Read in the reader, with word lookup

Գիրք հարցմանց · 7/12

(Պրակ ՀԷ) Վասն օրհնութեանն Աստուծոյ

Զի՞նչ է օրհնելն զԱստուած։

Պատասխան։ Երեք նշանակաւ է օրհնելն զԱստուած։

Նախ՝ շնորհակալութիւն է եւ գոհութիւն երախտեացն Աստուծոյ տրիտուր. ո՛չ իբր կարօտի, այլ անկարօտի որպէս Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ խոստովանութիւն է եւ վկայութիւն. իբր թէ բարի ես բնութեամբ. երջանիկ. եւ այլն։

Երրորդ՝ յայտնել թարգմանի. իբր թէ յայտնի է Աստուած եւ ո՛չ ծածուկ կամ թաքուն։

Եւ յերից է յայտնի գոլն Աստուծոյ։

Նախ՝ ի պարգեւաց բանականաց. որպէս հրեշտակաց եւ հոգւոյս մեր։

Երկրորդ՝ ի յարարածոցս տեսանի արարիչն. զի երեւելի արարածքս թարգման են նորա։

Երրորդ՝ ի խնամելոյ զմարդ եւ զանասուն՝ ցուցանի թէ նա է արարիչ որ խնամէ եւ դարմանէ զսոսա։

Այսպէս եւ օրհնութիւն մարդկան որ գերագոյն է քան զմեզ, խնորհակալութիւն է եւ գոհութիւն. որպէս սրբոց կամ թագաւորաց եւ այլն։ Եւ չեն անկարօտք. այլ արարածք են եւ կարօտ են Աստուծոյ։

Վայն այն յԱստուծոյ օրհնեմք զնոսա եւ գոհանամք։

Երկրորդ՝ զներքինս օրհնեմք, եւ Աստուծոյ բարութեանցն կցորդեմք. ողորմութեան, պարգեւաց, կամ այլ ինչ շնորհաց. եւ այսու եղանակաւ օրհնեմք զքահանայս. զժողովուրդս. զմեռեալս եւ զկենդանիս։

Երրորդ՝ յայտնեմք զփառս եւ զպատիւ եւ զհանգիստ նոցա եւ զայլն։ Եւ այսու եղանակաւ օրհնեմք զհրեշտակս, զսուրբս, զխաչ, եւ զայլն։

Հարց։ Զի՞նչ է ապաշնորհն եւ ապերախտն։

Պատասխան։ Ի հակառակէն տեսցուք։

Նախ՝ զի շնորհակալ եմք հոգւով, եւ գոհանամք մարմնով։

Երկրորդ՝ հոգեւոին շնորհակալութիւն, եւ մարմնաւորին գոհութիւն։

Երրորդ՝ ի խոստումն շնորհակալութիւն, եւ ի պարգեւսն գոհութիւն։

Այսու ամենայնիւ ապաշնորհ եւ ապերախտ լինի ոք եթէ Աստուծոյ եւ եթէ մարդոյ։

Զի՞նչ է նայիլ եւ հայիլ եւ տեսանելն։

Պատասխան։ Նայիլն ի վերուստ ի վայրէ. որպէս ասէ. «Նայեցարուք երկինք». եւ Հայիլն ներքուստ ի վեր. ըստ այնմ. «Հայեաց ի բարձունս». եւ Տեսանել՝ զհաւասար։

Դարձեալ՝ Նայիլ եւ Հայիլ՝ է հոգեկան. ըստ այնմ. «Հայեաց յանձն քո»։

Եւ «Նայեցղք ժողովուրդք յօրէնս իմ». իսկ տեսանելն մարմնական. ըստ այնմ. «Տես աչօք քո»։

Դարձեալ՝ նայիլն եւ հայիլն յատուկ տեսողութեանն է. իսկ Տեսանելն հասարակ զգայութեան։

Զի ասեմք՝ տես զհամն եւ զհոտն. տես զբանդ. տես թէ ջե՞րմ է կամ ծանր։

Հարց։ Ո՞րքան են պարարտութեան աստիճանք։

Պատասխան։ Չորս։ Նախ՝ անընդմիջաբար յերկրէ. որպէս նաւթ։

Երկրորդ՝ ի բուսոց եւ ի պտղոց. որպէս ձէթ եւ այլք։

Երրորդ՝ կիթն ի կենդանեաց. որպէս կաթն եւ ձու։

Չորրորդ՝ մարմին կենդանեաց որ առաւել պարարտ է քան զամենայն. վասն այն ի մսոյ հատանին պարկեշտք. զի մի առաւել գիրասցին եւ գազանասցին։

Այսքան են նիւթք լուսաւորաց։

Նախ՝ անընդմիջաբար ի հողոյ. որպէս փայտ։

Երկրորդ՝ ի պտղոյ. որպէս ձէթ։

Երրորդ՝ ի ծաղկանց. որպէս մոմ։

Չորրորդ՝ ի կենդանեաց. որպէս ճարպն առաւել քան զայլսն պարզ եւ լուսաւոր։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ բնաբանն ի բնագիրն ուրիշ է, եւ ի սաղմոսն ուրիշ։

Պատասխան։ Ի կրկին թարգմանչացն է, յունաց եւ ասորւոց։ Զի սէն՝ յունաց է, եւ շան՝ ասորի. եւ մի եւ նոյն է տեսութիւնն որ ասէ, անգոսնեաց, եւ անգուշնեաց։

Եւ է ինչ ի մեկնչաց ուղղեալ. այլ միտքն նոյն է։

Վասն Օրհնութեանն վերջին Հարցումն։

Վասն է՞ր կոչի աւագ օրհնութիւն. զի Յակոբ եւս օրհնեաց զորդիսն. նոյնպէս եւ Իսահակ. եւ այլն։

Պատասխան։ Նախ՝ կոչի աւագ, զի Մովսէս երէց է եւ առաջին քան զամենայն մարգարէսն։ Եւ օրհնութիւն, զի յօրհնել բերանոյ նորա՝ յառաջ եկն առ որ բերան ի բերան խօսեցաւ Աստուած դէմ յանդիման եւ ո՛չ առակօք։

Երկրորդ՝ զի միայն Մովսէս կոչեցաւ Աստուած. եւ ո՛չ անուամբ միայն, այլ եւ գործով իշխէր ի վերայ տարերաց ի վեր եւ ի խոնարհ. վասն այն աւագ օրհնութիւն կոչի։

Երրորդ՝ վասն կատարածի եւ վերջին օրհնութեանն պատմէ. արդարոց զպատիւ, եւ մեղաւորաց զտանջանս։

Վասն ո՞րպէս բարկանայ Աստուած Հարց։

(Պրակ ՀԸ)

Բարկութիւնն առ մեզ ախտ է եւ չար. եւ Աստուած բարի է բնութեամբ եւ անախտ ապա ո՞րպէս բարկանայ։

Պատասխան։ Աստուած բարի է բնութեամբ, եւ ո՛չ այս բարիս որ առ մեզ է փոփոխական եւ ախտաւոր բարի. այլ անփոփոխ եւ յաւիտենական եւ զուտ բարի։ Եւ յայտ է յայսմանէ, զի հուր բորբոքեալ է ի բարկութենէ. ո՛չ յէութենէ եւ ո՛չ ի կամաց իմ, այլ ի բարկութենէ.

Զի Աստուծոյ բնութիւնն եւ կամք եւ այլն ամենայն բարի է։ Եւ երկոքին սոքա առ մեզ եկեալ, յորժամ չարաց բարի առնէ, ողոցմութիւն է։ Եւ յորժամ բարեացն բարի, եւ չարացն չար, արդարութիւն է։

Իսկ բարեաց չա առնել՝ անիրաւութիւն է. որ ո՛չ գոյ բնաւ առ Աստուած. ո՛չ ի կեանս յայս եւ ո՛չ ի հանդերձելումն։

Եւ զի բարկութիւն ո՛չ է ի յԱստուած, այսպէս ասեն վարդապետք սուրբք։

Նախ՝ եթէ բնութեամբ բարի է Աստուած եւ ո՛չ ունի բարկութիւն. զի ծառ բարի պտուղ չար ո՛չ առնէ. այլ մեք գործովք մեր զայրացուցանեմք զնա եւ արկանեմք ի բարի կամս նորա բարկութիւն։

Երկրորդ՝ որպէս բնութիւն մեր բարի էր պատկեր եղեալ բարւոյն. եւ մեք կամօք մեր ախտացուցաք չար ածելով ի ներքս. իսկ Աստուած անախտ է՝ ձեւանայ բարկացեալ եւ սրտմտեալ. զի զմեզ դարձուծէ յառաջին բարին։

Երրորդ՝ յայտ է յայսմանէ. զի նոյն ինքն բարկութիւնն ո՛չ եկեալ ի գործ՝ չէ՛ չար. ըստ որում մեզ ասաց, բարկանայք բանիւ, եւ մի՛ մեղանչէք գործով։ Նոյնպէս բարկութիւնն Աստուծոյ՝ սպառնալն է. եւ սրտմտիլն գործն։

Չորրորդ՝ յայտ է, զի թէպէտ սրտմտի՝ ո՛չ յինքենէ. այլ մեք հարկանեմք զնա ի գործն, անդարձ լինելով մեր։ Ուստի յայտ է, զի յորժամ ի սպառնալն դառնամք ի մեղաց, ո՛չ սրտմտի։

Իսկ ի գործ ածել զսրտմտութիւն լինի վասն Դ պատճառի։

Նախ՝ զի մի՛ արհամարհիցեմք զսաստն. իբր թէ սոսկ բանք են։

Երկրորդ՝ ի խրատ մեղաւորաց. զի յորժամ գիտենան թէ ո՛չ յաջողի ճանապարհ մեղաւորի, արգելուն ի մեղաց։

Երրորդ՝ զի առցեն մասնաւոր զառ հաւատչեայ հանդերձելոյն. տանջելով աստ ի սով, ի սուր, եւ ի գերութիւն։

Չորրորդ՝ յայտ է յայսցանէ, զի բարկութիւն սպառնալեացն բարի է եւ դարձուցանօղ։ Եւ սրտմտութիւնն բարի է եւ խրատ։ Նոյնպէս եւ հանդերձեալ պատուհասն բարի է եւ արդարութիւն։

Եւ սպառնալիքն Աստուծոյ եւ մարդկան ո՛չ են նման. զի մարդոյս դատարկ բան է. իսկ սպառնալիքն Աստուծոյ՝ է բան զարհուրական. յորմէ լսօղքն զերծանին, եւ անլուրքն ըմբռնին ի նոյն։

(Պրակ ՀԹ) Վասն կտակաց

Վասն է՞ր մերձ ի վախճանն հարք եւ առաջնորդք օրհնեն զմնացորդս. որպէս Մովսէս եւ Յակոբ եւ այլ նահապետք։

Պատասխան։ Կտակ գրեն եւ օրհնեն։

Նախ՝ զի կտակովն զմարմնաւորքն կարգաւորեն, եւ օրհնութեամբն զհոգեւորսն։

Երկրորդ՝ զի վերջին խրատն եւ օրհնութիւնն մնացական է։

Երրորդ՝ զի սկսեալ ի մարմնաւորն, վախճանի ի հոգեւորն։

Չորրորդ՝ մարմնաւոր մահն վախճան է մարմնոյ կենաց եւ սկիզբն հոգեւորին. վասն այն օրհնէ։

Հինգերորդ՝ ցուցանէ թէ մարմնաւոր օրինացն վախճան հոգեւոր եւ օրհնութիւնն է որ եղեւ քիւ։

Վեցերորդ՝ ի խորհուրդ Քրիստոսի, որ օրհնեաց զաշակերտսն եւ վերացաւ։

Եօթներորդ՝ կատարածի ասէ. «Եկայք օրհնեալք հօր իմոյ». եւ մտանեն ի փառս. զայս նշանակէ կտակ եւ օրհնութիւնն ի վախճանի։

Հարցումն։

ԶՌուբէն անէծ Յակոբ. Մովսէս վասն է՞ր օրհնէ։

Պատասխան։ Նախ՝ զի ո՛չ ամենեւին անէծ. այլ եւ մասն մի օրհնութիւն էր։

Երկրորդ՝ զի ապաշխարեաց Ռուբէն։

Երրորդ՝ կրեցին զանէծքն դադան եւ Աբիրոն։

Չորրորդ՝ զի վախճանեալ էր Յակոբ։

Հինգերորդ՝ բարձրագոյն էր Մովսէս քան զՅակոբ. կամ հաւասար նմին։

Եւ տես, զի եւ զՂեւի օրհնեաց. վասն զի ապաշխարեաց ի յարենէ սիկիմացւոց ի յարիւն եղբարցն որթապախտից։ Իսկ Խմաւոն ո՛չ էր ապաշխարեալ, վասն որոյ ո՛չ օրհնեաց։ Այլ եւ զզամբրի յազգէն Շմաւոնի էր։

Յորոց յայսցանէ յայտ է, զի եթէ ապաշխարեալ լինի արգելեալն. կամ վախճանեալ է կապօղն. այլ ոք որ գերագոյն է կամ հաւասար կապողին, կարէ արձակել զնա։

Հարցումն։

Զի՞նչ է. «Կեցցէ Ռուբէն եւ մի՛ մեռցի»։

Պատասխան։ Նախ՝ վասն ցեղին Ռուբէնի ասէ. փոխելով զանէծքն ի յօրհնութիւն։

Երկրորդ՝ ի դէմս անդրանկանն Քրիստոսի. ըստ որում ասէր. «Ո՛չ մեռայց՝ այլ կեցից»։

Երրորդ՝ վասն հասարակ յարութեանն. զորմէ լուաւ սատանայ եւ բեկաւ ողն նորա։ Որպէս ասէ առաքեալն. «Թագաւորեաց մահ յԱդամայ մինչեւ ցՄովսէս»։

Նախ՝ այս է միտքն, որ զյարութիւնն աստ ասաց։

Երկրորդ՝ յորժամ երեսքն լուսաւորեցան որպէս Ադամյան ի ի դրախտին՝ եւ ի յարութեանն։

Երրորդ՝ օրէնքն որ ի ձեռն Մովսէսի՝ էր խափանիչ մեղաց եւ մահու։

Չորրորդ՝ մահ՝ այսինքն սատանայ որ յաղթեաց Ադամայ. իսկ մարմնոյն Մովսէսի ո՛չ կարաց յաղթել հրեշտակային օգնականութեամբն. որպէս ասի յառաջիկայդ։

Հինգերորդ՝ Մովսէս օրինակ էր, եւ ճշմարտութիւնն Քրիստոս. առ որ խափանեցաւ մահ եւ թագաւորեաց կեանք։

Վեցերորդ՝ ըստ մտաց, զի Մովսէս ջրածին լսի. զի որք ո՛չ ծնանին աւազանաւ, ընդ մահու իշխանութեամբ են։

(Պրակ Ձ) Վասն մարմնոյն Մովսէսի

Զի՞նչ էր պատերազմն ընդ մարմնոյն Մովսէսի։

Պատասխան։ Փեգովրայ տեղի էր կռոց. եւ դեւքն չտային թոյլ թաղել զմարմինն, մինչեւ սաստեաց Միքայէլ հրեշտակապետն ասելով. «Սաստեսցէ ի քեզ Տէր». որպէս յայտ է ի կաթուղիկէից վերջին թուղթն։

Եւ առ այս յարմարեն բազում տեսութիւնս վարդապետք եկեղեցւոյ։

Նախ ասեն թէ զնիւթն Աստուած կարծեցին, սատանայ խաբէր թէ իմ է այս մարմինս իբրեւ Տեառն նիւթոյ. վասն որոյ ասէ. «Սաստեսցէ ի քեզ» որ Տէրն է հոգւոց եւ ամենայն մարմնոց։

Երկրորդ՝ զհոգին Մովսէսի ո՛չ կարէր յափշտակել սատանայ, փոխանակ հոգւոյն զմարմինն ջանայր յափշտակել. եւ վիճէր ընդ հրեշտակին թէ իմ է. իսկ յորժամ սպասաւորեաց հրեշտակապետն՝ զտիրական անունն ի սաստ կոչելով. յայնժամ ամպ ինչ լուսաւոր ծագեալ ի տեղւոջն, շիջոյց զերեւումն չարին։ Եւ անջրպետեալ ի մէջ ժողովրդեանն եւ մարմնոյն շուրջանակի. զի մի՛ իմասցեն զթաղումն նորա։ Զոր յայսմ օր է եւ յառաջ՝ ասեն զամպ հովանին վերացեալ ի նոցանէ։

Երրորդ՝ վախճանեալ Մովսէս ի լերինն, եւ միքայէլ փոխադրէր զմարմինն. սկսաւ սատանայ հայհոյել զսուրբն եւ սպանօղ անուանել վասն հարկանելոյն զեգիպտացիսն. վասն որոյ սաստեաց նմա հրեշտակապետն։

Չորրորդ՝ տեսեալ զՄովսէս առաւել փառաւորեալ, եւ յետ վախճանին թոյլ ետ ներողութիւնն Աստուծոյ ժպրհիլ բանսարկուին ստգտանօք մեղաց. զի մի՛ տացեն նմա զգերազանց պատիւն Աստուած կարծելով։

Հինգերորդ՝ այս է, որպէս ասէ Պօղոս. «Թագաւորեաց մահ յԱդամայ մինչեւ ցՄովսէս». զի որ ընդ Ադամայ մարտեաւ եւ յաղթեաց. աստ նկուն եղեալ յաղթահարեցաւ։ Եւ փոխանակ հոգւոյն՝ հրեշտակական օգնութեանն կարօտացաւ ցուցանել զտիրապէս իշխօղն բնութեան. որ եւ կշտամբեաց զբռնութեամբ թագաւորելն նորա։

Վեցերորդ՝ ի թաղումն Մովսէսի Միքայէլ սապսաւորեաց. որում սատանայ հակառակ կայր ներողութեամբն Աստուծոյ։ Զայս նշանակէ թէ՝ յետ ելանելոյ հոգւոյ ի մարմնոյ եւ գնալոյ ի վերին շաւիղն, հակառակ կայ սատանայ եւ չար զօրութիւնքն ընդ նմա, տանիլ զհետ իւրեանց որ զչարսն են գործեալ. եւ յարդարոցն յաղթին հրեշտակին օգնութեամբն. որպէս եւ Անտօն ետես. զի իմացեալ եւ մեք զգուշասցուք այնմ։

Եօթներորդ՝ ոմանք մարմին Մովսէսի զօրէնսն ասեն. զոր ի բերելն հաւառակէր սատանայ, խոտան եւ անարժան գոլ ժողովրդեանն. վասն որոյ Միքայէլ վերակացու ժողովրդեանն հալածէր զնա։

Ութերորդ՝ եւ ոմանք զմարմինն Մովսէսի զժողովուրդն կոչեն յելսն Եգիպտոսի որ հակառակէր ազատելոյ զնոսա յԵգիպտոսէ։

Իններորդ՝ ի ժամ այլակերպութեան Տեառն ի բերել հրեշտակապետին զՄովսէս, ասէ սատանայ ցհրեշտակն, ստեաց Աստուած զՄովսէս մուծանել յերկիրն ուր երդուաւ ո՛չ մտանել նմա։

Տասներորդ՝ ի սկզբանէ հայհոյիչ Աստուածամարտ էր սատանայ. եւ վասն այն զմարդիկ կորուսանէր մեղօք. որում զվճիռն եւ զսաստն Տէրն եիտ, եւ դատապարտեաց զմեղս ի մարմնի իւրում. եւ եբարձ մահուամբն զմահ եւ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր։

Այսքան առ այս։

Հարցումն։

Վասն է՞ր ո՛չ գիտեն զգերեզմանն Մովսէսի։

Պատասխան։ Նախ՝ զի մի՛ արհամարեսցի աստուածն մեռեալ։

Երկրորդ՝ եւ մի՛ փոքրակասցի օրէնքն, տեսանելով զլոյս երեսացն նուաղեալ։

Երրորդ՝ զի մի՛ ժողովուրդն կանգնեսցէ արձան ի վերայ նորա ըստ սովորութեան երկրին։

Չորրորդ՝ եւ մի՛ այլազգիքն ցրուեսցեն զոսկերսն։

Հինգերորդ՝ եւ մի՛ ժողովուրդն առցէ ի նշխարացն եւ պատկեր կազմեսցէ։ Վասն որոյ ամպ ծածկեաց զնա։ Որպէս Տեառն մերոյ ի համբառնալն՝ ամպն կալաւ զնա յաչաց նոցա։ Յայս միտս զխահանայից թաղումն վարագուրաւ ծածկեմք։

Հարցումն։

Վասն է՞ր Լ օր սգասցին։

Պատասխան։ Երեսուն օրն աւուրք է լուսնին որ փոխէ զտխրութիւնն եւ ի լոյս գայ։

Նախ՝ փոփոխմամբ իւր նշանակէ զփոփոխելի կենցաղս այս. իսկ արեգակն անփոփոխ է. որ է հանդերձեալն։

Երկրորդ՝ նշանակէ զմահ եւ զյարութիւն մեր. որ Լ ամեայ յառնեմք. որպէս Ադամ լ ամեայ ստեղծաւ։

Եւ պահեալ էր զպատուիրանն յաւիտեան անծերանելի էր կացեալ։

Ա՛րդ՝ սուգն օր ընդ տարւոյ երեսուն օր էր։

Ա՛րդ՝ նախ՝ զայն հասակն լ ամեայ յորմէ զրկեցաւ մեղօք՝ լան։

Երկրորդ՝ զփոփոխելի կեանքս սգան. եւ յուսով հանդերձեալ յարութեանն դադարին ի սգոյ եւ ուրախանան։

Երրորդ՝ զի երեսունն Գ ԺԷ. զի Ժ զգայարանքն մարմնոյ եւ հոգւոյ եւ մտաց՝ քակտի։ Վասն որոյ Լ օր սըգան։

եւեւեւեւ

Հարց։ Վասն է՞ր ո՛չ թարշամեցան ծնօտքն Մովսէսի։

Պատասխան։ Նախ՝ զի ընդ Աստուծոյ խօսեցաւ եւ ետես եւ լուաւ զբանն։

Երկրորդ՝ զի Աստուած էր կոչեցեալ. ո՛չ էր պարտ պակասիլ զգայութեանցն։

Երրորդ՝ զհանդերձեալ յարութեան խորհուրդն յինքեան ցուցանէր։

Որոց լինի մեզ ամենեցուն մասնաւորիլ ի փառս արքայութեան երկնից ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր ամէն։

Հարց։ Քանի՞ ամաց պատմութիւն է Ե գիրքս Մովսէսի։

Պատասխան։ Ըստ եօթանասնից վչլ ամաց պատմութիւն է։ Իսկ ըստ եւ սեբեայ վպծ ամք. թիւ մի պակաս։ Վասն զի զկայնան որդի Արիփաքսաթայ եւ հայր Սաղայի ճ եւ ի ամ ի թիւ առնու։ Զոր յիշէ աւետարանն Ղուկասու, եւ մնացորդացն գիրք. եւ ո՛չ յիշէ Մովսէս. զի զսկիզբն կռապաշտութեան ի նմանէ ասեն լինիլ։

Հարց։ Մովսէս նշան կատարեաց մեծամեծ. նոյնպէս եւ այլ մարգարէք. փրկչին մերոյ ո՞րն է առաւել քան զնոցայն։

Պատասխան։ Մարմնական նշանքն զոր կատարէր՝ յէր պակաս խան զնոցայն։ Որ ի կաւոյ աչք ստեղծ. եւ մեռեալս յարոյց. եւ զանշունչ նկանակս աճեցոյց. զոր ոչ արար Մովսէս։ Այլ այնու էր առաւել, զի Քրիստոս զհոգիս ազատեաց իդժոխոց. եւ Աստուած էր եւ մարդ եղեւ եւ խաչեցաւ. որ մեծ է քան զամենայնին։ Որ եւ Մովսէս եկեալ ի Թաբօր վկայէր նմա, եւ աղերսէր ելանել ի խաչ եւ բանալ զդուռն արքայութեան. որում մարգարէքն սպասէին։

(Պրակ ՁԱ) Թէ ո՞րքան խօսեցաւ Աստուած

Քանի՞ցս անգամ խօսեցաւ Աստուած ընդ հարսն ամենայն։

Պատասխան։

Ընդ Ադամայ եւ ընդ Եւայի Ե։

Ընդ Կայենի Դ .

Ընդ Նոյի Զ։

Ընդ որդւոցն երկու։

Ընդ Աբրահամու Ը։

Ընդ Իսահակայ երեք։

Ընդ Յակոբայ հինգ։

Ընդ Լաբանու ի տեսլեանն Ա։

Ընդ Մովսէսէի ՃԿԴ։

Ընդ Ահարօնի առանձինն է։

Մովսէսի եւ Ահարօնի եւ Մարիամու Ա։

Մովսէսի եւ

Եղիազարու Բ։

Հագարու Դ։

Բաղա մու Զ։

Հրեշտակովն Բ։

Իշովն Ա։

(Պրակ ՁԲ) Վասն Անուանց արարչին

Ո՞րք կոչին անուանք արարչին ի գիրս Մովսէսի։

Պատասխան։ Միանգամայն ի սկզբանէ գրոց արարածոցն ժողովին ե գլխոյն՝ անուանք արարչին։

Աստուած՝ մզա անգամ։ Տեառն՝ ռձգ։ Ավ՝ աԻ Տեառն է՝ խզ։

Կատարեցաւ Վեցերորդ հատոր հարցմանցս Հինգ Գրոցն Մովսէսի. ի փառս Յիսուսի Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Որ է օրհնեալ յաւիտեանս Ամէն։

Եօթներորդ Հատոր Հարցմանցս Ժողովի ի Յեսու. եւ ի Դատաւորքն. եւ ի չորս թագաւորութիւնքն։

Առաջինն՝ Վասն բաժանման գետոյն։

Երկրորդ՝ Գայլախաղիւ թլփատեաց։ Եւ վասն Աքարայ։

Երրորդ՝ Արգել զլուսաւորսն։ Եւ ո՛չ կոտորեաց զամենայն թագաւորսն։ Եւ Ղեւեայ ցեղին բաժին ո՛չ ետ։

Չորրորդ՝ Բաղդատութիւն Յեսուայ եւ Տեառն լ գլխով։

Հինգերորդ՝ Վասն դատաւորացն. եւ ամաց նոցին։

Վեցերորդ՝ Գեղմն եւ ցօղն եւ Գեդէօնի։

Եօթներորդ՝ Բաղդատութիւն Սամփսոնի եւ Տեառն լե գլխով։

Ութերորդ՝ Զի՞նչ եփուտն եւ թերափն. եւ զի՞նչ մեղք որդւոցն հեղեայ։

Իններորդ՝ Գերեցաւ տապանակն։ Եւ կործանեցաւ դագոն։

Եւ ուռուցան երաստանքն։ Եւ յետ է ամսոյ դարձաւ։

Տասներորդ՝ Բաղդատութիւն սաւուղայ եւ Տեառն ժ գլխով։ Եւ զի պատառեաց զկրկնոցն. եւ եհարց՝ ո՞յր որդի է Դաւիթ։

Մետասաներորդ՝ Զսուրբ հացն եկեր Դաւիթ։ Աբիմելէք եւ Աբիաթար։

Երկուտասաներորդ՝ Թէ սուտ են վհուկք։ Եւ դեւք ո՛չ գիտեն զառաջիկայն։

Երեքտասաներորդ՝ Կոյրք եւ կաղք ընդ դէմ դարձան Դաւթի։

Չորեքտասաներորդ՝ Դարձ տապանակին է դաս պարուք։

Հնգետասաներորդ՝ Վասն մեղացն Դաւթի եւ թողութեան։ Եւ զի խոստովանեալ մեղքն կորնչի։

Վեցտասաներորդ՝ Զաւակն բերբէի մեռաւ։ Եւ Դաւիթ փախեաւ։ Եւ ո՛չ ետ պատասխանի Սիմէի որ նախատէրն զնա։

Զի ըստ սրբոյն Եփրեմի՝ ապաշխարութիւնն է վճարք մեղաց եւ նիւթ պսակաց։ Եւ ո՞րք են նմանեալ մարմնով Ադամայ։

Եւ ջուրն Բեթլէհէմի։

Եօթնեւտասներորդ՝ Սատակումն մահուն. որ յերից զմինն խնդրեաց պատուհաս։

Ութեւտասներորդ՝ Բաղդատութիւն Դաւթի եւ Տեառն ձ գլխով։

Իննեւտասներորդ՝ Ցրտացաւ Դաւիթ։ Եւ ո՛չ գիտաց զաբիսակ։

Եւ հրամայեաց սպանանել զՅովաբ եւ զՍիմէի։

Քսաներորդ՝ Ո՛չ հրամայեցաւ Դաւթի շինել զտաճարն։

Ի Հազարս գտի այր մի. եւ ի կանանց ո՛չ մի։ Եւ կ թագուհիք, եւ ձ հարճք։

Քսանեւմէկ՝ Բաղդատութիւն սողոմոնի եւ Տեառն լ գլխով։

Քսաներկու՝ Դշխոյն հարաւոյ. եւ առաւել քան զՍողոմոն. ժժ գլխով։

Քսաներեք՝ Վասն այլ մարգարէից։ Զմարգարէն սպան առիւծն։ Ծեր մարգարէն որ դարձոյց։ Որ մեզիցէ զորմով։

Քսանեւչորս՝ Վասն Եղիայի զոր ագռաւն կերակրեաց. եւ գնաց ի հեղեղատն. եւ նուազեցաւ ջուրն։

Քսանեւհինգ՝ Յարութիւն որդւոյ այրւոյն։ Ո՛չ պակասեաց ալիւրն եւ իւղն։ ԶԲահաղու մարգարէսն կոտորեաց։ Եւ է անգամ աղօթեաց։ Եւ նստելն յաթոռ՝ պատրեաց զաքայաբ։

Քսանեւվեց՝ Վերացումն եղիայի շարժմամբ. եւ կառքն եւ հեծեալք տեսեալ։ Ծալեալ մաշկեակն եւ նոր կուժն։

Քսանեօթ՝ Ցուպն Եղիսէի խաչն էր. ծկիլն է անգամ։

Հիւանդացաւ Եղիսէ։ Գիշերի սատակեցան զօրքն Ռափսակայ. եւ վասն Յովսիայ զի հարաւ եւ մեռաւ։

Քսանեւութ՝ Գերութիւնք Իսրայէլի եւ Հրէաստանի։

Քսանեւինն՝ Դարձ գերւոյն երեք անգամ։ Նւ նշանակութիւնք նորին։

Երեսուներորդ՝ Եօթներորդքն Դանիէլի։ Եւ թէ նախ դատաւորք եւ թագաւորք, եւ ապա քահանայք տիրեցին Իսրայէլի։

Երեսունեւմէկ՝ Աստուածաշունչ գիրք ո՞րքան է։

Երեսուներկու՝ Սուրբ գիրք ամէնն քանի՞ տուն է։

Երեսուներեք՝ Ամք Ադամայ մինչեւ ի Քրիստոս։

Երեսունեւչորս՝ ազգաթիւ յաբրահամէ կարգաւ։

Երեսունեւհինգ՝ ի Ծնունդն Քրիստոսի միահամուռ։

Կատարումն Եօթներորդ Հատորի Հարցմանց Գրոցս։

Գլուխ ԻԴ ի մեծ ցանկէն

Առ Յեսու Նաւեայն։

Յետ վախճանելոյն Մոսէսի՝ առաջնորդեաց ժողովրդեանն փոխանորդ նորին Յեսու որդի նաւեայ. ի ցեղէն Եփրեմի։

Որ առաքեաց լրտեսս ի տիպ աշաքելոցն։ Դարձոյց զգետն յօրինակ բնութեանս։ Կործանեաց զերիքով ի նշանակ դժոխոցն։

Ապրեցոյց զՇահաբ պոռնիկն ի դէմս հեթանոսաց եկեղեծւոյ։ Այլ եւ զաքար կործանեաց։

Զժողովուրդն թլփատեաց։

Զարեգակն եւ զլուսինն ոտնակապեաց։ Զի թագաւորսն քանանացւոց կոտորեաց թուով իթ։ Եւ զե թագաւորսի Մադիամու՝ եւ զՍեհոն՝ եւ զՈվդ՝ յայնկոյս Յորդանանու։ Բովանդակն ամենայն լզ թագաւորք։ Էառ եւ զերկիրն պարգեւաց. զոր խոստացաւ Աստուած աբրահամու իսահակայ եւ յակոբայ։ Եւ բաժանեաց բաժան ցեղիցն ի խորհուրդ փրկչին Յիսուսի։

Եւ առաջնորդեալ երկրին աւետեաց ամս իէ։ Եւ ամենայն աւուրք կենաց նորա ճժ ամ։ Եւ վախճանի։

Հարցումն։ Վասն է՞ր յետ Մովսէսի եղեւ զօրավար Յեսու։

Պատասխան։ Նախ՝ վասն օրհնութեանն Յակոբայ. տալով զանդրանկութիւնն Եփրեմի։

Երկրորդ՝ զի չարչարակից եղեւ Մովսեսի. պահելով զերեք քառասունս ընդ նմա։

(Պրակ Ա) Վասն Բաժանման գետոյն հարցումն

Վասն է՞ր ո՛չ միայն բաժանեցաւ գետն, այլ եւ յետս դարձաւ։

Պատասխան։ Նախ՝ դարձաւ գետն, զի ահ եւ երկիւղ լիցի քանանացւոցն. եւ մի հակառակեսցին յեսուայ եւ անկցին ի սուր նորա։

Երկրորդ՝ զի ժողովուրդն առանց երկիւղի անցանիցէ. զի թէ դիզեալ եւ կուտեալ լինէր, երկիւղ գոյր։

Երրորդ՝ զի ո՛չ միայն մերձաւորք, այլ եւ հեռաւորք մինչ ի յակն տեսցեն զսքանչելիսն։

Չորրորդ՝ զի մի՛ ծովասցի վերին կողմ երկրին եւ վնասեսցին։

Հինգերորդ՝ զի մի՛ ընդ դառնալն ի վայր՝ ողողեսցէ զներքին կողմ եզերաց գետոյն։

Վեցերորդ՝ մեծ սքանչելիք էր որ յետ դարձաւ, քան զցամաքիլն։ Զի եւ Եղիա պատառեաց եւ էանց։ Նոյն եւ Եղիսէոս. այլ ո՛չ յետս դարձաւ։

Եօթներորդ՝ ի յօրինակ բնութեան դառնալոյ անդրէնս ի տեղիքն մեր ուստի ելաք որք են հաւատացեալք։

Եւ կէս գետոյն բաժանեալ եւ մտեալ ի ծովն աղի. նշանակ կորստեան մեղաւորաց եւ անհաւատից ի յատակս դժոխոց։ Նմանապէս եւ բաժան քարինքն հանեալ ի ցամաք եւ կանգնեալ սեղան՝ հաւատացեալքն են. որք ի ձեռն բաժան առաքելոցն հաւատացին եւ ելին ի մեղաց. եւ եղեն սրբութեան սեղան Աստուծոյ բաժան անդամօք եւ բաժան առաքելովք։

Եւ բաժան քարինքն դարձեալ ի գետն եդեալ, նշանակէ զմեղս ի խորս անդնդոց ընկղմեալ։ Այլ եւ քարինք բազումք էին ի վեր եւ ի վայր բաց ի յունաց յոր անցանէին. որ կրթեալ եւ սրբեալ էին։ Էառ զքարինսն յօրինակ աշակերտաց կրթութեանն որ լինի ապա պիտանի։

Եւ այս գիտելի է, զի գ պարգեւք էր ժողովրդեանն. այսինքն Ամպն, Վէմն, եւ Մանանայն

Եւ յետ մահուանն Մարիամու նուազեաց ջուրն. յորում եհար բարկութեամբ զվէմն։ Իսկ յետ մահուան Ահարօնի նուազեաց մանանայն. յորում տրտնջէին եւ յօձից սատակեցան։ Իսկ յետ մահուանն Մովսէսի վերացաւ ամպն. եւ հրամայեցաւ ժաղավրդեանն հեռու կալ կանգունս երկուց հազարաց վասն փառաց տապանակին եւ վասն զօրութեան նորա։

Նուազիլ՝ ո՛չ ասեմ զամենեւին պակասիլն. զի առ ջրհորաւն մեծի անյայտ եղեւ վէմն. եւ յելսն Յորդանանու մանանայն ո՛չ գտաւ։

(Պրակ Բ) Վասն թլփատութեան Հարցումն

Վասն է՞ր գայլախաղիւ թլփատեաց եւ ո՛չ երկաթով։

Պատասխան։ Նախ՝ զի դիւրին է կսկիծ վիրացն։

Երկրորդ՝ զի արագ բժշկի։

Երրորդ՝ զի առ ձեռն պատրաստ գտանէր։

Չորրորդ՝ պատկեր կռոց ո՛չ ձեւացաւ անգծելի գոլով յերկաթոյ։

Հինգերորդ՝ երկաթն սպանման է գործի քանանացւոցն։

Վեցերորդ՝ եւ զպատկերս կռոց երկաթով գործէին։

Եօթներորդ՝ երկաթն շինականաց է գործի եւ երկրագործաց՝ անարժան վարկաւ։

Ութերորդ՝ զի զկարծր սիրտ նոցա թլփատեսցէ օրինօքն ի վէմն գրեալ։

Իններորդ՝ սպանմանն Աբէլի գործիք եղեւ որպէս ասեն։ Ուստի գայլախաղ կոչեցաւ. զի սրբեսցի դրոշմաւն։

Տասներորդ՝ եւ նորս թլփատութիւն սրտի՝ վէմն Քրիստոս լինելոց էր. որ կարծրացաւ Աստուածութեամբն։ Եւ էարկ սուր յերկիր եւ բաժին։

Վասն Աքարայ Հարցումն։

Վասն է՞ր զաքար ընտանեօք եւ անասնօք եւ անասնօք պատժեաց։

Պատասխան։ Աքար զարմեան եւ սաւուղկիսեան եւ Յուդա Սիմոնեան մեղայ ասելով ո՛չ արդարացան։

Նախ՝ զի ո՛չ կամայ էր եւ բռնութեամբ։ Եւ զի անցեալ էր ժամանակն։ Եւ զի թերութեամբ էր եւ ո՛չ յուսով թողութեան։

Նաեւ զընտանիսն աքարայ պատժեաց. զի եւ նոքա ո՛չ խոստովանեցան զգողօնքն։

Եւ վասն է պատճառի պատժէ Աստուած զմարդն եւ զինչսն։

Նախ՝ զի մարդն տէր է եւ թագաւոր. եւ անասունքն ծառայ ընդ անցաւոր տէրանց. եւ ծառայքն պատուհասին. որպէս առ ջրհեղեղաւն։

Երկրորդ՝ զի մի՛ անբանքն՝ Աստուծոյ պատուականք երեւեսցին քան զբանականքս։

Երրորդ՝ ի յեղծանիլ պատկերին Աստուծոյ որ վասն փառացն Աստուծոյ ստեղծաւ, ընդ նմին եղծան եւ ապականեցան այլ արարածք որ վասն փառաց մարդոյն ստեղծան. որ ո՛չ միայն անասունք, այլ եւ հող եւ ջուր եւ օդ երկրին կորուսանեն զպտղածնութիւն. որպէս սոդոմայեցոցն։

Չորրորդ՝ զի եւ անասունքն գործակից լինին մեղացն. վասն որոյ ընդ մարդոյն կորնչին. որպէս ի Սոդոմ։

Հինգերորդ՝ զի քրէական մեղքն ազգաջինջ առնէ. որպէս զԴադան եւ զԱբիրոն. զի ընդ Մովսէսի եւ Աստուծոյ հակառակ կացին, ազգօք եւ աղխիւք ընկղմեցան զի այլքն երկիցեն։

Վեցերորդ՝ զի թէ լինի անկարօտ գող եւ զրկօղ, ընդ Տեառն իւրոյ կորուսանէ եւ զինչսն. որպէս Աքարն որ ունէր բազում ստացուածս, եւ գողացաւ ի նզովիցն Երիքովի. տեսին ամենայն ժողովուրդն եւ ցասեան ի վերայ նորա եւ իրաւունս ետուն սատակմանն։

Եօթներորդ՝ որպէս ինքն պիղծ է, եւ իւրքն ամենայն պիղծ են. վասն որոյ ընդ նմին կորնչին։

Զի պղծոցն ամենայն ինչ պիղծ է. որպէս պիղծ կենդանւոյն շան՝ մորթ եւ մազ եւ միս եւ այլն։

Նոյնպէս եւ սրբոյն ամենայն ինչ սուրբ է. որպէս ոչխարին մազն եւ միսն եւ այլն։

(Պրակ Գ) Վասն լուսաւորացն դադարման հարցումն

Վասն է՞ր արգել զլուսաւորսն։

Նախ՝ զի մի՛ փախիցեն թշնամիքն. զի ընդ երեկս էր։

Երկրորդ՝ զի տեսցեն զտկարութիւն դիցն որք զլոսաւորսն պաշտէին։

Երրորդ՝ յօրինակ փրկչին Յիսուսի որ եղեւ առ խաչին։

Հարցումն։

Ո՞րպէս արգել զարեգակն եւ զլուսին։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն միայն լուսաւորս արգելեալ եւ զկամարն շրջեալ մինչ հասեալ ի նոյն կէտն։

Այլ սուրբն Եփրեմ՝ զշրջանս երկնից կացեալ ասէ ընդ լուսաւորացն։ Նախ՝ զի լինէր առաւել զօրութիւն։ Եւ դարձեալ՝ զի մի հեռասցի մասն երկնից ընդ որում էին լուսաւորքն։ Եւ հաւատարիմ է այս. զի առ Յեսու սքանչելիքն լինէր ի կամարն երկնից. եւ մի տիւն՝ ժամս լզ։ Եւ առ Եզեկիա՝ արեգակն յետս դարձաւ. տիւն եղեւ ժամս լբ։ Եւ ի մեծի ուրբաթի խաչին, լուսինն ընթացաւ եւ ձգեցաւ յարեւն, եւ յետս դարձաւ. որպէս ցուցանի յառաջիկայդ առ խաչելութեամբն ի լ գլուխն ի իզ համարն։

Հարցումն։ Վասն է՞ր ոչ կոտորեաց զամենայն թշնամիսն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի խնայեաց Աստուած ի ծերութիւն նորա որպէս ի Մովսին։

Երկրորդ՝ զի ո՛չ էին բաւական բնակութեան երկրին։

Երրորդ՝ զի փորձեսցի նոքօք Իսրայէլ։

Չորրորդ՝ զի լիցին նոքա պատճառ գայթակղութեան նոցա, եւ խոչ ընդ ակն։

Հինգերորդ՝ զի խրատեսցին նոքօք եւ չարչարեսցին։

Վեցերորդ՝ զի որդիք նոցա ի նոցանէ ուսցին զպատերազմ։

Եօթներորդ՝ զի եւ այլք կոտորեսցեն զնոսա յետոյ։

Ութերորդ՝ յօրինակ փրկչին Յիսուսի, որ զբռնութիւն թշնամւոյն խորտակեաց եւ զխաբէութիւնն եթող. զի փորձեսցին ընտրեալքն եւ խոտեսցին վատթարքն։

Իններորդ՝ ասէ սիրեցէքն. «Խնայեաց ի նոսա Աստուած՝ մարդիկ գոլով եւ ստեղծուած նմա. զի փոքր պատուհասիւն զղջասցին եւ ի յաւիտենական մեծ պատժոցն զերծանիցին»։

Տասներորդ՝ զի ուսցին նոքա ի նոցանէ զբարիսն, եւ մնասցեն ժառանգ երկրին. որպէս գաբաւոնացիքն։

Մետասաներորդ՝ կարճեաց ցիշխանութիւն նոցա. զի նոքա կարճեսցին ի չարեացն եւ թեթեւասցին տանջանքն։

Երկուտասաներորդ՝ զի ուսուսցէ մեզ զմարդասիրութիւնն եւ զներելն միմեանց. որպէս Աստուած երկայնամիտ եղեւ առ քանանացիսն որ պատժապարտք էին։ Իսկ զփղշտացիսն եթող վասն ուխտին Աբրահամու եւ Աբիմելիքայ։

Հարցումն։

Վասն է՞ր ոչ ետ Ղեւեայ ցեղին բաժին։

Պատասխան։

Նախ՝ զի Տէր ինքն էր բաժին նոցա. եւ զամենայն իրաւունս ի քահանայսն տային։

Երկրորդ՝ զի մի՛ զատեսցին ի ժողովրդենէն. այլ ի քաղաքս ապաստանաց սփռեցին եւ ուսուսցեն զնոսա։

(Պրակ Դ) Բաղդատութիւն Յեսուայ եւ տեառն Յիսուսի Լ գլխով

Բարձրամեծարն գործոյ ներմարդութեան բանին Աստուծոյ՝ բազում եղեն նախատիպք խորհրդոյ. որպէս Մովսէս, Յովսէփ, Իսահակ։ Նոյնպէս եւ Յեսու անուանակիր եւ օրինակ ճշմարիտն Յիսուսի։

Նախ՝ ըստ հոմանունն. զի յեսու՝ փրկիչ, եւ Յիսուսն փրկիչ լսի ըստ հրեշտակին. «Կոչեսցի Յիսուս. զի նա փրկեսցէ զժողովուրդ իւր ի մեղաց»։

Երկրորդ՝ ըստ իրին. զի Յեսու փրկեաց զժողովուրդն ի մարմնաւոր թշնամեաց։ Եւ Յիսուս փրկեաց զմեզ յիմանալւոյն ձեռաց։

Երրորդ՝ Մովսէս զձեռն եդ ի վերայ Եսուայ եւ կացոյց զնա առաջնորդ։ Եւ զՅիսուս փրկիչն՝ հայր սրբեաց եւ առաքեաց. որ եւ ի Յորդանան վկայեաց. «Դա է որդի իմ սիրելի, դմա լուարուք»։

Չորրորդ՝ Մովսէս եբեր մինչ ի Յորդանան, եւ փոխանորդեաց Յեսու։ Եւ հին օրէնքն արգելաւ ի մկրտութիւնն, եւ փոխեաց Քրիստոս։

Հինգերորդ՝ գրեաց յեսու զօրէնս ի քարեայ արձանս հեթանոսաց։

Եւ Տէր մեր զնորս հեթանոսաց անջինջ գրեալ օրէնս ի սրտի։

Վեցերորդ՝ լրտես առաքեաց Յեսու։ Եւ Տէր մեր զառաքեալս ընդ ծագս. որք համբաւեցին մեզ զյաղթութիւնն սատանայի եւ դժոխոց։

Եօթներորդ՝ ռահաբ եթող զկուռս եւ զբազում հոմանիս. եւ ցանկացաւ Յեսուայ։ Եւ եկեղեցի եթող զպաշտօնս իւր եւ զչարիս՝ եւ սիրեաց զՔրիստոս։

Ութերորդ՝ նա՛ տապանակաւն դարձոյց զգետն յետս։ Եւ Տէր մեր խաչիւն զբնութիւնս ի տեղի իւր։

Իններորդ՝ հանեալ ի գետոյն ԲԺ-ան վէմս շինեաց սեղան. եւ նոյն թուով խորասուզեալ ընկղմեաց։ Եւ Տէր մեր զհաւատացեալս իւր հանեալ ի մեղաց շինեաց սեղան եւ եկեղեցի սուրբ. եւ զմեղս երկոտասան անդամոցն ընկղմեալ կորոյս։ Տասներորդ՝ թլփատեաց գայլախազով զԻսրայէզ։ Եւ Տէր մեր վիմովհաւատոյն զսիրտս քրիստոնէից։ Զի թլփատութիւն դրոշմ էր նոցա եւ որոշօղ։ Եւ հաւատն հաւատացելոց նշան եւ զանազանօղ։ Մետասաներորդ՝ նախ կործանեաց զերիքով, եւ ապա յերկիրն եմուտ։ Եւ Տէր մեր աւերեաց զամուրս դժոխոց զմահ եւ զմեղք, եւ ապա յերկինս հանեալ եւ անմահացոյց։ Երկոտասաներորդ՝ նա՛ ապրեցոյց զՌահաբ կարմիր նշանաւ։ Եւ Տէրն զեկեղեցիս խաչիւ եւ արեամբ։ Երեքտասաներեորդ՝ անէծ յԵսու որ շինէ զերիքով անդ անդրանիկ եւ կտսեց որդւով։ Եւ որ շինէ զդժոխս հոգւովեւ մարմնով. նա եւ անդրանիկ խորհրդով եւ մարմնոյ գործով։ Զի սկիզբն մեղաց՝ հիմն է դժոխոց. եւ կատարումն՝ դուռն. եւ յամելն՝ փակ։ Որոց ասէ Տէր՝ «երթայք յինէն անիծեալք»։ Չորեքտասաներորդ՝ նա քարկոծեաց Զաքար ազգականօք. եւ զՌահաբ փոխանակեաց իւր ազգօքն։ Եւ Տէրն կորոյս զԻսրայէզ ազգօք. եւ փոխանակեաց իւր ժողովուրդ զհեթանոսս օրինօք։

Հնգետասաներորդ՝ յԵսու ներեաց աքարայ զտիւն եւ գիշերն մինչ լուսով առաւօտին վիճակաւ յանդիմանեցաւ։ Եւ Տէրն մեր ներէ մեղաւորաց աստ ի կեանս եւ յետ մահու գիշերի. եւ ի ծագել լուսոյ յարութեանն՝ ստուգութեամբ դատապարտէ։

Վեշտասաներորդ՝ յԵսու ետես զհրեշտակ Աստուծոյ յօգնութիւն եկեալ։ Եւ վասն Տեառն ասէ «հրեշտակք մերձեալ զօրացուցանէին զնա». որ է սպաւորեալ բարեբանէին։ Եօթն եւ Ժ յԵսու կանգնեաց զԳայիսոնն ի գայի, մինչ կոտորեցան թշնամիքն. որպէս Մովսէս տարածմամբ ձեռաց զամաղէկ։ Եւ Տէրն մեր կանգնեաց զխաչն ի Գողգոթայ մինչեւ յերեկոյ եւ վանեաց զթշնամին մեր։ Ութեւ Ժ, զթագաւորս նոցա կախեաց յերկճղի փայտէ. եւ յերիկոյն ի գուբն սուզեաց։Եւ Տէր մեր զգլխաւորն սատանայի բեւեռեաց ընդ խաչափայտին։ Էջ ի գերեզմանն եւ յանդունդս յաւիտենից ընկղմեաց զնոսա։

Ինն եւ Ժ, ապրեցոյց զգաբաւոնացիսն որք երկեան եւ ապաւինեցան ի նա։ Եւ Տէր մեր զապաւինեալ հեթանոսս կորզեաց ի սրոյ յաւիտենական մահուն։ Քսաներորդ՝ յԵսու զլուսաւորսն կապեաց եւ արար զմի օրն Բ։ Եւ Տէր մեր ի ժամ խաչին խաւարեցոյց զնոսա եւ մր օրն եղեւ Բ։ Քսան եւ Ա՝ յԵսու յաղթեաց զդիս եւ զդիակունս հեթանոսաց. զի լուսաւորսն պաշտէին։ Եւ Տէր մեր խաչիւն կործանեաց զկուռս եւ զպաշտամունս նոցա։

Քսան Բ, եհար քարեայ կարկտիւ ի պատերազմի։ Եւ Տէրն իմանալի հարուածով. ըստ այնմ «մի յառաջ քան զժամանակս տանջեր զմեզ) աղաղակէին։

Եւ ի ժամ խաչին վէմք պատառեալ. եւ «ետ զձայնն ի կարկուտ եւ ի կայծակունս հրոյ) իջանելով ի դժոխս։

Քսան Գ՝ յԵսու փկեաց զԳաբաւոն ի Ե թագաւորացն որք պաշարէին։ Եւ Տէր մեր փրկէ զյուսացեալս իւր, որք պաշարին հնգիւք զգայութեամբք յիշխանացն դիւաց։ Քսան եւ Դ յԵսու զպարանոցս թագաւորացն կոխան ետ իշխանաց իւրոց եւ զօրաց։ Եւ Տէր մեր առաքելոցն իւրոց «ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս) հրամայէր։ Քսան եւ Ե յԵսու նախ սպան զթագաւորս, եւ զքաղաքս նոցա աւերեաց։ Եւ Տէր մեր նախ կապեաց զհզօրն ի խաչին եւ զտուն նորա աւերեաց որ էր ամրոց դժոխոցն։

Քսան եւ Զ նա սպան զթագաւորս եւ զհսկայսն Քանանու. եւ զոմանս եթող ի փորձ ընտրելոց։ Եւ Տէր մեր յաղթեաց իշխանին դիւաց. եւ եհատ զոնորայն բռնութիւն աջոյ. եւ զոմանս եթող ձախիւ թիւրելոյ եւ զընտիրս որոշելոյ։ Քսան եւ Է՝ դարան գործեաց ի գայի եւ յաղթեաց նոցա։ Եւ Տէր ծածուկ տնօրէնութեամբն գործոց յաղթեաց բանսարկուին։ Քսան եւ Ը՝ զոր ինչ պատուիրեաց Մովսէս՝ զնոյն եւ արար յԵսու։ Եւ զոր պատուիրեաց հայր՝ զնոյն եւ արար որդի։

Քսան եւ Թ՝ խոստումն աւետեաց երկրին կատարեցաւ առ յԵսու։ եւ խոստումն օրհնութեանց զաւակին՝ եւ օրինաց կատարումն՝ Փրկիչն եղեւ։

Եւ երեսուներորդ, յԵսու բաժանեաց զերկիրն ամենայն ցեղիցն. եւ Եղիազար քահանայ եւ իշխանքն ընդ նմա։ Եւ Փրկիչն մեր զհայրրենի ժառանգութիւնն։ «Որպէս ուխտեաց ինձ հայր՝ եւ ես ձեզ ուխտեմ) ասէ։ Եւ բաշխեաց երկոտասան եռաքելօքն աստ զնոր օրէնս, եւ անդ զվերին ժառանգութիւն հաւատացելոց իւրոց։ Որ օրհնեաց զզինուորեալ ռուբէնեանսն եւ արձակեաց ի տեղիս իւրեանց. որպէս ասէ. «եկայք օրհնեալք հօր իմոյ»։

Եւ դարձանն վկայութեան կանգնեաց ի տիպ հաւատոյն որ ի Քրիստոս, եւ վախճանեցաւ։ Եւ գիտելի է, զի անցեալ ընդ Յորդանան՝ սատակեցին զորդիսն Ենակիմայ. եւ ապա ժառանգեցին զերկիրն։ Նոյնպէս անցեալ ընդ մկրտութիւն եւ յաղթեալ փորձութեանցն եւ եկեալ ի քրիստոնէութիւն։ Դարձեալ անցեալ ընդ ապաշխարութիւն եւ սատակեալ զորդիսն Բելիարայ, ապա ժառանգեսցեն զարքայութիւն երկնիցի փառքս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։ Այսքան առ այս։

Գլուխ ԻԵ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ Ե) Յաղագս Դատաւորաց Իսրայէլի եւ Կարգ եւ ժամանակս նոցա

Եւ յետ յԵսուայ դատաւորք դատեցին առաջնորդութեամբ զԻսրայէլ ՆԺ ըստ եօթանասնիցն թուով երեքտասան դատաւորք մինչեւ ի հեղի քահանայ։ Եւ այսմ վկայէ Պօղոս ի գործքն եթէ՝յետոյ յԵսուայ իշխեցին դատաւորք մինչեւ ի հեղի քահանայ։ Եւ այսմ վկայէ Պօղոս ի գործքն եթէ՝ յետոյ յԵսուայ իշխեցին դատաւորք մինչ ի Սաւուղ ամս չորեք հարիւր եւ յիսուուն՝ այսպէս։ Զի ՆԺ ամք դատաւորացն, եւ Խ ամ հեղեայն մինչ ի Սաւուղ. որ լինի ՆԾ ամ։ Եւ այսպէս կարգեցան առաջնորդք. զի յետ յԵսուայ տիրեցին այլազգիքն ամս Ը։

Եւ դատաւորաց առաջինն Գոդոնիէլ որդի Կենեզայ եղբայռ քաղեբայ յազգէ Յուդայ ամս Խ. եւ այլզագիքն ամս ԺԸ։

Երկրորդն Աւովդ. յերկւոց ձեռաց յաջողոակ եմինացի յԵփրեմայ ամս Ձ։ Եւ այլազգիքն ամս Ի։ Երրորդն Սամէգար. որդի Անաթայ. որ մաճիւն Ո տայր եսպան՝ ամս Դ։ Եւ Դեբովրա ամս Ե ընդ այլազգեացն։

Չորրորդ Բարակ. որդի ամենեմայ ի Կեդեսայ Նեփթաղէմի ամս Խ։ Սա՛ սպան զՍիսարա եւ զԱբէն ի ձորն Կիսոնի. եւ այլազգիքն ամս Է.

Հինգերորդն Գեդէոն. որդի Յովասու ի Մանասէ եփրաթացի ամս է Խ։ Սա ետես զգեղմն իմանալի յորժամ ծեծէր զցորեանն ի կալն։ Որ ի ջուր ըմպելն ընտրեաց զզօրսն. եւ թաքուցեալ սափորօք զվառեալ լապտերսն, եւ էհար Յ արամբք ըզ ՃԻ հազարսն։ Սա սպան զովրէբն, զզէբն, զզեբէէ, զսաղմանա, եւ զայլսն։ Վեցերորդն Աբիմելէք հարճորդին Գեդէօնի ամս Գ։

Եօթներորդն Թովլայ յիսաքարու սամարացի ամս ԻԴ։

Ութերորդն Յայիր գաղայադացի ամս ԻԲ։ Եւ այլազգիքն ամս ԺԸ։

Իններորդն Յեփթայի պոռնկորդի Գաղայադու ամս Զ։ Սա՛ է որ զդուստր իւր Աստուծոյ զոհեաց։ Տասներորդ Եսեբոն Բեթլէհէմացի ամս Ե։ Սորա որդիք Լ եւ դստերք Լ։ Մետասաներորդ Ելոն զաբողոնացի Ամս Ժ։ Ի սորա երեք ամին ի Լիոն առաւ։ Երկոտասաներորդն Աբդոն որդի Ելեքայ փարաթոնացի ամս Ը։ Սորա էին Խ որդիք, եւ Լ թոռունք։ Եւ այլազգիքն ամս Խ։ Երեքտասաներորդն ի դանա որդի Մանովէի Սամփսոն. որ կալաւ Յ աղուէսս, եւ կապեաց ի նոսա ջահս. եւ այրեաց զանդաստանս այլազգեացն։ Եւ ծնօտիւ իշոյն եհար զհազարն։ Եւ ի նոյն ծնօտէ եհան ջուր եւ էարբ։

Եւ զաղխեալ դուռն քաղաքին եդեալ ի յուսն եհան ի գլուխ լերինն։ Սա դատեաց զԻսրայէլ ամս Ի։ Եւ յետ սորա հեղի քահանայ յազգ է ի թամարայ դատեաց զԻսրայէլ ամս Խ։ Զոր եօթանասունքն Ի ասեն։ Իսկ Սամուէլ եւ Սաւուղ ամս Խ։

Եւ ապա ըստ կարգի թագաւորք։ Դաւիթ. Սողոմոն. եւ այլք մինչ ի գերութիւն։ Եւ յետ գերութեանն քահանայք իշխեցին ժողովրդեանն։ Զի Գ կարգ էին իշխանութեանն հրէից։ Առաջին դատաւորքն մինչ ի Սաւուղ։ Երկրորդ՝ թագաւորք մինչ ի Զօրաբաբէլ. եւ յԵսու քահանայ։ Եւ անտի քահանայքն մինչ ի Յիսուս Փրկիչն ճշմարիտ։ Եւ անդ դադարեցան առաջնորդքն օծեալք. յորում երեւեցաւ ճշմարիտ օծեալն Քրիսոտս։ Եւ թէ զի՞նչ է խորհուրդն, գտցես ի չորրորդ թագաւորութանց վերջքն ԻԹ գլուխն Լ համարն։

(Պրակ Զ) Վասն Գեղման եւ Ցօղայն հարցումն

Զի՞նչ նշանակէր գեղմ եւ ցօղն Գեդէօնի։

Պատաս։

Գեղմն եւ ցօղն մի էր. բայց նշանն կրկին։ Նախ նշանակէր զնոյն ինքն Գեդէօն. որ երեւմամբ հրեշտակին դատաւոր եղեւ Իսրեյէլի։ Եւ Յ արքն ընդ նմա ցամաք մնացին յարենէ մադիանացւոցն որ կոտորեցան։ Երկրորդ՝ նշանակէր զքաղաքն Երուսաղէմ. զի միայն անդ եղեւ մարգարէութիւն եւ օրէնքն. եւ սեղան Աստուծոյ ի Սիօն։ Եւ յետոյ յամենայն աշխարհ եկեղեցի Աստուծոյ եւ օրէնք եւ սեղան Աստուծոյ կանգնեցան, եւ Երուսաղէմ ցամաքեցաւ։ Երրորդ՝ գեղմն մարգարէքն, եւ ցօղ շնորհք մարգարէութեան ի վերայ նոցա։ Եւ այն զի քամեալ լցաւ կուրն եւ ո՛չ երկիր. զի մնացին եւ կատարեցան բանք մարգարէիցն ամենայն եւ ո՛չ եղծան։ Իսկ յետոյ հոգի Տեառն ելից զտիեզերս մարգարէութեամբ եւ շնորհօքն Քրիստոսի։ Չորրորդ՝ Դաւիթ ասէ «իջցէ որպէս զանձրեւ ի վերայ գեղման»։ Եւ եբրայեցիք զայս սաղմոսս ի Սողոմոն ասեն։ Իսկ ցօղ իմաստութիւն որ տուաւ նման յԱստուծոյ։ Եւ թագաւորք արաբայ եւ սաբայ, ընծայաբերքն նմա։ Այլ ո՛չ այսպէս. զի ե՞րբ եկաց եւ մնաց ընդ արեւ, կամ յառաջ քան զլուսին Սողոմոն. այլ Տէրն նորա։

Հինգերորդ՝ գզաթ էր կոյսն Մարիամ. եւ ցօղ բանն Աստուծոյ. որ աւետեօք հրեշտակապետին էջ ի վերայ նորա առանց ոտնաձգութեան եւ ծածուկ։ Եւ յետ այնորիկ իջանէ ի սուրբ սիրտ հաւատացելոց։

Վեցերորդ՝ դարձեալ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս որ եղեւ զգեստ հաւատացելոց իւրոց. մկրտեցաւ ի յորդանան. եւ ձայն հօր վկայեաց. եւ աղաւնակերպ հոգին էջ ի վերայ նորա։ Եւ նոյնպէս ամենայն հաւատացեալք մկրտին. եւ զնոյն շնորհք պարգեւաց ընդունին։

Այս քան առ այս։

(Պրակ Է) Համեմատութիւն Սամփսոնի ընդ Տեառն մերոյ Յիսուսի

Արին Սամփսոն բազում բաղդատութեամբ խորհուրդ եւ օրինակէ Տեառն մերոյ ամենազօր փրկողին։

Նախ՝ ըստ անուանն. զի Սամփսոն՝ արեգակն կամ փրկութիւն լսի։ եւ Տէրն մեր արեգակն արդարութեան ծագեաց երկիւղածաց իւրոց եւ փրկութիւն ժողովրդեանն իւրոյ։

Երկրորդ՝ աւետեօք հրեշտակին ծնաւ Սամփսոն ի յամուլ մօրէն։ Եւ աւետեօք հրեշտակապետին ծնաւ Փրկիչն ի կուսական արգանդէ։

Երրորդ՝ հրեշտակն կրկին երեւեալ կնոջն, եւ ապա Մանովէի։ Եւ կրկին աւետեալ կուսին, եւ ապա՛ Յովսեփու։

Չորրորդ՝ Սամփսոն ուխտաւոր յորովայնէ։ Եւ Տէր մեր լրումն աւետեաց ուխտի նախահարցն. եւ նախ քան զսկիզբն աշխարհի ուխտի աւետեաց մարդկան փրկանաց։

Հինգերորդ՝ օրհնեալ ի Տեառնէ մանուկն Սմփսոն, եւ հոգւով զօրութեամբ շրջէր։ «Աճէր եւ մանուկն Յիսուս շնորհօք յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ» ասէ։

Վեցերորդ՝ եօթնագիսեան էր Սամփսոն։ Նշանակ եօթնարփեան հոգւոյն ընկալեալ անկարօտաբար իբր ի գլուխ Տէր մեր, եւ պարգեւեալ անդամոց իւրոց։ Եօթներորդ՝ Սամփսոն զառիւծն արիութեաեմբ սատակեալ։ Եւ Տէրն զոսոխն մեր սատանայ իբր զարիւծ պատառօղ՝ տարածմամբ ձեռաց ի խաչին սատակեաց։ Ութերորդ՝ նա դառնացողէն քաղցր կերակուր առեալ. ըստ որում ասէր՝ «կերչէ ել կերակուր, եւ ի հզօրէ քաղցր»։ Եւ Տէր մեր ի սպանօղ մարմնոյս որ է պատառօղ հոգւոյս, սպանելով զսա՛ գտանէր զքաղցր կեանս տալ որդւոց մարդկան ազգի։ Իններորդ՝ ետ զխորիսխ քաղցր հօր եւ մօր իւրոյ ի ճաշակ։ Եւ Տէր մեր զհայր ի յերկինս եւ զմայր ի յերկրի քաղցրացոյց փրկութեամբ մարդկան։

Տասներորդ՝ Սամփսոն յայլազգեաց հաճեցաւ առնուլ կին։ Եւ Տէր մեր հաճեցաւ լինիլ մարմին ի մարդկան ազգէ։ Մետասաներորդ՝ առաջինն կին մերժեցաւ եւ երկրորդն մերձեցաւ որ կոչիւր Դալիլա։ Եւ Տէր մեր մերժեաց զհրէայս եւ ժողովեաց զհեթանոս որ էր աղքատ ի բարեաց։ Երկոտասաներորդ՝ խօսեցան զառաջինն ի հաւանութիւն փեսային։ Խօսեցաւ օրինօք նախ եւ նշանեաց զեկեղեցի սուրբ հարսն երկնաւորին։ Երեքտասաներորդ՝ եօթնօրեայ եղեւ խրախութիւն հարսանեաց։ Եւ եօթեաեմբ դարոյս հարսանեաց յութերորդին մաիւորեսցին։

Չորեքտասաներորդ՝ առակախօս մեկնութեաեմբ զգեցոյց զհարսնածոյյս։ Եւ որք գիտեն զտնօրէնութիւն Փրկչին, զգեցցին զփրկութիւն նորին. զի նա՛ է հզօրն յորմէ ել կերակուր քաղցր։

Հնգետասաներորդ՝նա զայլազգիսն հարեալ՝ զգեցոյց զնոսա։ Եւ Տէր մեր զմարդ եւ զպսակ անկելոցն խոստացաւ մեզ եւ ետ։

Վեշտասաներորդ՝ է աւուր յերեկոյի հարսանեացն յայտնեցաւ առակն՝ հարսին։ Եւ յեօթներորդ երեկոյի վախճանին, ծանիցեն եւ հրէայքն զմարդեղութիւն բանին։

Եօթն եւ Ժ, երեսունքն թուովյետ է աւուրցն զարդարեցան։ Եւ երիտասարդ հասակով յաւուր յարութեան պսակեսցին։

Ութ եւ Ժ, ել կինն ի Սամփսոնէ եւ եղեւ հացերիցուն։ Վասն որոյ եւ եւ տուժեցան հրով։ Թողին եւ հրէայքն զՏէր մեր եւ հաւատան նեռին եւ ի հուր նորին այրեսցին։

Ինն եւ Ժ, էջ ի գաղայ ի տուն պոռնկի։ Եւ Տէր մեր յաշխարհ էջ եւ ի դժոխս։

Քսաներորդ՝ Սամփսոն ի մէջ գիշերի զփակեալ դուռսն կորզեաց եւ էհան ի լեառն։ Եւ Տէրն ի մէջ գիշերի զդրունս եւ զնիգս դժոխոց խորտակեալ յարեաւ ի գերեզմանէն. եւ զհոգիս մարդկան էր էհանյերկինս։

Քսան եւ մի, զարմանալեօքն զոր արար՝ զանձն իւր ապրեցոյց Սամփսոն։ Իսկ Տէրն մրե զմարմին եւ զհաւատացեալս իւր ապրեցոյց իշխանէն այլազգեացն դիւաց։

Քսան Բ, աղուեսօք այրեաց զվաստակս այլազգեացն։ Եւ Տէր մեր հրդեհեաց զգործս հեթանոսաց արուեստաւոր հնարիւք իւրոցն հետեւողաց։

Քսան Գ, նա՛ յազգէն Յուդայ ըմբռնեալ եւ տուեալ յայլազգիս։ Եւ Տէր մեր ի նոյն այրին յազգէ նոցին ըմբռնեալ. եւ ի զինաւորս Պիղատոսի մատնեալ։

Քսան եւ Դ, սամփսոն երիցս Է կապօք փորեցաւ ի կնոջէն։ Եւ Տէր մերր յեօթն տեղւոջ Է ձաղանօք երիցս կապեալ։ Որ է նախ քան զխաչն, եւ ի խաչին, եւ ի գերեզմանին հանգուցեալ։

Քսան եւ Ե, նա ծնօտիւք իշոյ զհազարսն խորտակեալ։

Եւ Տէր մեր խաչիւ եւ մարմնով զբովանդակ թշնամիսն կործանեաց։ Եւ զի ծնօտ է գործի կերակրոյ. եւ անսուրբ եւ անբան կենդանւոյ մասն։ Նշանակէ զադամայինս մարմին ի կերակրոյ պտղոյն հաւասարեալ անբանից՝ ընդ բեռամբ մեղաց։ Եւ Տէր մեր էառ զնոյն եւ սրբեաց եւ նովաւ զամենայն հրաշագործեաց։

Քսան եւ Զ, սուսեր եղեւ ծնօտն եւ աղբիւր ծարաւոյն։

Եւ Տէր մեր մարմնով զպատերազմն վանեալ. եւ նոյն մարմնով մեզ կեանս բղխեալ։

Քսան եւ է, ծնօտն զարիւնն հոսէր այլազգեաց, եւ յինքենէ հով ջուր բղխէր։ Ուստի «զսուր իւր թացեալ յարիւն թշնամեաց» վկայէ մարգարէն։ Եւ ջրովն շիջուցանէ զհուրն նախաստեղծ կողին։ Կամ զնոյն մեռեալ մարմինն ի խաչին. եւ զնոյն կենդանի գոլ աստուածութեամբ։

Քսան եւ Ը, մի եւ նոյն ծնօտն զոգիս մերկանայր այլազգեացն, եւ զՍամփսոնին արկանէր ի մարմինն։ Եւ տարածումն ի խաչին՝ զոմանս կանգնէր, եւ զայլսն գլորէր։ Այլ եւ մերժէր զայլս, եւ մերձաւորէր զիւրս։

Քսան եւ Թ, ունայն էր ծնօտն ի պատերազմին, եւ զի էր ծարաւոյն։ Եւ որք ծարաւին նմա լիանան. եւ հակառակքն ունայն մերժեսցին։

Երեսուներորդ՝ ի Տեառնէ յաջողեալ զօրութեամբ ծնօտին եւ նովաւ զօրացեալ մեծ ծարաւն Սամփսոնի։ Եւ ինքն որդի է զօրութիւն հօր. եւ ծարաւ վփրկութեան մարդկան, նովաւ զովացեալ։ Զորմէ ասէր «ծարաւի եմ եւ կատարեալ է»։

Երեսուն եւ մի, ջուրն կակուղել ի կարծր ծնօտէն յորժամ խնդրեցաւ։ Եւ ողորմութիւնն ի մէջ արդարութեան առաւելու Ժիւ խնդրողաց։

Երեսուն Բ, զկառափս իշխանացն խորտակեաց. եւ արեամբ զմարմինսն լուանայր։ Եւ զօրութեաեմբ խայելոյն գլուք չարին ջախջախի. եւ սրբին անդամք մեր։ Այսպէս սուրբն Եփրեմ։

Երեսուն Գ, Սամփսոն զսրունս եւ զզերանս թշնամեաց՝եւ յետոյ զգլուխն ջախէր։ Եւ Տէր մեր զխորհրդոց եւ զգործոց՝ եւ յետոյ զպատիժն մեղաց ջնջէր։

Երեսուն եւ Դ, նա՛ զԲ սիւնսն շարժէր զտունն կործանէր։ Եւ Տէր մեր զսկզբանական եւ զներգործական մեղսն։ Այլ եւ զմեղս եւ զմահ։ Այլ եւ զապականութիւն եւ դժոխս. մարմնով եւ հոգւով կործանէր զամուրն սատանայի։

Երեսուն եւ Ե, Սամփսոն ի մահն առաւել սատակեաց քան ի կեանս։ Եւ Տէր մեր մահուամբ առաւել կորոյս զթշնամին, որ քանի կեանս գործով հրաշից։

Թողում զգերծումն մերկութեան եւ զթօշումն անարգութեան եւ տկարութեան խաչին. զայպանելն խաչողաց։ Եւ զխաւար լուսաւորացն. եւ յայլ ժէմս դարրձուցից զբանս։

Գիտելի է, զի որպէս զօրութեամբն Սամփսոնի՝ Տեառն զօրութիւնն նկարեցաւ։ Նոյնպէս եւ տկարութեամբ նորին՝ կորստական խոնարհութիւն ցուցանի մարմնոյ իւրոյ աշխարհի։

Զի Սամփսոն ի ժամ գերծելոյ գլխոյն թմրեալ ի ծունկս թալիլայ խոնարհէր։ Նոյնպէս եւ ամենայն մեղք զոր գործէ մարդ, եւ առաւել գէճ ցանկութիւն, անարգէ զմարդ։

Նախ՝ զի խաբի ի մեղաց եւ յայտնէ զծածուկս սրտին։

Երկրորդ զի անցանէ զուխտն Աստուծոյ։

Երրորդ՝ ծառայ լինի մեղացն։

Չորրորդ թմրի եւ հեշտանայ։

Հինգերորդ՝ բառնի շնորհքն Աստուծոյ։

Վեցերորդ՝ տգեղանայ աստուածեղէն պատկերն։

Եօթներորդ՝ տկարանայ զօրութիւն։

Ութերորդ՝ ուրախանան թշնամիքն։

Իններորդ՝ մատնի ի ձեռս նոցա։

Տասներորդ՝ բրեն զաչս խղճի մտացն եւ զյուսոյն։

Մետասաներորդ՝ դնի ի բանտ, եւ կապի ի շղթայս մեղաց։ Երկոտասաներորդ՝ զրեկանս սպասու մարմնոյ գործեսցէ միշտ եւ ի նոյն մեռանի որպէս Սամփսոն։

Այսքան առ այս։

Գլուխ ԻԶ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ Ը) Յառաջին թագաւորութեանցն

Զի՞նչ է եփուտն եւ թերափն։

Պատ. ։ Եփուտն հոմանուն է քանզի կոչի ուսանոց. եւ կոչի վիճակ։ Այն որ ուսանոց է, որպէս վակաս քահանային. եւ որպէս մայրն Սաուէլի արար։ Եւ այն որ վիճակն է՝ ծիրանեգոյն հանդերձ է. որ զսեղանհացին եւ զխնկոցն ծածկէիւն։ Եւ տեսութհիւն կամ փրկութիւն թարգմանի։ Իսկ թերափն է բոլորակ հանդերձ ծածկոյթ տապանակին։ Եւ զայ գործի հմայութեան առնէին. եւ քննութիւն թարգամանի։ Այլ եւ թերափն՝ իղձք ասէ. եւ թերափիմք՝ տօնահմայք։

Հարցումն.

Զի՞նչ էր մեղքն որդւոցն հեղեայ։

Պատաս։

Նախ՝ երեք ժանի մսահանաւ հանել զմիսն որ չէր օրէն։ Երկրորդ՝ զի խորովելոյ միս առնուին եւ յաղէին։ Երրորդ՝ զի յառաջ քան զճենճերիլն ուտէին. իբր յառաջ քան զամենայն զժամ պատարագին։ Չորրորդ՝զի ուտելով եւ ըմպելով անփոյթ առնեէին զուխտաւորս ի հեռուստ եկեալ քառասնօրեայ մանկամբ եւ այլ ուխտիւ. եւ յանձրեւ եւ յարեւ եւ ի ցուրտ վաստակէին։ Ետես զայս չափ մեղս առ Աստուած ասէ՝ հեղի։ Եւ վասն այսմ ի սուր անկան ծոյլ քահանայքն ոփնի եւ փենէհէզ. եւ ԼՌ ի դասուցան կան եւ տապանակն գերի առաւ։ Եւ զի հեղի ո՛չ խրատէր զնոսա սաստիւ եւ տանջանօք. վասն որոյ եւ ինքն պատժեցաւ եւ մեռաւ. եւ քահանայութիւն յազգ է նորա փոխեցաւ յաւուրս Սողոմոնի։

(Պրակ. Թ) Վասն գերութեան տապանակին

Վասն է՞ր աւերէ Աստուած զսրբութիւնս եւ վարէ գերի. որպէս զտապանակն յայլազգիս եւ զտաճարն։

Պատ։ Նախ՝ զի անարժանի լինին սպասաւորքն. որպէս ոփնի եւ փենէհէզ որդիքն հեղեայ։

Նոյնպէս ի նորս քահանայք եւ ժողովուրդք։ Որպէս եւ Մովսէս զտախտակն աստուածագիծ խորտակեաց վասն յանցանաց ժողովրդեանն։ Երկրորդ՝ զի մի ի պատճառս նորա չարիս գործեսցեն. որպէս ասէին «տաճար Տեառն առ մեզ է». եւ զանօրէնութիւնս առնէին։

Երրորդ՝ զխիստ բարկութիւն նշանակէ որ յիւր սրբութիւն ո՛չ խնայէ վասն մեղաց մարդկան։ Չորրորդ՝ ցուցանէ թէ որ ի սրբութիւն իւր ո՛չ խնայէ, եւ ո՛չ ի ձեզ յանցաւորքդ թէ ոչ դառնայք։ Վասնայն եւ ի նորաս զխաչ եւ զսրբութիւնեւ զեկեղեցի եւ զայլն տայ ի ձեռս այլազգեաց։

Հարցումն։

Վասն է՞ր կործանեցաւ դագովն առաջի տապանակին։

Պատ։ Կրկին կործանիլն դագոնայ, զի նախ օրինօքն Մովսէսի անկաւ, եւ Քրիստոսիւ կործանեցաւ։ Եւ գլուխն եւ ձեռն եւ ոտն հատեալ։ Նախ՝ զի մի հրամայեսցեն այլազգիք թէ դիքն իւրեանց առաջի ընթացան եւ գլուխ եղեն զօրացն եւ հարին զպատերազմն։ Երկրորդն՝ զի ժողովուրդն ոտիւք գայր, եւ զձեռս տարածէր, եւ զգլուխսն խոնարհեալ երկիր պագանէին։ Վասն որոյ հատան այնպիսի մասունքն։ Երրորդ՝ զի ոտք եւ ձեռք կապեալ բազումք զզաւակս զոհէին նմա. նոյնպէս եւ նորայն հատան։ Չորրորդ՝ նշանակ իմանալւոյն դագոնայ, որ զգլուխ իւր ամբարձ ընդդէմ Աստուծոյ. եւ ընդ բռամբ էարկ եւ կոխեաց զմարդկային ազգ։ զորս խորտակեաց Տէր մեր։ Հինգերորդ՝ զընթացս մեղաց եւ զգործն որ է սկզբնական եւ ներգործական մեղք, եւ զգլուխն որ է մահ եւ ապականութիւն, խորտակեաց Քրիստոս. ըստ այնմ «զգլուխ վիշապին Փրկիչն ջախջախեաց»։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ զերաստանս ուռոյց, եւ զմուկն եռացոյց։

Պատաս։

Նախ՝ զի գարշելի իրօք տանջէր զգարշելիսն։ Երկրորդ՝ զի նմանեաւն տանջեցան որկորայք եւ չարք։ Երրորդ՝ զի առ Աբիմելէք նոյնպէս եւ որպէս յԵգիպտոս գորտն. նոյնպէս եւ անդ մուկն։ Չորրորդ՝ միա տեսակին, եւ միւսն անհատին էր պատիժ։

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ յետ եօթն ամսոյ դարձաւ տապանակն։

Պատաս.

Գերիլն նշանակէ զօրէնքն եւ զաւետարանն ի հեթանոսս առաքեալ։ Իսկ դարձումն ի յետ, յեօթն դարուց կենցաղոյս դարձեալ ուստի ելին ժողովին ամենայն սրբութիւնք։ Իսկ անդրանկածին երինջքն են մարգարէք եւ առաքեալք. որ զհաւատացեալս անդրանիկ ծնան. նոքա են ամոլք եւ պատարագք Աստուծոյ։ Իսկ սայլն՝ կրկին կտակքն. որ միշտ հոլովին առ մեզ։ Եւ ինքն առինքն կրկնի խոնարհելով եւ բարձրանալով։

(Պրակ Ժ) Վասն Սաւուղայ

Սաւուղ առաջին թագաւոր Բաղդատի ի Տէր մեր։ Նախ՝ որպէս Սաւուղ ի խնդիր իշոյ ել եւ թագաւորութիւն եգիտ։ Եւ Տէր մեր մարդկան ազգի որ հաւասարեաց անբանից, եւ թագաւորեաց մեզ։ Երկրորդ՝ անցեալ ընդ լերամբ եւ ո՛չ գտեալ. մինչեւ առ տեսանօղն եկեալ. եւ Տէր մեր էանց զլերինս հրեշտակաց եւ եկն ի մարգարէս. եւ նոքա աւետեցին զգիւտն Գ օրեայ կորստեան իշոյն. այսինքն բնական եւ բանական եւ գրաւոր օրինօք ո՛չ գտեալ. այլ ի ձեռն աւետարանին։ Երրորդ՝ նա ի կրտսեր ազգ է Բենիամենի թագաւորեաց ամենայն Իսրայէլի. եւ Տէր մեր յազգէ մարդկան կրտսերաց առեալ մարմին եւ թագաւորեալ ամենայն զօրութեանց երկնից։ Չորրորդ՝ նախ օծաւ ծածուկ, եւ ապա յայտնի ի Գաղադայ։ Եւ Տէր մեր նախ օծաւ յարգանդի, եւ ապա ի Յորդանան ի Յովհաննէ։ Հինգերորդ՝ոմանք չարրք ո՛չ հնազանդէին նմա։ Որ եւ ասէին հրէայքն «ո՛չ կամիմք թագաւորել դմա ի վերայ մեր»։ եւ այժմ ոմանք ո՛չ հնազանդին անհաւատք։ Վեցերորդ՝ զնա վկայէ բարի եւ լաւ եւ եւ անձնեայ ի մէջ Իսրայէլի։ Եւ Տէր մեր բարի եւ ընտրեալ ի մէջ բիւրաւոր արարածոց.

Եօթներորդ՝ կոչի Սաւուղ, որ է ընտրեալ հայեցումն։ Եւ Տէր մեր հայեցումն եւ ակնկալութիւն է ամենայն արարածոց։ Ութերորդ՝նա՛ ուսովք էր բարձր քան զամենայն մարդ։ Եւ Տէր մեր ո՛չ միայն աստուածութեամբն որ գլուխ է, այլ եւ չարչարանօք իւր՝ գերագոյն եւ բարձրագոյն ցուցաւ. զի փրկեաց զամենայն։ Իններորդ՝ յետ է աւուր կորոյս զնաս խռովարար, որ բրէր զաջոյակն Իսրայէլի։ Եւ Տէր մեր զխռովարար բանսարկուն, որ բրէ զակն իմացականին մարդոյ։ Երիս զօրութեամբ ի վերայ խաչին. որ է ձայնիւն եւ մարմնովն եւ հոգւովն որ էջ ի դժոխս։ Կամ Գգոյացութեամբ. այսինքն աստուածութեան եւ հոգւոյն եւ մարմնոյն։ Տասներորդ՝ յետ որոյ հնազանդէցան նմա ամենայն Իսրայէլ. եւ Տեառն մերոյ զկանի խաչին հաստատեցան ի հաւատս։ Մանաւանդ յետ Է դար կենցաղոյս ամենայն լեզու խոստովան լիցի զՏէր Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ հօր ամէն։ Այս քան առ այս։

Հարցումն.

Զի՞նչ նշանակէր պատառիլ կրկնոցին։

Պատասխան. Նա՛խ՝ զի բաժանեցաւ թագաւորութիւն ի Սաւուղայ։ Երկրորդ՝ զի Դաւիթ հատանէր զլօդկին Սաւուղի, նա թագաւորէ։ Երրորդ՝ յերկուս ճեղքելոց էր թագաւորութիւն Իսրայէլի եւ Յուդայի։

Հարցումն։

Վասն է՞ր հարց թէ՝ ո՞յր որդի է Դաւիթ. զի կապարճակիր եւ ծանօթ էր Սաւուղի։

Պատասխան. Նախ ասեն թէ՝ փոխեալ էր զգեստ պատուոյն եւ զգեցեալ ձորձ հովւութեան եւ այլագունեալ։ Երկրորդ՝ զի կամէր զա՛զգն հարցանել թէ Յուդայի ցեղէն եւ փարիսէն իցէ, զի սպանէ զնա։ Երրորդ՝ի նախատինս զօրաց իւրոց. զի հովիւ մանուկն եւ որդի յԵսսեայ սպան զԳողիաթ. եւ նոքա իշխանք եւ մեծամեծք ո՛չ կարացին։

(Պրակ ԺԱ) Զսուրբ հացն եկեր Դաւիթ

Վասն է՞ր կոչի հաց սուրբ։

Պատասխան. Նա՛խ՝ զի սուրբ պատարագ է Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ զի սուրբ տեղոջ խորանին է։

Երրորդ՝ եւ սրբոց կերակուր։ Չորրորդ՝ զի անխմոր էր։ Նոյնպէս եւ հաց պիղծ կոչի խմորունն եւ հասարակցն։

Հարց։ Վասն է՞րի սրբութեան հացն համարձակեցաւ Դաւիթ։

Պատասխան. Վասն երից։ Նախ՝ սուրբ պէին մանկունքն։ Երկրորդ՝ զի ճանապարհորդք էին։ Երրորդ՝ ի տիպ երկնաւոր հացին որ բաշխելոց էր քրիստոնէից։

Հարց. Վասն է՞ր բուն գիրքն Աքիմելէք ասէ, եւ աւետարանն աբիաթար։

Պատասխան. Աբիաթար որդի է Աքիմէլէքայ. որդւոյ Փենէհէսի. որդւոյ հեզեայ։ Կամ երկոքեանն քահանայպետք էին։ Կամ զի Աքիմելէք ԳՃ քահանայիւք սպանաւ ի Սաւուղայ. եւ Աբիաթար փախեաւ առ Դաւիթ եւ Ը նմա էր զամենայն աւուրս թագաւորութեան նորա. եւ յանուանէ զնա յիշէ։

(Պրակ ԺԲ) Թէ սուտ են Վհուկք եւ Դաւիթ

Վհուկ կինն որպէս յարոյց զՍամուէլ. կամ ո՞րպէս զառաջի կայն պատմէր։

Պատասխան.

Վհուկք եւ դեւք ո՛չ զառաջիկայն գիտեն եւ ո՛չ մեռեալս յարուցանեն։ Այլ որպէս յարուցեալն նմանութիւն է եւ ո՛չ իսկութիւն, նոյնպէս եւ խօսքն սուտ է եւ ո՛չ ճշմարիտ։

Եւ դեւք ո՛չ միայն զապագայն ոչ գիտեն, այլ եւ զներկայ խորհուրդն ո՛չ ճանաչեն։ նաեւ զանցեալ ճշմարիտն եւ զբարին ի միտ ո՛չ ունին։ Եւ այս ցուցանի ի Սաուղայ. որ այլակերպեալ գնաց առ վհուկն եւ ասէ՝ «հան ինձ զՍամուէլ»։

Եւ նախ՝ զի ո՛չ ճանաչեաց վհուկն զՍաւուղ աստի յայտ է, զի գովեաց զնա՛ եւ պարսաւեաց ասելով՝ «Սաւուղ կոտորեաց զվհուկսն, եւ դու կամիս սատակել զիս». Եւ թէ զդէմքն ո՛չ ծանեաւ, զի ա՞րդ զխորհուրդն ճանաչէր։

Երկրորդ՝ զի այն քան երրկեաւ ի մահու վհուկն այն, որ այլոց կեանս խոստանայր։

Երրորդ՝ զի զօրհասն իւր ո՛չ գիտէր. ապա եւ ո՛չ զայլոցն կարէր գիտել. զի ասաց՝ «կամիս զիս կորուսանել». որ ո՛չ կորեաւ ի Սաւուղայ։

Չորրորդ՝ զի երդմամբն Սաւուղայ ապա հաստատեցաւ։

Հինգերորդ՝ զի որպէս զկանխագէտ ոչ ասաց Սաւուղայ թէ դու ո՞վ ես որ զիս փրկես ի Սաւուղայ։

Վեցեցորդ՝ զի եհարց ի Սաւուղ թէ «զո՞ խնդրես »։ եւ թէ զառաջիկայն գիտէր, զներկայ միտքն ընդէր ո՛չ գիտաց։ Եօթներորդ՝ զի թէ ճշմարտապէս Սամուէլ յառնէր, ո՛չ կամէր կինն. զի կորուսիչ էր նոցա. այլ գիտէր որ նմանութիւն էր Սամուէլի։

Ութերորդ՝ զի ճչեաց թէ ընդէ՞ր խաբեցեր զիս, դու Սաւուղ ես։ Ա՛րդ թէ զխաբէութիւնն ո՛չ ճանաչէր, զիա՞րդ ճշմարիտ խորհուրդն գիտէր։ Ապա յայտ է թէ՝ որպէս Սաւուղ խաբէր զկինն, նոյնպէս եւ կինն խաբէր զՍաւուղ նմանութեամբն Սամուէլի։

Իններորդ՝ զիա՞րդ զարհուրեցաւ կինն յետ երդմանն յետ երդմանն, եւ անկաւ յերեսս մինչ քաջալերեաց Սաւուղ եւ եհարց։

Տասներորդ՝ Աստուածս տեսի ասէ, զի զՍաւուղ եւ զՍամուէլ ետես։ Եւ թէ նա յարուցանէր, ընդէ՞ր երկու եհան. զի նա միայն զՍամուէլ խնդրէր։

Մետասաներորդ՝ ընդէ՞ր ոչ ծանեաւ թէ Սամուէլ Է. զի ասաց՝ «տեսանեմ այր ալեւոր, եւ կրկնոց զիւրեւ»։ Զի թէ ինքն ձեւացոյց մարմին եւ շունչ եւ յարոյց զնա, զիա՛րդ ոչ ճանաչէր։

Երկոտասաներորդ՝ ընդէ՞ր յետոյ ստեաց եւ կինն զտեսիլն զի եղեն զորթն իւր զդիեցիկ։

Զի թէ գիտէր զստոյգ մահս Սաւուղայ՝ ո՛չ կաշառէր զնա. Ապա ուրեմն յայտ է սոքօք երկոտասան գլխով թէ վհուկն ո՛չ գիտէր զառաջիկայն։

Այժմ տեսցուք զբանսն Սաւուղայ։

Նախ՝ զի ո՛չ ետես զնա այլ միայն կինն. ապա յայտ է զի սուտ նմանութիւն էր։

Երկրորդ՝ ուստի՞ ճանաչեաց թէ Սամուէլ է. զի ահա կինն ասաց. այլ որպէս կինն երեւեցոյց զձեւն, նոյնպէս կարծեաց եւ Սաւուղ։

Երրորդ՝ զի երկիրեպագ նմա զոր ո՛չ տեսանէր։ Արդ՝ յորժամ կենդանի էր դառնութեամբ եւ սգով իջոյց ի գերեզման. այժմ մեռելոյն երկրպագ է։

Չորրորդ՝ զի ասաց՝ «Տէր հեռացաւ յինէն» եւ պատասխանեաց։ Արդ թէ Աստուած ծածկեաց եւ Սամուէլ յայտնէր հակառակ Աստուծոյ, ահա զի բարկացուցանէր զնա. ապա յայտ է զի սուտ է եւ ո՛չ Սամուէլ։

Հինգերորդ՝ զի անկաւ ի վերայ երեսաց։ Արդ՝ թէ ճշմարիտ յարոյց կինն զՍամուէլ. Սաւուղ ո՛չ երկնչէր ի մահու. զի եւ զնա՛ յարուցանէր. եւ թէ երկեաւ, ապա սուտ էր կենդանութիւն մեռելոյն։

Վեցերորդ՝ զի թէ հաւատացեալ էր Սաւուղ ո՛չ երթայր ի պատերազմ. այլ խոյս տայր եւ փախչէր։ Զի որդիքն եւ սպարապետն կազմէին զպատերազմ։ Որ եւ ո՛չ յաղթութիւն, այլ մահ խոստացաւ նմա։ Ապա յայտ է զի ի մէջ կարծեաց էր նա. զի թէ սուտ համարէր զվհուկն, ո՛չ երկնչէր ի մահու։ Եւ թէ ճշմարիտ՝ ոչ երթայր ի պատերազմ։

Ապա ուրեմն ի ժամանակիս յայս ընկեր են Սաւուղայ որք սակաւ մի կարծեօք հաւանին երազոց կամ վիճակաց եւ ռամտեսաց եւ այլոցն։ Իսկ որ բոլորովին հաւանին՝ վհո՛ւկ են եւ արտաքսեալ յեկեղեցւոյ։ Այլ ճշմարիտ փրկութիւն մեր յուսով է եւ աղօթիւք։

Տեսցուք եւ այժմ զորպիսութիւն յարուցելոյն։

Նախ՝ եթէ ճշմարիտ յարեաւ Սամուէլ, ընդէ՞ր ոչ եհար զվհուկն եւ սատակեաց։ Եւ ընդ է՞ր ոչ յանդիմանաց զսաւուղ եկեալ առ վհուկն։

Երկրորդ՝ ընդէ՞ր ոչ երեւեցա՛ւ սաւուղայ. այլ միայն կնոջն որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Երրորդ՝ ընդէ՞ր ինքն ո՛չ ասաց թէ ե՛ ս եմ Սամուէլ. այլ նոքա նմանեցուցին։

Չորրորդ՝ ընդէ՞ր հաւանեցաւ Աստուածս կոչել զինքն եւ երկրպագել նմա. զի նա մարդ էր։

Հինգերորդ երրորդ՝ ընդէ՞ր հակառակ Աստուծոյ եւ այլ մարգարէից զծածուկն սաւուղի յայտնէր։

Վեցերորդ՝ ընդէ՞ր ոչ քաջալերեաց զնա ասելով, եթէ մեռանիս՝ զվհուկդ յարուցանէ զքեզ որպէս զիս։

Եօթներորդ՝ ընդէ՞ր ոչ եկեր ընդ նոսա եւ ոչ նստաւ եւ ոչ շօշափեցաւ։

Ութերորդ՝ ընդէ՞ր սուտ խօսեցաւ։ Ապա յայտ ուրեմնէ զի սուտ երեւումն էր Սամուէլի ձեւացեալ։

Բե՛ր տեսցուք եւ զորպիսութիւն խօսիցն, որ թուի թէ ճշմարիտ զապագայն պատմեն դեւք։

Նախ այսպէս. զի եհարց թէ ընդէ՞ր հաներ զիս. այլ ո՛չէր հարցեալ թէ գիտէր զխորհուրդն։

Երկրորդ՝ զի սուտ խօսեցաւ աստ. զի թէ սամուէլ էր՝ ոչ ուսանէր ի սաւուղայ։ Եւ դեւն յերկրէ ոչ ելանէ։

Երրորդ՝ զի նոր բան ինչ ո՛չ պատմեաց. այլ զոր ինչ ուսաւ ի սաւուղայ՝ երկրորդեաց նմա։ Ապա յայտ է զի զապագայն ո՛չ ասաց։

Չորրորդ՝ զի թէ սամուէլ էր որ ասաց թէ՝ Տէր հեռացաւ ի քէն, եւ այս ո՛չ է մարգարէութիւն. զի կրկնեաց զիւր բանն։ Եւ թէ ոչ էր սամուէլ, այլ զանունն ընկալաւ եւ ինքն դեւ էր, սուտ խօսեցաւ ապա։

Հինգերորդ՝ բանն որ ասաց Սաւուղայ, կամ հրամայական էր, կամ մարգարէութիւն։ Թէ հրամայական էր եւ վճիռ եհատ, ապա Աստուած էր եւ ո՛ չմարգարէ. սուտ ասաց զգոլն Սամուէլ։ Իսկ թէ մարգարէութիւն էր եւ զլինելոցն ասէր, ապա ո՛չ էր Աստուած. սուտ կոչեցաւ անունն ի վերայ։ Իսկ թէ այլհ ինչ էր՝ եւ բարբառն եւ տեսիլն Սամուէլի, սուտ է եւ ո՛չ ճշմարիտ։

Վեցերորդ՝ զի ասաց «վաղիւն անկանիցիս դու առիս»։ Արդ եթէ Սամուէլ յարեաւ եւ մեռաւ եւ կամ կինն, նա՛ ճշմարիտ եղիցի բանն։ Ապա թէ կինն ոչ մեռաւ եւ Սաւուղ մեռաւ, սուտ խօսեցաւ։

Եօթներորդ՝ զի ասաց «առ վաղիւն անկանիցիք ի պատերազմին»։ Եւ ոչ յերկրորդ օրն՝ ո՛չ եղեւ պատերազմ. ապա ուրեմն սուտ խօսեցաւ։

Ութերորդ՝ որպէս սուտ էր յարութիւնն, նոյնպէս սուտ է եւ խօսքն եւ կերպարանօք։ Ապա յայսմ ամենայն ամենայն է յայտ է՝ զի ոչ ինչ գիտեն զառաջիկայն դեւք. եւ ո՛չ իմանան զներկայական խորհուրդս. եւ ո՛չ յառնեն մեռեալք. այլ սուտ կերպարանին։

Եւ թէ ոք ասիցէ, աստեղագէտք գիտեն զառաջիկայն։ Ասեմք եթէ ժամանակն ի շարժմանէ լուսաւորացն է. ըստ գնացից նոցա զառաջիկայն ասեն սովորապէս։ Նոյնպէս եւ դեւք ի նրբութենէ տեսութեան իւրեանց՝ կամ ի լսելոյ խաբեն, զառաջիկայն պատմելով։ Սակայն հանդերձեալն եւ սիրտ մարդոյն՝ միայն Աստուծոյ է գիտելի եւ ոչ այլ ումեք որպէս ասացաւ ի սկիզբն գրոցս։ Այլ եւ մարգարէութեանց բաժանումն ի նոր օրէնքն ասացաւ։ Այս քան յառաջին թագաւորութեանցն։

Գլուխ ԻԷ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԺԳ) Յերկրորդ թագաւորութեանցն

Զի՞նչ է «ամենայն որ մատիցէ ընդ յեբուսացիս ընդ կաղս եւ ընդ կոյրս յատելիս Դաւթի»։

Պատասխան։

Այն է որ կաղք եւ կոյրք ընդդէմ դարձան Դաւթի եւ անարգանօք ասէին՝ մի մտցէ Դաւիթ ի քաղաքս. որ նա՛ ինքն է Երուսաղէմ. որ եղեւ տուն Տեառն։ Կամ զի աղքատասէր էր Դաւիթ եւ բազումք շրջէին ընդ նմա, վասն այն յեփուսացիքն նախանձեցան։ Կամ զի օրէնքն գրեալ էր՝ կուրի եւ կաղի մի՛ դնել գայթակղութիւն, ասէին նախատելով թէ՝ որպէս ո՛չ կարես կոխել զդոսա, նոյնպէս ոչ կարես առնուլ զմուրն յեբուսայ։ Վասն որոյ ասաց Դաւիթ, ամենայն որ մարտնչի սրով ընդ կաղս եւ ընդ կոյրս որպէս ասացին յեբուսացիքն, նա ատելի է անձին Դաւթի. եւ խնայեաց ի նոսա եւ փրկեաց։ Որպէս յետոյ որդի նորա զկաղսեւ զկոյրս բժշկեաց ի տաճարին։ Եւ զայս յիշեցուցանէին, «Ո՛րդի Դաւթի ողորմեա մեզ». որպէս եւ հա՛յր քո արար։

(Պրակ ԺԴ) Ի դարձ տապանակին

Վասն է՞ր մեռաւ Ոզիա։

Պատասխան։

Նա՛խ զի պարտ էր ուսով բառնալ զտապանակն որպէս հրամայեաց Աստուած. եւ նոքա սայլիւ բերէին որպէս այլազգիքն։ Երկրորդ՝ զի անարժան էր ի գիշերին։ Երրորդ՝ զի ո՛չ էր քահանայ. վասն որոյ յետոյ ասէր. Դաւիթ ցքահանայսն, դուք ղեւտացիք սրբեցէք եւ բարձէք զտապանակն. զի մի լիցուք որպէս զՈզիա։ Եօթն դաս պարուց էին. որոց երեքն բերանով երգէին. այսինքն նուագն եւ սրինգն եւ փողքն։ Եւ չորսն ձեռօք. որ է տաւիղն, քնարն, թմբուկն, եւ ծնծղայք։

Եւ ի մեզ Է են ձայնական գործիք որովսաղմոսեմք։

Եւ է զօրութիւնք հոգւոյ։ Եւ Է առաքինութիւնք. Դ մարմնականք եւ Գ աստուածայինք։

Յայս միտս ի բերել ընծային ի սեղանն՝ Է դասք քահանայից կան ի սպասու. եւ երգեն եղանակաւ. եւ քշոց եւ բուրվառ եւ զանգակ հնչէ։ Եւ սարկաւագն սպիտակ զգեստուք հովանի որպէս Դաւիթ։ Եւ ջահք վառեալ. ըստ որում ասէր «ես լոյս աշխարհի եկի»։ Եւ յետոյ բաշխումն նշխարաց. որպէս Դաւիթ բաշխեաց ամենայն Իսրայէլի բլիթ մի հաց, եւ պատառ մի ի տապակէ եւ ի կասկարայիցն։

(Պրակ ԺԵ) Վասն Յանցանացն Դաւթի

Վասն է՞ր յանդիմանեաց Աստուած զԴաւիթ ի ձեռն Նաթան մարգարէի։

Պատասխան։ Նա՛խ զի մի մարդիկ յանդամանեսցեն չարք եւ անողորմք. այլ Աստուած յանդիմանեաեց եւ ողորմեցաւ։ Երկրորդ՝ զի գիտէր Աստուած զղջումն Դաւթի։

Երրորդ՝ զի որք լսեցին զմեղսն Դաւթի, տեսցեն եւ զզղջումն։ Չորրորդ՝ զի ցուցանէ եթէ՝ Խ ամ թագաւորեաց, եւ զայն մինն միայն մեղանչեաց։

Հինգերորդ՝ զի ցուցանէ թէ՝ որ ի սիրելին իւր Դաւիթ ոչ խնայեաց, նոյնպէս եւ զամենայն մեղաւորս յանդիմանէ։ Վեցերորդ՝ ի յոյս եւ յօրինակ ամենայն մեղաւորաց. որք զղջման եւ գտանեն զթողութիւն մեղաց։

Հարցումն։

Յորժամ մեղայ ասաց՝ վասն է՞ր ոչ եբարձ զպատիժն. զի ահա խայտառակեցան կանայք նորա։

Պատասխան։ Նախ՝ զի մեղայն Դաւթի՝ զպատիժն յաւիտենից՝ արար ժամանակեայ խրատ։ Նոյնպէս եւ ամենայն խոստովանութիւն առնէ։ Երկրորդ՝ զի կրկին էր պատիժն. սուր ի տանն, եւ խայտառակութիւն կանանցն։ Ա՛րդ զի ասաց մեղայ՝ ապրեցաւ ի սրոյ մահու։ Եւ վասն զի Նաթան շարժեաց ի զղջումն՝ զկկէս պատժոյն կրեաց։ Զի գո՛յ զղջումն եւ խոստովանութիւն՝ որ զմեղքն բառնայ եւ զպատիժն ընդ նմին։ Որպէս հատեալ տունկ՝ չորանան ճիւղքն. որ բոլորով սրտիւ զղջայ եւ խոստովանի եւ այլ ո՛չ գործ է։

Զի ամօթն եւ արտասուքն ի տեղի հատուցմանեն խոստովանողին։ Եւ է որ զմեղքն թողու եւ զպաիժն կրէ. որք յայլմէ բռնաբար խոստովանին եւ պատահմամբ, եւ դարձեալ սխալին. այսպիսեաց մեղքնմիայն թողուի։ Եւ է որ խոստովանի. եւ ոչ մեղքն միայն թողուի. որք թերի են սրտիւ. եւ զմեղս թերի խոստովանին. եւ ի միտս եդեալ են դարձեալ գործել։ Այսպիսեաց ոչմեղքն թողուի եւ ոչ պատիժն. զի որպէս զշուն դառնայ ի փսխաց իւր։ Սակայն բարի է քան զայն որ ամենեւին ո՛չ խոստովանի։ Զի սա ի կանոնաց թեթեւացեալ է որպէս յառաջիկայդ ցուցանի ի խոստովանութեան ճառն։ Եւ այս գիտելի է, զի ամենայն խոստովանելոց թէ կատարեալ թէ անկատար, պարտ է կարգել զապաշխարութիւն. այսինքն զհատուցումն փոխարինաց։ Նախ՝ զի հեռացի ի չարէն։ Երկրորդ՝ զի մի կրեսցէ զյաւիտենական պատիժն։ Երրորդ՝ զի փառք եւ պսակ է արդարոց եւ կատարեալ խոստովանողաց։ Ապա ուրեմն պարտ է ամենայն մարդոյ ըստ կարգի եւ որպիսութեան լուծ կարգել։

Հարցումն։

Որպէս Դաւթին յետ զղջմանն յիշատակութիւն մեղացն մնաց, ապա նոյնպէս եւ ամենայն մարդոյ մնասցէ՞ թէպէտ եւ խոստովանի։

Պատասխան։

Ասեմ թէ ոչ, զի կատարեալ խոստովանութիւն թոթղու զմեղս, բառնայ զպատիժն, եւ ջնջէ զյիշատակ մեղացն. մինչ զի ո՛չ երեւի ի դատաստանին Աստուծոյ։ Եւ այս է պատճառն. զի դատաստան քահանային քննեալ՝ այլ ո՛չ քննի ի դատաստանին Քրիստոսի «զի զոր լուծանէք՝ լուծեալ լիցի» ասէ. եւ դարձեալ նոյն ինքն Քրիստոսիէ ի ձեռն քահանային. եւ իշխանութիւն նորա ոչ տկարանայ երբէք. որպէս զհաց եւ զգինին կատարէ եւ զայլ խորհուրդս. նոյնպէս եւ աստ։ Եւ յայս ասեն հերձուածօղ ազգն Ֆռանգաց, թէպէտ խոստովանին աստ, յիշատակի մեղքն ի դատասատնին։

Իսկ մեղքն Դաւթի յիշատակեցաւ վասն երկու պատճառի։ Նախ՝ ի յոյսթողութեան մեղուցելոց։ Զի եւ մեք զղջացեալ ապաշխարեմք զմեղս։ Երկրորդ՝ վասն տկարութեան օրինացն. զի ի հինն ո՛չ կարէր բառնալ զմեղս առանց մարմնական փոխարինաց եւ յիշատակութեանց։ Այլ շնորհք նորոյս կարողութեամբ արդարացուցանէ զմարդ այնպէս, մինչ զի սպիք մեղացն ջնջին եւ յիշատակութիւնն ծածկի։ Որոց ըղձանայրԴաւիթ, «երանի ում թողութիւն եղեւ մեղաց. եւ ծածկեցան ամենայն յանցանք նորա»։ Եւ որպէս շնորհք մկրտութեան առաւել է քան զթլփատութիւն նոցա, զի զմեղս սրբէ եւ զարքայութիւն բանայ։ Սոյնպէս եւ շնորհք ապաշխարութեան նորոյս առաւել է քան զհնոյն. զի առանց գործոց հատուցման ո՛չ կարէին արդարանալ. իսկ աստ շնորհօք թողութեան միայն, կարէ արդարանալ։ Եւ թէ ասիցեն՝ խոստովանեալ մեղս այլ ո՞չ յիշեմք։

Ասեմք թէ՝ մեզ պարտ է ի մտի պահել եւ ի լեզուի զմեղս. եւ ցաւիլ եւ հոգալ հանապազ վասն անցեալ մեղացն եւ չգործելոյ բարեացն։ Այլ ի դատաստանն քննութեան ջնջեալ է զորինչ մեզ ի մտի ունիմք. որպէս ասացաւ ի վերոյ։

(Պրակ ԺԶ) Թէ մեռաւ առաջին զաւակն Բերսաբէի

Առաջին զաւակն Բերսաբէի վասն է՞ր մեռաւ։

Պատասխան։ Նախ՝ զի շնութեան էր որդի։ Երկրորդ՝ զի զսուր պատժոյն նա կրեաց։ Երրորդ՝ զի խրատեսցին շնացօղք։ Չորրորդ՝ զի մի նախատ լիի ծնողացն։ Հինգերորդ՝ զի բամբասեալ լինէր։ Վեցերորդ՝ զի ո՛չ կարէր թագաւորել։ Եօթներորդ՝ զի ոչ կարէր շինել զտաճարն սուրբ։ Ութերորդ՝ զի առանց մեղաց ել յաշխարհէ։ Եւ այսպէս ամենայն տղայոց հանդիպի մահ ըստ խնամոցն Աստուծոյ։

Հարց։ Դաւիթ ընդէ՞ր ոչ ետ պատասախանի անարգանացն Սիմէի։

Պատասխան։ Նախ՝ զի մեզ օրինակ լիցի չտալ պատասխանի որք նախատեն զմեզ, ասելով՝ «եդի պահապան բերանոյ իմոյ»։ Եւ Տէրն ասէ. ցնծացէք եւ ուրախ լերուք, զի վարձք ձեր բազում են յերկինս։ Երկրորդ՝ զի ճշմարիտ էր նախատինքն. զի սպան զՈւրիա։ Երրորդ՝ զի Տէր գրգռեաց զնա որպէս զՆաթան։ Չորրորդ՝ զոր ծածկեաց Նաթան՝ յայտնեաց Սիմէի եւ ելից։ Հինգերորդ՝բանիւ եւ արդեամբ սպան զՈւրիա, եւ նոյնպէս վճարի։ Բանիւ նախատէ Սիմէի, եւ արդեամբ Աբիսողոմ։ Վեցերորդ, լռեաց՝զի Տէր հատուսցէ բարիս ընդ այնր որպէս եղեւ. Զի բանիւ սաղմոս երգեաց. եւ արդեամբ յաթոռ թագաւորութեան հաստատեցաւ։ Որպէս ասէ ի յիսներորդ սաղմոսին, «հոգւով պետութեամբ քով հասատաեա՛ զիս»։

Եւ թէ՝ «բերան իմ երգեսցէ զօրհնութիւնս քո»։

Այլ աստ ասէ սուրբն Եփրեմ եթէ խրատն Դաւթի եղեւ հատուցումն մեղացն այլ եւ պարտք բարեաց առ Աստուած ի ցոյց օրինի ամենայն ապաշխարողաց։ Զի մի եւ նոյն ապաշխարութիւն է հատուցումն մեղաց, եւ նիւթ բարեաց առ Աստուած։

Եւ գիտելի է, զի ապաշխարութիւն աստի կենացս՝ է հատուցումն եւ պսակ բարեաց։ Իսկ յետ մահու պաշտօնք եւ տուրք աղաքտաց եւ այլն՝ է հատուցումն պատժոց միայն։ Իսկ յետ յարութեան տանջանք անվճար եւ առանց հատուցման. մինչեւ հատուցանէ ասէ զյետին Նաքարկիտն. այսինքն զի ո՛չ հատուցանի եւ ո՛չ վախճանի տանջնքն։

Հարցումն։

Ո՞րք են նմանեալ Ադամայ մարմնոյ մասամբք։

Պատասխան։ Դաւիթ աչօք։ Աբիսողոմ հերովն։ Ասայէլ ընթացիւք։ Եւ Տէր մեր բոլորովին եղեւ երրկրորդ Ադամ։

Հարց։ Զի՞նչ էր կարօտիլն Դաւթի ջրոյն Բեթլէհէմի

Պատասխան։ Նախ՝ որպէս Գեդէոն ջրովն փորձեաց զհաւատս զօրացն. նոյնպէս եւ Դաւիթ։ Երկրորդ՝ զի այնու գիտասցէ զաղթութիւն թշնամեացն։ Երրորդ՝ ջուր Բեթլէհէմի։

Պատասխան։ Նախ՝ որպէս Գեդէոն ջրովն փորձեաց զհաւատս զօրացն. նոյնպէս եւ Դաւիթ։ Երկրորդ՝զի այնու գիտասցէ զյաղթութիւն թշնամեացն։ Երրորդ՝ ջուր Բեթլէհէմի է Տէր մեր. որ զծարաւս մեր զովացոյց։ Չորրորդ՝ ի տիպն Քրիստոսի որ ասէր ծարաւի եմ եւ ո՛չ էարբ։ Որեւ Դաւիթ Տեառն նուիրեաց զջուրն զայն։

(Պրակ ԺԷ) Վասն սատակման մահու

Վասն է՞ր հրամայեաց թուել եւ մահ ածել ժողովրդեանն։

Պատասխան։ Նախ թուել հրամայեաց որպէս այն որ թոյլ ետ Իսրայէլի մարտնչիլ ընդ Բենիամենի։ եւ անկան ԼՌ ի դասուց նոցա։

Երկրորդ՝ որպէս թուեաց դովեկ զքահանայսն զիմի զերծանիցեն ի սրոյն. նոյնպէս եւ այս քահանայիցն վրէժ խնդրութեան էր. զի կամեցաւ ժողովուրդն փրկել զնոսա։

Երրորդ՝ որք թուեցան ընդ Աբիսողոմայ եւ սպանանէին զԴաւիթ, այս նոցա վրէժն է։

Չորրորդ՝ թուեաց զնոսա զի յորժամ մարդամահն լինի, գիտասցեն զորքանութիւն մեռելոցն, եւ զծանրութիւն մեղացն։

Հինգերորդ՝ զի կատարեալ էր խոստումն Աստուծոյ թէ՝ «զաւակք ձեր լիցին առանց թուոյ». եւ նոքա ուխտազանց եղեն. վասն այն մահ էած ի վերայ։ Ուստի յա՛յտ է, զի ցեղն Իսրայէլի ԸՃՌ էին. եւ ցեղն Յուդայ ԵՃՌ. եւ ցեղն քահանայից եւ Բենիամենի ո՛չ անկաւ ի թիւ։ Եւ սոքա պատերազմօղք. թող զայլ խառնիճաղանճն։

Հարց։ Վասն է՞ր յերից պատուհասից զմինն խնդրեաց։ Պատասխան։ Նախ՝ զի Գ ամ սովն, եւ Գ ամիս սուրն՝ սաստիկ էր քան զերեք աւուր մահն։ Երկրորդ՝ զի սովնեւ սուրն զբարիեւ զչար իմիասին պատժէ. այլ մահն ընտրութեամբ Աստուծոյ է. եւ ժողովի ի վերայ յանցաւորացն. ուստի յայտ է զի Դաւիթ ո՛չ էր յանցաւոր ո՛չ պատժեցաւ։ եւ այն զի յառաւօտէն մինչ յերեք ժամն ՀՌ սատակեցաւ ըստ արդարութեան վճռին։ Այլ յայնմ հետէ ողորմութիւն Աստուծոյ արգել զայլ աւուրսն։

Ապա թէ ոչ՝ ի միում աւուրն ԵՃ եւ ԿՌ կամէր կոտորել այսու համարով. եւ ոչ ինչ մնայր ի ժողովրդենէն։

Եւ այն զի Դաւիթ միայն ետես զկոտորօղ հրեշտակն, զի միջնորդեսցէ։ Եւ մինչ ընթացաւ ի կալն ուռնայի եւ գնեաց ղեզինսն եւ ողջակիզեաց, եհաս ի Զ ժամն. որ յառաջն դադարեալ էր սուրն։ Նախ՝ նշանակէ զսեղան խաչին Քրիսոտոսի. որ յերեք ժամուն մինչեւ ի Զ ժամն խաչեցաւ, եւ հաշտեցաւ Աստուած։ Երկրորդ՝ զի յորժամ ուխտէ մարդ, ի նոյն ժամն դադարի ցասումն Աստուծոյ։ Ապա յորժամ կատարեմք՝ երեւի մեզ։ Տես, զի յորժամ կոտորեաց զՀՌսն՝ ասացաւ հրեշտակին արգելուլ զսուրն։ Ցուցանէ թէ տարաժամ մահն ընտրութեամբ եւ կամօքն Աստուծոյ լինի, եւ ո՛չ պատահմամբ որպէս ասաեն ոմանք։ Եւ տես, զի պաշտմամբ եւ պատարագաւ յետս դառնայ բարկութեան սուրն։

(Պրակ ԺԸ) Բաղդատութիւն Դաւթի եւ Տեառն մերոց

Գտի զԴաւիթ այր ըստ սրտի իմում, որ արասցէ զամնայն կամս իմ»։ Այսինքն որպէս սիրտ իմ առնէ զիրաւունս եւ զարդարութիւն։ Որ օրինակաւ ակն արկէ ի Տէր մեր ի մարդացեալ բանն. որոյ գործք ձեռացն արդարութիւն եւ իրաւունք են։ Եւ բազում իրօք օրինակն համեմատի առ ճշմարտութիւն։

Նախ՝ զի որդի է յԵսսեայ. որ է պտուղ կղզւոյ. եւ Տէրն մեր եղեւ պտուղ Մարիամու ցամաքեալ ի խոնաւութեանց կենցաղոյս։

Երկրորդ՝ կոչի Դաւիթ որ է՛ սիրեցեալ եւ բաւական ձեռօք։ Եւ Տէր մեր սիրեցեալ ի հօրէ եւ ի մարդկանէ իբր զորդիս մի եղջերոյ. եւ նա՛ է բաւական յամենայն գործս եւ ի պարգեւս։

Երրորդ, նա՛ է հովիւ հօտից, եւ Տէր մեր հովիւ կոչեցաւ իմանալեացն վերնոց եւ մարդկան մոլորելոց։

Չորրորդ, ի հովւութենէ օծաւ թագաւոր եւ Տէր մեր նա՛խ քարոզեաց, եւ ապա ժողովեաց. եւ տիրեաց յերկինս եւ յերկրի։

Հինգերորդ, նա՛ փոքրեւ կրտսեր եղբարցն։ Եւ Տէր մեր երկրորդ Ադամ. եւ փոքրիկ կոչեցաւ քան զհրեշտակս եւ առաւել պատուեցաւ։

Վեցերորդ, խոտեցաւ Սաւուղ եւ ընտրեցաւ Դաւիթ։ Խոտեցաւ հին օրէնքն, եւ ընտրեցաւ նորս։

Եօթներորդ, զառաջինն օծաւ ի Բեթլէհէմ։ Եւ Տէր մեր ի ծնունդն կոչեցաւ օծեալ ի հրեշտակէն։

Ութերորդ, ի ձեռն Սամուէլի եւ իւղով օծաւ։ Եւ Տէր մեր ի հօրէ օծաւ եւ հոգւով սրբով։ Իններորդ, խաղաց հոգին ի վերայ Դաւթի, եւ աղաւնակերպ հոգին ի վերայ Քրիստոսի։

Տասներորդ, մանուկ խարտեաշ եւ տեսլեամբ գեղեցիկ։ եւ «եղբօր որդին իմ կարմիր է եւ սպիտակ». որ նշանակէ զանմեղութիւն եւ զմահն. այլ եւ զաստուածութիւն եւ զմարդկութիւն միաւորեալ։ Իսկ «տեսլեամբ գեղեցիկ», զի նստի յերկինս եւ հայի յանդունդս։ Եւ հայելով ի հիւանդս բուժէր, եւ զմեղաւորս սրբէր։

Մետասաներորդ, ի բերանոց գազանաց կորզէր զհօտս. եւ Տէր մեր փշրելով զժանիս մեղաւորին, կորզեաց զհաւատացեալս իւր։

Երկոտասաներորդ, եթող զոչխարսն ի տուարածսն։ Եւ Տէրն զիննսուն եւ զինն յանապատին։

Երեքտասաներորդ, եհար զԳողիաթ զնախատիչն Իսրայէլի։ Եւ Տէրն զսատանայ նախատիչ մարդկան ազգի։

Չորեքտասաներորդ, ցպով եւ պարսաքարով ել ընդդէմ գողիաթու։ Եւ Տէր մեր խաչիւ որ վէմ կոչեցաւ, եւ ի ձայն բարձր աղաղակեաց եւ արձակեաց զհոգին։

Հնգետասաներորդ, Ե ողորկ քար էարկ ի մախաղն։ Ե զգայութիւնք անբիծ եւ անարատ մարմնոյն։

Վեշտասաներորդ, դարձեալ Խ օր արձանացաւ գողիաթ։ Եւ զՏէրն Խ օր փորձեաց սատայ։

Եօթն եւ Ժ, անդ միով քարամբ է հար։ Եւ աստա մի բնիւ բերանոյ ի պարսէ լեզուին։

Ութ եւ Ժ, զօրացաւ Դաւիթ անուամբ Աստուծոյ։ Եւ Տէր մեր զօրութիւն է հօր Աստուծոյ։

Ինն եւ Ժ, սրովն գողիաթու սպան զնա։ Եւ Տէր մեր սրով մահուան սպան զիշխանն մահու։

Քսաներորդ, կոխեցին զայլազգիսն Իսրայէլ եւ Յուդայ։ Եւ խոստովանօղք Քրիստոսի զդեւս այլազգիսն։

Քսան եւ մի, եւ հարին մինչեւ ի դրունս գեթայ։ Եւ հաւատացեալք մինչ ի դրունս դժոխոց. եւ եղեն ի տեսիլ ամենայն մսեղեաց։

Քսան եւ Բ երկոքին դուստրն խօսեցաւ Դաւթի, եւ կրտսերն տուաւ։ Եւ փեսային Քրիստոսի կրկին խօսեցաւ եկեղեցի եւ նորս տուաւ։

Քսան եւ Գ, զօրաւոր կարգեցւ Դաւիթ։ Եւ Տէր մեր գլուխ զինուորաց եկեղեցոյ։

Քսան եւ Դ, Դաւիթ հալածեցաւ ի Սաւուղայ։ Եւ որդի նորա յորդւոց նորա։

Քսան եւ Ե, այսնչար խեղդէր զՍաւուղ. եւ նոյն այսն զորդիսն Սաւուղայ յաւուրս Տեառն։

Քսան եւ Զ, Դաւիթ դիւրէր Սաւուղայ։ Եւ որդի նորա Որդւոց նորա։

Քսան եւ Է, Սաւուղ փոխանակ պատուելոյ խորհէր Դաւթի չարիս. եւ որդիքն Սաւուղայ որդւոյն Դաւթի փոխանակ երկրպագելոյ, ասէին «եկայք արկցուք փայտ ի հաց մարմնոյ նորա, եւ ննջեսցուք զյիշատակս նորա»։

Քսան եւ Ը, ձգեաց Սաւուղ զգեղարդն Դաւթի, եհար զորմն եւ ապրեցաւ Դաւիթ։ Եւ որդիքն Սաւուղայ հարկանել ետուն զկողս Տեառն եւ ո՛չ վնասեցին աստուածութեան նորա։

Քսան եւ Թ, հարեալ որմն վկայեաց թէ սպանօղ է Դաւթի Սաւուղ։ Եւ չարչարեալ եւ մեռեալ մարմինն վկայէ թէ աստուածասպանք են հրէայքն։

Երեսուներորդ, կացոյց Սաւուղ պահապան Դաւթի։ Եւ կացուցին պահապան գերեզմանին Քրիստոսի։

Երեսուն եւ մի, գիշերի ընդ պատուհանն ել, թողեալ զպատանսն յանկողնի։ Եւ Տէրնի գիշերի յարուցեալ եթող զկտաւն ի գերեզմանին կնքեալ։

Երեսուն Բ, յետոյ առ Սամուէլ ի Նաւաթ գնացեալ եւ հոգի Աստուծոյ խաղացեալ. եւ Տէր մեր առ հայր ի յերկինս ելեալ, եւ յառաքեալսն զհոգին առաքեալ։

Երեսուն Գ, Դաւիթ մարգարէ է մարգարէանային. եւ որդի Դաւթի յողոգոմեանն աղաղակէին։

Երեսուն եւ Դ, Դաւիթ թաքեաւ Գ օրեայ առ վիմին։ Եւ Տէրն Գ օրեայ ի գերեզմանին։

Երեսուն եւ Ե, հաստատեաց զուխտն առ Յովնաթան եւ Մելքօղ։ Եւ Տէրն եղբարց իւրոց եւ եկեղեցւոյ. «որպէս հայր ինձ ուխտեաց՝ եւ ես ձեզ ուխտեմ» ասէ։

Երեսուն եւ Զ, պահեցաւ սուրն գողիաթու ի խորանն։ Եւ խաչն փրկական ի յեկեղեցի։

Երեսուն եւ Է, զհաց սրբութեան մանկանցն։ Եւ Տէրն զհացն եւ երկնային հաւատացելոց։

Երեսուն եւ Ը, Ե նկանակն եւ սուրն։ Այսինքն պատճառ կենաց եւ մահու անարժանից եւ արժանաւորաց։

Երեսուն եւ Թ, Դաւիթ այլակերպեցաւ ի մէջ այլազգեաց։ Եւ Տէրն անարգեցաւ ի խաչին։

Քառասուներորդ, Սաւուղ բազում անգամ խնդրէր զԴաւիթ եւ ո՛չ կարէր ըմբռնել։ Եւ որդիքն Սաւուղայ զՏէրն. զի ո՛չ էր հասեալ ժամ նորա։ Այլ եւ Դաւիթ եգիտ զՍաւուղ եւ զզօրսն նորա, իքուն եւ ո՛չ վնասեաց. այլ զէնն էառ։ Եւ Տէրն ո՛չ կամի զմահ որք ննջեն ի մեղս. այլ զպատճառս մեղացն հանէ։ Դաւիթ բարի արար չարին Սաւուղայ. եւ որդի Դաւթի չարչարողացն զնա։ Դաւիթ պաշարեցաւ յայրին։ Եւ Տէրն մեր ի դժոխս եւ քակեաց զնա։ Դաւիթ ելեալ ի բարձր տեղի աղաղակեաց առ Սաւուղ՝ «ո՞ւր է գեղարդն քո»։ Եւ Տէր մեր ել ի յերկինս աղաղակեաց «ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո»։ Դաւիթ եթող զհրէաստան եւ բնակեցաւ յայլազգիս։ Եւ որդի նորա եթող զհրէայս եւ հանգեաւ ի հեթանոս։ Դաւիթ չորս ամ բնակեցաւ ի գէթ մինչ մեռաւ Սաւուղ։ Եւ Տէր մեր յԵգիպտոս՝ մինչ մեռաւ Հերովդէս։ Կոտորեաց Սաւուղ զքահանայս վասն Դաւթի։ Եւ Հերովդէս զմանկունսն Բէթլէհէմի։ Դաւիթ եհար զամաղէկ որ գերեաց զհրէայսնեւ զայլազգիս։ Եւ Տէր մեր եհար զգերիչն հրէից եւ հեթանոսաց։ Դաւիթ դարձոյց զերկու կանայս եւ զամենայն աւարն։ Եւ որդի նորա զԲ դասս հաւատացելոց եւ զամենայն հոգիսն ազատեաց։

Յիսներորդ, կոչեաց զանունն աւար Դաւթի։ Եւ այս ազատութիւն Քրիստոսի։ Այլ եւ օրհնութիւն բաշխեաց յաւարէն ամենայն ծանօթից։ Եւ Տէրն առեալ աւար բաշխեաց պարգեւս որդւոց մարդկան։ Դաւիթ երեսնամեայ թագաւորեաց։ Եւ Տէր մեր Լ ամեայ մկրտեցաւ եւ ի գերեզմանէն յարեաւ։ Երիցս օծաւ Դաւիթ։ Եւ որդի նորա ի յարգանդի, եւ ի Յորդանան, եւ ի վերայ խաչին արեամբ։ Դաւիթ ԼԳամ թագաւորեաց. եւ Տէր մեր մարմնով ի վերայ երկրրի։ Թագաւորեաց նախ Է ամ ի վերայ Յուդայ, եւ ապա ամենայն Իսրայէլի։ Եւ Տէր մեր յեօթն դարոյս թագաւորէ հաւատացելոց, եւ ի վախճանի ամենայնի. յորում «ամենայն լեզու խոստովանեսցի Տէր զՅիսուս» ասէ առաքեալն։ Քառասուն ամ թագաւորեաց Դաւիթ, որ է չորիցս Ժ։ Եւ սկիզբն եւ եւ կատարումն ամենայնի է Տէր մեր։ Դարձեալ, ժամանակն ունի մասունս երիս մշտնջենաւորն։ Եւ դարձեալ յաւիտենական է բանն. եւ ժամանակեայ մարմինն. եւ մշտնջենաւոր հոգին. եւ անքակտելի միութիւն ցուցանէ մեզ զչորս թուոյն։ Եւ ամենայնիւ կատարեալ գոյացութեամբ։ Դաւիթ արար յողորմութիւն կաղացն եւ կուրացն յեբեսացոց։ Եւ Տէր մեր բժշկեաց զկաղս եւ զկոյրս որ «որդի Դաւթի» աղաղակէին։ Դաւիթ էառ զԵրուսաղէմ եւ շինեաց իւր տուն։ Եւ Տէրն զվերինն Երուսաղէմ, եւ ետ իւրայնոցն զխաղաղութիւն։

Վաթսուներորդ, մարտեաւ ընդ Ադրիազարու եւ սպան եւ քակեաց զկառս նորա, եւ զթագն եդ ի գլուխ իւր. եւ Տէրն մարտեաւ ընդ Բելիարայ եւ յաղթեաց մահու. եւ քակեաց զդժոխս. էառ աւար զգերեալսն եւ էհան յարքայութիւն երկնից. տալով նոցա զանթառամ պսակն։ Դարձեալ հալածեցաւ յԱբիսողոմայ։ Եւ Տէրն յորդոց ժողովրդեան իւրոյ։ Դաւիթյետ յերկուց ամաց ետես զԱբիսողոմ։ Եւ Տէրն զմեղաւորս յետ ապաշխարութեան հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Այլ եւ յետ աստեացս եւ մահուտեսանէ ի դատաստանիս։ Խորհի Ակիտոփէլ չար վասն Դաւթի եւ խեղդի։ Եւ Յուդայ վասն Տեառն խորհեցաւ եւ խեղդեցաւ։ Անարգէ Սիմէի զԴաւիթ։ Եւ զՏէրն «վահ որ քակէիր զտաճարն»։ Հետիոտս փախեաւ եւ ծածկեալ գլխով. եւ նոյնպէս Տէրն ի խաչին։ Դաւիթ երիցս սուգ էառ մեռելոյ։ Եւ Տէրն ի վերայ Երուսաղէմի եւ ի գերեզմանն Ղազարու եւ մերձ ի խաչն։ Երկու յաւանակն Սիբայի։ Էշն եւ յաւանակն Յիսուսի։ Սադովկ եւ Աբիաթար։ Աննա եւ Կայիափա. որ եւ աղջիկն հետազօտեալ։ Դաւիթ հալածեալ ի Սաւուղայ եւ յԱբիսողոմայ։ Եւ Տէր մեր յանհաւատից եւ հերձուածողաց։

Եօթանասներորդ, յերիս առաջս զօրօք յաղթեաց թշնամեաց։ Եւ Տէրն մարմնով եւ հոգւով եւ աստուածութեամբ յաղթեաց։ Այլ եւ Դաւիթ անյիշաչար եղեւ Սիմէի նախատչի։ Եւ Տէրն խաչողաց իւրոց աղօթէր։ Դարձոյց ի Յորդանանու զԲերզելի որ տասամբն կերակրեաց զԴաւիթ։ Ի տիպ հին օրինացն Ժ բանեան զոր կատարեաց Քրիստոս։ Եւ Եփրեմեանցն զկարգելն առ Յուդա։ Ի ցոյցս հրեշտակացն յորժամ արար փրկութիւն մարդկան ազգի։ Ընդ վզեալ Սաբէի եւ կորուսեալ ի կնոջէ։ Եւ սատանայի կործանեալ յիմաստութիւն կուսէ։ Յաղթեաց Դաւիթ հնգից հսկայիցն։ Եւ Տէրն մեր իշխանացն զգայութեանց։ Դաւիթ ծարաւեալ ջրոյն Բեթլէհէմի ծնիցելոյն ի Կուսէ։ Եւ ծարաւեալ Տէրն ի խաչին փրկութեան մարդկան ազգի։ Բերին Գ արքի ջրոյն Բեթլէհէմի, եւ Գ աւետարանիչքն զծնունդն Քրիստոսի։ Դաւթի Գ արք անուանիք, եւ աբեսեա չորրորդ ընդ նոսա։ Գ աւետարանիչքն, եւ Յոհաննէս որդի Սողոմեայ։ Երեսուն եւ Է զօրաւորք Դաւթի։ Եւ ԼԷ թիւ հնոյն օրինաց։ եւ այլ նորոց կտակի։ Եւ կամ ԻԲ գլխաւոր են գրոց հնոց. եւ Ժ բան օրինաց. եւ չորից աւետարանաց. եւ մինն առաքելական։ Դաւիթ կանգնեաց սեղան եւ դարձոյց զսուր հրեշտակին։ Եւ Տէր մեր զսգեղան խաչին զենմամբ պատարագին ի փրկանս եւ ի կեանս աշխարհի։ Այլ եւ գոհացաւ ի վերջոյ ի վերայ ամենայն յաղթութեանցն։ Եւ տրտմեր ի վերայ ամենայն ներգործութեանցն։ Որ եւ ամենայն օրհնութիւնքն ի Տէրն ակնարկէ. որ եղեւ գլուխ հեթանոսաց. յաղթեաց մահու եւ բարձրացաւի գերեզմանէ։ Եւ նմա փառք եւ գոհութիւն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԻԸ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԺԹ) Յերրորդ թագաւորութեանցն

Վասն է՞ր ցրտացաւ ի ծերութեանն Դաւիթ։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն թէ՝ զի Դիովքն իւր անէծ Գողիաթ, ա՛յն կատարեցաւ։ Այլ զի ծերութիւն որդի էր յԵսսեայ, վասն որոյ ի ծերութեան ցրտացաւ։ Ուստի յայտ է, զի որակ ծնողացն խառնի ի բեղնաւորիլն. ի դաշտանւոյն գօդի։ Ի հիւանդութենէ, ի շիկութենէ։ Որպես Ադամ տրտմութեամբ ծնաւ զորդին Կայէն։ Ցաւած ծնողացն ցաւածին որդի։ Այսպէս ամենայն մարդոյ հանդիպի։

Հարցումն։

Վասն է՞ր ոչ գիտաց զԱբիսակ։

Պատասխան։ Նախ պարկեշտ եւ զգաստ էր։ Երկրորդ՝զի մի սովորութեամբ գիտասցէ եւ զայլ կոյսս։ Երրորդ՝ զի հատուսցէ զշնութիւն Բերսաբէի անարատութեամբ նմին։ Չորրորդ՝ ի տիպ աստուածահօրն Յովսեփայ առ անարատ կոյսն։ Եւ այսպէս կոչի Դաւիթ օրինակ Յովսեփու։

Հարց։ Վասն է՞ր հրամայեաց սպանանել զՅովաբ եւ զՍիմէի զի երդուեալ էր նմա։

Պատասխան։ Երդուաւ Սիմէի Դ դիմօք։ Նախ՝ զի ինքն ո՛չ սպանցէ։ Երկրորդ՝ զիի նոյն օրն ո՛չ մեռցի։ Երրորդ՝ զի աբեսեանքն ո՛չ սպանցեն։ Չորրորդ՝ զի առանց այլ մեղաց ո՛չ մեռցի. եւ ճշմարիտ պահեաց։ Իսկ այժմ ուխտէ սպանանել. զի ըստ օրինացն զգործ արդարութեան գործեսցէ։ Որ ասացաւ «արիւն ընդ արեան»։ Եւ «որ հայհոյէ զիշխան սատակեսցի»։ Զի անդ որ գործէր զմեղս՝ եւ որ վրէժ ոչ խնդրէր՝ միապէս էր յանցանք։

Եւ այս գիտելի է, զի դատաստան հայի յարդարութիւն Աստուծոյ. եւ օրն դատաստանի։ Եւ շնորհք նոր օրինաց հայե յողորմութիւն Աստուծոյ եւ ի փառս զերինն Երուսաղէմի որպէս ասացաւ ի վերոյ։ Այլ որ հրամայեցաւ Սիմէի ոչ ելանել յԵրուսաղէմէ. եւ յորժամ ել մեռաւ։ Նախ զայն ցուցանէ առ նորս, եթէ ոք յանգիտութեան մեղանչէ՝ թողու Աստուած. եւ որ դարձեալ կրկնէ, եւ զառաջինն պահանջէ ասէ։ Երկրորդ՝ զկանոնս ապաշխարութեան նշանակէ զոր խոստովանահայրն կարգէ. զի թէ յանցանէ ոք՝ մեղանչէ։

(Պրակ Ի) Վասն Տաճարին

Վասն է՞ր հրամայեցաւ Դաւթի ո՛չ շինել զտաճարն։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն եթէ արիւն բազում եհեղ Դաւիթ։ Ասեմք եթէ՝ Մովսէս արիւն եհեղ. եւ յԵսու բազում. եւ Սամուէլ. եւ ոչ մեղանչեցին։ Զի թշնամեաց Տեառն սատակումն՝ արդարութիւն էր նոցա։ Եւ ի յանցանս Ուրիայի ո՛չ էր անկեալ։ Այլ ա՛յս է ճշմարիտն. զի պատերազմ եւ խռովութիւն էր յաւուրս Դաւթի մինչ սատակեաց զնոսա. եւ որդի նորա ի խաղաղութեան ժամու շինեաց զտաճարն։ Զայս ցուցանէ թէ՝ որ քան ի խռովութեան եմք ընդ թշնամւոյն եւ յանձինս մեր՝ ո՛չ լինիմք տաճար Աստուծոյ։ Այլ ի խաղաղութեան հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ այլոցն։

Դարձեալ, կամեցաւ Աստուած այլով իւիք յարգել զԴաւիթ, եւ այլով զորդին իւր յետ նորա։ Եւ այս ի տիպ փրկչին. զի որդին միածին շինեսցէ զտաճար բնութեան մերոյ մարդանալովն իւր։ Եւ տե՛ս, զի ոչ ինչ էր հրէիցն ի տաճարին։ Զի զտեղին յեբուսացւոցն գնեաց Դաւիթ։ Եւ ճարտարապետն քիրամ տիւրացի էր որ շինեաց. ե ւ քիրամ արքայ զփայտն առաքեաց։ Եւ քարահատք եւ բեռնակիրքն ՃԾՌ՝ յայլազգեացն եւ եկամուտք էին։ Նաեւ վերակացուք նոցա ԳՌ եւ ԶՃ։ Եւ նիւթն ոսկի եւ արծաթ եւ պղինձ եւ երկաթ։ Այլ եւ խունկն եւ պատուական ակունքն ի հեթանոսաց էր։ Եւ ինչ ոչ գոյր ի հրէիցն, բայց միայն Սողոմօն. որոյ հրամանաւն շինեցաւ ի տիպ հեթանոսաց եկեղեցւոյ զոր շինելոց էր Տէր մեր։

Հարցումն։

Զի՞նչ է ի հազարս գտի այր մի. ի կանանց եւ ո՛չ մի։

Պատասխան։ Ասեն թէ՝ Ռ կին էր Սողոմոնի. ԷՃ տիկնայք, եւ ԳՃ հարճք. եւ նոցա Ռ պահապան. իսկ ի փորձելն խաբեաց զհազար կանայսն. եւ ի յարանցն մին ո՛չ խաբեցաւ. այս առասպել է։ Այլ զայն ասէ թէ յամենայն ազգս արանց գտաւ այր մի Քրիստոս, ազատ ի պարտուց սկզբնականին. եւ ի կանանց եւ ո՛չ մի։ Իսկ այն որ ասէ Կ էին թաքուհիք եւ ութսուն հարճք եւ անթիւ հարսնածուք։ Վաթսունն՝ Զ տասնէ. նշան նոցա՝ որք ԶԺ բանեան օրէնսն կատարեն ի Զ դար կենցաղոյս. այսինքնի տղայութենէ մինչ ի մահ. նոքա թագուհիք եւ ժառանգ են արքայութեան։ Եւ Ձ հարճք, որք զութ օրէնսն կատարեն։ Այլ զսէրն Աստուծոյ եւ զսէր ընկերին ոչ։ Եւ սոքա են հարճք որ կարեն ի բաց հանիլ ի ժառանգութենէ. զի սէրն է կապ եւ լար շարոցին որ ո՛չ թողու ցրուիլ։ Եւ հրաւիրակք են անուանեալ քրիստոնեայք որք չունին զգործս՝ նոքա փութով հանին ի բաց։

(Պրակ ԻԱ) Բաղդատութիւն Սողոմոնին եւ Տեառն

Առաջին, զի կոչեցաւ յԱստուծոյ սիրեցեալ սիրելի։ Եւ Տեառն մերոյ ասէր հայր՝ «դա՛ է որդի իմ սիրելի ընդ որ հաճեցայ»։

Երկրորդ՝ աւետեաց Դաւթի զՍողոմոն որդի։ Եւ աւետեաց Աբրահամու եւ Դաւթի «ի զաւակի քում օրհնեսցին ազգ երկրի»։

Երրորդ՝ Սողոմոն խաղաղութիւն թարգմանի։ Եւ Տէր մեր արար խաղաղութիւն յերկինս եւ երկրի։

Չորրորդ՝ կոչեցաւ իմաստուն։ Եւ Քրիստոսէ Աստուծոյ զօրութիւն եւ իմաստութիւն։

Հինգերորդ՝ նա՛ զաթոռն Դաւթի։ Եւ Տէրն ըզկործանեալ բնութիւնս կանգնեաց։

Վեցերորդ՝ օրինակն Սողոմոն՝ եւ ճշմարտութիւն Քրիստոս կարդաց հայր Աստուած։

Եօթներորդ՝ խոստացաւ յաւիտենից թագաւորել։ Եւ Քրիստոսի վախճան ո՛չ գոյ ասէ հրեշտակն։

Ութերորդ՝ նա տաճար շինեաց։ Եւ Տէրն զեկեղեցի տաճար Աստուծոյ կենդանոյ։

Իններորդ՝ երիցս ուխտն երդմանն Սողոմոնի։ Եւ երիցս հայր վկայեաց որդւոյ։

Տասաներորդ՝ ի սելով օծաւ եւ յԵրուսաղէմ թագաւորեաց։ Եւ Տէր մեր յերկրի մարդացաւ, եւ յերկինս թագաւորեաց։ Իսկ նստիլն ի վերայ ջորոջ, որ է խաչն. զի վիրք զխաչն ջուարի կոչեն։

Մետասաներորդ՝ փողով եւ ցնծութեամբ ել յԵրուսաղէմ։ «Համբարձաւ Աստուած օրհնութեամբ եւ ձայնիւ փողոյ»։

Երկոտասաներորդ՝ ծերացեալ Դաւիթ նստոյց զնա յաթոռ։ Եւ ծեր եւ հին աւուրցն հայր ետ զթագաւորութիւն որդւոյ։

Երեքտասաներորդ՝ զառաջին մեղքն եթող զԱդոնիայ, եւ յերկրորդին սպան։ Եւ Տէրն զզղջացեալն փրկէ, եւ զանզեղջսն կորուսանէ։

Չորեքտասաներորդ՝ զՅովաբ սպանօղ եւ զՍիմէի նախատիչսպան Սողոմոն։ Եւ Տէր զչարագործս եւ զհերձուածօղս սատակէ։

Հնգետասաներորդ՝ ընդաջմէ բազմեցաւ մայրն Սողոմոնի։ Ընդաջմէ նստի եւ որդւոյն մայրն կոյսն աստուածածին։ Յայսմիտսի կենդանագիր կուսին՝ ի ձախոյ գիրկս լինի փրկչական պատկերն. նոյնպէս եւ առ ի խաչին ի յաջակողմն կացեալ։ Եւ այս է պատճառն, զի յաջ կողմ արգանդի կրէ զորդին. վասն որոյ յաջ կողմն նորա նստի։ Իսկ որդին աջեւ բազուկէ հօր, վասն որոյ ընդ աջմէ հօր նստի։

Վեշտասաներորդ՝ ԲԺան գործակալք Սողոմոնի։ Եւ Տեառն մերոյ առաքեալք։

Եօթն եւ Ժ, ԳՌ առակս եւ ԵՌ օրհնութիւնս ասիՍողոմոնի բովանդակն։ Եւ ոմանք ԳՌ գիրք ասեն որպէս առակն եւ ժողովօղն. եւ ԵՌ օրհնութիւնս որպէս երգերգոցն։ Որպէս Դաւիթ ՃԾ սաղմոսն։ Եւ Տէրմեր զամենայն առակս խօսէր ընդ ժողովրդեանն. եւ առանց առակի եւ ոչինչ։

Ութ եւ Ժ, նա հեթանոսացն տայր շինել զտաճարն։ Եւ Տէր մեր զեկեղեցիս ասէր քարոզել եւ մկրտել։

Ինն եւ Ժ, կրկին քերովբէքն խաչտարած։ Որ է խաչն եւ խաչելեալն։ Դարձեալ խաչն երկրպագելի, եւ խաչ չարչարանաց մարդկան։

Քսաներորդ, ԲԺան եզինք բարձեալ զծովն։ Եւ առաքեալքն զաւազանս ընդ չորեք ծագեան տիեզերս։ Այլեւ Ժ աշտանակն. Ժ կուսանք լապտերօք։

Քսան եւ մի, տարածմամբ ձեռաց աղօթեաց։ Եւ Տէրն զբազուկս ի վերայ խաչին։

Քսան Բ, նա վասն օտարաց աղօթեաց Եւ Տէրն վասն հեթանոսաց աշխարհի։

Քսան Գ, տիկինն Սաբայ որ կոչիւր նըսա, ցանկացաւ իմաստութեանն Սողոմոնի։ Եւ եկեղեցի հեթանսաց՝ Քրիստոսի։

Քսան եւ Դ, եբեր բազում պատարագս. ոսկի եւ ակնեւ խունկ։ Եւ նոյնպէս թագաւոքն մոգուց բերին ընծայ Քրիստոսի։ Ոսկիանբիծ հաւատն. եւ ակն վարք պատուական. եւ խունկ աղօթից։

Քսան եւ Ե, երանեաց զկանայս եւ զծառայս Սողոմոնի։ Երանելի են հարսունք եւ հնազանդեալք Քրիստոսի։

Քսան եւ Զ, ետ գանձս եւ ընկալաւ զիմաստս եւ զԱստուած գիտութիւն։ Եւ եկեղեցի փոխանակ բարեաց զշնորհս եւ զփառս։

Քսան եւ Է, մեծացաւ իմաստութեամբ եւ փառօք։ Եւ Տեառն մերոյ տուաւ ամենայն իշխանութիւն յերկինս եւ յերկրի։

Քսան եւ Ը, իշխան եղեւ ամենայն թագաւորացն։ Եւ Տեառն մերոյ կրկնի ամենայն ծունր յերեկինս եւ յերկրի։

Քսան եւ Թ, ցանկացան ամենայն թագաւորք տեսանել զՍողոմոն։ Եւ ամենայն սուրբք ի մարդկանէ զՔրիստոս. որպէս ասէ «բազումք ցանկացան տեսանել եւ լսել զոր դուքդ տեսանէք եւ լսէք»։

Երեսուներորդ, նաւք թարսսեաց բերէին զմեծութիւն. եւ աթոռ կազմեաց զարմանալի։ Եւ Տեառն մերոյ ի հեթանոսաց փառք եւ մեծութիւն։ Որ նստի յանզուգական աթոռ դատողութեան ԲԺ ան թագաւորօք դատել զամենայն։ Եւ նմա փառք յաւիտեանս Ամէն։

(Պրակ ԻԲ) Վասն Դշխոյին հարաւոյ

Այլ եւ «Դշխոյն հարաւոյ դատապարտէ զհրէայսն» վասն Ժ պատճառի։ Նախ՝ զի այլազգի էր։ Երկրորդ՝ զի կռապաշտ։ Երրորդ՝ ի հեռաստանէ եկն։ Չորրորդ՝ վասն իմաստութեան երկրին։ Հինգերորդ՝ զի կին գոլով եւ կարճոգի։ Վեցերորդ՝ զի փառս եթողղ եւ զսէր բարեկամաց։

Եօթներորդ՝ զի եւ կարօտ ընտանեաց։

Ութերորդ՝ բազում աշխատութիւն անձին կալաւ։

Իններորդ՝ եւ բազում ծախիւք եւ փարթամութեամբ եկն։

Տասներորդ՝ յորժամ եկն հեզութեամբ լսէրի նմանէ։ Իսկ զայս ամենայն համեմատելով ի վերայ հրէիցն՝ յիրաւի ուրեմն դատապարտեսցէ զնոսա ի դատաստանի։

«Եւ առաւել քան զՍողոմոնէ աստ» վասն Ժ պատճառի։ Նախ զի միայն մասին աշխարհի եւ սակաւուց էր Տէր Քրիստոսի ամենայնի։

Երկրորդ՝ նա երկրաւոր թագաւոր. եւ Քրիստոս երկնաւոր։

Երրորդ՝ եւ նորա գիտութիւն անցանելի էր։ Եւ Քրիստոսին անանց։

Չորրորդ՝ նա՛ վասն քարի եւ փայտի պատմէր. եւ Քրիստոս վասն արքայութեան։

Հինգերորդ՝ Քրիստոս տուօղ էր մարգարէութեան. եւ նա՛ առնօղ ի Քրիստոսէ։

Վեցերորդ՝ զի նա՛ զպարգեւս երկրային խոստանայր առնողացն զպատուէրս. եւ Քրիստոս զերկնայինն։

Եօթներորդ՝ զի նա ո՛չ արար փրկութիւն հոգւոց. եւ Քրիստոս ամենայն աշխարհի։

Ութերորդ՝ զի եւ նա վասն Քրիստոսի մարգարէանայր։

Իններորդ՝ եւ մարմնական որդի էր Դաւթի ըստ կարգի հասարակ մարդկան. իսկ Քրիստոս ակնկալութեան եւ աւետեաց եւ ի վերայ քան զկարգ բնութեան Աստուած մարդացեալ։

Տասներորդ՝ զի Սողոմոնի քարանց ձեռագործաց կազմէր տաճար Աստուծոյ։ Իսկ Քրիստոս զբանական հոգիս մարդկան շինէր օթեւան սուրբ երրորդութեան։ Նաեւ յանձեռագործ խորանն հրաւիրէր զսիրելիս իւր։

Այսքան համառօտ վասն Սողոմոնի։

(Պրակ ԻԳ) Վասն այլ մարգարէից

Զի՞նչ էր նշանք Սամեայ մարգարէի առ սեղանն Րոբովամու։

Պատասխան։ Սեղանոյն պատառիլն նշանակէր զկործանումն սեղանոյն դիցն։ Եւ գօսանալ ձեռինն զբառնալ թագաւորութեան։ Եւ ընդ նոյն ճանապարհն ոչ դառնալ, զանդառնալի պատուհաւն։ Եւ հաց ոչ ուտել եւ ջուր ըմպել. զի անընդունելի էր մարմին եւ արիւն զոհիցն։ Դարձեալ հաց ոչուտել զբարկութիւն նշանակէ։ Եւ զի պիղծ եւ գարշելի զոհք կռոցն եւ կերակուրք հեթանոսաց։

Հարցումն։

Վասն է՞ր զմարգարէն սպան առիւծն. զի նա խաբեցաւ ի ծեր մարգարէէն։

Պատասխան։ Ո՛չ էր պարտ պարզամտութեամբ խաբիլ. պարտ էր հարցանել զնա թէ մարգարէ՞է թէ ոչ։ Եւ կամ նշան խնդրել. եւ կամ զԱստուած հարցանել եւ ապա գնալ։ Յօրինակ ամենայն մարդոյ. զի պարտ է ստուգել զամենայն բան. եւ ո՛չ դիւրապատիր լինիլ եւ թողուլ զհրամանն Աստուծոյ։

Հարց։ Ծեր մարգարէն որ դարձոյց զնա, արեան Տէ՞ր է թէ ոչ։

Պատասխան։ Ո՛չ։ Նախ՝ զի հեզութեամբ եւ քաղցրութեամբ մեծարեաց զնա զի մի սովեսցի եւ մեռցի։ Երկրորդ՝ զի սուրբ գիրն ո՛չ պարտաւորէ զնա իբրեւ զմահապարտ։

Հարց։ Ընդէ՞ր ասի՝ «ո՞չ աւանիկ գրեալ են մնացորդք բանին»։

Պատասխան։ Այս է՝ թէ աստ ո՛չ է գրեալ բոլորն՝ ա՛նդ է գրեալ որ է մնացորդացն Յուդայի թագաւորացն։ Այլ եւ ո՛չ անդ է գրեալ բոլորն, այլ ի թագաւորութեանցն որ ոչ է թարգմանեալ ի մերս. այլ միայն Բ մնացորդացն զոր եզր գրեաց։ Եւ այլքն ամենայն կորեան առ գերութեամբ նոցա։

Հարց։ Որ միզիցէ զորմով։

Պատասխան։ Այսինքն զկապօօղ եւ զարձակող։ կամ ի մարդոյ մինչեւ ցշուն եւ այլն։ Հարց։ Վասնէ՞ր թիւ մի պակաս լինի թագաւորացն։

Պատասխան։ Զի նոյն ամն լինի վախճաննեւ թագաւորելն։

(Պրակ ԻԴ) Վասն Եղիայի

Զի՞նչ է որ ի ձեռաց ագռաւու կերակրեցաւ Եղիա. եւ ուստի՞ էր։

Պատասխան։ Ոմանք ասեն թէ ի տաճարէն յերեսաց սեղանոյն ընդ առաւօտն եւ յերեկոյն բերէին ագռաւքն։ Այլ սուրբն Եփրեմ ասէ ոչ։ Զի չասացաւ նմա ի ձեռաց քահանայիցն կերկրիլ. այլ ի ձեռաց ագռաւուցն։ Զի յորժամ գայր ագռաւն ի միոյն բերանն հաց դնէր Աստուած, եւ ի միոյն միս։ Եւ ամբողջ բերէին առ նա։ Եւ յորժամ ուտէր՝ նոցա փշրէր զմնացեալն։ Եւ տես զի վրէժխնդիրն օրինացն Մովսէսի՝ նախ ինքն լուծանէր զօրէնս. զի ագռաւն պիղծ էր օրինացն։ Այլ պիղծ ագռաւքն ի խորհուրդ հեթանոսաց անցեալ զՅորդանան եւ սրբեալ աւազանաւն։ Եւ փոխանակ հայհոյութեան զպատարագ օրհնութեան մատուցանեն Աստուծոյ։ Այլ եւ նշանակէ զպատարագ նորոյս. զոր ինչ մատուցանեմք Աստուծոյ հաղորդիմք իհ նմանէ։ Դարձեալ խրատէ զառաքեալս ի գործ ինչ՝ բոլոր եւ ամբողջ բերել առ տեարս իւրեանց. եւ նոքա մասնաւորեսցեն նոցա։

Հարց։ Վասն է՞ր գնաց ի հեղեղատն։

Պատասխան։ Զի մի սպանցեն զԵղիայ յայնժամ։ Կամ փակեալ մնասցէ երկինքն։ Կամ սուտ լիցի բան մարգարէին։

Հարց։ Վասն է՞ր նուազեցաւ ջուրն։

Պատասխան։ Ջուրն նուազեաց եւ կերակուրն արգելաւ, զի ողորմեսցի Իսրայէլի։ Եւ վասն այն գնաց ի Սարեփթա յայլազգիս. զի եւ զնոցա նեղութիւնս տեսցէ. որք չէին անցեալ զօրինօքն Մովսէսի։ Այլ եւ զառաւել գութն հեթանոսաց տեսցէ. որպէս Յօնան զնինուէացւոցն ապաշխարութիւնս։

(Պրակ ԻԵ) Վասն որդւոյ Այրւոյն

Զի՞նչ նշանակէ յարութիւն որդւոյ այրւոյն։

Պատասխան։ Այրին նշանակէ զտարերս աշխարհի. զի այրի եղեն յանիծից պտղոյն։ Եւ կամ թէ բնութիւն իւրեանց շարժէ ի լինիլ։ Եւ որդի այրոյն ազգս մարդկան։ Երիցս փչելն՝ ի խորհուրդ Երրորդութեան։ Եւ ձայն աղաղակին՝ ձայն փողոյն։ Եւ որ ո՛չ եթող զոք մերձ. զի ո՛չ ոք լինի գործակից յարութեան մերոյ. որպէս եւ ո՛չ ստեղծմանն։

Հարց։ Զի՞նչ է որ ո՛չ պակասեց ալիւրն եւ իւղն։

Պատ։ Ո՛չ ասէ թէ յաւելցի. այլ թէ ո՛չ պակասի։ Նա՛խ ցուցանէ զչափաւոր հարկաւորքն մեր։ Զի աւելին ագահութիւն հեթանոսաց էր. եւ պակասն անհաւատից. այլ միջինն քրիստոնէից. ըստ առաքելոյ «ունիմք կերակուր եւ հանդերձ եւ այնու շատասցուք»։ Երկրորդ՝ նշանակէ զմանանայն որ նոյնպէս ոչ յաւելոյր եւ ոչ նուազէր։ Երրորդ՝ ցուցանէ զպտուղ դրախտին նոյնպէս գոլ առանց յաւելուածոյ եւ առանց նուազելոյ. թէպէտ կերակրիւր։ Չորրորդ՝ ի տիպ մարմնոյն փրկական. զի ոչ յաւելու ի բազում պատարագելն. եւ ոչ նուազէ ի ճաշակելն։ Հինգերորդ՝ Է եկի շնորհօք բազմապատկեալ ի հոգւոյն. ոչ առաւելու արգելեալ. եւ ոչ նուազէ բաշխել։ Վեցերորդ՝ գիտութիւն սուրբ գրոց։ Եօթներորդ՝ առաքինութեան։ Ութերորդ՝ հաւատքն անբիծ։ Իններորդ՝ լուր բանին եւ տեսութիւն աչաց։ Տասներորդ՝ իմացական խոկումն։ Սոքա ըստ իրին ո՛չ առաւելուն եւ ո՛չ նուազին. թէպէտ հաղորդեալքն առաւելուն եւ նուազին ըստ ունակութեան։

Հարց։ Վասն է՞ր զմարգարէսն Բահաղու կոտորեաց։

Պատասխան։ Նախ զի վրէժխնդիր եղեւ օրինացն Աստուծոյ. որպէս փենեհէզ սպան զզամբրի եւ զքասբի. եւ Սամուէլ զագագ։ Դարձեալ՝ զարդարութիւն գործէր զի հաշտեսցի Աստուած. վասն որոյ ինքնին սպան զամենայն. այս զութ Ճ յիսունսն, փոխանակ մարգարէիցն Աստուծոյ զոր եսպան Եզաբէլ։

Հարց։ Վասն է՞ր անգամ աղօթեաց։

Պատասխան։ Նախ՝ զի ուսուսցէ, եթէ մի անգամն ո՛չ լսի՝ պարտէ անձանձիր աղօթել. որպէս այրին որ ժտելովն էառ։ Դարձեալ, զի Է անգամ էր սաստկութիւն սովոյն, Է անգամ աղօթիւք եբաց։ Զի յԳ ամ եւ կէսն՝ Է անգամ սով լինի։ Իսկ ի մէջ ծնկաց գլուխն՝ այն է, որ զծունկն ի գետինն եդ, եւ զգլուխն հանդէպ նմին. եւ յայս կոյս եւ յայնկոյս զձեռսն խաչանման ի գետինն։ Զի խորհրդով խաչին աղօթեաց եւէած անձրեւ։ իսկ նստիլն ի յաթոռ՝ ասէր պատրել զԱքայաբ, թոյլ տալն է Աստուծոյ որ մարդ իւր կամօքն հաւանի չարին եւ պատժի։ Եւ շուրջ զնովաւ հրեշտակք ամենայն ոչ հաւանեցան. զի նոքա զամենայն ճշմարիտ խօսին. եւ բարի առնեն մարդկան. եւ յապաշխարութիւն խնդան. իսկ սուտ խօսիլն եւ չար առնելն եւ ի վիշտս ուրախանալ՝ դիւացն է որ են չար հոգիքն։ Այս քան վասն Երրորդ թագաւորութեանց։

Գլուխ ԻԹ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԻԶ) Ի Չորրորդ թագաւորութեանցն

Զի՞նչ է շարժմամբ վերանալն Եղիայի։

Պատասխան։ Շարժումն ոմանք՝ զյափշտակելն ասեն. եւ այլք հողմոյ եւ երկրի. եւ կէսք զհնչումն հրեշտակաց։ Իսկ պատճառելն թէ «նիստ յերրիքով եւ ի բեթէլ»՝ փորձէ զաշակերտն։ Նախ՝ թէ կամի՞ զհրաժարիլն. եւ երկրորդ՝ թէ գիտէ՞ զվերանալն։

Հարց։ «Կրկին ոգի քո եղիցի»։

Պատասխան։ Այսինքն թէ՝ ունի զմարգարէութեան, եւ զսքանչելացն խնդրէ։ Կամ առաջինն Եղիա, երկրորդն Եղիսէոս լինիք զնա՛։ Կամ զգործոց եւ զարդեանցն խնդրէ։ Որ է սքանչելեաց եւ պաժոցն. որպէս Եղիա։ Վասն որոյ ասաց՝ «դժուարինս խնդրեցեր». այսինքն զպատուհաս ժողովրդեանն։Եւ այս նշանն, եթէ տեսցես զվերանալն իմ, լինի՛ պատիժ նոցա թէ ոչ տեսցես չեն արժանի պատժոց. այլ շնորհքն խնայէ ի նոսա։

Հարց։ «Կառքդ Իսրայէլի եւ հեծեալք դորա»։

Պատասխան։ Հրեղէն կառք եւ հեծեալք երեւեցան. Նախ՝ իբր զաթագաւոր վերացեալ կառօք եւ զօրօք։ Երկրորդ՝ եցոյց թէ նոյնպէս ընդ քեզ է լինելոց զօրք հրեղինացն նովին հոգւովն։ Երրորդ՝ եցոյց յայտնապէս զպատերազմն առաջի այսոց օդոցս. վասնայն պիտոյ էր հեծեալք։ Եւ այս՝ պատերազմն վասն մովսիսեան մարմնոյն՝ ցուցանեն զպատերազմ հոգւոց յետ ելից մարմնոյն։ Ծալեալ մաշկեակն։ Նախ՝ զիայնպէս ծալեսցի ջուրն։ Եւ երկրորդ՝ զծածուկ խորհուրդն որ ի Յորդանան։

Հարցումն։

Զի՞նչ է նոր կուժն եւ աղն, որով բժշկեցան ջուրքն։

Պատասխան։

Յեսու անէծ զերիքով եւ զշինօղս նորա. եւ անէծքն այն առնէր անզաւակ եւ վաղամահ։ Եւ Եղիսէ նովին հոգւովն օրհննեաց եւ եբարձ զանէծսն։ Նոր կուժն ի խորհուրդ Աստուածածին Կուսին. որ նոր էր յղացումն եւ անապական ծնունդ։ իսկ աղն բանն Աստուած խառնեալ ընդ մարդկութիհւնս. որ բժշկեաց զվէրս մեր։ Դարձեալ՝ մեղք սկզբնական խառնեցաւ ի յաճումն հիւթին եւ յետոյ մահ եւ ապականութիւն։ Իսկ մկրտութիւն բառնայ զերկոսին. այյսինքն զմեղս եւ զմահ։

(Պրակ ԻԷ) Վասն ցպոյն Եղիսէի

Ցուպն Եղիսէի օրինակ էր խաչին. վասն է՞ր ոչ յարոյց զմեռեալն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի անարժան էր գեէզի. Երկրորդ՝ զի ո՛չ հաւատաց սոմնացին նմա։ Նոյնպէս եւ ամենայն խաչի զօրութիւն Քրիստոս է. ի ձեռս արժանաւոր եւ կատարեալ հաւատոց առնէ զսքանչելիս. իսկ ոչ նոյնպիսեացն ծածկէ զզօրութիւն։

Զի՞նչ է կծկիլն. եւ Է անգամ յօրանչելն ի վերայ մեռեալ պատանոյն։

Պատասխան։

Խաչանման տարածեցաւ ի վերայ մանկանն եւ կծկեցաւ։ Այսինքն փոքրկեցաւ ի չափ մանկանն. եւ ապա յայտնապէս Է անգամ յօրանչելով եւ կծկելով կենդանացոյց զնա։

Արդ Եղիսէէ նշանակէ զբանն Աստուած. որ փոքրկացաւ եւ բովանդակեցաւ ի ծոց կուսին ի մարմնի միաւորեալ. եւ ապա ի խաչն բարձրացեալ կեանս շնորհեաց մարդկան։

Դարձեալ՝ առաջին գալուստն ծածուկ փրկութիւն եւ կեանս շնորհեաց. իսկ յերկրորդին յայտնապէս յարուցանէ։

Իսկ ի հիւանդանալն՝ Եղիսէոս եդ զձեռն ի վերայ ձեռաց արքային Յովասուեւ զօրացոյց զնա ի պատերազմին ընդ դէմ ասորոցն փոխանակ լալոյն ի վերայ նորա։

Արդ աղեղն եւ նետն ի վերայ եդեալ նշանակէ զխաչն փրկական ընդդէմ իմանալի ասորւոյնսատանային։ Իսկ ի մահուն որ յարոյց զմեռեալն յորժամ մերձեցաւ ի յոսկերսն Եղիսէի, ի տիպ մահուն Քրիստոսի մահուամբն մեզ կեանք եւյարութիւն շնորհեաց։

Հարցումն։

Վասն է՞ր ի գիշերի սատակեցան զօրքն Ռափսակայ։

Պատասխան։ Նա՛խ զի մի զարհուրեսցի Երուսաղէմ տեսեալ զսուրն որ կոտորեաց զնոսա։ Երկրորդ՝ զիմի ոք փախիցէ։ Երրորդ՝ զի մի՛ կործանեսցեն թէ յինքեանց անկան սրով. այլ ի հրեշտակէն։ Եւ դարձեալ ի տիպ Քրիստոսի որ ի գիշերի եհար զսատանայ եւ ազատեաց զհոգիսն ի դժոխոցն։

Հարց։ Վասն է՞ր հարաւ Ովսիայ յորժամ խոստացաւ խաղաղութեամբ ննջել։

Պատասխան։ Նա՛խ զի ո՛չ եհարց զԱստուած. այլ վաղվաղեաց ի պատերազմ։ Երկրորդ՝ զի իջցէ ի գերեզման եւ մի տեսցէ զչարիքն որ ի ձեռն Նաբուգոդոնոսորայ գալոց էր ի վերայ Երուսաղէմի. որպէս յայտ է ի պատմութիւն։

(Պրակ ԻԸ) Վասն գերութեանցն

Արդ ի բաժանիլ թագաւորացն հրէաստանի յերկուս, Յուդայի եւ Իսրայէլի։ Թագաւորք Յուդայ նստան յԵրուսաղէմ։ Ռոբովամ. Աբիա. Ասափ. եւ այլ թագաւորք ԻԲ։

Տեւեալ ամս Ն. մինչ ի Սեդեկիա որ գերեցաւ ի Բաբիլօն։ Եւ հրաձիգ եղեւ տաճարն եւ Երուսաղէմ։ Եւ թագաւորք Իսրայէլի նստան ի Սամարիա։ Առաջին րոբովամ որդին Նաբատայ. եւ այլք ընդ նմա թագաւորք ի։ Տեւեցինզաս ՄԾ. մինչ Յովսէէ որդի ելայ. որ գերիվարեցաւ յԱսորեստան։ Եւ բարձաւ թագաւորութիւն Իսրայէլի։ Եւ ի գերութենէն Իսրայէլի ի գերութիւն Յուդայ՝ ՃԾ ամ։ Արդ՝ սկիզբն գերութեան Իսրայէլի յաւուրս Ոզիայ արքայի Յուդայ։ Նախ փուա արքայ ասորեստանեայց ել ի վերայ Իսրայէլի։ Եւ մանայէն թագաւորն Իսրայէլի ետ նմա Դ տաղանդ արծաթոյ եւ դարձաւ ի նմանէ։ Եւ յետ հնգետասան ամի յաւուրս Աքազու՝ ել թագաղափթաղսարարքայ Ասորեստանի ի վերայ Իսրայէլի, եւ փակէի արքայի որդւոյ Ռոմելայ. եւ գերեաց զՆեփթաղիմ եւ ըզԳալիլեա։ Եւ զգաղայաթ Զ ցեղիւքն Իսրայէլի. եւ տարաւ յերկիրն Ասորեստանեայց։ Եւ դարձեալ՝ յետաւելի քան յերեսուն ամի Զ-երորդ ամին Եզեկիա արքայի Յուդայ՝ ել սաղմանասար արքայ ասորեստանեայց ի վերայ Սամարիայ. եւ երեք ամ պաշարեալ էառ զնա. եւ գերի վարեաց զթագաւորն Ովսէէ որդի ելայ. եւ զԺ ցեղն բովանդակ տարաւ յԱսորեստան։

Եւ ի պահպանութիւն աշխարհին հրէից՝ առաքեաց Սաղմանասար յերկրէն ասորւոց պատդուխտս որ բնակեցան ի սամարիայ եւ սամարացիք կոչեցան։ Յետոյ վասն գազանաց երկրին՝ հնազանդեցաւ գրոյն Մովսէսի. եւ ծածկեցին զաստուածս իւրեանց ի լերին Սոմորոն. եւ անդ երկիրպագին սամարացիք։

Եւ յետ գերութեան Իսրայէլի անցեալ ամք ՃԼԵ, ել արքայն բաբիլացւոց Նաբուգոդոնոսոր ի վերայ Երուսաղէմի. ի Ժ ամի թագաւորութեան Յովակիմայ. եւ էառ հարկ ի նմանէ. եւ զմեծ մասն սրբութեանց տաճարին աւերեաց։ Եւ զԴանիէլ՝ եւ զԳ մանկունքն՝ եւ ԺՌ այր ի մեծամեծացն գերի տարաւ ի Բաբիլօն։

Եւ յետ Գ ամի կրկին անգամ ել յԵրուսաղէմ, եւ զՅեքոնիա եւ զԵզեկիէլ գերի վարեաց։

Եւ յետ Բ ամի՝ դարձեալ ել Երուսաղէմ, եւ Թ ամ պաշարեաց զքաղաքն ի սով սաստիկ։ Եւ ըմբռնեաց զՍեդեկիա արքա Յուդայ, եւ փորեալ զաչսն տարաւ ի Բաբիօն։ Եւ յետ Ե ամսոյ Նաբուզարդան դահճապետն հրձիգ արար զԵրուսաղէմ եւ զտաճարն եւ զտուն թագաւորացն։ եւ զպարիսպն կործանեաց. եւ զսիւնսն պղնձիեւ զաւազանն եւ զամենայն կահ պղնձի եւ արծաթի տարաւ ի Բաբիլօն։ Եւ եղեւ գերութիւնն Բաբիլացւոց Հ ամ ի վերայ Յուդայ եւ ոչ ի վերայ Իսրայէլի որպէս ասէր Երեմիա։

Եւ զայս թիւ ոմանք առնուն ի գերութենէն Մանասէի՝ եւ աւելի է։ Եւ ոմանք յառաջին գերութենէն Յովակիմայ եւ պակաս է։ Այլ որ ուղիղն է՝ զվճիռ գերոյն Հ ամ եդ Երեմիա։ Որ եղեւ յերեքտասան ամի թագաւորութեան Ովսէի բարեպաշտ արքայի Յուդայ։ Յետ որոյ քեղկի քահանայ որ էր հայր Երեմիայի՝ եգիտ զերկրորդ օրէնքն եւ մատոյց առ Ովսիա. եւ գնաց առ Ոզդի կին մարգարէ հարցանել. եւ նա՛ վկայեաց վասն գերութեան ժողովրդեանն. այլ վասն բարեպաշտութեան Ովսիա ո՛չ գնաց գերի։

Արդ յերեքտասան ամէ՛ Ովսիա մինչեւ ցմետասան ամն Սեդեկիայ որ վերջին գերեցաւ՝ լինի Խ ամ, եւ Նաբուգոդոնոսորայն Ի ամ։ Եւ որդւոց եւ թոռանց նորին Ժ ամ։ Որ կատարի Հ ամ մինչեւ յառաջին ամն Կիւրոսի որ արձակեաց զգերիսն։ Դարձեալ՝ ի վերջին գերութենէն Սեդեկիայ մինչ ի Դարեհի Բ ամն կատարի Հ ամ. որ արձակեաց զԶօրաբաբէլ։ Եւ յետ նոյն քան ամաց շինութեան տաճարին աւելի կամ պակաս, նա՛խ արձակեցաւ եզր դպիր. եւ յետ նորա Նէեմի։ եւ այսպէս թուին Հ ամք գերւոյն։

Հարց։ Վասն է՞ր Հ ամ եդ զվճիռ գերւոյն Բաբիլօնի ի ձեռն Երեմիայի։

Պատասխան։ Նա՛խ՝ զի Հ ամ է վճիռ կենաց մարդոյս ըստ Դաւթի։ Մատնեաց զչարս ի գերութիւն. զի անդ վախճանեսցին, եւ արդար ծնունդք նոցա դարձցին ի տեղիս իւրեանց։ Երկրորդ՝ զի Հ ամն իբրեւ զմի օր համարրեցաւ նոցա. զի հանգիցեն ի չար գործոց, եւ երկիրն ի չար գործելոյ։ Զի ի րոբովամէ որ զերինջսն գործեաց՝ վեց եօթանասուն ամ է մինչեւ ցգերութիւն սակաւ ինչ պակաս։ Վասն որոյ Եօթանասուն ամ շաբաթեցոյց զնոսա ի գերութեան։ Երրորդ՝ որպէս զստնդիայ մանուկն Է ամ խրատէ դայեակն։ Այսպէս ժողովուրդն որ ել յերկրէն իւրեանց, երկիրն բաբիլացւոց Հ ամ ի գիրկս իւր դայեկեաց զնոսա եւ սնոյց. զի յետ դարձին յերկիրն իւրեանց՝ զբարիս գործեսցեն։ Չորրորդ՝ գերիլն ի Բաբիլօն՝ զգերութիւն բնութեանս նշանակկէ. եւ եօթանասուն ամն զեօթն դար կենցաղոյս։ Եւ ապա դարձումն ի հայրենի բնակութիւնն մեր ի ձեռին Փրկչին մերոյ եւ Աստուծոյ։

(Պրակ ԻԹ) Վասն դարձին

Կիւրոս յառաջին ամի թագաւորութեան իւրոյ՝ արձակեաեց Ե բիւր զգերիսն յԵրուսաղէմ, սաղմանասար իշխանաւն. զի շինեսցեն զտաճարն։ Եւ խափան եղեւ ի շրջակայ ազգացն ԽԲ ամ։ Մինչ ի Դարեհի Բ ամն արձակեացաւ Զօրաբաբէլ, եւ ի Դ ամն շինեաց զտաճարն։ Վասն որոյ ասէ աւետարանն «զքառասուեւ զվեց ամ շինեացաւ տաճարս այս»։

եւ յետ եօթանասուն ամի շինուածծոյ տաճարին՝ ապա արձակեալ Նէեմի շինէ զպարիսպն Է մի ի ԼԲ ամին Արտաշէսի. որպէս ասէ գիրքն եզրի։ Եւ այսպէս յետ աւերածոյն եւ գերութեան նախ տաճարն շինեցաւ, եւ յետոյ պարիսպն կանգնեցաւ։ Ի տիպ խորհրդոյ օրինակի մերոյս տաճարի գերեալ ի մեղաց եւ աւերեալ տաճար սրբութեանս եօթնիւք զգայութեամբք։ Եւ յորժամ զղջանամք ի մեղաց նախ խոստովանութեամբ շինեմք զտաճար սրբութեան մերոյ. եւ ապաշխարութեամբն որ է փոխարէնքն՝ կանգնեմք զպարիսպն եօթնիւք զգայութեամբք։ Եւ եօթնից ժամանակաց փոփոխմամբ՝ է հասակաւ յեօթն դար կենցաղոյս՝ լինիմք տաճար եւ քաղաք Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։

Դարձեալ՝ յերիս ժամանակս ազատեցան ի Բաբիլօնէ. այսինքն Կիւրոսիւ սաղմանասարաւ. Դարեհիւ Զօրաբաբէլ. Արտաշէսիւ Եզր դպիր եւ Նէեմի։ Նախ՝ նշանակեն առաջինքն զմարգարէքն եւ զարդարսն. որք ո՛չ կարացին զկործանեալ բնութիւնս շինել արդարութեամբ։ Իսկ երկրորդն Զօրաբաբէլ ի Զ ամին Կիւրոսի շինեաց զտաճարն. նշանակէ զՔրիստոս որ եղեւ երկրորդ Ադամ. եւ ի վեց դարուն կանգնեաց զկործանեալ բնութիւնս. իսկ երրորդն Նէեմի եւ եզր դպիր՝ կանգնեցին զպարիսպն եւ զդունսն. նշանակեն զառաքեալսն զհայրապետսն եւ զվարդապետսն. որք օրինօք պարսպեն զեկեղեցի, եւ հանապազ ուսուցանեն զդպրութիւն։ Դարձեալ՝ նշանակեն զերիս կոչմունս. մարգարէիւք եւ առաքելօք. եւ զվերջինն ի կատարածի հրեշտակօք։

Դարձեալ՝ նշանակեն զերիս ազատութիւնս ի կռոց։

Նախ մասնաւոր հրէից. եւ ապա մեր եկեղեցւոյ։ Եւ ի կատարածի բովանդակքն. «յորժամ լրումն հեթանոսաց մտցէ, ամենայն Իսրայէլ կեցցէ»։

Դարձեալ՝ նշանակէ զերիս օրէնս. զԲանականն. զԳրեալն. եւ զԱւետարանն։

(Պրակ Լ) Եօթներորդքն Դանիէլի

Իսկ Է երորդքն Դանիէլի որ ասէ՝ «Է երորդ Է՝ եւ եօթներրորդ ԿԲ համառօտեսցի ժողովրդեանն։ Եւ յետ այնորիկ սպանցի օծեալն. եւ իրաւունք ո՛չ իցեն ի նմա. եւ քաղաք եւ սրբութիւն ապականեսցի»։

Ա՛րդ՝ Է երորդ ԿԲ՝ այսինքն Է երորդ ԿԹ։ Որք են ամք ՆՁԳ։ եւ աստի թուեալ ի Դարեհէ որդւոյ վշտասպեայ, որ արձաձեաց զԶօրաբաբէլ։ Եւ յորոյ երկրորդդ ամին շինէ զտաճարն։ Եւ առաջնորդեն օծեալ քահանայքն յետ դարձին ՆՁԳ ամ. մինչեւ բարձման օծեալքն հրէից եւ ծնաւ ճշմարիտօծեալն Քրիստոս։ Արդ սկսեալ առ Դարեհիւ ի ԿԵ ոլոմպիադին՝ դադարեցին ի ՃՁԶ ոլոմպիադին առ հիւրկանոսիւ քահանայապետիւ, որ գերեցաւ ի Պարթեւաց։ Եւ յետ հիւրկանեայ ո՛չ եւս ի քահանայից ազգէն կացին օծեալքն առաջնորդք. այլ աննշան ոմանք ամսօրեայք եւ տարեւորք։ Եւ Հերովդէս այլազգի տիրէր. յորոյԼԲամին ծնաւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։

Իսկ աեյլ ոմանք թուեն զեօթներորդն Դանիէլի ի Դարեհի որդւոյ արշուրեայ առաջին ամէն. յորում զտեսիլն ետես մարգարէն. մինչեւ ի ծնունդն Քրիստոսի ամք ՆՁԳ։ Եւ յայնմ ժամանակի ասէ՝ սպանցի օծեալն, յորում քահանայքն եւ իրաւունք ո՛չիցեն. այսինքն թագաւոր եւ դատաւոր։ Եւ տարաձայնութիւն թուոցդ յայնմանէ լինի, որ ՁԳ ամաւ յառաջեաց բանն Աստուած ի մարդանալն քան զնշանակութիւնս մարգարէիցն։

Հարցումն։

Վասն է՞ր նախ դատաւորք եւ ապա թագաւորք եւ ապա քահանայք առաջնորդեցին մինչ ի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։

Պատասխան։ Այս է խորհուրդն։ զի Տէր մեր նախ երեւեցոյց զդատողութիւնն. ըստ որում «ի դատաստան եկի յաշխարհս»։ Եւ ապա թագաւոր ի թաբօր եւ յաւանակաւն։ Եւ ապա քահանայ ի վերնատունն եւ ի խաչին։ Որ եւ յերկրորդ գալուստն նախ դատեսցէ. եւ ապա թագաւորեսցէ անվախճան. ընդ որով քահանայագործութեամբ մաքրէ եւ լուսաւորէեւ կատարեալս առնէ միշտ անզրաւ յաւիտենիւ։

Ըստ որում թէ՛ «եղիցին կատարեալք ի մի»։ Եւ նմա փառք եւ պատիւ յարակայ Ամէն։

(Պրակ ԼԱ) Վասն Աստուածաշունչ գրոց

Ո՞րքան ենե եւ ո՞րք գիրք սուրբք Հին եւ Նոր Կտակարանք։

Պատասխան։ Հին Կտակարանք՝ հինգ գիրք Մովսէսի այս են։ Առաջին՝ Արարածք։ Ելք։

Ղեւտականք։ Թիւք։ Երկրորդ օրէնք։ Յեսու։ Դատաւորք։ Եւ Հռութ։ Եւ Դ գիրք թագաւորութեանց որ լինի ԺԲ։ Որոց առաջինն պատմէ՛ զՍաւուղայ թագաւորելն։ Երկրորդն զԴաւթայ։ Երրորդն զՍողոմոնի։ Չորրորդն զՅուդայի եւ զԻսրայէլի թագաւորութիւն մինչեւ զգերութիւնն։

Երկու մնացորդացն։ Երկու Եզրաս։ Նէեմի։ Եսթեր։ Յուդիդ։ Տուբիդ եւ Տուբիա։ Որ լինի Ի երորդ։

Երեք գիրք Մակաբայեցւոց։ Սողոմոսն։ Սողոմոնի Դ գիրք։ Որ է՛ առակս։ Ժողովօղ։ Երգ երգոց եւ Իմաստութիւնն։ Սիրաք. եւ Յոբն. որ լինի Լ։ Եսայի։ Երկոտասան մարգարէք։ Որոց առաջինն Ովսէէ։ Ամովս։ Միքիա։ Յովէլ։ Աբդիու։ Յովնան։ Նաւում։ Ամբակում։ Սոփոնիա։ Որ լինի Խ։

Անգէ։ Զաքարիա։ Մաղաքիա։ Երեմիա։ Բարուք։ Ողբք. Դանիէլ։ Եզեկիէլ։ Եւ կտարկքն վերջին։ Որ լինի Ծ, պակաս մի։ սոյնպէս թուեալ։ Այլ զերկոտասանքն մին գիրք, եւ զԵրեմիայն մին գիրք համարեալ, լինին ԼԶ գիրք հին կտակքն բովանդակ։

Իսկ նոր կտակքն յայտնի են։ Աւետարանն չորս գլուխ։ Մատթէոս, Մարկոս, Ղուկաս, Յոհաննէս։ Տեսիլն Յոհաննու, եւ Նննջումն Էր ընդ եղբարն։ Գործք։ Եւ Է թուղթ կաթողիկէք։ Որոց առաջին Յակոբայ։ Երկու Պետրոսի։ Երեք Յոհաննու։ Եւ Յուդայի վերջին. որ լինի ԺԴ։

Եւ չորեքտասան թուղթք Պօղոսի. որ լինի ԻԸ։ Յորոց առաջինն Հռովմայեցւոց։ Երկու Կորնթացւոց։ Գաղատացւոց։ Եփեսացւոց։ Փիլիպպեցւոց։ Կողոսացւոց։ Երկւ թեսաղոնիկեցւոց։ Եբրայեցւոց։ Երկու Տիմօթէի։ Տիտոսի։ Փիլիմոնի։ Եւ երրորդ թուղթ կորնթացւոց։ Եւ Թադէոսի որ լինի Լ։

Եւ որպէս ասէ Կղէմ եւ Անանիա Դամասկացի, թէ Զ գիրքայլ ընկալաք յեկեղեցի։ Որ է ընթերցուածն Յակոբայ. Եւ երկու կանոնք առաքելոցն։ Բանք Յոստոսի։ Գիրք Դիոնիսեայ արիսպագացւոյ։ Եւ քարոզութիւնն Պետրոսի առաքելոյ։ Իբր լինիլ ԼԶ հին կտարանքեւ ԼԶ նորս. բովանդակն ՀԲ։

Դարձեալ գիտելի է, զի հին կտակարանքն ամենայն երիս բաժանին։ Որ է՛ օրէնք. Մարգարէք. Սրբագիրք։

Օրէնքէ Մովսիսի Ե գիրքն որ ասացաւ։

Եւ Մարգարէք ութ։

Որոց առաջինն Յեսու։

Երկրորդ՝ դատաւորք եւ Հռութն։ Երրորդ՝ Բ թագաւորութեանց։ Եւ չորրորդ՝ Բ թագաւորութեանց։ Հինգերորդ՝ Եսայի։

Վեցերորդ՝ Երեմիայն։

Եօթներորդ՝ Եզեկիէլն։

Ութերորդ՝ Երկոտասան Մարգարէք։

Եւ երրորդ ժողովումն Սրբագիրք։ Որոց առաջինն Յոբ։ Երկրորդ՝ Դաւթին։

Երրորդ՝ առակացն։

Չորս՝ ժողովօղն։

Հինգ երգերգոցն։

Վեց Դանիէլն։

Եօթ՝ երկու մնացորդացն։

Ութ՝ եզրին։

Ինն՝ Եսթերայն։

Որ լինի բովանդակն ԻԲ։

Զի Ի երկու տառքն ԱԼՖԱ փետացն եբրայեցւոց։

Եւ ԻԲ գլխաւոր արարածք։ Նոյնպէս եւ ԻԲ գիրք գումարեալ աստուածակերտ գրոց։

Իսկ Սիրաք եւ Իմաստութիւն եւ Յուդիդն եւ Տուբիթն եւ Տուբիայն եւ Մակաբայեցիքն եւ Կտակքն եւ այլք, չեն յայսմ համարի։ Այլ ընկալեալ են ի կարգս Աստուածաշունչ գրոց։

(Պրակ ԼԲ) Համարք Տանցն

Քանի՞ տուն է աստուածաշունչ գիրքն ամենայն։

Պատասխան։ Հին Կտակարանքն ամենայն՝ ենտունք՝ ա՞. Ք ՃԻԹ։ Եւ Նոր Կտակարանքն ամենայն են տունք՝ ա՞. Փ ՇՂԱ։ Միահամուռ Հին եւ Նոր Կտակարանքն՝ Գ ա՞. ԷՌ. ՉԻ տուն է։

Վասն Թուոց Ամաց։

(Պրակ ԼԳ)

Ի յԱդամայ մինչ ի ծնունդն Քրիստոսի՝ է ըստ Եպիփանու ՐՇ ամ։ Եւ ըստ ասորոց եւ յունաց՝ Ց ամ։ Եւ ըստ այլոց՝ ՐՄ ԿԳ ամ։ Եւ ըստ հրէից եւ շամրտացւոց՝ ԴՌ ամ։ Ըստ եօթանասնիցն՝ ՐՃ ԼԸ ամ։ Եւ ըստ Անանիա Շիրակացւոյ, յԱդամայ ի թուականն հայոց՝ են ամք՝ ՐԹՃՀԶ։

Եւ ի ծննդենէն Քրիստոսի ի թուականն մեծ ՇԾԳ ամ։

Եւ մարդեղութիւն Փրկչին ՁԳ ամաւ յառաջ է քան զբան մարգարէիցն։ Զի որպէս Ադամ յաստուածանալն փութացաւ, եւ բանն Աստուած ի մարդանալն փութացաւ։ Վասն որոյ ամք թուոց զանազան են եդեալ։ Իսկ եբրայեցիք զամենայն շաբաթսն ոչ թուէին ի համարն. վասն որոյ նուազի նոցայն։

(Պրակ ԼԴ) Դարձեալ վասն թուոց ամաց ըստ կարգի եօթանասնիցն։

Աբրահամ լեալ Ճ ամեան՝ ծնանի զԻսահակ։ Իսահակ լեալ ամաց վաթսնից՝ ծնաւ զԵսաւ եւ զՅակոբ։ Յակոբ ամաց ՁԹ՝ ծնանի զՅուդա։ Յուդամաց ԽԸ՝ ծնանի զՓարէս ի Թամարայ։ Փարէս ամաց ԾԹ՝ ծնանի զեզրօն։ Եզրօն ամաց Ծ ը՝ ծնանի զԱրամ։ Արամ ամաց ԽԵ ծնանի զԱմինադաբ։ Ամինադաբ ամաց ԽԵ՝ ծնանի զՆայասօն։ Եւ էր ասէ Ամինադաբ սպարապետ զօրուն Յուդայի ի հանել Մովսէսի զորդիսն Իսրայէլի յԵգիպտոսէ։ Նայասօն ամաց ԽԴ՝ ծնաւ զՍաղմոն։ Եւ էր Նայասօն իշխան բիւրաւորացն Յուդայ յանապատին։ Եւ եղեւ քոյր սորա Եղիսաբեթ կին Ահարօնի քահանայի. յորմէ ծնաւ Նաբաթ եւ Աբիուդ. Եղիազար եւ ի Թամար քահանայք։ Եւ այսպէս խառնեցաւ ազգն Յուդայ ընդ ազգն Ղեւեայ խնամութեամբ։ Սաղմոն ամաց ԼԵ՝ ծնաւ զբոյոս։ Եւ էր Սաղմոն իշխան ցեղին Յուդայ յորժամ անցոյց զժողովուրդն ընդ Յորդանանի յԵսու։ Եւ Սաղմոն էառ զՌահաբ իւր կին զոր յերիքովէ։ Զոր աւետարանիչն Ռեքաբ կոչէ։ Եւ սա շինէ զԲեթլէհէմ քաղաք ի գետինս Յուդայիա։ Բոյոս ամաց ՃԸ՝ ծնանի զՈվբէթ։ Առեալ բոյոսս իւր կին զՀռութ մովաբացի։ Ովբէթ ամաց ՃԱ՝ ծնաւ զՅեսսէ ամաց ՃԼ՝ ծնաւ զԴաւիթ։ Դաւիթ ամաց Ծը՝ ծնաւ զՍողոմոն։ Սա երեսնամեայ թագաւորեաց ամս. Խ կեցեալ ամս Հ։ Սողոմոն ամաց երկոտասան ծնաւ զՌոբովամ։ Սա ի Դ ամի թագաւորութեան իւրում կազմէ զհանդերձս տաճարին. եւ զեօթնամ կատարեաց։

Ժողովին ի Մովսիսէ եւ յելիցն յԵգիպտոսէ մինչեւ ցշինուած տաճարին ամք ԴՃՁ։ ՅԱդամայ ՏՃԿԹ։ Սա յերկոտասան ամին թագաւորէ ամս Խ. կեցեալ ամս ԾԲ։

Յետ Սողոմոնի յերկուս բաժանեցաւ թագաւորութիւն Իսրայէլի։ Ի Սամարիայ Ժ ազգին տիրէ Րոբովամ Որդին Նաբատայ. որք կոչեցան թագաւորք Իսրայէլի չարք եւ ո՛չ բարիք։ Իսկ յԵրուսաղէմ թագաւորէ Ռոբովամ որդի Սողոմոնի։ Որք կոչեցան թագաւորք Յուդայ. եւ ոմանք ի սոցանէ ի բարիք։ Ռոբովամ թագաւորէ յԵրուսաղէմ ամս ԺԷ։ Աբիա ամս Գ։ Ասափ ամս ԽԱ։ Յովսափաթ ամս ԻԷ։ Յովրամ ամս Ը։ Ոքոզիա ամսԱ։ Գոդողիա մայրն ամս է։ Յովաս ամս Խ։ Ամեսիա ամս ԻԹ։ Զ չորքս զայս՝ Զոքոզիա եւ Զգոդողիա մայրն, եւ Զյովա եւ Զամեսիա ո՛չ գրէ յազգահամարսն աւետարանիչն վասն լինելոյ դուստր եւ թոռունք Եզաբելի։ Այլ եւ Յովսաբեթ դուստր է յՈվրամայ։ Եւ Գոդողիայ եւ քոյր Ոքոզիայի։ Զնա էառ կին Յովիդա քահանայ. եւ խառնեցան երկու ցեղք թագաւորաց եւ քահանայից։ Ազարիա որ եւ Ոզիա ամս ԾԲ։ Սա բորոտեցաւ համարձակեալ ի տաճարն խնկարկել։

Յովաթամ ամս ԺԶ։ Աքազ ամս ԺԶ։ Ի ԺԱ ամին Աքազու գերեցաւ Իսրայէլ ի Rաղմանասարայ։ Եզեկիայ ամս ԻԹ։ Մանասէ ամս ԾԵ։ Ամովս ամս ԺԲ։ Յովսիա ամս ԼԱ։ Յովաքազ ամսիսս Գ։ Զյովաքազ գերի տարաւ նեքաւով փարաւոն. եւ թագաւորեցոյց զԵղիակիմ։ Եղիակիմ որ եւ Յովակիմ ամս ԺԲ։ Ի սորաԺ ամին Նաբուգոդոնոսոր զհրէաստան հնազանդեաց. եւ հարկ առեալ յԵղակիմայ գնաց։ Յովակիմ որ եւ յԵքոնիա ամիսս Գ։ Դարձեալ ել Նաբուգոդոնոսոր եւ էառ զՅովակիմ գերի։ Մատթանի որ Սեդեկիա ամս ԺԱ։ Յերկոտասան ամին Սեդեկիայ՝ Նաբուգոդոնոսր քաղդէացի էառ զԵրուսաղէմ եւ զտաճարն հրձիգ առնէ։

Տեւեաց տաճարն զամս ՆԽԲ։ Յետ Ի ամի գերութեանն մեռաւ Նաբուգոդոնոսոր։

Եւ ձգեաց գերութիւնն ամս եօթանասուն։

Իսկ ըստ ազգաբանութեանն Մատթէի, ծնանի յԵքոնիա զՍաղաթիէլ ամաց ԾԶ։

Զօրաբաբէլ ԾԶ։ Աբիուդ ԽԵ։ ԵղիակիմԿ։ Ազովր ԼԹ։ Սադովկ ԼԱ։ Ի Սադովկայ առաջին ամին՝ Աղէքսանդր մակեդոնացի։ Աքին՝ ԼԴ։ Եղիբուդ Լ։ Եղիազար ԿԲ։ Մատթան ԼԸ։ Յակովբ վաթսուն։ Յովսէփ ՀԶ։

(Պրակ ԼԵ) Դարձեալ վասն թուոց ամաց։

Յիսուս ծնանի ի Բեթլէհէմ Հրէաստանի։ Եւ առնին ի նորոգմանէ տաճարին մինչեւ ի ծնունդն Քրիստոսի ամք ՇԺԸ։ Եւ յառաջին շինուածէ տաճարին ցերկրորդն՝ ՇԺԲ։ Եւ յելիցն ի Սողոմոն՝ ՆՁ։ Եւ յԱբրահամէ յելքն, ամք ՇԵ։ Եւ ի ջրհեղեղէն յԱբրահամ, ամք ԹՃԽԲ։ Եւ յԱդամայ ի ջրհեղեղն ամք՝ ՍՄ ԽԲ։ Եւ միանգամայն յԱդամայ ի ծնունդն Քրիստոսի ամք ՐՃՂԸ. ըստ եօթանասնիցն որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Եւ աստանօր Կատարումն Հին Կտակարանաց. եւ Եօթներորդ Հատորի Հարցմանցս. ի Փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ Օրհնելոյն Յաւիտեանս Ամէն։

Ութներորդ հատոր

Յաղագս Մարդեղութեան Փրկչին

Առաջին, Նախերգան։ Եւ հաւատարիմ է Աստուած։

Երկրորդ, Ի գործոյ ողորմութեան եւ արդարութեանն Աստուծոյ։

Երրորդ, Ազգաբանութիւն կուսին եւ Յովսեփայ։ Եւ թէ ընդէ՞ր առն եղեւ խօսեցեալ։

Չորրորդ, Վասն սրբութեան Կուսին զանազան կերպիւ։

Հինգերորդ, Վասն աւետեաց հրեշտակին եւ ողջունին։ Եւ թէ ո՞րքան է ողջոյնն։

Վեցերորդ, Վասն պատասխանւոյ՝ Կուսին։ Եւ վասն Է բանից նորին։

Եւթերորդ, Զի Աստուածածին է կոյսն Ժ եղանակաւ։

Ութներորդ, Վասն ժամանակաց եւ մարդեղութեանն։ Եւ զրուցն։

Իններորդ, Բանն մարմին եղեւ Ժ պատճառաւ։

Տասներորդ, Յարգանդէ ծնաւ։

Եւ սքանչելիք յղութեանն եւ նշանացն Քրիստոսի։

Մետասներորդ, Թէ ո՞րքան է ծնունդն Քրիստոսի։

Երկոտասներորդ, Միածին որդին Ժ թուով։ Եւ անդրանիկ Գ թուով։

Երեքտասներորդ, Յիսուս կոչի եւ փրկիչ։ Ի վեցից իրաց փրկեաց։

Չորեքտասներորդ, Օծեալ եւ Քրիստոս բազում եղանակաւ։

Հնգետասներորդ, Եղանակք միաւորութեանց։

Վեշտասներորդ, Որպէս հոգի եւ մարմին միաւորեալ Ժ եղանակաւ։

Եօթնեւ Ժ, Զանաղանի ի նոցանէ Ժ եղանակաւ։ Ութեւ Ժ, Վասն անկատար հասակին։

Իննեւ Ժ, Թէ ոչ լինէր ծեր՝ Ե կերպիւ։

Քսաներորդ, թէ արու ծնաւ Քրիստոս Ժ կերպիւ։

Քսանեւ մի, Գիր ի ձեռն. եւ խաչ ի գլուխն։

Քսան Բ, Ձեռագիրն Ադամայ։

Քսան Գ, Վասն տօնի ծննդեանն ի վեցն յունվարի ԺԵ պատճառաւ։

Քսանեւ Դ, Վասն թլփատութեան Տեառն Ժ պատճառաւ։

Եւ ո՞վ թլփատեաց զՅիսուս։

Թլփատի եւ այժմ եկեղեցի իւր չորեքկին սրով։

Քսանեւ Ե, վասն մկրտութեանն Քրիստոսի Ժ պատճառաւ։ Եւ գոյացութիւն մկրտութեանս մերոյ։ եւ քանի՞ է եղանակ մկրտութեան։ Մկրտութիւնն Յովհաննու եւ Տեառն։ Զ գլուխ վիշապին ջախջախեաց։

Քսանեւ Զ, Վասն խաչին եւ չարչարանացն։ Նշանաք խաչելութեանն. եւ խաւարումն լուսաւորացն։ Քառակի էր անօթ խաչին։ Եւ վասն պատարագաց խաչին։ Եւ մատնութեանն Յուդայի։ Եւ ի փայտի մեռաւ։ Զինչ գործեաց մահն Քրիստոսի։ Եօթն բան խօսեցեալ ի վերայ խաչին։ Եօթն տեղիս յոյժ անարգեցաւ։ Քառաթեւ էր խաչն։ եւ փայտ էր խաչն։ Քանի՞ է մասն խաչին. եւ քանի՞ է բեւեռն։ Եւ անուանք աւազակացն եւ խաչողացն եւ այլ կանանց։ Եւ թէ զանազանի մահն Քրիստոսի եւ մերս։ Եւ վասն կրից եւ մահու եւ ապականութեան բանք։

Քսանեւ Է, Վասն անապականութեան մարմնոյն Քրիստոսի բազմազան վկայութեամբք։

Քսանեւ ը, Վասն դժոխոցն։

Եւ ո՞ւր է դժոխքն, Քանի՞ են դժոխք զոր աւերեաց առ հասարակ եւ ազատեաց զհոգիսն։

Քսանեւ Թ, Մեծի շաբաթուն նաւակատեաց։ Եւ վասն ձկան բանք։

Երեսուներորդ, Վասն յարութեանն Քրիստոսի։ Յորո՞ւմ ժամու յարեաւ ի մէջ գիշերի Ի վկայութեամբ։ Եւ թէ քանի՞ ժամս եկեց ի գերեզմանի։

Երեք տիւ եւ երեք գիշեր։

Վասն Մարիամանցն եւ վարշամակին։ Եւ զի ոչ ետ մերձենալ Մարիամու։ Եւ Աստուած իմ եւ Աստուած ձեր։

Երեսունեւ Ա, Վասն համբարձմանն Տեառն։ Եւ վասն է՞ր յետ Խ աւուր համբարձաւ։ Եւ նստելոյն ընդ աջմէ։

Երեսուն Բ, Վասն գալստեան Սուրբ Հոգւոյն յետ խաչին, Ժ պատճառաւ։ Ի ջումն հոգւոյն փայլատակումն է՝ Ժ թուով։ Զ ինչ է պատիւ իջման աւուրն։ Եւ քանի՞ են զատիկք։ Յորում աւուր օրէնքն տուաւ, եւ Հոգին Սուրբ էջ։

Վեցեկի պարգեւք ետ հոգին սուրբ։ Ո՞րպէս խօսէին առաքեալքն։ Վասն է՞ր հօր ո՛չ տօնեմք որպէս Քրիստոս եւ հոգւոյն։ Վասն է՞ր ի Յորդանան աղաւնակերպ էջ, եւ ի վերնատունն հրով։

Այս է Ցանկ Նորոց Օրինացս։

Գլուխ Լ ի մեծ Ցանկէն։ Նախերգան Հատորիս

Զանսկիզբն սկզբան իսկզբանէ՛ գոյի, եւ զանճառելի թաքնութեան եւ անհաս խորութեան յառաջ ճանապարհ ի մեզ միածին բանին։ Բազմօրինակ մասամբք եւ բազմադիմի սսստուերակրպութեամբ։ Նախագոյն ամօք, եւ կանուխ ժամանկօք։ Լայն եւ ընդարձակ միջոցաւ։ Անխախտելի հիմն արկեալ։ Անշարժ խարսխեալ։

Ամրութեամբ պարսպեալ։

Խոստմամբ յուսացուցին։

Աւետեօք ուքհեցին։

Հրեշտակք պաշտանեցին։

Օրէնք դայեկեցին։

Օրինակք նկարագրեցին

Տեսանօղք կանխաճառեցին։

Մարգարէք նախապատմեցին։

Ձայնքն հնչեցին։

Բանքն ճշմարտեցին։

Քարոզքն սերմանեցին։

Սքանչելիք հրաշակերտեցին։

Արրդիւնքն կատարեցին։

Նախընթացք կարապետեցին։

Ինքնատեսք քարոզեցին։

Հետեւեալք սպասաւորեցին։

Պետք ուղղեցին։

Եւ վկայքն հաստատեցին մեծ գոլ եւ ծածոուկ՝ հրաշալի խորհուրդ միածնին փրկագործութեան երեւումն առ մարդիկք։ «Ո՜ խորք մեծոոութեան եւ իմաստութեան» անօթն ընտրութեան նորին քարոզէր. առանց քննութեան դատաստանի եւ ճանապարհի եկաւորոութեան մարմնով ի վերայ երկրի։

Զի թէ աստուածայինքն ամենայն որք շուրջ զԱստուածավ՝ են անհպելիք. քանի՞ եւս անզննելի իւրն էութեան եւ եղելութեան Աստուածն բանի։ Ուստի եւ վեհագոյն իմացութեանց էից սերովբէն զքօղեալ զերեսս եւ զոտս մարդեղութեան խորհրդոյն պարուրեալ։ Եւ մեծն ի ծնունդս որովայնի՝ խրատ մի կօկաց նորին լուծեալոյ ոչ բաւէր։ Եւ վէմն եկեղեցւոյ եւ պետ պետական գնդին՝ խուսափէր։ Ո՞ր քան առաւել մերս անկրթութեան մտօք եւ իրօք պարտ էր հրաժարիլ եւ ի բաց փախչիլ որպէս խռիւ ի հրոյ եւ զաչացու ի լուսոյ։ Բայց զի յուսացեալ ի բանն ճշմարտութեան յաղագս որոյ բանս հարցափոձութեան, հետեւելով ուսոուցչացն ուղղութեան, եւ յուսոյ ուսողացդ նպաստութեան. բացցուք զբերանս մտաց, եւ ձգեսցուք ի մեզ զհոոգին շնորհաց։

Ուստի Տէր Տէր տայ ինձ լեզու խրատու եւ սիրտ ի ժամու։

Որ եւ նովաւ զնորոյս վասն նորա խօսեսցուք. եւ ի գովեստ մեծութեան փառաց նորին յանկեսցուք։

(Պրակ ա) Յաղագս թէ Հաւատարիմ է Աստուած

Զի՞նչ է որ ասէ՝ «հաւատարիմ է Աստուած յամենայն բանս իւր»։

Պատասխանի

Հաւատարիմ բառս՝ որ ի սուրբ գիրս՝ ըստ չորից եղանակաց իմասցի։

Նախ՝ հաւանական ըստ կերպի դաւանութեան հաւատոյ. ըստ այնմ, «հաւատալ պարտ է թէ է Աստուած »։ Երկրորդ՝ առեալ լինի ի տեղի միամտութեան։ Ըստ տնտեսին որ էր «հաւատարիմ եւ իմաստուն»։

Երրորդ՝ իմասցի ի տեղի հնազանդապէս սպասաւորութեան։ Ըստ այնմ թէ՝ «հաւատարիմ է արարչին իւրոյ»։

Չորրորդ է ի տեղի ան փոփոխ ճշմարտութեան։ Ըստ որում, «հաւատարիմ է Աստուած ի բանս իւր ասէ Դաւիթ»։

Եւ գիտելի է, յորժամ ասի յաղագս Աստուծոյ հաւատարիմ գոլ. ըստ այնմ թէ «Աստուած հաւատարիմ է» եւ այլն. իմացեալ լինի ըստ չորրորդ եղանակին անփոփոխ ճշմարտութիւնն։ Իսկ այլ ոչ պատշաճի։ Իսկ ըստ տնօրէնութեանն Քրիստոսի՝ պատշաճի եւ երրորդ եղանակն։ Զի հնազանդութեամբ կատարեաց զմամս հօրն։ Իսկ հաւասարապէս պատշաճի բոլոր բանական եղելոցս ըստ տեղւոյն դիպման։ Ապա ուրեմն հաւատարիմ եւ ճշմարիտ անսուտ խոստումն է Աստուծոյ. զորմէ ասէ առաքեալն յեբրայեցւոցն. «Բ անփոփոխելի իրօք որով անհնարէ ստել Աստուծոյ»։ Այսպինքն երդումն Աբրահամու եւ Դաւթի՝ մարդ լինիլ բանին ի վերայ երկրի ի պտղոյ յորովայնէ նորա. եւ նստել յաթոռ հօր նորա. եւ ի մնանէ օրհնիլ ամենայն ազգաց։

(Պրակ Բ) Ի Գործոյ Ողորմութեան եւ Արդարութեանն Աստուծոյ

Զի՞նչ է որ ասէ մարգարէն՝ «տէր յերկինս է ողորմութիւն քո. ճշմարտութիւն քո մինչեւ յամպս»։

Պատասխանի

Բարերար եւ բնութեամբ բարի է Աստուած. ուստի ի բարերարութեանց նորա յառաջեն առ մեզ գործ ողորմութեան եւ գործ արդարութեան. ըստ մարգարէին «ողորմած եւ արդար է Տէր»։ Եւ է ողորմութիւն նորա ձրի շնորհօք եւ պարգեւօք։ Իսկ արդարութիւնն տուրք փոխարէնք եւ հատուցումն։ Եւ երկոքին սոքա բարի են յԱստուծոյ իջեալ։ Ըստ այնմ «ամենայն տուրք բարիք եւ պարգեւք կատարեալք ի վերուստ են իջեալ»։ Եւ են սոքա կրկին զօրութիւնք. արարչական եւ արքունական. ըստ փիլոնի որպէս կրկին ձեռք մարդոյ աջ ահեակ։ Այսպէս եւ նիւսացին Գրիգոր՝ գործ ստեղծման եւ գործ նախախնամութեան բաժանիէ ի սեռէ ողորմութեան եւ արդարութեանն Աստուծոյ։ Զնոյնս կամի եւ մեծն Դիոնէսիոս՝ նախախնամութեամբն Աստուծոյ եղեալ ամենայն արարածոց։ Եւ գիտելի է, զի բազմաեզանակ տեսանի գործ ողորմութեան եւ արդարութեանն Աստուծոյ։

Նախ՝ ի միութենէն։ Ողորմութիւնն յառաջանայ ի կամացն. եւ արդարութիւնն յիմաստութեանցն։

Երկրորդ՝ յերիցն անձանց. Երբեմն արդարութիւն կոչի Բանն Միածին. ըստ որում «արդարացոյց զմեզ»։ Եւ ողորմութիւն եւ շնորհք Հոգին սուրբ. ըստ որում «շնորհք եւ ողորմութեամբն Աստուծոյ առ ձեզ»։ Եւ անդրադարձեալ. երբեմն ողորմութիւն կոչի որդին. զի ողորմեցաւ մեզ։ Եւ արդարութիւն Հոգին Սուրբ. ըստ որում «եկեալ յանդիմանեսցէ զաշխարհս վասն արդարութեան եւ դատաստանի»։

Երրորդ՝ գործ ողորմութեանն է ի սկիզբն ստեղծման աշխարհի. ըստ այնմ, «աշխարհ ողորմութեամբ շինեցաւ»։ Եւ գործ արդարութեան ի վախճանի, զի արդարապէս ամենայն որ սկսանի կատարի. եւ ոոր շարժի դադարի։

Չորրորդ՝ ողորմութիւնն Աստուծոյ է աստ ի կեանս. եւ արդարութիւնն ի հանդերձեալն։

Հինգերորդ՝ ողորմութիւնն երեւի ի մարդեղութիւնն բանին. եւ արդարութիւնն ի մահ նորին։ Զի որ մարդացաւ՝ իրաւացի էր մեռանիլ։

Վեցերորդ՝ ի կողմանէ մեր։ Ողորմութիւնն դիտէ առ հաւատս եւ առ յոյսս։ Եւ արդարութիւն է առ գործս եւ առ սէրն։

Եօթներորդ՝ ողորմութիւն է ի նոր օրէնս. ըստ որում «շնորհք եւ ձիր»։ Եւ արդարութիւն ի հինն. ըստ որում «ակն ընդ ական»։

Ութերորդ՝ ողորմութիւն է թողութիւն մեղաց։ Եւ արդարութիւն ի ներումն պատժոց։

Իններորդ՝ ողորմոութիւն է առ բնութիւն մարդոյս. եւ արդարութիւն է առ իւրաքանչիւր անձինս։

Տասներորդ՝ արդարութիւն է ի մեռանիլն մեր. եւ ողորմութիւնն առ հասարակ յարութեանն։ Եւ այսպէս բազումս տեսանի ըստ մասին գործ ողորմութեան եւ արդարութեանն Աստուծոյ։

Իսկ որ ասէ՝ «Տէր յերկինս է ողորմութիւն քո. եւ արդարութիւն քո մինչեւ յամպս»։ Ոմանք ասեն թէ՝ ողորմութիւնն Աստուծոյ է յերկինս առ հրեշտակս. եւ արդարութիւնն յերկրի առ մարդիկս։

Այլ ո՛չ յարմարի բանս. զի եւ յերկինսս տեսանի գործ արդարութեան առ հրեշտակս եղեալ. որք հպարտացեալ կործանեցան։

Այլեւ եւ ազգ մարդկան ողորմութեան արդանացան մարդեղութեամբն Աստուծոյ։

Այլ ոոր ստոուգիւ տեսոութիւն է բանիս, յերկինս ասել զողորմութիւն, զառաւել մեծութիւնն նշանակէ։ Եւ յամպս ճշմարտութիւն զչափաւորն։ Որպէս եւ այլ ուր յայտնապէս ասէ. «մեծ եղեւ մինչեւ յերկինս ողորմութիւն քո. մինչեւ յամպս ճշմարտութիւն քո»։

Եւ ունի այս կրկին իմացումն։ Նախ՝ զի գործ ողորմութեանն է ի սկիզբն աշխարհի՝ եւ ի մէջն. եւ ի կատարումն յարութեամբ մարդկան որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Եւ գործ արդարութեան ի վախճանի աշխարհի։ Երկրորդ՝ զի ողորմութիւնն է բացարձակ եւ պարզաբար բարի։ Իսկ արդարութիւնն է խառնեալ բարի. ըստ որում հատուցանէ բարեացն բարիս, եւ չարեացն տանջանս։ Յաղագս այսորիկ նուազ եւ փոքր լսի գործ արդարութեան քան զգործ ողորմութեան։

Իսկ այլ վարդապետք ասեն թէ՝արդարութիւնն Աստուծոյ երեք կերպիւ առեալ լինի։

Նախ՝ յորժամ հատուցանէ ումեք ըստ արժանեաց։

Երկրորդ՝ յորժամ խոստացեալն հատուցանի։ Երրորդ՝ յորժամ անկատարն կատարի։

Առաջին կերպիւն է հատուցում բարեաց եւ պատիժ չարաց՝ որ է գործ արդարութեան։

Երկրորդիւն մարդեղութիւնն Քրիստոսի. զի խոստացեալ եղեւ այն մարգարէիւք եւ նահապետօք։

Երրորդն երեւի յորժամ Աստուած արդարացուցանէ զմեղաւորն. յոր ժամ պատրաստէ զինքն առ շնորհն գործելով զբարին։

Նոյնպէս եւ ողորմութիւնն Աստուծոյ Գ կերպիւ առեալ լինի։

Նախ՝ ասի ողորմութիւն, իբր թէ որոշիչ թշուառութեան սրտին։

Եւ այսպէսս առեալ լինի բանն այն՝ «ողորմութեամբ Տեառն լի եղեւ երկիր»։ Զի յերկինս ո՛չ կարօտանան ողորմութեան. զի անդ գոյ ողորմելի. Երկրորդ՝ թուլացուցանէ զխստութիւն սրտին։ Ե այսպէս առեալ լինի բանն այն՝ «ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն պատահեսցին. արդարութիւն եւ խաղաղութիւն համբուրեսցին»։ Քանզի ճշմարտութիւնն յառաջանայ ընդ խստութեանն։ Իսկ ողորմութիւնն բարեխառնէ զխստութիւնն. զայս հատուցանել ի վեր քան զարժանն. եւ պատժել սակաւ քան զարժանն։ Եւ այսպիսի ողորմութիւնս է ի յերկինս եւ ի դժոխս։ Երրորդ՝ ասի ողորմութիւն, իբր թէ զարմանալի իմն քաղցրութեամբ ոռոգել զսիրտս։

Եւ այսպէս ողորմութիւնս է՛ առաւել յերկինս։

Եւ գիտելի է, զի յամենայն գործս Աստուծոյ գտանի արդարութիւն եւ ողորմութիւն։ Այլ արդարութիւնն երբեմն ծածկեալ՝ եւ ողորմութիւնն յայտնի։ Որպէս յարդարացուցանել զամբարիշտն, եւ յառաջին գալուստն Քրիստոսի։ Երբեմն արդարութիւնն յայտնի՝ եւ ողորմութիւնն ծածկեալ։ Որպէս պատիժն մանկանց առանց մկրտութեան մեռելոց, եւ յերկրորդ գալուստն Քրիստոսի։ Եւ երբեմն երկոքեանն ծածուկ. որպէս ի նեղութիւնս իւրաքանչիւր արդարոց եւ անմեղաց. եւ ի հիւանդութիւնս տղայոց։ Իսկ երբեմն երկոքեանն յայտնի. որպէսս ի հատուցումն արդարոց. եւ ի պատիժ անարգելոցն։ Զի զնոսա փառաւորէ ի վեր քան զարժանն. եւ զսոսա պատժէ սակաւ քան զարժանն. այսոքիկ ողորմութեանն են։ Այլ իւրաքանչիւրոցն հատուցանէ ըստ արժանեաց. այսինքն բարեացն բարիս, եւ չարացն չարիս։ Այսոքիկ արդարութեանն են։

Եւ թէպէտ Աստուած արդար է եւ ողորմած, սակայն յատկագոյն ասի ողորմած քան արդար։

Քանզի առ ի կատարել զգործ արդարութեանն՝ պահանջէ ինչ եւ ի կողմանէ մարդոյն. այսինքն պահանջումն ըստ արժանաւոյն։ Իսկ ի կատարել զգործ ողորմութեանն՝ ոչ ինչ պահանջի, եթէ ոչ կամքն նորա, որպէս երեւեցաւ ի մարդեղութիւն բանին Աստուծոոյ ի սրբոյ կուսէն Մարիամայ։

(Պրակ Գ) Ազգաբանութիւն Կուսին եւ Յովսեփայ

Յորմէ՞ ցեղէ Աստուածածին Կոյսսն։

Պատասխանի

Փառաւորեալ եւ միշտ կոյսն Աստուածածին Մարիամ՝ էր ի թագարական ցեղէն Դաւթի. ըստ որում «երդուաւ Տէր ճշմարտութեամբ եւ ոչ ստեաց. ի պտղոյ յորովայնէ քումմէ նստուցից յաթոռ քո»։ Եւ դարձեալ թէ՝ զաւակ նորա յաւիտեան կացցէ. եւ աթոռ նորա որպէս արեգակն առաջի իմ. եւ որպէս լուսին զի հաստատեալ է յերկինս։ Եւ Եսայի ասէ, «ելցէ գաւազան յԵսսեայ. եւ ծաղիկ յարմատոյ նորա»։

Եւ Յովօէփ արդարն էր ի թագաւորական ցեղէն. որպէս պատմէ աստուածախօսութիւնն Մատթէոս եւ Ղուկաս։ Մատթէոս ի սողոմոնէ իջանէ առ Յովսէփ, եւ Ղուկաս ի Նաթանայ։

Եւ այսպէս ածեն զազգաբանութիւնն առ կոյսն եւ լռեն։

Զի ո՛չ էր օրէն զկանայս յազգահամարն թուել։ Այլ եւ օրէն էր նոցա, որ իւրաքանչիւր ոք յազգէ իւրմէ առնոյր իւր կին եւ ո՛չ յօտարէ։ Եւ զՅովսէփ արդար վկայէ աւետարանն։ Այլ ո՛չ էր արդար թէ յանցանէր զօրինօքն Աստուծոյ։ Այլ եւ քահանայքն ո՛չ յանցանէին զօրինօքն եւ յօտար ազգէ տային նմա կին։ Ապա յայտ է թէ ըստ մարմնոյ՝ կոյսն էր յազգէն Յովսէփայ։ Եւ Յովսէփ որդի Դաւթի որպէս ցուցաւ։ Եւ այսպէս է յայտնի պատմութիւնս։ Զի ի ցեղէն Նաթանայ որդւոյ Դաւթի այր ոմն անուն զԵւի՝ ծնաւ երկուս որդի։ զՄելքի եւ զՊանթեր։ Եւ ծնաւ Մելքի զՀեղի։

Եւ Հեղի զՅակոբ։ Եւ Յակոբ զՅովսէփ։ եւ Պանթեր ծնաւ զՎերապանթեր։ Եւ Վերապանթեր ծնաւ զՅովակիմ։ Եւ Յովակիմ ծնաւ զՄարիամ կոյս։

Դարձեալ վասն Յովսեփայ գիտելի է. զի ի ցեղէն Սողոմոնի որդւոյն Դաւթի՝ Մատթան առեալ կին, ծնաւ զՅակոբ։ Եւ յետ Մահուանն Մատթանայ Մելքի ի ցեղէն Նաթանայ որ որդի էր Ղեւեայ եւ եղբայր Պանթերայ, առեալ զնոյն կին Մատթանայ եւ ծնաւ զԵլի։

Եւ Յակոբ եւ Ելի եղբայք էին ի միոյ մօրէ։ Յակոբ ի ցեղէն Սողոմոնի որդի Մատթանայ. եւ Ելի ի ցեղէն Նաթանայ որդի Մելքեայ։ Եւ Ելի մեռաւ անորդի որ էր յազգէն Նաթանայ։ Իսկ Յակոբ որ էր յազգէն Սողոմոնի՝ առեալ զկին եղբօրն ըստ օրինացն զի յարուսցէ զաւակ եղբօրն. եւ ծնաւ զՅովսէփ։ Եւ այսպէս Յովսէփ բնութեամբ որդի էր Յակոբայ եւ ի ցեղէն Սողոմոնի։ Եւ օրինոք որդի էր ելեալ որ ի Նաթանայ։

Եւ այսպէս Բ եղբօր թոռունք էին Մարիամ կոյսն եւ Յովսէփ ի հարց կողմանէ Մեզքեայ եւ Պանթերի ի Նաթանայ։ Իսկ ի մօր կողմանէ Մարիամ էր ի քահանայից ցեղէն, զի Մատթան քահանայն բնակէր ի Բեթլէհէմ, եւ ունէր երիս դստերս։

Առաջինն Մարիամ, երկրորդն Սովիէ, երրորդն Աննա։ Մարիամ ամուսնացաւ ի Բեթլէհէմ եւ ծնաւ զՍողոմի զմանկաբարձն Յիսուսի. ոչ որ մայր եղեւ որդւոցն Զեբեթեայ. զի այն Սողովմէ դուստրէ Յովսեփայ Աստուած ահօրն։ Եւ Սովիէ ի նոյն Բեթլէպէմ ծնաւ զԵղիսաբեթ մայր մկրտչին։ Իսկ Աննա ամուսնացաւ ի Գալիլեայ ըստ Յովակիմայ. եւ ծնաւ զԱստուածածինն Մարիամ ի պրոպատիկէ Յովակիմայ։ Եւ անտի տարեալ եղեւ ի տաճարն Տեառն։ Եւ այսպէս Սողոմոնի եւ Եղիսաբեթ եւ Մարիամ Աստուածածինն Գ քերց դստերք էին։

Իսկ Յովակիմ արդարն էր ի թագաւորական ցեղէն Յուդայի Լ երորդ ի թոռանց Նաթանայ որդւոյն Դաւթի փառաւոր եւ մեծատուն յոյժ։ Որպէս զի լիցի կոյսն Մարիամ յազգէ հարց ի թագաւորական ցեղէն. եւ յազգէ մօր է քահանայից։ Զի թէպէտ փակեալ էր օրէնքն խառնիլ երկուց ցեղիցն ընդ Միմեանս, սակայն ղեւտացւոցն ոչ գոյր ժառանգութիւն եւ բաժին, խառնեին երբեմն ընդ թագաւորական ազգն Յուդայ։ Որպէս Ահարօն ունէր զդուստրն Ամիդաբայ՝ զքոյրն Նայասոնի իշխանին Յուդայ։

Այլ եւ Յովիդա քահանայապետ զդուստր Յովրամայ Արքայի զքոյր Ոքողիայ։ Այսպէս եւ Յովակիմ ի Յուդայէ էր եւ ունէր զԱննա զդուստր Մատթանայ եւ ցեղէն ղեւեայ. վասն այն ազգական Մարիամու զԵղիսաբեթ ասէր Գաբրիէլ։ Եւ վասն այն խառնեցան Բ ցեղքն. զի ծնեալն ի նոցանէ Քրիստոս ըստ մարմնոյ, թագաւոր եւ քահանայ լինէր։ Ըստ այնմ «դու ես քահանայ յաւիտեան»։ Եւ թէ՝ «տաց նմա զփառս թագաւորութեան տանն Դաւթի»։

Զի օծեալք սոքա էին քահանայք եւ թագաւորք. յորոց եւ բազումք մարգարէք եղեն։ Եւ սոյնպէս եւ Քրիստոս եղեւ երկուց զարմիցն մի քահանայ եւ թագաւոր ճշմարիտ եւ մշտնջենաւոր քահանայ եւ թագաւոր յաւիտեան։ Այս է որ ասէ, «աթոռ նորա որպէս արեգակն եւ լուսին հաստատեալ յերկինս, կացեալ եւ մնացեալ»։

Հարցումն։

Վասն է՞ր խօսեցեալ եղեւ առն կոյսն Սուրբ։

Պատասխանի Վասն բազում պատճառաց.

Նախ՝ զի կոյսն Սուրբ՝ նշանակեսցէ զսուրբ եկեղեցի խօսեցեալ Քրիստոս որ նմանապէսս է կոյս։

Երկրորդ՝ զի Յովսեփիւ ցուցցի ազգաբանութիւնն կուսին որ արամբն շարադրի։ Երրորդ՝ զի Յովսէփ վկայ լիցի ողջախոհութեան կուսին։ Չորրորդ՝ զի մի վատահամբաւ լիցի ընդ ծնանիլն իբր ոչ ունելով այր։ Հինգերորդ՝ զի մի դատապարտեսցի իբր անժուժկալ։ Զի էր ի քահանայական ցեղէն։ Եւ այսպիսիքս այրեալ լինէին. իսկ այլ շնացօղք քարկոծեալ։ Վեցերորդ՝ զի կոյսն լինէր սփոփեալ եւ կազդուրեալ սպասաւորութեամբ առնն։ Եօթներորդ՝ զի ծնունդն Քրիստոսի թաքուցեալ լինի ի սատանայէ։ Ութերորդ՝ զի մի հրէայքն համարելով զՔրիստոս ո՛չ ունելով օրինաւոր ծնունդ՝ երեւեսցին յիրաւի ի հալածելն զնա։

Իններորդ՝ զի մի երեւեսցի Տէրն հակառակ օրինացն որ գովէր զպսակն։ Տասներորդ՝ որպէս ի դրախտին մերկ էին Ադամ եւ եւտ եւ ո՛չ ամաչէին զի անմեղք էին։ Նոյնպէս Յովսէփ եւ Մարիամ մերկ էին ի մեղաց եւ առանց խղճի ամօթոյ։ Եւ գիտելի է, զի ի տաճարն ԺԴ ամաց էր։ Եւ առ Յովսեփայ խօսմանն՝ Գ ամիս եկաց եւ հրեշտակաց աւետեաց։ Եւ ի Քրիստոսի համբարձմանն ԽԸ ամաց էր, Եւ յորժամ փոխեցաւ առ Քրիստոս՝ Կ ամաց էր.

(Պրակ Դ) Վասն Սրբութեան Կուսին

Զի՞նչ է սրբութիւն կուսին որ ասէ մարգարէն՝ «սուրբ է տաճար քո սքանչելի արդարութեամբ»։

Պատասխանի

Սրբութիւնն ԻԴ բաժանի։ Նախ՝ սրբութիւն հասարակ. որպէս շնորհք մկրտութեան եւ խոստովանութեան. զի որք անցանեն ընդ նա՝ սրբին։ Երկրորդ՝ շնորհք եզական. որպէս սրբեալքն յարգանդէ Երեմիա եւ Յովհաննէս Մկրտիչ. որպէս ասէ գիրն՝ «յարգանդէ սրբեցի զքեզ»։ Երրորդ՝ շնորհք կուսութեան. որեւ սա է յատկական եղանակ. որպէսս սրբոյ կուսին։

Չորրորդ՝ հրեշտակական սրբոութիւնն. որ է երկնային եւ հաստատագոյն եւ անդրդուելի սրբութիւն։

Հարցումն։

Որո՞վ զանազանին սոքա։

Պատասխանի։

Զանազանին սոքա ներգործութեամբ իւրեանց։ Առաջին որ է հասարակաց սրբութիւն մկրտութեան, մերժէ զմեղս եւ տայ զշնորհս։ Սակայն արմատ մեղացն որ է ցանկութիւնն եւ դիւրասահութիւնն ի մեղանչելն՝ մնայ. որպէս յայտ է ի մկրտեալսն որք կարեն մեղանչել։ Երկրորդ՝ սրբութիւն արգանդին մերժէ զմեղս եւ հերքէ զդիւրասահութիւն մեղանչելոյն մահու չափ. որպէս Երեմիային եւ Յովհաննուն։ Երրորդ՝ սրբութիւն յատկական. որպէս սրբոյ կուսին, բառնայ զսկզբնական մեղս եւ զարմատն եւ զդիւրասահութիւն մեղանչելոյն մահու չափ եւ ներելապէս.

Եւ գիտելի է, զի թէպէտ մեծագոյն է ըստ ինքեան սրբութիւն արգանդին քան զսրբութիւն մկրտութեանն. այնու, զի բառնայ զդիւրասահութիւն մեղանչելոյն։ Սակայն ըստ ներգործութեան մեծագոյն է սրբութիւն մկրտութեանն. զի տպաւորէ զկնիքն. այլ եւ բանայ զդուռն արքայութեան. այլ եւ պատրաստէ զարդն առ ի խորհուրդս ամենայն։ Զոր ո՛չ ներգործեն այլ երկոքին եզական շնորհքն։ Իսկ չորրորդ սրբութիւնն լիակատար շնորհաց ի վերին գաւառն որ է հրեշտակային գերեզանցէ զամենեքումբք։

Եւ ունի երիս ներգործութիւնս։ Նախ՝ անբաժանելի միաւորութիւն բանականին առ Աստուած։ Երկրորդ՝ բոլորովին նուաճումն ստորին մասանց բանականին։ Երրորդ՝ համակ հանապազորդ ներգործական դարձումն բոլոր մարդոյն առ Աստուած. որով մարդն աստուածային քաղցրութեամբն զմայլի։ Որպէս հրեշտակք ի բոլոր սրտէ՝ յամենայն անձնէ եւ յամենայն զօրութենէ միշտ ներգործաբար դիմեն առ Աստուած. եւ յիւրաքանչիւրսն ճառագայթի՛ ի նմա Աստուած։

Արդ՝ ունէր սուրբ կոյսն զհասարակ շնորհացն մկրտութիւն։ Զի ի խորհուրդ մկրտութեանն ի յառնուլ ջուր, հոոգին սուրբ եւ զօրութիւնն բարձրելոյն եւ ողջոյն հօրրն ի ձեռն հրեշտակին որ հերքէր զմեղս ըստ մկրտութեան։ Նաեւ ունէր զշնորհս սրբութեան արգանդին. զի յորովայնէ սրբեցաւ յարգանդէ. Զորմէ ասի յերգս՝ «Տէր արար զքեզ. եւ հաստատեաց զքեզ. պատրաստեաց զքեզ յարգանդէ գեղեցիկդ ի կանայս»։ Եւ ունէրր շնորհօք արգելք ի մեղաց մահու չափ եւ ներելապէս. որպէս Յովհաննուն եւ Երեմիային։

Այլ եւ ի վերայ այնր՝ ունէր եւ զերրորդ սրբութիւն. որ կուսութեան իւրոյ էր յատկական. ջնջումն իսկ զբնական եւ յարմատոյ մեղաց։ Եւ հաստատէ զայս բան յաւետարանին որ ասէ. «Հոգին Սուրբ եկեսցէ ի քեզ»։ Զի գալ Հոգւոյն Սրբոյ պատճառ էր կրկին ներգործութեան. այսինքն սրբութեան արմատոյ մեղաց. եւ պտղաբերութեան կուսածին զաւակին. ծնանիլ եւ կոյս մնալ յետ ծննդեանն։ Զի ունի մայրական խնդութիւն հանդերձ կուսութեան պատուով։ Իսկ զչորրորդ սրբութիւնն որ է միաւորութիւն բանականին առ Աստուած, եւ միշտ ներգործապէս դիմել առ Աստուած որպէս հրեշտակք. ընկալաւ Աստուածածին կոյսն ի յղանալն զորդին Աստուծոյ։ Եւ յինն ամիս ի տաղաւար արգանդի տարեալ զԱստուած Բանն։ Եւ զմայլեալ ի բոլոր սրտէ եւ յամենայն անձնէ եւ ի զօրութենէ միշտ ներգործապէս դիմեալ առ Աստուած հաստատեացաւ։

Նա եւս գերազանցեալ քան զհրեշտակս այսու, զի նոոքա ի գոյական վարձս ոչ աճիլ կարեն եւ ոչ նուազիլ։ Իսկ Երանուհի կոյսն կարէր յառաջանալ յարդիւնս եւ ոչ նուազիլ։ Երկրորդ՝ զի հրեշտակք ի հարկէ բնութեան ունին զկուսութիւնն։ Իսկ Աստուածածին զայն պահեաց մաքրութեամբ մարմնով զկուսութիւն ողջախոհութեան։ Երրորդ որպէս գերազանց է քան զամենայն պատիւ մայր Աստուծոյ լինիլ։ Այսպէս գերազանց է քան զամեայն շնորհք հեղեալ ի ստեղծուածս. այս է գերագոյն շնորհք. որ պատրաստեաց զկոյսն առ մայրութիւն Աստուծոյ։ Ապա յայտ է որպիսութիւն սրբութեան կուսին։

(Պրակ Ե) Վասն Աւետեաց Հրեշտակին

Վասն է՞ր հրեշտակապետն Գաբրիէլ աւետեաց կուսին, եւ ո՛չ մարդ ոք։

Պատասխանի Վասն Ե պատճառի։

Նախ՝ զի Աստուած էր որ ծնանէր. պարտ էր զի աւետաւորն հրեշտակ Աստուծոյ լինէր։

Երկրորդ՝ վասն ազգականութեան կուսին, առաքեցաւ կոյսն բնութեամբ՝ առ կոյսն շնորհօք։

Երրորդ՝ զի նորոգումն որ լինելոց էր ծննդեամբ կուսին՝ ոչ միայն մարդկան էր, այլ եւ հրեշտակաց. պարտ էր հրեշտակին սպասաւորել կուսին։ Չորրորդ՝ զի անկասկած լիցի ամենեւին եւ անկարծ ի չարեաց զատուցեալ սուրբ կոյսն. ի ձեռն հրեշտակին աւետարանել զյղութիւնն. եւ ոչ ի ձեռն մարդոյ։ Հինգերորդ՝ զի գեղն պատասխանէր հիւանդութեանն։ Զի որպէս սատանայ օձիւն խօսեցաւ առ կոյսն Եւա, այսպէս Տէրր մեր հրեշտակիւն առ կոյսն Մարիամ։ Էութիւն առ էութիւն. ծառայ առ ծառայ. բանն առ բան։

Հարցումն։

Զինչ է ողջոյնն որ ասէ «Ուրախ լեր բերկրեալդ Տէր քեզ»։

Պատասխանի։

Ողջոյնս այս՝ է հանդերձ բերողիւն եւ առաքողիւն եւ կուսիւն ցուցանէ ԶԺ գերազանցոութիւն պատուոյ կուսին։

Նախ՝ զի Աստուած էր ողջոյն առաքն. որ խօսէրր զկոյսն ի հարսնութիւն կուսութեան, կուսաբեր լինիլ պտղովն, Երկրորդ՝ զի հրեշտակ էր ողջունաբերն. կոյսն եւ անապական բնութեամբ։ Երրորդ՝ զի կոյս էր ողջոյն ընկալն եւ գերազանց քան զամենայն կոյս որպէսս ցուցաւ։

Չորրորդ՝ զի ասելն «ուրախ լեր» ի յայլ թարգմանս է «ողջ» ցուցանէ զողջութիւն եւ զանմեղութիւն կուսին։

Հինգերորդ՝ ցուցանէ զշնորհն որ ասէ՝ «լի շնորհօք» ըստ այլ թարգմանչաց։

Վեցերորդ՝ զգերազանց յղութիւնն «Տէր ընդ քեզ»։

Եօթներորդ՝ «ուրախ լեր» ընդդէմ տրտմութեանն. որ ասացա Եւայի «տրտմութեամբ ծնցիս որդի»։ Եւ ինքն ասէր «ցնծացաւ հոգի իմ յԱստուած փրկիչ իմ»։ Ութներորդ՝ զի ասէ «Տէր ընդ քեզ»։

Զբառս զայս ընդունելութեան դնէ՝ ընդ քեզ. այսինքն Տէրն յետ ծննդեանն ընդ քեզ յաւիտեանս յաւիտենից. որպէս ընդ աշակերտսն «ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս»։ Իններորդ՝ զի ոչ մարգարէիւ յայտնեաց կուսին. որ էր աղօտ գիտութիւն համեմատեալ ընդ հրեշտակին։ Այլ ի ձեռն հրեշտակապետին վկայեալ եւ աւետեալ զհաւատարիմս ի գիտութիւն։ Տասներորդ՝ այն քան գերազանցեաց պատիւ կուսին, զի այնմ որ մարգարէք գուշակէին զլինելոցն. ի սմա ընդ խօսից հրեշտակին եղեւ կատրումն։

Հարց Ո՞ր քան է ողջոյնն։

Պատասխանի Ողջոյնն ըստ աշխարհի տրամատի ի Ե։ Եւ սա զոյգի ամենեցուն։ Նախ ասի ողջոյն ըղձակա ն առողջութեան. ըստ այնմ «ողջ լեր արքայ»։ Երկրորդ՝ ըղձական շնորհաց. ըստ առաքելոյ «շնորհք ընդ ձեզ»։ Երրորդ՝ ըղձական խնդութեան. որպէս ի Տուբիթն «խնդութիւն քեզ»։ Չորրորդ՝ ըղձական օրհնութեան. որպէս ի հռութն ասէ «օրհնեսցէ զքեզ Տէր»։ Հինգերորդ՝ տուչական խաղաղութեան. ըստ այնմ «խաղաղութիւն ընդ ձեզ. ես եմ մի՛ երկնչիք»։

Իսկ ողջոյնս այս ունի համազուգիլ ընդ ամենայսն։ Քանզի պարունակէ զողջութիւնն ընդ ասելն «ողջոյն»։

Եւ զշնորհն՝ յասելն «լի շնորհօք»։ Եւ զխնդութիւն «ուրախ լեր բերկրեալդ»։ Եւ զխաղաղութիւն «Տէր ընդ քեզ»։ Իսկ զօրհնելն ասաց Եղիսաբեթ. «օրհնեալ ես դու ի կանայս»։ Դարձեալ ողջոյնս այս՝ ունի նշանակութիւն զերազանցութեան կուսին. բնութեան, շնորհաց, եւ փառաց։ Բնութեան՝ ասելն «ողջոյն»։ Շնորհաց՝ ասելն «լի շնորհօք»։ Փառաց՝ ասելն «օրհնեալ ես դու ի կանայս։ Որպէս եւ ինքն ասէր, «յայսմ հետէ երանիցեն ինձ ամենայն ազգ»։

Հարց Զինչ յայտնէ պատգամ հրեշտակին։

Պատ Վեց իրսս յայտնէ մեզ աստանօր պատգամ հրեշտակապետին։ Նախ՝ թէ որպէս պատուով ետ զոջոյնն կուսին ասելով «ուրախ լեր լի շնորհօք»։

Երկրորդ՝ թէ որպէս գերազանց գովեաց զնա ասելով, «Տէր ընդ քեզ օրհնեալդ ի կանայս»։

Երրորդ՝ թէ որպէս քաղցրութեամբ զօրացոյց զնա ասելով «մի՛ երկնչիր Մարիամ»։

Չորրորդ՝ թէ որպէս զգուշութեամբ կատարեաց զպատգամն «ահա յղասցիս եւ ծնցես որդի»։

Հինգերորդ՝ թէ որպէս գեղեցկաբար մեկնեաց զեղանակ յղութեանն ասելով «հոգին սուրբ եկեսցէ ի քեզ»։

Վեցերորդ՝ եդ զարմատ հաւատոյ կաթուղիկէ եկեղեցւոյ ասելով «որ ծնանելոցն է ի Քրիստոսէն սուրբ է. եւ Որդի Աստուծոյ կոչեսցի»։

(Պրակ Զ) Վասն է Բանից Կուսին

Զինչ ցուցանեն պատասխանիք Կուսին։

Պատասխանի, Երկու երեւի սուրբ գիրս երկխօսութիւն։ Մին ի մէջ Եւայի եւ բանսարկուին. որով մուծաւ մահ ի ներս։ Եւ միւս ի մէջ Մարիամո եւ հրեշտակին. յորմէ եղեւ կեանք։ Արդ՝ սրբուհի կոյսն ի յողջոյն հրեշտակապետին երիսս իրս արար։

Նախ՝ զընտրողութիւն. զի «խորհէր թէ ո՞րպիսի ինչ իցէ ողջոյնս այս»։

Երկրորդ զհարցումն. զի խնդրէր թէ «որպէս լինիցի ինձ այդ»։

Երրորդ զհաւանումն. զի պատասխանեաց թէ՝ «ահաւասիկ կամ աղախին Տեառն»։

Այլեւ եւ ծանիր, զի յընտրողութիւն ոչ էր վաղվաղակ որպէս Եւա։

Եւ ի հարցանելն ոչ էր երկբայ որպէս Զաքարիա։ Եւ ոչ ի հաւանելն յամր որպէս Սառա։

Նոյնպէս պարտ է ամենայն մարդոյ յորժամ լսիցէ զբանն, նախ խորհիլ եւ հարցանել, եւ ապա հաւանիլ։

Խորհիլ՝ զի ընտրեսցէ զճշմարիտն։ Եւ հարցանել՝ զորապիսութիւնն։ Եւ հաւանիլ՝ այս է հնազանդիլ եւ ուսանիլ։ Ապա թէ առանց ընտրողութեան ամենայն բանի հաւանին՝ կորիցեն որպէս Եւա։ Եւ թէ ամենեւին անհաւան եւ յամր լինին՝ պատժին որպէս Զաքարիա։ Այլ միջինն ուղիղ է եւ բարի։

Իսկ հաւանական պատասխանիք սրբուհւոյ կուսին Մարիամու՝ են Դ բանք։ Որ ցուցանեն զչորեսին առաքինութիւնս նորա։

Զի ասելն «Ահաւասիկ» ցուցանէ զյօժարական հնազանդութիւնն։ «Աղախին Տեառն» բացատրէ՛ զկատարեալ խոնարհութիւնն։

«Եղիցի ինձ» յայտնէ զբորբոքեալ սէրն։ «Ըստ բանի քում» նշանակէ զկատարեալ հաւատն։

Այլ եւ ծանիր. զի Է բան յիշէ Սուրբ Գիրք զոր խօսեցաւ աստուածածին կոյսն։ Առաջին որ ասաց՝ «ո՞րպէս լինիցի ինձ այդ, զի զայն ո՛չ գիտեմ»։

Երկրորդ՝ «ահաւասիկ կա՛մ աղախին Տեառն»։

Երրորդ՝ յորժամ ետ ողջոյն Եղիսաբեթի։

Չորրորդ՝ «մեցացուսցէ անձն իմ զՏէր»։

Հինգերորդ՝ «որդեակ զի՞նչ գործեցեր մեզ զայդ»։

Վեցերորդ՝ «գինի ոչ ունին»։

Եօթներորդ՝ «զինչ եւ ասասցէ ձեզ՝ արասջիք»։

Առաջինն նշանակէ զմեծ խոհեմութիւնն։

Երկրորդ զխորագոյն խոնարհութիւնն։

Երրորդ զքաղցր մարդասիրութիւնն։

Չորրորդն զաղօթքն գոհացողական։

Հինգերորդ զմեծագոյն սէրն։

Վեցերորդ՝ զընդարձակ գութն։

Եօթներորդն օգտակար ուսման։

Եւ տե՛ս, զի ամենայն բանք կուսին են կարճ։ Այլ աղօթքն եւ գոհոութիւնքն երկար։

Զոր պարտ է մեզ զնոյն առնել։

Մանաւանդ կանանց։

(Պրակ Է) Աստուածածին է Կոյսն

Վասն է՞ր ասեմք Աստուածածին զկոյսն

Պատասխանի

Բազումք պատճառու եկեղեցի սուրբ խոտովանի Աստուածածին զԿոյսն։

Նախ՝ Աստուածածին վասն այն ասեմք, զի ծնեալն ի նմանէ Աստուած է։ Արդ՝ եթէ ծնեալն Աստուածէ, նաեւ ծնօղն Աստուածածին է, եւ անդրադարձեալ։ Այլ արդ՝ Սուրբ Գիրք վկայեն, եւ ճշմարիտ հաւատն բռնադատէ Աստուած խոսովանիլ զծնեալն ի կուսէն։ ապա ուրեմն եւ ծնօղն է Աստուածածին։

Երկրորդ, մարգարէն Եսայի ասէ, «կոյսն յղասցի եւ ծնցի որդի զԷմմանուէլն». իսկ Էմմանուէլն թարգմանի մարդացեալ Աստուած։ Ապա ուրեմն կոյսն որ ծնաւ զԷմմանուէլն՝ մայր է Աստուծոյ մարդացելոյ։

Երրորդ, հրեշտակապն աւետեաց կուսին թէ՝ «որ ծնանելոցն է ի Քրիստոսէ՝ սուրբ է եւ որդի Աստուծոյ»։ Եւ թէ ծնեալն ի նմանէ որդի է Աստուծոյ, ապա ե ծնօղն Աստուածածին է ճշմարտապէս։

Չորրորդ, առաքեալն ասէ գաղատացւոց՝ «առաքեաց Աստուած զորդին իւր որ եղեւ ի կնոջէ»։ Արդ եթէ Որդին Աստուծոյ եղեալ է կնոջ որդի, ապա եւ կոյսն սուրբ մայր է որդոյն Աստուծոյ եւ Աստուածածին։ Նոյնպէս եւ որ ասէ, «բանն մարմին եղեւ». յայտ է թէ ի կնոջէ, ապա եւ մայր է Բանին մարմնացելոյ։

Հինգերորդ, որդի կնոջ ասի ոք՝ որ լինի մարմին ի նմանէ. թէպէտ Հոգին յԱստուծոյ է. Նոյնպէս Որդի Աստուծոյ Որդի է Կուսին որ էառ մարմին ի մանէ. թէպէտ աստուածութիւնն ի Հօրէէ։ Ապա եւ աստուածածին կոյսն։

Վեցերորդ, մայր մարդոյ ասի կինն որ ծնա զմանուկ. թէպէտ հոգին ո՛չ է ի մօրէն. այլ վասն միաւորեալ մարմնոյն մարդածին կոչի։ Նոյնպէս եւ կոյսն սուրբ Աստուածածին է վասն աստուածացեալ մարմնոյն։

Եօթներորդ, ասաց Եղիսաբեթ, «ուստի՞ է ինձ այս, զի եկեսցէ մայր Տեառն իմոյ առիս»։ Եւ նոյն է Տէրն եւ Աստուած գոլ։ Ապա ուրեմն կոյսն սուրբ մայր է Տեառն եւ Աստուծոյ։

Ութերորդ, ասաց հրեշտակն ի ծննդեանն՝ «ծնաւ ձեզ այսօր փրկիչ. որ է օծեալ Տէրն»։ Արդ՝ ծնեալն Տէր ծնեայ է ի կուսէն։ Ապա ուրեմն կոյսն Տիրամայր է եւ Աստուածածին։

Իններորդ, ասաց Աբրահամու, թէ «ի զաւակի քում օրհնեսցին ամենայն ազգք». Եւ առաքեալն ցուցանէ թէ Քրիստոսէ զաւակ, այն. որպէս ի հռոմայեցոցն ասէ, թէ «Քրիստոսէ ի հարցն ըստ մարմնոյ որ է ի վերայ ամենեցուն Աստուած»։

Այլ արդ՝ Քրիստոս ոչ է որդի աբրահամու եւ ոչ ի հարցն՝ թէ ոչ է որդի կուսին։ Ապա ուրեմն ըստ մարմնոյ Աստուած է Քրիստոս, եւ Աստուածածին է ծնօղն. եւ մայր ըստ մարմնոյն Քրիստոսի։

Տասներորդ, յայտ է ի սքանչելեաց ծննդեանն. զի անսերմն յղացումն. եւ անապական ծնունդ. եւ անխախտ կուսութիւն։ Ապա ուրեմն Աստուած է ծնեալն այսպիսի հրաշիւք։ Աստուածածին է եւ ծնօղն սուրբ։ Այսքան առ այս։

(Պրակ Ը) Վասն ժամանակաց Մարդեղութեան

Վասն է՞ր ոչ յառաջ եւ ո՛չ յետոյ մարդացաւ։

Պատասխանի։

Այսմ պատասխանէ պայծառ ջահն եկեղեցւոյ սուրբն Յոհան Ոսկեբերանն, եթէ զոր օրինակ բժիշկք՝ ոչ ի սկիզբն ցաւոց եւ ո՛չ ամենեւին անարգան տան զդեղ հիւնադին. զի անօգուտէ եւ վնասիչ. այլ ի դիպօղ ժամու յորում առողջասցի։ Նոյնպէս եւ Բանն Աստուած թէ կարի իսկ յառաջինն դարս էր մարմնացեալ, որպէս յաւուրս Նոյի՝ Աբրահամու եւ կամ Մովսէսի՝ լինէր կրկին վնաս։ Նախ՝ զի ոչ խնդրէին, ըստ որում ո՛չ ցանկանային։ Եւ երկրորդ՝ զի ո՛չ հաւատային. ըստ որում ո՛չ գիտէին։

Իսկ թէ ամենեւին հուսկ յետոյ անագան ի վերջին դարս, լինէր եւ այսպէս կրկին պակասութիւն։ Նախ՝ զի յուսահատութեամբ վրիպէին։ Երկրորդ՝ զի այն քան բազմութիւնք հաւատացելոց կորնչելոց էին, որ ո՛չ վայելէր ամէն իմաստ գիտութեանն Աստուծոյ։ Այլ ի դիպօղ ժամու յորում ցաւն զօրացաւ եւ կարօտացաք բժշկութեան, եկն երեւեցաւ. այսինքն մարդացաւ մարդասէր բժիշկն. եւ առողջացոյց զկարեւէր խոցեալքս. ըստ որում բժիշկ անուանէր զիքն անկեալ ի ձեռս աւազակաց հիւանդին։ Որպէս եւ ասաց Եսայեաւ ի ժամանակի ընդունելութեան լուայց քեզ. եւ յաւուրր փրկութեան օգնեցից քեզ։

Իսկ այլ վարդապետք ասեն, թէ ետ զբնական օրէնս որպէս Նոյի եւ յառաջ քան զնա։ Եւ զբանականն Աբրահամու. իսկ զգրաւորն Մովսիսի։ Եւ թէ յայնմ ժամանակի փրկեալ լինէաք, կարծէաք թէ յօրինաց անտի եղեւ փրկութիւն։ Այլ յարժամ նկուն աղեն օրէնք ամենայն, եւ ոչ կարացին փրկել. յատոյ եկն եւ երեւեցաւ նոյն ինքն օրէնսդիրն եւ փրկեաց զմեզ։ Զի մի՛ յօրինաց, այլ ի շնորհացն Քրիստոսի իմասցուք զարդարութիւն եւ զփրկութիւն մեր։

Որպէս գրէ Պօղոս գաղատացւոց «ո՛չ արդարանայ մարդ ի գործոց օրինաց. այլ ի հաւատոցն Քրիստոսի»։ Իսկ մեր վարդապետք ասեն որպէս մեծն Ներսէս, թէ ի Զ երորդ աւուր արարաւ առաջին Ադամն ի պատկեր տիրական։ Եւ յանցանելն զպատուիրականն՝ կործանեցաւ ի կորուստն ապականութեան։ Իս նորն Ադամ նոյն ի Զ դարուն յայցել եւ խնդրեաց զկորուսեալ պատկերն ի թիւ խորհրդաւուր կատարեալ վեցերորդին։

Եւ է առաջին դարն Ադամայ։

Երկրորդն Ենովքայ։ Երրորդն Նոյի։ Չորրորրդ Աբրահամու։ Հինգերորդն Մովսէսի. իսկ Վեցերորդ դարն՝ յորում ծնաւ Փրկիչն մեր Քրիստոս. եւ փրկեաց եւ բժշկեաց զմեզ։ Որպէս ասէ Աստուածահայրն Դաւիթ «առաքեաց զբան իւրր եւ բժշկեաց զնոսա. եւ փրկեաց զնոսա յապականութենէ իւրեանց»։

Եւ ոմանք այսպէս թուեն։

Առաջին դարն յԱդամայ մինչեւ ի Նոյ։

Երկրորդն ի Նոյէ մինչեւ յԱբրահամ։

Երրորդն յԱբրահամէ մինչեւ ի Դաւիթ։

Չորրորդն ի Դաւիթէ մինչեւ ցգերութիւնն բաբիլացւոյ։

Հինգերորդն ի գերութենէն մինչեւ ի Քրիստոս։

Վեցերորդն ի Քրիստոսէ մինչեւ ի կատարած աշխարհի։

Եօթներորդ մեռելոց դարն։

Ութներորդ յարուցելոցն։

(Պրակ Թ) Վասն Բանին Մարդեղութեան

Վասն է՞ր Բանն մարմին եղեւ. եւ ոչ հայր կամ որդի։

Պատասխանի։

Եթէ Աստուած մարդ եղեւ՝ ցուցաւ յայլում տեղւոջ։ Իսկ թէ մինն համագոյ երրորդութեան Բանն Մարմին եղեւ՝ ցուցցի այժմ։ Նախ՝ անպատշաճ էր թէ հայր էր մամնացեալ։ Զի հայր անսկիզբն է. եւ յայնժամ ո՛չ ոք լինէր առանց սկզբան։

Երկրորդ՝ զի թէ հոգին Սուրբ էր մարմնացեալ, յայնժամ լինէին Բ որդիք։

Երրորդ՝ զի թէ հայր էր մարմնացեալ, մի եւ նոյն լինէր հայր եւ որդի։ Նոյնպէս եւ Հոգին Սուրբ լինէր Որդի եւ Հոգի։ Այլ որդին եղեւ եւ անշփոթ մնացին երրորդութեան դէմք։

Չորրորդ՝ միտք ե հոգին ո՛չ երեւին. եւ բանն երեւի եւ ի դուրս գայ. եւ մարդիկք տեսանենն եւ գրեն։ Վասն այն բանն մարմնացաւ, եւ ոչ հայր կամ հոգին։ Հինգերորդ՝ բանն պատկեր է հօր էական. եւ մարդն պատկեր է Հօր էական. եւ մարդն պատկեր նմանութեան. վասն այն բանն Աստուծոյ եղեւ ի պատկեր մարդոյ։

Վեցերորդ՝ դարձուցանել զմարդն յորդէգրութիւն Աստուծոյ բնական որդւոյն էր պատշաճ. վասն որոյ Որդին Աստուծոյ որդի մարդոյ եղեւ զի զմեզ արասցէ Որդիս Աստուծոյ։

Եօթներորդ՝ բանին էր պատշաճ պատմել զհօրէ. եւ երեւիլ մեզ. որպէս ներտրամադրեալ բանն յառաջ գայ, եւ լինի բարբառ եւ գրեալ ի քարտիսի, երեւի եւ շօշափի։

Ութերորդ՝ զի լիցի պատճառ փրկութեան որ եղեւ պատճառ գլորման։ Զի մարդն ցանկացաււ գիտութեան՝ Աստուծոյ որ է յատուկ որդւոյ՝ եւ անկաւ։ Նոյնպէս նովին գիտութեամբն պարտ էր եւ կանգնիլ։ Այլ եւ իմաստութեանն հօր պարտ էր նորոգել զխնդրօղ իմաստութեանն որ է մարդն։

Իններորդ՝ վասն հաստատ ժառանգութեանն խոստացելոյն. զի մի ասիցէ ոք ցհայր, Տէր դու ունիս որդի եւ ժառանգ։

Վասն այն եկն որդի եւ հաստատեաց մեզ զառանգութիւն իւր ասելովն «ես ուխտեմ ձեզ որպէս հայր ուխտեաց ինձ զարքայութիւնն»։

Տասներորդ՝ զի սէր հօր երեւեսցի առ մեզ. որպէս ասէ Յօհաննէս, «այնպէս սիրեաց Աստուած զաշխարհս, մինչեւ զորդին իւր Միածին ետ»։ Այլ եւ ցուցանի թէ զայլ ամենայն բարութիւնս ոչ խնայէ մեզ զոր ինչ եւ խնդրեմք ի նմանէ։ Որպէս ասէ առաքեալն «որ յիւր որդին ո՛չ խնայեաց, նովաւ հանդերձ զամենայն շնորհեսցէ մեզ»։ Այս քան վասն բանին մարդեղութեան, զի բազում են պատճառք ասացեալ վարդապետաց. զոր մեք զսակաւ եդաք ասա։

(Պրակ Ժ) Վասն Յարգանդէ Ծննդեանն

Վասն է՞ր ծնաւ յարգանէ.

Պատասխանի։

Ասեմքն եթէ յետ յղացման բանին յարգարնդի կուսին օրինօք եւ ոչ օրինօք բնութեան, ժուժկալեալ ամսոց ըննից եւ աւուրց հնգից, ըստ հասարակաց ասեմ եւ անդրանկաց. ըստ հնգից յաւելեալ թուոց նախաստեղծին նախարարչական աւուրց։

Յետ որոյ ծնեալ ի նոյն կուսական արգանդէ եւ ոչ յայլ ինչ մասնէ։ Նախ՝ զի ոչ լինիէր այն որդի ըստ բնութեան ծնողին. որպէս եւ ո՛չ Եւա Ադամայ. վասն յարգանդէ ծննդեամբ եղեւ որդի կուսին։ Երկրորդ՝ զի ոչ ինչ անդամ զազրելի է ի մարդն. այլ ամն հաւասար են յարդարութիւն. եթէ ոչ եկամուտ ինչ խառնեսցի ի նմա։ Երրորդ՝ զի ոչ ինչ յորոց ստեղծ Աստուած գարշի բնակիլ. մանաւանդ յարգանդի զարդարեալ կուսութեամբ, զի զոր ստեղծ ձեռօք, բնակէ ի տան ձեռագործի իւրոյ։ Չորրորդ՝ զի նա է առաւել օգնական բնութեան. մարտնչելով աճելութեամբ ընդդէմ պակասութեան մահու։ Պարտ ուրեմն էր բանին կենաց ելանել յայնմ անդամոց, որ պատերազմի ընդ մահու։ Հինգերորդ՝ զի սրբեսցէ զբոլոր բնութիւնսս մեր ի մաղաց։ Ի սկիզբն ի մէջն եւ ի կատարումն։ Որ է որովայն կեանք եւ մահն։ Վասն զի արբեսցէ զսկզբնականն մեղք՝ յարգանդէ կուսական հոգւով սրբութեան ծնաւ։ Ուստի «եւ սրբութիւն մեղաց մերոց արար» ըստ առաքելոյ։

Հարց.

Զի՞նչ է սքանչելիք յղութեանն։

Պատասխանի. Բազում ինչ անդ բնութիւն կորոյս զօրէնս իւր. այսինքն ի կողմանէ մօրն, ի կողմանէ զաւակին, եւ ի կողմանէ կերպին։

Որ ո՛չ ըստ բնութեան կարգի, այլ ըստ անբաւազօր կարողութեան Աստուծոյ միայնոյ։

Արդ՝ սքանչելիք էին ի մայրն Քրիստոսի որպէս ասեն վարդապետք։ Զի էր պտղաբերութիւն առանց ապականութեան կնքոյ։ Յղացեալ առանց ծանրութեան։ Ծնեալ առանց երկանց։ Քանզի անդ տարաւ յինքեան աստղն զարեգական։ Ուռն զորթն։ Առուն զաղբիւրն։ Ստեղծուածն զստեղծօղն։ Դուստրն զհայրն։ Զի նա եղեւ մայր հօր. եւ դուստր զաւակին։ Եւ էր ի վերջոյ քան զաւակն. փոքրագոյն քան զպարունակեալն յինքեան։ Նա միայն էր մայր եւ կոյս. որ ընդ Աստուծոյ ունէր զորդին։ Զերծեալ յանիծից. զի անիծեալք էին կուսանքեւ ամուսնացեալք։ Կուսանք՝ զի ո՛չ ծնան։ Ամուսնացեալք՝ զի ցաւօք ծնան։ Այլ յերկուցն եւս զերծաւ աստուածածին կոյսն։ Զի կուսութեամբ ծնաւ եւ զցաւս ո՛չ զգաց։ Եւ որպէս ասացաւ ունի մայրական խնդութիւն հանդերձ կուսական պատուով։ Զի որպէս զհայելին ո՛չ բեկանէ շառաւիղ արեգականն։ Նոյնպէս եւ զամբողջութիւն կուսին՝ մուտեւել Աստուածն բանին ո՛չ խախտեաց։

Այլ եւ ի զաւակն էին բազում սքանչելիք։ Զի իսկոյն էր անդ բաժանումն արեանն. թանձրանալն. ձեւանալն. հոգեւորիլն. եւ Աստուածանալն։ Եւ այս ո՛չ զհետ իրերաց. այլ համանգամայն յանկարծ օրէն ի վայրկեան ժամու զօրութեամբ հոգւոյն սուրբ։ Որոյ յանկարծօրէնէ ներգործելն Աստուծոյ։ Եւ թէպէտ կատարեալ եւ լի եւ անթերի էին մասունք մարմնոյն Քրիստոսի. այլ այն քան փոքրիկ, մինչեւ զի հազիւ անկանէր ընդ տեսութեամբ մարդոյ։ Եւ այն եւս սքանչելիք, որ ի փոքրագոյն մարմինն ընկալեալ եղեւ հոգի բանական, եւ տեսակաւորեալ որպէս քառանօրեայ մանուկ յարգանդի։

Դարձեալ ի սկիզբն յղութեան անդ բանական հոգւով գիտաց զամենայն միաւորեալ ընդ բանին։ Եւ էր կատարեալ ի զմայլումն։ Եւ ո՛չ միայն ճանապարհորդ, այլ եւ ըմռնօղ միշտ եւ յաւիտեանն։ Այլ եւ սուրբ յամենայն մեղաց. եւ լի ամենայն շնորհօք եւ առաքինութեամբ, զի «ի լիութենէ նորա՝ մեք ամենեքանն առաք զշնորհս» ըստ Յոհաննու։ Այլ եւ ունէր հայր ի յերկինս, եւ մայր ի յերկրի, իսկ անդ հայր առանց մօր. եւ աստ մայր առանց հօր։ Դարձեալ՝ մարդեղութեամբն Տէրն եղեւ ծառայ։ Յաւիտենականն ժամանակաւոր։ Անչափն փոքրիկ։

Վեհագոյնն ստորնագոյն։

Անպարագրելին տեղակալ։

Պարզն բաղադրեալ։

Բանն թանձրացեալ։

Անտեսանելին տեսեալ։ Անշօշափելին շօշափեալ։

Անմահն զենեալ եւ այլն։

Եւ ո՞վ կարիցէ մտախոհ լինիլ։

Զի բարձօղն աշխարհի՝ ձեռամբ կնոջ բարձեալ լինի։

Հացն հրեշտակաց՝ կերակրի։

Որ նստի՝ ի քրովբէս՝ ի մսուր դնի։

Եւ արձակօղն կարպից՝ խանձարօք պատի։ Այլ եւ հանգիստն աշխատելոց վաստակի։ Զօրութիւնն երկնից՝ տկարանայ. եւ կեանքն ամենեցուն մեռանի։ Եւ այլն ամենայն նմանապէս ասացեալ սրբոցն.

Այլ եւ ի կողմանէ կերպին եղեւ զարմանալիք։ Զի յղացումն Տեառն ո՛չ եղեւ ի սերմանէ առն։ Նախ՝ զի կազմեսցի զօրութեամբ բարձրելոյն ի հոգւոյն սրբոյ եւ ո՛չ նպաստութեամբ մարդոյ։ Երկրորդ՝ զի մի ապականութիւն կրեսցէ մարմին բարձողին զապականութիւն։ Երրորդ՝ զի մի իցէ իներքոյ սկզբական մեղաց։

Այլ եւ ո՛չ կանանցական սրերմն եղեւ նիւթ մարմնոյն Քրիստոսի։

Նախ՝ զի ոչ վայելէր մաքրութեան կուսին։ Երկրորդ՝ զի վէմն առանց ձեռին հատոու ի կուսական լեռնէն ըստ Դանիէլի։ Երրորդ՝ զի մի՛ իցէ ըստ հասարակաց կարգի. այլ ի վեր քան զբնութիւն որպէս ասացաւ։ Այլ եւ ո՛չ ի մսոյ կամ յոսկերաց որպէս Եւա ի կողէն։ Նախ՝ զի այն ո՛չ անէր ծնունդ։ Երկրորդ՝ զի ներգործութեամբ մասն ո՛չ լինի զօրութեամբ բոլոր. վասն որոյ ոչ է նիւթ ծննդեան։ Ապա ուրեմն պատշաճ էր նիւթ մարմնոյն Քրիստոսի մաքուր արիւնն կուսին. ըստ որում «մանկոունք հաղորդեսցին մարմնոյ եւ արեան. եւ ինքն իսկ կցորդեցաւ նոցա» ասէ առաքեալն։ Նախ՝ զի ո՛չ ապականիւր կուսականն ամբողջութիւն։ Երկրորդ՝ զի զօրութեամբ ունի եւ ոչ է ներգործական մասն։ Յաղագս որոյ պատրաստեաց նիւթ արեան, կազմեալ զօրութեամբ հոգւոյն. որով լինիցի ճշմարտ մայր Քրիստոսի։ Եւ այս ի վայրկեան ժամու որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Դարձեալ վասն նշանակացն Քրիստոսի ասեն վարդապետք այսպէս.

Նախ՝ անսերմն յղութիւնն.

Երկրորդ՝ ընդ մտանելն յարգանդ բանին՝ շնչաւորիլն եւ գտանիլն որպէս քառասնօրեայ։

Երրորդ՝ Յովհաննու խայտալն։

Չորրորդ՝ հովւացն եւ մոգուց գալն։

Հինգերորդ՝ բանալ դրանն ի գնալն քառասնօրեայ ի տաճարն։

Վեցերորդ՝ Սիմէօնի զգուելն։

Եօթներորդ՝ Եգիպտոսի կռոց խորտակիլն։

Ութներորդ՝ բաժան ամեայ վարդապետելն։

Իններորդ՝ հոգին էջ ի Յորդանան եւ ձայնն Հօր։

Տասներորդ՝ յաղթելն փորձչին։

(Պրակ ԺԱ) Թէ ո՞րքան է Ծնունդ Քրիստոսի

Քանի՞ եղանակաւ ծնունդ ասի Քրիստոսի։

Պատասխանի, Ոմանք եռակի ասեն. այսինքն աստուածային եւ մարդկային եւ շնորհօք։ Առաջինն ի հօրէ։ Երկրորդն ի մօրէ։ Երրորդն ի միտս սրբոցն։ Եւ երեքեան ծնունդքս՝ ըստ երից գոյացութեանց որ ի Քրիստոս, այսինքն աստուածային՝ մարմինն՝ եւ հոգին։ Զի ի հօրէ միշտ ծնանի Աստուած, ի մօրէ միանգամայն ծնաւ մարմինն, եւ ի միտսս ծնանի բազում անգամ։

Եւ ոմանք ըստ չորրորդ եղանակի ասեն. երեքն յառաջագոյն եղեալ, եւ չորրորդ ծնունդն փրկչին։ Առաջին ծնունդն ո՛չ յառնէ եւ ո՛չ ի կնոջէ. որպէս Ադամայն։ Երկրորդն յառնէ առանց կնոջ. որպէս Եւա։ Երրորդն յառնէ եւ ի կնոջէ. որպէս հասարկաց ծնունդս։

Չորրորդ եղանակն որ կատարումն է այլոցն՝ ի կնոջէ առանց առն. որպէս ծնունդն Քրիստոսի զօրութեամբ հոգւոյն սրբոյ։

Իսկ վարդապետք եկեղեցւոյ բովանդակեալ զամենայն՝ Զ եղանակաւ ասեն զծնունդն Քրիստոսի։

Նախ՝ ծնաւ ի հօր է Բանն Աստուած յառաջ քան զյաւիտեանս անճառ եւ անպատում, որպէս ասէր «յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ»։ Երկրորդ ծնունդ իջումն բանին յարգանդ կուսին մինչեւ ծնեալ ի մօրէ. ըստ հրեշտակին «որ ի նմայն ծնեալ է ի հոգւոյն սրբոյն է»։ Երկրորդ ծնունդն ի մօրէ. ըստ որում ծնաւ մարմնով եւ երեւեցաւ մեզ. ըստ հրեշտակին «ծնաւ ձեզ այսօր փրկիչ օծեալ Տէր»։

Չորրորդ եղանակաւ ծնունդ ասի եւ մկրտութիւնն. զի օրինադրեաց մեզ վերստին ծնունդ. ասելով՝ «եթէ ոք ո՛չ ծնցի վերսին ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ, ո՛չ մտցէ յարքայութիւնն Աստուծոյ»։ Հինգերորդ ծնունդ՝ յարութիւնն ի գերեզմանէն։ Զի որպէս ի կուսական արգանդէ, նոյնպէս ծնաւ ի կոյս գերեզմանէ վիմոովն կնքելով։ Նմանապէս եւ յարութիւնն մեր կոչի ծնունդ ի հանդերձեալ կեանսն. ըստ այնմ «յարութեան որդիք են եւ հաւասար հաւասար հրեշտակաց»։ Վեցերորդ՝ ծնունդ՝ շնորհօք ի սիրտս հաւատացելոց ըստ Պօղոսի, «եթէ փորձ ինչ ունիք զՔրիստոսի, որ ինեւ ընդ ձեզ խօսի»։ Եւ ինքն ասէր, «որ ունի զբանս իմ՝ նա է իմ մայր»։ Եւ աստուածաբանն ասէ, «կանայք կոյսք լերուք, զի Քրիստոսի լինիցիք մայր»։ Է՛ եւ այլ եղանա ծննդեան Տեառն բաղդատութեամբ առ Մովսէս ասացեալ ի վերոյ ի Ի գլուխն, ի ԻԳ համարն։

(Պրակ ԺԲ) ԹԷ Միածին է Որդին

Որպէս է միածին որ այս քան ծնունդ ունի.

Պատասխանի.

Աւետարանն ասէ, «Միածինն Որդին, նա պատմեաց մեզ»։ Նախ ասի միածին՝ զի նա միայն է համագոյ ծնողին ծնունդ ըստ այնմ, «Բանն էր իսկզբանէ առ Աստուած», իսկ այլ ամենայն ծնօղ՝ յառաջ է քան զծնեալն.

Երկրորդ՝ զի նա միայն ի հօրէ ծնեալ է անմայր. ըստ այնմ, «ելի ի Հօրէ եւ եկի յաշխարհ»։ Երրորդ՝ զի նա միայն է ի Հօրէ ծնեալ. եւ չունի եղբայր։

Եւ զի հոգին է եւս ի Հօրէ, սակայն բղխումն է եւ ո՛չ ծնունդ որպէս ցուցաւ ի վերոյ։

Չորրորդ՝ զի նա միայն է ծնունդ անբաժան ի ծնողէն. ըստ ծնողէն. ըստ որում

«Բանն էր առ Աստուած»։

Հինգերորդ՝ նա միայն է ծնունդ համահաւասար կատարելութեամբ զօրութեամբ եւ իմաստութեամբ ընդ հօր։ Ըստ այն, «որպէս գիտէ զիս հայր, գիտեմ եւ ես զհայր»։

Վեցերորդ՝ նա միայն է ծնունդ անուր եւ աներբ. որպէս ասէ «յառաջ քան զամենայն բլուրս ծնաւ զիս»։ եւ «յառաջ քան զարեւ է անուն նորա»։ Եօթներորդ՝ նա միայն է միշտ եւ անդադար ծնունդ. զի ո՛չ սկսաւ ի ժամանակի, եւ ո՛չ ի ժամանակի դարարի. այլ որպէսս լոյս ի հրոյ միշտ եւ անհատապէսս ծնանի։

Ութներորդ՝ նա միայն է ծնունդ ի Հօր է եւ ո՛չ երբէք հայրանայ զի ոչ ունի յինքենէ ծնունդ որպէս նա ի հօրէ։

Իններորդ՝ ասի միածին ըստ մարմնաւոր ծննդեանն ի մօրէ ծնեալ առանց հօր. ըստ այնմ ասաց հրեշտակն՝ «որ ծնանելոցն է ի քէն՝ ի հոգւոյն սրբոյ է»։

Տասներորդ՝ ասի ոմանց թէ ի ժամ ծննդեանն Քրիստոսի արգելան ամենայն ծնունդք մինչեւ ծնաւ բարձօղն երեկաց ամենայն ծննդոց. զի նա լինէր անդրանիկ ամենայն ծննդոց։

Հարցումն։

Ապա ո՞րպէս է անդրանիկ. «ծնաւ ասէ զորդին իւր զանդրանիկ եւ եդ ի մսուր»։

Պատասխանի Անդրանիկն անուն կրկին ունի իմացումն։ Նախ՝ ի բազում եղբարս։ Եւ երկրորդ՝ երէց եւ առաջին։ Աստ գիտելի է, որպէս միածին կոչի անմարմնաբար եւ ըստ մարմնոյ։ Նոյնպէս եւ անդրանիկ ծնունդ ի հօրէ։ Եւ զառաջինն կոչի անդրանիկ՝ յորժամ եղեւ ի բազում եղբայրս. լինելով մարդ եւ Որդի մարդոյ։ Այլ եւ անդրանիկ ծնաւ ի մօրէ առաջին ծնունդ. թէպէտ ո՛չ ունի եղբայր ի կուսէն, անդրանկութիւն իւր ո՛չ խափանի։ Իսկ անդրանիկ ըստ որում երէց եւ առաջին՝ ասի ըստ չորից։ Նախ՝ զի նա ի հօրէ է սկսեալ. եւ եղեալքս ի հօրէ։ Այլ երիւք տարբերութեամբք։ Զի նա յառաջ քան զյաւիտեանս. եւ մեք ի ժամանակի։ Եւ նա ծնունդ ի հօրէ. իսկ մեք արարածք։ Եւ նա՛ բնութեանն ծնունդ. եւ մեք կամացն. Երկրորդ՝ անդրանիկ է սուրբութեամբ. որ ո՛չ արար մեղս. եւ արդարացոյց զմեզ։ Երրորդ՝ կոչի. անդրանիկ ըստ հոգւոյն շնորհաց. զոր նախ ընկալաւ իբր գլուխ՝ եւ եհեղ յանդամքս իւր. Չորրորդ՝ յարութեամբն. «եղեւ անդրանիկ մեռելոց եւ պտուղ ննջեցելոց»։

Եւ աստ գիտելի է, զի Գ ինչ միայն յատուկ է մարդացելոյն Քրիստոսի. եւ ո՛չ այլ ումեք պատշաճի մարդկայինս ազգի։

Նախ՝ զի սկզբնական արդարութեամբ ծնաւ. եւ պատճառի անսերմն յղացումն։ Երկրորդ՝ նա միայն ի գործոց արդարացաւ. «որ երեւեցաւ մարմնով. արդարացաւ հոգւով»։ եւ ամենեքեան մեղան եւ նուազեցան ի փառաց ըստ առաքելոյ։ Երրորդ՝ ի նա միայն գտաւ մտաց սրբոութիւն ըստ առաքելոյ «մեք զմիտս Քրիստոսի ունիմք»։ իսկ ամենայն մարդկան միտք հաստատեալ են ի խնամս չարի՝ վկայէ Աստուած. «եւ ո՛ պարծեսցի միտ սուրբ ունել» ասէ առակն. իսկ մեք ոչ ի գործոց, այլ ի հաւատոցն Քրիստոսի ընկալաք սկզբնական արդարութիւնն եւ զներգործութիւն մարմնոյ եւ զսրբութիւն մտաց։

(Պրակ ԺԳ) Յիսուս կոչի եւ Փրկիչ

Յիսուս կոչեցաւ յիրէ՞ն թէ ի գործոյն։

Պատասխանի Յիսուս՝ փրկիչ թարգմանի. որպէս ասաց հրեշտակն առ Յովսէփ։ Արդ՝ ի դէմս փրկչին նայելով յիրէն է փրկիչն. իսկ ի դէմս փրկելոցն ի գործոյն։

Հարցում, Ուստի՞ փրկեաց զմեզ։

Պատասխանի, Ի վեց իրաց գլխաւորօրէն փրկութիւն ներգործեաց. ըստ Յոբայ վեցիցս փրկեաց նովաւ։

Նախ՝ փրկեաց ի մեղաց. ըստ «կոչեսցի անուն նորա Յիսուս. զի նա փրկեսցէ զժողովուրդ իւր ի մեղաց իւրեանց»

Երկրորդ՝ փրկեաց յանիծից օրինացն. ըստ այնմ «իբրեւ եկն լրումն ժամանակին՝ առաքեաց Աստուած զորդի իւր որ եղեւ ի կնոջ է եւ եմուտ ընդ օրինօք. զի զորս ընդ օրինօքն իցեն՝ գնեսցէ»։ եւ թէ՝ «Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծից օրինացն»։

Երրորդ՝ փրկեաց ի բուռն ծառայութենէ սատանայի. ըստ այնմ «փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի. եւ փոխեաց յարքայութիւն Որդւոյ իւրոյ սիրելոյ»։

Չորրորդ՝ փրկեաց ի մահուանէ. ըստ այնմ «որով հետեւ մանկունք հաղորդեսցին արեան եւ մարմնոյ. եւ ինքն իսկ կցորդ եղեւ նոցա. զի մահուամբն իրով խափանեսցէ զայն որ զիշխանութիւն մահուն ունէր. այսինքն զսատանայ. եւ ապրեցուսցէ զայնոսիկ որ մահուն երկիւղիւ հնապազ կեին վտարանդեալք ի ծառայոութիւն»։

Հինգերորդ՝ փրրկեաց զհոգիսն ի բանտէ դժոխոցն. որպէս ասէ մարգարէն «ել ի բարձունս, եւ գերաց զգերութիւն. էառ աւար, բաշխեաց պարգեւս»։ Եւ թէ «նախ կապեսցէ զհզօրն, եւ ապա զտուն նորա աւերեսցէ»։

Վեցերորդ՝ փրկեաց ի կռամոլն դիւաց, եւ էած յաստուծապաշտութիւն հաւատոց։ Որպէս ասէր յետ յարութեանն «երթայք մկրտեցէք զամենայն հեթանոսսս յանուն հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. եւ ուսուսցէք նոցա պահել զամենայն»։

Արդ այսպէս ի Զ իրաց փրկեաց զմեզ մարդեղութեամբ իւր Քրիստոս։ Եւ ոմանք յաւելուն այլ եւս զամօթ՝ զտրտմութիւն եւ զցաւս մարմնական. որ եւ սոքա ընդ նոսա են։ Զի ի տրտմութիւն արտասուաց ընդ մահուանն բարձաւ։ Իսկ ամօթ եւ ցաւք մարմնոյ՝ ընդ մեղացն բարձան. որպէս ի հատանիլ արմատոյ՝ չորանան ստեղունքն. Ապա ուրեմն ի վեցին գլխաւոր վշտաց փրկեաց զմեզ։ Եւ Յիսուս անունն՝ են վեց գիր. որ կարեն լինիլ սկիզբն այսպիսի ասութեան. այսինքն Զարազուարճութիւն տրտմեցելոց։ Իրաւունք սրբոց։

Սրբութիւն երանելեաց։

Ուղղութիւն մոլորելոց։

Իիւթ անոյշ՝ խնդրողաց զփրկութիւն։

Սանդուխք ելողութեան ի յերկինս։

(Պրակ ԺԴ) Օծեալ եւ Քրիստոս

Զինչ թարգմանի Քրիստոսն եւ օծեալ։

Պատասխանի Ըստ լեզութիւնս մեր՝ օծեալ. ի հոռոմն Քրիստոս. եւ յեբրայեցին մեսիա թարգմանի. Եւ բազմաեղանակ է օծումն։ Նախ՝ օծումն մարմնական. որպէս փափկասիրաց։ Երկրորդ՝ օծումն մարտական. որպէս ըմբշամարրտից։ Երրորդ՝ օծումն մաքրական. որպէս հիւանդաց։ Չորրորդ՝ օծումն զմռոյ. որպէս մեռելոց։ Հինգերորդ՝ օծումն քահանայից. վասն միջնորդութեան։ Վեցերորդ՝ օծումն թագաւորաց. վասն տէրութեան։ Եօթներորդ՝ օծումն ըստ զօրութեան. որպէս Կիւրոսին. ըստ Եսայեայ «այսպէս ասէ Տէր ցօծեալն իւր ցԿիւրոս»։ Ութներորդ՝ օծումն ի հոգւոյն որպէս մարգարէիցն. «մի մերձենայք ասէ յօծեալսն իմ. եւ ի մարգարէս իմ մի՛ մեղանչէք»։ Իններորդ՝ օծումն որդէգրութեան. որպէս մկրտութիւնն.

Տասներորդ գերագոյն սոցա՝ ըստ բնութեան միաւորութեան. որպէս բանին Աստուծոյ ընդ մարդկութիւնսս։ Վասն որոյ կոչի Օծեալ եւ Քրիստոս։ Եւ տե՛ս, զի բնութեամբ միաւորեցաւ իմանի Քրիստոս. յայտ է զի յորոշելն ըստ ոմանց՝ ոչ եւս մնայ Քրիստոս։ Եւ այս գիտելի է, զի Բանն Ատուած ի տնօրէնութեան իւրում ընկալաւ զամենայն եղանակս օծութեան։ Զօծումն մարմնական ընկալաւ ի պոռնիկ կնոջէն յորժամ եբեկ զշիշ իւրղոյն ի գլուխ նորա ի տան Սիմոնի։ Իսկ զօծումն մարտի՝ յորժամ վարեցաւ ի հոգւոյն յանապատ եւ յաղթեաց հակառակին։ Իսկ զօծումն հիւանդաց եցոյց ինքեամբ յայլս. յրժամ զանկեալն ի ձեռս աւազակաց ձիթով եւ գինւով բժշկեաց։ Եւ զօծումն զմռոյ՝ յորժամ թաղեցաւ։

Եւ զօծումն քահանայութեան ի թաբօր լերինն. ուր եւ Հոգին Սուրբ ամպ հովանի եղեալ. եւ հայր հաճութեամբ վկայեալ։ Եւ զօծումն թագաւորակն ի մարեմայ քեռէն Ղազարու. յորժամ նստաւ ի վերայ յաւանակին։ Եւ զօծումն զօրութեան՝ յորժամ օծաւ արեամբ ի վերայ խաչին եւ քակեաց զամուրս հզօրին եւ էառ աւար։ Իսկ զօրծումն Հոգւոյն Սրբոյ՝ յորժամ էջ աղաւնակերպ ի վերայ նորա։ Իսկ մկրտութիւն նորա ո՛չ արդեգրութեան էր որպէս մերս, այլ ճշմարիտ որդիութեանն յայտնութիւն ըստ ձայնին հօր «դա է որդի իմ սիրելի»։ Իսկ զօծումն բնութեանն միաւորութեան՝ ընկալաւ ի կուսական արգանդին. ուր խառնեալ միաւորեալ զմերս բնութիւն ընդ իւրում աստուածութեանն եւ ծնաւ Քրիստոս որ թարգմանի օծեալ։ Դարձեալ գիտելի է, զի օծեալն նշանակէ երիս դէմս. այսինքն զօծեալն եւ զօծումն եւ զօծօղն. Օծօղն է հայր. եւ Օծումն որպէս իւղ Հոգին Սուրբ. եւ Օծեալն Բանն մարմնացեալ։ Որպէս ասէ մարգարէն «էօծ զքեզ Աստուած քո իւղով ուրախութենէ առաւել քան զընկերս քո»։ Եւ այս գիտելի է։ Զի հերձուածօղք ոմանք օծեալ ասեն զՔրիստոս յառաջ քան զյղացումն։ Որպէս Արիոս վկայ բերելով «ո՞ ել յերկինս եւ իջոյց զՔրիստոս»։ եւ թէ «հայր սրբեաց եւ առաքեաց»։ Իսկ ոմանք յետ ծննդեանն ի կուսէն ասեն օծեալ ԶՔրիստոս ի մկրտութեանն. վկայ բերելով «զՅիսուս որ ի Նազարեթէ, զոր էօծ Աստուած հոգւով եւ զօրութեամբ»։ Զի Արիոս կամէր զանեղական Բանն Աստուած եղական եւ կրօտ օծման ցուցանել։ Եւ նեստոր կամէր զմարմինն որոշել եւ սոսկ մարդ դաւանել։ Զո զայսպիսի խորհօղսն եւ ասացօղսն նզովէ եկեղեցի ամենայն ուղղափառաց ամեէն։ Զի թէ յետոյ ի մկրտութեանն օծաւ Քրիստոս, զի՞նչ աւետարանեաց հրեշտակն եթէ՝ «ծնաւ ձեզ այսօր փրկիչ օծեալ Տէր»։ Այլ եւ ո՛չ յառաջ քան զյղանալն օծաւ. զի սրբիլ եւ առաքիլ եւ իջանել յերկնից ո՛չ այլ ինչ է, եթէ ոչ մարմին լինիլ եւ մարնով երեւիլ բանին։ Այլ մեք այսպէս խոստավանիմք, եթէ օծաւ Բանն Աստուած ի Հոգւովն Սրբոյ յորժամ յղացաւ մերովս կերպիւ յորովայնի. ըստ այնմ որ էջ Հոգին Սուրբ յորովայն անարատ կոսին եւ մարքրեաց զնա, եւ կազմեաց ի նմանէ զարիւնն եւ սրբեաց եւ օծեաց զնա միաւորելով պատկերապէս։ Այսպէս միաւորութեամբ Բանն Աստուծոյ օծաւ եւ սրբեցաւ ի հօրէ, ի ձեռն հոգւոյն Սրբոյ գործակցութեամբ։ Այսպէս ասէ «որ ի նմայն ծնեալ է ի Հոգւոյն սրբոյ է»։ Այս քան վասն օծման փոքրիշատէ։

(Պրակ ԺԵ) Եղանակ միաւորութեան

Ո՞ր քան է եղանակ միաւորութեան։

Պատասխանի, Միաւորութիւնն սեռաբար տրամատի յերիս. ի յանշաղկապն եւ ի շաղկապեալն եւ ի շաղադրեալն։ Արդ՝ անշաղկապ միւորութիւն բաժանի յերիս տեսակս։ Զի կամ միաւորին էութիւն ընդ էութիւն. կամ պատահումն ընդ պատահման։ կամ էութիւն ընդ պատահման։ Զի էութիւն ընդ պատահման միշտ անշփոթ միաւորի. որպէս որակ եւ քանակ ի գոյացութեան. զի անմեկնելի որոշմունք են։ Իսկ պատահումն ընդ պատման միշտ շփոթմամբ միաւորին. որպէս գոլն ի սեւ է եւ ի սպիտակէ։ Եւ այնք որ էութիւն ընդ էութիւն միաւորին՝ են որք շփոթմամբ միաւորին. որպէս ջուր ընդ գինի. եւ Դ տարերք։ Եւ են որք անշփոթ միաւորին. որպէս հուր եւ երկաթ. Հոգին եւ մարմին. սեռ ի տեսակս, եւ տեսակ յանհատս։ Իսկ միաւորութիւն որէ շաղկապաւ, եւ սա բաժանի յերիս։ Զի են որ միաւորեալքն էութիւնք են եւ շաղկապն պատահումն, որպէս երկուք ոմանք անջատեալք ի միմեանց՝ պատահմամբ սիրոյ շաղկապին։ Որպէս ձեւն բոլորակ՝ եււ գոյնն՝ ենթակայ նիւթովն։ Եւ զանազան ձայնք քնարի՝ մի ենթակայ օդով միաւորին։ Եւ են որ էութիւնք են եւ էութեամբ շաղկապին. որպէս երկոքին նիւթք սոսընծով կամ երկաթով։ Իսկ շաղադրեալն միաւորութիւն եւ սա բաժանի յերիս. այսինքն ըստ դրութեան ըստ ժողովման. ըստ կոչման։ Առաջինն ըստ դրութեան, որպէս կէտ. գիծ. մակերեւոյթ. եւ մարմին։ Այլ եւ ոսկի միսս ջիլ եւ մորթ՝ մի անդամ շարադրեն։ Իսկ ըստ ժողովման, որպէս եկեղեցի. եւ անձն. հօտ. կամ քաղաք։ Իսկ ըստ կոչման, որպէս քրիստոնեայք. մկրտեալք. ծառայք. եւ ստեղծեալք։

Յասիցելոցս ո՛չ ոքն յարմարի միաւորութեան փրկչին. բայց միան երրորդն առաջնոյն. այսինքն էութիւն առ էութիւն անշփոթ խառնումն. որպէս հոգւոյ եւ մարմնոյ. զորր եւ յառաջի կայդ ցուցցի։

Բայց վարդապետք ասեն զիաւորութիւնն Ե եղանակաւ։ Առաջին միաւորութիւն ստոյգ եւ ճշմարիտ՝ հոմանիւթ մասնաւորաբար որոշեցելոց. որոշեցելոց. որոց ոչ ինչ տարանիւթ ընդ մէջ երեւի։ Որպէս երկուց ջահից լուցելոց միաւորութիւն լուսոյն։ Եւ երկուց ջուրց։ Եւ երկուց հողոց եւ օդոց նոյնպէս։ Նմանաբար եւ այլոց համանիւթից։ Այս է ստոյգ եւ ճշմարիտ միաւորութիւն։ Յետ այսորիկ երկրորդ միաւորութիւն սովորեցաք կոչել թէպէտ եւ ո՛չ իսկապէս եւ զանհամանիւթից ոմանց։ Եւ կամ զհամանիւթից մարմնոց յարադրութիւն։ Որոց ընդ մէջ է մակերեւութիւն միայն։ Երրորդ առ այսոքիւք՝ միաւորութիւն անուանեմք եւ զխառնուածս երկուց նայից ըստ զանազան որոկութեանց. յորում ո՛չ ոք ի խառնեցելոցն զիւր ծայրագոյն որակութիւնն սեռաբար կարօղ է պահել. այլ շփոթեալ անկանի ի ծայրագոյն որակութենէն. որպէս զջուրց եւ զգինեացն խառնուած, եւ զմեղերաց։

Չորրորդ՝ միաւորութիւն ասեմք գոլ ե զզանգումն որ ի նաէ՛ եւ ի չորո՛յ բնաւորեցաւ լինիլ. յորում ո՛չ ամբողջ պահի բան որակութեան։ Հինգերորդ՝ միաւորութիւն սովորեցաք կոչել յորժամ նիւթ ինչ աննիւթով կերպարանեալ տեսանի տեսակաւ։ Եւ կաման նիւթ ինչ եւ անկերպ՝ ընդ նիւթական կերպարանաց ձեւացեալ. յորում իւրաքանչիւրոցն էութիւնք անշփոոթաբար երեւին. որպէս պղինձ գնդացեալ. կամ քուէացեալ։ Եւ կամ որպէս հուր ընդ գնդացելոյն ձեւացեալ պղնձոյ։ Այս քան վասն միաւորութեան։