նորոգիլն հրէական կարգին։ Եւ Բ ձիթենիքն, Զ օրաբաբէլ եւ Յեսու քահանայ։

Դարձեալ՝ աշտանակն նշանակէ զեկեղեցի սուրբ։ Գունդն Տէրն։ Եւ Է ճրագն՝ Էարփեան շնորհք հոգւոյն սրբոյ։ Այլ եւ խորհուրդ եկեղեցւոյ, եւ Է զօրութիւնք հոգւոյս. չորսն ստացականն, եւ Գն Աստուածային առաքինութիւնք։ Եւ Է է աստիճան քահանայութեան։

Դարձեալ՝ է ճրագն եւ է բերան ճրագացն որ լինի չորեքտասան, նշանակէ զչորեքտասան աստիճան հաւատոյն. է ի յանմարմին բնութիւնն Աստուծոյ, եւ է ի տնօրինութիւնն բանին։

Եւ Բ ձիթենիքն՝ Բ կտակարանք իւղալիցք եւ պարարտք։

Դարձեալ՝ զի անապական է հաւատն եկեղեցւոյ, եւ հաստատ յոյսն, եւ ջերմ սէրն առ Քրիստոս։

Եւ գունդն ջահ՝ Տէր մեր, որ լուսաւորէ զհաւատացեալս իւր։

Եւ զի բոլոր է գունդն։

Նախ՝ զի կատարեալ է Աստուածութեամբ եւ մարդկութեամբ միացեալ։

Երկրորդ՝ զի բանն Աստուած ծնունդ հօր՝ էառ զբնութիւն մարդոյս որ վերջին է յարարածս։

Երրորդ՝ զի յերկնից էջ՝ եւ ել յերկինս կատարեալ զտնօրէնութիւնն։ Եւ եօթն ճրագ շուրջ զնովաւ, եօթնեքին դասք ընտրելոց նորա։ Առաքեալք եւ մարգարէք եւ հայրապետք։ Ընդ որովք նահապետք, վարդապետք, եւ թագաւորք։ Ընդ որովք զինուորք ճգնաւորք. ընդ նոսին եւ կուսանք եւ մարտիրոսք։ Սոքա ամենայնքն զբերանս մտաց բացեալ ունին առ մինն եւ ճշմարիտ ջահն Քրիստոս։

Եւ ի նմանէ լուսաւորեալք՝ պայծառացուցանեն վարդապետութեամբքն իւրեանց զերկու ժողովուրդս որք ի հրէից եւ որք ի հեթանոսաց օծեցան մկրտութեամբ։ Զորս Պօղոս՝ յընտանի եւ ի վայրենի ձիթենիս առակէ ի թուղթն հռօմոց։

Դարձեալ՝ արդար մարդ աշտանակ է լուսոյ։ Գունդն՝ բանական հոգին։ Եւ ճրագն՝ է զգայարանքն։

Երկու ձիթենիք՝ երկոքին բանքն սրտի եւ բերանոյ։

Դարձեալ՝ աշտանակ խաչն։

Եւ ճրագ Տէրն ի վերայ նորա։ Եւ Է բերանքն՝ Է բանքն խօսեցեալք ի վերայ խաչին։ Եւ ձիթենիքն՝ կրկին բարութիւնք խաչին. որ զարքայութիւնն եբաց եւ զդժոխսս աւերեաց։ Կամ որ զմեզ ազատեաց, եւ զթշնամին կապեաց։

Դարձեալ՝ աշտանակ կոյսն սուրբ։ Եւ ճրագ վառեալ ի նմանէ՝ ծնեալն է արփեան լուսով։

Եօթն բերանն՝ Է բանք խօսեցեալ կուսին յաւետարանին։ Եւ Բ ձիթենիք՝ զօրութիւն հօր, եւ սուրբ հոգին հովանացեալ ի վերայ որա։

Այսքան առ աշտանակին։

Վասն Քահանայական զգեստուցն Հարց։

Վասն է՞ր այնպէս զարդարուն զգեստ հրամայեաց։

Պատասխան։ Նախ՝ զի տղայք էին եւ ի տեսն զուարճանային. որպէս խորանն եւ այլ սրբութիւնք. նոյնպէս եւ զգեստ քահանայութեան։

Երկրորդ՝ զի սուրբ գործոցն սուրբ պիտոյ էր եւ զգեստ։

Երրորդ՝ զի երեւելի սրբութիւն մարմնոյն՝ զաներեւոյթ սրբութիւն հոգւոյն նշանակէր։

Չորրորդ՝ ի խորհուրդ վայելչական մարմնոյ ճշմարիտ քահանայապետին մերոյ Քրիստոսի։

Հինգերորդ՝ յօրինակ զգեստի նորս քահանայութեան։

Զի հանդերձն սպիտակ՝ շապիքն է եւ Կապոյտ վտակաւն՝ նափորտն։

Վակասն՝ ուրարն է. եւ Տախտակ ականց՝ կոնքեռն։ Կարմիրն՝ գօտին։ Լուսնաձեւ Վահանն ի վերայ թիկանցն եւ սրտին՝ եւ կրկին տախտակ դատաստանին յուսն, եւ միփորոնն է։ Խաչաձեւ ապարօշն ի վերայ սրտին, եմիփորոնն պատեալ։ Խոյրն, վարշամակն. եւ Միթրն եւ թիթեղն ոսկի, պատկերք սրբոցն նկարեալ. եւ երկոքին Բազպանն, փոխանակ անդրավարտեաց։ Ի նորա այսպէս բաղդատին։

Իսկ հնոյն խորհուրդ, Դ որակ նիւթոցն՝ Դ տարերացն. եւ ոսկին անապական՝ երկնից։ Պճղնաւորն կապոյտ բոլորապատ՝ երկինքն է։ Եւ Բեհեզն՝ լուսոյ տարածումն ի ներքոյ. Բ Վահանակն՝ լուսաւորքն մեծ. եւ Բ Ակունք ուսոյն՝ կրկին կիսագունդք երկնից. ունելով ԶԶ կենդանակերպս. եւ Վակաս լանջացն ԲԺան ակամբք նոյն կենդանակերպք ի լանջս երկինց Միթրն՝ պսակ քահանայապետութեան. եւ Թիթեղն. մտաց թեթեւութեան. իբր՝ քահանայապետն գլուխն գոլով՝ առեալ զբոլոր արարածս նուիրէ Աստուծոյ։

Հարց։ Զի՞նչ նշանակէր ԲԺ. ան ակունքն։

Պատասխան։ Զերկոտասան ազգն Իսրայէլի, որոց անուանքն էր գրեալ։ Որպէս ԲԺ ան կենդանակերպք երկնից, եւ ամիսք տարւոյն. այլ եւ ԲԺան առաքեալքն ի լանջսն Յիսուսի։

Իբր թէ զսոսա ի վեր բարձրացուցի եւ ի սէր սրտի իմում ունիմ։ Այլ եւ զպատահումն սոցա ի սրտի իմում կրեմ։

(Պրակ ԼԴ) Անուանք Ականց եւ Նահապետաց եւ Առաքելոց։

Եւ այս են բաժան ակունք եւ անուանքն գրեալ։ Զմրուխտ. կանաչ է եւ դեղնագոյն. գտանի ի Փիսոնն գետ։ Ղեւի է եւ Յոհաննէս։

Սարդիոն. շիկագոյն արիւնատեսիլ. գտանի ի Բաբիլօն. եւ թափանց է եւ դեղ առողջութեան։

Ռուբէն է եւ Փիլիպպոս. Տպազիոն. կարմիր է. եւ գտանի ի Տոպազէ քաղաք ի հնդիկս։

Շմաւոն է եւ Մատթէոս։ Կարեկահան՝ որ կայծ կոչի. հրագոյն է. գտանի յԱփրիկէ. ի գիշերի որպէս հուր վառի։

Յուդա է եւ Մատաթիա. Շափիղայ՝ ծիրանագոյն է. եւ գտանի ի Հնդիկս։

Դան է եւ Պօղոս. Յասպիս՝ նման է զըմրխտի դեղնագոյն. գտանի յեզեր Թ որքոմէտոս գետոյ յեզր Կասբից ծովու։

Նեփթաղիմ է եւ Պետրոս. Գոճազմ. կապոյտ է. եւ գտանի ի մեծն Սկիւթ։ Ասեր է եւ Անդրէաս։

Սուտակ՝ որ է լիգրոնն. զոր ո՛չ գիտէ ոք զուստն. նման է կապուտակ աւազոյ. ոմանք ասեն յամազունից բերաւ ի կանանց աշխարհէն։ Գադ է եւ Թադէոս։

Ակատ. զակատն չգտաք իրք ասացեալ նմա. զոսկեկն է դրել. եւ ասէ ոսկէգոյն զնա. եւ գտանի ի քաղդէացիս։ Զաբողոն է եւ Բարդուղիմէոս։

Յակինթ. կարմիր է. գտանի առ Բաբիլոնիւ. Իսաքար է եւ Շմաւոն։

Եղունգն, խարտեաշ է, եւ գտանի ի Հնդիկս, Բենիամին է եւ Յակօբոս։

Բիւրեղն, ծովագոյն յօդանման. գտանի ի Տորոս յանցս Եփրատ գետոյն։ Յովսէփ է եւ Թումա։ Եւ այսպէս մեկնեն զանուանս ԲԺան ականցն սուրբն Եպիփան եւ մեծն Անդրէաս ի գիրս տեսլեանն Յոհաննու։

Եւ բաց յայսցանէ Բ ակն յանդիմանութեան զոր անդամանդեայ կոչէին, եւ էր ի պճղնաւոր զգեստին ի վերայ ուսոց քահանայապետին յորժամ մտանէր ի սուրբն սրբոց երիցս ի տարւոջն, ի տօնի զատկին եւ յիսներորդացն եւ ի քաւութեանն։

Եւ զոր ինչ լինելոց էր ի տարին, ի նոյն կերպարանս փոխէին եւ ակունքն։ Այսպէս. զի թէ սեւանայր, մահ գուշակէր։

Եւ թէ կարմրէր, արեան հեղումն։ Եւ թէ սպիտակէր, խաղաղութեան էր նշան։ Վասն որոյ եւ յաւուրս զաքարիայի հօրն Յովհաննու յորժամ յամեաց ի տաճարին եւ ել, ակն ունէր ժողովուրդն տեսանել զակնն եւ տեսին լուսափայլ սպիտակացեալ իբրեւ զձիւն. եւ լի եղեն խնդութեամբ. զի երկնաւոր արքայութեան նշոյլքն պայծառացուցին զակս։

Վասն Իւղոյն եւ Խնկոյ Հարցումն։

Զի՞նչ էր նիւթ խնկոցն։

Պատասխան։

Նիւթ անուշահոտ իւղոյն դ էր։ Ծաղիկ զըմռնեաց. նմանէ պոյտն ծաղկի. եւ Կինամոն. արմատ է խոտոյ ի տմորիս հայոց. եւ Խնկեղէգն. որ յարմատս ո՛չ ամենայն եղեգան լինի. եւ Հիրիկ. խէժ է ծառոց։ Եւ պտղի ձիթով որպէս զվարդ է ջուր եփեալ։ Եւ սովաւ օծէին զվարդէջուր եփեալ։ Եւ սովաւ օծէին զթագաւոր եւ զքահանայս։

Նմանապէս եւ խունկ ծխելոյն Դ էր։ Ստաշխն. եւ Քաղբան. Եղունգն. եւ Կնդրուկ։ Խառնեալ եւ աղացեալ ի խորհուրդ չորից առաքինութեանց մերոց։

(Պրակ ԼԵ) Վասն քարեղէն Տախտակացն

Վասն է՞ր կրկին քարեղէն տախտակս։

Պատասխան։ Նախ՝ զոր լուան զօրէնս ականջօք, տեսցեն եւ աչօք զի հաստատ է տեսն քան զլուրն։

Երկրորդ՝ զի ի տախտակէն խօսեսցի ընդ Մովսէս։

Երրորդ՝ զի միշտ ընթերցեալ մնասցէ ի միտս նոցա։

Չորրորդ՝ զի մի՛ ջնջեսցի ի հրոյ կամ ի ջրոյ՝ ի քարի գրեաց։

Հինգերորդ՝ կրկին օրէնքն հոգւոյ եւ մարմնոյ. վասն այն կրկին էր տախտակն։

Վեցերորդ՝ կրկին տալոց էր օրէնք հին եւ նոր. վասն կրկին գրեց։

Եօթներորդ՝ յօրինակ բանին մարդեղութեան գրեցաւ բանն ի տախտակի, եւ նա կոչեցաւ վէմ կարծրացեալ Աստուածութեամբն փոխանակ հողացելոյն Ադամայ։

Եւ կրկին, զի հոգւով եւ մարմնով մի եղեւ բանն Աստուած։

Հարցումն։

Վասն է՞ր խորտակեաց։

Պատասխան։ Նախ՝ զի զայրացաւ նախանձուն Աստուծոյ. որպէս Փենեհէս եւ Եղիա։

Երկրորդ՝ զի կորուսեալք էին հոգւով, ո՛չ պահեաց զօրէնս նոցա։

Զորօրինակ թագաւոր ոք յորժամ լսէ զգոյժ որդւոյ իւրոյ մեռելոյ, խորտակէ զթագն, եւ զամենայն ինչ որ վասն նորա է։

Երրորդ՝ զի անարժանք էին մեռեալքն հոգւով՝ կենդանի բանին Աստուծոյ տեսանել այն աչօք որ տեսին զորթն. եւ համբուրել շրթամբք։

Չորրորդ՝ ի խորհուրդ հին օրինացն որ բարձաւ եւ նոր օրէնք տուաւ։ Այս է պատճառ խորտակելոյ տախտակին. եւ ո՛չ որպէս ասեն ոմանք թէ գիրն ջնջեալ էր։

Եւ յետոյ ասելն դու կոփեա քեզ տախտակ։ Նախ եթէ՝ դու աշխատեաց ի գործն, զի հաստատ պահեսցես. զի մի դիւրաւ արհամարհեցի։

Երկրորդ թէ՝ զքո ձեռագործն ցոյց անարժան ժողովրդեանն։

Երրորդի խորհուրդ նոր օրինացս որ հաստատ մնաց։

Չորրորդ՝ յօրինակ դրախտին Ադամյ՝ որ ձրի տուաւ եւ ո՛չ պահեաց. վասն այն որդւոց նորա գործով եւ աշխատութեամբ պարգեւէ։

Հինգերորդ՝ ի խորհուրդ սրբութեան. զառաջինն պարգեւէ աւազանաւն. եւ յետ մեղանչելոյն ապաշխարութեամբ եւ վաստակօք պարգեւէ զնոյնն։

Վասն տեսութեան Աստուծոյ Հարցումն։

Զի՞նչ է. «Զյետոյսն իմ տեսցես»։

Պատասխան։ Երես զիսկութիւն Աստուածութեանն նշանակէ. զոր աստի կենօքս ո՛չ ոք կարէ տեսանել. որպէս զբոլորակ արեգեկանն. այլ ի հաներձեալն տեսանեն ընտրեալք ըստ չափու։

Ի սկ յետոյ Քրիստոսէ Աստուծոյ, Նախ՝ հաւատով տեսանել։

Երկրորդ՝ ի յարարածոցս երեւումն. զի յետ արարչին արարածք են։

Երրորդ՝ զմարդն է իմանալ յետոյս Աստուծոյ։

Նախ՝ զի յետին պատկեր է։

Երկրորդ՝ զի յետոյ ստեղծաւ։

Երրորդ՝ զի կատարումն է արարածոց։

Եւ մարդս որ վերջին է՝ սա միայն ծանեաւ զառաջին պատճառն։

Չորրորդ՝ զմարդեղութիւն բանին ի յետին ժամանակս։

Հարց։ Զի՞նչ զանազանի որ Մովսէս՝ Աստուած եւ Տէր կոչեցաւ։

Պատասխան։ Ճշմարիտ Աստուած՝ բնութեամբ եւ գործով եւ անուամբ կոչի Աստուած եւ Տէր։ Իսկ Մովսէս ո՛չ բնութեամբ՝ այլ անուամբ եւ գործով. զի բարի առնէր եւ պատուհասէր։

Իսկ կուռքն միայն անուամբ. ո՛չ բնութեամբ եւ ո՛չ գործով։

Դարձեալ գիտելի է, որք զՔրիստոս բաժանեն յերկուս բնութիւնս. եւ յերկուս գործս սոյնպէս. զմինն Աստուած՝ եւ զմիւսն մարդ. հզօր եւ տկար. եւ գործ մարդոյ եւ գործ Աստուծոյ. որպէս աղանդն Քաղկեդոնի։ Նոքա ո՛չ հաւասար Մովսէսի ներեն զՔրիստոս Աստուած. զի Մովսէս Աստուած կոչեցաւ. եւ զնա մարդ խոստովանին սոսկ։

Եւ յանուանեն զօրացեալ էր Մովսէս. եւ նոքա տկար եւ տգէտ։

Մովսէս զգործ Աստուծոյ գործէր. եւ նոքա մարդոյ գործ որիշ եւ կամք։ Այս է երկաբնակաց դաւանութիւնն։

Վասն Ողորմութեան եւ Գթութեան Հարցումն։

Զի՞նչ է. «Ողորմեցայց որում ողորմեցայց. եւ գթացոյց յորս գթացոյց»։

Պատասխան։ Աստ զանազանութիւն է գթութեան եւ ողորմութեանն Աստուծոյ։ Նախ՝ ի դէմքն. զի գթութիւնն անմեղ կացելոցն է. եւ ողորմութիւնն դարձելոց ի մեղաց։

Դարձեալ՝ գութն բնական եւ ներքին սէրն է. եւ ողորմութիւնն երկրորդ եւ արտաքին. եւ դարձեալ՝ գութն բովանդակ եւ կատարեալ սէրն է. եւ ողորմութիւնն մասնաւոր. զի ողորմութիւն ի գթոյն յառաջի եւ սփռի ի մեզ։ Որպէս ասէ. «Գթած առ որդիացեալս։ Ողորմած առ զղջացեալս. ։ Երկայնամիտ առ անզեղջս։ Բազումողորմ առ բազմապարտ դարձեալսն ի մեղաց. որպէս պարտապանն բիւպ քանքարոյ։ Եւ ճշմարիտ ի խոստացեալ պարգեւն սիրելեաց իւրոց»։

Հարց։ Զի՞նչ է «Առնել զողորմութիւն ի ռ ազգս»։

Պատասխան։ Նախ՝ ցուցանէ զառատութիւն պարգեւացն Աստուծոյ, որ ո՛չ զուգակշիռ գործոցն հատուցանէ, այլ բազմապատիկ եւ հազարաւոր։

Երկրորդ՝ «Ի ռ ազգս», վասն առաքինի հարց՝ բարի աշնէ զաւակաց բարեաց։ Եւ թեթեւացնէ զպարաս մեղաց. որպէս արար ողորմութիւն միածին բանն Աստուած յիշելով զառաջին արդարսն. ըստ այնմ. «Յիշեաց յաւիտենից զուխտ իւր. եւ զբանն զոր պատուիրեաց մին ԻՌ ամ»։ Իսկ ասելն. «Ածէ զանիրաւութիւն հարծ յորդիս յերեք եւ իդ ազգս» որ է է ազգ։ Զսոյն եւ Ամովս ասէ. «Վասն երից անօրէնութեանց, եւ չորիցն ո՛չ դարձայց ի նոցանէ»։ Այսինքն մինչեւ գ ազգն ներեմ. կամ գ դարս. եւ ի չորրորդն ո՛չ դառնամ ի վրէժ խնդրելոյ. այլ հատուցանեմ զմեղս հարց յորդիս։ Ո՛չ թէ զմեէս հարց յորդւոցն խնդրէ. այլ մեղաց հարցն ներէ երկայնամիտ լինելով մինչեւ յոդւոց յորդիս զի դարձցին ի մեղաց։ Ապա թէ որդիք եւ թոռունք չօգտին ի ներելոյն, յայնժամ պատուհասէ եւ ջնջէ զյիշատակ չար ազգին։ Որպէս յորժամ լցան մեղք ամուրհացւոցն ի չորրորդ դարուն՝ սատակեցան ի ձեռն Յեսուայ։ Զի յորմէհետէ խոսեցաւ Աստուած զերկիրն՝ Աբրահամու, յետ դճ ամի ժառանգեցին զնա։ Զի «Երեսք Տեառն ի վերայ չարագործաց սատակել զյիշատակս նոցա»։

Այլ ո՛չ թէ զհարց մեղքն որդիք վճարեն։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն է՞ր զպատիսն Ադամայ մեք ունիմք։

Ասեմք եթէ՝ կրկին է մեղք. բնութեան եւ անձին. որ է սկզբնական եւ ներգործական։ Ա՛րդ՝ բնութիւնս մեր ի յԱդամ ապականեցաւ մեղօք. վասն այն որպէս նա պատժեցաւ, նոյնպէս եւ մեք պատժիմք։ Այլ զներգործական մեղս անձին հօր՝ ո՛չ հատուցանէ անձն որդւոյ. ապա թէ ոչ՝ չար ծնողաց ո՛չ լինէր բարի զաւակ։ Եւ դարձեալ՝ դ են սեռք մեղանչելոյ. այսինքն խորհուրդ, խօսք, գործ, եւ յամառութիւն ի մեղս։ Ապա ուրեմն յերրորդ եւ ի չորրորդ ազգն հատուցանէ Աստուած զմեղս՝ յորժամ վասն գործոց զյամառեալն ի մեղս պատժէ։ Դարձեալ՝ գ հասակ փոխի մարդոյս. մանուկ. երիտասարդ. կատարեալ հասակ. եւ ծեր։ Երբ զերեք հասակի մեղսն ներէ Աստուած՝ եւ թէ ի չորրորդն ո՛չ զղջանայ, յայնժամ պատուհասէ։

Դարձեալ՝ Աստուած յառաջնումն ծննդեան յորժամ զյանցաւորս ըստ բնական մեղացն՝ ջրհեղեղաւն ջնջեաց. յերկրորդումն ծննդեան յորժամ զյանցաւորս ի կռապաշտութիւն կամիր ծովովն ընկղմեաց. յերրորդումն ծննդեան տուժեաց, յորժամ զյանցաւորս գրաւորական օրինացն պատերազմօք սատակեաց։ Ի չորրորդում ծննդեանն զմեղս դատապարտեսցէ յորժամ զարհամարհօղս աւետարանին՝ վերջին հրովն այրեսցէ։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԼԶ) Լուսաւորիչ Երեսացն Մովսէսի

Վասն է՞ր լուսաւորեցան երեսքն Մովսէսի։

Պատասխան։ Վասն բազում պատճառի մեծահրաշ սքանչելիքս եղեւ առ Մովսէս։

Նախ՝ զկերպն Ադամայ որ ի դրախտիներեւեցոյց յինքեան. զոր ետես մահ եւ ընկէց զթագն իւր։ Ըստ այնմ. «Թագաորեաց մահ յԱդամայ մինչեւ ցՄովսէս»։

Զի ի Մովսէս օրինկաւ՝ եւ ի Քրիստոս ճշմարտութեամբ կործանեցաւ մահ. եւ ի յարութեանն առ հասարակ մեր։

Երկրորդ՝ զի դէմս յանդիման ետես զՏէր եւ նշան լուսոյն մնաց ի տեսութիւնն։

Երրորդ՝ զի փառք տախտակացն մեծասցի ի լոյս երեսացն։

Չորրորդ՝ զի զարհուրեսցի ժողովուրդն եւ հնազանդեսցի Մովսէսի։

Հինգերորդ՝ խնայեաց ի նա Տէր՝ ո՛չ ցուցանել զերեսս իւր. այն որ կոչեաց զնա Տէր եւ արար զաչս նորա Տէր եւ պատժօղ։

Վեցերորդ՝ զի իմանալի ունի լոյս՝ ցուցանէ լոյսն. զի ի գիշերի ելեալ ի խորանէն հալածէր զխաւարն եւ լուսաւորէր զանապատն։

Եօթներորդ՝ զի որ աշակերտի Մովսէսի՝ զլոյս ընդունի. եւ ո՛չ աշակերտի՝ ի խաւար մնասցէ որպէս քանանացիքն։

Ութերորդ՝ զի տեսիլ աչացն առաւել պարզեսցէ զլեզու նորա փոխանակ ճարտարութեանն լեզուին։

Իններորդ՝ ի յօրինակ արդարոցն լուսոյն. որ ո՛չ կարօտին արտաքին լուսոյ, նոյնպէս եւ Մովսէս ո՛չ կարօտէր. զի ո՛չ բնական էր լոյսն. զի աչք բնական տեսութիւն ունի, այլ ո՛չ թէ լոյս։

Տասներորդ՝ զի յոր զայնպիսի լոյսն յինքն ընկալաւ, զամօթ առականացն Ադամայ ո՛չ ստացաւ։

Մետասաներորդ՝ յօրինակ Տեառն որ պայծառացաւ ի Թաբօր։ Եւ սոյնպէս զանազանի։ Նախ՝ զի Տէրն բոլոր մարմնով լուսաւորեցաւ. եւ նա մասամբ. եւ դ՝ Տէրն բնութեամբ ունէր զլոյսն. եւ նա արտաքուստ ստացաւ։ Եւ դարձեալ՝ Տէրն այլոց տայ զլոյսն. եւ Մովսէս ո՛չ կարէ։

Երկուտասաներորդ՝ լուսաւորեցաւ՝ ի քօղ արկցէ երեսացն. որ օրինակ է զհին կտակարանս. քօղ է արկեալ եւ առագաստ մտաց նոցա. մինչեւ դարձցին առ Տէր հոգիքն որպէս Մովսէս. եւ ապա վերասցի քօղն եւ յայտնեսցի լոյս գիտութեան նոցա։

Հարց։ Քանի՞ անգամ ել ի լեառն Մովսէս։

Պատասխան։ Բազում անգամ է։

Այլ գլխաւորն երեք է։

Առաջին, երեքօրեայ սրբութեամբ յիսներեկի աւուրն ելից յԵգիպտոսէ. որ ընկալաւ զտասնբանեան օրէնս եւ պատմեաց ժողովուրդեանն։

Երկրորդ՝ քառասնօրեայ պահելով է առ զբ տախտակս եւ խորտակեաց։

Երրորդ՝ դարձեալ՝ խ պահեաց եւ էառ զկրկին տախտակսն գրեալ մատամբն Աստուծոյ իբրեւ զառաջինն, եւ եդ ի տապանակ վկայութեանն։

Եւ գ է քառասունքն Մովսէսի բաց ի Յեսուայն արտաքոյ միգին։

Մին վասն օրինաց տախտակին։

Եւ մին վասն Ահարօնի հաշտութեանն ելանել կրկին ի լեառնն։

Եւ մին յորժամ զլրտեսքն առաքեցին ի Կադիսա. եւ Խ օր յամեցին ո՛չ Մովսէս զխ պահեաց։

Որպէս ասէր յերկրորդ օրէնքն։

Զայս ասէ մեծն Ներսէս երեք քառասունք Մովսէսի ըստ թուոյ ամաց նորին։ Զնոյնս պահեմք եւ մեք գ քառասունք։ Մին վասն հաւատոյ օրիաց։ Եւ մին վասն հոգւոյս իբր Ահարօնի. եւ մին վասն մարմնոյս որպէս ժողովրդեանն։

Կամ զՔրիստոսի քառասունքն պահեմք եւ զՄովսիսին եւ զԵղիային։

Հարցումն։

Զի՞նչ է ի վիմէն ծնանիլն։

Պատասխան։ Մովսէսի ասի գոլ դ ծնունդ։ Մինն ըստ բնութեան ծնողաց։ Եւ Գ ըստ շնորհաց. որպէս ի ջրոյ, ի հրոյ, եւ ի վիմէ. ի տիպ Տեառն մերոյ որպէս ասացաւ։

Այլ եւ ի խորհուրդ ծննդեանն մերոյ։ Նախ ի մօրէ. եւ ապա յաւազանէն, ի հրոյ, եւ ի հոգւոյ։

Դարձեալ՝ ծնանիմք վերջին հրով. եւ յառնեմք ի հողոյ յարութեամբ։ Եւ սմին համաձայնի վանական վարդապետն մեր ասելով, չորս տարր է մարդոյ եւ դ ծնունդ։

Ադամ ի հողոյ։

Մովսէս յամպոյն։

Հաւատացեալքն աւազանաւն։

Իսկ ի յարութեանն հրով։

Եւ ապա պայծառանայ տեսութիւն մեր դէմ յանդիման տեսութեանն Աստուծոյ։ Որում արժանաւորս արասցէ զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ ամէն։

Այսքան յելից գրոց։

Գլուխ ԻԱ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԼԷ) Ի ղեւտական գրոց հարցումն

Ո՞րպէս զանազանի հին օրէնքն եւ նորա։

Պատասխան։ Նախ՝ զի հինն ստուեր եւ օրինակ էր. իսկ նորս էութիւն եւ ճշմարտութիւն։

Երկրորդ՝ այն մարմնական, եւ այս հոգեւոր փրկութիւն։

Երրորդ՝ անդ նկարեալ էր մեր հոգեւորն. եւ աստ բացայայտեալ խորհուրդ տնօրէննութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։

Չորրորդ՝ այն անցաւոր. եւ այս անանցանելի։

Հինգերորդ՝ այն մասնաւոր ազգի. եւ այս բոլոր աշխարհի։

Վեցերորդ՝ անդ երկրաւոր խոստմունք. եւ աստ երկնային։

Եօթներորդ՝ անդ մարդկային Մովսէսիւ. եւ աստ Աստուածային ի ձեռն Քրիստոսի։

Ութերորդ՝ նդ տանն տնտեսն. եւ աստ տանն առնօղն։

Իններորդ՝ անդ խոստացաւ. եւ աստ յայտնեաց Աստուած զսրն իւր ի մեզ։

Տասներորդ՝ ընդ նոսա ձայնն Աստուծոյ խօսեցաւ. եւ ընդ մեզ բանն։

Եւ այս բազում զանազանութեամբ։

Առաջին՝ զի նախ ձայնն հասանէ, եւ ապա բանն իբր կարապետ եղեալ բանին։

Երկրորդ՝ նոքա զձայնն ի հեռուստ լսէին. եւ մեք զբանն ի մօտոյ։

Երրորդ՝ զձայնն միայն լսեցին եւ զտեսիլն ո՛չ տեսին. եւ մեք լուաք եւ տեսաք եւ շօշափեցաք զբանն կենաց։

Չորրորդ՝ նոցա ձայնն միջնորդով օդիւ եւ մարգարէիւքն. եւ ընդ մեզ բանն Աստուած անընդմիջաբար խօսեցեալ։

Հինգերորդ՝ նոցա ձայնն որոտմամբ ահագին. եւ մեզ բանն հանդարտ եւ քաղցր։

Վեցերորդ՝ նոցա ձայնիւ օրինակաւ. եւ մեզ բանիւ ճշմարտութեամբ։

Եօթներորդ՝ նոցա ձայն զգայարանաց. եւ մեզ բանն իմաստութեան։

Ութերորդ՝ ձայն փոփոխի. եւ բանն մնայ։

Իններորդ՝ զձայն եւ անասունք լսեն. եւ զբանն մարդ միայն։

Տասներորդ՝ ձայնն երկիւղէ տղայոց. եւ բանն երկիւղ է կատարելոց։

Հարցումն։

Զի՞նչ հասարակ եւ զի՞նչ յատուկ քահանայութեան Տեառն մերոյ՝ եւ հնոյն քահանայութեան։

Պատասխան։ Հասարակ, զի ամենայն քահանայ միջնորդ եւ հաշտարար է Աստուծոյ եւ մարդկան. զընծայս ժողովրդեանն Աստուծոյ նուիրելով եւ յԱստուծոյ շնորհս եւ քաւուոըիւն ողովրդեանն առնլով։

Իսկ յատուկ. Նախ՝ զի նոքա մարդիկ էին անկեալ ընդ տկարութեամբ։ Ըստ այնմ. «Օրէնք զմարդիկ կացուցանեն քահանայապետ զզգացեալս տկարութեամբ. իսկ բանն երդմանն յետ օրինացն զորդի»։

Երկրորդ՝ զի նոցա նոցայն ժամանակեայն եւ խափանելի. իսկ Տեառն մերոյ մշտնջենաւոր եւ յաւիտենական. ըստ այնմ. «Դու ես քահանայ յաւիտեան ըստ կարգին Մելքիսեդեկի»։

Երրորդ՝ այն առանց գթութեան հատուցանէր պատիժս պարտուց. իսկ Տեառն մերոյ շնորհիւ եւ ողորմութեամբ. ըստ այնմ թէ. «Զի ողորմած լիցի եւ հաւատարիմ քահանայապետ»։

Չորրորդ՝ զի նոքա ո՛չ կարէին լինիլ ախտակից տկարացելոցն. իսկ Տէրն որ զփորձ էառ՝ կարօղ է եւ փորձանաւորացն օգնել. ըստ այնմ։ «Ո՛չ եթէ ունիմք քահանայապետ որ ո՛չ կարէ ախտակից լինիլ տկարութեան մերում. այլ փորձէ ամենայնիւ ըստ նմանութեան առանց մեղաց։

Հինգերորդ՝ նոքա մատուցանէին պատարագ նախ վասն իւրեանց, եւ ապա վասն ժողովրդեանն անգիտութեան. իսկ Տէրն մեր ո՛չ արար մեղս ըստ մարգարէին. այլ անմեղն վասն մեղաւորաց պատարագեցաւ. ըստ այնմ թէ. «Նա վասն մեղաց մերոց չարչարի»։

Վեցերորդ՝ նոքա հանապազ մատուցանէին վասն հանապազ յանցմանն ի բազմօրինակ մեղս. իսկ Տէրն մեր. «Մի ո՛չ անգամ եմուտ ի սրբութիւնս յաւիտենական, գտեալ զփրկութիւն»։

Եօթներորդ՝ նոքա յօտարաց մատուցանէին. այսինքն զուարակ եւ նոխազ. իսկ քահանայապետն մեր Քրիստոս զմարմին իւր պատարագեաց հօր ի հոտ անուշից. ըստ այնմ. «Քրիստոս եկեալ քահանայապետ ո՛չ արեամբ նոխազաց եւ զուարակաց. այլ իւրով արեամբն»։

Ութերորդ՝ նոքա մատուցանէին ի ձեռագործ խորանսն որ ի Մովսիսէ կանգնեցաւ. իսկ Տէրն մեր անցեալ ի ներքին կողմն վարագուրին. այսինքն յանձեռագործն մատոյց. ըստ այնմ թէ. «Սրբութեանցն պաշտօնեայ եւ խորանին ճշմարտութեան զոր կանգնեաց Տէր եւ ո՛չ մարդ»։

Իններորդ՝ նոքա ծառայաբար մատուցանէին. ուստի յայտ է զի ո՛չ կարէին նստիլ ի սրբութիւնսն կամ ի քաւութիւնսն. իսկ քահանայապետն մեր տիրապէս եւ Աստուածաբար նստեալ ի յերկինս ընդ աջմէ Աստուծոյ. ըստ այնմ. «Այսպիսի ուինիմք քահանայապետ որ նստաւ ընդ աջմէ մեծութեան ի բարձունս»։

Տասներորդ՝ նոքա յօրինակ էին եւ ի ստուերն. ըստ այնմ. «Զստուերն հանդերձելոց բարեացն ունէին օրէնքն». իսկ քահանայապետն մեր եմուտ ո՛չ յօրինակս ճշմարտութեան, այլ ի բուն իսկ յերկինս յանդիման լինիլ յերեսացն Աստուծոյ վասն մեր»։

Մետասաներորդ՝ նոքա ո՛չ իշխէին ճաշակել զպատարագս իւրեանց. այլ արտաքոյ այրէին. իսկ Տէրն մեր եւ մեք ճաշակեմք զպատարագ նորոյս. ըստ այնմ. «Ունիմ մեք սեղան, ուստի ո՛չ ունին իշխանութիւն ճաշակել որք պաշտեն զպաշտօն խորանին»։

Երկուտասաներորդ՝ նոքա հին ուխտին էին միջնորդ. իսկ Տէրն նորոյս. ըստ այնմ. «Այս նոր ուխտ է իմոյ արեան փոխանակ հնոյն»։

Երեքտասաներորդ՝ նոքա փոփոխականք էին վասն մահու արգել լինելոյ. իսկ Տէր մեր անփոփոխ եւ յաւիտեան է քահանայ. վասն յետ յաւիտեան եւ անմահ գոլոյն։

Չորեքտասաներորդ՝ նոքա յերկրէ եւ յերկրի մատուցանէին պատարագ. իսկ Տէրն մեր յերկնից եւ յերկինս մատոյց։ Որպէս ասէ. «Թէ յերկրէ էր, թերեւս գոյին յերկրի քահանայք»։

Հնգտասաներորդ՝ նոցայց քահանայապետ Մովսէս եւ Ահարօն ո՛չ կարացին մտանել յերկիրն պարգեւաց. իսկ քահանայապետն մեր էանց ընդ երկինս. ըստ այնմ. «Ունիմք քահանայապետ մե անցեալ ընդ երկինս զՅիսուս զորդին Աստուծոյ. եւ նմա կրկնի ամենայն ծունր. եւ ամենայն լեզու խոստովան լիցի զնա Տէր Յիսուս Քրիստոս ի փառս հօր ամէն»։

Հարցումն։

Հին օրինակ էր, եւ նորս ճշմարտութիւն. հանդերձեալն զի՞նչ փոխի։

Պատասխան։ Նախ՝ հինն օրինակ էր եւ նորս ճշմարտութիւն. եւ հանդերձեալն առաւել ճշմարտութիւն որպէս սուրբ սրբոց։

Երկրորդ՝ այն անկատար. եւ աստ կատարեալ. եւ անդ կատարելագոյն որ է գերակատար։

Երրորդ՝ այն մարմնաւոր. եւ աստ մարմնաւոր եւ հոգեւոր. եւ անդ միայն հոգեւոր։

Չորրորդ՝ այն տղայ հասակի. եւ աստ երիտասարդ. եւ անդ ծեր։

Հինգերորդ՝ այն զգայական. եւ աստ բնական. եւ անդ իմացական։

Վեցերորդ՝ այն սկիզբն. եւ աստ մէջ. եւ անդ եզր եւ կատարումն։

Եօթներորդ՝ անդ ի հօրէ. եւ աստ ի մարմնացեալն բան է. եւ անդ ի հոգւոյն սրբոյ։ Այլ եւ միշտ եւ անփոփոխ. եւ անմիջաբար դէմ յանդիման քահանայագործութիւն է անդ ըստ իմանալեացն օրինի։

(Պրակ ԼԸ) Վասն խնդրելոյ յանբանից պատարագս

Վասն է՞ր խնդրաց Աստուած յանբանից պատարագ արեամբ։

Պատասխան։ Վասն Բ պատճառի։ Նախ՝ զի սովոր էին յԵգիպտոս կռոց զոհել, զայն նուէրքն ի յինքն ընկալաւ։

Երկրորդ՝ ի յօրինակ նորոյս պատարագի ընկալաւ. զի անդ ստուերն է. եւ աստ ճշմարտութիւն։

Է եւ երրորդ պատճառ. զխոզն ուտէին յԵգիպտոս, եւ զարջառ եւ զոչխար պաշտէին. վասն որոյ հրամայեաց զԱստուածս նոնցա զենուլ զի չեն աստուածք. եւ զի խոզենւոյն հրաժարիլ ամենեւին։

Վասն անխմոր եւ անմեղր զոհիցն։

Հարցումն։

Վասն է՞ր մեղր ո՛չ ելանէր ի սեղանն։

Պատասխան։ Նախ զի մեղրն զհեշտութիւն մարմնոյն ցուցանէ

Երկրորդ՝ զի աղ ո՛չ տանի։

Երրորդ՝ մեղրն ո՛չ է վաստակ. ի մեր աշխատանաց է նուիրելի Աստուծոյ։

Չորրորդ՝ ի բազում անսուրբ իրաց առնու մեղուն. ի սուրբ իրաց է նուէրքն Աստուծոյ։

Հինգերորդ՝ ի մեռեալ կենդանւոյ է մեղուն. որպէս ասեն ի մեղուշ արջառաց։

Վեցերորդ՝ զհեշտ ցանկութիւն նշանակէ. որպէս ասէ առակն. «Մեղր կաթէ ի շրթանց կնոջ պոռնկի»։

Իսկ այն որ զմեղրովն պտուղն նուիրէին քահանայից, բայց ի սեղանն ոչ։ Նախ՝ ցուցանէ զխոհեմութիւն բարուց որ ընդունելի է Աստուծոյ եւ մարդոյ. այլ պարզութիւնն է պատարագ։

Երկրորդ՝ օրինաւոր ամուսնութիւնն պատուական է վասն որդեծնութեան. այլ ո՛չ է նա առաքինութիւն. որպէս կուսութիւն՝ պահք՝ եւ աղօթք։

Իսկ զի խմոր ո՛չ խառնէին։

Նախ՝ զի խմորն զհին չարութիւնն ցուցանէ. որ նախ հրաժարիլ պարտէ, եւ ապա զբարիս գործել։

Երկրորդ՝ զհպարտացեալ փառքն նշանակէ. զոր ո՛չ է պարտ խառնել ի բարիս։

Երրորդ՝ շարաւահոտ եւ քացախուտ է. այս մեղաց հոտ է եւ համ։

Չորրորդ՝ ի բազում ամանս փոփոխի. փոփոխականն մեղքն է։

Հինգերորդ՝ զզայրացումն սրտին ցուցանէ։

Վեցերորդ՝ խմորունն ո՛չ է կենդանի հաց. այլ թոյլ։

Եօթներորդ՝ խմորն զաղանդ սադուկեցւոցն եւփարիսեցւոցն առակեաց Տէրն։

Ութերորդ՝ ապականութիւն է խմորն. վասն այն Տէրն զանապական մարմինն իւր բաղարջով աւանդեաց։

Իններորդ՝ խմորունն խառնեալ եւ անխմորն անխառն է պարզ որ է սրբութիւն սրտին։

Տասներորդ՝ անգամութիւն եւ ստութիւն է խմորն ըստ առաքելոյ որ ասէ. «Տօնեսցուք մի՛ ի խմորն հին անզգամութեան, այլ անխմորն ստուգութեան»։ Եւ ո՛չ միայն այս, այլ զեօթն օր անխմոր բաղարջ ուտէին ամենայն ժողովուրդն. եւ Աբրահամ եւ Ղովտ բաղարջ յօրինեցին զխորհուրդ փրկական մարմնոյ Տեառն որ ի վերնատունն բաղարջով աւանդեաց։ Ապա ուրեմն սուտ են ազգն յունաց եւ ասորւոց որ խմոր դնեն ի խորհուրդն։

Վասն Աղի Հարց։

Հին պատարագն վասն է՞ր աղիւ կատարէր եւ նորս ոչ։

Պատասխան։ Աղն կըսկծոտ է, նշանակէ զխրատն։ Այլ եւ զխոհեմութիւն ի բանս ըստ առաքելոյ. «Ամենայն բանք ձեր իբրեւ աղիւ համեմեալ լիցին»։

Դարձեալ՝ աղն նշանակէ զբանն Աստուած. որ զանհամութիւնս մեր համեմեաց, եւ զնեխեալ վէրքն ապականութեան մերոյ ողջացոյց։

Ա՛րդ՝ հինն նորոյս օրինակ էր՝ ի բովանդակն աղ խառնիւր։

Իսկ ի նորս ունիմք զճշմարտութիւնն՝ ունիմք եւ զօրինակն։

Ա՛րդ՝ ի ճշմարտութիւնն ո՛չ է օրինակ. վասն որոյ ո՛չ խառնի աղ։

Իսկ յօրինակն խառնեմք աղ. որպէս յագապս. յոգէհանգիստս եւ ի տօնական պատարագս։

Դարձեալ ասեմք, ի հինն կրկին էր ընծայ պատարագացն։ Նախ՝ մանանայն, ուր ո՛չ խառնիւր աղ. եւ Երկրորդ՝ նաշիհն իւղով զանգեալ, ուր խառնէին աղ։

Ա՛րդ՝ մանանայն նշանակէ զփրկական խորհուրդն ուր ո՛չ է աղ։

Եւ զանգեալ նաշիհն զյիշատակ մարտիրոսացն՝ ուր խառնեմք աղ ի հատ պատարագին եւ իւղ անոյշ ի խորհուրդ նոցա։ Այլ որք յամառելով յօրինակն՝ աղ խառնեն ի խորհուրդն, պարտ է նոցա խառնել եւ ձէթ եւ մուրկ եւ խունկ եւ միս գառին. կամ զանգեալ ի կասկարայս, կամ օծեալ ի տապակի, զի զօրիակն կատարեսցեն. եւ հեռասցին ի ճշմարտութենէն։

Հարցումն։

Վասն է՞ր յերեսաց սեղանն հաց եւ գինի եւ գառն դնէին. եւ մեք զգառն ո՛չ դնեմք։

Պատասխան։ Գառն օրինակ էր Քրիստոսի. զի կոչեցաւ գառն Աստուծոյ. այլ զգալի գառն ո՛չ եղեւ։ Այլ զգալապէս հաց եւ գինի աւանդեաց, զայն պատարագեմք։ Իսկ իւղն զանգեալ՝ օրհնութիւնն է որ միանայ ի խորհուրդն եւ կատարէ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի։

Վասն Պատարագաց հնոյն Հարցումն։

Զի՞նչ էր հին պատարագն։

Պատասխան։ Գիտել պարտ է, զի ամենայն պատարագ հին օրինացն նախ ի յերկուս բաժանի։ Ի կենդանիս. որպէս ոչխար եւ այլն յաղագս մաքրութեան ոգւոց։ Եւ յանկենդանս, որպէս նաշիհ իւղ եւ այլն յաղագս զգայարանաց սրբութեան։

Եւ նախ ասեմ զանկենդանն որ կոչի զոհ. որ է մասնաւոր նուէրք. որպէս նաշիհ եւ իւղ եւ խունկ։ Սա փոխեալ ի նորտ նշանակէ զմարմնաւոր նուէրքս. որպէս պահք աղօթք, ողորմութիւն։ Եւ իւղն՝ զուարթութեամբ կատարեալն առանց տրտմութեան։ Ըստ որում. «Լուա զերեսս եւ օծ զգլուխ քո»։ Եւ կնդրուկն զմասն Աստուծոյ ընդունելի։

Եւ դարձեալ՝ նաշիհն է նշանակ խոնարհ մարմնոյ մաքրութեան. եւ խունկն առաքինութեան հոգւոյ. եւ իւղն զուարթութեան մտաց։

Իսկ պան բաղարջն է նաշիհն զանգեալ իւղով. եւ որպէս բոկեղն եփեալ ի թոնրի։ Եւ շօթն թանձր լօշ եփեալ եւ ապա օծեալ իւղով։ Եւ քաքար՝ պատառ պատառ կոտորեալ եւ ի տապակի եփեալ իւղով։ Սոքա նշանակեն զնահատակսն որք բազում վշտաց եւ փորձանաց համբերեցին։

Աղալ յերկանս՝ մաղիլ եւ զանգիլ՝ եւ ի հուր եւ յիւղս եփիլ. ըստ այնմ. «Անցաք մեք ընդ հուր եւ ընդ ջուր»։

Իսկ կասկարայ է պուտուկ պղնձի։ Նաշիհ եւ իւղ զանգեալ եւ ո՛չ եփեալ, նշանակ է նոցա որ ի փորձութիւնս մտեալ եւ փութով ելեալ ի ձեռն աղօթից. ըստ այնմ. «Յաղօթս կացէք, զի մի՛ մտանիցէք ի փորձութիւն»։

Իսկ մուրկ խրեալ՝ եղին է փշրեալ։ Նշանակէ զմանկունս ընդ ձեռամբ խրատու վարեալ եւ կրթեալ։

Իսկ երախայիցն՝ որ է կալոյ եւ հնձանաց առաջին չափն։

Նշանակէ զամենայն զառաջին բարի գործս մեր եթէ ի մարմնոյ եւ եթէ ի հոգւոց. եւ ի մտաց նուիրել Աստուծոյ։

Իսկ որ վասն մեղաց նաշիհ իւղ եւ խունկ ո՛չ դնէին. զի տրտմութիւն եւ խաւար է մեղքն, եւ գարշ հոտ գայ ի խղճմտանացն մինչեւ ապաշխարեսցէ։

Ի սոցանէ ափով չափ դնէր քահանայն ի սեղան ողջակիզացն ի հոտ անուշից Տեառն։ Եւ զմնացեալ նշխարսն ուտէին. քահանայքն եւ արուք նոցա ի սուրբ տեղւոջ։

Որպէս այժմ մին նշխարն ի հաղորդութիւն սուրբ մարմնոյն, եւ զայլ նշխարքն արժանացեալք արիութեամբ ճաշակեն։ Եւ ըստ միտս, զի առաքինութիւնն է ի փառս Աստուծոյ. այլ եւ ի պատիւ եւ ի գովութիւն մարդկան. զի բազումք հաղորդին սրբութեան նորա։ Այսոքիկ են պատարագք զոհիցն ի նաշհոյ։

Իսկ պատարագ ի կենդանեաց։

Զուարակն հզօր եւ արդիւնարար. զի արդիւնարարք եւ հզօրացեալք ի գործս բարիս պատարագ են Աստուծոյ. եւ ոչխար զգօն եւ հեզ. ունելով պտուղ ասր եւ կաթն եւ ծնունդ։ Որք պտղաբերք են եւ ծննդկանք բարեաց՝ հեզութեամբ նուիրին Աստուծոյ. գառն՝ որդիք քրիստոնէի. եւ ուլն՝ որդիք հեթանոսի յորժամ գան յեկեղեցին սրբին եւ նուիրին Աստուծոյ։ Այծն՝ մեղաւորացն է նշանակ. որք դառնան ի մեղաց եւ նուիրին Աստուծոյ։ Տատրակ՝ ողջախոհքն են։ Եւ աղաւնի՝ միամիտքն եւ աննենգքն։

(Պրակ ԼԹ) Որքանութիւն պատարագաց

Եւ է առաջին պատարագ՝ ողջակէզն. սպանանել՝ է զենուլն. եւ մորթելն՝ քերթելն է։ Եւ յօշելն զանդամս բաժան մասն ընդ ցեղիցն. եւ զոտս եւ զփորն լուանալն. եւ ողջակիզել ի վերայ պղնձի սեղանոյն։

Երկրորդ՝ վասն անգիտութեան եւ ակամայիցն զուարակ մի քահանային. եւ զուարակ մի՝ բոլոր ժողովրդեանն ի տօնի քաւութեանն։

Իբր թէ հաւասար ծանր է մեղք քահանայապետին եւ բոլոր ժողովրդեանն. «Զի որում շատ տուաւ՝ շատ խնդրեսցի»։ Նոյնպէս եւ արդարութիւնն հաւասար է։ Զի ի գլխոյն է կենդանութիւն եւ մահ։ Եւ յայսմանէ՝ հանեն մասն զերիկամունս եւ զլերդափոյթն եւ զբովանդակ ճարպն ի հոտ անուշից Տեառն։

Եւ զայլն բովանդակ մորթով եւ փորոտիւք եւ գլխով հանեն ի մոխրակոյտն եւ այրեն անդ։

Որ նշանակէ զՔրիստոս արտաքոյ դրանն չարչարեալ։

Երրորդ՝ վասն անգիտութեան եւ ակամայի իշխանին եւ իւրաքանչիւր անձին նոխազ յայծից եւ ալոջ ի քաւութիւն նոցա։

Չորրորդ՝ վասն փրկութեան ի հիւանդութենէ կամ ի պատերազմէ փրկեալք, մատուսցեն ասէ պատարագ եւ նուէրս ընծայեսցեն ի սեղանն ի հոտ անուշից։ Եւ աջերին քահանային, եւ երբուծն քահանայապետին. եւ զայլն կերիցեն քահանայքն։

Հինգերորդ՝ վասն մեղաց պատարագ, ի մեռելոտի կամ ի պիղծ ինչ մերձեցեալ. ոչխարով եւ թռչնով եւ նաշհով առանց իւղոյ եւ խնկոյ քաւէին։

Վեցերորդ՝ վասն յանցանաց ի նուէրս սրբութեանցն, եւ կամ յօրէնս Աստուծոյ, եւ կամ յընկերս վնասու. խոյ պատարագ դնել ծ սկեղ. եւ զգլուխն ե երորդ մասամբն ի յետ դարձուցանել որ է տուգանք ե զգայարանաց որ մոռացաւ եւ ո՛չ զգաց զօրէնս Աստուծոյ։ Մեղք կամաւորն է. եւ յանցանք ակամայն։

Եօթներորդ՝ զոհ պատարագն որ ի նաշհոյ եւ յիւղոյ որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Ութերորդ՝ վասն գոհութեան. հեռաւորն եկեալ կամ բարւոյ յաջողեալ։ Որ իսկապէս մեզ վայելէ Քրիստոս եկեալ եւ դժոխք աւերեալ եւ արքայութիւնն բացեալ։

Իններորդ՝ պատարագ ուխտի. որ ո՛չ վասն երախտեաց ինչ, այլ իւր կամաւ ուխտեալ. որ յերկրորդ օրն եւս ուտէին զմիսն։

Տասներորդ՝ խոյն կատարման քահանայից եւ պանն։ Եւ ի սմանէ առցեն ասէ զհաս իրաւանցն. եւ զմնացեալն եփեսցեն ի սուրբ տեղւոջ եւ կերիցեն քահանայքն զեօթն օր։ Եւ զոհ նաշհոյ՝ յառաւօտն եւ յերեկոյն։

Մետասաներորդ՝ բոլորապտուղ. որ է հանապազորդ գառն խորովեալ յռաւօտն եւ յերիկոյն մին հացով եւ դ մասն դորակի գինով։ Այս ի վերայ երեսաց սեղանոյն ի սրբութիւնն։ Եւ այլ բաժան հաց ի վերայ առաջաւոր սեղանոյն զզ հաց զոր սրբութեան հաց կոչէին շաբաթէ ի շաբաթ եդեալ։

Երկուտասաներորդ՝ ոչխար տարեւոր մեծի զատկին յելսն Եգիպտոսի, խորովեալ հրով. եւ բաղարջ ընդ եղեգի կերեալ։ Սոքա բաժան ազգ նուէրք գլխաւոր պատարագ կարգեալ ի մեծէն Մովսիսէ։

Եւ բաց յայսցանէ մասնաւորք այս են։ Մուրկ. Երախայրին. Հանապազորդ քահանայիցն գրիւ մի զանգեալ. կէս յառաւօտն եւ կէս յերիկոյն։ Ծնեալ կանանց տատրակ եւ աղաւնի։ Բորոտից սրբիլն բ հաւ. զմինն զենուլ եւ զմինն յարիւն թաթաւել եւ թողուլ. եւ գառն եւ տատրակ եւ աղաւնի։ Վասն սերմնակաթին սրբութեան բ հաւ։ Նոյն եւ Տեառն տեսին։ Այլ եւ ալիւր գարեղէն զոհ յիշատակի փորձութեան կանանց։ Այլ եւ զոհ ուխտաւորաց զմազ հերացն այրել։ Այլ եւ ի տօնի քաւութեանն զուարակ մի եւ բ նոխազ վիճակով. մին Տեառն եւ միւսն արձակման յաննապատ։ Այլ եւ յիսներեկին է է գառինս. եւ նոր մտիցն կրկին հաց եւս։

Այլ եւ երկդրամեանն անդրանկաց ե սիկղ։ Եւ գինք անձանց ուխտաւորացն։ Արանց ծ եւ կանանց լ երկդրամեան։ Այլ եւ նուէրք սրբութեանն տունս, անդաստանս պտղաբերս, անասունս, եւ այլ մասնաւոր նուէրք։

Այլ եւ նուէրք բաժան իշխանացն սայլս եւ եղինս։ Բաց յայսցանէ բճծբ գլուխ ոսկի տուփ խնկով։ Կոնք արծաթի որ է բ ունկի անգանակ։ Եւ տաշտն թաս։

Եւ խը քաղաք ապաստանից տալ քահանայիցն։ Այնոքիկ գլխաւորք։ Եւ այսոքիկ մասնաւոր նուէրք բովանդակք զոր հրամայեաց Մովսէս։

(Պրակ Խ) Վասն կատարման զենման եւ նշանակութեան նոցին

Եւ այսպէս կատարէին։

Նախ՝ բերել ի դուռն խորանին եւ տաճարին. եւ ո՛չ ի բազում մեհեանս. զի ցուցցէ զմինն Աստուած՝ եւ յանուն նրա ընծայել։ Եւ դնել զձեռն ի գլուխ կենդանւոյն։ Նախ՝ ցուցանէ թէ սա անմեղէ՝ վասն իմ մեղացս մեռանի. զոր ձեռօք ի սատամ զմեղս։

Երկրորդ՝ ցուցանէ զանմեղս մահն Քրիստոսի վասն մեր մեռեալ. զոր մատամբ ցուցանէին խաչօղքն թէ խաչեսցի դա։

Երրորդ՝ նշանակէ թէ իւրաքանչիւր ոք իշխան է մատուցանել զինքն բանաւոր պատարագ Աստուծոյ. «Սպանէք ասէ զանդամս Ձեր». եւ «Վասն քո մեռանիմք զօր հանապազ»։

Եւ առաջին Տեառն սպանանել. որ զծածուկս տեանէ եւ ո՛չ կեղծիւք ինչ։ Այլ ի կողմ հիւսիսոյ զողջակէզս եւ զվասն մեղացն։

Զի Տէր մեր ի հիւսիսոյ կողմ Երուսաղէմ խաչեցաւ։

Դարձեալ՝ հարաւն նշանակէր զհրէայս, եւ հիւսիս զհեթանոսս. որ լինելոց էին պատարագ եւ ժողովուրդ Աստուծոյ. ըստ այնմ. «Այլ եւս ոչխարք են իմ որ ո՛չ յայսմ գաւաթէ, եւ զայն եւս պարտէ ինձ ածել այսր»։

Եւ զարիւնն հեղուլ շուրջ զսեղանովն. որ է կենդանութեան նշանակ։ Զի հոգի անմահացեալ շուրջ գայ զավ ի հեղուլ զաղօթս առաջի նորա։

Եւ մատամբ յարենէն մերձեալ յեղջիւր սեղանոյն։ Զի մերձեալ ի Քրիստոս աղօթք մեր լինի քաւութիւն մեզ։

Եւ ցանեալ է անգամ ի վարագոյրն. որ է քաւութիւն է զգայարանացս ի է զօրութեանց հոգւոյն. է խորհրդով եկեղեցւոյ. առ է դար կենցաղոյս։ Ի խնկոց սեղանն քաւէր արիւնն. զի զաղօթս սրբոցն բարեխօս ունիմք ընդ խորհրդաւոր արեանն։

Եւ զմորթն ի բաց հանել. զծածկոյթ մեղացն։

Անդամ անդամ յօշելն. զերկոտասան անդամոց սրբելն եւ հատանել ի մեղաց։ Ողջակիզիլն ի հտ անուշից. ի հաճոյս Աստուծոյ հրով սիրոյն Աստուծոյ։ Իսկ փայտն. մարմնոյ ցամաքութիւն եւ պարկեշտութիւն. որ առաւել բորբոքէ զպատարագն։

Գլուխն՝ զմիտքն նշանակէ։

Եւ Ոտքն զվարքն. Փորոտին զծածուկ խորհուրդն. զոր լուանալ հրամայէ ջրով. այսինքն խոհակաւն զգարշելի մտածունս սրբել։ Ճարպն, զլուսաւորս եւ զպարարտ առաքինութիւնն։

Երիկամունքն, զկրկին ցանկութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ լերդափոյթն, զուրախութիւնս եւ զհեշտութիւնս մեր նուիրել Աստուծոյ. աջոյ երին. յաջողակ բարի գործն. եւ Երբուծն դօշնէ. որ ունի զսիրտն։ Զի միջնոց է մարմնոյն, եւ սկիզբն է կենդանւոյն, եւ կատարած կենաց։

Այլ եւ նշանակ արիական համբերութեանն մերոյ։ Ցուցանէ զառաջին՝ զմիջին՝ եւ զյետին ժամանակս տալ Աստուծոյ. որ է գ հասակս. Մանկութեան, երիտասարդութեան, եւ ծերութեան։

Եւ ապա սիրտ սուրբ եւ գեղեցիկ ստանալ ի հաւատս եւ խորովիլ ի սէրն Աստուծոյ։ Այս է ողջակիզաց եւ այլ պատարագաց խորհուրդն։

Եւ այն՝ զի զամենայն ճարպ եւ զամենայն արիւն ո՛չ ուտէին յամենայն տեղիս բնակութեան իւրեանց։

Այսինքն զամենայն յաջողուածս հոգեւոր եւ մարմնաւոր, եւ զմասն անմահութեան կենաց յուսոյն, ո՛չ վասն մեր արժանաւորութեան համարել. այլ բարութեան եւ ողորմութեանն Աստուծոյ։

Յամենայն բնակութիւնս։ Այս է՝ եթէ ի դրախտին, եթէ այժմ յեկեղեցի, եւ թէ ի վերինն Երուսաղէմ։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԽԱ) Վասն նորոյս խորհրդոյ հարցումն

Կենդանեաց զենմունքն զի յանունն Աստուծոյ էր՝ սրբէր զմարդ. վասն էր ապա ոչ սրբեին կռապաշտքն. զի եւ նոքա յԱստուծոյ անունն զոհէին եւ խնկէին։

Պատասխան։ Ո՛չ միայն զի յանունն Աստուծոյ, այլ զի օրինակ էին նորոյս պատարագի. եւ խորհրդովն Քրիստոսի սրբեցան։ Իսկ հեթանոսք ըստ այնմ որ յանուն Աստուծոյ նուիրէին՝ ընդունելի էր։ Որպէս ասէ Մաղաքիա. «Յամենայն տեղիս մատչի խունկ անուան իմոյ»։ Եւ ըստ այնմ որ զկուռս կոչէին Աստուած՝ դատապարտութիւն էր նոցա։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ո՞րն է խորհուրդն Քրիստոսի որով սրբիւ Իսրայէլ ի մեղաց։ Ասեմք եթէ՝ ամենայն զենմունք եւ պատարագ ի խորհուրդ եւ յօրինակ էր Քրիստոսի։ Նախ՝ զուարակն զենեալ։ Եւ Քրիստոս կոչեցաւ եզն պարարակ զօրաւորր եւ արդիւնարար։ Խոյ կոչեցաւ. զի ծնաւ եւ զգեցոյց զմեզ. եւ փեսայ է եկեղեցւոյ։ Ոչխար տարեկան. եւ պատարագելի. եւ զգօն եւ հեզ. եւ պտղատու զկաթն եւ ասր եւ ծնունդ. գառն, զի անմեղ եւ կերակրելի է եւ որդի Աստուծոյ։

Նոխազ, զի զմեղս մեր եբարձ. եւ Ալոջ, եւ Որոջ. ունելով զկէս ամն աւելի քան զերեք ամն ի ծննդենէն մինչեւ ի խաչն։

Տատրակ, զի ողջախոհ եւ անմեղ էր. «Ո՞ յանդիմանեսցէ զիս վասն մեղաց»։ Աղաւնի, առանց դառնութեան եւ միամիտ եւ հեզ. «Ուսարուք յինէն, զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ»։ Եւ ո՛չ յօշէին զթռչունքն. զի անբաժանելի է յինքեան Աստուածութիւնն եւ մարդկութիւնն. այլ եւ զբազումս հաղորդութեամբն իւրով մի՛ արար անբաժանելի։ Եւ զոյգն. զի հոգի եւ մարմին՝ Աստուածութեամբն միատեսակ եղեալ։ Եւ մին վասն մեղաց. զի կերակուր ետ զմարմինն եւ զարիւնն իւր։ Եւ միւսն յողջակէզն. ի խաչ սեղանոյն ի հոտ անուշից հօր եւ հոգւոյն սրբոյ։ Այլ եւ նաշիհ. զի հաց կենդանարար եւ հատ ցորենոյ կոչեցեալ. ճնշեալ չարչարանօք եւ որոշեալ ի թեփոյ մեղաց։ Նոյն եւ իւղ զուարթարար. եւ նիւթ լուսոյ եւ շնորհաց։

Կնդրուկ անուշահոտ բուրեալ եւ գինի ուրախարար ի զմայլումն հոգեւոր։ Եւ իւղով զանգեալ եւ օծեալն, զի իւղով Աստուածութեամբն օծաւ. այլ եւ զհոգին սուրբ ընկալաւ ի Յորդանան։

Դարձեալ՝ իւղով զանգեալ բաղարջն եւ նոյնչափ իւղովն որչափ մասն գինւոյն. այն է՝ զի ընդ օրհնութեան բանին Աստուծոյ՝ եւ հոգին սուրբ իջանէ ի հացն եւ ի բաժակն եւ կատարէ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի։

Իսկ աղ կոչեցաւ. զի զանհամութիւնս մեր համեմեաց, եւ զվէրս ողջացոյց։ Եւ կսկիծ է անհաւատից. եւ կուրացոյց զօձն կամակոր։ Իսկ Մուրկ նորահաս, եւ Երախայրիք կալոյ։ Զի նորահաս պտուղ եղեւ յարութեամբն ի մեռելոց, եւ նստելով ընդ աջմէ հօր։

Այս է խորհուրդ հին պատարագացն եւ Քրիստոսիւ մաքրեին։

(Պրակ ԽԲ) Վասն պատարագաց նորոյս

Իսկ ի նորս ճշմարտութիւն է պատարագք,. որ միշտ բաշխի յեկեղեցի։ Նա է ողջակէզ եւ փրկութիւն եւ գոհութիւն։ Եւ վասն մեղաց եւ յանցանաց. եւ յամենայն նուիրաց կատարումն եւ գլուխ նա է։

Այլ եւ ունիմք զբանաւոր պատարագս՝ զհոգի եւ զմարմին մեր սրբութեամբ փոխանակեալ նմա։

Այլ եւ ունիմք զմարմնաւոր պատարագս զօրինակին. զենմունք վասն կենդանեաց եւ մեռելոց։

Որպէս տօնականն զատկի եւ Տէրունական տօնից։ Անդ եւ դէզ օրհնէից։

Ագապս մատաղաց. եւ ոգէհանգիստ։ Հատ պատարագի մարտիրոսաց։

Եւ վասն կենաց. եւ վասն փրկութեան։ Եւ վասն ուխտի, խաչի, եւ եկեղեցւոյ։ Պտուղս. շօթ. Նաշիհ. Ձէթ. Մոմ. Խունկ. եւ այլն։

Ա՛րդ՝ երեքեան սոքա։

Առաջինն է հոգեւոր։

Միջինն հոգեւոր եւ մարմնաւոր։

Վեջինն մարմնաւոր։

Առաջինն է ի հոգւոյն պատարագ։

Միջինն ի մարմնոյն։

Վերջինն յընչիցն։

Եւ դարձեալ՝ առաջինն Քրիստոս պատարագի վասն մեր։

Միջինն մեք վասն Քրիստոսի։

Վերջինն ինչքն վասն մեր։

Հարցումն։

Վասն է՞ր զերեքեան պատարագս ունիմք մեք։

Պատասխան։ Նահապետքն ունէին կրկին պատարագ. բանաւոր եւ անբան. որպէս Աբէլ. Նոյ. Աբրահամ. եւ այլքն։ Այլ զանբան պատարագն ուսան հեթանոսք եւ կռոց մատուցին. եւ այն սովորութեամբն Իսրայէլ մատոյց Աստուծոյ զանբան կենդանիս մինչ եկն Քրիստոս եւ եղեւ ինքն բանաւոր պատարագ, եւ զնոյնս աւանդեաց մեզ։ Ա՛րդ՝ մեք ունիմք զօրինակ կրկին պատարագաց. զնախնեացն եւ զճշմարտութիւնն Քրիստոսի։

Հարցումն։

Զի՞նչ նշանակէ կրկին ողջակէզն ի նորս. որպէս զուարակն եւ երկու խոյն կատարման։

Պատասխան։ Կրկին էր ողջակէզն. մին որ արտաքոյ այէին։ Եւ միւսն ի սեղանն ի հոտ անուշից։ Նշանակէ զպատարագիլն Քրիստոսի ի սեղան խաչին ի հոտ անուշից հօր եւ հոգւոյն։ Այլ եւ արտաքոյ քաղաքին ի կողմն հիւսիսոյ։ Իսկ միւս խոյն կատարմանն, քահանայիցն կերակուր եւ նուէրքն Մովսէսի։ Այն է որ ի վերնատունն զմարմինն եւ զարիւնն իւր բաշխեաց յառաքեալսն։

Դարձեալ՝ կրկին է ողջակէզն. մին վասն մեղաց որ է կամաւոր. եւ միւսն յանցանաց որ է ակամայն։ Եւ մի է քաւութեան պատարագի Քրիստոսի. մեղաւորին եւ յանցաւորին։

Դարձեալ՝ կրկին ողջակէզն. մին վասն մեղաց. եւ միւսն վասն սրբութեան։ Վասն մեղաց՝ որ է խոստովանութեամբ արտաքոյ ելեալ ի մեղաց եւ ապաշխարութեամբ քաւեմք զմեզ ներքին խորհրդով եւ արտաքին գործով։ Եւ ողջակէզ սրբութեան է՝ յետ ապաշխարութեան զբարիս գործել. եւ զբովանդակ զհոգի եւ զմարմին մեզ նուիրել Աստուծոյ։ Եւ զմորթ մեղաց մերկացեալ ի մէնջ որ է հաճոյ Աստուծոյ ի հոտ անուշից։

Դարձեալ՝ կրկին ողջակէզն, մին այն է որ մատուցանեմք զպատարագն Քրիստոսի մարմնոյ եւ արեան։

Եւ միւսն, որ զմարմին մեր պատարագեմք միշտ. սիրտ սուրբ եւ հոգի խոնարհ ունելով. զոր Աստուած ո՛չ արհամարհէ։ Այս է՝ հանապազ աղօթք, պահք, ողորմութիւն, եւ այլն։

Հինգերորդ՝ կրկին ողջակէզն. մին պատարագն է ամենայն աւուր. եւ միւսն տօն չարչարանաց խաչի եւ մահու յամենայն ամի զոր նոյն խորհրդով կատարէ եկեղեցի։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԽԳ) Վասն իրաւանց քահանայից Հարցումն

Հասք եւ իրաւունք քահանայից մե՞ղք է թէ ոչ։

Պատասխան։ Յորժամ զգործ քահանայի ունիցին՝ ո՛չ է մեղք. այլ սրբութիւն։

Նախ՝ զի հրամանաւն Աստուծոյ է։

Երկրորդ՝ զի ի նուիրացն Աստուծոյ առնուն զբաժին քահանայքն եւ ո՛չ ի մարդոյ. եւ ամենայն ոք Աստուծոյ տայ եւ ո՛չ մարդոյ։

Երրորդ՝ երկրորդ սեղան է սիրտ քահանային. որպէս սեղանն զողջակէզն մաքրէ, նոյնպէս իշխանութիւն քահանային։

Չորրորդ՝ յայտ է զի նուէրքն Աստուծոյ՝ սրբութիւն է. եւ որ ոք մերձանայ ի նա՝ սրբի։

Հինգերորդ՝ զի ասէ. «Զմեղս ժողովրդեանն կերիցեն քահանայքն եւ քաւեսցեն վասն նոցա»։ Զի որպէս ստամոքն զկերակուրն հալէ, նոյնպէս եւ քահանայքն զմեղքն։

Վեցերորդ՝ թիթեղն ցուցանէր ի ճակատն գրեալ սրբութիւն Տեառն նուիրեալ. զի նուէրք քահանային սրբութիւն է։ Եւ բացերես ի ճակատն ունի։

Զնոյն եւ ի նորս Տէրն հրամայէ. «Արժան է մշակն կերակրոյ իւրոյ»։ «Եւ յորոց սերմանեն զհոգեւորն, հնձեսցեն զմարմնաւորն»։

Եւ այս է. «Իրիցունք կրկին պատուոյ արժանասցին». աստ զհասոյթքն եւ անդ զկեանքն յաւիտենից։

Վասն զի կրկին է գործ քահանային։ Նախ՝ զմեղքն սրբել ի մարդոյ. եւ ապա ընծայել Աստուծոյ։

Եւ զայս ցուցանէ զմորթն ի բաց հանելն եւ ապա պարագել։

Այս նոցա է որք սրբութեամբ ունիցին զքահանայութիւնն։

Եւ որք անարժան են գործոյն, դնեն զմեղս ի վերայ մեղաց իւրեանց։

Վասն ի նոր օրհնեալ քահանայից Հարցումն։

Ահարօն եւ որդիքն է օր մնացին ի խորանն. վասն է՞ր մեք խ։

Պատասխան։ Եօթն՝ նշանակէ զէ դար շրջանացն։ Իսկ մեք խ զՄովսէսին պահեմք որ ի լեառն Սինա, եւ Յեսու արտաքոյ միգին։

Դարձեալ՝ որպէս Քրիստոս յետ մկրտութեանն՝ ի լեառն պահեաց խ օր։

Եւ որպէս երեխայն նախ քան զմկրտիլն խ օր ուսանի զխորհուրդն։

Եւ դարձեալ՝ մանուըն յարգանդի ք օրեայ շնչաբերի հոգւով։

Ի նոյն խորհուրդ նոր մանկունք յարգանդի մօր եկեղեցոյ սնանին։ Այլ եւ պահեն զեօթն օր սուրբ զգեստիւն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ յանկիւնս եկեղեցւոյն խունկ վառեմք։

Պատասխան։ Ի հինգ տեղւոջ ի հինն հուր էջ յերկնից ի վերայ սեղանոյն եւ հոտոտեցաւ Աստուած ի հոտ անուշից։ Նախ ի սեղանն Աբրահամու. եւ ապա Մովսիսին եւ ապա Դաւթին ի կալն ուռնայի. եւ ապա ի տաճարին Սողոմոնի. յետոյ ի սեղանն Եղիայի։ Զայն խորհուրդն պահեմք ի վերայ նոր սեղանոյս։

Հարցումն։

Վասն է՞ր այրեցան Նաբաթ եւ Աբիութ որդիքն Ահարօնի։

Պատասխան։ Կամ զի օտար հուր եդին ի բուրվառն որ չէր օրէն։

Կամ զի արբեցան գինւով։

Կամ թէ հպարտացան յիջաջել հրոյն ի վերայ սեղանոյն։

Կամ զի անժամ խնկարկեցին։

Կա մթէ յաւուն կրկին էր խնկարկումն. յառաւօտն եւ յերեկոյն. եւ յառաւօտն խնկեալ էր Ահարօն։

Այլ որ ուղիղն է, Մովսէս յամենայն ժամ մտանէր ի սուրբն սրբոց. եւ Ահարօն մի՛ անգամ ի տարւոջն. եւ քահանայքն ո՛չ մտանէին։

Եւ քահանայքն հպարտացան եւ օտար հորվ խնկարկեցին ի ներքս վարագուրին, վասն այն պատժեցան ի խրատ այլոց։

Եւ զգեստ քահանայութեանն ո՛չ այրեցաւ յօրինակ այժմոյս որ հոգւով դատապարտին եւ մարմինն մնայ։

Հարցումն։

Քանի՞ սեղան էր ի խորանին։

Պատասխան։ Բաց ի քաւութենէն որ ի սուրբն սրբոց՝ ի ներս եւ ի դուրս ժ էր բովանդակն։

Առաջին՝ ողջակիզաց մեծն. յոր զհասարակացն տօնէին։

Երկրորդ՝ փոքր ողջակիզացն. յոր մասնաւոր պատարագացն էր։

Երրորդ՝ որ զմիսն ի վերայ յօշէին եւ ի մեծ սեղանն հանէին։

Չորրորդ՝ որով զճարպն ի սեղանն հանէին։

Հինգերորդ՝ որ զսափորն եւ զայլ գործիսն ի վերայ դնէին։

Իսկ ի ներսն, ա՝ հացին երեսաց եւ գառին. բ՝ խնկոցն. գ՝ շօթին եւ զ հացին. դ՝ մին այլ զ հացին. զի ժբ հաց էր, եւ բ սեղան։

Եւ ե երորդն՝ յորոյ վերայ խնկաղացն եւ նուիրանոցն եւ ճաշակն։

(Պրակ ԽԴ) Վասն նշանաց կենդանեաց Հարցումն

Զի՞նչ էր սուրբ եւ անսուրբ կենդանին։

Պատասխան։ Բնութեամբ ամենայն ինչ սուրբ է. եւ պիղծ ոչ ինչ օ յարարածս Աստուծոյ։ Ըստ այնմ. «Ետես Աստուած զի բարի են յոյժ»։ Այլ ըստ գործոց նոցա զանազանին սուրբն եւ անսուրբն։ Որպէս նախքան զօրէնս, բնական քննութեամբ ընտրէին մարդիկ. կամ զանճոռնի մեծն, կամ զամենեւին փոքրն, կամ զգարշն տեսութեամբ, կամ զվնասակարն, ուտելոյ պիղծ ասէին զսոսա։ Եւ այսպէս ըստ բարուց մարդկան ընտրէր Նոյ ի սրբոցն է. եւ յանսրբոցն բ. որպէս ասացաւ ի վերոյ ժզ գլուխն իզ համարն։

Դարձեալ՝ զոր ինչ յԵգիպտոս Աստուած պաշտէին՝ սուրբ հրամայեաց. որպէս զանասունս։ Եւ զոր ուտէին եւ դիւաց զոհէին՝ պիղծ ասաց. որպէս զխոզ, զճագար, եւ զնապաստակ։

Դարձեալ՝ որպէս ծառայ են կենդանիք եւ սպասաւոր մարդկան. նոյնպէս եւ յօրինակ ընտրութեան մարդկան ընտրեցան զսուրբս եւ զանսուրբս նշանակելով այսպէս։ Որոճօղն՝ քննօղ իմաստութեան. եւ կճղակն ուղիղ վարք հոգւոյ եւ մարմնոյ. սուրբ են։ Եւ ընդ դէմ այսմ. անհաւատ եւ չարքն անսուրբ են։

Եւ որք զմինն ունին, որպէս գիտութիւն առանց գործոց, եւ գործս առանց հաւատոց, անսուրբք են։

Նոյնպէս ի ձկունս որ թեւ ունին եւ թեփ։ Թեւն առաքնութիւն է սրով զերծանի մարդ յորոգայթից սատանայի. եւ թեփն ծածկոյթ ամօթոյն. սուրբ են։ Եւ լիրբն առանց ամօթոյ որ է լերկն եւ չարն պիղծ է։

Նոյնպէս ի թռչունսն, կռաշուրթն եւ մսակերն նոքա են, որ պատռեն զընկերս՝ պիղծ են։

Եւ ընտակերքն սուրբ են։

Ձկնակուլքն մեծամեծքն են որք կլանեն զմանունս։

Ցին, զայլոց վաստակս ուտէ. Ջայլամն որ է շտռտուրմուղն, կեղծաւորք են եւ անպիտանքն գործոյ. եւ այլքն նմանապէս։

Սողունք՝ որովայնամոլքն են։

Մկունք՝ գողք. Խլուրդն՝ կոյր է մտօք։ Այլ եւ դարանակալք եւ նենգաւորքն։

Եւ տես, զի անսուրբ կենդանին սատակեալ եւ սուրբ կենդանին սատակեալ միապէս պիղծք են։

Նոյնպէս քրիստոնեայն որ մեղօք մեռանի՝ եւ անհաւատն միապէս պիղծ են առաջի Աստուծոյ։

(Պրակ ԽԵ) Վասն զենման կենդանեաց Հարցումն

Ո՞րպէս ընտրելի զենումն կենդանեաց։

Պատասխան։ Ի զենումն ընտրութիւն է զ իրաց. այսինքն Զենօղն, Զենլին, Զենումն, Զէնն. Մասն. Դիտաւորութիւն։

Ա՛րդ՝ Առաջին՝ պարտ է զի լիցի զենօղն արու՝ աշխարհական՝ եւ հաւատացեալ։ Զի էգն, եւ չէզոտքն, եւ անկատարն, եւ անհաւատն։ Եւ արիւնահեղն, եւ կարգաւոր, սոքա վեցեքեան ո՛չ կարեն զենուլ զի պիղծ է զենն նոցա։

Երկրորդ՝ զենլին. զի լիցի կենդանի. զի մեռեալն՝ եւ անկենդանն որպէս քար՝ ո՛չ զենի։ Եւ լիցի սուրբ ըստ նշանակութեան օրինացն. զի անսուրբն եւ պիղծն ո՛չ է զենլի։

Երրորդ՝ զենումն. զի լիցի բաժանումն արեան եւ շնչոյ եւ բնական կենդանութեանն։

Չորրորդ՝ զէնն. զի լիցի սուր երկաթոյ եւ ո՛չ այլ ինչ գործի. զի թէ լիցի երկաթ եւ ո՛չ սուր, եւ թէ սուր եւ ո՛չ երկաթ, ո՛չ է պիտոյ։

Հինգերորդ՝ մասն. որ է գլխոյն հատումն ուր ամենայն զգայութիւնքն են. եւ թէ այլ ինչ մասն հատցի՝ կամ գլուխն ջախջախեսցի՝ ո՛չ է ուտելի։

Վեցերորդ՝ դիտաւորութիւնն խնդրի. յաղագս ո՞յ իցէ զենումն. կենդանեա՞ց թէ մեռելոց. վասն Աստուծո՞յ թէ վասն մարդկան։

Եւ այսպէս վեցեքին սոքօք ընտրեսցի սուրբ զենումն։ Ապա թէ պակաս է ի սոցանէ՝ պիղծ է եւ խոտան եւ ո՛չ է ուտելի զենեալն։

Ա՛րդ՝ բացայայտեսցի պատճառն։

Առաջին՝ զենօղն լիցի արու եւ ո՛չ էգ։ Նախ՝ զի այրն կատարեալ է. իսկ կինն կէս։

Երկրորդ՝ արուն առնօղ է. իսկ կինն կրօղ։

Երրորդ՝ զի յառնէ առաւ կինն։

Չորրորդ՝ զի այրն տայ զարիւնն։

Հինգերորդ՝ զի այրն է գլուխ։

Ապա պարտ է զի այրն հեղցէ զարիւնն եւ բաժանեսցէ զգլուխ կենդանւոյն։

Եւ չէ զոտքն, զի չունի արիւն սերման, ո՛չ հեղցէ զարիւն կենդանւոյ։

Եւ անկատար մանուկն՝ անհաս է եւ խակ։

Նախ՝ զի ո՛չ ունի կատարեալ զօրութիւն սերման։

Երկրորդ՝ զի անընտիր է դեռեւս։

Եւ անհաւատն սպանեալ է զհոգին մեղօք. եւ կամ ունի զգործ իգական՝ պիղծ է։

Նոյնպէս եւ արիւնահեղն արիւնապարտ է մարդոյ, ո՛չ հեղու զարիւն անասնոյ։

Իսկ քահանայքն ի նորս ո՛չ հեղուն զարիւն։

Նախ՝ զի բարեխօս են արեան։

Երկրորդ՝ զի անարիւն է զենումն նոցա եւ ո՛չ ըստ հնոյ քահանայիցն։ Ապա յայտ է զի եւ ո՛չ այլ կարգաւորք զենցեն կենդանիս. որք են սարկաւագունք եւ այլք. զի անարիւն զենմանն կարգեալ են սպասաւորք։

Երկրորդ՝ ընտրութիւն է առ զենլին։

Նախ՝ զի իցէ կենդանի յորմէ ելցէ արիւն. իսկ մեռեալն կամ անշունչ քար ո՛չ ունի արիւն։

Կամ ջրայիննոր ո՛չ ունի զարիւն շնչոյ, այլ զարիւն ջրոյ, ո՛չ զենի. զի զենումն նոցա հանումն ի ջրոյն է։ Ո ոք եւ հանցէ՝ ուտելի է։

Բայց յինքեանց սատակեալն՝ եւ գազանաբեկն՝ եւ գիշատեալն ի հաւուր՝ մի՛ ուտիցի։ Երկրորդ՝ զի իցէ կենդանին սուրբ. զի անսուրբն ո՛չ զենանի եւ ո՛չ է ուտելի։ Եւ նշան սրբոյն եւ պղծոյն ըստ օրինացն ասացաւ ի վերոյ։

Երրորդ՝ ընտրութիւն է ի զենումն. զի բաժանեսցի նախ արիւնն, եւ ընդ նմա շունչն եւ բնական ջերմութիւնն։ Զի թէ նախ բնական ջերմութիւնի պակասի, այս լինի բնական մահ. ո՛չ է ուտելի։ Իսկ թէ արիւնն ելցէ՝ եւ շունչն եւ կենդանութիւնն ընդ նմա, այն է հրամայական մահ։

Նախ՝ զարիւնն հանել որ է կենդանութիւն եւ Աստուծոյ մասն. եւ զմնացեալն ուտել որ է տարր միայն։

Չորրորդ՝ ընտրելի է զէնն որ է գործիք. զի լիցի սուր երկաթոյ. զի երկաթն է գործի բաժանման։ Զի եթէ լինիցի քարեայ սուր, որպէս գայլախաղ, որով սպանաւ Աբէլ. ո՛չ է պիտանի։ Նաեւ ո՛չ փայտ եւ ո՛չ արծաթ։ Եւ թէ լիցի երկաթ եւ ո՛չ սուր, եւս ո՛չ է պիտանի. որպէս բոլոր երկաթն թէ հարցէ զկենդանին եւ սպանցէ, ո՛չ է ուտելի, զի թէպէտ զարիւնն հանէ, այլ ո՛չ համանգամայն զշունչն եւ զջերմութիւնն։ Ապա յայտ է թէ՝ որ անկանի ընդ քար կամ իվիհ եւ մեռցի, ո՛չ է ուտելի։

Հինգերորդ՝ ընտրելի է մասն որ է հատումն գլխոյ. յառաջուստ ուր են շնչերակքն՝ արիւնն եւ այլքն։ Նախ՝ զի բոլոր զգայարանքն են ի գլուխն. պարտ է բաժանել զնոսա։

Երկրորդ՝ զի շնչերակք եւ արեան երակք եւ կենդանականքն անդ ի միասին բաժանին։ Իսկ թէ այլ ինչ անդամն հատցի եւ մեռցի կենդանին, ո՛չ է ուտելի. ո՛չ հատեալ անդամն եւ ո՛չ բոլորն։ Եւ թէ գլուխն ջախջախի, ո՛չ է ուտելի. զի ո՛չ հատաւ պարանոցն. ի հեղձուցելոց կարգի է։

Վեցերորդ՝ դիտաւորութիւնն խնդրի թէ վասն որո՞յ է զենումն. զի թէ վասն Աստուծոյ է կամ հոգւոյ, հասարակաց է. իսկ թէ վասն մարդկան եւ կենդանեաց, կամեցողաց է։ Ապա յայտ է թէ որ վասն Աստուծոյ լիցի զենումն, Նախ՝ պարտ է զի լիցի օրհնեալ աղիւ. որ է նշանակ իմաստութեան եւ սրբութեան։

Երկրորդ՝ դէպ յարեւելս, յանուն սրբոյ Երրորդութեանն. զի ցուցցի թէ վասն որո՞յ է։

Երրորդ՝ զի տացի մասն քահանայիցն Աստուծոյ թ մասն։

Ի ներքուստ՝ սիրտն եւ երիկամունքն եւ լերդաբոյթն ընդ ճարպին ճենճերեալ ի հոտ անուշից. որպէս հրամայեաց Մովսէս։

Եւ արտաքոյ՝ կուրծքն քահանայահետին, որ է բնակարան սրտին։

Եւ երին աջոյ՝ իւր քահանային, ի նշան աջեայ գործոցն նորա։ Եւ զմորթն որ է ծածկոյթ մեղաց՝ ի քահանայսն տայ. զի «Զմեղս ժողովրդեանն իմոյ կերիցեն քահանայքն ասէ, եւ քաւեսցեն վասն նոցա»։

Նոյնպէս եւ ոտքն ըստ չորից տարերց ընթացից։ Եւ գլուխն, զի ե զգայութեամբ մեղանչեմք։

Պարտ է տալ զսոսա ի քահանայսն որպէս կարգեաց մեծն Մովսէս ի հինն, եւ սուրբն Գրիգոր ի նորս։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԽԶ) Վասն բորոտութեան

Բորն նշանակէ զմեղքն։

Նախ՝ զի բորն պիսակ՝ մեռելութիւն է մարմնոյ. եւ մեղքն հոգոյ։

Երկրորդ՝ բորն պղծէ զմամինն. եւ մեղքն զհոգին։

Երրորդ՝ աճէ բորն. նոյնպէս եւ մեղքն ի բոլոր անձն։

Չորրորդ՝ փոխի բորն. եւ մեղքն ի միմեանս։

Հինգերորդ՝ կսկիծ է մարմնոյ. եւ մեղքն հոգւոյ։

Վեցերորդ՝ յարաժամ քորի. եւ յանագ է մեղքն։

Եօթներորդ՝ եւ գարշէ. եւ մեղքն զազիր։

Ութերորդ՝ ի մարմնոյն է եւ մնայ ի նոյն. եւ մեղքն ի մարդոյն է եւ մնայ ի նա։

Իններորդ՝ բորն գ ազգէ. սպին սպիտակ շիտ. եւ պալար միատարր. եւ պաղպաջ շիա աստ եւ անդ. որ է մտաց եւ հոգւոյ եւ մարմնոյ մեղքն։

Տասներորդ՝ սրբի բորն դեղով. ջնջի եւ մեղքն ապաշխարութեամբ։

Մարմնոյն բորն, գործոց մեղքն. եւ գլխոյն, հաւատոցն։ Այլ եւ մարմնոյն՝ ծածուկ մեղքն. եւ հանդերձին՝ յայտնի մեղքն։

Ջրով լուանալ, խոստովանութեմաբն։ Եւ այրել զհանդերձն, հանդերձեալ պատիժ հրոյն։

Եւ դ է ձորձին բորն։ Նախ՝ թէ յետ է աւուրն յաւելոյր՝ այրէին։ Նշանակէ թէ՝ եթէ իէ հասակս մեղքն առաւելու, գեհեանն այրէ։

Երկրորդ՝ թէ նոյն մնայ՝ այէին։ Որ է անզեղջ մեղքն այրելիք հրոյն։

Երրորդ՝ թէ լուացեալ եւ կրկին բորոտիւր՝ այրիւր։ Որ յետ խոստովանութեան դանայ ի նոյն մեղս, իբր շուն դառնայ ի փըսխած իւր. եւ սա եւս այրի հրով. զի զառաջինն եւս խնդրեսցեն ասէ առաքեալն։

Չորրորդ՝ թէ լուացեալ փոխէ զգոյնն, պատառէ եւ սրբի։

Այսինքն յորժամ խոստովանին եւ փոխին յապաշխարութեան վարս, պատառեն զմեղս եւ սրբին ի գործեցեալ մեղացն։ Եւ ի դարձեալ երեւիլն դարձեալ լուսանալ, այն է՝ որ դարձեալ խոստովանիմք եւ եւ կրկնեմք զերկն ապաշխարութեան մինչեւ նկարեսցի ի մեզ Քրիստոս։

Դարձեալ՝ գ իրաց էր բորն. մարմնոյն՝ հանդերձին՝ եւ տանն։ Որ նշանակէ ի մեզ զերեք մասաց թիւրիլն. այսինքն բանից, ցասման, եւ ցանկութեան հինգ զգայարանօք։

Դարձեալ՝ մեք մարմին եմք Քրիստոսի եւ անդամք նմա. նոյնպէս եւ զգեստ. այսպէս տուն եւ տաճար. մկրտութեամբ եւ հաւատով եւ բարի գործով։

Ըստ այնմ. «Դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք. որպէս ասաց Աստուած թէ բնակեցայց նոսա եւ զգնացից ի նոսա»։

Պարտ է զմեզ սրբութեամբ արժանապէս տաճար եւ զգեստ եւ անդամս պահել նմա։ Ապա թէ բորոտիմք ծածուկ մեղօք ի մարմնի՝ կապեալ բերանով առանց խոստովանելոյ, արտաքսիմք յեկեղեցւո յ՝ ի հանգստենէ՝ եւ ի փառաց արդարոց։ Իսկ թէ ի հանդերձն յայտնի մեղանչեմք առանց ապաշխարութեան, լուցկի առնէ հրոյն որպէս ասացաւ ի վերոյ։ Իսկ թէ ի տունն ի ժողովուրդս նորա. կամ յեկեղեցիս մեղանչեմք. յետ է ժամանակի փոխելոյ՝ որ է է հասակ մեր. եւ է դար կենցաղոյս. յայնժամ քակէ զտունն մեր որ է հոգի եւ մարմին. եւ արտաքոյ քաղաքին յանսուրբ տեղիս ընկենու որ է դժոխքն արտաքոյ արքայութեանն, եւ անսուրբ տեղի մեղաց եւ մեղաւորաց. եւ անդ արտաքսէ զմեղաւորսն։ Յորմէ ազատեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած մեր ամէն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է բ հաւն ի սիբիլ բորոտին. մին զենել, եւ միւսն արեամբն թաթաւեալ եւ ի բաց թողեալ։

Պատասխան։ Կրկին հաւն կենդանի սուրբ՝ նշանակէ զհոգւոյ եւ զմարմնոյ կենդանութիւն ի ձեռն ապաշխարութեան։ Փայտն եղեւնեայ, զօրութիւն հաւատոյն։ Զոպայն ջերմ, յոյսն։ Կարմիրն, սէրն։ Կենդանի ջուրն՝ սրբութիւն ապաշխարութեանն։ Զենեալ հաւն, մարմինն մեռեալ վասն մեղաց։ Եւ միւս հաւն թաթաւեալ յարիւն, հոգին կենդանի. որ կարեկից լինի մարմնոյն եւ զսրբութիւն նորա հանէ յուսով ի դաշտն որ է յերկինս։

Դարձեալ՝ կրկին հաւն նշանակէ զՔրիստոս. Փայտն, զխաչն. եւ Կարմիր արիւնն. զի Աստուծոյ է արիւն. եւ Զոպայն, զհոգին սուրբ։

Իսկ կրկին հաւն մեռեալ եւ կենդանի. Քրիստոս մեռեալ մարմնովն, եւ կենդանի Աստուածութեամբն։ Հոգին էջ ի դժոխս եւ ազատեաց զորս անդ։

Դարձեալ՝ բորոտն Ադամ։ Քահանայն Յոհաննէս։ Ջուրն աւազանն որ մաքրեաց զմեզ յԱդամայ մեղացն։ Փայտն չարչարանքն ի մեզ։

Այլ եւ հաւատն եւ յոյս եւ սէր որպէս ցուցաւ։ Երկու հաւն՝ կրկին զօրութիւնք ի մեզ. տեսնական եւ գործնական։ Զի գործնականաւն մեռանիմք ընդ դէմ մեղացն. եւ տեսականաւն մտօք թռչիմք ի դրախտն որ է դաշտ երկնային։ Այս էր սրբութիւն բորոտին մարմնոյ. եւ ի մեզ հոգւոյ։

(Պրակ ԽԷ) Վասն սերմնակաթին Հարցումն

Ուստի՞ լինի ծորումն։

Պատասխան։ Նախ՝ ի կերակրոյն աւելորդ է։

Երկրորդ՝ գիրութիւնն հալի ի ջերմ ցանկութենէն եւ հոսի։

Երրորդ՝ ի ցաւոց կամ ի հովութենէ յաւելու։

Չորրորդ՝ ի յանպատշաճ խորհրդոց եւ ի տեսութեանց։

Եւ ի սոցանէ որ եւ իցէ, արտաքս է յեկեղեցւոյ եւ ի սրբութեանց, օր մի կամ բ կամ աւելի. եւ սրբի խոստովանութեան ջրովն։

Իսկ հոգեւոր ծորումն է եռակի։

Նախ՝ բնականն. որ է բարի իմացուածն եւ խորհուրդ որ ո՛չ է արդիւնանայ։

Երկրորդ՝ սերմն բանին պատուիրանացն որ ո՛չ կենդանանայ։

Երրորդ՝ շնորհ ինչ տուեալ յԱստուծոյ ի յօգուտ այլոց, ախտիւ ապականեն զնա։

Եւ տես, զի սերմն ի մեզ ո՛չ պղծէ զմեզ, այլ ի հոսիլն պղծէ զԴ դէմս։ Որ նշանակէ սերմն զգործն. որ քանի ի մեզ է՝ ո՛չ է պիղծ. եւ յորժամ գործի՝ պղծէ։ Նախ՝ ինքն գործն պիղծ է. եւ պղծէ զմերձեցեալսն ի նա։

Վասն դաշտանւոյն։

Նոյնպէս եւ արիւն դաշտանւոյն պղծէ զչորս դէմս. որպէս հոսումն արուին եւ բղխումն իգին։

Եւ նոյնպէս խոստովանութեամբ սրբի։ Եւ լինի տեռատես, յորժամ մանուկ ո՛չ լինի յարգանդին եւ ի ստինսն զի սնունդ է մանկանն։

Եւ դարձեալ՝ զի սրբեսցի արդն բեղնաւորելոյ։ Նոյնպէս եւ ի նորս պահեսցի Է օրեայ սրբութիւն դաշտանի։

Հարցումն։ Ո՞րպէս է փոխեալ հինն ի նորս։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն՝ գործ մեղաց մնաց նոյն. այլ գործ սրբութեանն փոխեցաւ ի հոգեւորն։

Դարձեալ՝ ասեն, մարմնական մեղքն փոխեցաւ. որպէս ի մեռեալ մերձիլն։ Այլ մեղքն հոգեկան նոյն է աստ եւ անդ. որպէս շնալ եւ գողանալ։ Եւ դարձեալ՝ ասեն, բնական մեղքն խտրութեան մնաց ի գրաւորն, նոյնպէս եւ ի նորս. որպէս սերմնակաթն եւ դաշտանին. այլ պատիժն փոխեցաւ հինն ի նորս։

Եւ այլք ասեն թէ, հինն ամենայն է խորհուրդ. եւ ի նորս իր եւ խորհուրդ։ Զի իրն փոխեցաւ ի ճշմարտութիւն, եւ խորհուրդն մնաց նոյն. որպէս ջուրն եւ խունկն. իւղն եւ նաշիհն։ Այսպէս փոխեցաւ ստուերն ի լոյս, եւ օրինակն ի ճշմարտութիւն։

Հարցումն։

Ո՞րպէս ասէ թէ՝ օրէնք յաւիտենական եղիցի։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն թէ՝ Ռ ամն յաւատն կոչի։ Եւ դարձեալ թէ՝ յշտակութիւն օրինացն յաւատն մնաց։ Այլ ուղիղն, զի օրէնքն թէպէտ ըստ խորհրդոյն փոխեցաւ, այլ ըստ իրին մնաց յաւիտեան. զի օրինակն էանց, այլ ճշմարտութիւնն մնաց։

Վասն Բ Նոխազացն Հարցումն։

Զի՞նչ նշանակէր Բ նոխազն վիճակ արկեալ։

Պատասխան։ Երկու նոխազն համատեսակ օրինակ Տեառն մերոյ՝ յերկուց միաւորեալ մի անձն. եւ միաւոր բնութեամբ Աստուած եւ մարդ։ Վիճակ սահմանն է. որ նախ քան զյաւիտեանս սահմանեաց հայր զփրկութիւն մարդկան։ Այլ եւ քահանայապետն դատապարտեաց զերեւիլն մարդ խաչիլ։ Եւ նոխազն վասն մեղաց մերոց։

Եւ զկենդանին ներկեալ՝ եւ կարմիր կապեալ ի պարանոցն, ցուցանէր զմեռանիլն Աստուծոյ վասն մեր։

Եւ արիւնն, զմեղս մեր բարձեալ յինլեան եւ տարեալ ի դաշտն առ հայր յերկինս. զի որպէս մեռեալ մարմնովն քաւեաց զմեղս. նոյնպէս եւ անմահ Աստուածութեամբն կենդանացոյց եւ յերկինս եհան։ Եւ ասեն յետ տարւոյ մի եկեալ նոխազն մաքրեալ յարենէն։ Այն է որ յետ արտաքոյն երեւեցաւ Պօղոսի։ Յետ մաքրեալ յարենէն, որք աւազանաւն մկրտին՝ մաքրին յարենէն որ ասացին. «Ի վերայ մեր եւ որդւոց մերոց»։

Որ եւ զՍաւուղ ազատեաց ի մեղաց. եւ զայլ խաչօղսն որք հաւատացին ի նա։

(Պրակ ԽԸ) Արատ քահանայիցն։ Հարցումն

Քանի՞ են արատք արգելք քահանայութեան։

Պատասխան։ Երկոտասան ասէ ի ղեւտացիսն։

Նախ՝ կաղ. որ նշանակէ զկաղալն ի յօրէնս։

Երկրորդ՝ կոյր. որ մտօք են խաւար։

Երրորդ՝ պտղակն ելուստ ի պտղոյն. որ բիծ ունի ի միտքն։

Չորրորդ՝ շիլ. թիւր տեսութիւն։

Հինգերորդ՝ կարճ ունչն. պակաս ընտրողութեամբ։

Վեցերորդ՝ ականջատ. որ անլուրն է կանոն։

Եօթներորդ՝ սապատողն. կուզն. կամ ելուստ ի թիկունքն. որ ո՛չ կրէ զբեռն քահանայութեան հպրատութեամբ։

Ութերորդ՝ ոտնաբեկ. յընթացս վարուց։

Իններորդ՝ ձեռնբեկ. ի գործս բարիս։

Տասներորդ՝ քոսն. զազիր գործն։

Մետասաներորդ՝ քաղցկեղ. որ զալյս փոխէ ի մեղս։

Երկուտասաներորդ՝ մրորձի. պակաս զօրութեամբ եւ անգործ։

Հարցումն։

Վասն է՞ր զմարմնոյ արատս խարէին։

Պատասխան։ Նախ՝ զի մի՛ պակաս երեւեսցի քան զհեթանոսս, խտրէին զմարմնոյ արատն։

Երկրորդ՝ զի պատարագն զոր մատուցանէրն անարատք էին. նոյնպէս եւ սպասաւորքն լիցին։

Երրորդ՝ յօրինակ հոգւոյ արատոյ ի նորս ասացաք։

Հարցումն։

Նորոց քահանայից ո՞րն է խոտելի արատ։

Պատասխան։ Ի նորս կրկին է քահանայութիւն։

Նախ՝ որ զՔրիստոս պատարագ է։

Երկրորդ՝ որ զինքն։

Այն որ զինքն պատարագէ, կամ առանձին կրօնիւք, կամ հասարակ աղօթիւք։

Ա՛րդ՝ որ առանձինն է՝ մարմնոյնն արատն ո՛չ խտրի. այլ հոգւոյն։ Եւ որ հասարակն, եւ սմա մարմնոյն եւ հոգւոյն ո՛չ խտրի. զի եղբայր յեղբօրէ օգնեալ՝ զմիմեանց բառնան զտկարութիւն։

Իսկ որ զՔրիստոս պատարագէ, խտրութիւն է արատոյ ի հոգի եւ ի մարմին։ Զի պարտ է անպարտ գոլ բոլորովին. զի Քրիստոս կատարեալ անարատ է Աստուածութեամբ եւ մարդկութեամբ։

Եւ տես զի ասէ. «Որ ունիցի արատ՝ կերիցէ ի զոհիցն. այլ ի սեղանն ո՛չ ելցէ, կամ ի վարագոյրն»։

Ցուցանէ թէ՝ անկեալքն ի քահանայութենէ՝ հաղորդին ի ձեռս այլոց այլ եւ հասի իրաւանցն։

Այլ զՔրիստոս ո՛չ պատարագեն. եւ ո՛չ այլ ինչ ի խորհրդոց եօթանց կատարեն։

Եւ զի ասէ. «Բորոտն եւ սերմնակաթն ո՛չ ուիեն ի սրբութեանցն մինչեւ լուասցին»։

Ցուցանէ թէ՝ մինչ ի մեղս իցեն քահանայքն՝ ո՛չ զհասն կերիցեն եւ ո՛չ ի սուրբ խորհուրդն մերձեսցին։

Ապա թէ ոչ պղծեն յորս մերձանան։ Եւ ո՛չ սրբին մինչեւ զղջասցին եւ խոստովանեսցին զմեղսն։

(Պրակ ԽԹ) Արատ պատարագացն։ Հարցումն

Վասն է՞ր զպատարագս անարատ ընտրէին։

Պատասխան։ Նախ՝ զի հեթանոսքն՝ զանարատն զոհէին։

Երկրորդ՝ ի յօրինակ մեծի եւ անարատ պատարագինն։

Երրորդ՝ ի խորհուրդ պատարագողին. զի նուէրքն զնուիրօղն նշանակէր։

Եւ ԲԺան արտ պատարագին։

Նախ՝ կոյրն. իսկ ի մեզ որ մտօքն իցէ։

Երկրորդ՝ բեկեալն ի գործոց բարեաց։

Երրորդ՝ լեզուատն որ է անձայնն. որք ո՛չ ունին զխոստովանութիւն։

Չորրորդ՝ մարմառոտն. որ կաշին պատառեալ եւ խոց լինի. նշանակէ զխոց մեղաց։

Հինգերորդ՝ քոսն. որ յայտնին է։

Վեցերորդ՝ երքունոտն. սնքնոտն. անբուժն է։

Եօթներորդ՝ քած աւարին. այլամազն խառնեալ. զանազան բարուց նշանակ։

Ութերորդ՝ թաղամսաւորն. որ թաղիացեալ է միսն ի կաշին եւ չքերթուի. որ անորիշ է ի խառնակ կենաց։

Իններորդ՝ ականջատն. որ խուլ է մտօք։

Տասներորդ՝ կրճատն. որ է ագատն. անամօթն է։

Մետասաներորդ՝ մալեալն, տրեալն. պակասն արիութեամբ։

Երկուտասաներորդ՝ փօշտանկն. որ հատեալ է աղիքն եւ ի դուր թափեալ. նշանակ հոգեկան ցաւոց ի մարմինն երեւեալ։

Այլ եւ ի վերայ այսր, հիւանդն եւ գիժն։ Որ մտօքն է մոլի, եւ մեղօք հիւանդ, չէ ընդունելի։

Ի նոր պատարագս այսպիսի մարմնոյ ընտրութիւն ո՛չ է։ Զի ճշմարիտ պատարագն Քրիստոս է։ Իսկ այս օրինակն է եւ տուրք աղքատացն։ Սակայն հաճելին մեր՝ ընդունելի է Աստուծոյ. զառաւել սէրն նշանակէ. զի որ ինչ մեզ անպիտան է, եւ Աստուծոյ անպիտան է։

Հարցումն։ Զի՞նչ է որ զարիւն անասնոյ հրամայէ ծածկել եւ ո՛չ ուտել։

Պատասխան։ Զի արիւնն շունչ է եւ կեանք անասնոց։ Արիւնն ուտելն՝ եւ հեղձուցանելն՝ գազանաբեկն՝ մի էր մեղք՝ որպէս ասացաւ ի վերոյ ժը գլուխն իզ համարն։

Իսկ զարիւնն ծածկել հրամայէր, Նախ՝ զի զկենդանութիւնն տացեն տուողին կենաց՝ բաժին։

Երկրորդ՝ ցուցանէ թէ բանական հոգիս մեր կորնչի։

Երրորդ՝ զի հոգիքն ի դժոխքն չէ մոռացեալ ի նմանէ։

Չորրորդ՝ զի երկնչիմք եւ անմեղ պահեմք զհոգիս մեր որ ելանելոց է յերկինս։

Հինգերորդ՝ որպէս արիւն անասնոց ի հողոյ է եւ ի հող լուծանի. եւ բանական հոգիս մեր յԱստուծոյ է եւ առ Աստուած երթայ։ Ըստ Սողոմոնի. «Հոգին դառնայ առ Աստուած որ ետ զնա»։

Վասն շաբաթուց Հարցումն։

Զի՞նչ էր շաբաթ շաբաթուցն։

Պատասխան։ Ի եօթերորդն ամիսն որ է թշրին՝ ժ օր քաւութեան տօնէին. զի է շաբաթ շաբաթուցն ի նա է. եւ է երորդ ամիսն. այլ եւ ժ երորդ օրն շաբաթ էր։

Զի յերկրորդ ամն էր առաջին տօնն ելից Եգիպտոսէ։

Դարձեալ՝ շաբաթ շաբաթուց այն էր. որ քաւութիւն մեղաց հոգւոցն էր շաբաթ. որպէս դատարկանալն մարմնոյն։

Հարցումն։

Վասն է՞ր այնչափ շաբաթս հրամայէ պահել։

Պատասխան։ Նախ՝ զի խստասիրտք էին եւ անողորմ. եւ ո՛չ տային հանգչիլ ծառայիցն եւ անասնոցն։

Երկրորդ՝ զի ողորմութիւն եւ մարդասիրութիւն ուսցին. տալ զբաժին աղքատաց եւ տնանկաց։

Երրորդ՝ զի հանգիցէ երկիր եւ տարերք որ ի չար գործն մեր չարչարին. այլ պահպանապետ հրեխտակք նոցա։

Չորրորդ՝ զի ցուցցէ նոցա՝ յեօթ անց զմինն աղքատաց եւ կարօտելոց բաշխել։ Որպէս եւ այլ ուր զժ էն մինն Աստուծոյ բաժին։ Իսկ ի նորս՝ զկէս ընչիցն հրամայեցաւ տալ աղքատաց յաւետարանին. որ է հաւասար հոգւոյն եւ մարմնոյն։

Եւ այլ եւս կատարելոցն. «Զամենայն վաճառել եւ տալ աղքատաց»։

Հինգերորդ՝ զի եւ վայրի անասնոց եւ գազանաց բաժին լիցի ի վաստակն մեր. զի նոցա է երկիրս այս եւ տեղիք ուր մեք բնակեցաք։

Վեցերորդ՝ այլ եւ ի թողութեան ամն ուսուսցէ թողուլ զպարտիս բանից եւ գործոց մերոց պարտապանաց։

Եօթներորդ՝ ստուերապէս նշանակէր զազատութիւնն որ եղեւ մեզ ի ձեռն Քրիստոսի. որ ազատեաց յօրինացն դժուարութեանց, եւ ի մեղացն, զթողութիւն շնորհելով։

Այլ եւ այս գիտելի է, զի ե թուով շաբաթ էին ի հինն.

Նախ՝ օր շաբաթուն։

Երկրորդ՝ շաբաթ շաբաթուն։

Երրորդ՝ ամիսն է երորդ։

Չորրորդ՝ ամն է երորդ։

Հինգերորդ՝ յոբելեանն յիսներորդում. որ է ամ թողութեան եւ ազատութեան։

Հոգեպէս նշանակեն ի մեզ զհանգիստ։

Առաջին՝ շաբաթն. յորժամ դադարիմք զ շարժմամբ եւ ե զգայութեամբ ի մեղաց գործոց։

Երկրորդ՝ հանգչիմք ի խղճէ մտաց։

Երրորդ՝ ի թողութիւն մեղաց։

Չորրորդ՝ յետ ելիցն ի մարմնոյ. վասն որոյ ասէ. «Ո՛չ հնձեսցեն զիննեակն այլ կերակրեսցին»։ Զի արդիւնք եւ հունձք ի կատարածին է. այլ հանգիստն ի հոգին է։

Հինգերորդ՝ հանգիստն կատարեալ հոգւով եւ մարմնով. որ է փողոց հնչմունք. եւ ազատութիւն ապականութեանց. ամենայն թողութեան եւ իւրաքանչիւր ուրուք ի ստացուածս իւր դարձումն. որ է գործոց հատուցումն։

(Պրակ ԾԱ) Վասն տօնից Հարցումն

Քանի՞ էր տօնք ի հինն։

Պատասխան։ Հինգ տօն էր ի բոլոր ամն։

Նախ՝ շաբաթն հանապազորդ. եւ ի նորս կիրակին։

Երկրորդ՝ բաղարջակերքն ազատութեան. եւ ի նորս «Զատիկ մեր զենաւ Քրիստոս»։

Երրորդ՝ յիսներեկին տըւչութեան օրինացն. որ է հոգւոյ գալուստն։

Չորրորդ՝ քաւութեանն. որ է տօն խաչին։

Հինգերորդ՝ տաղաւարահարքն. որ է եկեղեցւոյ տօն. վասն այն զխային եւ զեկեղեցւոյն ի միասին տօնեմք։ Այլ եւ բոլոր ամենայն տօնք հնոյն՝ ը տօն էր. զոր այժմ մեք ունիմք փոխեալ ի նորս։

Նախ՝ գառն հանապազորդ. եւ նուէրք յերեսաց սեղանն եւ յողջակիզաց. որ է ի մեզ յամենայն աւուր պատարագն սուրբ. այլ եւ առաւօտուն եւ երեկոյին աղօթքն հանապազորդ։

Երկրորդ՝ շաբաթուց նուէրքն կրկին. եւ ի նորս կիրակէն մեր։ Այլ եւ զաւագ տօնս ի շաբաթու տօնեմք։

Երրորդ՝ տօն փողոցն. իսկ մեզ առաքելոցն տօն. զի նոքա են փողք տիեզերաց։

Չորրորդ՝ ամսամուտն նոցա. զոր ի նորանալ լուսնին տօնէին. իսկ մեզ տօն կուսին Մարիամու որ լուսաւորութիւն լսի ըստ ոմանց։ Այլ ամսամուտն է ծննդեան տօն. զի Քրիստոս եղեւ մեզ ամիս ծննդեամբ եւ մահուամբ եւ յարութեամբն։

Հինգերորդ՝ պասքայն. որ է բաղարջակերք։ Եւ ի մեզ տօն զատկին։ Այլ եւ շաբաթապահքն։

Վեցերորդ՝ յիսներեակն։ Եւ ի մեզ հոգւոյն գալստեան ի պենտակոստէն։ Եւ տես, զի սոքա երեքեան տօնքս, այսինքն ամսամուտն, եւ պասքայն, եւ յիսներեակն, հաւասար ունին զմատուցմունքն տօնից։

Երկու զուարակ, որ Քրիստոս զենաւ վասն Ադամայ եւ Եւայի պարտուցն։

Այլ եւ վասն հին եւ նոր ժողովրդեանս թողութեան։ Այլ եւ վասն հոգւոյ եւ մարմնոյ փրկութեան։

Իսկ խոյն Քրիստոսէ։ Իսկ է գառն անարատ, է զգայարանքն սուրբ։ Եւ յաղագս երից պատճառաց Ը օր տօնեմք գալստեան սուրբ հոգւոյն։ Նախ՝ զի Ը էին նուէրք պատարագացն. Է գառն. եւ մի խոյ։

Երկրորդ՝ է էին աւուրք բաղարջակերացն։ Եւ եօթնից է տօնեմք յարութեան. նոյնպէս եւ զմի օր օրինացն տըւչութեան, տօնեմք Ը օր հոգւոյն գալստեան։

Երրորդ՝ զի հաւասարք են գ տօնքս. որպէս ծննդեան եւ յարութեան՝ նոյնպէս եւ հոգւոյն գալստեան ը օր տօնեմք։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ընդէ՞ր ծննդեան եւ յարութեան Ը օրէք առնեմք եւ հոգւոյ գալստեանն ո՛չ։ Ասեմք նախ եթէ՝ ծնունդն եւ յարութիւնն մարմնաւոր էր. վասն որոյ մարմնապէս տօնեմք։ Եւ գալստեան հոգւոյն՝ հոգեպէս պահօք եւ հոգեւոր երգով տօնեմք։

Երկրորդ՝ ասէ աստուածաբանն. «Յորժամ առնուս զհոգին՝ պահեա»։

Երրորդ՝ զի աւետարանիչքն յայտնապէս ասեն թէ՝ ընդ մկրտիլ Տեառն՝ նոյն ժամայն հոգին հանէ զնոսա յանապատ. եւ պահեաց զխ տիւ եւ զխ գիշեր։ Նոյնպէս եւ մեք ի յառնուլ զհոգին սուրբ՝ պահօ՛ք տօնեմք։

Եօթներորդ՝ տօն տաղաւարահարացն որ նշանակէ առ մեզ զտօնելն եկեղեցւոյ, ի բոլոր ամն Ը օր կատարի։ Այլ եւ զօրհնելն եկեղեցւոյ՝ ը օրն նաւակատիս կատարեմք։

Ութերորդ՝ տօն քաւութեան։ Եւ նշանակէ ի մեզ զտօն սրբոյ խաչին. զի նա է քաւութիւն մեր։ Վասն որոյ ի միասին տօնեմք խաչի եւ եկեղեցւոյ. որպէս ասացաւ ի լե գլուխն, լը համարն։

Այլ ըստ ոմանց՝ տօն քաւութեան որթագործութեանն, նշանակէ ի մեզ զտօն մեծ քառասնորդացն պահոց։ Որ զգործեցեալ մեղս ապաշխարութեամբ քաւեմք. ճնշելով զանձինս մեր պահօք։ Որպէս նոքա ի սկիզբն քաւութեան պահօք խոնարհեցուցանէին զանձինս։

Այսպէս եւ մեք խոնարհ մտօք եւ ուրախ սրտիւք տօնեմք զտօն պահոցն։ Ըստ այնմ. «Լուա զերեսս քո եւ օծ զգլուխ քո»։ Այլ եւ նշանակէ զօր մեծի ուրբաթուն չարչարանացն Քրիստոսի. որով քաւեցաք ի մեղաց։ Զոր պահեմք եւ մեծ չարչարանօք ճնշեմք զանձինս։

Իսկ զվարդավառին եւ զփոխմանն տօն՝ ի նորոյս է աւանդեալ. որպէս ողոգոմեանն, եւ քառասնօրեայ գալստեանն։ Որ եւ այս երեւի ի հինն ստուերագրեալ թէ ոք խնդրեսցէ։ Զի վարդավառին այն է, յորժամ կրկին խ պահեաց Մովսէս ի լեառն եւ լուսաւորեցան երեսքն. վասն այն զկնի երկու յիսնակացն տօնեմք։

Եւ փոխմանն, ի վախճանիլն Մարիամու՝ քուերն Ահարօնի յանապատին։ Եւ քառասնօրեայ օրէնք ետ Մովսէս եթէ. «Արու անդրանիկ որ բանայ զարգանդ, տատրակ եւ աղաւնի նուիրել ի տաճար սրբութեան»։

Եւ որպէս տաղաւարքն կողերս՝ տերեւ՝ եւ ըստ մատուցանէին. զնոյն եւ Քրիստոսի մատուցին յաւուրն ողոգոմեան ի գալուստ նորին յԵրուսաղէմ։

Հարցումն։

Զի՞նչ էր որ ի տաղաւարահարքն ըստ միոյ միոյ աւուրց մի մի զուարակ պակասէին ի տօնս. եւ յութերորդ օրն ի մինն յանգէին։

Պատասխան։ Առ տեղեաւն՝ նշանակէր զնուազութիւն աւուրցն տօնից ի պակասումն զուարակացն։

Այլ խորհուրդն է, Նախ՝ զի օրինակ բազում է, եւ ճշմարտութիւնն մի։ Զայն ցուցանէ որ նուազելոց էր հինն եւ օրինակն՝ ի գալ նորոյն եւ ճշմարտութեանն Քրիստոսի։

Երկրորդ՝ մեղք եօթնից զգայարանացն պակասի. եւ արդարութիւն որ մինն է հաստատի առ զղջացեալս։

Երրորդ՝ եօթն հասակ մեր փոփոխի. եւ ութն հաստատի։

Չորրորդ՝ է դար կենցաղոյս պակասի. եւ մինն հաստատի։

(Պրակ ԾԲ) Վասն Նշանակութեան նուիրաց հարցումն

Զուարակն, եւ Խոյն, եւ Գառն, եւ Նոխազն, եւ այլ Նուէրն. Նաշիհն եւ իւղն, եւ Գինին, զի՞նչ նշանակեն։

Պատասխան։ Նախ՝ նշանակեն զՔրիստոս։

Երկրորդ՝ զմեզ։

Երրորդ՝ զսուրբս սրբոց որոց տօնեմք։

Եւ նախ զՔրիստոս այսպէս։ Զուարակն է պատարագեալ. եւ խոյ մեզ ծնեալ. եւ գառն կերակրելի. եւ նոխազ զմեղս մեր առեալ։ Այլ եւ նաշիհ մարմին սուրբ. եւ գինի արիւնն. եւ իւղ օծումն Աստուածութեանն. որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Երկրորդ՝ նշանակէ զբանաւոր պատարագս մեր. այսինքն զհոգի զմարմին եւ զմիտս մեր անարատ մատուցեալ։ Նաշիհ ճգնութիւն մարմնոյս որոշեալ յաւելորդաց։ Իւղն լոյս եւ զուարթութիւնն մտաց. եւ գինի ուրախութիւնն հոգեւոր։ Նոխազն դարձելոցն ի մեղաց։

Երրորդ՝ նշանակ են սրբոցն տօնից։ Եզինքն՝ արդիւնարարք եւ բազվաստակ. եւ Ամոլք հաւատոյ առաքեալքլ սուրբք. եւ Խոյք հայրապետացն դասք։ Գառինք՝ նորածնեալք աւազանաւն։ Նոխազք՝ դարձեալքն ի մեղաց եւ ապաշխարեալք։

Այլ եւ թագաւորք եւ իշխանք երկրի։

Իսկ նաշիհն՝ ճգնաւորք եւ կուսանք. որք ի յերկանս ճգնութեան ճնշեն զմարմինս իւրեանց։

Գինին՝ մարտիրոսքն սուրբք. եւ Իւղն՝ լուսատու վարդապետքն ուղղափառք. Խունկն՝ աղօթք սրբոց եւ այլքն։

Դարձեալ՝ չորրորդ մասն դորակին նշանակ չորից առաքինութեանց։

Եւ երրորդ մասնս Դ առաքինութիւնք Աստուածայինք։ Եւ կէս դորակին՝ զի յայժմու կեանս կիսակատարք են ամենայն նուէրք մեր մինչ ի հանդերձեալն։

Դարձեալ՝ այն որ մի քան զմի առաւել են չփով դորակին, նշանակէ զհաւատն եւ զյոյսն եւ զսէրն առաւել։ Զի ի կեանս յայս հաւատով նուիրիմք. եւ յետ մահու յուսով. եւ յետ յարութեան կատարեալ սիրով ընդ Քրիստոս միաւորիւմք։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ ըստ տօնից մեծութեանն առաւելոյր նաշիհն եւ իւղն եւ գինին։

Պատասխան։ Նոյնպէս եւ մեք ի հանդէս տօնից նուիրեմք նաշիհ եւ գինի պատարագի ձէթ՝ մոմ՝ խունկ՝ եւ զենումն մատաղի։ Այլ հոգեպէս՝ նաշիհն է մարմնական նուէրքն. եւ կամ չարչարանք մարմնոյ որ ի տօնս ճգնիմք. եւ Գինին ուրախութեան ձայնք պաշտամանց քահանայից. եւ իւղն շնորհք հոգեւորք։

Կարդացմունք. քարոզք. ներբողեանք եւ այլք. որ ըստ տօնից առաւելուլ պարտ է զնոսա։

Իսկ չորրորդ դորակ գինւոյն եւ իւղոյն ընդ նաշհոյ եւ գառինն, նշանակէ զբանաւոր եւ զկենդանի պատարագս մեր։ Մեսեդին բ տուն. եւ բ տուն ուղղիցին խնկօքն։

Այլ եւ ուղղիցին գ տուն է կիսամասնեայ. ընդ սրբոյ խաչեցարին հզոր եւ անմահ գառինն եդեալ։ Նոյնպէս եւ առաւօտու երգն, եւ մեսեդի ճաշոյն, եւ տասանորդ նաշհոյն ժ զգայարանաց մարմնոյն ճնշելն։ Այս է խորհուրդ առաւոօտու եւ երեկոյի գառինն եւ նուէրք նորա։

(Պրակ ԾԳ) Վասն տրոց եւ արծաթոյն հարցումն

Զի՞նչ է որ հրամայէ զարծաթ ի վարձու ո՛չ տալ։

Պատասխան։ Նախ՝ ասեն թէ՝ արծաթն նիւթ վաճառոյ է. եւ այնու շահի. եւ ո՛չ տոկոսեօք։

Երկրորդ՝ զի արծաթն անծին է. վասն որոյ ո՛չ է շահ։

Երրորդ՝ արծաթ զբանն նշանակէ. որոյ չէ՛ պարտ վասն իրաւանց եւ քարոզութեան արծաթ առնուլ։ Եւ այլք զայլ ինչ։

Այլ ես ասեմ, եթէ ամենայն տուրք բաժանի յերեք։

Նախ՝ որ ո՛չ գլուխն խնդրի եւ ո՛չ խահ. որպէս ողորմութիւն։

Երկրորդ՝ որ գլուխն խնդրի եւ ո՛չ շահ. որպէս փոխն։

Երրորդ՝ որ գլուխն եւ շահ. որպէս ի վաճառս։

Ա՛րդ՝ վասն այն ո՛չ խնդրի շահ արծաթոյ, զի փոխէ տուեալ։ Նոյնպէս եւ փոխ հացի եւ այլ ինչ իրաց։

Եւ նոյն այս որ շահ եւ գլուխ խնդրի, բաժանի յերեք։

Նախ՝ երկրագործք, այգեգործք, հովիւք, եւ սոյնպիսիք։

Երկրորդ՝ արուեստաւորք, եւ մշակք, եւ վարձկանք։

Երրորդ՝ վաճառականք։

Ա՛րդ՝ առաջնոյն շահն է ի յարդեանց. Միջնոյն ըստ արժանեաց. Վերջնոյն ի պիտանեաց։

Առաջինն է ամենեւին գործ արդարութեան։ Միջինն գործ աշխատութեան։ Վերջինն գործ ժամանակեան։

(Պրակ ԾԴ) Վասն Պատուհասի հարցումն

Զի՞նչ է եօթնպատիկ պատիժ չարեաց. ըստ այնմ. «Հատո՛ դրացեաց մերոց է պատիկ ի ծոց նոցա նախատինք»։

Պատասխան։ Նախ՝ է պատիկ՝ զբազումն նշանակէ. իբր թէ ըստ բազում մեղաց մերոց բազում եւ առաւել է պատուհասն։

Դարձեալ՝ զէ ժամանակն ասէ, կամ զէ հասակս. կաս է զգայարանօք մարմնոյս. կամ է զօրութեամբ հոգւոյս։

Եւ դարձեալ զորս թուէ ի կարգն։

Նախ՝ տարակուսանք մտաց եւ ցաւ աչաց. զի մոլորեսցին ի ախչիլն։ Եօթներորդ՝ երկին երկաթ եւ երկիր պղնձի. իբր չորացեալ երաշտութեամբ որպէս Եղիայիւ։

Կամ ո՛չ լսել աղաղակի մերոյ. իբր երկաթի երկինք ընդ մէջ գոլով։ Կամ չողորմել կսկծողաց. իբր պղնձի մարմին զգեցողաց։

Երրորդ՝ չտալ երկրի զբոյր. եւ ո՛չ ծառոց պտուղ։

Չորրորդ՝ սատակումն անասնոց ի գազանաց։

Հինգերորդ՝ սուր եւ փախուստ ի թշնամեաց։

Վեցերորդ՝ մահ ի մէջ ամրոցին։

Եօթներորդ՝ սովն ուտել զմարմին զաւակաց. եւ գերութիւն ի թշնամեաց։ Զի շաբաթացեալ հանգչիցի երկիր ի չար բնակչաց։

Վասն Տասանորդաց Հարցումն։

Վասն է՞ր խնդրեաց տասանորդս ի պտղոց եւ յանասնոց։

Պատասխան։ ԶԱստուած մասնակից առնել ընչիցն զի այլքն խնամով պահեսցին։ Եւ ժ թիւ կատարեալ նուէր եւ սուրբ է Աստուծոյ. յաղագս որոյ թագաւորք երկրի զընծայս ի մարդկանէ հնազանդելոց թթ խնդրեն. զի ժ երորդն Աստուծոյ է բաժին. եւ թ մարդկան. զի անկատարք են։

Նախ՝ զայս նշանակէ թէ ի ժ դասուց հրեշտակաց մինն անկաւ, եւ մարդիկ զտեղի եւ զթիւ անկելոցն լնուն։

Այլ այս է ուղիղն. զ բովանդակն ամենայն թ դասք են հրեշտակաց. այլ անկեալքն ի նոցանէ՝ են ի չափ միոյ դասու. եւ մարդիկ զնոցա տեղին լնուն։

Դարձեալ տասն են մասոնք զգալի արարածոց. այսինքն է մոլորական գունդք. եւ ը՝ անմոլարքն. եւ իններորդ ի լուսոյդ ի վայր. եւ մարդս ժ երորդ ի վերայ նոցա. որ է բանական եւ բաժին Աստուծոյ։

Դարձեալ ցուցանէ՝ ի լրման ժամանակի տասանց միոյ կորուսեալ դրամին ի խնդիր ելեալ։

Եւ զհարիւրորդ մոլորեալ ոչխարն խնդրեալ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։

Որում փառք յաւիտեանս ամէն։

Այս քան ի Ղեւտացւոց գրոց։

Գլուխ ԻԲ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԾԵ) Ի թուոց գրոց հարցումն

Վասն է՞ր Աստուած հրամայեաց թուել զորդիս Աբրահամու։ Զի յաւետիս խոստմանն ասացաւ թէ. «Զաւակք քո լիցին իբր զաստեղս եւ զաւազ առանց թուոյ»։

Պատասխան։ Ի խոստման աւետիսն ծեր էր Աբրահամ, եւ կինն ամուլ. զի մի՛ անյուսասցին ի բնութիւնն նայելով. այլ ի բանն Աստուծոյ որ ամենազօր է. վասն այն ասացաւ անթիւ լինիլ զաւակացն. եւ եղեւ այնպէս։ Զիկենդուրածինքն լցին զարեւելս. եւ իսմայէլացիքն զհարաւ. եսաւացիք զհիւսիս եւ զարեւմուտս. եւ սոքա ո՛չ անկան ընդ թուով։

Իսկ զսառայածինսն հրամայէ թուել որպէս զաստեղս։ Նախ՝ զի ցուցանէ թէ յորմէ՞ ազգէ ծագելոց էր արեգակն արդարութեան Քրիստոս։

Երկրորդ՝ որպէս աստեղաց գլխաւորքն թուեցան. բաժան ազգն՝ բաժան կենդանակերպն. եւ այլ նմանապէս։

Երրորդ՝ որպէս ինքն զզգալի աստեղս թուէ եւ յանուանէ կոչէ, նոյնպէս եւ զիմանալիսն ետ թուել։

Չորրորդ՝ զի յայտնեսցի թէ՝ ի մէջ ծառայութեանն յԵգիպտոս այնքան բազմացոյց զնոսա խնամքն Աստուծոյ. այսքան բազմութիւնս ի տեղիս իւրեանց խաղաղութեամբ բնակեալ՝ ո՞րքան անթիւ բազմասցին։

Հինգերորդ՝ թիւն զընտրութիւն՝ զդաս՝ եւ զկարգն ցուցանէ. զի գոյ ի նմա առաջին միջին եւ վերջին. որպէս զինուորք. իսկ անթիւն խոտան եւ անկարգ է. որպէս ծերք եւ տղայք։

Վասն Ծերոց Հարցումն։

Զծերս վասն է՞ր ո՛չ թուէ։

Պատասխան։ Նախ՝ զի ծերն եւ ղայն պակաս է ի զօրութենէ։ Մինն անկատար է եւ պակաս. եւ մինն թերացեալ եւ պակաս։

Դարձեալ՝ ծեր եւ կին եւ տղայք ո՛չ թուին. զի պակասեալ են յարիութեանց։ Եւ պակասն ի գիտութեանց բանին, եւ կնատքն եւ բղջախոհքն ո՛չ կարգին զինուորք Աստուծոյ։

Եւ յայսմանէ տես զժամանակ ծերութեանն անպատիւ գոլ։

Նախ՝ զի ո՛չ առնու ի համար թուոց։

Երկրորդ՝ զի զգին ծերոյն պակաս հրամայեաց. զի ե ամեայ տղայոյ երկդրամեան էր. եւ ի ամենին ի երկդրամեան. եւ անտի մինչեւ ի կ ամն ծ երկրդամեան, եւ ի կ էն յառաջ ժե երկդրամեան։

Երրորդ՝ զի ծերոյ լուծեալ են տարերքն ի միմեանց. եւ ապականեալ առողջութիւնն։

Չորրորդ՝ պակասեալ է զօրութեամբ տեսանել եւ լսել եւ այլն։

Հինգերորդ՝ զի նուազեալ են ամք կենացն եւ մերձեալ ի վախճան։

Վեցերորդ՝ զի մեղքն թողեալ է զմարդն. եւ ո՛չ թէ մարդ զմեղքն։

Եօթներորդ՝ զի միտքն զախտն շարժէ ի չարն. եւ ո՛չ ախտն զմիտքն. որպէս ասի, խորհուրդք ծերոց զքարինս պատառեն։

Ութերորդ՝ զի ապաժուժ է եւ պակասամիտ որպէս տղայ. զի անիւ կենացն հոլովեալ է ի տղայութեան տիքն։

Իններորդ՝ զի թեփն է ամաց մերոց իսկ նաշիհ ալիւրն երիտասարդութիւնն է։

Տասներորդ՝ զի ծուլացեալ է եւ ծանրացեալ յառաքինութիւնս. ի պահս՝ յաղօթս՝ եւ յայլս։ Վասն այն աղերսէ մարգարէն զՏէր. «Մի՛ ընկենուր զիս Տէր ի ժամանակս ծերութեան. ի պակասիլ զօրութեան իմոյ մի՛ թողուր զիս»։

Իսկ գովութիւն ծերոյ, Նախ՝ զի խափանեալ է ամենայն մեղաց շարժմունքն։

Երկրորդ՝ զի ի բազում ժամանակս բազմիմաստք։

Երրորդ՝ զի կարէ այլոց խրատ լինիլ բազում ինչ զփորձ առեալ։

Չորրորդ՝ նշան պատկառելի է ծերութիւն. որ զհին աւուրցն ապաւորէ։

Հինգերորդ՝ զի անխառն եւ յստակ է յառաքինութիւնս, ըստ այնմ. «Ծերութիւն իմ ի ձէթ պարարտութեան»։

Վեցերորդ՝ զի ի ծայր կենացն է ժամանեալ։

Եօթներորդ՝ զի ազատեալ է յախտից. եւ յախտաւոր սիրոյ աշխարհիս։

Ութերորդ՝ զի դարձուցեալ է զերեսն առ Աստուած՝ եւ զթիկունսն յաշխարհս։

Իններորդ՝ զի մերձեալ տեսանէ զօր մահուն եւ զթշնամին առաջի աչացն որով պատրաստի։

Տասներորդ՝ զմին ոտն ի գերեզմանէ դրեալ ծերութեամբն եւ պակասութեամբ։

Եւ այս ամենայն պակասութիւն ծերոյն։

Վասն հասակի մարդոյ Հարցումն։

Քանի՞ է հասակ մարդոյս։

Պատասխան։ Ոմնաք ասեն է ըստ Հ ամացն։

Որ է Տղայ. Մանուկ. Պատանեակ. Երիտասարդ. Ալեւոր. Ծեր. իսկ երեխայն դեռածինն է։ Տղայ է եօթն ամեան։

Մանուկ ԺԴ ամեան։ Պատանեակ Ի ամեան. որ զԺ պատեաց։

Երիտասարդն Գ, Ժ է հասակն. իբր թէ հասաք ի չափ լրման եւ աճման։ Եւ այլքն յայտնի են։ Եւ այլք Գ բաժանեն. յառաջին. միջին. վերջին։ Որ է տղայն. կատարեալն. եւ ծերն։

Առաջին մինչ ի Ի ամն տղայ։

Միջին մինչ ի Ծ ամն կատարեալ հասակ։

Եւ անտի մինչ ի Հ ամն վերջին եւ ծեր։

Զի Ծ ամն յոբելեան է եւ ազատութեան. որ ազատի մարդ յախտից եւ յերախտաւոր սիրոյ աշխարհի՝ եւ առ Աստուած դառնայ։

Իսկ այլք ի Դ բաժանեն ըստ չորից տարերաց եւ Դ պահու գիշերոյն. որպէս ասացաւ ի վերն ԺԶ գլուխն ԻԳ համարն։

(Պրակ ԾԶ) Վասն բնակելոյ ժողովրդեանն հարցումն

Ո՞րպէս բանակէին բաժան ցեղքն։

Պատասխան։ Բովանդակ անցեալքն ի հանդես՝ զճռ էին. որ է կ բիւր եւ գռ եւ ոծ։ Ի դ կողմն խորանին բանակեցան բաժան ցեղքն. եւ ի մէջ նոցա խորանն էր Ղեւտական ցեղօքն։

Ի յարեւլից կողմն բանակէր գ ազգ։ Յուդա. Իսաքար. եւ Զաբողոն. ժը բիւր եւ ցն զորք նոցա։ Ի հարաւակողմն գ ազգ. Ռուբէն. Շմաւոն. եւ Գադ. ժե բիւր եւ ռնծ զօրք նոցա։

Եւ ի յայս մէջս չուէր խորանն։

Եւ յարեւմտից որ է ծովակողմն՝ գ ազգ. Եփրեմ. Մանասէ. Բենիամին. բաժան բիւր եւ ծռբճ զօրք նոցա։

Եւ ի հիւսիսոյ կողմն գ ազգ. Դան. Ասեր. եւ Նեփթաղիմ. ժե բիւր եւ ռո զօրք նոցա։

Նոյնպէս եւ Ղեւտացիքն շուրջ զխորանաւն բանակէին ի մէջ բաժան ցեղիցն. եւ խորանն ի միջի նոցա այսպէս։ Զի գ էին որդիք Ղեւեայ. Գեթսոն. Կահաթ. եւ Մերարի։ Գեթսոնի գունդն յարեւմտից։ Մերարայն ի հիւսիսոյ. եւ Կահաթուն որ է ցեղն քահանայից ի հարաւոյ. որ նշանակէր. «Աստուած ի հարաւոյ եկեսցէ» ի թագաւորի եւ ի քահանայի ցեղէն. զի Բեթլեհէմ հարաւ է Երուսաղէմի։

Իսկ Մովսէս եւ Ահարօն եւ այլ քահանայք յարեւելից կուսէ ուր սուրբն սրբոց էր պաշտէին։

Հարցումն։

Վասն է՞ր կոչեցաւ վրան ժամու։

Պատասխան։ Վասն Գ պատճառի։ Նախ՝ զի յայնմ ժամու միայն էր պիտանի մինչ յանապատն էին։

Երկրորդ՝ զի միայն ժամու եւ աղօթից էր պիտանի խորանն այն, եւ ո՛չ այլ ինչ իրաց։

Երրորդ՝ զի յորում ժամու մտանէր Մովսէս աղօթս առնել եւ խնդրուածս, Աստուածախօսութիւնք լինէին ի միջոյ քերոբէիցն որ կային անդ։

(Պրակ ԾԷ) Վասն քահանայից հարցումն

Հին քահանայքն ո՞րպէս էին օրինակ աստիճանի նորոյս։

Պատասխան։ Նախ՝ գ որդիքն Ղեւեայ Գեթսոն, Կահաթ, եւ Մերարի, յօրինակ նորոյս գ դասուց։ Որք են քահանայապետք, քահանայք, եւ սարկաւագունք։

Երկրորդ՝ գ իշխանք նոցա ընդ իշխանութեամբ Եղիազարու, գ դասքն են պաշտօնէից ընդ իշշխանութեամբ քահանայիցն։ Այսինքն սարկաւագունք, դպիրք, եւ գղերիկոսքն։

Երրորդ՝ ութն գունդ են Ղեւեայ գ որդւոցն, եւ Մովսէս իններորդ։ Որպէս կաթուղիկոսն։

Չորրորդ՝ Գեթսոնի ազգն դռնապանխ էին. եւ Մերարեայ երդմնեցուցիչք ընդ իշխանութեամբն իթամարայ քահանայի. եւ կահաթու գունդն աւագ պաշտօնեայք։

Զի որք զերեսաց հացն ի սեղանն բառնային՝ սարկաւագունք են։ Եւ որք զխնկոցն՝ դպիրք են եւ ընթերցօղք։ Եւ որք զաշտանակն՝ ջահընկալք են։ Եւ որք զսուրբն սրբոց՝ քահանայապետք եւ քահանայք։

Երեք ազգ ծածկոց սրբութեանց. Կապուտն նշանակէ զխորհուրդ յայտնութեանն Քրիստոսի։ Ծիրանին զթագաւորութիւնն։ Եւ կարմիրն զարեամբ փրկութիւնն։

Հարցումն։

Վասն է՞ր իե ամեայն լինէր քահանայ։

Պատասխան։ Վասն զի մարմնոյ զինուորն ի ամեայ էր. զի ամն յաւել ի հոգեւոր զինուորսն վասն ե զգայութեանցն։ ՈՐ մինչ իծ ամն կատարէր զգործն իւր, եւ անդանօր դադարէր։

Իսկ նորս՝ ի կատարեալ հասակն երեսնամեայ լինին քահանայք. ի հասակ մկրտութեանն Քրիստոսի։

Եւ մինչ ի կ ամն գործեն զքահանայութիւնն որպէս սուրբ հարցն է կանոնեալ։

Հարցումն։

Զի՞նչ է օրհնութիւն հին քահանայիցն։

Պատասխան։ Կապելոյ եւ արձակելոյ իշխանութիւն։ Որպէս ետ առաքելոցն, նոյնպէս եւ նոցա ի գիր նզովից զկապելն. եւ յօրհնութիւն ժողովրդեանն զարձակե այս էր օրհնութիւնն. «Օրհնեսցէ զքեզ Տէր» հայր։ «Երեւեցուսցէ զերեսս իւր» որդի։ «Եւ պահեսցէ ի խաղաղութիւն» հոգին սուրբ։

Դարձեալ, օրհնութիւնն՝ Իսրայէլի ի հինն։

Երեւումն՝ քրիստոնէիցս ի նորս։

Խաղաղութիւնն ի միւսանգամ գալուստն։ Զայս հայցէ մարգարէն. «Աստուած մեր ողորմեա՛ մեզ եւ օրհնեա զմեզ. երեւեցո՛ զերեսս քո ի մեզ եւ ողորմեա մեզ»։ Եւ այժմ, օրհնեալք եղերուք ի շնորհաց սուրբ հոգւոյն ասեմք։

Վասն Անդրանկաց Հարցումն։

Զի՞նչ էր որ եհար զանդրանիկս եգիպտացւոց. եւ էառ զանդրանիկս Իսրայէլի. եւ զայն եւս փոխեաց եւ էառ զղեւտացիս։

Պատասխան։ Անդրանկաց սատակումն Եգիպտոսի, նշանակէ զանկումն սատանայի յերկնից. եւ փոխանակ նոցա ընտրեալ եւ կոչեալ որդի անդրանիկ զԻսրայէլ. եւ զնոսա փոխարկեալ առնու զօծելոց դասս քրիստոնէից ի տեղի նոցա։

Դարձեալ՝ զղջմամբ սատակի չար խորհուրդն. եւ ապա խոստովանիմք լեզուաւ. եւ զնոսա փոխեալ գործեմք զբարիս։ Զայս նշանակէ անդրանկաց փոխումն։

Հարցումն։

Տասն հարուածք էր Եգիպտոսի, վասն է՞ր միայն զանդրանկաց փոխարէնն խնդրէ։

Պատասխան։ Նախ՝ զի զայլ հարուածոց փոխն կրեցին զչարչարանքն յԵգիպտոս. իսկ անդրանկացն մնաց։ Դարձեալ, զի ցուցանէ թէ արիւնքն խնդրին ի մարդկանէ. որպէս օրէնք եդ. «Անձն ընդ անձին. եւ անասուն ընդ անասնոյ»։

Վասն Չուելոյն Հարցումն։

Զի՞նչ ցուցանէր Գ օր յառաջ գնալ տապանակին դիտեալ զհանգիստ։

Պատասխան։ Տապանակն է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. եւ նախ ընծաց եղեւ մեզ ասելով. «Երթամ եւ պատաստեմ ձեզ տեղի»։

Եւ նախ գ օրն, գ գոյացութիւն նորին. այսինքն Աստուածութիւնն հոգին՝ եւ մարմինն միաւորեալ մի։

Երկրորդ, խաչն՝ եւ մահն՝ եւ յարութիւնն գ օրեայ։

Երրորդ, Երրորդական լուսովն հաւատոյ հետեւիմք ի կեանս։

Չորրորդ՝ գ օրն ի մեզ զղջմամբ եւ խոստովանութեամբ եւ փոխարինաւն հանգչիմք։

Հինգերորդ՝ ի կեանս մեր՝ եւ յետ մահու՝ եւ յարութեանն հանգչիմք։

Հարցումն։

Զի՞նչ էր եօթն բանակ չուելն։ Նախ տապանակն, եւ այլքն զկնի։

Պատասխան։ Զի յեկեղեցի Է դասք են քահանայութեան։ Մին՝ քահանայապետք եւ քահանայք. եւ վեց պաշտօնեայք։

Դարձեալ՝ է դաս թուէ առաքեալն զհրեշտակսն յեփեսացւոց թղթին։ Զի աթոռք՝ քերովբէք՝ սերովբէք՝ հաւասարապատիւք են՝ մի համարի դասս. եւ վեցն զկնի նոցա։

(Պրակ ԾԸ) Վասն լրտեսիցն հարցումն

Զի՞նչ ցուցանէ երկոտասան լրտեսքն։

Պատասխան։ Երկոտասան լրտեսաց տասունքն չար համբաւէին. եւ երկուքն զբարութիւն երկրին։ Տասն զօրութիւնք հոգւոյ եւ մարմնոյ զանգիտօղք եւ երկրասէրք։ Միտք եւ կամք բարեսէրք։

Դարձեալ՝ քաղեբ եւ յեսու. հին եւ նոր կտակարանք որք զհանդերձեալն մեզ պատմեն. եւ զյաղթելն անմարմին թշնամւոյն։ Իսկ այլ տասունքն իմաստասիրաց բանքն. որպէս Պղատոնին. Արիստոտէլին. Պթագորին. եւ այլք. որք միայն զաստեացս պատմեն մեզ։

Եւ Գ պտուղն, ողկոյզ նուռն. եւ թուզ։ Ուռն՝ կոյսն յարմատոյն յեսսեայ. եւ Ողկոյզն Տէր մեր ծնեալ ի նմանէ զուարճալի կերակուր մեզ։ Դարձեալ՝ ուռն եւ լծակն՝ խաչն. եւ ողկոյզն անապական. ճմլեալ ի վերայ խաչին հնձանի. եւ եղեւ ուրախարար գինի տրտմեցելոցս մեղօք։

Իսկ Նուռն բշկական է եւ դառն կեղեւն։ Զի բժշկութիւն հոգւոյս՝ դառնութիւն մարմնոյս լինի։ Դարձեալ՝ զհանդերձեալ կեանս՝ դառնութեամբ՝ աստեաց գտանեմք։ Այլ եւ կոյսքն ամբողջք՝ եւ մարտիրոսքն են նուռն։

Իսկ թուզն քաղցր եւ մանրակորիզ. բանքն Աստուծոյ քաղցր են ի մեզ եւ մանրաքնին։ Դարձեալ՝ բազմազանք են առաքինութիւնքն ի մեզ հանդերձ քաղցրութեամբն։

Այլ եւ թիւ եւ համար գործոց. պահանջին ի մէնջ ի յերկին աւետեաց։

Հարցումն։

Զի՞նչ է տրտունջն եւ զի՞նչ է բամբասանքն։

Պատասխան։ Տրտունջն դժգոհանքն է. եւ բամբասանքն բասիր բանք զայլմէ։

Եւ երեք դաս է տրտունջն. այսինքն Կարօտանաց. եւ Փորձանաց. եւ Չարաչար։

Կարօտն է վասն իւր պակասութեանն։ Փորձանքն է՝ որպէս՝ թէ զայս առնես՝ լսեմք. եւ թէ ո՛չ առնես՝ ո՛չ լսեմք. եւ չարաչարն՝ հայհոյութեամբ տրտուջն է։

Առաջինն է աղքատաց։

Միջինն վարձականաց։

Վերջինն թշնամեաց։

Եւ զամենայնն ունէր ժողովուրդն։

(Պրակ ԾԹ) Վասն Կորխայ եւ Դադանայ հարցումն։

Վասն է՞ր կորխեանքն. եւ դադանեանք ընկղմեցան։

Պատասխան։ Կորխ՝ յազգէ Ղեւեայ էր զքահանայութիւնն խնդրէր։

Եւ Դադան եւ Աբիրօն որդիք Ռուբենի՝ զիշխանութիւնն խնդրէին զի անդրանիկք էին։

Ա՛րդ՝ քահանայութիւնի երկնային է. վասն այն Կորխ յերկնից հրովն այրեցաւ։ Իսկ իշխանութիւնն երկրաւոր, վասն որոյ բացաւ երկիր եւ եկուլ զԳադան։

Դարձեալ՝ քահանայից մեղքն զերկին շարժէ որպէս անդ։ Եւ երկրաւոր իշխանաց՝ զերկիր։ Որպէս ասէ առակն. «Չորիւք շարժի երկիր. յորժամ մանուկ թագաւորէ». եւ այլն։

Դարձեալ, քահանայութիւնն կարգ է հրեշտակաց. պարտ է սրբութեամբ պահել։ Ապա թէ ոչ՝ հրեխտակք զայրացեալ հրով այրեն կամ զմարմինն կամ զհոգին։ Իսկ Դադան քրէական մեղանչեաց որ է յանցումն ի թագաւոր. զոր անհնարին պատուհասին. գոյիւք եւ ազգօք ջնջին։ Քանի՞ առաւել որք յԱստուած՝ եւ ի Մովսէս մեղան որ Աստուած կոչեցեալ էր եւ իշխան ժողովրդեանն։

Հարցումն։

Վասն է՞ր կորխեանք սրբեցան հոգւով. եւ դադանեանքն կենդանի ի գերեզման իջեալ տանջեցան։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն թէ՝ Դադան քրէական մեղանչեաց. վասն այն դառն տանջեցաւ։ Իսկ Կորխ ի քահանայս մեղանչեաց։ Եւ այլք ասեն թէ՝ կորխեանքն այրեցան մարմնով, վասն այն հոգւով սրբեցան. եւ բուրվառք նոցա սրբեցան։

Իսկ Դադան կենդանի էջ ի դժոխս՝ ո՛չ սրբեցաւ. եւ աքտիւք իւր անսուրբ ընկղմեցաւ։

Այլ որ զուղիղն ասեն այս է, Կորխ՝ եցոյց զօրինակ զղջման. զի լուաւ խրատուն Մովսէսի եւ մնաց ընտրութեանն Աստուծոյ ի դուռն խորանին։ Իսկ Դադան ամենեւին անզեղջ մնաց. թէպէտ գնաց Մովսէս ի խորան նոցա՝ ո՛չ զղջացան։

Եւ թէպէտ զարհուրելի բանս յերկարեաց ի խրատս, ո՛չ լուան. վասն որոյ ո՛չ սրբեցան։

Այլք ասեն վասն Դադանեանցն թէ՝ հոգիք նոցա մարմնով ի տանջանս կային. ուր ընկղմեցան մինչեւ ցաւարումն դժոխոց. ընդ որս եւ զնոսա ազատեաց Քրիստոս իջանելովն ի դժոխս։ Ըստ այնմ. «Հանէ զկապեալսն քաջութեամբ. սոյնպէս եւ զդառնացօղսն որք բնակեալ են ի գերեզմանս»։

Վասն Ծաղկեալ Գաւազանին Հարցումն։

Վասն է՞ր զնշան ընտրութեան ի բուրվառս եւ ի գաւազանս տայ։

Պատասխան։ Նախ՝ բուրվառն օրինակ էր Ահարօնի, եւ գաւազանն՝ Մովսէսի։

Երկրորդ՝ երկուքն եւս Ահարօնի. զի բուրվառն ոսկի զմաքուր քահանայութիւնն ցուցանէ. եւ գաւազանն զիշխանութիւնն։

Երրորդ՝ զի բուրվառովն՝ Աստուծոյ ընծայէր եւ գաւազանաւն զշնորհս ի ժողովրդեանն։

Չորրորդ՝ բուրվառն աղօթք մեռելոց. եւ գաւազանն խրատ կենդանեաց։ Եւ այս են գործք քահանայից։

Իսկ ծաղկեալ գաւազանն չորս ինչ յաւելու։ Դալարի. Շառաւիղ. Ծաղիկ. եւ Պտուղն ընկուզ։

Նախ՝ առ տեղեաւն ցուցանէր յԱհարօնէ լինիլ քահանայ. յորդիս եւ ի թոռունս յազգէ յազգ։

Երկրորդ՝ կոյսն Մարիամ յարմատոյն Յեսսեայ՝ յղացաւ եւ ծնաւ զբանն Աստուած մարմնով։

Երրորդ՝ սուրբ խաչն Աստուածընկալ դալար զօրութեամբ. շառաւիղ թեւն. պտուղ Քրիստոս ծաղկեալ արեամբ եւ ջրով։

Չորրորդ՝ քրիստոսական ժողովուրդն դալարացեալ ի մեղաց. շառաւիղեալ ծննդօք. ծաղկեալ հաւատով եւ պտղաբերեալ։

Հինգերորդ՝ ըստ Փիլոնի գաւազանն է իմաստութիւնն. դալարեալ մտօք եւ ծաղկեալ ուսմամբն. եւ պտուղ՝ ուսուցմամբ աշակերտաց։

Եւ այն զի երկոտասան էին գաւազանք ցեղիցն իշխանաց. եւ Ահարօնին երեքտասան։

Զի երկոտասան վիճակացն առաքեալք. եւ նախ Քրիստոս ի մէջ նոցա։ Եւ դարձեալ՝ երկոտասան արո եպիսկոպոսք. եւ կաթողիկոսն ի մէջն. նոյնպէս եւ արք եպիսկոպոսն բաժան ունի գաւազան։

Իսկ որ ի խորանէն բերին Մովսէս եւ Ահարօն զգաւազանն ծաղկեալ. զի ի Սիօնէ ելցէ օրէնք. որ է յեկեղեցւոյ ամենայն իշխանութիւն։ Ի յայս միտս զվարդապետաց գաւազան յեկեղեցւոյ ի դուրս բերեմք զարդարեալ։

(Պրակ Կ) Վասն մոխրոյ երնջոցն հարցումն։

Զի՞նչ նշանակէր կարմիր երինջն անարատ եւ անլուծ։

Պատասխան։ Կարմիր երինջն նշանակէ զկոյսն սուրբ։ Եւ կարմիրն, Նախ՝ զողջախոհութիւնն կուսին։

Երկրորդ՝ զսէրն որ առ Աստուած։

Երրորդ՝ զանթառամ գեղն կուսական։

Չորրորդ՝ զդեղձան հերն եւ անարատ մարմնով եւ անբիծ հոգով, որ ո՛չ ունէր զլուծ մեղաց։

Ո՛չ զսկզբնականն, զի յարգանդէ սրբեցաւ։ Եւ ո՛չ զներելին, զի հոգւովն մաքրեցաւ։ Եւ ո՛չ զմահացուն, զի կո՛յս էր անապական։ Եւ նա ծնաւ զեզն պարարակ. որ ողջակէզ եղեւ արտաքոյ քաղաքին ի դէմս տաճարին։ Եւ խաչօղքն անսուրբք էին մինչ յերեկոյանալ օրինացն հնոյն եւ ծագել նորոյն. մինչեւ սրբեցան աւազանաւն եւ խոստովան եղեն զՔրիստոս։

Վասն աւելորդ ծորմանն Հարցումն։

Զի՞նչ էր ապաւառն։

Պատասխան։ Ապաւառն ո՛չ գոյ ի ճշմարտութիւնն որպէս յօրինակն։

Նախ՝ զի հուրն Աստուածութեանն կիզոյր զնա՛. որպէս ջուր ի մէջ ապակոյ ի տապոյ արեւուն պակասի։

Երկրորդ՝ զի քիրտն հոսէր։

Երրորդ՝ զի մարմինն աճէր եւ ո՛չ ինչ յաւելոյր ի կերակրոյն։

Չորրորդ՝ որպէս ո՛չ ունէր զաւելորդ ցանկութեանն, նոյնպէս եւ ո՛չ զկերակրոյ։ Այլ ապաւառ է մեղքն մեր զոր ընկալաւ յինքն եւ մաքրեաց զմեզ։

Եւ թէ ասեն, կրեաց Քրիստոս զանգոսնելի կիրս։

Ասեմք եթէ, կիրքն բաժանի ի դ. այսինքն ի կամաւորն եւ յակամայն. յանգոսնելին եւ յանանգոսնելին։ Եւ մեք զամենայն կրեմք։ Իսկ Տէրն ի մարդեղութեան զակամայն ո՛չ կրեաց. զի հեռի է յԱստուծոյ ակամայն։ Եւ իհարկէ նոյնպէս։ Եւ զանգոսնելիսն ո՛չ կրեաց. զի տեսակ է մեղաց. եւ Տէրն ո՛չ արար մեղս։ ՈՒրեմն յայտ է զի կրեաց զկամաւորն. եւ զանանգոսնելին, որպէս քաղցն եւ ծարաւն։

Իսկ աւելորդ ծորումն թէպէտ անանգոսնելի է, այլ ակամայ է. եւ զակամայն ո՛չ կրեաց։

Որ եւ միով հպմամբ ի լանջսն՝ մաքրեցաւ աշակերտն յայսպիսի կրեց. քանի՞ առաւել որ եբարձ զապականութիւնս ազատ լիցի յայսպիսի կրից։

Հարցումն։

Վասն է՞ր մոխրով սրբէին։

Պատասխան։ Մոխրով, այսինքն ոչընչով։

Նախ՝ զի յորժամ ճշմարիտ սրբութիւնն գայցէ, հաւանեսցին որ է արիւնն Քրիստոսի. որպէս ասէ Պօղոս. «Եթէ արիւն ցլուցն եւ նոխազացն եւ մոխիր երնջոցն սրբէր զպղծեալսն քանի՞ առաւել արիւնն Յիսուսի»։

Դարձեալ՝ մոխիր եւ ջուրն՝ նշանակէր զարտասուս եւ զխոնարհութիւն ապաշխարութեան որով սրբիմք։

Հարցումն։

Յորժամ սուրբ էր մոխիր երնջոցն, վասն է՞ր զմերձեցեալն պղծէր։

Պատասխան։ Երինջն ըստ իրաւանցն ունէր զմեղս ժողովդեանն. եւ խորհրդովն Քրիստոսի՝ սրբութիւն գործէր։ Վասն այն սրսկօղ ջրոյն պղծէր, եւ սրսկեալ սրբէր։ Այսպէս ի նորս խոստովանօղն սրբի. եւ ընդունօղն աղտեղի։ Վասն որոյ եւ պարտ է եւ նմա խոստովանիլ որպէս է ի կանոնս հարցն։

Հարցումն։

Երեք ջուր սրբութեանն զի՞նչ է ի նորս։

Պատասխան։ Առաջին՝ ջուր աւազանին որ լուանայր զմարմինն, է ջուր սրբոյ աւազանին մերոյ։

Երկրորդ՝ ողողելոյ զհանդերձն, է ջուր խոստովանութեանն եւ թողութեան մեղաց։

Երրորդ՝ ջուր սրսկման զոպային, է տարածումն աջոյն՝ եւ օրհնութիւնն ժողովոյն ի շնորհաց սուրբ հոգւոյն։ Յորժամ եւ զձեռն դնեն ի գլուխ մեղուցելոյն։

Առաջին ջուրն սրբէ զկզբնական մեղքն։ Միջինն զներգործական մահացուն։ Վերջինն զներելին։

Հարցումն։

Զի՞նչ էր յերրորդ օրն սրբիլ. եւ յեօթն սրբիլ. եւ թէ յերրորդն ո՛չ սրբեսցի, եւ մի՛ յեօթն սրբեսցի։

Պատասխան։ Բազում է տեսութիւնն։

Նախ՝ Գ օրն հաւատն է յԵրրորդութիւնն սուրբ. եւ ապա սրբութիւն գործոց է զգայութեամբ։

Երկրորդ՝ մկրտութիւնն է Գ օրն. զի ունի հրաժարիլն եւ զդաւանելն եւ զմաքրիլն. եւ ապա եօթն խորհուրդ եկեղեցւոյ։

Երրորդ՝ զղջումն՝ խոստովանութիւն՝ եւ թողութիւնն նախ է. եւ ապա այլ գործք ապաշխարութեան։

Չորրորդ՝ նախ քան զօրէնս եւ յօրէնն եւ զկնի օրինացն թէ ո՛չ արդարանամք. եւ ո՛չ յէ դարուն ոք արդարանայ։

Հինգերորդ՝ թէ յերեք հասակս մեր ո՛չ արդարանամք. եւ ո՛չ յէ հասակին արդարանամք յորում լուծեալ ծանրանայ մարմինն։

Հարցումն։

Վասն է՞ր յորժամ զգողացեալն խոստովանի ասէ՝ եւ խոյ մի Աստուծոյ նուիրէ։

Պատասխան։ Զի գողացեալ մեղքն միայն խոստովանելով ո՛չ քաւի. այլ հատուցանել պարտէ զգողօնքն. կամ ի Տէրն, կամ յազգականս նորա. կամ ի քահանայն. զի միջնորդ է մեռելոց եւ կենդանեաց։ Եւ զհինգ բաժնէն մի մասն տուգանք, զի ե զգայութեամբ մեղաւ։ Եւ զխոյն Աստուծոյ, զի զօրէնս նորա յանցեաւ։ Եւ զխոստովանութիւնն եկեղեցոյն բաժին, զի զկանոնս նորա ելոյծ։

Եւ տես զշնորհս խոստովանութեան. վասն այն որ զղջացաւ եւ յայտնեաց, ի հիգէն զմին տայ տուգանք։ Եւ թէ ոչ էր զղջացեալ, միոյն դ եւ ե էր տուգանք գողին։

Նոյնպէս այժմ ի նորս պարտէ խոստովանիլ վասն կանոնաց եկեղեցւոյ. եւ զգողօնսն վճարել կամ ի Տէրն, կամ ի քահանայս, կամ յաղքատս։ Եւ հինգ մասն տուգանքն՝ եւ խոյն՝ այն է, որ ե զգայարանօքս ապաշխարեմք։

Զի պահքն եւ աղօթքն խոյ է Աստուծոյ. եւ ողորմութիւնն տուգանք. եւ ամենայն ապաշխարութիւն սոքօք կատարի։

(Պրակ ԿԱ) Վասն թողութեան եղաց հարցումն։

Զի՞նչ է որ զակամայ մեղուցեալն քաւէր պատարագօք. եւ զկամաւոր յանցաւորն սատակել տայր ժողովրդեանն։

Պատասխան։ Ակամայն անգիտութեամբ է. որ ներելի է եւ թողելի. իսկ կամաւորն անթողելին եւ մահու չափն է։ Որ եւ առաքեալն. «Կամակար մտօք ասէ մեղանչելոյն ո՛չ է պիտոյ մեղաց պատարագ. այլ ահեղ ակնկալութիւն դատաստանին» եւ այլն։

Եւ երեք է ներելի մեղք։

Նախ՝ ի սեռս իւր ներելի եւ փոքր. որպէս դատարկաբանելն եւ մորոսն։

Երկրորդ՝ որ անգիտութեամբն է եւ ակամայն՝ է մեղք ներելի եւ այն. որպէս մեղք մանկութեան եւ անգիտութեան։

Երրորդ՝ յորժամ ի խոստովանութիւն եւ յապաշխարութիւն գայ, լինի ներելի եւ ակամա. զի թէ նախ քան զմեղանչելն ակամայն, եւ եթէ մեղացն ակամայն, լինի զղջմամբն ներելի եւ թողելի։

Նմանապէս եւ մահու չափն գ է։

Նախ՝ որ ստոյգ չարութեամբ լինի մեղքն. այսինքն կամաւ եւ գիտութեամբ եւ կարողութեամբ, անթողելի է։

Երկրորդ՝ որ անզեղջ մնայ եւ ո՛չ խոստովանի, անթողելի է։

Երրորդ՝ ներելի մեղքն եւ փոքր՝ թէ ո՛չ ապաշխարի, լինի մահու չափ եւ անթողելի։

Իսկ կրկին պատարագն. մին վասն բոլոր ժողովրդեանն, եւ մին վասն անձին ակամայիցն. ցուցանէ զկրկին խոստովանութիւնն. մին յայտնի առ հասարակ եկեղեցւոյն. եւ միւսն ծածուկ առ անձին մեղաց։ Իսկ քարկոծումն այն է, որ անզեղջն ի մեղաց՝ արտաքսի յեկեղեցւոյ եւ անիծանի։

(Պրակ ԿԲ) Վասն վիմին որ նշանակէր զՔրիստոս

Վասն էր տապանակն յառաջ ընթանայր եւ վէմն զհետ բանակին։

Պատասխան։ Տապանակն էր Քրիստոս. եւ ունէր զտախտակս օրինացն։ Եւ վէմն էր ք, ըստ առաքելոյ։

Եւ բազում է տեսութիւնն. Նախ՝ ցուցանէ թէ Քրիստոս է առաջին եւ վերջին. այսինքն սկիզբն եւ կատարումն եկեղեցւոյ. ո՛չ միայն Աստուածութեամբն, այլեւ մարդկութեամբն։

Երկրորդ՝ զի պահպանէ յառաջին եւ վերջին թշնամեաց որ է սատանայ եւ մեղքն։

Երրորդ՝ զի առաջնորդ է ի մուտն մեր եւ յելս յաշխարհէ. ըստ այնմ. «Տէր պահեսցէ զմուտ եւ զել քո»։

Չորրորդ՝ նախ օրէնքն է եւ ապա ջուրն. զի նաք հոգւով խնամէ եւ յետոյ մարմնով։

Հինգերորդ՝ յառաջ տապանակն գնայր եւ դիտէր հանգիստ. եւ զհետ վէմն տայր ջուր. զի այժմ զհանգիստ պատրաստէ, եւ յետոյ զվայելչութիւն տայ։

Վեցերորդ՝ զի թէպէտ համբարձաւ յերկինս, ընդ մեզ է զամենայն աւուրս որպէս ասաց։

Եօթներորդ՝ զի նախ զօրէնսն կատարեմք, եւ յետոյ զմխիթարութիւն առնումք։

Ութերորդ՝ նախ օրինակն է, եւ ապա ճշմարտութիւնն։

Իններորդ՝ նոքա գործովք արդարացան զոր նշանակէր օրէնքն. եւ մեք հաւատով՝ զոր նշանակէր վէմն յետոյ։

Տասներորդ՝ զի Քրիստոսի առաջին գալուստն նշանակէր տապանակն եւ տախտակն եւ մանանայն եւ այլն. եւ զվերջինն՝ էմն աղբիւրացեալ ի յաւիտենից կեանսն։

Հարց։ Վէմն ո՞րպէս էր Քրիստոս։

Պատասխան։ Որպէս սափորն կոյսն էր, եւ գաւազանն շաչն, նոյնպէս վէմն Քրիստոս։ Եւ վէմ կոչի, Նախ՝ զի Ադամ հողացաւ մեղօք. եւ Քրիստոս վէմ անմեղութեամբն։

Երկրորդ՝ զի կարծրացաւ Աստուածութեամբն։

Երրորդ՝ զի անապական մարնովն։

Չորրորդ՝ զի հիմն եկեղեցւոյ։

Հինգերորդ՝ զի գլուխ անկեան. եւ այս է վէմն։

Իսկ ի ջուր, Նախ՝ զի ջուր բղխեաց ի լուացումն եւ յարբուցումն. որպէս ի կողից փրկչին ջուր եւ արիւն։

Երկրորդ՝ քարոզութիւնն բաժան ազգաց։

Երրորդ՝ հոգին սուրբ որ Քրիստոսիւ ծաւալեցաւ։

Չորրորդ՝ կրկին հարկանելն, զի ոմանց տայ եւ ոմանց արգելու. այսինքն սրբոց եւ անսրբոց։

Հինգերորդ՝ գաւազանաւ բղխէր. զի իշխանութեամբ բաշխի առ ամենայն ոք։

Հարցում։ Վասն է՞ր բարկութեամբ եհար։

Պատասխան։ Նախ՝ զի կամէին քարկոծել։

Երկրորդ՝ կարծէին թէ Մովսէս տայ զջուրն։

Երրորդ՝ տրտմեալ էր վասն մահուն Մարիամու։

Չորրորդ՝ վասն անհաւատութեան նոցա։

Հինգերորդ՝ զի Քրիստոս չարչարելոց էր ի քահանայից։

Վեցերորդ՝ Մովսէս նշանակէր զհին օրէնքն որ բարկութեամբ բարի առնէր։

Եօթներորդ՝ Աստուած կոչեցեալ էր՝ զի յայտնեսցի տկարութիւն մարդոյ։

Ութերորդ՝ զի թէ փրկիչն տկարացաւ զի մարդ եղեւ, քանի՞ առաւել սուրբքն։

Իններորդ՝ զի ցուցցի թէ բարկացողաց ո՛չ երեւի Աստուած. որպէս եւ ո՛չ Եղիայի։

Տասներորդ՝ բարկութեամբն արգելաւ յերկրէն աւետեաց. զի ցուցցի թէ արդար է Աստուած. եւ ակն ումեք ո՛չ առնու։ Զի ո՞ր ոք եւ յանցանէ՝ պատուհասի. եթէ հրեշտակք, եւ եթէ սուրբք ի մարդկանէ։

(Պրակ ԿԳ) Վասն Պղնձէ Օձին հարցումն

Վասն է՞ր օձիւն հարկանէր զժողովուրդն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի օձին հող ետ Աստուած կերակուր եւ ո՛չ տրտնջեաց։ Եւ նոցա մանանայ յերկնից ետ եւ տրտնջէին եւ սնոտի հաց կոչէին։ Վասն որոյ բարկացաւ Աստուած եւ լարս առանց բժշկութեան արձակեաց ի նոսա։

Երկրորդ՝ ըստ Փիլոնի, օձն ցանկութեան է օրինակ, որ զցանկացօղ ժողովուրդն սատակէր. ի յախտս իւրեանց նմանեցոյց զպատիժն։

Իսկ Մովսէս հրամանաւն Աստուծոյ արար պղնձի օձ. եւ բարձրացոյց ի դուռն խորանին. եւ որ հայէր ի նա՝ ապրէր ի թունից օձիցն։

Զայս խորհուրդ յինքն ձգեաց Տէրն ասելով. «Որպէս Մովսէս բարձրացոյց զօձն յանապատին, նոյնպէս բարձրանալ պարտ է որդւոյ մարդոյ»։ Նախ՝ որպէս բարձրացաւ օձն ի ձողին. ն Տէրն մեր ի խաչին։

Երկրորդ՝ որ հայէր ի յօձն՝ բժշկէր. եւ որ հաւատայ ի խաչեալն՝ բժշկի ի թունից մահաբեր օձին։

Երրորդ՝ հակառակատիպ տեսանի. զի անդ օձն պղնձի զմարդ թշնամիս իւր կեցուցանէր եւ զօձսն սատակէր. եւ Տէր մեր զմարդիկ ազգակից իւր կեցուցանէր, եւ զթշնամին սատանայ հալածէր։

Չորրորդ՝ պղինձն ոսկէտեսակ. եւ Տեառն մարմինն Աստուածատեսակ փառօք եւ ներգործութեամբ։

Հինգերորդ՝ անփուտ է պղինձն. եւ անապական մարմինն Քրիստոսի։

Վեցերորդ՝ առանց դառնութեան եւ թունից էր օձն. եւ Տէր մեր առանց դառնութեան մեղաց։

Եօթներորդ՝ օձն մեռեալ սպանանէզօձսն. եւ զհարեալսն կեցուցանէր. եւ Տէրն մեր մեռեալ մարմնովն զմեղս մեռուցանէր, եւ կենդանի Աստուածութեամբն զմարդիկ կենագործէր։

Ութերորդ՝ հինգ պատ օձին է ե զգայութիւնս մեր. զոր էառ Տէրն եւ սրբեաց զմեզ։

Իններորդ՝ գլուխ եւ տուտն ցասումն է եւ տրտմութիւնն զկնի. եւ ամենայն մեղաց յետ գործոցն տրտմութիւն հետեւի։ Որ եւ տրտմեցաւ Տէրն մինչ ի մահ. զի զտրտմութիւնս մեր եբարձ։

Եւ զայրացաւ ի գերեզմանն Ղազարու ի վերայ մահուն։

Տասներորդ՝ որպէս ասէ Փիլոն՝ նշանակ հեշտ ցանկութեան է օձն. որ եւ զցանկացօղ ժողովուրդն սատակէր. ըստ ախտին իւրեանց նմանեցոյց զպատուհասն։

Եւ Տէրն արդար դատաստանաւ ըստ նմանութեան մեղացն պատժէ զմեղապարտն։

Եւ դարձեալ վասն օձին տես ի հարուածն Եգիպտոսի ի ի գլուխ համարոյն։

Եւ վասն առաջին օձին ի ժգ գլուխ համարոյն տես թէ պիտի։

Հարցում։

Զի՞նչ եղեւ օձն պղնձի։

Պատասխան։ Թէեսթանանունդրին. որ է դարիճակաւ արարած. այսինքն կաղպարաւ. եւ պաշտեցին։

Զոր Եզեկիա խարտեաց. որպէս Մովսէս զգլուխ որթոյն եւ կորոյս։

(Պրակ ԿԴ) Վասն Բաղամու մոգի հարցումն

Բաղամ վասն էր է բան մարգարէացաւ։

Պատասխան։ Վասն կրկին պատճառի։

Նախ՝ զի է էր պատարագն. վասն զի մատոյց է զուարակ. եւ է խոյ. վասն որոյ ընկալաւ պարգեւս է բանից մարգարէութեան։

Երկրորդ՝ զի եօթնիցս եղեւ արժանի տեսլեան Երրորդութեանն. կրկին անգամ զհայր ի գիշերի. եւ կրկին զորդին ի տիւն. եւ հոգի Աստուծոյ ի վերայ նորա երկիցս անգամ. եւ մի անգամ զհրեշտակն ետես։

Եւ զի կրկին ետես, Նախ՝ զի կրկին էր պատարագն. խոյ եւ զուարակ։

Երկրորդ՝ ըստ հոգւոյ եւ ըստ մարմնոյ։

Երրորդ՝ զայժմոյս եւ զհանդերձելոյն նշանակէ։

Հարցում։ Վասն է՞ր զԱստուած ետես։

Պատասխան։ Բաղամ մոգ էր եւ կախարդ. եւ սովոր էր ընդ դեւս խօսիլ. վասն որոյ յառաջեաց Աստուած եւ խօսեցաւ։ Նախ՝ զի մի՛ խօսեսցի դեւն եւ չարիս ուսուսցէ։

Երկրորդ՝ զի գիտասցէ թէ առաւել զօրութիւն գոյ Աստուծոյ քան զամենայն։

Երրորդ՝ զի մարգարէութեամբ նորա բազում ազգաց հեթանոսաց օգուտ եղեւ. զի յայնմանէ եկին մոգք եւ երկիրպագին Քրիստոսի։

Չորրորդ՝ զի գիտասցուք թէ ո՛չ միայն բարեաւ, այլ եւ չարաւ ոմամբ բարի առնէ Աստուած։

Հինգերորդ՝ զի ուղղորդ եւ առանձին ընթանայր՝ ետես զԱստուած։

Զայն ցուցանէ թէ յուղղութիւնս մեր երեւի Աստուած. այլ ի խոտորիլն ո՛չ։

Հարցումն։

Վասն է՞ր խօսեցաւ էշն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի մի հպարտասցի Բաղամ. զի եւ էշն ետես զհրեշտակն։

Երկրորդ՝ զի իշովն յանդիմանեսցէ զանմտութիւն նորա. եւ զանօրէնութիւնն արգելցէ. որպէս ասի ի կաթօղիկէքն։

Երրորդ՝ զի ողորմեցաւ Աստուած անբանին զի մի՛ հարկանիցէ անողորմ. զի. «Այր արդար ողորմի գրաստու իւրոյ» ասէ։

Հարցում։ Վասն է՞ր ասէ մի երթար, եւ յետոյ ասէ երթ եւ մի՛ անիծանէր։

Պատասխան։ Նախ՝ զի բերան մեղաւորի մի՛ բացցի ի ժողովրդեանն Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ զի մի՛ չար խրատ տացէ։

Երրորդ՝ զի ցուցցէ թէ ո՛չ ինչ զօրութիւն ունի բան նորա։ Զի թէ անիծեալ էր, յորժամ ժողովուրդն անկաւ ի սատակումն ի Բելբէքովր, ասէին թէ ի նորա անիծիցն եղեւ։ Եւ յայտ է, զի ոչ ինչ զօրութիւն ունէր բան նորա։ Նախ՝ զի բարկացեալ՝ զէշն կամէր սպանանել սրով. թէ գոյր ի ձեռին՝ ընդէ՞ր բանիւ ո՛չ սատակէր։ Եւ դարձեալ՝ ո՛չ ինչ շնորհ ունէր բան նորա. զի այնքան օրհնեաց զժողովուրդն, ընդէ՞ր ո՛չ դարձաւ մահն եւ սատակումն։ Ապա յայտ է զի անօրինին ո՛չ անէծքն ունի զօրութիւն. եւ ո՛չ օրհնութիւնն շնորհք։

Հարցում։ Զի՞նչ է նզովք, եւ զի՞նչ անէծք։

Պատասխան։ Նզովքն որոշումն ասի. Ըստ այնմ. «Կամէի նզովս լինիլ վասն ազգին իմոյ»։ Եւ անէծքն սատակումն. ըստ այնմ. «Որք անիծանեն՝ սատակեսցին ի նմանէ»։

Դարձեալ՝ նզովքն մարմնոյն է, եւ անէծքն հոգոյն։ Դարձեալ՝ նզովքն ի մէնջ է. եւ անէծքն ի Տեառնէ. ըստ այնմ. «Անէծք Տեառն ի տունս ամբարշտաց»։

Վասն Դիւթից Հարց։

Եւ աստ հարցանեմ, զի՞նչ է դիւթն, եւ հըմայն, կախարդն, եւ այլն։

Պատասխան։ Դիւթ է՝ որ ձեռօք եւ նիւթով գործղ. որպէս գարի, եւ ալիւր, եւ աւազ, եւ ջուր, եւ քար. եւ այն որ թզով չափէ, եւ այլն ամենայն։ Հմայն է՝ որ զտեսս աչաց կամ զձայն հմայէ. եւ զթռիչս եւ զկռիչս հաւուց. եւ զճայն կրակի եւ զաճառաց. եւ զդրան, կամ աքիս տեսել. կամ բէճ. կամ մուճակ. կամ այլ ինչ այսպիսի։

Իսկ Կախարդն՝ որ անօթ ինչ թաղէ ի հող. կապս, կամ մոմ, կամ երկաթ, եւ պէս պէս ժժանօք յարմարեն զարուեստն։

Վհուկն այն է, որ ի վհաց եւ յանդգնոց մեռեալս կերպարանեն. դեւք ի կերպս մարդկան երեւին. զոր դեւակոչ ասեն եւ հազիմաթ. եւ Նշանագէտ, որ ի գերեզմանս ննջէ եւ նշանաւոր որ մարդ կերպարանէ. որպէս զՍամուէլ Սաւուղայ երեւեցոյց հարցուկ կինն։

Եւ երազահանն, որ ի գիշերի տեսանէ զդեւս եւ մարգարէութիւն պատմէ զի պատրեսցէ։

Հարցում։ Վասն է՞ր թոյլ տայ Աստուած լինիլ այսոցիկ նշանաց։

Պատասխան։ Վասն երկու պատճառի։

Նախ՝ զի փորձեսցին եւ ընտրեսցին ի միմեանց հաստատունքն ի հաւատս եւ տկարքն։

Երկրորդ՝ զի գործունեայք եւ հաւանօղքն այնպիսեացն պատժեսցին. որպէս ի յերկրորդ օրէնքն հրամայէ սպանանել այնպիսին. իսկ հաստատունքն ի հաւատս՝ վարձս առցեն ի հաւատոց իւրեանց։ Եւ յայտնի նշան մոլորութեան նոցա այս է, զի այնպիսեացն կատարօղք վատթարք են գործովք եւ մոլի. եւ առ դեւս տանին զմարդիկք բռնութեամբ. ըստ այնմ որ ասէ Պօղոս. «Մինչ հեթանոսքն էիք՝ առ կուռս անմռունչս ո՞րպէս երթայիք եւ գայիք»։ Ո՛չ ասէ գնալ որ կամաւորն է. այլ երթալ, որ ակամայ քարշիլն է։ Եւ վասն կաքարդաց գրեալ է ի վերոյ ի ի գլուխն իէ համարն։

(Պրակ ԿԵ) Վասն Ուխտաւորաց հարցում

Զի՞նչ է ուխտ, եւ զի՞նչ է սահման։

Պատասխան։ Ուխտն բանիւն է, եւ սահմանն գործով։ Դարձեալ՝ ուխտն յապայն է, եւ սահմանն ի ներկայն։ Եւ դարձեալ՝ ուխտելն է բարիս առնել. եւ սահմանն չար ո՛չ առնել։ Եւ է ոմանց ուխտից զանցումն անմեղադելի է։

Նախ՝ զաւակաց որք ընդ հրամանաւ են ծնողաց։

Երկրորդ՝ կանանց ի հրամանս արանց։

Երրորդ՝ ծառայք եւ վարձկանք հրամանաւ տէրանց։

Չորրորդ՝ աշակերտք՝ վարդապետաց եւ դատաւորաց։

Հինգերորդ՝ հնազանդք առաջնորդաց. որպէս կրօնաւորք եւ հաւատացեալք։

Վեցերորդ՝ շնորհընկալ. որպէս խոստովան որդիք. եւ ժողովուրդք. եւ քահանայք հայրապետաց։

Եօթներորդ՝ արարածք Աստուծոյ։ Եւ բաւականութիւն սոցա է այսպէս. զի եմք մարմին հոգի եւ միտք գոյացեալ. եւ ունիմք կարիս եւ ինչս եւ շնորհք եւ կրօնք։ Եւ է հոգին յԱստուծոյ. եւ մարմինն ի ծնողաց. եւ միտք յուսուցչաց։ Եւ կարիքն կրկին է. ներքին ամուսնութեանց, եւ արտաքին ընչից։ Շնորհքն է զարդ հոգւոյն. եւ կրօնքն մտաց։

Վասն որոյ պարտ է ընդ հրամանաւն կալ նոցա՝ յորմէ եւ առ որ զկապակցութիւն ունիմք եօթանցն ասացեալ։

Եւ որպէս կնոջ ընդ հրամանս առնն իւրոյ յանցանել պոռնկութիւն է, նոյնպէս եւ զաւակաց, եւ ծառայից, եւ աշակերտաց, եւ հնազանդելոց, եւ ժողովրդոց. նոյնպէս եւ հոգիս մեր ելեալ ի հրամանացն Աստուծոյ՝ պոռնկութիւն է նմա. եթէ ըստ գործոց. եթէ ըստ հաւատոց։

Եւ որպէս Ովսէէ ո՛չ է պոռնիկ՝ եւ ո՛չ Սամուէլ մարդասպան զի հրամանաւ Աստուծոյ էր։ Նոյնպէս եւ ամենայն ոք հրամանաւ առաջնորդին թէ պահեսցէ զուխտն բարի է. եւ թէ զանցուսցէ ո՛չ դատապարտի։

Իսկ ուխտաւորին օրէնք զայն հրամայեաց Աստուած. ուխտաւոր է որ ապաշխարէ վասն մեղաց։

Նախ գերծու զհերն. եւ զոր ուխտիւն աճէ՝ զայն ի սեղանն հանել ի կատարումն ուխտին։

Եւ այս է գերծուլն, զառաջին գործեալ մեղքն սրբել խոստովանութեամբ. եւ զապաշխարութեան գործն մատուցանել Աստուծոյ։

Ի գինւոյ եւ ի ցքոյ պահել, զի մոռացկոտ եւ քնու եւ ծոյլ եւ ապուշ առնէ գինին։

Եւ քացախ ո՛չ ուտել, զի ապականութիւն է։ Եւ ո՛չ զկորիզն, զի ի բաց ընկնելի է։ Եւ ո՛չ զխաղող, զի զբօսանք է։

Եւ ո՛չ զչամիչն, զի արեւակէզ է եւ պակաս ի զօրութենէ։ Եւ այսպիսիքս ամէն ո՛չ են յարմար ուխտականի։ Եւ ի յանապատն միս ուտելոյ հրաման ո՛չ ունէին. որպէս եւ ո՛չ ի դրախտին։

Ապա յայտ է՝ զի որ ընդ ապաշխարութեամբ է եւ կրօնաւոր, ի գինւոյ ի րգոյ եւ ի մսոյ պահեսցէ։

Եւ ի գլուխն սուր ո՛չ ելցէ որպէս Սամփսոնին։ Գլուխն նշանակ է մտաց. զոր չէ պարտ յաւելուլ՝ եւ ո՛չ պակասել. որպէս մուրճ ո՛չ գործէր ի սեղանն զի մի՛ պղծեսցի։ Եւ հերքն յառաջ եկեալ՝ անզգայ է. ո՛չ հեշտանայ եւ ո՛չ ցաւի։ Նոյնպէս եւ կրօնաւորն ո՛չ ցաւի եւ տրտմի եւ ո՛չ հեշտանայ ընդ աշխարհի։ Եւ զհերսն պատարագել Աստուծոյ, նախ զինքնածին բոյսքն ի յանձնէ իւրմէ, եւ ապա զայլսն ի յանասնոց։ Եւ ուխտաւորն ի տուն սգոյ ո՛չ երթայ. այն է որ ի մեղքն այլ ո՛չ դառնայ. եւ ո՛չ ընդ մեղսասէր գործակիցս։ Եւ թէ մեռանի ոք ի տուն ուխտաւորին, պղծեցաւ ուխտն. եւ անհամար լիցին առաջին աւուրքն, եւ նո՛ր սկսցի։ Այն է որ թէ իմասանց հոգւոյն եւ մարմնոյ այսինքն բանիւ՝ ցասմամբ՝ եւ ցանկութեամբ, կամ աչօք կամ լսելեօք կամ այլ ինչ գործով մեղանչէ դարձեալ, ուխտն ո՛չ եղեւ ամբողջ. դարձեալ նոր պարտ է ապաշխարել։ Ըստ այնմ. «Եթէ ոք զամենայն օրէնսն պահիցէ, եւ միովն գթիցէ՝ եղեւ ամենայն օրինացն պարտական»։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԿԶ) Վասն աւարաց հարցումն

Ի յաւարէ պա՞րտ է յեկեղեցիս մատուցանել կամ մատաղել, թէ ոչ։

Պատասխան։ Ի գողունից կամ յաղաղակոց ո՛չ է պարտ զի պիղծ է։ Այլ ի յաւարէ թագաւորաց որ ի յերկրէն թշնամեաց բերեն՝ հալալ է մատուսցի նուէրք յեկեղեցին։ Զի գործ արդարութեան է սպանանել զթշնամս՝ նոյնպէս եւ աւարն արդարութեան մասն է։

Որպէս զաւար մադիանացոց Մովսէս մասնաւորեաց ի խորանն Աստուծոյ։

Եւ այսպէս բաժանեսցեն զաւարն, ի ճէն զմինն տայցեն քահանայապետին. եւ յիսնէն զմինն քահանայից եւ աղքատաց. եւ հնգէն զմինն թագաւորաց բաին. եւ կէսն աւար բերողացն է զինուորացն. եւ կէսն այլ հեծելիցն. որպէս բաժանեաց Մովսէս։ Այլ եւ ոսկին ի յաւարացն թագաւորին է բաժին. եւ արծաթն թագուհւոյն եւ կամ իշխանացն։

Եւ այլ աւարն զօրացն։

Վասն Բնակութեանցն Հարցումն։

Զի՞նչ նշանակէ որ Բ ցեղն եւ կէսն մնացին յայնկոյս Յորդանանու եւ ժառանգեցին, եւ այլքն անցին ի քանանացիքն։

Պատասխան։ Բարւոք թուելութեամբ. Նախ՝ նշանակէ զնահապետսն. իե ազգ որ բնական օրինօք արդարացան նախ, եւ ապա գրաւորն բնականաւն զօրացեալ արդարացոյց զզնոսա։

Երկրորդ՝ հին օրէնքն եւ մարգարէքն. որ նախ քան զմկրտութիւնս խորհրդով եւ օրինակօք յառաջապահք եղեն նորոյս։

Երրորդ՝ հեթանոսաց ազգ. որ նախ քան զմկրտիլն բնական բարութեամբ եւ երկիւղիւ գան յԱստուածպաշտութիւն եւ մկրտին։

Չորրորդ՝ ազգս քրիստոնէից. հաւասար անծեալք ընդ Յորդանան եւ մկրտեալք։ Այլ ոմանք մնացեալք ի մարմնի, եւ բազումք ժամանեալք յօթեւանս վերին։ Այլ տես զի ասէ. «Յառաջապահ եղբարցն եղիցուք, եւ ընդ նոսա ժառանգեսցուք զվիճակս մեր»։ Զի առաջին ընտրեալք եւ վերջին արդարք ի միասին ժառանգեսցեն զաւետիսն։ Ըստ այնմ. «Սոքա ամենայնքն վկայեալք ի հաւատոցն՝ չեւ եւս ընկալեալ զաւետիսն Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ. զի մի՛ առանց մեր կատարեսցին»։ Այսոքիկ հասարակ կարծիք եւ ընդունելիք։

Այլ ոմանք՝ ճաւոր զերկին, եւ վաթսնաւոր զդրախտն, եւ երեսնաւոր զերկիրս ասեն նշանակեալ Բ ցեղիցն յայնկոյս Յորդանանու, եւ թէպէտ ցեղիցն յերկիրն քանանացւոց։ Այլ այս ո՛չ է հասարակաց ընդունելի կարծիք։

Իսկ թէպէտ ցեղն նշանակէ զեկեղեցի նոր օրինացս թէպէտ աստիճանօք կարգաւորեալ։ Եւ կէսն զնոսա, որք ունին թերութիւն ինչ ի հաւատս կամ ի վարս ինչ եւ յուսմունս։

Իսկ ի վերջինն գաւառ՝ կիսովն իմանին կուսանքն ընտրեալք. որք լնուն զթերութիւն անկեալ դասուն։ Եւ թէպէտ միւս որմունք ըստ դասուցն իմանալեացն փառաբանիչք։ Եւ դարձեալ՝ հրեշտակք եւ մարդիկք մշտնջենաւորք՝ պակաս ունին առ Աստուածպետութիւնն յաւիտենական. եւ նա է կատարումն Ժերորդ. անսկիզբն եւ անվաշճան գոլով։ Իսկ զԽ իջեւանքն ոմանք խորհուրդ առնուն յետ ելիցն ի մարմնոյ հոգւոյն՝ ԽԽ աւուրբ հասեալ յօթեւանս։ Եւ վկայ ածեն զհամբարձումն Քրիստոսի յետ Խ աւուր։ Այլ եւ Փիլիպպոս խ օր արտաքոյ եկաց դրախտին։

Ի յայս միտս խ կատարեն ննջեցելոց։ Զի ասեն եթէ՝ Խ օր էր պայմանն Ադամայ. յետ խ աւուր ուտէր ասեն՝ ի փայտէն գիտութեան եւ սրբութեամբ որդիս ծնանէր. եւ ապա ուտէր ի կենաց փայտէն եւ վերափոխէր. եւ այլ բազում բանս տողեն։

Այլ ոմանք է օր ասեն յամել ի է գօտիս. վասն որոյ է օրէք առնեն։ Եւ ոմանք ի նոյն ժամն ասեն հասանիլ յիւրաքանչիւր օթեւանս։

Այլ մեզ ուղղափառ եկեղեցոյս միջինն է ընդունելի։ Զի Խ վասն այն կատարեմք, որ առաջինքն զննջեցեալքն Խ օր լային անմխիթար. որպէս զնահապետն Յակոբ լացին Խ օր։ Այլ եւ ամսագլուխ կատարեմք։ Զի զահարօն եւ զՄովսէս լ օր լացին։ Իսկ է ի յայն խորհուրդն, զի որ ի պիղծ մերձենայր՝ է օր արտաքոյ բանակին կալով յերորդ եւ յէերորդ օրն սրբէր, եւ ապա մտանէր. վասն որոյ Գ օրէք եւ Է օրէք կատարեմք։

Հարցում։

Զի՞նչ նշանակէ Եղիազար քահանայ, եւ Յեսու, եւ իշխանքն որք բաժանեցին զերկիրն։

Պատասխան։ Եղիազար՝ Աստուծոյ զօրութիւն լսի որ է Քրիստոս եւ քահանայ եւ փրկիյ մեր. եւ իշխանք՝ բաժան առաքեալքն աթոռակիցք Քրիստոսի։ Եւ սոքա բաժանեալ մեզ զերկիրն պարգեւաց. ա աստ զնոր օրէնք ն, եւ անդ զվերինն Երուսաղէմ։

(Պրակ ԿԷ) Վասն քաղաքացն ապաստանի հարց։

Զի՞նչ նշանակէր քաղաք ապաստանաց։

Պատասխան։ Վեց քաղաք հրամայեաց որոշել ապաստանի եւ տալ քահանայից. Գ յերկիրն քանանու եւ Գ յայնկոյս Յորդանանու։ Եւ ԽԲ այլ ի շրջակայ երկիրն որ լինի ԽԸ։ Զի ակամայ սպանէղք զերծանիցին անյ մինչ քահանայն կենդանի իցէ. եւ յորժամ մեռանիցի քահանայն, ապա գնասցեն ի տեղիս իւրեանց։

Զայն ցուցանէ, զի մեռանիլն քահանային՝ ազատութիւն էր նոցա, յօրինակ Քրիստոսի. յորժամ մեռաւ վասն աշխարհի, ազատեացն մահապարտքն։

Դարձեալ՝ ակամայ սպանօղն ցուցանէ զզղջացեալն ի մեղաց։ Եւ այն որ քննէին ծերքն՝ խոստովանիլն է. եւ ապա դնէին ի քաղաքն, ապաշխարութիւնն է։ Եւ քահանայի մահն՝ պատարագն Քրիստոսի է. մինչ վճարեսցի կանոն ապաշխարութեանն եւ ապա արժանասցին հաղորդելոյ։

Դարձեալ՝ խը քաղաք՝ մեծ պաքնէ քառասնիցն։ Եւ Զ քաղաք՝ շաբաթապահքն։ Եւ Գ քաղաք՝ Գ տեսակ ապաշխարութեան։ Որ է պահք, աղօթք, ողորմութիւն։ Կամ զղջումն՝ խոստովանութիւնն՝ եւ փոխարէնքն։

Դարձեալ՝ եկեղեցի սուրբ՝ է քաղաք ապաստանի. եւ քահանայապետ ի նմա պատարագն. եւ յոր մտեալ աղօթեմք եւ թողութիւն գտանեմք։

Եւ դեռեւս ունին ազգն վրաց. զի գիթվոր մտեալ յեկեղեցի ազատ են։

Իսկ յետ մահու այնոծիկ հոգւոց որք զղջան կամ խոստովանին զմեղս, քաղաք ապաստանի է նոցա ի կայանս հոգւոցն տրմտութիւն եւ ցաւն վասն փոխարինաց մինչ մեռանի քահանայն մեծ. որ եկեղեցի սուրբ՝ պատարագաւ եւ աղօթիւք եւ ողորմութեամբ հատուցանէ զպարտս նոցա եւ ազատին։

Եւ որք զբերքաթուրն համբաւեն, այս ընդ դէմ է նոցա։ Նախ՝ զի ո՛չ տանջիւր ակամայ սպանօղն։ Ե երկրորդ՝ զի ո՛չ ինքեամբ՝ այլ ի ձեռն քահանայիցն մահուն ազատիւր։

Նոյնպէս եղիցի եւ ճշմարտութիւնն։

Եւ աստ հարցանեմ ի վերջոյ. վասն է՞ր կրկին անգամ թուեաց զժողովուրդն։

Պատասխան։ Նախ՝ անդ զհարքն թուեաց որք կոտորեացն. եւ աստ զորդիսն որք ժառանգէին զերկիրն։ Եւ դարձեալ՝ զի բազմացն շատ տացէ զբաժին երկրին, եւ սակաւուցի փոքր։

Եւ նշանակէր այս, զի է թիւ ժամանակեայ եւ փոփոխական որ առ մեզ է։

Եւ է անփոփոխ յաւիտենիցն որ առ Աստուած ընտրելոցն է թիւ։

Յորում եւ զմեզ թուեսցէ ի թիւ սրբոց իւրոց անջինջ դպրութեամբ եւ Նմա փառք յաւիտեանս Ամէն։

Գլուխ ԻԳ ի մեծ ցանկէն։

(Պրակ ԿԸ) Երկրորդ օրէնք

Վասն էր գրեաց երկրորդ օրէնք։

Պատասխան։ Նախ՝ որպէս կանուխ անձրեւն բուսուցանէ եւ անագանն սնուցանէ եւ պտղաբերէ։

Նոյնպէս առաջին օրէնքն շարժեաց զնոսա ի բուսանիլ. եւ երկրորդն յաճումն եւ ի պտուղ։

Երկրորդ՝ զի առաջին օրէնքն անկատար մնացին. ետ զերկրորդն զի կատարեսցին։

Երրորդ՝ զառաջինն հարցն ետ որ սատակեցան. զերկրորդն որդւոցն տայ, զի մի՛ լիցին չար եւ դառնացօղ որպէս հարքն իւրեանց։

Չորրորդ՝ առաջինն որպէս բնաբան. եւ երկրորդն որպէս մեկնութիւն զի իմասցեն մտօք։

Հինգերորդ՝ զի կրկին է օրէնք հին եւ նոր. այսինքն օրինակն եւ ճշմարտութիւն։

Վեցերորդ՝ առաջին օրէնքն է կանոնաց. որ կարգաւորէ զհոգի. իսկ երկրորդն դատաստանաց. որ կարգաւորէ զմարմին։

Այս է մեր երկրորդ օրէնք։

Հարցում։

Զի՞նչ նշանակէ անապատն մեծ եւ ահագին։

Պատասխան։ Մեծ, զի Խ ամ շրջեցան։

Իսկ ահագին, Նախ՝ զի թշնամիք էին շուրջանակի. եւ գազանք եւ սողունք. եւ ծով. եւ ամայի. եւ անպարիսպ։

Երկրորդ՝ քաղց եւ ծարաւ եւ առանց վաստակոց։

Երրորդ՝ ահագին երեւումն, որոտ, եւ փայլակն։

Ա՛րդ՝ Եգիպտոս է նշանակ երկրիս այս. եւ ծովն կենցաղոյս. եւ անապատն կանայք հոգւոցն։

Նախ՝ շուրջ թշնամիք դեւք. եւ գազանք խիղճ մտաց. եւ ծով մեղաց. եւ ամայութիւն բարեաց։

Երկրորդ՝ քաղց եւ ծարաւ մեղաւորաց. եւ առանց վաստակելոյ եւ գործելոյ։

Երրորդ՝ ահագին երեւումն դատաւորին. եւ ձայն փողոյն, եւ հուր նախընթաց։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ ընդ Ղովտայ որդիսն եւ Եսաւայ ո՛չ հրամայեաց կռուիլ. այլ ընդ ամուրհացւոցն։

Պատասխան։ Նշանակ որ չէ պարտ կռուիլ ընդ մեզ ընդ ամենայն մարդկան. թէ չար թէ բարի. զի ազգ են մեր եւ որդիք Ադամայ։ Այլ ընդ դեւս պատերազմիլ միշտ. զի որոց դիւաց թէ յաթէ մարդ, թէ հպարտութեան եւ թէ պոռնկութեան, զնոցա տեղիքն ժառանգէ յերկինս։

Հարցում։

Զի՞նչ է որ զերկու թագաւորսն զսեհոն եւ զովք յայնկոյս Յորդանանու կորոյս, եւ զայլսն ի քանանացիսն։

Պատասխան։ Նշանակէ զկրկին դեւսն որ ի խորհուրդս եւ ի զգայութիւնս պատերազմին։ Այլ Ե թագաւորք մադիանացիքն էին, եւ Բ այսոքիկ որ են դեւք է գլխաւոր մեղաց. որք ի կեանս պատերազմին, եւ յետ մահու ընդ հոգւոցն բազումք։

Դարձեալ գիտելի է, զի յերիս նշանաւոր տեղիս եղեւ պատերազմ նոցա։

Նախ՝ յԵգիպտոս ընդ փարաւօնի. յորժամ եմք աստ։

Երկրորդ՝ յանապատն Ամաղէկ եւ այլքն. յետ մահու որ ընդ հոգիս պատերազմին. որք են այսք չարութեան ի ներքոյ յերկնից ըստ առաքելոյ։

Երրորդ՝ ի քանանացիս. յետ յարութեանն ընդ ոսոխացն դիւաց։ Եւ որք պարտին աստ, նոքա եւ յետ մահու եւ յարութեանն. զորս կորուսցէ փրկիչն մեր Յիսուս։

Հարցում։

Վասն է՞ր յայս Գ տեղիս պատերազմին դեւք։

Պատասխան։ Նախ՝ զի Գ է որպիսութիւն մեր։ Առաջին աստ փոփոխիլ ի մարմին եւ ի հոգի։ Եւ յետ մահու միայն հոգի անմարմին։

Եւ յարութեանն անփոփոխ հոգի եւ մարմին։ Զայն ցուցանէ իբր միշտ թշնամի են մեր եւ հակառակ։

Երկրորդ՝ ընդ երից գոյացութեանց մեր. աստ ընդ մարմնոյս. եւ ի մահն ընդ հոգւոյս. եւ ի յարութեաենն ընդ մտաց տեսութեանն հակառակին։

Երրորդ՝ ըստ օգտութեան աստ. զի փորձին ընտրեալքն. եւ յետ մահու շնորհաց. եւ յարութեանն փառաց լինին առիթք։

Չորրորդ՝ չարութեամբ աստ մեղօք տանջեն. եւ յետ մահու առ հաւատչեայ մասնաւոր. եւ ի յարութեանն յաւիտենական տանջանօք։

Հինգերորդ՝ զրկելով աստ ի խոստմանէն լրոյ. եւ ի յարութեանն ի կատարմանցն։

Վեցերորդ՝ աստ ի հանդիսից սխալէ. եւ յետոյ ի յընթացից. եւ ի յարութեանն յաղթանակաց պսակէն։

Եօթներորդ՝ աստ չարախօսէ ի ծածուկ. եւ յետ մահու յայտնի. եւ յարութեանն եւս յայտնի առաջի դատաւորնի եւ դատախազաց։

Ութերորդ՝ աստ ի սրբոց հոգւոց. եւ յարութեանն առաջի Աստուծոյ եւ հրեշտակաց ոսոխ լինելով։

Իններորդ՝ զի ինքն սատանայ ունի բնութիւն եւ մեղք եւ պատիժ. բնութեամբ աստ լինի. եւ մեղօք յետոյ. եւ յարութեանն պատժակից իւր առնելով։

Տասներորդ՝ ունի Գ տեղիս. երկին ուստի զրկեցաւ. եւ օդդ ուր անկաւ. եւ հուրն ուր տանջի։ Նոյնպէս յերեք տեղւոջ ոգորի. յերկրի՝ զի հանցէ յերկնից. եւ յօդդ՝ զի արգելցէ. եւ ի յարութեանն՝ զի ընկեսցէ ի հուրն։

Յորմէ փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած փրկիչ մեր ամէն։

(Պրակ ԿԹ) Վասն տեսանելոյ Մովսէսի զերկիրն եւ ոչ մտանելոյ անդ

Զի՞նչ է որ Մովսէս ետես զերկիր եւ ո՛չ եմուտ։

Պատասխան։ Նախ՝ Մովսէս նշանակէ զհին օրէնքն. որ մինչ ի մկրտութիւնն եկն եւ վճարեցաւ։

Երկրորդ՝ նշանակէ զհոգիս սրբոց. որ տեսանեն զփառս, այլ ի յարութեանն առնուն։ ԶՆոյնպէս նշանակէ բ ցեղն յայնկոյս Յորդանանու. որք այլոցն պատերազմակից եղեն, եւ ապա ի միասին զժառանգութիւնն առին։

Հարցում։ Զի՞նչ է ր Մովսէս ետես նախ զծովն որ յարեւմուտս, եւ զհիւսիս եւ զհարաւ, եւ ապա զարեւելս։

Պատասխան։ Բազում է խորհուրդն։

Նախ՝ որպէս արեգակն եղեւ տեսոթիւնն Մովսէսի. զի յառաջ զարեւմուտս տեսանէ. եւ վերացեալ զհիւսիս եւ զհարաւ. ապա զարեւելս։

Երկրորդ՝ նշանակէ զերկրպագութիւնն հրէից. որ յամենայն կողմանց շուրջ յԵրուսաղէմ երկրպագէին։

Երրորդ՝ զի ամենայն ազգ ի մի կողմ երկրպագէին. եւ յետոյ քրիստոնեայք յարեւելս։

Չորրորդ՝ մարմնով զօրինակն ետես, եւ ապա հոգւով զճշմարիտ երկիրն պարգեւաց։

Հինգերորդ՝ արեւմուտք հին օրէնք է. եւ արեւելք նորս յետոյ։

Վեցերորդ՝ նախ զկեանս զայս տեսանեմք որ է արեւմուտք. եւ ապա յետ մահու զհանդերձեալն որ է արեւելք։

Եօթներորդ՝ արեւմուտք մեղք եւ տգիտութիւնն է. զոր թողեալ դառնամք առ Աստուած ապաշխարութեամբ։

Ութերորդ՝ ի մկրտութեանն նախ հրաժարիմք յարեւմտից, եւ հաւատամք յարեւելս։

Իններորդ՝ թաղումն յարեւմուտք է, եւ յարութիւնն արեւելք։

Տասներորդ՝ ի կայանս հոգւոց նախ տեսանի պատիժն, եւ ապա փառքն։

Հարցում։ Զ՞նչ է ձեռն բարձր եւ բազուկ հզօր։

Պատասխան։ Նախ՝ զօրաւոր նշանք եւ արուեստքն յԵգիպտոս։

Երկրորդ՝ բարձր փառօք հանել զժողովուրդն անձեռնարկելի թշնամեաց։

Երրորդ՝ զօրաւոր հարուածքն Եգիպտոսի, որ ո՛չ ոք կարէր հասանիլ եւ բռնել զպատիժն. որպէս ոք հարկանէ եւ դարձեալ բարձրացուցանէ զձեռն։

Չորրորդ՝ ձեռն գործոց է նշանակ, եւ բազումն զօրութեան զի անաշխատ գործէ։ Եւ Աստուած անաշխատ գործէ եւ ո՛չ վաստակի։

Առաջինն ի դէմս նշանացն Մովսէսի։

Երկրորդն ի դէմս ժողովրդոցն։

Երրորդն ի դէմս եգիպտածւոցն։

Չորրորդն ի դէմս նշանացն Աստուծոյ։

Դարձեալ վասն Օրինացն հարց։

Զի՞նչ նշանակէ երկիրն աւետեաց։

Պատասխան։ Նշանակէ զօրէնս քրիստոնէից այսպէս։ Զի եգիպտացիքն են հեթանոսք երկրի։

Եւ նահապետք յառաջ քան զօրէնս ի նմա։ Իսկ անապատ՝ գրաւոր օրէնքն ի ձեռն Մովսէսի։

Իսկ խոստման երկիրն նոր օրինօքս ի ձեռն փրկչին Յիսուսի։

Եւ սա բղխէ զկաթն եւ զմեղր. որ է քաղցրութիւն մեղաց. նոյնպէս եւ զժ բանեան օրէնս։

Նախ՝ բանիւ ասաց. զի նահապետք բնական օրէնք ընկալան. Աբրահամ. Նոյ. եւ այլք։ Իսկ խորտակեալ տախտակն Մովսէսին եւ մնացեալն՝ նոր օրէնս։

Հարցում։ Վասն է՞ր առաջին մարմնական էր օրէնք եւ օրհնութիւն, եւ վերջինս հոգեւոր ամենայն։

Պատասխան։ Բազում է տեսութիւնն։

Առաջինն՝ զի նախ արտաքին մարմնոյ հանդիպիմք որպէս դրան. եւ ապա հոգւոյն ի ներս։

Ըստ այնմ նախ ըզմարմնաւոր օրէնս ետ, եւ ապա զհոգեւորն։

Երկրորդ՝ ի հոգեւոր կենաց դրախտէն անկաք ի մարմնաւորս. եւ յայսմանէ դառնամք ի հոգեւորսն։

Երրորդ՝ նախ անկատար բնութիւնս եւ տղայ. եւ այժմ կատարեալ։

Չորրորդ՝ նախ օրինակն է. եւ ապա ճշմարտութիւնն։

Հինգերորդ՝ նախ յերկիր գամք. եւ ապա յերկինս ելանեմք։

(Պրակ Հ) Վասն սրբոյն Աստուծոյ հարցումն

Զի՞նչ է. «Լուր Իսրայէլ, զի Տէր Աստուած քո Տէր մի է. եւ սիրեսցես զնա յամենայն սրտէ» եւ այլն։

Պատասխան։ Նախ՝ հաւատով ճանաչելն է զԵրրորդութիւնն մի բնութիւն, եւ ապա գործով սիրել զնա. որպէս նախ ուսանիլն է եւ ապա առնել։ Իսկ սիրտ՝ զհոգին ասէ. որ ծածուկ է. եւ տեղիք խորհրդոց. եւ մի է. եւ կենդանութիւն մարմնոյն։ Նոյնպէս եւ անձն։ Եւ զօրութիւն է, զի զգայարանքս զօրութիւն է հոգւոյն եւ միտք։

Իսկ որ ասէ. «Յամենայն սրտէ եւ յամենայն անձնէ» եւ այլն, կրկին տեսութիւնն։ Մին՝ զի հոգին եռամասնեայ է։ Այլ եւ զգայութիւնք եւ միտք եւ խորհուրդք. ասէ՝ ամենայն մասամբքն սիրեա զԱստուած։

Եւ դարձեալ՝ հոգւովդ եւ բոլոր մարմնով եւ բոլոր մտօք սիրեա եւ ո՛չ մասամբ։ Դարձեալ՝ զերեք տեսակ սիրոյն ցուցանէ. մարմնով եւ հոգւով եւ մտօք սիրել զԱստուած։

Զի մարմնովն է երկիւղական սէրն. ըստ այնմ. «Բեւեռեա յերկիւղ քո զմարմին իմ»։ Եւ հոգւով վարձկականն վասն խոստացեալ բարեացն։ Եւ մտօքն յօժարութեամբ սիրել եւ յորդիութիւն նորա ելանել։

Է եւ այլ իմն տեսութիւն բանիս. զի կամի զպաշտօնս մեր որոշել ի կռոց զոհիցն. զի սուտանուն դիքն խնդրէին ուստերս եւ դստերս եւ արջառս եւ ոչխարս զոհել եւ սպանումն օտարաց։

Իսկ ճշմարիտն Աստուած զայս ո՛չ խնդրէ. այլ երկիւղ խնդրէ ի տըղայոց որով խորշին ի չարէ. եւ սէր ի սրտէ փոխանակ անասնոց. եւ խաղաղութիւն առ ընկերս եւ օտարս. որպէս ասէ. «Իսրայէլ զի՞նչ խնդրէ ի քէն Տէր. այլ երկնչիլ ի նմանէ եւ սիրել զնա ի բոլոր անձնէ. եւ իրաւունք դատաստանի»։

Դարձեալ՝ եւ այլ իմն է ի միտք բանիս որ ասէ. «Սիրեսցես յամենայն անձնէ քումմէ»։ Զի հին ժողովուրդն զանասունս մատուցանէր պատարագ ոչխար եւ արջառ եւ այլն։

Իսկ մեզ նորոյս հրամայէ բանեղէնն մատուցանել որ է հոգի եւ մարմին եւ կամք. ըստ այնմ. «Զլսելիս հաստատեցեր ողջակէզ. եւ սիրտ սուրբ եւ հոգի խոնարհ զոր Աստուած ո՛չ արհամարհէ»։

Վեցերորդ՝ միտք բանիս այս է, որ պարտ է կատարել սիրով սիրել զԱստուած։ Եւ է յատկութիւն կատարեալ սիրոյդ դ։ Առաջինն՝ նախ սիրել եւ առանց փոխարինաց։ Եւ երկրորդ՝ բոլոր սիրել եւ միշտ սիրել։ Զի որ յետոյ սիրէ եւ փոխարինօք եւ մասնաւոր եւ երբէք, անկատար սէր է եւ մարմնական։

Եօթներորդ՝ սիրի Աստուած բոլորով սրտիւ, այսինքն անմոլար իմացմամբ։ Բոլոր անձամբ, այսինքն աններհակ կամօք։ Բոլոր մտօք, այսինքն անմոռաց յիշմամբ։

Հարցում։

Աստ զսէրն Աստուծոյ ասէ. զսէր ընկերին ո՞ւր ասէ որ ասաց փրկիչն. «Յայս բ պատուիրանս ամենայն օրէնք կախեալ կան»։

Պատասխան։ Ղեւտացւոց հը գլուխն ասէ. «Սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո»։

(Պրակ ՀԱ) Հաց եւ Բանն Աստուծոյ

Զի՞նչ է. «Ո՛չ միայն հացիւ կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ»։

Պատասխան։ Նախ՝ վասն ժողովրդեանն ասէ, թէ ո՛չ միայն հացիւ կեայ մարդ. որպէս ասաց Ադամայ ուտել զհաց քրտամբք։ Այլ բանն Աստուծոյ ի ծովէ լորամարգ ի վիմէն ջուր եւ յօդոյ մանանայիւ կերակրեաց զնոսա. զի ամենակարէ զօրութիւնն Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ զի խ ամ յանապատին հաց ո՛չ ետ նոցա. այլ մանանայ եւ զայլսն. զի բանիւն Աստուծոյ կերակրեցան հոգւով. եւ ո՛չ մարմնական հացիւ։

Երրորդ՝ զայն ցուցանէ որ կեանք դրախտին առ նոսա յանապատին անկարօտ ամենայնի. զի զգեստն ո՛չ մաշէր. այլ աճէր ընդ աղայոցն. եւ ոտն բոկ՝ եւ ո՛չ կոշկոճէր. որպէս ասաց Մովսէսի թէ. «Լոյծ զկօշիկս քո». եւ ո՛չ կերակրոյ հացի ունէին պէտք. այլ բանն Աստուծոյ կերակրէր զնոսա որպէս ասացաւ. վասն որոյ յայսմանէ ասեն ոմանք թէ՝ Գ ամ կամ Խ օր յամեաց Ադամ ի դրախտին. որպէս ժողովուրդն ի յանապատին. կամ որպէս Մովսէս ի լեառն։

Չորրորդ՝ հաց ի յերկնից իջեալ մանանայն կենարար. եւ բանն Աստուծոյ նոյն ինքն Տէրն մեր. որպէս ասաց առ փոռձիչն թէ՝ ինեւ կերակրին ամենայն սուբրք եւ ո՛չ հացիւ։

Հինգերորդ՝ նոյն ինքն մարմինն սուրբ ո՛չ թէ հացիւ միայն կայր որպէս հասարակ մարդ. այլ բանիւն կենդանի ի նմա միացեալ։

Վեցերորդ՝ ո՛չ միայն հաց է հաղորդութիւնն. այլ հոգւովն սրբով օրհնեալ եւ միաւորեալ ի բանն Աստուած, որով անմահ կենդանութիւն տայ ճաշակողացն։

Եօթներորդ՝ որպէս հացն մարմնոյ է կերակուր, եւ բանն իմաստութեան Աստուծոյ՝ հոգւոյ. զո ի պակասիլն ասէր. «Տաց ձեզ ո՛չ սոփ հացի եւ ծարաւ ջրոյ, այլ սով լսելոյ զբանն Աստուծոյ»։

Ութերորդ՝ Մովսէս ի լեառն եկաց խ տիւ եւ խ գիշեր անսուաղ. եւ կերակիւր բանիւն Աստուծոյ. նոյնպէս եւ Եղիա. նաեւ Տէր մեր ի փորձութեան լերինն։

Իններորդ՝ մանուկն յարգանդի ո՛չ հացիւ կեայ. այլ հրամանաւն Աստուծոյ կերակրի ընդ պորտն զինն ամիս. որպէս տնկականք, եւ որպէս Նոյ ի տապանն. մինչ ելանէ յարգանդէ. եւ ապա ըստեամք կերակրէ զնա մայր իւր բանիւն Աստուծոյ. զոր ասեն յաշխարհի, եթէ զմին դուռն փակէ Աստուած, նա զերկուքն բանայ. զի յորժամ զմին դուռն պորտին փակեցաւ, բ ստինքն բացան։

Տասներորդ՝ ի յարութեանն ո՛չ է մարմնական կերակուր եւ ըմպելի. այլ բանն Աստուծոյ է կերակուր. որպէս այժմ հրեշտակաց յերկինս։

Հայեաց ի քեզ Հարցում։

Զի՞նչ է ասելն հայեաց ի քեզ։

Պատասխան։ Մտացն ասէ հայիլ ի հոգին։ Նախ՝ գիտելի է, զի աչք մարմնոյն զինքն ո՛չ տեսանէ, այլ զայլքն։ Այլ միտքն տեսանէ զինքն եւ զայլս։

Դարձեալ՝ որպէս աչօք տեսանեմք զմարմնոյս մասունքն եւ զտգեղութիւնն զարդարեմք։ Նոյնպէս եւ մտօք զմասունսն հոգւոյս զբան՝ զցասումն՝ եւ զցանկութիւնն տեսանել եւ զարթարել։ Եւ որպէս ննջեցեալն քնով՝ ո՛չ տեսանէ զինքն։

Եւ որպէս յաւելի կերակրոյ խնուն զգայարանքն. նոյնպէս ագահութիւն եւ փարթամութիւն եւ հպարտութիւն մոռանալ տայ զինքն. վասն այն ասեն թէ՝ ինքեանց գիտակքն իմաստունք են։

Դարձեալ՝ հայեաց յանձն քո. եւ նախ զքեզ քննեա եւ տես, եւ ապա՛ զայլս։ Եւ դարձեալ՝ հայեաց ի քեզ. եւ մի՛ մոռանար զտկարութիւն եւ զպակասութիւն քո։

Եւ մի՛ մոռանար զզօրութիւնն Աստուծոյ եւ զերախտիսն զօր արար հասարակ եւ առանձնակի։

(Պրակ ՀԲ) Վասն երախտեացն Աստուծոյ

Վասն է՞ր հասարակաց արարիչն զազգս հրէից միայն սիրեաց այնպիսի օրինօք՝ նշանօք՝ եւ այլն. ըստ այնմ. «Ո՛չ այսպէս արար ամենայն ազգաց Տէր»։

Պատասխան։ Ակնառութեամբ ո՛չ է Աստուծոյ. զնախնիքն սիրեաց Աստուած, զի արժանիք էին. եւ եցոյց նոցա զինքն. եւ զխոստումն աւետեաց ուխտեաց նոցա մարդ լինիլ ի զաւակէ նոցա յետոյ։ Ա՛րդ՝ նախ վասն հարցն սիրոյ զզաւակսն նոցա ընտրեաց Աստուած։

Երկրորդ՝ ասն մեծ բարութեանցն ի հեռաստանէ էարկ հիմն մարդեղութեան իւրոյ ի զաւակէ նոցա լինիլ։

Երրորդ՝ վասն վերջնոցն լաւութեան ընտրեցան եւ խոտանքն. որպէս զհող զխար եւ զխեցցէ մորթն պատուեմք վասն ոսկւոյ եւ արծաթոյ եւ մարգարտին։ Նոյնպէս ազգն Իսրայէլի ընտրեցաւ վասն Աստուածածին կուսին Մարիամու։ Այլ եւ մարգարէքն եւ առաքեալքն եւ բազում սուրբք եւ արդարք յազգէ նոցա եղեն։

Այլ եւ զհասարակքս խնամեաց առաւել քան զնոսա. զի ի մէջ նոցա օրինակօք էր, եւ ի մէջ մեր ճշմարտութեամբ։ Նոցա ամպ հովանի, եւ մեզ հոգին սուրբ։ Նոցա զգալի թշնամիքն ետ կոխան. եւ մեզ զիմանալին. ըստ այնմ. «Ետու ձեզ զիշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս»։

Այլ եւ ի վերայ այսր ամենայնի անասելի բարութիւն. զարիւնն իւր ետ ի փրկութիւն մեզ. ուստի ի հնոյն արգելեաց զարիւ զենմանցն. մեզ զիւրն արիւն ետ ի ճաշակումն։ Ո՛չ միայն հրէի կամ հեթանոսի, այլ ոպք նուիրեն նմա զհաւատս ամբողջ սրբութեամբ՝ արժանի լինին շնորհացն նորա։

Վասն Երկրին Հարցումն։

Զի՞նչ է ասելն. «Երկիրն յոր դուք տանելոց էք՝ յանձրեւոյ ըմպէ ջուր» եւ այլն։

Պատասխան։ Ըստ մարմնոյ յայտ է զի երկիրն եգիպտացւոց դաշտ է. վասն այն Նեղոս գետն արբուցանէ զնա։ Այլ Երուսաղէմ լեառն է եւ դաշտ, յանձրեւոյ ոռոգի. իբր թէ խնամօքն Աստուծոյ լինի անձրեւ աւելի եւ նուազ, ի ժամու եւ տարաժամու ըստ արժանեացն ձերոց։

Իսկ երկիրն նոր օրինացս ո՛չ բնական իմաստութեամբ հեթանոսաց ոռոգի, այլ շնորհօքն Աստուծոյ եւ հաւատով դալարի։ Որք առաքինութեամբ են լեռնացեալ եւ դաշտացեալ աւելի եւ նուազ։

Աչք Տեառն ի սկզբանէ տնօրէնութեանն եւ մինչեւ ցկատարումն տարւոյն ի վերայ նորա։ Նոյն եւ երկիրն վերինն Երուսաղէմի յանեզրական ծովէ յամպոյ հոգւոյն եւ շնորհացն իմաստութեան ոռոգի. վերին եւ ներքին դասք հրեշտակաց՝ եւ մարդկան։

Ե տարին անդ՝ յաւիտեանն է եւ միշտն. որ պարունակէ զժամանակս։ Զի օր՝ ժամանակիս այս պատշաճի. եւ շաբաթ՝ մահուն հանգիստն. եւ ամիս՝ մինչ ի յարութեանն։ Զի երեսնամեայ յառնեմք. զոր եւ լուսինն նուազի եւ դարձեալ լուսաւորի։

Իսկ տարի է յաւիտենական փառքն. որոյ սկիզբն խնամոց է նախ քան զլինիլն աշխարհի. եւ կատարումն անվախճան փառքն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է. «Մի՛ եփել զգառն ի կաթն մօր»։

Պատասխան։ Նախ՝ զի մի՛ սնուցիչն լիցի եփիչ նորա։ Ի խրատ՝ զի սնուցօղն մի լիցի չարչարօղ. եւ բանն օրհնութեան մի՛ անիծեսցէ զոք։

Երկրորդ՝ ի յղութեան մինչ յորովայնի լինի՝ մի՛ զենցես ասէ։

Երրորդ՝ մինչ գառն լինի ի կաթն մօր՝ մի՛ զենցես ասէ. զի գութն առաւել է։ Որպէս այն որ ասէ. «Զանդրանիկն է օր թողցես առ մայրն»։ Եւ կամայն թէ. «Ութն օրեայ թլփատեսցես զմանուկն եւ մի պակաս». զի մի՛ ճիչ տղային չարչարեսցէ զգութ մօրն։

Չորրորդ՝ նշանակէ թէ՝ մի՛ ընդ յանցանաց ծնողին չարչարեսցես զզաւակն։

Հինգերորդ՝ եւ մեծն այս է, զի գառն Քրիստոս է. եւ կաթն օրէնք. եւ մայր ժողովուրդն։ Ասէ՝ մի՛ չարչարէք զՔրիստոս օրինօքն. որպէս ասէին. «Մեք օրէնս ունիմք եւ պարտի դա մեռանիլ»։

(Պրակ ՀԳ) Վասն մարգարէին նշանացն

Զի՞նչ է նշան մարգարէին որ ասէ. «Մարգարէ յարուսցէ ձեզ իբրեւ զիս նմա լուիջիք»։

Պատասխան։ Աստ զ նշան դնէ մարգարէին որ ճշմարտապէս զՔրիստոս Տէր մեր ցուցանէ։

Նախ՝ զի ասէ. «Յեղբարց ձերոց». այսինքն ո՛չ յօտարաց, այլ յազգէ նոցա յուդայէ, եւ ի Ղեւեայ եղբարց։

Երկրորդ՝ զի ասէ. «Իբրեւ զիս». իբրեւն օրինակ է. որպէս Մովսէս Աստուած կոչեցաւ, եւ Տէր մեր Էմմանուէլ. զնա հայր կնքեաց Աստուած. եւ որպէս Մովսէս իշխէր տարերաց, եւ Տէր ի ծովուն գնայր, եւ ի վերայ օդոյն։

Զհացն աճեցոյց յանապատին եւ զձուկն։ Զջուրն ի գինի փոխեաց։ Վէմք պատառեցան. եւ խաւարեցաւ լոյսն։ Եւ զքառասունսն պահեաց. եւ պայծառացաւ ի Թաբօր. եւ այլն։ Զոր այլ մարգարէ ո՛չ արար. որպէս գրեալ է ի ի համարն ի վերոյ։

Երրորդ՝ զի ասէ՝ զպատգամն Աստուծոյ ունի եւ ո՛չ զօտար Աստուծոյ. եւ Քրիստոս ասէր. «Զոր լուայ ի հօրէ՝ պատմեմ ձեզ». եւ յանուն հօր եկն. եւ զհայր ետ փառաւորել միայն ճշմարիտ Աստուած։

Չորրորդ՝ նշան թէ՝ զոր ասէ եւ լինի. եւ Տէր մեր զգործս Աստուծոյ գործէր առ կաղս եւ կոյրս եւ հիւանդս եւ մեռեալս. զոր ասէր բանիւ՝ կատարէր գործով։

Հինգերորդ՝ զի նոքա խնդրէին երեւիլ մարմնով. զի ո՛չ կարէին տանել Աստուծոյին հրոյն ի լերինն։

Վեցերորդ՝ զի ասէ ըստ հրամանին Աստուծոյ գնալ։ Եւ հայր վկայեաց «Դա՛ է որդի իմ սիրելի դմա լուարուք»։ Եւ զի զայս ամենայն վկայութիւնս նխանի տեսին աչօք եւ լսեցին ականջօք եւ ո՛չ հաւատացին. վասն այն վրէժ խնդրեաց Աստուած ի նոցանէ եւ ցրուեցան. «ՅԱստուծոյ աչացն ելին, եւ ամենայն մարդկան ատելիք եղեն»։

Այլ տես յայտնապէս, զի զայսպիսի նշան վկայութեան ո՛չ ունէին Յուդաս եւ Դեւդաս. եւ ո՛չ Նեռն ունելոց է դերաքասն. վասն որոյ ո՛չ են մարգարէ, այլ մոլորեցուցիչք եւ չարք։

Հարցում։ Զի՞նչ է որ ասէ. «Անիծեալ որ կախեալ կայցէ զփայտէ»։

Պատասխան։ Անառակ որդի որ անհնազանդ լինէր ծնողացն, օրէնքն քարկոծել տայր։ Եւ հայրազերծն որ հարկանէր զծնօղ, զանիծից փայտէ կախէին, եւ ի նոյն օր ի գերեզման իջուցանէին զի մի՛ պղծեսցին։ Զի փայտն եւ հողն անիծաւ Ադամաւ. ըստ այնմ. «Անիծեալ լիցի երկիր ի գործս քո. եւ փուշք բուսցին ի քեզ»։ Ա՛րդ՝ ի նոյն օր զանիծեալհայրազեղծն հանէին ի փայտն անիծից վասն հօրն։ Եւ դնէին ի հող անիծից վասն մօրն։

Նշանակէ անառակ որդին զմարդկային բնութիւնս։

Եւ փոխանակ մօրն տարերք ամենայն. որ հեծեն եւ յոգոց հանեն վասն ապականութեան մեր ըստ առաքելոյ։ Եւ հայր Աստուած որ ո՛չ կատարի կամք նորա ի մեզ. յայնժամ ըստ բազում գթութեան իւրոյ առաքեաց զմիածին որդին որ փոխանակ մեր կախեցաւ զփայտէն եւ ազատեաց զմեզ յանիծիցն օրինաց. որպէս ասէ առաքեալն. «Գնեաց զմեզ յանիծիցն օրինաց. եղեալ վասն մեր անէծք. որպէս գրեալ է անիծեալ ամենայն որ կախեալ կայցէ զփայտէ»։ Եւ անէծքս այս ո՛չ հասին ի նա վասն երից։

Նախ՝ որպէս եղեւ մեղք եւ եբարձ զմեղս. նոյնպէս եղեւ անէծք եւ եբարձ զանէծս։

Երկրորդ՝ զի անպարտ էր անիծից՝ եւ վասն մեր եղեւ. որպէս անպարտական ոք ո՛չ անիծանի։

Երրորդ՝ զի ինքն օրհնութիւն էր, եւ անէծքն մերձեալ ի նա յօրհնութիւն փոխեցաւ. որպէս խաւարն ի լոյս փոխի. եւ մեղքն յարդարութիւն. եւ մահ ի կեանս։

Ուստի յայտ է զի փոխեաց զփայտն անիծից եւ զգերեզմանն, եւ արար աղբիւր օրհնութեան փայտի եւ գերեզմանի։

Եւ այլք այսպէս մեկնեն թէ՝ ամենայն անիծեալ կախեալ կայցէ զփայտէ. այլ ո՛չ ամենայն կախեալ զփայտէ՝ անիծեալ է. որպէս խոյն ի սաբեկայ կախեալ ո՛չ է անիծեալ։

Եւ օձն պղնձի ո՛չ է անիծեալ։ Նոյնպէս եւ Տէր մեր ո՛չ է անիծեալ։

(Պրակ ՀԴ) Վասն արձակման կանանց

Զի՞նչ էր գիրն ապահարզանի։

Պատասխան։ Մովսէս օրէնս ետ՝ զի գիր տացեն մեկնելոյ զայր եւ զկին։ Եւ այս վասն խստասրտութեան նոցա զի մի՛ սպանումն լիցի։ Այլ արձակեալ կինն ո՛չ դառնայր յառաջին այրն վերստին. թէպէտ մեռանէր վերջին մարդն։

Եւ թէ նա եւս թողոյր, այլ զարձակեալ կինն առնուին։

Իսկ նորս ո՛չ այսպէս. այլ հրամայէ Քրիստոս թէ. «Զոր Աստուած զուգեաց եւ միացոյց՝ մարդ մի՛ մեկնեսցէ։ Եւ որ զկին իւր արձակէ՝ նա տայ նմա շնալ։ Եւ թէ այլ մարդ զարձակեալն առնու՝ շնութիւն է նմա»։ Փակեաց թէ ամենեւին ո՛չ բաժանի օրհնեալ պսակն մինչ ի մահ։ Զի որպէս քահանային օծումն ի հոգւոյն ո՛չ բաժանի յաւիտեան, եւ պսակին օհնութիւնն որ ի մարմինն է՝ ո՛չ բաժանի մինչ ի մահ ի մարմնոյն։

Իսկ որ խտրոց դնէ թէ. «Առանց բանի պոռնկութեան»։ Զայն ցուցանէ որ պատճառաւ իրիք կամ պոռնկութեամբ կամ այլ ինչ յորժամ բաժանին, առանց ամուսնութեան մնասցեն թէ երկուքն են բաժանմանն պատճառ, մինչեւ հաշտեսցին։ Եւ թէ մինն է պատճառ՝ որ եւ իցէ թէ այրն եւ թէ կինն, առանց ամուսնութեան մնասցէ. եւ միւսն զուգեսցի այլոյ որ չէր պատճառ։

Հարցում։ Զի՞նչ է խորհուրդն։

Պատասխան։ Մովսէսին պատճառն վասն խստասրտութեան նոցա է որպէս Տէրն ասաց. զի մի՛ սպանումն լիցի։

Իսկ որ զարձակեալն առնուին, եւ յառաջին բաժանեալն ո՛չ տային վասն երկիւղի առն եւ կնոջ էր, զի մի լիցին պատճառ բաժանման։

Իսկ խորհուրդն, ի յօրէնքն նոցա է զի փոփոխական էր օրէնքն նոցա. եւ որ փոխիւր, այլ ո՛չ դառնայր յօրէնս նոցա։ Նոյնպէս եւ նորոյս խորհուրդն զի անխակտելի է կինն։

Զի քրիստոնէութիւն որպէս մկրտութիւն եւ այլն՝ անբաժանելի է ի հոգւոյն թէպէտ ուրանայ լեզուաւ եւ գործով։ Եւ որ յառաջինն դառնայ. զի ներումն եւ թողութիւն շնորհէ։

Հարցումն։

Վասն է՞ր է որ մին կին թէ բազում այր առնէ՝ պոռնիկ է. եւ թէ այրն բազում կանայս առնէր, էր պոռնիկ որպէս ի հինն օրէնս։

Պատասխան։ Պոռնիկն ըստ այնմ որ շնացօղ է թէ կին եւ թէ այր՝ խարկօծ էր օրէնքն։ Այլ որ մարդն առնոյր բազում կանայս՝ եւ կինն ո՛չ, այս է պատճառն։ Նախ՝ բնական. զի կամէր Աստուած բազմացուցանել զծնունդն։ Եւ մին այր կարէ ի բազում կանանց ծնանիլ զաւակ. այլ մին կնոջ ի բազում արանց ո՛չ բազմանայ ծնունդ։

Երկրորդ՝ բարոյական. զի մին կնոջ ի բազում արանց ո՛չ երեւի հարազատ զաւակն. իսկ մի այր ի բազում կանանց կարէ ծնանիլ հարազատ մանկունս եւ սիրել զնոսա։

Երրորդ՝ օրինական. զի որպէս մին գլխոյ բազում անդամ կարէ լինիլ. այլ ո՛չ անդրադարձեալ։ Նոյնպէս գլուխ է այրկարէ բազում կանայս առնուլ։

Չորրորդ՝ խորհրդական. զի մի է Քրիստոս փեսայ. եւ զեկեղեցիս հրէից եւ հեթանոսաց ընկալաւ իւր հարսն սուրբ։ Եւ մի է Աստուած եւ արարածք բազումք։ Եւ մի հաւատ եւ հաւատացեալք բազումք։

Ըստ այնմ. «Մեզ մի է Աստուած հայր եւ մի Տէր Յիսուս Քրիստոս. եւ մի հաւատ եւ մի մկրտութիւն բազմացս» ասէ առաքեալն։ Իսկ մի այր եւ բազում հաւատք եւ բազում աստուածք՝ շնութիւն է հոգեւոր։ Ըստ այնմ. «Շնայր Երուսաղէմ ընդ քարի եւ ընդ փայտի» զկուռքն ասէ։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ ասաց նախ եթէ. «Զառականս կնոջ եղբօր քոյ մի՛ յայտներ» եւ այժմ ասէ թէ. «Առցէ զկին եղբօրն»։

Պատասխան։ Երեք է խտրութիւն։ Նախ՝ թէ մեռեալ իցէ եղբայրն։

Երկրորդ՝ թէ կրտսեր է եղբայրն. որպէս առակն է եղբարց, որ առաջինն էառ եւ մեռաւ. եւ ապա երկրորդն, եւ որ ի կարգին։

Երրորդ՝ թէ չլինի յիշատակ եղբօրն։ Այլ կենդանի եղբօր, կամ փոքր եղբօր կինն, կամ գոլով զաւակ, անօրէնութիւն էր որպէս Հերովդին. առ որ ասէր Յովհաննէս. «Չէ արժան քեզ ունել զկին եղբօր քոյ». զի դուստր նորա էր աղջիկն որ կաքաւեաց։

Հարց։ Զի՞նչ էր խորհուրդն իոր յանուն եղբօրն զաւակ յարուցանէին։

Պատասխան։ Նշանակէր զյարութեան խորհուրդն յոր նոքա ո՛չ հաւատային. աստէն իսկոյն եցոյց յարութեան անուամբն. այսինքն «Յարուսցէ» ասելովն։

Երկրորդ՝ նշանակէր կրտսեր եղբայրն զՔրիստոս զերկրորդն Ադամ. որով յառնեն մարդիկ յերկրէ։

Երրորդ՝ նոր օրէնքս անուամբ հնոյն նորոգեալ կոչեցաք Իսրայէլ։

Չորրորդ՝ որդին բնութեամբ. եւ շնորհօք նորածնեալք աւազանաւն որդիք Աստուծոյ կոչին շնորհօք։

Իսկ ոմանք զՔրիստոսէ ասեն բնութեամբ եւ շնորհօք որդի. որպէս նեստորք եւ քաղկեդոնիկք անիծեալք. զի այսպէս լինին որդիք եւ բ անձինք։

Այլ մեք այսպէս խոստովանիմք զՔրիստոս. որդի Աստուծոյ բնութեամբ. եւ զնոյն որդի մարդոյ բնութեամբ։

Զի բնութեամբ միաւորեցաւ ի մարմնի։ Եւ բնութեամբ Աստուած՝ մարդ եղեւ։ Եւ բնութեամբ Աստուած՝ մարմնովն. եւ ո՛չ օտար եւ շնորհօք։

Այլ որ ասէ. «Շնորհեաց նմա անուն» այն է, որ ասղ թէ. «Երեւեցաւ շնորհն Աստուծոյ փրկիչ ամենայն մարդկան»։ Զի պարգեւօք եւ ողորմութեամբ մարդացաւ եւ փրկեաց զմեզ։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ՀԵ) Վասն հեթանոսաց տալ զօրէնս

Վասն է՞ր հրամայեաց գրել զօրէնս ի յանցս Յորդանանու։

Պատասխան։ Վասն հեթանոսաց գրէ զօրէնս եւ ո՛չ վասն հրէից զի առեալ էին։ Նախ՝ զի հեթանոսք վայելեսցեն յողոմութեանցն։

Երկրորդ՝ զի մեծասցի օրէնքն յաչս հրէից։

Երրորդ՝ զի ի փշրանաց սեղանոյն եւ հեթանոսք կերակրեսցին։

Չորրորդ՝ զի մի՛ ամենեւին օտարեսցին։

Հինգերորդ՝ զի մի՛ պատճառեսցեն չգիտելն։

Վեցերորդ՝ զի փութասցին ուսման եւ դպրութեան։

Եօթներորդ՝ յորժամ անցանեն ընդ Յորդանան մկրտութեամբ։

Ութերորդ՝ ի խորխորատէ չարեաց ելցեն օրինօք. զի գեբաղն՝ հին ձոր թարգմանի։

Իններորդ՝ եւ զերծցին յընդունայն վաստակոց կռոցն որ ո՛չ օգտէին. զի ունայնութիւն լսի գեբաղն։

Տասներորդ՝ ի Գարեզին. որ է լեառն թլփատութեան. զի ելեալ ի լեառն հաւատոց՝ զաւելորդ մեղացն ի բաց ընկեսցեն, եւ զօրհնութիւնն Աստուծոյ առցեն։

Վասն Օրհնութեան եւ անիծից Հարց։

Զի՞նչ է օրհնութիւն եւ անէծք։

Պատասխան։ Անիծեալն՝ սատակեալ եւ սպանեալ ասի. որ է մեկնեալ եւ հեռացեալ ի կենաց Աստուծոյ. ըստ այնմ. «Ոյք հեռացան ի քէն՝ կորիցեն եւ սատակեսցին»։ Իսկ օրհնեալն՝ յայտնեալ եւ յարեալ յԱստուած որ է կեանք եւ երանութիւն։ Եւ օրհնութեամբ հաղորդիլ կենացն Աստուծոյ եւ երանութեան։

Իսկ թէ ուստի՞ են օրհնութիւնք եւ անէծք։ Այս է՝ ի միոյ բաի էութենէն Աստուծոյ յառաջ գայ արարչական եւ արքունական զօրութիւն. իբր աջ եւ ահեակ ձեռն։

Եւ ի սոցանէ ողորմութեան եւ արդարութեան գործ. որ է օրհնութիւն եւ անէծք ի մի պատուիրանն Աստուծոյ տրամակայեալ։ Եւ այս պատուիրանս՝ տայ պահողացն օրհնութիւնս. եւ ո՛չ պահողացն անէծս։

Զոր օրինակ՝ ճրագ ըզտեսօղս լուսաւորէ, եւ զտկարս խաւարէ. կամ որք ի ճրագ նաիյն տեսանեն լոյս. եւ որք յետս դառնան խաւարին։ Իսկ ի միասին կարգ է, զի կամ երկիցեն յանիծիցն, եւ կամ ցանկասցին օրհնութեանն եւ պահեսցեն զօրէնսն Աստուծոյ։

Հարց։ Վասն է՞ր նախ զանէծս եւ ապա զօրհնութիւնն դնէ։

Պատասխան։ Նախ՝ զի երկիւղ ծառայիցն է, եւ վարձ մշակաց։

Երկրորդ՝ առաւել ի սպառնալեաց երկնչի ոք, քան ի խոստմանց։

Երրորդ՝ ի չարեաց հեռանալ պարտ է, եւ ապա ի բարին մերձիլ։

Չորրորդ՝ Ադամայ նախ զօրհնութիւն եւ ապա անէծք ետ։ Իսկ այժմ դարձուցեալ ի յօրհնութիւնն աւարտէ։

Հարցումն։

Մեք ո՛չ կատարեմք զօրէնս Մովսէսի, զի՞նչ լինիմք։

Պատասխան։ Թէպէտ ո՛չ կատարեմք զօրէնսն՝ ո՛չ եմք ընդ անիծիւք նորա վասն երից։

Նախ՝ զի զօրինակն ո՛չ ունիմք. այլ զճշմարտութիւն օրինացն ունիմք։

Երկրորդ՝ որպէս զօրհնութիւն նորա մարմնական ո՛չ ունիմք. նոյնպէս եւ ո՛չ զանէծսն։

Երրորդ՝ զայս անէծս եբարձ Քրիստոս.

Նախ՝ զամենայն օրէնսն կատարելով։

Երկրորդ՝ զփայտէն կախիլով եբարձ զանէծսն եւ ետ մեզ օրհնութիւն։ Ըստ այնմ. «Օրհնեցաք հոգեւոր օրհնութեամբ յերկնաւորս ի Քրիստոս»։ Եւ է սկիզբն օրհնութեան մերոյ աւազանն. եւ կատարումն որ ասէ. «Եկայք օրհնեալք հօր իմոյ»։ Այլ այս անէծքս յայտնապէս ի վերայ հրէիցն է. որք ո՛չ կատարեն զօրէնս, եւ ո՛չ ունին զմկրտութիւնն Քրիստոսի։

Հարց։ Ո՞րպէս զանազանի օրհնութիւնն։

Պատասխան։ Օրհնութիւնն Աստուծոյ բաժանի յերկուս. որ է երկնաւորաց եւ երկրաւորացոր է հոգեւոր եւ մարմնաւոր. անծաւոր եւ անանց։

Ա՛րդ՝ զերկու օրհնութիւնս բ կտակօք բաշխեաց մարդկան. զմարմնոյ աճումն եւ ընչից՝ ետ Իսրայելի. եւ զհոգւոյ աճումն կուսութեամբ եւ աղքատութեամբ՝ ետ քրիստոնէից։

Եւ թէ ասէ հրէայն, Աստուած օրհնեաց զԱբրահամ մարմնով։

Ասա նմա թէ՝ այն հասարակաց հեթանոսաց է. զի աճին մարմնով եւ ընչիւք. իսկ մերս ո՛չ է հասարակաց. այլ արժանաւորաց եւ ընտրելոց։

Եւ թէ ասեն՝ ամուսնութիւնն օրհնեցաւ։ Ասա թէ՝ քահանայիցն հրամայեաց ի բաց կալ յամուսնութենէ յորժամ մտանէին ի տաճարն եւ ի խորանն. եւ յորժամ լսէին զօրէնս Աստուծոյ՝ գ օրեայ սրբեցան։

Եւ թէ ասեն՝ ինքն նկարէ զսաղմն։ Ասա թէ՝ զամենայն սաղմն նկարէ Աստուած. եւ զանասնոց եւ զգազանաց։ Այլ ի կուսանս հանգչի. որք հրեշտակաց նմանք եղեն կուսութեամբ. վասն այն ասեն Աստուած բնակեալ է յերկինս ուր կուսանք են հրեշտակք. եւ ո՛չ յերկրի ուր ամուսնացեալք են։

Եւ Եղիա եւ Եղիսէոս կուսութեամբ եղեն զարմանալիք։ Այլ եւ աղքատութեամբ. ուստի յայտ է զի անէծ զգէեզզի վասն ընչիցն նէեմանայ։

Եւ թէ ասեն, չափաւոր ամուսնութիւն եւ ինչք ընդունելի է Աստուծոյ։ Ասա թէ՝ չափաւորն ընդունելի է. այլ անչափն պոռնկութիւն եւ ագահութիւն. իսկ կուսութիւն եւ աղքատութիւն որ չափ առաւելու՝ այնչափ գեղեցկանայ։

Եւ թէ ասեն՝ ամենայն մարգարէք ամուսնութեամբ ծնան։

Ասա թէ՝ Տէրն մարգարէից ի կուսէ ծնաւ ըստ Եսայեայ. «Կոյսն յղասցի եւ ծնցի»։

Եւ թէ ասեն, ամուսնութիւնն ի դրախտն օրհնեցաւ։

Ասա թէ՝ կուսութիւնն յերկինս օրհնեցաւ. զի հրեխտակք կուսութեամբ աճեցին։ Եւ մարդն անկեալ ի հրեխտակաց աճմանէն, հրամայեաց նոցա զանասնոց աճումն։ Իսկ ի վերայ այսր՝ կուսութեամբ ծնաւ մարդն Ադամ ի հողոյ. եւ կուսութեամբ ծնանիմք յաւազանէն որդիս Աստուծոյ. եւ կուսութեամբ ծնանիմք ի յարութեանն ի կեանս անմահ։ Այսքան առ այս։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ ասէ. «Ընդ մի ճանապարհ գայցեն, եւ ընդ եօթն փախիցեն»։

Պատասքան։ Մի ճանապարհ գալն է. եւ է զբազումս ասէ ի փախչիլն։

Դարձեալ՝ ի մի խորհուրդ թշնամութեամբ։ Եւ ղ երորդն փախուստն է այլ ընդ այլ՝ արտաքոյ շարժմանց։

Դարձեալ՝ մի չար կամքն է ամենեցուն որպէս ասացաւ։ Եւ է երորդն սատակիլ եւ կորուստ. զի կեանքս զ շարժմամբ է, եւ մահն է երորդ արտաքոյ սորա։

Իսկ ի միտս, մահու չափ մեղաց է իշխանք եւ գունդք դիւաց։

Եւ Տէրն նխանակեաց իռ. ժ զգայարանացս բբռ։

Եւ մարգարէն Դաւիթ ի ձախ կողմն ռք, եւ ի յաջն բիւրք ասէ նկանիլ։ Ա՛րդ՝ սոքա համաձայն ի մի կորուստ հոգւոյ դիմեն առ մարդն։ Եւ յորժամ է զօրութեամբք հոգւոյ յաղթիցեն նոցա, փախիեցեն յէ զգայարանաց մարդոյն եօթնեկի մահացու մեղօք. զայս կատարելոցն է իմանալ. եւ ո՛չ մեզ տկարացս։

(Պրակ ՀԶ) Վասն կախեալ հարցումն։

Զի՞նչ է. «Տեսանիցէք զկեանս ձեր կախեալ զփայտէ զցայգ եւ զցերեկ եւ ո՛չ հաւատայք»։

Պատասխան։ Նախ՝ զի ի խղճմտանք մարդոյն կախեալ է կեանքն արժանի մահու. եւ տեսանէ միշտ եւ ո՛չ հաւատայ եւ դադարէ ի մեղաց։

Երկրորդ՝ հրէայքն ի գերութեան կախեցին զկտակարանքն պահել զպատուիրանս Աստուծոյ եւ կեալ։

Երրորդ՝ յայտնի եւ ճշմարիտ կեանք Քրիստոս է. ըստ այնմ. «Ես եմ ճանապարհ եւ ճշմարտութիւն եւ կեանք». զոր կախեցին զցայգ եւ զցերեկ յաւուրն ուրբաթու, եւ ո՛չ հաւատացին Մովսէսի եւ Զաքարիայ որ ասէ. «Հայեսցին ի նա զոր խոցեցինն»։ Եւ վասն աւուրն ասաց՝ տիւ. եւ գիշեր զխաւաումն. եւ ընդ երեկս լոյս դարձեալ՝

Այլ եւ ո՛չ հաւատացին որ ասաց. «Որպէս Մովսէս բարձրացոյց զօձն յանապատի, նոյնպէս բարձրանալ պարտէ որդւոյ մարդոյ։

Որ հաւատայ ի նա, մի՛ կորիցէ. այլ ընկալցի զկեանսն յաւիտենականս»։ Այլ եւ ո՛չ հաւատացին որ ասաց. «Ես յորժամ բարձրացայց յերկրէ, զամենեսեան ձգեցից առ իս»։ Այլ եւ ո՛չ հաւատացին որ ասաց. «Յորժամ բարձրացուսջիք զորդի մարդոյ, յայնժամ գիտասջիք թէ ես եմ». այսինքն կեանքն՝ որ ասաց Մովսէս. «Տեսանիցէք կախեալ». զի Մովսէս վասն իմ գրեաց զայն։ Եւ թէ Մովսէսի ո՛չ հաւատայք որ փառաւորն է ի մէջ ձեր, ինձ զիա՞րդ հաւատայք որ թխնամի կարծէք։

Չորրորդ՝ այժմ տեսանեն աչօք զեկեղեցի սուրբ որ զկախեալն ի նոցանէ՝ Աստուած հաւատոյ զնոյն մեռեալ եւ կենդանի, եւ ո՛չ հաւատան։ «Զի ետ նոցա ոգի յիմարութեան. աչս որք ո՛չ տեսանեն. եւ ականջս որք ո՛չ լսեն. զի մի՛ սրտիւք իմասցին, եւ դարձցին եւ բժշկեցից զնոսա» ասէ։ Զի հանապազ քօղ երեսացն Մովսէսի առագաստ է ի վերայ սրտից նոցա. եւ ո՛չ իմանան զտեսութիւն բանին. վասն որոյ ո՛չ հաւատան։ Եւ պարտ է մեզ հանապազ զՔրիստոս առաջի աչաց իեսանել ի խաչ վասն մեր եւ հաւատալ. եւ չարչարակից լինիլ նմա յամենայն ժամ։ Ըստ այնմ. «Զմահն Քրիստոսի ի մարմինս մեր կրեսցուք. զի եւ կեանքն Յիսուսի յայտնի լիցի ի մահկանացու մարմինս մեր»։

Եւ թէ. «Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր, եւ դուք ի նոյն վառեցարուք» ասէ առաքեալն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ ասէ. «Ծածուկն Տեառն Աստուծոյ, եւ յայտնին մեզ եւ որդւոց մերոց»։

Պատասխան։ Այսինքն՝ զոր ծածկեալ է մեզ՝ բարի կամ չար ո՛չ կարեմք ասել։ Եւ զո յայտնեաց մեզ, ծանուցուք որդւոց մեր։

Դարձեալ՝ զԱստուածայինս ամենայն՝ ո՛չ կարեմ քննել. այլ զոր ինչ յայտնէ՝ պատմեմ ձեզ։

Դարձեալ՝ եւ դուք զծածուկն Աստուծոյ մի՛ համարձակիք քննել. այլ զոր ինչ յայտնէ ձեզ՝ ուսուցէք որդւոց ձերոց։

Դարձեալ՝ ի սուրբ գիրս զդժուարն եւ զծածուկն մի՛ քննէք։ Որպէս եւ այլ ուր ասէ. «Զոսկր նորա մի՛ բեկանէք». այլ զդիւրալուրն պատմեցէք։ Զի թէ զամենայն բան քննեմք, Աստուծոյ զի՞նչ թողումք յապայ։

Դարձեալ՝ օրէնքս յայտնի էր զոր ուսոյց. եւ աւետարանն ծածկեալ, զոր հոգին սուրբ յատնէ որ քննէ զխորս Աստուծոյ։ Եւ բանն՝ որ կրէ զամենայն զօրութեամբ իւրով։

Իսկ առ մեզ Նախ ծածուկ ներտրամադրեալն բան. զի Աստուած քննէ զսիրտս։ Եւ յայտնի յառաջ բերեալ բանն. «Զի զոր լսեմն դատեմ» ասէ։

Երկրորդ՝ ծածուկ է հանդերձեալն գործ. եւ յայտնի անցեալն եւ ներկայն։

Երրորդ՝ երեք է իմաստ գրոց. անհաս եւ դժուարահաս եւ դիւրահաս։ Անհասն անգիտելի եւ ծածուկ է մեզ։ Եւ դժուարն որքան յայտնէ մեզ։ Եւ զդիւրահասն պատմեմք այլոց։

Չորրորդ՝ ծածուկ են Աստուածայինքն ամենայն. այլ յայտնի արարածոս գտութիւն։

Հինգերորդ՝ ծածուկ է Աստուածային բնութեանն բան. եւ յայտնի դիմացն եւ անձանց։ Զի հաւատամք զեթէ էն. այլ՝ ինչ եւ որպիսի ինչն ծածկեալ մնայ։

Նոյնպէս որ պատրաստեաց սիրելեաց զփառս, եւ զտանջանս չարեաց, անգիտելի է այժմու կենացս։