Գիրք հարցմանց · 8/12

(Պրակ ԺԶ)=Հոգի եւ Մարմին միաւորեալ

Հոգւոյն եւ մարմնոյ միաւորութիւն որպէս նմանի Քրիստոսի։

Պատասխանի։

Սուրբն Աթանաս եւ Կիւրեղ եւ այլք՝ զհոգւոյ եւ Զմարմնոյ միաւորութիւնս ասեն բանին մարմնացելոյ։ Զոր եւ մեք առցուք այսպէս։

Նախ՝ որպէս մարդն յայլ եւ այլ բնութեանց միաւորեալ՝ մի անձն եւ մի դէմ եւ մի բնութիւն կատարի. զի մի ասեմք զմարդն եւ մի զբնութիւն նորա։ Այսպէս յայլ եւ այլ բնութեանց բանն Մարմին եղեալ մի անձն է եւ մի դէմ։ Եւ «մի է բնութիւն Բանին Աստուծոյ մարմնացելոյ» ասէ սուրբն Կիւրեղ։ Զի այսպէս միատեսակ բնութեամբ խոստովանի ընդ մեզ եւ այլ ժողովուրդ ուղղափառաց ըստ ուսոուցման մեծին Դիոնիսեայ յերկրորդ գլուխն եկեղեցական քահանայապետութեանն ասելով։ «Ամենակատարեալ եւ անշփոթ մարդանալովն ըստ մեզ մարդասիրապէս ի բնութիւնսս մեր տեսակացեալ, եւ առ բաժանականս մեր անայլայլաբար ըստ բնութեան միոյ յառաջ եկեալ»։

Երկրորդ՝ որպէս բոլոր հոգին է ի բոլոր մարմինն միաւորեալ. եւ բոլորն է՛ յիւրաքանչիւր մասն մարմնոյն։ Այսպէս եւ Բանն Աստուած բոլորն է ի բոլորն միաւորեալ. եւ բոլորն յիւրաքանչիւր մասն մարմնոյն։ Ըստ առաքելոյն «ի նմա բնակէ ամենայն լրումն աստուածութեանն մարմնապէս».

Երրորդ՝ որպէս բաժանեալ ի միմեանց՝ ոչ գոյ մարդ. այլ մեռեալ մարմին կամ մերկ հոգի։ Նոյնպէս եւ յորոշելն ըստ ոմանց զԱստուածն եւ զմարդն՝ ոչ է Քրիստոս. այլ մարդ սոսկ կամ մերկ Աստուած։

Չորրորդ՝ թէ եւ ի մասնէ՛ կոչեմք երբեմն ի հոգւոյ կամ ի մարմնոյ. որպէս թէ՝ «հոգիք ՀԷ մտին յԵգիպտոս». եւ թէ՝ «տեսցէ՛ ամենայն մարմին զփրկութիւն»։ այսու զբոլոր մարդն նշանակեմք։ Այսպէս թէ ուրեք մարդ միայն անուանի Քրիստոս «զճշմարտութիւն խօսեալ» եւ կամ՝ «Աստուած կնքեալ». ո՛չ ինչ ուրեէք վնասէր զմիաւորութիւնն իբր մարդ սոսկ կամ Աստուած միայն. այլ Աստուած համանգամայն եւ մարդ խոստովանի միացեալ։

Հինգերորդ՝ որպէս մարմինն զգայական միաւորեալ ընդ բանական հոգոյ՝ ոչ է եւ ոչ ասի զգայական. այլ բանական մարդ. Այսպէս եւ մարդկութիւնն միաւորեալ ընդ բանին՝ ոչ ունի տգիտութիւն ինչ մարդկային. այլ գիտէ զամեանայն աստուածաբար։ Ըստ այնմ «որպէս գիտէ զիս հայր՝ գիտեմ եւ ես զհայր».

Վեցերորդ՝ որպէսս անկենդան մարմինս՝ միաւորեալ ընդ հոգւոյն կենդանի է եւ ասի։ Այսպէս միաւորեալն ընդ բանին մարմին՝ է եւ ասի միշտ կենդանի եւ կենդանարար։ Ըստ այնմ «ես կենդանի եմ վասն Հօր»։ Եւ «որ ուտէն զիս՝ եւ նա կեցցէ վասն իմ»։

Եօթներորդ՝ որպէս այլայլական եւ փոփոխելի մարմինս կայ եւ մնայ անփոփոխ եւ անապական միաւորեալ ընդ հոգւոյն միչեւ ցորոշումն։ Գերաբնապէս ապա եւ բանն մարմին եղեալ անփոփոխելի եւ անապական ներգործեալ մարմին ըստ մերոյս բնութեան անբաժ միաւորութեան։ Ըստ որում «ես նոյն եմ եւ ո՛չ փոփոխիմ».

Ութերորդ՝ որպէս ի միաւորիլ Հոգւոյ եւ մարմնոյ յառաջագայի ի միոյ կամաց միով զօրութեամբ հանձար եւ ներգործութիւն։ Այսպէս եւ բոլոր տնօրէնութիւն մարդացելոյն բանի՝ միով զօրութեամբ եւ կարողութեամբ ըստ միութեան կամաց մի ներգործութիւն երեւի։ Ըստ այնմ «զոր ինչ հայր գործ է՝ զնոյն եւ որդի»։ Եւ նոյն ինքն «հնազանդ եղեւ մահու չափ եւ մահու խաչի»։

Իններորդ՝ միաւորութիւն մարդոյ՝ է՛ անմահ եւ մահկանացու. յաւիտենական եւ ժամանակեայ. այսինքն հոգի եւ մարմին։ Այսպէս եւ միաւորութիւն Քրիստոսի է՛ յաւիտենից եւ ժամանեայ. անմահ եւ մահկանացու. Աստուած եւ մարդ. նոյն ինքն բանն մարմին եղեալ։

Տասներորդ՝ զի ի ծնունդն միաւորութեան մերոյ ո՛չ ասի մարմին ծնեալ. այլ թէ մարդ ծնաւ յաշխարհ. Նոյնպէս ասի այս անուն մարդ չարչարեալ եւ մեռեալ. որ եւ յատուկ մարմնոյ են սոքա։ Այսպէս եւ ծնեալ փրկիչն Աստուած մարդացեալ՝ եւ զծնօղն Աստուածածին դաւանիմք։ Որ եւ զչարչարանքն եւ զմահն, Աստուծոյ մարդացելոյ խոստովանիմք որով փրկեցաքն։

Այս քան Բաղդատութեամբ։

(Պրակ ԺԷ) Զանազանութիւն Հոգւոյ

Եւ զինչ է զանազանութիւն,

Պատասխանի։

Ասեմք եթէ՝ ապացոյցն ո՛չ ամենայն իրօք է նման. ապա թէ ոչ՝ լինէր նոյնն։ վասն որոյ նոյնքանաբար տեսանի աննմանութիւն օրինակին առ ճշմարտութիւնն։ Նախ՝ զի միաւորութիւնն մարդոյս եղականաց է ընդ միմեանս։ Իսկ փրկչին բոլորից՝ անեղ ընդ եղանակի։

Երկրորդ՝ զի հոգի եւ մարմին գոյակիցք են միմեանց անընդ հատ ժամանակաւ։ Իսկ բանն Աստուած է անսկզբնաբար ի հօրէ. եւ յետոյ սկսեալ ի կուսէ։

Երրորդ՝ զի հոգի միաւորեալ ընդ մարմնոյ է երբէք զի որոշի եւ դարձեալ միանայ։ Իսկ Բանին Աստուծոյ քաջ սիրով եռացումն ընդ մարմնոյ անբաժ եւ անորոշ գործեաց միաւորութիւն։ Զի որպէս ոչ գոյ սկիզբն աստուածութեան նորա, այսպէս եւ ոչ կատրումն մարդկութեան եւ աստուածութեան նորա։ «Զի Յիսուս Քրիստոս երէկ եւ այսօր՝ նոյն եւ յաւիտեան»։

Չորրորդ՝ զի ի մարդն է մի միայն միաւորութիւն. այսինքն հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Իսկ ի Քրիստոս եռակի գոյ միաւորութիւն. այսինքն Աստուծոյ ընդ հոգւոյ. հոգւոյ ընդ մարմնոյ։ Աստուծոյ ընդ մարմնոյ։

Հինգերորդ՝ զի հոգի միաւորեալ ընդ մարմնոյ՝ է ի մարմնումն էութեամբ եւ ոչ այլ ուրեք թէ եւ մտօք բազումս տեսանէ։ Իսկ Բանն Աստուած մարդացեալ՝ էութեամբ է առ Հայր. պահպանութեամբ ի բոլոր էակ Քրիստոս. շնորհօք յամենայն սուրբս. եւ բնութեամբ ի մարմնի միաւորեալ։

Վեցերորդ՝ զի հոգի եւ մարմին մասն գոլով գոյանայ, մի կատարեալ։ Իսկ Բանն Աստուծոյ կատաեալ լրիւ մարդացեալ բովանդակապ. հոգի մարմին եւ միտսս ունելով անշփոթ կատարելութեամբ եւ անբաժենթակայութեամբ։

Եօթներորդ՝ զի ի բազմացելոց հոգի ասէ նիւսացին միաւորի ընդ մարմնոյ։ Իսկ աստուածային անեղ էութիւն ամենեւին պարզ եւ մաքուր առաւել քան զիմացականն բնութիւն եղական իմն գոյութեամբ. թէ եւ ո՛չ են միաւորական մարմնոյ։

Ութներորդ՝ զի աստ ի միաւորութիւն հոգւոյ ընդ մարմնոյ՝ զգայակից եւ ախտակից լինին միմեանց կրական գոլով։ Իսկ Բանն Աստուած միաւորեալ մարմնովն կրեալ զմերս վասն մեր. անկրելի գոլով ըստ իւրում բնութեան։

Իններորդ՝ զի ի հոգի ի նմանամասունս եւ յաննմանամասունս այլ եւ այլ գործ է. ըստ որում ակն տեսանէ եւ ո՛չ լսէ. բերանն ճաշակէ եւ ո՛չ հոտոտէ։ Իսկ Քրիստոս ամենեւին ակն՝ ամենեւին ունկն ընդ հօր եւ հոգւոյն աստուածաբար ներգործէ։

Տասներորդ՝ զի թէ եւ միաւորի հոգի եւ մարմին՝ այլ ո՛չ հոգին մարմին եւ ոչ մարմինն հոգի ասի։ Իսկ ի միաւորութիւն փրկչին բոլորից՝ բանն անդրանիկ կոչի եւ ի բազում եղբարս։ Եւ մարդն միածին հօր ըստ այնմ «միածինն որ ի ծոց հօր նա պատմեաց մեզ»։ Այսքան յաղագս աննմանութեան հոգւոյ եւ մարմնոյ։

(Պրակ ԺԸ) Վասն անկատար Հասակին

Վասն է՞ր ոչ կատարեալ հասակաւ ծնաւ Քրիստոս որպէս զԱդամ։

Պատասխանի։

Վասն Դ պատճառի։

Նախ՝ զի մի՝ անընտել թուիցի մարդկան. զի թէ առժամայն ի ծնունդն եղեալ էր երեսնամեայ հասակաւ, առաչօք համարէին զիրն. եւ կամ այլ ինչ։

Երկրորդ՝ զի արարիչն ընդ բնութեան կարգս եմուտ. որպէս մարդ լինիլն եւ ի կուսէ ծնանիլն։

Նոյնպէս եւ ճանաչումն հասակի ընկալաւ ի փոքրութենէ ի մեծութիւն։ Երրորդ՝ զի իւրաքանչիւր հասակի զմեղս բարձցէ. որպէս ծննդեամբն զերկուսն ելոյծ. եւ մահուամբն զմահ. նոյնպէս եւ տղայ եւ մանուկ եւ երիտասարդ հասակաւ զնոսա արդարացոյց։ Չորրորդ՝ զարգացաւ հասակաւ, ի նշանակել թէ զբնոութիւնս մեր ի նուազութենէ ի մեծութիւն եւ ի փառս է հանելոց։

(Պրակ ԺԹ) Թէ ոչ լինէր ծեր

Եթէ ոչ էր խաչեալ Քրիստոս լինէ՞ր ծեր մարմնով։

Պատասխանի։

Ասեմք թէ ո՛չ վասն Ե պատճառի։

Նախ՝ զի ծեր եւ հին աւուրց նշանակեցաւ հայր Աստուած ի Դանիէլէ. իսկ որդին նորածին եւ երիտասարդ հասակաւ։

Երկրորդ՝ զի ծերն ո՛չ է կատարեալ հասակ, այլ դարձումն ի նուազութիւն։ Զի մինչ յերեսուն ամն շարժի աճիլ. եւ յայնմ հետէ ի նուալիզ։ Իսկ ի Քրիստոս ոչ ինչ է անկատարութիւն. ապա եւ ո՛չ ծերութիւնն մարմնոյ։

Երրորդ՝ զի Քրիստոս զչափ հասակի զԱդամայն ունէր. որ նախ Քրիստոս զյանցանս եւ Ադամ ոչ ունէր հիւանդութիւն եւ ոչ ծերութեան փոփոխումն։ Եւ Տեառն մերոյ ո՛չ էր լինելոյ. ոչ հիւանդութիւն եւ ոչ ծերութեան փոփոխումն։

Չորրորդ՝ ծերութիւն եւ այլայլութիւն մարմնոյ՝ էր դատապարտութիւն յանցանաց. ըստ որում ասացաւ «փուշ եւ տատասսկ բուսցի ի քեզ»։ Արդ՝ Տէր մեր ո՛չ արար մեղս եւ ո՛չ էառ զդատապարտութիւն մեղացն։

Հինգերորդ՝ դարձեալ այլք ասեն եթէ՝ մինչ Յաբրահամ ո՛չ էր ալիք ծերութեան. զի զնմանէ՛ վկայէ գիր թէ «եղեւ ալեւորեալ եւ լի աւուրք»։ Արդ՝ եթէ նահապետքն ամենայն որ ԹՃ ամ կամ աւելի եւ պակաս ապրէին ո՛չ ալեւորէին, ապա եւ ո՛չ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։

(Պրակ Ի) Թէ արու ծնաւ Քրիստոս

Վասն է՞ր Քրիստոս արու ծնաւ։

Պատասխանի։

Նախ՝ վասն վկայութեանն որ ասաց եթէ՝ «որդի իմ ես դու, եւ ծնայ զքեզ»։ Եւ Եսայի ասէր՝ «յղացաւ ի հոգւոյն եւ ծնաւ արու ի մարգարէ կնոջէ»։

Երկրորդ՝ զի երկրորդ Ադամ եղեւ զպարտիս նորին վճարելով, պարտ էր ի կերպս Ադամայ երեւիլ։

Երրորդ՝ զի արուն զօրաւոր է քան զէգն. եւ նախաստեղծքն գլորեալ էին վասն հեշտութեան իւրեանց. պարտ էր արու լինիլ եւ կանգնել զնոսա։

Չորրորդ՝ որպէս արոու բռնացաւ Տէր ի քակել զօրէնս բնութեան. եւ խզեաց զկապ կուսանաց եւ զմայրական. այսինքն զի որ մայր է՝ կոյս ո՛չ է եւ որ կոյս է՝ մայր ոչ է։ Այլ սրբուհի Աստուածածին մայր է որդւոյ եւ կոյս անապական։ Յաղագս որոյ ծնաւ արու եւ ոչ էգ։

Հինգերորդ՝ Քրիստոս լինելոց էր քահանայ եւ թագաւոր յաւիտենական. եւ էգն ո՛չ կարէր օծանիլ քահնայ եւ թագաւոր. ո՛չ յօրինակն եւ ո՛չ ի ճշմարտութիւնս։

Վեցերորդ՝ ի յանմարմին բնութիւնն ո՛չ կոչէր իգական. այլ արական որդի. իսկ թէ ի մարդեղութիւնն լինէր ի գական, փոփոխումն էր դիմաց եւ սերիցն։

Եօթներորդ՝ գիրք սուրբ մարդեղութիւն ասեն բանին. այլ մարդն կոչումն յատուկ արական է եւ ոչ իգական թէ եւ հասարակաց կոչի։

Ութերորդ՝ սկիզբն մարդկութեանս այրն է. եւ կինն ի նմանէ։ Վասն որոյ այր եղեւ, զի զբոլորս լինէր առեալ եւ փրկեալ։

Իններորդ՝ յայնժամ ո՛չ ոք լինէր արանց միջնորդ եւ բարեխօս։ Զի ծնօղն կանանց, նոյնպէս եւ ծնունդ կանանց։ Այլ եւ եղեւ այր, զի որպէս ծնօղն Աստուածածին ազգի կանանց, եւ ի նմանէ ծնեալն Աստուած՝ արանց միանգամայն եւ հանուրց լիցի փրկութեան պատճառ։

Տասներորդ՝ Քրիստոս փեսայ կոչի եւ եկեղեցի հարսն հոգեւոր. եւ նա գլուխ եւ մեք անդամք եւ ժառանգակիցք։ Արդ՝ փեսայ եւ գլուխ եւ ժառանգ արուն է եւ ո՛չ էգն. վասն այն արու ծնաւ Քրիստոս։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԻԱ) Գիր ի ձերն եւ Խաչ ի գլուխն

Զի՞նչ է որ ի փրկչական պատկերն գիր ի ձեռն եւ խաչ ի գլուխն նկարեն։

Պատասխանի. Ասեն վարդապետք եթէ՝ որպէս մարգարէքն եւ առաքեալքն զխօսեցեալ բանս իւրեանց ի ձեռս ունին իբր պատգամաբեր յԱստուծոյ առ մարդիկ։ Նոյնպէս եւ փրկիչն զիւր աւետարանն ի ձեռն ունի։

Եւ այն զի փաթութած է՝ ըստ հրէական օրինին է. զի կոդակ եւ գալարելով էր նոցա գիրն. իբրթէ ծածուկ է ի նոցանէ խորհուրդ մարգարէիցն եւ թաքուն։ Նոյնպէս եւ Քրիստոսի մինչ զտղայական հասակն նկարենն, փաթութեալ հանեն զթուղթն ի ձեռն, իբր ի հրէից ծնեալ զամենայն ինչ ըստ օրինացն առնել։ Իսկ զկատարեալ հասակն նկարելով՝ ի ձեւ չորեք կուսին հանեն զաւետարանն ի ձեռն եւ ի գիրկն։ Դարձեալ ձեռն կուսին՝ կենաց գիր տուաւ ազգի մարդկան Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։ Բայց անյայտ էր գրեալն. մինչ խաչիւ եւ չարչարանօք զգիրն պատրանաց նախաստեղիցն պատառեաց, եւ ապա զայս գիր ետ յայտնապէս։

Իսկ որ ի գլուխն խաչ նկարէն։

Նախ՝ ցուցանէ թէ կատարումն ամենայն տնօրէնութեանց խաչն եղեւ։

Երկրորդ՝ թէ խաչն է փառք փրկչին մերոյ։ Ըստ այնմ «չեւ էր հոգի. Քրիստոս զի Յիսուս չեւ էր փռեալ». այսինքն խաչեալ։

Երրորդ՝ եթէ քահանայէ եւ թագաւոր. վասն այն ընդ թագին եւ խաչն նկարի։

Չորրորդ՝ զի կամաւ հնազանդեցաւ խաչի եւ չարչարանաց. վասն այն ի գլուխն է նկարեալ։

Հինգերորդ՝ զփշեղէն պսակն որ ի խաչին ի գլուխն էր՝ նշանակէ։

(Պրակ ԻԲ) Ձեռագիրն Ադամայ

Զի՞նչ է ձեռագիրն Ադամայ զոր պատառեաց Քրիստոս։

Պատասխանի։ Կրկին է գիր. այսինքն կենաց եւ մահու. զի բարի գործովք գրիմք ի դպրութիւնն կենաց. եւ մեղօք գրիմք ի գիրն մահու եւ դատապարտութեան։ Որպէս ասեմք թէ զձեռագիր յանցանաց քոց ջնջեսցէ Աստուած։ Եւ այս եւս կրկինէ գիր եւ դպրութիւն. մին անջինջ եւ յաւիտենից որ առ Աստուած. եւ միւսն ժամանակեայ եւ ջնջելի որ առ մեզ. զոր մեր գործօք եւ կամօք գրեմք եւ ջնջեմք. թէ զչար թէ զբարի։ Այս դպրութիւնքս բանին ի կատարածի ըստ Դանիէլի. որպէս գրեալ է աստ յայլում տեղւոջ՝ անդ տեսցես։

Այլ այժմ պատասխանեսցուք հարցմանն։ Եւ գիտելի է, զի Գ ազգ լինի գիր։ Նախ՝ Ադամայ, այն է որ ասաց Աստուած՝ «յաւուր յորում ուտիցես ի նմանէ՝ մահու մեռանիցիս»։ Եւ Ադամ ասաց կնոջն՝ եւ կրկնեցաւ. եւ կինն օձին՝ եւ երեքկնեցաւ գիրն։ Եւ թէ պահել էր զպատուիրանն Աստուծոյ՝ լինէր գիր կենաց դպրութեանն։ Եւ երբ ոչ պահեաց, գրեացաւ գիր մեղաց եւ դատապարտութեան։ Զայս որպէս ձեռին գիր ունէր սատանայ, եւ նովաւ ասաց մի ուտել եւ դու կերեր եւ մեռար. իմ ի՞նչ մեղք է։

Երկրորդ ձեռագիր հրէիցն. որ յեսն Եգիպտոսի ասացին Մովսէսի. « զոր ինչ հրամայէ Աստուած՝ լուիցուք եւ արասցուք»։

Երրորդ ձեռագիր քրիստոէիցս առ աւազանաւն. որ հրաժարիմք ի սատանայէ եւ դաւանիմք զՔրիստոս.

Արդ զգիրն Ադամայ պարտուց՝ Տէրն որդի եղեւ նմա եւ անմեղ մահուամբն տարածեալ զձեռս ի խաչին պատառեաց ասելով. նա մեղաւ եւ մեռաւ. ես զինչ մեղայ. դո՛ւ ես պատճառն։ Վասն այն ի փրկչական պատկերն նկարեալ է ի մին ձեռն գիր եւ ի միւսն խաչ. Իսկ զձեռագիր հրէիցն, եւ զայն եւս պատառեաց Քրիստոս կատարելով զամենայն օրէնս Աստուծոյ։ Եւ յորժամ հաւատան ի Քրիստոս եւ մկրտին, ջնջի գիր նոցա եւ անէծքն։ Իսկ զգիր քրիստոնէից զոր յետ աւազանին մեղանչեմք եւ գրեմք զյանցանս, զայն պատառ է ապաշխարութիւն. որ է զղջումն սրտի եւ խոստովանութիւն լեզուի եւ հատուցումն գործոց մարմնոյ։ Այսքան առ այս։

(Պրակ ԻԳ) Վասն Տօնի Ծննդեան

Հարցումն թէ եւ ո՛չ կարի անագան։ Վասն է՞ր ազգս հայոց զտօն ծննդեանն Քրիստոսի եւ մկրտութեան ի միում աւուր կատարեմք։

Յառաջագոյն ամենայն ազգք քրիստոնէից սկսեալ յառաքելոցն այսպէս տօնէին. ի վեցն յունվարի զծնունդն, եւ ի նմին աւուր զմկրտութիւն ըստ աւետարանին վկայութեան։ Եւ որպէս կարգեաց տեառնեղբայրն Յակոբոս զնթերցուածն. եւ ի նմին աւուր զերկու տօնս։ Այլ եւ աստուածաբանն ի Քրիստոս ծնեալ ճառինասէ, այսօր Աստուծոյ յայտնութեանս տօնէ։ Եւ Բարսեղ ի Քրիստոս ծնունդն յիւրական ճառին ասէ, անուն դիցուք տօնիս աստուածայայտնութիւն։ Եւ այն է յայտնութիւն որ հայր վկայեաց ի վերայ որդւոյն, եւ հոգին սուրբ աղաւնակերպ իջմամբ։ Եւ յայսմանէ յա՛յտ է, զի սուրբքն զծունդն եւ զյայտնութիւն ի միասին տօնէին. եւ յետոյ բաժանեցին ոմանք վասն Բեթլէհէմի եւ Յորդանանու։ Քանզի ո՛չ կարէին ի միում աւուր յերկոսեան ուխտսն կատարել զտօնսն հեռի գոլով ի միմեանց. երուսաղէմացիքն այսր աղագաւ փոխեցին եւ փոքր փոքր աճմամբ ընկալան եւ այլ եկեղեցիք զնոյն։ Իսկ Հայաստանեայքս որպէս ուսան ի սրբոյն Գրիգորէ՝ անփոփոխ կացին ի նմին։

Եւ այլք վասն Արտեմոնի. զի նա փոխեաց զծնունդն ի դեկտեմբերի ԻԵ։ Եւ ասաց թէ առաքեալքն թաքուցին ի մէնջ զծնունդ Փրկչին։ Եւ էր Արտեմոնս այս զկնի առաքելոցն ԲՃ ամաւ սուղ ինչ պակաս։

Զոր այլք ասեն թէ յետ Լ ամաց։

Զի զսմանէ ասեն ասէ աւետարանիչն Յոհաննէս՝ «ի մէնջ ելին զի ո՛չ էին ի մէնջ». եւ կարի յոյժ ստեն նոքա։ Զոր ի ժողովն Քաղկեդոնի հաստատեցին զսոյն տօն ի Ի են դեկտեմբերի. պատճառելով թէ՝ ի Հռօմ դարձի արեգական տօն կատարէին. եւ փոխեաց զայն Պետրոս տօնել արեգականն արդարութեան։ Եւ զինչ եւ իցէ պատճառաւ զկարգեալն առաքելոցն փոխեցին զծնունդն եւ զՏեառնընդառաջ տօնն։ Ա՛րդ՝ ցուցից տումարաւ զտօնս մեր եւ զնոցայն. զիտօնախմբութիւն նոցա այսպէս կատարի առ յայտնութիւն։ Առնեն ի սեպտեմբերի ԻԷ զպապանձումն Զաքարիային եւ ի նմին աւոր զյղութիւն Եղիսաբեթի։ Եւ անտի մինչ ի մարտի Ի են համարեն Զ ամիս, եւ անդ ասեն զաւետիսն։ Եւ ի մարտի ԻԵ էն մինչ ի դեկտեմբերի Ի են համարեն Թ ամիս եւ Ե օր, եւ անդ ասեն զծնունդն։ Եւ ի փետրուարի երկուքն Տեառնընդառաջ կատարեն։ Այլ մեզ այսպէս իմանալի է. զի թշրինի մէկն նուիրեալ օր սուրբ Տեառն կոչեսցի ասացաւ. որ է սեպտեմբերի Ժը։ Եւ թշրինի Ժ միշտ առաջին օր քաւութեան. յորում մտանէր քահանայապետն ի սուրբն սրբոց։ Ուստի եղեւ պապանձեալ Զաքարին ի նմաին աւուր։ Եւ լինի սեպտեմբերի Ի Է, եւ թշրինի Ժ։ Եւ թշրինի ԺԵ՝ սկիզբն տօնի տաղաւարահարաց, որ է հոկտեմբերի Բ, եւ անտի մինչեւ ի Իբն թշրինի եւ ի հոկտեմբերի Թ կատարումն տօնին։ Եւ յղութիւն Եղիսաբեթի յաւուր շաբաթու ի լուսանալ Ժ երորդ ամսոյն որր է թշրինի ԻԳ։

Արդ աստի մինչ ի Նիսանի ԺԷ, եւ յապրիլի Է կատարի Է ամիս. յորում առաքեցաւ Գաբրիէլ առ կոյսն Մարիամ յաւուր չորեքշաբաթու։ Եւ անտի մինչեւ ի տբէթի ԻԱ եւ յունվարի Զ՝ կատարի Թ ամիս եւ Ե օր։ Եւ աստ ծնեալ լինի բանն Աստուած յաւուր Ե շաբաթու։ Որ կատարի Տեառնընդառաջն փետրուարի ԺԴ։ Արդ կարգեցին բազմազան վկայութիւնս զորր հաստատապէս տօնեմք զծնունդն Քրիստոսի ի վեցն յունվարի։ Նախ՝զի ասէ աւետարանն Ղուկասու, «իբր եւ լցան աւուրք պաշտամանն, գնաց Զաքարիա ի տուն իւր»։ Եւ աւուրք պաշտամանն էր երկոտասան։ Ե որ քաւութեան վասն որթոյն յանապատին. եւ Է օր տաղաւարահարացն ի յիշատակ խորանաւ բնակելոյն յանապատին ամս Խ եւ այլ սքանչելեացն զոր գործեցաւ անդ։ Յաղագս որոյ յետ երկոտասան աւուրց կատարեմք զծնունդն։

Երկրորդ՝ զի եւ նոյն Ղուկաս կրկին է վասն հաստատութեան եւ ասէ՝ «եւ յետ աւուրցն այնոցիկ յղացաւ Եղիսաբեթ» որպէս ասացաւ։

Երրորդ՝ զի ոչ ասաց հրեշտակապետն Զաքարիայի թէ ահա Եղիսաբեթ յղասցի եւ ծնցի քեզ որդի զներկայն ցուցանելով. որպէս ա սաց թէ «ահա՛ եղիցիս համար»։ եւ առ կոյսն թէ՝ «յղասջիր»։ Այլ յապառնին ընկէց թէ՝ «Եղիսաբեթ ծնցի որդի եւ կոչեսցես զանուն նորա Յովհաննէս»։

Չորրորդ՝ զի որ յամսեանն Զ երորդի հրեշտակապետն եկն առ կոյսն, ի յղութեանէն Եղիսաբէթի ասաց գոլ Զ ամիս, եւ ո՛չ յաւետեացն։ Ըստ այնմ թէ «Եղիսաբեթ ազգական քո, եւ նա յղի է ի ծերութեան։ Եւ այս Զ երորդ ամիս է նորա»։

Հինգերորդ՝ ի նմին իրացն յայտնի է՝ զի ռամիկ ժողովուրդն ի տօնի քաւութեան երեքօրեայ սրբութեամբ մերձենային առ դուռն տաճարին։ Որքան եւս քահանայապետին որ զերկոտասան օր պարտ էր խնկօք պաշտել ի մէջ տաճարին ի ժամ աղօթիցն. թէպէտ ի սուրբն սրբոց միանգամ ի տարւոջն։ Ապա թէ ոչ՝ սուտ լինի վկայութիւն աւետարանին թէ «էին երկոքին արդարք առաջի Աստուծոյ» Ըստ ձեզ ապա եւ ո՛չ ժողովրդեանն նմանեցաւ։

Վեցերորդ՝ զի հարկ էր մատուցմունք նուիրաց ժողովրդեանն եւ կատարեալ էր մի օր պաշտամանն։ Անմարթ էր թողուլ զժողովուրդն ի դրան տաճարին եւ մերձիլ յանկողինս. եւ ըստ օրինացն Գ օրեայ սրբութիւն ստանալ. որ անհնար է ամենեւին։ Թէպէտ ասեն գոյր այլ քահանայապետ որ զկարգ պաշտամանն կատարէր։ Այլ ո՛չ կատարէր զԳ աւուրն ի միասին։

Եօթներորդ՝ ասէ աւետարանն թէ՝ «Յիսուս էր ամաց իբրեւ երեսնից. երկեալ ի մկրտութիւն» Որ ստոյգ նոյն ծննդեան օրն իմանի, ապա թէ ոչ՝ պարտ էր ասել թէ «Յիսուս էր ամաց իբրեւ Լ եւ միոյ. սկսեալ ի ծննդենէն եկնի մկրտութիւն»։ Զի ԲԺ-ան օրն թէպէտ պակաս է ի թիւս տարւոյն, սակայն ըկիզբն է տարւոյն։ Զոր օրինակ՝ անցեալ լինի մին ժամն յաւուր՝ կիրակէ կոչի. թէպէտ ԻԳ ժամն պակաս է։ Եւ այս ամենայն ազգաց յայտ է, որ յունվարի վեցն տօնեն մկրտութեան. ապա ուրեմն նոյն օրն է եւ ծննդեանն։

Ութներորդ՝ զի թէ հաւատան աւետարանին եւ ոչ ստեն Լ ամաց գալ ի Քրիստոսի ի մկրտութիւն, ի հարկէ պարտին կատարել եւ զմկրտութիւն ի նոյնի տօնի ծննդեանն իւրանց ի դեկտեմբերի ԻԵ որ իցեն ամենեւիմբ սուտ։

Իններորդ՝ զի եւ նոքա իսկ որ զայս ասեն՝ առնեն յունվարի Զ ճրագալոյց ընդ մեզ. եւ ճրագալոյցն ո՛չ է մկրտութեան, այլ ծննդեան ի մէջ գիշերի։

Տասներորդ՝ զի եւ ազգն հռօմայեցւոց մինչեւ ցայսօր յայնապէսի վեցն յունվարի զերից տօնից յիշատակս կատարեն։ Նախ՝ զծննդեանն։ Երկրորդ՝ զմկրտութեան։ Երրորդ՝ի կանայ զջուրն ի գինի փոխելոյ։

Մետասաներորդ՝ յա՛յտ է յամիսս նոցա. զի առաջին ամիս սեպտեմբեր է նոցա. եւ վասն ծննդեան Քրիստոսի՝ փոխեցին եւ եդին զյունվար առաջին ամիս։

Երկոտասաներորդ՝ յա՛յտ է յանուանէ ամսոյն որ կոչի յունվարի. եւ յունվար ի հոռոմն թարգմանի ծննդեան ամիս։

Երեքտասաներորդ՝ ականատես տնօրէնութեան եղբայրն Տեառն Յակոբոս որ կարգեաց զընթերցուածն, յունվարի վեցն աւանդեաց զտօն ծննդեանն. եւ ի նոյն օրն դարձեալ զմկրտութեանն։

Այսպէս եւ Կիւրեղ Երուսաղէմի՝ համախոհ նմին։ Այսպէս ընկալեալ ի նոցանէ եւ նիկիականն ժողովք՝ հաստատեցին առ մեզ։ Զոր ունի զայս աւանդ այժմ սուրբ եւ ուղիղ աւանդապահ եկեղեցիս հայաստանեայց ըստ վկայութեանս որ եդաւ։

Չորեքտասաներորդ՝ ըստ մեծին Գրիգորի աստուածաբանի եւ սրբոյն Բարսեղի կեսարացւոյ որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Հնգետասաներորդ յայտ է յայսմանէ, զի վասն տօնի Տեառընդառաջին առաքեաց Յուստինոս կայսրն յԵրուսաղէմ զօրս բազում երիցս անգամ, զի զքառասնօրեայ գալուստն ի տաճարն՝ ըստ ծննդեանն տօնեսցենեւ ո՛չ յայտնութեան. որ է յունվարի վեցն. զոր մեք տօնեմք Խ օր թուեալ մինչեւ ի ԺԴ-ն փետրվարի։ Յորում աւուր նշանք սքանչելեաց եղեն։ Զի յառաջին ամին ջուր բղխեաց ի սեան մատրանն։ Յերկրորդ ամին աստաուածածինն տըպացաւ ի սեանն, եւ քառասնօրեայ մանուկն Յիսուս ի գիրկն. եւ խաչ ծիրանի յերկոսին ձեռինն։ Եւ յառաջին ամին յօստոս էր հայրապետ յԵրուսաղէմ։ Իսկ յերկրորդն սուրբն Մակար։

(Պրակ ԻԴ) Վասն Թլփատութեան

Քրիստոս վասն է՞ր թլփատեցաւ։

Պատաս։

Քրիստոս վասն մեր սպասաւոր եղս թլփատութեան. եւ ո՛չ վասն պիտոյից նորա։ Զի ո՛չ սկզբնականեւ ո՛չ ներգործական մեղս չունէր։ Զի անսերմն յղութեամբ եւ ի սրբեալ յարենէ կուսին գոյացաւ մարդ։ Այլ եւ ո՛չ օրէնս դնէր որպէս մկրտութիւն ի մեզ։ Այլ պատշաճ էր թլփատութիւն նորա վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ զի որ բանն մարդ եղեւ՝ ո՛չ գարշի յեդեալ օրինացն իւրոց զի վասն մարդկան եդ։

Երկրորդ՝ զի ցուցցէ ճշմարիտ մարդեղութիւն իւր եւ ո՛չ կարծեսցի առ աչօք. որպէս զրկեալքն ի շնորհաց նորա ասացին։

Երրորդ՝ զի զկարգեալ օրէնսն յինքենէ՝ պա՛րտ էր անձամբ կատարեալ. զի հաւատասցի թէ ի նմանէ են կարգեալ։

Չորրորդ՝ զի պատճառ ամենայն սրբութեան ինքն էր, պարտ էր զգործս սրբարար յանձն իւր կրել։

Հինգերորդ՝ զի մի կարծիցի հակառակ ընդդէմ օրինացն Աստուծոյ. որպէս հրէայքն եւ խաչօղքն ասէին՝ «չէ այրն այն յԱստուծոյ, զի զշաբաթս ոչ պահէ»։

Վեցերորդ՝ զի ցուցցէ զինքն որդի Աբրրահամու. առ որ հրաման թլփատութեան եղեւ եւ խոստումն օրհնեալ զաւակին. եւ այսպէս խոստմանն Աստուծոյ կատարումն Քրիստոս զինքն ցուցանէր։

Եօթներորդ՝ զի յինքն կրելով թլփատութիւն եւ զայլ օրինականս, ի ծանրութենէ թլփատութեան եւ օրինացն ազատեսցէ զմեզ։

Ութներորդ՝ զի թլփատութեամբն զինքն եղբայր հրէիցն ցուցանէր. ըստ այնմ «մարգարէ յարուսցէ ձեզ Տէր յաղբարց ձերոց»։ զի մի՛ մերժեսցեն զնա իբրեւ զօտար եւ ոչ վկայեալ ի մարգարէիցն։

Իններորդ՝ զի զաւետիս հարցն հաստատեսցէ. զի անսուտ է խոստմունք աւետեացն Աստուծոյ. եւ որպէս զայս աւետիս ուխտի կատարեաց, նոյնպէս եւ զայլսն կատարեսցէ. այսինքն ի ծառայութենէ ազատութիւն, եւ արքայութեան խոստմունքն։

Տասներորդ՝ «կատարումն օրինացն Քրիստոս է» ասէ առաքեալն։

Արդ՝ զհինն զամենայն կատարեաց եւ վճարեաց. եւ ապա նորոյս սկիզբն էարկ մկրտութեան եւ շնորհաց։ Զի իցէ ինքն սկիզբն եւ կատարումն ոչ միայն ըստ աստուածութեանն, այլ եւ ըստ մարդկութեանն։ Որպէս ասէ «իբրեւ լցան աւուրք ընդ եկին թլփատել զնա»։

Հարց. Ո՞վ թլփատեաց զՅիսուս։

Պատ. Ոմանք ասեն թէ՝ Յովսէփ թլփատեաց։ Եւ այլք թէ՝ Զաքարիա հայրն Յովհաննու։ Եւ այնէր զի Զաքարիա ի վերայ բազկացն Յովսեփու թլփատեաց զնա։ Ո՛չ հատանելով զի անպատշաճ էր բաժանիլ ի մարմնոյ կամ յարենէ նորա։ Այլ ճեղքելով որպէս օրէնն էր անդրանկացն ճեղքելեւ ո՛չ հատանել։ Որպէս Եսաւ անդրրանիկն Իսահակայ կցողական դեղօք ողջացոյց զմարմինն իւր եւ արար անթլփատ. զի ցրեսցէ զուխտն Աստուծոյ։ Իսկ Տէրն մեր էր անդրանիկ ի հօրէ եւ անդրանիկ ի մօրէ եւ անդրանիկ շնորհաց եւ արդարութեան. եւ անդրանիկ յարութեան մեռելոց. վասն որոյ անդրանկապէս ընկալաւ զօրէնս թլփատութեան։

Եւ աստ գիտելի է, զի կրկին է թլփատութիւն. մարմնաւոր եւ հոգեւոր։ Եւ որպէս զմարմնաւոր թլփատութիւն աւանդեաց Աբրահամու, նոյնպէս զհոգեւորն որ է թլփատութիւն սրտի՝ հրամայեաց ի ձեռն Մովսէսի. որպէս յերկրորդ օրէնքն «թլփատեցէք զխստութիւն սրտից ձերոց» ասէ։ Եւ Քրիստոս ո՛չ է միայն օրինակաւն, այլ եւ հոգեւորաւն թլփատեցաւ։ Զի վարդապետք ի Դ բաժանն զթլփատութիւն Քրիստոս։ Նախ՝ թլփատեաց զնա հայրն ի ծնունդն՝ աղքատութեան սրովն։ Երկրորդ՝ թլփատեցին զնա իւրքն յաւուրն Ը երորդի՝ օրինաց սրովն։ Երրորդ՝ թլփատեաց ինքն զինքն յամենայն կեանս իւր՝ խոնարհութեան սրովն։ Չորրորդ՝ թլփատեցին զնա հրէայքն ի չարչարանս՝ սրով խաչին. եւ զայս զինուորքն Պիղատոսի։

Դարձեալ՝ թլփատի Քրիստոս եւ այժմ յեկեղեցի իւր չորեքկին։

Նախ՝ բամբասողօք. որք բառնան զբարեկամս եւ զբարի համբաւս։ Երկրորդ՝ յափշտակողօք. որք յափշտակեն զժամանակաւոր բարիս։ Երրորդ՝ հերիտիկոսօք. որք բառնան զհոգին։

Չորրորդ՝ բռնաւորօք. որք բառնան զմարմինն։

(Պրակ ԻԵ) Վասն Մկրտութեան Տեառն

Վասն է՞ր մկրտեցաւ Քրիստոս։

Պատաս։

Մկրտութիւնք Քրիստոսի ո՛չ վասն կարօտութեան էր. զի ամենամաքուր եւ սուրբ է բնութեամբ եւ սրբիչ ամենայնի։ Այլ ասեն վարդապետք բազում պատճառս։ Նախզի զմերն յանձն էառ սրբութիւն. որպէս զայլսն ամենայն տընօրէնութիւն։ Երկրորդ՝ զի խորտակեցէ զգլուխ վիշապին ի ջուրն։ Երրորդ՝զի լուասցէ զմեղս. եւ զհինն Ադամ թաղեսցէ ի ջուրն։ Չորրորդ՝ զի սրրբեսցէ զՄկրտիչն եւ զջուրն։ Հինգերորդ՝ զի զօրացուսցէ զջուրն վերստին ծնանել զմեզ։ Վեցերորդ՝ զի կատարեսցէ եւ լցցէ զօրէնսն։ Եօթներորդ՝ զի օրինակ լիցի մեզ գալ ի մկրտութիւն։ Ութներորդ՝ զի յայտնեսցէ անդ զխորհուրդ Երրորդութեան։ Իններորդ՝զի նշանակեսցէ զօգտութիւն մեր։ Տասներորդ՝ զի ցուցցէ զխոնարհութիւն իւր։

Արդ՝ խոնարհութիւն Քրիսոսի ցուցանի չորիւք որպէս ա սէ աւետարանն «եկն Յիսուս ի Յորդանան առ Յովհաննէս մկրտիլ ի նմանէ։

Նախ ասէ «եկն Յիսուս». այսինքն տըւօղն փրկութեան եւ ոչկարօտն փրկութեան։ Երկրորդ՝ « ի Յորդանան. որ ստեղծօղն է տարերաց՝ եդ զինքն ի ներքոյ խոնարհ տարեր ջրոյն։ Երրորդ «առ Յովհաննէս». այսինքն Տէրն առ ծառայ, թագաւորն, առ սպասաւորն, արեգակն առ արուսեակն։ Չորրորդ՝ «մկրտիլ ի նմանէ». այսինքն աղբիւրնի յառուն. լիութիւն ի կաթիլ մի ջրոյն. մաքուրն ի կաւոյն սրբիլ. եւ արեգականս արեգակն՝ ի ճրագէն լուսաւորիլ։

Այլ օգտութիւն մկրտութեան մերոյ ցուցանի ի մկրտութիւն Քրիստոսի չորիւք։ Զի ասէ աւետարանն, «իբրեւ մկրտեցաւ Յիսուս՝ ել վաղվաղակի ի ջրոյն. եւ ահա բացան նմա երկինք. եւ սուրբ հոգին իբրեւ զաղաւնի էջ ի վերայ նորա։ Եւ ձայն հօր որ ասէ՝ դա՛ է որդի իմ սիրելի»։ Առաջինն որ ասէ «ել վաղվաղակի ի ջրոյն»։ զի ամենայն ոք որ մկրտէր ի Յովհաննէ ի ջուրն՝ խոստովանէր զմեղս իւր եւ ապա՛ ելանէր։ Իսկ Քրիստոս ո՛չ ունէր զմեղս. վասն այն վաղվաղակի ել ի ջրոյն։ Եւ նշանակէ ի մեզ շնորհաց հեղումն. որ մկրտեալն ազատի ի մեղաց եւ իսկոյն ելանէ յառաքինութիւնս։ Երկրորդն որ ասէ «բացաւ երկին»։ որ ցուցանէ թէ մկրտելոյն առ ժամայն բացեալ է դուռն արքայութեան։ Երրորդն որ ասէ «էջ հոգին ի վերայ». ցուցանէ թէ մկրտութեամբն լինիմք տաճար հոգոյն սրբոյ։ Չորրորդ «ձայնն հօր»։ նշանակէ թէ մկրտութեմբն լինիմք շնորհօք որդիք Աստուծոյ որպէս ասէ աւետարանն Յոհաննու. «որք ո՛չ յարրենէ եւ ի կամաց առն, այլ յԱստուծոյ ծնան»։

Դարձեալ ի մկրտութիւն Քրիստոսի նշանակին գոյացութիւնք մերոյ մկրտութեան. այսինքն Մկրտօղն, Մկրտեալն, Նիւթն, Տեսակն, եւ Դիտաւորութիւնն։

Մկրտօղն էր Յովհաննէս. որպէս սպասաւոր քահանայքն։ Մկրտեալն. որ սրբեաց զջուրնեւ զօրացոյց վերստին ծնանիլ զմեզ։ Նիւթն ջուրն է. որ առաւել յարմարի մկրտութեան քան զայլ ամենայն հեղուկ նիւթ։ Տեսակն է կոչումն սուրբ Երրորդութեան որ եղեեւ անդ։ Հայր վկայեաց։ Որդին մարմնացեալ։ Հոգին սուրբ աղաւնակերպ։ Իսկ Դիտաւորութիւն հետեւիլն ձայնին առ որ մկրտի։ Իսկ ձայնն հօրր ի վերայ որդւոյն՝ ցուցանէ զզգերազանցութիւն Քրիստոսի։

Նախ՝ որ ասէ «դա՛» նշանակէ զմիաւորութիւն բանին առեցեալ մարմնովն։ Զի ո՛չ ասաց թէ որ ի դմա՛ է կամ դոքա ըստ բաժանողաց. այլ թէ դա՛. ո մի անձն բնութեաեեմեբ միացեալ նշանակէ։ Զի են անուանք որ զբնութիւն նշանակեն որպէս մարդ։ Եւ են որ զանձն. որպէս Պետրոս։ Եւ են որք զանձն եւ զբնութիւն նշանակեն. որպէս դա՛, սա, նա՛։

Երկրորդ՝ ասելն «է» նշանակէ զմշտնջենաւոր գոլն։ Ըստ այնմ «Յիսուս Քրիստոս երեէկ եւ այսօն նոյն եւ յաւիտեան։

Երրորդ որ ասէ «որդի» նշանակէ զհաւասարութիւն ընդ հօր. զի որդին լսի հաւասար հօր։

Չորրորդ որ ասէ «իմ». ցուցանէ զՔրիստոս գոյակից հօր։

Հինգերորդ՝ «սիրելի». որպէս ասէ՝ «հայր սիրէ զորդի եւ զամենայն ինչ ետ ի ձեռն նորա»։

Վեցերորդ՝ որ ասէ՝ «հաճեցայ». նշանակէ զմիաւորութիւն ընդ հօր։ Եւ դարձեալ՝ հաճութիւնն է հանգուցեալ կամքն. այսինքն հոգւովն սրբով հանգեայ ի յորդի առեցեալ մարմնովն։

Հարցումն։

Քանի՞ եղանակ մկրտութեան։

Պատաս։

Ութ են ասացեալ վարդապետք։

Առաջին մկրտութիւն ջրհեղեղն. որ եբարձ հատանելով զմեղս յաշխարհս է։

Երկրորդ մկրտութիւն ջրովն եւ ամպովն առ Մովսէսիւ ըստ Պօղոսի « հարքն մեր յամպն եւ ի ծովն մկրտեցան»։ Զի օրինակ էր ամպն հոգւոյ, եւ ծովն ջրոյ։

Երրորդ օրինակն։ Զի ամենայն սուրբ՝ ջրով լուացեալ սրբիւր. եւ ողողեալ զհանդերձս այնպէս մտանէր ի բանակն. եւ յաւազանն խոստովանութեան ջրովն։

Չորրորդ՝ մկրտութիւն Յովհաննու որ մկրտէր ի յապաշխարութիւն. զի կարասցեն ընդունել զհոգւով մկրտութիւն. վասն այն յառաջ էր եւ սրբէր ջրովն։

Հինգերորդ՝ մկրտութիւն Տեառնայն որ ինքն մկրտեցաւ. այլ մկրտիմք եւ մեք զկատարեալ մկրտութիւն Տեառն ջրով եւ հոգւով։ Այլ եւ հրով մկրտիչ ասի Քրիստոս. ըստ որում «Յոհաննէս մկրտեաց ի ջուր. այլ դուք մկրտիցիք ի հոգին սուրբ եւ ի հուր. ո՛չ յետ բազում ինչ աւուրցս այսոցիկ»։ Այն է որ հրեղէն լեզուաւ ըսփռեաց յառաքեալսն զշնորհս հոգւոյն սրբոյ։

Վեցերորդ՝ մկրտութիւն որ ապաշխարութեան է եւ արտասուաց եւ յոյժ տաժանելի։

Եօթներորդ՝ արեամբ եւ վկայութեամբ. զոր ինքն Քրիստոս մկրտեցաւ վասն մեր իբրեւ յոյժ գովելի եւ երանելի այս մկրտութիւնս քան զառաջինսն։

Ութերորդ ի կատարածի. այն որ ոչ ի փրկութիւն, այլ ամենայն չարութեան ջնջումն առնելով տանջանօք որ է հուրն անշիջանելի։ Եւ զայս հրոյ իմանի որ առ գալստեամբն Քրիստոսի ոմանց մաքրութիւն ներելեացն լինիլ եւ առաւել պայծառանալ. որք ոսկի եւ արծաթ եւ ականս պատուականս շինեցին։ Եւ որք խռիւ՝ փայտ՝ խոտ՝ եւ եղէգն։ այրեսցի անշէջ հրով։

Հարցումն։

Մկրտութիւն Քրիստոսի եւ Յովհաննու որո՞վ համաձայնին եւ զանազանին։

Պատաս։

Համաձայնին ի նիւթ ջրոյն եւ ի կերպ ընկղմելոյն։ Այլ զանազանին նախ ի ձեւն. զի մկրտութիւն Յոհաննու տուեալ լինէր յանուն այնմ որ գալոցն էր։ Իսկ Քրիստոսին յանուն Երրորդութեան։ Երկրորդ՝ ի ներգործութիւնն. զի մկրտութիւն Քրիստոսի արդարացուցանէ եւ զդուռն երկնից բանայ. եւ Յովհաննուն ո՛չ։ Երրորդ՝ ի վախճանն. զի Յովհաննուն ունէր կարգեալ առ մկրտութիւն Քրիստոսի զի յայն սովորեցուցանէր զժողովուրդն որ էր կատարեալ մկրտութիւն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է «զգլուխ վիշապին ջախջախեաց ի Յորդանան որպէս ասէ Յոբ։

Պատաս։

Որ զԱդամ խաբեաց օձ էր. այժմ ի Յորդանան վիշապ։ Զի օձն ի բազում ժամանակս վիշապ լինի։ Դարձեալ օձն ի յերեսս երկրի, եւ վիշապն ի խորս եւ յանդունդս։

Դարձեալ՝ վիշապն չարաթոյնք է քան զօձն։ Զգլուխն ի Յորդանան ջախջախեաց, եւ զտուտն ի գերեզման եւ ի դժոխս։ Որ զապականութիւն եւ զմահ եբարձ աւերելով զնա եւ ազատելով զհոգիսն։ Այն է տուտն որ զերրորդ մասն աստեղաց ընդ իւր քարշեաց։ Եւ ա՛յն է որ ասաց առաքելոցն «կոխել զօձս եւ զկարիճս»։ Գլուխ օձին մեղքն է. եւ խայթոց՝ կարիճն մահն։

Դարձեալ՝ վիշապն ի Յորդանան էր բունեալ. որպէս ասէ Յոբ «բեհմովթն ննջէ ի գիճային տեղիս. եւ զջուրն յակնակապիճս իւր ընդունի. այսինքն ի գէճ ցանկութիւնն։ Եւ սկզբնական մեղքն գէճ ցանկութեամն տարածի։ Զոր մկրտութեամբն իւր Քրիստոս սրբեաց զջուրն, եւ արար սրբութեան նիւթ եւ կենաց։ Եւ այժմ մեք ջրով մկրտութեան ջախջախեմք զգլուխն. այսինքն զսկզբնական մեղքն։

Եւ այլ առաքինութեամբք կոխեալ հատանեմք զխայթոցն որ է ներգործական մեղքն եւ մահ հոգւոց եւ դժոխք։ Այսքան առ այս։

(Պրակ ԻԶ) Յաղագս Խաչին

Ծանի՛ր, զի վասն չարչարանաց ասացեալ է ի վերոյ ի ԺԱ պրակն աստուածաբանին Գրիգորի ընդդէմ Արիոսի։ Իսկ այժմ վասն խաչին նախ գիտելի է, զի չարչարանքն Քրիստոսի ընդդէմ եւ բարձօղ է մոլորութեանց մեղաց։ Զամբարտաւանութիւն՝ խոնարհումն գլխոյն։

Զնախանձն՝ տարածումն բազկացն. որ նշանակէ զգիրկս արկանելն սիրով։

Զբարկութիւն՝ կակուղ պատասխանին։ Զծուլութիւն՝ փութալովն ի չարչարանս։ Զագահութիւն՝ բազմաբաշխութիւն. որ ետ զմարմինն իւր ի կերակուր եւ զարիւնն իւր ըմպելի. զհոգին ի գին. զջուր կողին ի լուացումն. զհանդերձն խաչողացն. զմարմինն աշակերտացն. եւ մայրն՝ Յոհաննու։ Զորկրամոլութիւն՝ ըմպելովն զքացախն եւ զլեղին։ Զբղջախոհութիւն՝ խոցմամբ կողին։

Դարձեալ ի չարչարանքն Քրիստոսի ծանիր ընդ քաղցրութիւնս։

Առաջինն է խոնարհումն գլխոյն ի համբոյր եւ ի նշան հաշտութեան մերոյ։ Երկրորդն է տարածումն բազկացն ի գիրկ արկանել. եւ նշան ընդունելոյ զդարձեալսն ի մեղաց։ Երրորդն է բացումն կողին. ի նշան ամէնառատ գնոջ փրկութեան մերոյ։ Չորրորդն ելումն արեան եւ ջրոյն ի լուացումն եւ յարբումն մեր։ Հինգերորդն է բեւեռք ոտիցն եւ ձեռացն. առ միշտ յիշատակելոյ զմեզ ի միտս իւր. ըստ այնմ «ի ձեռս իմ գրեցից զքեզ»։ Վեցերորդն է մերկացումն մարմնոյն. ի նշան խոստովանութեան մերոյ որ պարտ է լինիլ մերկապարանոց։ Եօթներորդն է բարձումն խաչին. ի նշան հետեւելոյ մեզ նմին։ Ութներորդն է թագիլն փշեղէն պսակօք. ի նշան փառաւորութեան մերեոյ։

Դարձեալ՝ տարածումն ձեռացն զմերժումն եւ զհերքումն թշնամւոյն, այլ եւ զիշխանութիւն նորա արտաքս ընկեենու. ըստ այնմ «այժմ իշխան աշխարհիս այսորիկ ընկեսցի արտաքս»։ Այլ եւ առ ինքն ժողովեալ զհեռացեալսն դիւապաշտութեամբ։ Այլ եւ հանգուցեալ ի գիրկս իւր զվաստակեալսն մեղօք. ըստ այնմ «եկայք առ իս ամենայն աշխատեալք, եւ ես հանգուցից զձեզ»։

Հարց։ Քանի՞ եղեն նշանք ի խաչելութեան։

Պատ. ։ Վեց։ Նախ երկիր շարժեցաւ։ Երկրորդ վէմք պատառեցան։ Երրորդ՝ գերեզմանք բացան։ Չորրորդ՝ վարագոյրն հերձաւ։ Հինգերորդ լուսաւորքն խաւարեցան։ Վեցերորդ՝ ջուր եւ արիւն բղխեաեց ի կողէն։

Հարց։ Քանի՞ են նշանք ի խաւարիլն։

Պատ. ։ Նախ զի չորեքտասան էր լուսինն եկն ի ներքին կիսագնդէն ի վերին գունդն եւ ձգեցաւ առ արեգակն։

Երկրորդ՝ զվեց կենդանակերպսն կոխեաց, որ էր եժան աւուր ճանապարհ ի կուսէն ի խոյն ընթացեալ։

Երրորդ՝ զի Գ ժամ ընդ արեգականն ընթացաւ եւ խաւարեցոյց զնա մինչ ի Թ ժամն։

Չորրորդ՝ զի յինն ժամէն մինչեւ յերեկոյ ի տեղի իւր դարձաւ։ Իսկ խաւարումն արեգականն նշանակէ զամենայն կուրութիւնս հրէիցն։ Դարձեալ նշանակէ զամենայն կուրութիւնս մարմնասիրաց ի մէջ եկեղեցւոյ։ Դարձեալ նշանակէ զմահն Քրիստոսի. զոր արեգակն արդարութեան կամեցաւ ի մարմին իւր թաքչիլ. զի զմեեզ լուսաւորեսցէ։ Դարձեալ նշանակէ զխաւարումն այնմ ժամանակի, յորում եթէ գուցէ հնար՝ ընտրեալքն մոլորեսցին։

Հարցումն։

Վասն է՞ր եղեն այս հրաշք։

Պատաս։

Նախ զի ծանիցի թէ սոցա արարիչ է անարգեալն. վասնայն լուսեղէնք եւ օդեղէնք եւ օդն խաւարեցան. ջուր ի կողիցն բղխեաց. եւ երկիր շարժեցաւ։

Երկրորդ՝ ի յանդիմանութիւն խաչողացն. զի լուսաւորքն տեսեալ զՏէրն իւրեանց մերկացեալ, պատկառեցին եւ քօղ արկին զխաւարն։ Եւ զի մի՛ տեսցեն անարժանքն։ Եւ ի ձայնէն վէմք պատառեալ եւ երկիր շարժեալ, տեղի ատուն իջանել ի նոսա. եւ քարացեալ սիրտ նոցա ո՛չ շարժեցաւ։ Եւ գերեզմանք բացան. զի կարօտ էին ննջեեցեալքննմա. ե ւ նոքա փակեցին զգերեզմանս սրտից իւրեանց։ Եւ վարագոյրն պատառեցաւ. զի յանարգանս փեսային պատառեաց հարսն զքօղն. եւ կողն աղբիւրացաւ. եւ նոքա ոչ արտասուեցին։ Եւ զի պարտապանք եղեն արեանն եւ վճարելոց էին։

Իսկ ամօթն քառակի էր։ Նա՛խ՝ զի երեւելի էր եւ ո՛չ անարգ ոք։ Որ եւ սակաւ ինչ յառաջ փառօք եմուտ ի քաղաքն։ Երկրորդ՝զի ի բարձր տեղւով էր ի թագաւորական քաղաքի։ Երրորդ՝ զի ի մէջ ծանօթից էր եւ սիրելեաց։ Չորրորդ՝ զի ի տօնի զատկին ի մէջ բազում ժողովրդոց։

Առաջինն ի դէմս իւր։ Երկրորդն ի տեղին։ Երրորդ ի ժամանակն։ Չորրորդն ի դէմս տեսողացն։ Եւ չորիւքս այս առաւելու ամօթն։ Իսկ հինգերորդ՝ զի ի մէջ չարագործ աւազակացն էր համարեալ։ Վեցերորդ՝ զի անարգանաց մահ էր խաչն. զայս ամենայն կրեալ վասն մեր։ Այլ եւ ասեն վարդապետք, Վասն ամբարշտին՝ ձաղի գթութիւնն։ Վասն յիմարին՝ ծաղր լինի իմաստութիւնն։ Վասն ստոյն մեռանի ճշմարտութիւն։ Վասն անօրինին դատապարտի արդարութիւն։

Վասն անողորմին տանջի ողորմութիւն։ Վասն թշուառականին ի բաց մերժի երջանկութիւնն։ Քացախ եւ լեղի արբնու քաղցրութիւն։ Վասն մեռելոյ մեռանի կեանքն։

Եւ վասն մերոյ հիւանդութեան՝ Քրիստոս էառ զդեղն եւ բժշկեաց զմեզ։ Անսուաղ՝ զպահքն քառասնօրեայ։ Եւ քրտամբ յորժամ քիրտն հոսէր յերկիր։ Երակ հատեալ, յորժամ բեւեռօք եւ գեարդեամբ խոցեցաւ։ Ըմպելեաւ, յորժամ ճաշակեաց քացախ ընդ լեղի։ Սպեղանեաւ, յորժամ երեսք նորա թքով մածեցան։ Յօշարակաւ, յորժամ զմարմին եւ զարիւն իւր ետ աշակերտացն յետ ընթրեացն։

Այլ եւ գիտելի է, զի ամենայն պատարագ յերեք դէմս որոշի. որ է մատուցօղն, եւ ընդունօղն, եւ պատարագն։ Եւ սոքա ի Դ։ Զի է որ մատուցօօղն մեծ է քան զպատարագն. որպէս հին օրինաց պատարագն. զի անասունք էին։ Եւ է որ պատարագն մեծ է քան զմատուցօղն. որպէս նոր օրինացս մարմինն Քհրիստոսի մեծ է քան զքահանայն։ եւ է որ մտաուցօղն մեծ է քան զընդունողն. որպէս Մելքիսեեդեկ քան զԱբրահամ. եւ քահանայն մեծ է քան զժողովուրդն որ ճաշակէ։ Իսկ չորրորդն է պատարագ Տեառն մերոյ Քրիսոտոսի որ ի մի դէմ անձնաւորութեան Գ երես պատարագին բացայայտեցաւ. այսինքն մեծ գոլ մատուցօղն եւ ընդունօղն եւ պատարագն։ Նոր պատարագեւ նոր քահանայ եւ նոր եղանակ։ Նախ՝ զի զԱստուած Աստուծոյ պատարագեաց։ Երկրորդ՝ զի ինքն զինքն պատարագեաց։ Երրորդ՝ դարձեալ ինքն ընկալաւ։ Զի ըստ որում մարդ եղեւ տընօրէնութեամբ պատարագեաց զինքն։ Եւ աստուածութեամբն ընդ Հօր եւ ընդ հոգւոյ ընկալաւ զինքն։

Հարցումն։

Յորժամ հայր մատնեաց զորդի, ըսատ այնմ «որ յիւր որդին ոչ խնայեաց. այլ վասն մեր ամնեցուն մատնեաց զնա»։ Այլ եւ որդին «մատնեացզանձն իւր վասն մեր» ասէ առաքեալն։ Ապա զինչ մեղաւ Յուդա։

Պատաս։

Հայր մատնեաց զնա վասն սիրոյ։ եւ Որդի մատնեաց զանձն իւր վասն փրկութեան մերոյ։ Իսկ Յուդա մատնեաց վասն ագահութեան։

Հարցումն։

Վասն է՞ր կամեցաւ ի փայտի բարձրանալ եւ մեռանիլ։

Պատաս։

Զի զայն որ փայտիւն յաղթեաց՝ յաղթեսցէ. եւ զայն որ փայտիւն անկաւ փրկեսցէ։

Հարց։ Զի՞նչ գործեաց մահն Քրիստոսի։

Պատ։ Յանցումն Ադամայ երիս վնաս էարկ ի բնութիւնս։ Նախ զի դատապարտեցաւ ընդ մահու։ Երկրորդ՝ զի անհաշտ թշնամութիւն եղեւ Հօր Աստուծոյ ընդ մարդոյ։ Երրորդ՝ զի եբարձ զհոգին շնորհաց։ Այլ արդ՝ բանն Աստուած եղեւ մարդ եւ անմեղ պահեաց զբնական կիրս. եւ ներգործական կրիւքն հնազանդ եղեւ հօր՝ մահու չափ եւ մահու խաչի։ Զի զանմեղ մարմինն իւր կամաւ պատարագեաց վասն մեր։

Ա՛րդ՝ Գ իր երեւի ի մահն Քրիստոսի։ Նախ մեռանիլն եւ անմեղ մեռանիլն. եւ կամաւ մեռանիլն։ Զի ըստ այնմ որ կամաւ մեռաւ՝ դատապարտեաց զմահ։ Եւ վասն անմեղ մահուն՝ հաշտեցաւ հայր Աստուած ընդ մարդկան։ Եւ վասն մահուանն որդւոյ՝ հայր Աստուած ետ զհոգին սուրբ պարգեւս մարդկան։

Հարցումն։

Զազգս մարդկան սատանայէր գերեալ. վասն է՞ր Քրիստոս զգին արեանն ի հայր ետ։

Պատ։ Զի թէպէտ սատանայ էր գերեալ զմարդն, սակայնի գերութիւն նմա հայր մատնեաց յորժամ պատժեաց զնա։ Զոր օրինակ՝ զմահապարտ ոմն թագաւորն հրամայէ դահճին ի բանտ դննել. դարձեալ զնոյն թագաւորն աղերսեն եւ նա հրամայէ արձակել ի բանտէն։ Յիրաւի ապա Տէր մեր զգին արեանն ի հայր ետ. թէպէտ սատանայ էր գերեալ եւ չարչարէր զմարդիկ։

Հարց։ Զի՞նչ է բանն որ խօսեցաւ ի խաչին։

Պատ։ Առաջինն է «հա՛յր թող սոցա»։ Երկրորդն «այսօր ընդիս իցես ի դրախտին»։ Երրորդն «կին դու ահա որդի քո» Չորրորդն «ծարաւի եմ»։ Հինգերորդն «էլի էլի լամասափաքթանի»։ Վեցերորդն «ի ձեռս քո յանձն առնեմ զհոգի իմ»։ Եօթներորդն «ամենայն ինչ կատարեալ է»։ Առաջինն ուսուցանէ թողուլ զանիրաւութիւնս արարեալ ընդդէմ մեր։ Երկրորդիւն լսել աղաչանաց։ Երրորդիւն պատուեալ զծնօղս։ Չորրորդիւն ցանկալ փրկութեան մերում։ Հինգերորդիւն աղաղակեալ առ Աստուած ի ժամանակի նեղութեան։ Վեցերորդիւն զամենայն հոգս մեր ընկենուլ առ Աստուած։ Եօթներորդիւն կատարեալ զկեաենս մեր պատճաշաւոր վախճանաւ։ Այլ եւ յեօթն տեղ մասն է բղխեաեցց արիւնն Քրիստոսի։ Առաջինն ի թլատումն։ Եւ ի քիրտ արեանն կայլակ հոսիլ։ Եւ ի կողիցն։ Եւ յերկոսին ձեռացն եւ ոտիցն։

Հարցումն։

Ի քանի՞ տեղ յոյժ անանգեցաւ Քրիստոս ի ժամ չարչարանացն։

Պատաս. ։

Յեօթն տեղ յոյժ անարգեցաւ։ Նախ անարգեցաւ ի պարտէզ զկնի արեան քրտանցն յորւոմ մատնեցաւ ի Յուդայէ. եւ իբրեւ աւազակ ըմբռնեցաւ եւ կապեցաւ։ Երկրորդ՝ կապեալ ածաւ ի տունն Աննայի. եւ ի ծառայէն ապտակեցաւ. եւ Պետրոս Գ անգամ ուրացաւ։ Երրորդ՝ կապեալ ածաւ ի տունն Կայիափայ. եւ անդզթուքն կալաւ յերեսն. եւ մինչի վաղիւն հըսկեաց։ Չորրորդ՝ յապարանս Պիղատոսի. եւ մատնեցաւ որպէս չարագործ։ Հինգերորդ՝ ածաւ առ Հերովդէս. եւ ի հրէից յոյժ չարախօսեալ. եւ սպիտակ հանդերձ զգեցեալ առ ի նախատինս։ Վեցերորդ՝ ածաւ վերստին առ Պիղատոս. եւ անդ խնդրեցին ի խաչ հանել. եւ զկնի ձաղեալ. եւ թուք ընկալեալ. եւ ի խաչ դատապարտեցաւ։ Եօթներորդ ածաւ ի տեղի կառափելոյ եւ անդ խաչեցաւ։

Արդ զապարանքն Պիղատոսի իբր զմի տեղի առեալ. թէպէտ կրկնեալ եղեւ. եւ խաչելութեան տեղի լինի Զ եւ գերեզման յորում հանգեաւ է։

Հարց։ Զի՞նչ նշանակէ քառաթեւ խաչն. երկայն, եւ լայն, խոր, եւ բարձր։

Պատ։ Նախ նշանակէ զպէս պէս զօրութիւնս Քրիստոսի. որ երբեմն զբարձրագոյնս ներգործէր եւ երբեմն զնուաստագոյնս երեւեցուցանէր յինքեան։

Երկրորդ՝ նշանակէ աստուածային խնամոցն առ մեզ ներգոծեալ։ Երկայնութիւն՝ աստուածային գթութեան։ Լայնութիւն աստուածային բարութեան։ Խորութիւն աստուածային իմաստութեան։ Եւ բարձրութիւն՝ աստուածային իշխանութեան

Երրորդ՝ այնու ցուցանի եւ պարգեւի մեզ բարձրութիւն յուսոյ։ Խորութիւն հաւատոյ. որ յոյժ իմաստուն եւ խոնարհէ։ Լայնութիւն հոգեւոր սիրոյ։ Եւ երկայնութիւն աստուածային շնորհին։

Չորրորդ դարձեալ Դ թեւ խաչին նշանակէ զչօրս բարերարութիւնս Քրիստոսի։ Զի վերին մասն ցուցանէ զբացումն արքայութեանն երկնից։ Ներքինն զաւերումն դժոխոց։ Աջն զբաշխումն շնորհաց։ Ահեակն զթողութիւն մեղաց։

Հինգերորդ՝ նշանակէ զչորս առաքինութիւնս ի յորս պարտիտարածիլ ներքին մարդս մեր։ Այսինքն վերին մասն նշանակէ զսէրն. ներքինն զխոնարհութիւն աջն զհնազանդութիւնն. ահեակն զհամբերութիւն։

Վեցերորդ՝ նշանակէ զանկանիլն մեր ի դրախտէն. Եւ զի աջ էաք եւ ահեակ դարձաք։

Եօթներորդ՝ գլուխն եւ պատուանդանն նշանակէ միաւորեալ զաստուածութիւն եւ զմարդկութիւն Քրիստոսի. որ խաչեալն է ի նմա։ Աջն զշնորհս արդարոց. ահեակն զպատուհաս մեղաւորացն։ Եւ դարձեալ աջն զփրկութիւն մարդկան. ահեակն զսաստ դիւացն

Ութերորդ՝ նշանակէ զչորս տարբերութիւն փկրելոցս նովաւ. այսինքն երկնաւորք եւ երկրաւորք, կենդանիք եւ մեռեալք։

Իններորդ՝ նշանակէ զչորեսին խորհուրդս մեր։ Վերին մասն միշտ զվերինն խորհիլ ուր Քրիստոս նստի. եւ ներքինն զկատարած ելից կենցաղոյս։ Աջ եւ ահեակն զընտրութիւն դատաստանին. զփառս աջակողմեանց, եւ զպատիժ ձախակողմեանց։

Տասներորդ՝ նշանակէ զչորեսին առաքինութիւնս մեր այսպէս։ Վերին մասն զխոհեմ եւ զհամաստ բաննսիբրեւ աղիւ համեմեալ։ Ներքինն զարի եւ ժուժկեալ վարս համբերութեամբ ստանալ զհոգիս։ Աջն զարդարութիւն առ ամենայն ոք եւ յօրէնս Աստուծոյ. Ահեակն ողջախոհ եւ սուրբ ուել կեանս յանձին։

Դարձեալ նշանակէ Գ թեւ խաչին՝ փրկութիւն գոլ եւ լոյս հոգւոյ որք ի Դ ծագս տիեզերաց հաւատացեալք են։ Այլ եւ մաքրութիւն մեղաց ըստ չորից նիւթոց մարմնոյս։ Այլ եւ պահապան չորից զգոյութեանց ըստ չորից տարերաց։ Եւ ակն խառնուած չորից թեւոցն, խառնեալ զգայութեանց եւ մտաց։ Այլ եւ երկիւղի զգայութեան չորս հասակի մարդոյն. ի մանկութեան, յերիտասարդութեան, յալիս եւ ի ծերութեան։ Այլ եւ կատարումն չորից կարգաւորեաց օրինաց։ Բնականն որ Ադամայ։ Բանականն Աբրահամու։ Գրաւորն Մովսէսի, իսկ Աւետարանն չորրորդ ի ձեռն խաչին։

Դարձեալ՝ նշանակութիւն քառաթեւ խաչին, նախ՝ քառադէմ կառքն Եզեկիէլի, եւ Տէր բազմեալ ի վերայ։

Այլ եւ սանդուղքն Յակոբայ եւ Տէր հաստատեալ ի նմա։

Այլ եւ աղիւսաձեւ ակն չափիւ ղայ ի ներքոյ ոտից նորա։ Այլ եւ տարածումն ձեռացն Մովսէսի ընդդէմ Ամաղեկայ։ Այլ եւ տապանն Նոյի եւ տապանակն Մովսէսի եւ քաւութիւն ի վերայ. Սեղան ողջակիզացն, եւ սեղան սրբութեանցն եւ սեղան խնկոցն. ամենայն քառակուսի նշանակ են քառաթեւ խաչին Յիսգուսի։ Դարձեեալ խաչաձեւ է Գ կողմն աշխարհի. որ է Արեւելք, Արեւմուտք, Հիւսիս, եւ հարաւ։ Այլ եւ Դ սկզբունք տարրական ամենայն մարմնոց։ Այլ եւ խաչաձեւ է մարդ, գլուխ տարրական կենդանեաց։ Այլ եւ խաչաձեւ թռչին օդապարիկ թռչունք. որ էտեսական միտք. զթեւ տարածեալ զերկոսին կողմանս։ Այլ եւ խաչաձեւ ընթանայ նաւ ի վերայ ջուրց յորժամ լարէ հողմ զարմիոնն. կամ տարածեալ թեւօք հասանին ի նաւահանգիստն։ Որ եւ մարդիկք զրկին թեւօք ժամանեն ի փառս այւիտենական կենացն։

Դարձեալ վայելուչ էր փրկութեան մեր՝ լինիլ ի ձեռն փայտի. որ ցուցանէ զփայտն կենաց ի մէջ դրախտին։ Այլ եւ Նոյեան տապանն ի վերայ ջուրց։ Այլ եւ փայտն բարձեալ ի վերայ իշոյն Իսահակայ։ Այլեւ ծառն սաբեկայ ուր խոյն կախեցաւ։ Այլ եւ ցուպն Յակոբայ անցեալ ընդ Յորդանան. եւ սանդուղքն ասացեալ։ Այլ եւ նշանեալ փայտն խայտախարիւ յաւազանս եդեալ։ Այլ եւ գաւազանն Յուդայ գրաւական ի Թամար։ Այլ եւ գաւազանն հրաշագործ ի ձեռն Մովսէսի։ Եւ փայտն որ քաղցրացոյց զջուրն ի մեռայն. եւ ի վիմէն ջուր բղխեցոյց։ Այլ եւ գաւազանն Ահարօնի որ ծաղկեցաւ։ եւ ձողն յորում օձն պղնձի բարձրացաւ։ Եւ լըծակն որով ողկոյզն բերաւ։ Այլեւ Գայիսոնն յԵսուայ։ Եւ նշանն Րախաբ պոռնկի։ Այլ եւ ցիցն ի ձեռին յայելի զոր վարսեաց ընդ ծամելիսն սիսարայ։ Այլ եւ գաւազանն ի ձեռն հրեշտակին. որ ընկալաւ զպատարագն Գեդէովնի։

Այլ եւ ցուպն հովուական Դաւթի. զորտարաւ ընդ դէմ գողիաթու։ Այլ եւ զսոյն նշանակէ գաւազանն Եղիսէի։ Նաեւ փայտն որով զրեկաթն ի Յորդանանէ վերածեաց։ Այլ եւ խաչն է որ գրեալ է «արկցուք հաց ի փայտ նորա»։ Եւ Սողոմոն «ի պտղոյ արդարութեան բուսանի ծառ կենաց»։ Եւ ի գիրս իմաստութեան «Օրհնեալ է փայտն որով լինի արդարութիւն»։ Այսքան ըստ նշանակութեան սրբոյ Խաչին։

Հարցումն։

Զի՞նչ նշանակէ չորս մասն փայտից Խաչին։

Պատ։ Ասեն վարդապետք թէ Բունն Կիպարի էր վերուստ ի վայր եւ խոտորնակն արմաւենի։ Թեւէ ի թեւ եւ պատուանդանն նոճի։ Եւ տախտակ վերնագրին ձիթենի։ Արդ կիպարին զանուշահոտ վարս նշանակէ։ Եւ արմաւենին զպտուղ արդարութեանն։ Նոճն զբարձրութիւն խոկմանն։ Եւ ձիթենին զկակղութիւն ողորմութեան։

Հարց։ Քանի՞ բեւեռ է խաչին։

Պատ։ Ոմանք Գ ասեն. եւ անուանութեան, Ատուր, Թատուր Գատուր, Սատնատուր։ Այլ եւ բովանդակ ամեենայն բեւեռք Թ էր ի վերայ խաչին։ Այսպէս։ Բ ոտիցն։ Բ ձեռացն։ Ա ուսոյն վերայ. Ա խաչին թեւին։ Ա Պիղատոսի տախտակին։ Բ այն տախտակին որ պատուանդան էր ե ոտքն ի վերայ բեւեռեալ։

Հարց։ Ո՞ր է դրախտն զո խոստացաւ աւազակին։

Պատ։ Ոմանք ասեն թէ աւանդիլ հոգւոյն Քրիսոտսի, աւազակն եմուտ յերկրաւոր դրախտն ուստի ել Ադամ. եւ չէ հաւանելի։ Զի անդ մարմնովն եմուտ յետ յարութեան։ Եւ ոմանք ասեն թէ՝ յերկրաւոր դրախտնեմուտ հոգւովն մինչ ի կիրակէ մէջ գիշերին. եւ ի նոյն ժամն էջ ի դժոխս եւ ազատեալ զհոգիսն յարեաւ ի գերեզմանէն։ Եւ այս եւս կարծեօք է։ Զի Պետրոս քարոզեալ ասէ հոգւոյն որ ի բազում ժամս կատարի։ Զի որք ամենայնի յերկրի խարոզեաց, նոյն քան ժամ ի դժոխս առ հոգիսն։ Եւ այլք ասեն՝ դրախտ զտեսութիւն աստաուածութեան կոչէ. զոր յետ աւանդելոյ հոգւոյն ետես աւազակն. եւ այս ուղիղ է. զի ո՛չ ասաց թէ՝ իցեմք, այլ թէ՝ իցես։ Աւազակն որ յաջմէն խաչեցաւ Դէմաս էր անունն. եւ որ յահեակէն՝ կոստաս։ Ասեն ոմանք թէ աջակողմեան աւազակն ի հեթանոսաց էր. եւ ձախոյն ի հրէից։ Որ էած ապտակք ի Մաղքոս էր անունն։ Որ եթուք՝ ոչքոր։

Որ զլեղին եբեր՝ ռաքոս.

Որ խոցեաց՝ Ղունկիանոս։

Ասեն թէ մին աչքն կո՛յր էր. եւ խոցեաց թէսըտամեռուկ չլինի։ Ել ջուր եւ արիւն։ Նա խթեաց զտէգն եւ հասոյց յաչքն իւր եւ լուսաւորեացւ։ Որպէս եւ գրեալ է թէ «ետես եւ հաւատաց»։

Այլ եւ սամարուհի կնոջն Լուսինա էր անունն։ Տեառնատեսին Փոտինա։ Քանանուհւոյն վերին է։ Անդամալուծին էիա։ Դպրին Նիկոմիկոս։ Ներքինոյն զոր Փիլիպոս մկրտեաց փոթամոս էր։ Դշխոյն հարաւոյ նսա էր անունն։ Այս Ք առպ այս։

Հարցումն։

Որո՞վ զանազանի մահն Քրիստոսի եւ հասարակ ամենայն մարդոյ։

Պատաս։

Գիտել պարտ է, զի առ հասարակ մահն, հարկաւոր կիրք է մարդ կայինգս բնութեան. զի ամենայն որ ծնանի՝ մեռանի։ Այլ զանազանութիւն գոյ ի մէջ մահու նախաստեղծ մարդոյն, եւ մահու Տեառն մերոյ Քրիստոսի, եւ մահու հասարակ մարդկայինս ազգի։

Նախ՝ զի յԱդամ եղեւ ներգործեալ. եւ ի մեզ բնաւորեալ. եւ ի Քրիստոս առեալ։

Դարձեալ՝ մահն ի յԱդամ պատժաւոր է. եւ ի Քրիստոս կամաւոր. եւ ի մեզ հարկաւոր։

Դարձեալ մահն ի յԱդամ պատիժ ինքեան էր. իսկ ի Քրիստոս պատիժ այլոց. իսկ ի մեզ պատիժ ինքեան եւ այլոց. այսինքն զի վասն մեր եւ վասն Ադամայ կրեմք զմահն։

Դարձեալ՝ մահն Ադամայ զմահ եւ մոյծ ի բնութիւնս. եւ մահն Քրիստոսի ելոյծ զմահն եւ եբարձ. եւ մահ մեր ոչ մուծանէ եւ ո՛չ լուծանէ։

Այս զանազանութիւն ի մէջ երից մահուանն. Ադամայ, եւ Քրիստոսի, եւ մեր մարդկայինս ազգի։ Եւ այս գիտելի է, զի կրկին են կրք. նախ բնական. եւ ապա եկամտական։ Եւ է՛ բնականն կիրք, որպէս քաղց. եւ ծարաւ. ննջել. աշխատիլ. եւ այելն։ Եւ ասին սոքա բնականք, զի նախքան զյանցանելն ի դրախտին՝ բնաւորապէս գոյին առ Ադամ։ Եւ սոքա են անանգոսնելի կիրք։ Եւ զայսոսիկ կատարեաց Քրիստոս. զի ստեղծուած էր ինքեան։ Իսկ եկամուտ կիրքն բաժանի յերիս տեսակս։ Որոց առաջինն է մեղք։ Երկրորդն մահ։ Երրորդն ապականութիւն։ Մեղքն է գործ եւ մահն պատիժ. եւ ապականութիւն է հետեւանք պատժոյն։ Զի մեղքն գործեաց Ադամ։ Զի պատիժն եդ Աստուած։ Եւ զապականութիւն հետեւացոյց բանսարկուն սատանայ։ Եւ սոքա այսպէս զանազանին դարձեալ մեղքն է առաջին ծայր. սկսեալ յանձնիշխան կամացն Ադամայ։ Իսկ ապականութիւնն վերջին. հետեւեալ ի հնարից բանսարկուին։ Իսկ միջին պատուհասն եեդ Աստուած ի վերայ զմահն։

Արդ՝ երկոքի ծայրքն՝ այսինքն մեղքն եւ ապականութիւն են պարզաբարր եւ ամենեւիմբ չար անուամբ եւ իրօք. զի մեղքն ի մահ հրաւիրէ, եւ ապականութիւն յանգոյութիւն ճանապարհորդէ։ Իսկ մահն ո՛չ է պարզաբար չար. այլ շարամանեալ ընդ բարւոյ անուամբ եւ իրօք։ Զի որ ասի մահ, նոյն եւ նինջ կոչի ի սուրբ գիրս։ Ըստ այնմ թէ «Աստուած զննջեցեալսն ի ձեռն Յիսուսի ածցէ»։ Նոյն եւ իր մահուն խառնէ ընդ բարւոյ։ Զի որ վախճան է կենաց, նոյն եւ սկիզբն է կենաց։ Այսինքն վախճան ժամանակին, եւ սկիզբն մշտնջենաւորին։ Ապա յայտ է ոպիսութիւն մեղաց՝ մահու եւ ապականութեան։ Իսկ Տէր մեր ի մարդեղութեան իւրում յայսցանէ եկամուտ կրից միայն զմահն կրեաց։ Իսկ զմեղս եւ զապականութիւնս ոչ կրեաց։ Եւ նախ առաջին պատճառ, զի «ո՛չ արար մեղս» մարգարէն վկայեաց։ եւ «մարմին նորա ոչ ետես զապականութիւն» միւս մարգարէն կնքեաց։ Իսկ զմահն կրեաց. որպէս եւ սոյն մարգարէ վկայեաց թէ՝ «ի մահ մատնեցաւ անձն նորա եւ մեռաւ վասն մերոյեե անօրէնութեան»։ Երկրորդ՝ զմահ կրեաց. զի ինքն եդ զմահն պատիժ ի վերայ մեր. իսկ զմեղքն եւ զապականութիւն բանսարկուն եւ Ադամ ակին ի բնութիւնս. վասն որոյ զոր ինքն ոչ եդ՝ կրեաց մարմնով իւրով։

Եւ թէ ոք ասիցէ ապաքէն եւ զապականութիւն Աստուած եդ պատիժ Ադամայ. ըստ որում ասաց «հող էիր եւ ի հող դարձցիս»։ Ասեմք եթէ՝ ո՛չ ասաց զայս հրաման տալով. այլ պատմողաբար։ Ուստի յայտ է զի ո՛չ ասաց ի հող դարձիր. այլ թէ՝ «դարձցիս».

Զոր օրինակ ի բարաձրուստէք խար հոլովեսցի, եւ որ մօտն կացցէ ասէ ցնա երթալ ունիս մինչ ի ներքին վայր տեղիս եւ ապա դադարիս։ Նոյնպէս եւ Ադամայ ասաց Աստուած՝ ի հողոյ սկսար եւ ի հող կամիս դադարիլ։ Ապա ուրեմն օտար արկածք էր ապականութիւն, վասնայն ո՛չ կրեաց ի սուրբ մարմին իւր անապական։

Երրորդ պատճառ, կամեցաւ բանն Աստուած ազատեալ զմեզ ի մեղաց եւ յապականուեց։ Ա՛րդ՝ յորոց ազատէրն զմեզ՝ աւելորդ էր յինքեան կրել։ Զի թէ կրեալ էր զմեղս եւ զապականութիւն, ո՛չ կարէր ազատել զմեզ. ինքն ի ներքոյ անկեալ կրից եւ ապականուեց։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ապա եւ ի մահու ազատեաց զմեզ, վասն է՞ր կրեաց զմահ։

Ասեմք թէ՝ ո՛չ զհարկաւորն, այլ զկամաւոր մահն կրեաց որպէսցուցաւ ի վերոյ։ Զոր օրինակ՝ բժիշկն զդեղն տայ, նախ ինքն ճաշակէ զի հաւատալի լիցի։ Նոյնպէս եւ զկամաւոր մահն որ է դեղ եւ առիթ յաւիտենական կենացն, նախ ինքն ճաշակեաց եւ ուսոյց հետեւողաց իւրոց։ Եւ զի ա՛յլ է կամաւոր մահն ի հարկաւորէն. ուստի յայտ է զի հարկաւոր մահն է պատիժ. եւ կամաւորն պսակ եւ պարգեւ. Որպէս այնոքիկ որք զօրացան այսու մահուամբ եւ զորդեգրութեանն ընկալան շնորհ եւ նահատակեցան, նոքա չարչարակից եղեն Քրիստոսի եւ փառացն հաղորդակիցք։ Արդ զայս կամաւոր մահս կրեաց Քրիստոս։

Դարձեալ՝ ասեմք եթէ մահն ո՛չ է մեղք եւ ո՛չ ապականութիւն. այլ լուծիչ մեղաց եւ ապականութեան։

Զոր օրինակ հուրն հալէ զոսկին եւ բոցն ջնջէ ինմանէ զժանկն։ Այսպէս եւ Քրիստոս զմահ կրեաց եւ ի բաց ջնջեաց զմեղս եւ զապականութիւն ի մերմէ բնութենէս։ Եւ դարձեալ ասեմք, մեղքն ապականութիւն են առաջին եւ վերջին ծայրքն կրից. իսկ մահն միջին որպէս ցուցաւ ի վերոյ։

Եւ ունի մահն կրկին յատկութիւն որ ընդդէմ է երկուց ծայրիցն. այսինքն զի է վախճն կենաց՝ եւ է՛ սկիզբն կենաց։

Սկիզբն կենաց՝ ըստ այնմ որ վախճան է կենաց՝ մեղաց։ Եւ ըստ այնմ որ սկիզբն է կենաց՝ ընդ դէմ է ապականուեաց։ Զի ապականութիւնն տանի յոչ գոյութիւն. իսկ մահն առաջնորդէ ի կեանս։ Յաղագս որոյ զմահն կրեաց Քրիստոս. զի այսպէս բարձցէ յերկուց կողմանց զմեղս եւ զապականութիւն։ Եւ թէ ոք ասիցէ, որպէս մահուամմբ զմահ եբարձ, այսպէս եւ ապականութեամբ զապականութիւն։

Ասեմք եթէ՝ կարի արժանապէս քումդ անմտութեան հերձասիրութեանդ դատեցար։ Զի որպէս մահուամբ զմահ եբարձ, եւ ապականութեաեեմբ զապականութիւն, եւ անիծիւք զանէծք, եւ մեղօք զմեղս որպէս դու ժայթքես։ Այլ զոր օրինակ՝ բժիշկք երբեմն նմանեաւն եւ երբեմն հակառակաւն բժշկեն. նմանեաւ՝ որպէս հրով զհուր, եւ ցրտով զցուրտ։ Իասկ հակառակաւն՝ որպէս ջերմ զցուրտ, եւ գէճ զչորն արտաքսէ։

Այսպէս եւ Տէր մեր նմանեաւ, որպէս անիծիւք զանէծս՝ եւ մահուամբ զմահ եբարձ. իսկ հակառակաւն՝ անապական եւ անմեղ մարմնովն զմեղս եւ զապականութիւն ելոյծ։ Եւ պատճառն ասացաւ ի վերոյ, զոր ինչ ինքն եդ զպատիժ նմանեաւն եբարձ. եւ զորս յանձնիշխան կամաց մարդոյն եւ ի բանսարկուէն արկածք, զայնոսիկ հակառակաւն ելոյծ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։ Որում փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս ամէն։

(Պրակ ԻԷ) Վասն անապական մարմնոյն Քրիստոսի

Որպէս ասեմք մահկանացու զմարմինն Քրիստոսի ապականութեան։

Պատ. Յայտնի է ամենեցուն եւ առանց երկբայութեան՝ զի Քրիստոս մեռաւ ըստ գրոց. եւ մահուամբ եբարձ զմահ եւ զապականութիւն։ Այլ հերձուածօղք ոմանք որք են դասք երկաբնակաց՝ ապականացու ասեն զանապական մարմինն կենարարին։ Վասն որոյ նախ ցուցանել պարտ է թէտ՝ ո՛չ նոյն է մահ եւ ապականութիւն։ Եւ ապա հետեւիլ թէ անապական է մարմին Փրկչին։ Եւ զի ա՛յլ է մահեւ ա՛յլ ապականութիւն յայտ է նախ ի գործոյն. զի ինքեամբ մահ ի ներքս մտեալ որոշէ զհոգի եւ զմարմին։ Եւ ա՛յս է գործ նորա։

Իսկ ապականութիւն այլայլութեամբն ի ներքս մտանէ, եւ զորոշեալն ի միմեանց՝ դարձեալ օց՞՞է եւ այլայլէ. մինչ զմարմինն ի բուն տարերս լուծանէ, եւ զհոգին յաներեւոյթ տեղիս։ Զոր օրինակ՝ մի ոմն ծառ հատանէ, եւ այլ ոմն զհատեալն դարձեալ հերձու եւ բաժանէեւ տայ յայրումն։ Այսպէս մահն միայն հատանէ ի կենաց. եւ ապականութիւն վերստին այլայլէ։ Ապայայտ է ի գործոյն՝ թէ դժնդակ է ապականութիւն քան զմահ։

Դարձեալ եւս յայտնի. մահն զանձն քակէ եւ որոշէ. իսկ ապականութիւն զբնութիւն ապականէ եւ այլայլէ։

Դարձեալ ի սկզբանէն ցուցցուք մահն պատիժ է յարարչէն եդեալ. եւապականութիւն ի բանսարկուէն արկեալ հետեւանք մահուն։

Դարձեալ՝ մահն խառնեալ է ընդ բարւոյ. եւ ապականութիւն ամենեւին չար. որպէս ցուցաւ ի գիրս քառասնօրեալ գալստեանն եւ մահուն Սիմէօնի. ապա յայտ է թէ այ՛լ է մահ եւ այլ ապականութիւն։

Եւ կարելի է ասել զմարմին կենարարին չարչարելի եւ մահկանացու, այլ ո՛չ կարելի ասել ապականացու։ Այլ անապական մարմին յանապական կուսէ, ընդ անապական էութեան Աստուծոյ միաւորեալ։ Իսկ զի անապական է մարմին կենարարին՝ է ի դաւանութենէ հաւատոյ. զոր ունիմք եւ եմք անփոփոխ։ Այլ սակայն բնախօս քննութեամբ ցուցցուք բազմազան եղանակաւ։

Նախ որպէս ասացաւ՝ ապականութիւնն ծնունդ է մեղաց՝ եւ մեղքն չա՛ր է. եւ մեղք ո՛չ կրեաց սուրբ մարմինն Քրիստոսի։ Ապա ուրեմն անապական է։

Երկրորդ՝ ապականութիւն եւ մեղք ոչ է արարչի. այլ մեղանչականին Ադամայ եւ արկածք բանսարկուին. վասն որոյ Տեառն զարկուածս բանսարկուին ո՛չ հպեցոյց ի մարմինն իւր։ այսպիսաւ անապական է մարմինն Տեառն։

Երրորդ ապականութիւն ներգործէ հակառակ արարչին։ Զի արարիչն յանգոյից գոյացուցանէ, իսկ ապականութիւնն զգոյսս ի յանգոյութիւն տարալուծէ եւ այլայլէ. վասն որոյ անապական է մարմին արարչին։

Չորրորդ՝ ապականութիւն ո՛չ բնութիւն է եւ ո՛չ մասն բնութեան։ Այլ բանն Աստուած զբնութիւնս մարդկային էառ միաւորեաց եւ զմասունս նորին եւ ո՛չ զապականութիւն զի ոչ է բնութիւն. ապա ուրեմն անապական է։

Հինգերորդ՝ ապականութիւն մեր մարմնոցս է ի սերմանէ հօր ի ձեռն կնոջ խառնեալ։ Իսկ մարմին բանին ո՛չ է ի սերմանէ հօր եւ մօր. այլ ի կուսական արգանդէ եւ յանապական արենէ բեղնաւորեալ որպէս ցուցաւ ի վերոյ ի սոյն գլուխ ի Ժ համարն։ Ապա ուրեմն անապական է մարմին բանին Աստուծոյ։

Վեցերորդ՝ զՄարիամ մայր Փրկչին կոյս եւ անապական խոստովանին հարք ուղղափառութեան. եւ զայս ո՛չըստ գոյացութեան բնութեան, այլ զի ծնաւ զբանն Աստուած անապական մարմնով։ Ա՛րդ՝ եթէ ծնօղն անապական է որպէս եւ է՛, զիա՞րդ ծնեալն ի նմանէ ապականացու լիցի։ Ապա ուրեմն անապական է բանն Աստուած ծնեալ մարմնովն։

Եօթներորդ՝ ի տարրական հողոյ ստեղծեաց Աստուած Ադամայ անապական մարմին եւ եդ ի դրախտին. որ մեղօք յանցեալ՝ եղեւ ապականացու։ Դու զիա՛րդ երկբայիս թէ ի յապականացու բնութենէս Ադամայ անապական բանն Աստուած միաւորեաց ընդ իւր եւ ծնաւ անապական մարմնով։

Ութերորդ՝ մանանայն յանապատի էր օրինակ անապական մարմնոյ իր կոչին. եւ է անապական մինչեւ ցայսօր ի մէջ ոսկի սափորին։ Ապա ուրեմն՞՞՞ ճշմարիտ մարմինն Քրիստոսի էր անապական ի կուսական արգանդէ Աստուածածին Կուսին։

Իններորդ՝ խորհրդական մարմինն սուրբ զոր բաշխեաց ի վերնատունն՝ էր անապական եւ կենարար. ըստ՞՞ «որ ուտէ զմարմին իմ՝ կեցցէ յաւիտեան»։ Ապա ուրեմն եւ նախ քան զխաչն անապական էր մարմինն Քրիստոսի Փրրկչին մերոյ։

Տասներորդ՝ամենայն սուրբ վարդապետք ուղղափառաց որպէս Եփրեմ Ոսկէբերանն՝ Կիւրեեղ՝ Աթանաս՝ եւ այլք, անապական գրեն եւ խոստովանին զմարմինն սուրբ։ Եւ նզովիւք փակեն ասելով, «եթէ ոք յետ անճառ միաւորութեան ապականացու ասէ զանապական մարմինն սուրբ, նզովեալ լիցի»։ որպէս յայտ է ի գիրս իւրեանց. եւ որ ոք կամեսցի դիւրաւ գտցէ։ Այսպիսաւ անապական է մարմինն Քրիստոսի։

Մետասաներորդ՝ եւ սուրբ գիրք ի հոգւոյն սրբոյ խօսեցեալք վկայեն։ Որպէս Դաւիթ ասէ յառաջագոյն. եւ Պետրոս զնոյն ի գիրս գործոց երկրորդ է՛ «մարմին նորա ո՛չ է ետես զապականութիւն»։ ապա ուրեմն անապական է մարմինն սուրբ։

Երկոտասաներորդ՝ յայտ է յերից իրաց թէ ապականացու ասելն՝ ակնարկէ ի յապագայն իբր թէ ապականելի է. որպէս ասեմք մահկանացու եւ չարչարելի։ Եւ ահա չարչարեցաւ եւ մեռաւ։ Այլ ա՛րդ յառաջ քան զխաչն ո՛չ ապականացու, եւ ո՛չ ի խաչին, եւ ո՛չ ի գերեզմանի որպէս մեք խոստովանիմք։ Եւ յետ յարութեան դուք ասէք թէ յանապականութիւն փոխեցաւ։ Ապա ուրեմն սուտ երեւի ապականացու ասելդ ձեր։

Եւ զի սուտ է ապականացու ասելն, ճշմարիտ եղիցի անապական խոստովանիլն։

Եւ թէպէտ ասացաւ ճշմարիտն թէ անապական է մարմինն Տեառն, այլ այժմ դիցուք զբանս նոցա վասն է՞ր ասեն ապականցու. եւ յարմարեսցուք զպատասխանիսն։

Նախ ասեն, եթէ անապական էր մարմինն փրկչին, ապա անմահ եւ անչարչարելի է։ Իսկ թէ մահկանացու եւ չարչարելի, ապա եւ ապականացու։

Ասեմք առ այս՝ եթէ ո՛չ են նման մահկանացու եւ ապականացու ասելն. զի այլ է մահ եւ այլ ապականութիւն որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Եւ ահա զմահ կրեաց կամաւորապէս եւ չարչարեցաւ։ Եւ զապականութիւն ո՛չ է կրեաց. ո՛չ կամաւ եւ ո՛չ ի հարկէ։ Ապա ուրեմն կարելի է ասել չարչարելի եւ մահկանացու վասն մեր այլ անապական եւ անմեղ մարմին։

Դարձեալ ասեն, եթէ ոչ է ապականացու, ապա անկատար է մարմինն։ Ասեմք առ այս, եթէ ապականութիւն առնէ կատարեալ եւ անապականութիւն անկատար, ապա Ադամ յառաջքան զմեղանչելն անկատար էր զի անապական էր մարմնով. եւ յետ մեղացն եղեւ ապականացու եւ կատարեալ։ Եւ երեւի թէ ապականութիւն առնէ կատարեալ զմարդն որ այլայլօղ է եւ ապականագործ։ Դարձեալ ասեմք ըստ ձեզ, թէ յետ խաչին յապականութիւն փոխեցաւ մարմինն Տեառն, ապա յառաջ քան զխաչն կատարեալ էր զի ապականացու էր. եւ յետ խաչին անկատար զի անապական եղեւ որպէս դուքդ ասէք։ Եւ այժմ եւ յաւիտեանս անկատար է զի անապական մարմնով։

Դարձեալ ասեն նոքա, մեր մարմինս ապականացու է. իսկ թէ անապական մարմին էառ Քրիստոս, ո՛չ արար փրկութիւն մեզ. այլ առաջին բնութեանն Ադամայ որ էր անապական ի դրախտին։

Ասեմք եթէ՝ բանն Աստուած էառ զմեր ապականակիր մարմինս եւ զմեղանչական հոգի եւ զմիտս. եւ մերովս արար փրկութիւն մեզ։ Այլ միաւորեալ ընդ ինքեան բաժանեաց զմեղս ի հոգւոյն եւ զապականութիւն ի մարմնոյն. որպէս հուր ընդ ոսկւոյ միաւորեալ բաժանէ զժանկն ի նմանէ։ Եւ ծնաւ ի կուսէ անմեղ հոգւով եւ անապական մարմնով մարդացեալ Աստուած։

Դարձեալ ասեմք, թէ ո՛չ զառաջին բնութիւն Ադամայ էառ, այլ զապականացուս մեր ի զանգուածոյն Ադամայ։ Այլ միաւորեան ընդ ինքեան էհան յառաջին անմեղթ եւ անապական բնութիւն Ադամայ։ Եւ վասն այն Աստուած մարդ եղեւ զի յառաջին փառս եւ որպիսութիւն զմեզ հանցէ։

Դարձեալ ասեն հակառակքն, եթէ անապական է մարմինն, ապա ո՛չ է տարրական. այլ ի յերկնից բերեալ. կամ ինքն ի բնութիւն իւր թանձրացեալ. որպէս ասէ Եւտիքէս։ Ասեմք եթէ, բանն մարմնացաւ ի կուսէն. եւ կոյսն էր բնութենէն Ադամայ ի հողոյ ստեղծեալ։ Այլ ո՛չ ասեմք զբանն ի բնութիւն իւր սառուցեալ, կամ զմարմինն ի յերկնից բերեալ. Այլ զի բան ի յերկնից իջեալ միացաւ ի մարմնի. վասն այն եւ մարմնոյն ասէր «այս է հացն ի յերկնից իջեալ»։ Այսպէս եւ ընդ անապական բանին միաւորեալ անապական էր եւ բանին մարմին։ Դարձեալ ասեն նոքա, եթէ մարմինն Քրիստոսի փոփոխէր աճելովն որ տեսակ է ապականութեան։ Ասեմք թէ՝ աճումն մարմնոյն ոչ է ապականութեան ցոյցք, այլ հակառակ նմին։ Զի աճումն զգայութիւն զարգացուցանէ. իսկ ապականութիւն ընդ դէմ նմին զգոյնի նուազութիւն եւ յոչ գոյութիւն փոփոխէ։ Ապա ուրեմն աճումն ո՛չ է ապականութիւն։

Դարձեալ ասեմք, փոփոխումն եւ աճումն հասակին ո՛չ եթէ ապականութեան էր ցոյցք. այլ զի զճշմարիտ մարդեղութիւն հաստատեսցէ ընտրել սովորութեամբ մեր որ ի տղայութենէ զարգանամք։ Ապա թէ ոչ՝ նա՛ որ զԱդամ երեսնամեեայ ստեղծ, կարէր եւ նոյն հասակաւն ծնանիլ. այլ այն ո՛չ լինէր ըստ սովորութեան մեր որպէս ցուցաւի վերոյ։

Դարձեալ ասեն նոքա, կաթնասուն եղեւ եւ կերակուր եկեր. եւ այս մասն է ապականութեան։ Ասեմք եթէ, կերկրիլն ո՛չ է մասն ապականութեան. ուստի յայտ է զի Ադամ նախքան զյանցանելն ի դրախտին կերկրիւր եւ ո՛չ էր ապականացու. այլ անապական։ Նոյնպէս եւ Քրիստոս կերակրիւր անապական մարմնով։ Եւ թէ ոք ասիցէ թէ՝ Ադամ եւս ապականացու էր եւ դրախտն։ Ասեմք եթէ, ապականութիւն յետ յանցանացն եմուտ ի բնութիւնս։ Ա՛րդ՝ եթէ յանմեղութեան ապականացու էր Ադամ, ապա յառաջ քան զմեղեքն էր դատապարտեալ ընդ ապականութեամբ։ Եւ զապականացուն յանապականութիւն զիա՞րդ դատապարտէր։

Եւ դարձեալ ասեմք, թէ կերակուրն մասն է ապականութեան, զոր յանմարմնութեան եւ եկեր առ Աբրահամ զի՞նչ ասէք։ Նաեւ յետ յարութեաեն եկեր ընդ աշակերտսն անապական մարմնովն։ Զի ցուցանիցէ թէ նոյնպէս եկեր եւ յառաջ քան զխաչն անապական մարմնով։

Դարձեալ ասեն նոքա, կրական էր մարմինն Քրիստոս թէ անկրական։ Զի թէ կրական, եւ ապա ապականացու։ Եւ թէ անկրական, եղեւ առաջին ձեռնարկն։ Եւ այս է նոցա զինուց զէն մեծ զխրատութեան ի մարմին բանին։ Ասեմք եթէ՝ կրկին են կիրք. այսինքն կամաւոր եւ ակամայ։

Եւ ակամայքն հարկաւորք են եւ ծառայականք։ Եւ առ Աստուած ակամայ կիրք ո՛չ տեսանի։

Եւ Տէրն ի մարդեղութեան զկամաւորն կրեաց յինքեան եւ ո՛չ զակամայն. զի ո՛չ էր ի ներքոյ հարկի եւ ծառայութեան բնութեան մեք. այլ Տէր եւ ազատ յամենայն կրից։

Ուստի յայտ է յարաժամ կամէր՝ քաղցնոյր եւ ծարաւէր։

Եւ յայտնեսցի բանս մեզ ի բաժանմանէ։ Զի անեղ էութիւնն Աստուծոյ անկրական է կամաւորի եւ ակամայի։ Զի կիրք՝ եղանակի է յայտնապէ։ Իսկ հսարակ մարդիկ կրական են կամաւոր եւ ակամայի. բնութեամբ եւ կամօք։ Իսկ Տէր մեր զի էր Աստուած մարդացեալ՝ ոչ ունէր ակամայ կիրք. այլ զկամաւորն։ Զի ըստ որում Աստուած ո՛չ կրէր ակամայ. եւ ըստ որում մարդ ճշմարիտ եւ մարմին բանին կրէր զկամաւորն։

Եւ դարձեալ ասեմք Տէրն մեր՝ մարդեղութեամբ եկն զապականութիւն մեր յանապականութիւն փոխարկել. եւ զիա՞րդ ինքն կրէր զապականութիւն։ Զի ապականացու զապականացու մաքրել ո՛չ կարէ. այլ անապական մարմնովն եղեւ մաքրիչ Տէրն մեր ապականութեան մերում։

Դարձեալ ասեն նոքա, զի թէ մարմին Տեառն զկամայն ո՛չ կրէր, թերեկատար էր մարդեղութիւնն։ Ասեմք մեք, եթէ անմտութիւն է կարծեալ զմարմին թերեկատար առանց ակամայ կրից։ Նախ՝ զի բանկն մարդ կամաւոթօքն է մարդ, եւ ո՛չ ակամայիւքն, որպէս կատաեալ էր մարմինն Ադամայ նախ քան զմեղանչելն։ Եւ դարձեալ զի ակամայքն ի մարդոյս բնութիւն յետամտականք են եւ անասնականք, եւ ոչ բնական բանականիս բնութեան։ Եւ Տէրն ի մարդեղութեան իւրում ընկալաւ զոր ինչ բնականն էր մարդոյս բնութեան. եւ ոչ զեկաւուտ անասնականն։

Դարձեալ ասեն նոքա, եթէ կրեաց զակամայս ընդ անգոստնելի ծորմանն։ Ասեմք մեք, թէ արտածորումն մարմնոյ ո՛չ ունէր մարդն Ադամ նախ քան զմեղանչելն ի դրախտին. որպէս Նոյ ի տապանին. եւ մանուկն իննամսեայ յարգանդին։ Նոյնպէս եւ ո՛չ Տէր մեր։ Եւ այս ցուցաւ Ե գլով ի վերոյ ի ԻԲ գլուխն։ Այլ այժմ ասասցուք թէ ամենայն կիրք բաժանին ի չորս դէմս կամաւոր եւ ակամայ. անգոսնգելի եւ անանգոսնելի։ Ուստի յայտ է զի մեք կրեմք զամենայն զայսոսիկ։

Իսկ Տէր մեր ի մարդեղութեան իւրում՝ զակամայն ո՛չ կրեաց. զի հարկ է եւ ծառայական։ Եւ ո՛չ զանգոստելիսն կրեաց զի տեսակ է մեղաց. ուրեմն ապա կրեաց զկամաւորն եւ զանանգոսնելիսն։ Որպէսս քաղցն եւ ծարաւն։

Իսկ աւելորդ ծորումն թէպէտ անանգոսնելի է, սակայն ակամայ է. եւ զակամայն ո՛չ կրեաց Քրիստոս։

Դարձեալ ասեմք, եթէ միով հպմամբ լանջացն Յիսուսի մաքրեացաւ աշակերտն յայսպիսի կրից. քանի՞ առաւել բարձօղն ապականութեանց ազատ լիցի յայսպիսի կրից։

Եւ Դարձեալ ասեմք թէ յանապատին հրամայեցաւ զսպել ի սրբութիւն մանանային որ օրինակ էր ճշմարիտ մանանային մարմնոյն սրբութեան։ Զի ափիբերան կարկեսցին դնօղքն զբերանս յերկինս եւ զլեզուս ածելով զերկրաւ։

Դարձեալ ասեն նոքա թէ՝ խոցուացն եւ արիւնն եւ այլն ցուցակ ապականութեան են։ Ասեմք, եթէ խոցուածն եւ արիւն եւ այլն ցուցակ ապականութեան են։

Ասեմք, եթէ խոցուածն եւ արիւնն ցուցակ ապականութեան են, ապա եւ զայս խոցուածս եցոյց յետ յարութեանն. նաւ ի կատարածի ցուցանելոց է զամենայն խոցուածս վիրացն. զի «հայեսցին ի նա յոր խոցեցինն»։

Դեռեւս ապա զմարմին կենարարին ապականացու խոստովնիս։ Դարձեալ՝ եթէ առ հասարակ սոքա կերակուր՝ արիւն եւ խոցուածք եւ մահ ապականութիւնք են որպէս դու ասեն, եւ փրկութիւն աշխարհի սոքօք ներգործեցաւ. այսինքն չարչարանօք՝ մահուամբ եւ խոցուածովքն։ Ապա ապականութիւնն փրկեաց զմեզ. զնա կարդալի է փրկիչ. այսինքն եւ զապականութիւնն եւ ո՛չ զՔրիստոս։

Աւաղ անբան մտահաճութեանց. որք զմիայն Տէրն ուրացեալ, ածեն ի վերայ ինքեանց զարագահաս կորուստ։

Այլ մեք եղբարք ուղեկիցք իմ եւ դասանակիցք եղիցուք. շինեալք եւ հաստատեալք ի վերայ հաւատոյ հիման. անշարժ խարսխեալք ի վերայ յուսոյն Քրիստոսի, սեռն եւ յստակ կատարեալ սիրով Սուրբ Հոգւոյն։ Եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

(Պրակ ԻԸ) Վասն դժոխոց

Վասն է՞ր հոգւովն էջ ի դժոխս Տէրն մեր Քրիստոս.

Պատասխանի

Նախ՝ զի ցուցցէ վասն որոյ մարդ եղեւ եւ մեռաւ զի ազատեսցէ զհոգիսն։

Երկրորդ՝ զի Ադամ ի միջակ լուծն կշռոց այսինքն ի միջակ լուծն կշռոց այսինքն յանձնիշխանութիւնն ստեղծաւ. եւ մեղօք ծանրացեալ էջ ի ներքին կէտս դժոխոցն, եւ այլ ոչ կարէն բարձրանալ. մինչ ի վերին կետէն Բանն Աստուած էջ ի ներքին կէտն. եւ ապա ել Ադամ ի վերին կէտն երկնից։

Երրորդ՝ որպէս մարմնով լոյս ծագեաց մարմնաւորացն եւ քարոզեաց զփրկութիւն։ Նոյնպէս եւ հոգւոցն որ ի դժոխս լոյս ծագեաց հոգւով եւ քարոզեաց զփրկութիւն։ Որպէս ասէ Պետրոս «երթեալ քարոզեաց հոգւոցն ապստամբելոց. յորժամ ներէր նոցա Աստուծոյ երկայնմտութիւնն»։

Չորորդ՝ որպէս անիրաւութեամբ կապեաց սատանայ զհոգիս մարդկան. արդ արութեամբն ազատեսցէ Քրիստոս զնոսա։

Հինգերորդ զադամաստեղծ ձեռս իւր տարածեաց Տէրն ի վերայ խաչին. եւ արտաքս ընկէց զչար ի շխանն. եւ կորզեաց զմարդիկ յիշխանութենէ նորա։ Ըստ որում ասաց, «այժմ իշխան աշխարհիս այսորիկ ընկեսցի արտաքս. եւ ես յորժամ բարձրացայց ի խաչ, զամենեսին առիս ձգեցից»։ Յայնժամ փախուցեալ սատանայ իբր զապստամբ ծառայ. եւ մտեալ յորջն դժոխոց կարծէր ամրանալ անդ եւ ունել զհոգիսն։

Որ եւ անդ ժամանեաց Տէրն եւ կապեաց զհզօրն. եւ զկարծրացեալ ամրոցն աւերեաց. եւ կողոպտեաց ի նմանէ զհոգիսն մարդկան որ յԱդամայ հետէ ընդ բռամբ ունէր։ «Էառ աւար. բաշխեաց պարգեւս մարդկան» ազատելով զհոգիսն ի դժոխոց։

Եւ չարչարանքն Քրիստոսի երկու իրս ներգործեաց. նախ զպարտիս մեղաց վճարեաց. երկրորդ զդրունս եկնից եբաց։

Վասն որոյ զնոյն գործեաց ի դժոխս։ Նախ՝ վաս վճարման պարտուցն լուծան կապանք դժոխոցն. որպէս ասէ Դաւիթ «զդրունս դժոխոց խորորատեաց եւ զնիգս փշրեաց»։ Դրունք եւ նիգք յետուստ են. այսինքն կամ սկզբնական եւ ներգործական մեղօք կապեաց յետոյ, կամ մեղօք եւ յուսահատութեամբ։ Որ եւ զերկոսինս զայսոսիկ խորտակեաց Տէր իջմամբն առ նոսա։

Երկրորդ՝ զի վասն բացման գրանց երկնից լոյս ծագեաց ի բանտին ըստ Եսայեայ. «որք ի կապանս էք ելէք. եւ որք ի խաւարի յայտնեցարուք»։

Հարց. Ո՞ւր էր դժոխքն որ աւերեցաւ։

Պատասխանի. Ի գիրս բենետիքտոսի հարցեալ եղեւ թէ ո՞ւր են դրժոխքն. եւ տուաւ պատասխան ի թէ՝ յանկեան եւ յեզը ծովուն իներքոյ երկրի ի խաւարչուտ վայրս։ Ուր արկեալ էր սատանայ զաթոռ իւրոյ իշխանութեանն. եւ անդ արգեալ բանտէր զհոգիսն որ յԱդամայ. մինչ ի գնալ անդ անմահ թագաւորին մերոյ եւ Աստուծոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Եւ բերէ վկայ զբանն սաղմոսին «փրկեցեր զանձն իմ ի դժոխոց ներքոց». Զի յայնմանէ ազատեաց Քրիստոս իջանելովն անդ. եւ աւերեաց զնա յաւիտեան. եւ առհասարակ ազատեաց զհոգիսն։

Հարցումն։

Մարմնական տեղին զանմարմին հոգին որպէս արգիլէ։

Պատասխանի։

Որպէս մարմնական հուր զանմարմին հոգիսն եւ զդեւսն տանջէ, նոյնպէս եւ տեղին ըմբռնէ։ Եւ դարձեալ՝ որպէս Աստուծոյ կարողութեանն է զանմարմին հոգին հրով տանջել եւ զմարմինն անմահ պահել ի հուրն։ Նոյնպէս եւ զհոգիքն թողեալք ի յԱստուծոյ՝ արգելուն դեւքն։

Եւ դարձեալ՝ մեղքն ծանրացուցանէր եւ փակէր ի դժոխս։

Հարցումն։

Ապա մասն է՞ր յԵրուսաղէմ ասեն զդժոխքն՝ թէ է այր դիւահոտ եւ ձայն աղաղակի եւ չարչարանք եւ այրեցումն չարաչար դիւաց լսելի լինի։

Պատասխանի։ Դուռն ասեն զայն դժոխոց. եւ ամենայն ինչ հնարաւոր է Աստուծոյ։

Հարցումն։

Ասացեր թէ դժոխքն աւերեալ է յաւիտեան. այժմ այլ դժոխք ո՞չ է։

Պատասխանի։ Դժոխքն այն յորում նախքան զՔրիստոս հոգիսն արգելոյր սատանայ՝ աւերեցաւ յաւիտեան։ Այլ հուրն յաւիտենից՝ է այժմ դժոխք սատանայի եւ մեղաւորաց։ Զի որպէս յԵսոււ աւերեաց զերիքով եւ անէծ զի մի շինեսցի. նոյնպէս եւ զդժոխքն աւերեաց Քրիստոս եւ անէծ զշինօղսն չար գործօք։ Վասն այն ասէ «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։

Հարց. Քանի՞ են դժոխք։

Պատասխանի. Ոմանք Դ ասեն. եւ այլք՝ բազումք։ Զի ի գերեզմանի ասեն տանջիլ. եւ յօդս. եւ ի ծովս. եւ ի վէմս։ Եւ որք Դ ասեն՝ զներքին դժոխքն մահու չափ մեղաւորացն ասեն. եւ զքաւարանն ներելի մեղաւորաց. եւ զլիմպոսն արդարոց. եւ զդժոխս ոչ մկրտելոցն։

Այլ զայսոսիկ ո՛չ ընդունին ուղղափառ վարդապետք։

Այլ մի է դժոխքն. որպէս մի է արքայութիւնն։ Զի հակակայք են. եւ որքան ասի մինն, նոյն Քրիստոս ասի եւ միւսն։ Եւ որպէս ի մի արքայութիւնն օթեւանք եւ փառք բազում են ըստ գործոցն. այսինքն երեսնաւոր. վաթսնաւոր. եւ ճաւոր. Նոյնպէս ի մի դժոխքն տեղիք բազումք են եւ տանջանք։ Եւ որպէս մի հուրն զանազանապէս այրէ զդալարի փայտ եւ զչոր զխոտ՝ եւ զեղեգն։ Նոյնպէս մի հուր դժոխոցն զանազանապէս տանջէ զմեղաւորսն։

Հարց. Վասն է՞ր ասի դժոխքն բազմաւորական. եւ ոչ դժոխ միաւորական։

Պատասխանի. Դժոխ՝ զդժուար զնեղ եւ զանձուկն նշանակէ. եւ կոչի բազմաւոր, Նախ վասն բազում կրիցն. ուր լալ աչացն է եւ կրճել ատամանց եւ խաւար ներքին եւ արտաքին եւ այլն։ Երկրորդ՝ վասն բազում մասանցն. որք կրեն զտանջանս մարմնոյ մասամբ եւ զգայութեամբ. եւ հոգւոյ զօրութեամբ եւ մտաց իմացմամբ։

Հարց. Ապա ո՞ր է դժոխք ներքին որ ասէ մարգարէն. «փրկեցեր զանձն իմ եւ դժոխոց ներքնոց»։ Ա՛րդ՝ թէ գոյ ներքին, գո՛յ եւ վերին եւ միջին դժոխք։

Պատասխանի. Իմաստունք զտեղին յերկուս բաժանեն. ի վերին եւ ի ներքին. զի սոքա են հակակայք եւ առինչք միմեանց. իսկ միջին տեղի ո՛չ է. զի վերնոյն ներքինէ, եւ ներքնոյն վերին. ապա սուտ է ասելդ թէ գոյ ներքին եւ վերին եւ միջին դժոխք։ Դարձեալ ասեմք, ներքին դժոխքէ հոգւոցն. եւ վերին՝ գերեզման մարմնոցն. եւ նա կոչի դժոխք ի Սուրբ Գիրս. որպէս ասաց Դաւիթ «զսիմէի արեամբ հանդերձ ի դժոխս իջո՛» որ է գերեզմանն։ Ուտի յայտ է թէ մի է դժոխք հոգւոցն։

Դարձեալ՝ եթէ հարկաւ պահանջես ըստ մտաց քոց Գ դժոխք։

Ասեմք ներքին դժոխք զհոգւոցն. եւ միջին զգերեզմանս. եւ վերին զմեղքն որ է ի հոգիս։ Զի եւ նա՛ չարչարէ զհոգիս եւ է կենդանւոյն ի դժոխս ընդ մեզ շրջեալ։

Դարձեալ՝ առ հասարակ կարծիք, կոչի ներքին դժոխք յատակ դժոխոցն. որպէս ասէ Սողոմոն «մեղր կաթի ի շրթանց պոռնկի եւ կատարածն հայի յատակս դժոխոց»։ Զայս Դաւիթ ներքին դժոխք անուանէ։ Ուր եւ առաւել չարք եւ ամբարիշտք տանջին, եւ գլխաւորն դիւաց։ Իսկ միջին դժոխք որ կոչի բանտ դժոխոց՝ է միջակ մեղաւորաց. որք ունին հաւատ եւ ո՛չ գործք. որպէս չար հաւատացեալք. կամ գործք եւ ո՛չ հաւատ. որպէս թերահաւատք։ Իսկ վերջին դժոխք որ կոչի անջրդի գուբ, նոցա է որք ոչ ունին չար եւ ոչ բարի. որպէս մանկունք անմկրտելք. ոչ տաջին զի չեն մեղանչեալ. եւ ոչ հանգչին զի չեն արդարացեալ. այլ վասն սկզբնականին մնան յանջրդի գուբն խաւարին։

Հարց. Քրիստոս ի յո՞ր դժոխքն էջ։

Պատասխանի. Ոմանք ասեն թէ ի չորորդ դժոխքն էջ ուր էին արդարոց հոգիքն արտաքոյ ասաց լերիցս, եւ զնա միայն աւերեաց. եւ զարդարսն միայն եհան. եւ զայլսն եթող անդ։

Արդ՝ նոքա որք զայս ասեն երիւք հակառակին Սուրբ Գրոց։

Նախ ասեն թէ ի չորորդ դժոխքն գնաց որ է վերին եւ ոչ ներքին։

Երկրորդ ասեն թէ զայն միայն աւերեաց եւ զայլսն եթող։

Երորդ ասեն թէ զարդարսն միայն հանեալ եւ զայլսն թողեալ։

Առ առաջինն ասեմք, թէ Քրիստոս ո՛չ ի վերին՝ այլ ի ներքին դժոխքն էջ։

Նախ՝ զի ասէ մարգարէն Դաւիթ ընդ դէմ նոցա «փրկեցեր զանձնիմ ի դժոխոց ներքնոց» եւ ոչ ի վերնոց

Երկրորդ՝ զի ասէ Աստուած Մովսէսիւ «հուր բորբոքեացաւ ի բարկութենէ իմմէ. եւ իջցէ մինչ ի դժոխս ներքինս». ապա սուտ է լիմպոսն նոցա։

Երր որդ՝ զի ասէ Պետրոս ի կաթողիկէն «երթեալ քարոզեաց երբեմն ապստամբելոցն». այլ ապստամբ՝ մեղաւորքն էին եւ ո՛չ մարգերէքն։

Չորորդ՝ զի ասէ Դաւիթ «արձակել զորդիս մահապարտաց». այլ մահապարտք մեղաւորքն են եւ ո՛չ արդարքն։

Հինգերորդ՝ Ադամ առաջին յանցաւորն էր ի ներքին դժոխս. զի այն է մահու մեռանիլն. այլ արդ եթէ Քրիստոս ո՛չ գնաց ի ներքին դժոխքն, ո՛չ ազատեաց զԱդամ։

Վեցերորդ՝ ամուրն սատանայի է ներքին դժոխքն. ուր են դրունք պղնձիք եւ նիգք երկաթիք. որ է՛ մեղքն մեծամեծք եւ յուսահատութիւնք. եւ այն էր ամրոց նորա։ Եւ Քրիստոս անդ գնաց եւ կապեաց զհզօրն եւ քակեաց զամուրս նորա եւ աւար էառ զհոգիսն։ Արդ՝ եթէ Քրիստոս ի ներքին դժոխքն ոչ էջ, ոչ է կապեալ հզօրն որպէս աւետարանն ասէ. եւ ոչ զդրունսն խորտակեալ. եւ ոչ զգերիսն աւար առեալ որպէս Դաւիթ ասէ։

Այս առ առաջինն։

Իսկ առ երկրորդն որ ասեն թէ միայն զլիմպոսն աւերեաց եւ զայլսն եթող։ Նախ ասեմք եթէ առաջինք դժոխք հոգւոցն ո՛չ էր վասն ներգործական մեղացն հասարակ. այլ վասն պարտուցն Ադամայ։

Ուստի յայտ է, զի արդարք եւ մեղաւորք ի դժոխս էին։

Այլ արդ՝ եթէ դժոխքն այն ոչ է աւերեալ. ապա Քրիստոս ի յառաջին պարտուցն ո՛չ է ազատեալ զմեզ։

Երկրորդ՝ զի դժոխքն այն էր բուռն զօրութիւնն սատանայի. եւ Քրիստոս կապեաց զհզօրն ըստ աւետարանին։ Ապա ուրեմն Քրիստոս աւերեաց զդժոխս։

Երրորդ՝ մեղքն էր դժոխք եւ տանջանք մեղաւորաց. եւ Քրիստոս եբարձ զմեղս. ապա աւերեաց զդժոխս։

Չորրորդ՝ անէծք առաջին մարդոյն՝ եղեւ տանջանք եւ դատապարտութիւն մարդոյն. եւ Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծից օրինաց եղեալ վասն մեր անէծք. ապա ուրեմն Քրիստոս աւերեաց զդժոխս։

Հինգերորդ՝ մահու մահն էր դժոխքն. զի մահ մարմնոյն՝ ապա կանութիւնն է, եւ մահ հոգւոյն՝ դժոխքն. ըստ որում վճիռ հատաւ Ադամայ մահու մեռանիլ։ Այլ արդ՝ Տէրն մահուամբ զմահ մեռոյց որ է դժոխքն այժմ։ Եւ յարութեամբն եբարձ զապականութիւն մարմնոյ ի հանդերձեալն, ապա աւերեաց զդժոխս։

Վեցերորդ՝ թէ զմասն դժոխոց աւերեաց, եւ զմասն մահու եբարձ, եւ զմասն անիծից, եւ զմասն պարտուց եւ զայլսն։ Ապա մասնաւոր եղեւ փրկութիւնն եւ ոչ բոլորից մարդկան։ Այս առ երկրորդն։ Իսկ առ երորդն որ ասեն թէ միայն զարդարսն եհան եւ զայլսն եթող անդ։ Նախ ասեմք, եթէ դժոխքն է պատիժ մեղաց. եւ կրկին է մեղք. այսինքն սկզբնական եւ ներգործական։ Եւ պատիժ սկզբնականին էր դժոխքն առաջին. եւ ներգործելոց՝ վերջինն. «որում հաստատեաց օր մի՝ յորում դատելոց է զամենայն». որպէս ասէ Պօղոս ի պրակս առաքելոցն։ Ապա ուրեմն առ հասարակ ազատեցան որք էին ի դժոխս առաջին։

Երկրորդ եթէ սկզբաչարն սատանայ է ամենայն մեղաց պատճառ եւ ո՛չ տանջի մինչ ի կատարած. նաեւ ո՛չ մարդիկ։

Երկրորդ՝ պատճառ պարտաւորութեան մեղաւորաց էր Ադամ. եւ նա ազատեցաւ. ապա ուրեմն ամենայն պատճառելիքն ազատեսցին։

Չորրորդ՝ որպէս Ադամաւ առ հասարակ մեռան արդարք եւ մեղաւորք։ Նոյնպէս եւ Քրիստոսիւ ամենեքեան փրկեցան արդարք եւ մեղաւորք ըստ առաքելոյ։

Հինգերորդ՝ որպէս մեղքն զամենեսին մեռոյց, եւ շնորհքն առաւել զամենայսին կեցոյց որ գերազօրն է ի վերայ մեղաց։

Վեցերորդ՝ ասէ Պետրոս «որք ի կապանսդ էք ելէք եւ որք ի խաւարի յայտնեցարուք»։ Այլ արդարքն ո՛չ ունէին զկապանս մեղաց եւ ոչ զխաւար նախնական, այլ մեղաւորքն։

Եօթներորդ՝ որպէս ասացաք յառաջին պատասխանին՝ որդիք մահապարտաց եւ ապստամբք Աստուծոյ մեղաւորքն էին նոցա քարոզեաց եւ ազատեաց։

Ութներորդ՝ ասէ մարգարէն «էառ աւար՝ բաշխեաց պարգեւս մարդկան»։ Այլ արդ՝ աւարն առհասարակ է եւ ո՛չ մասնաւոր։

Իններորդ՝ յայտ է յօրինակէն, զի Եգիպտոս հալոց երկաթի կոչի. նշանակէ զդժոխքն որ տանջէր զհոգիսն։ Այլ արդ Մովսէս բովանդակ զժողովուրդն եհան յանապական։ Նոյնպէս եւ Քրիստոս առհասարակ ազատեաց զհոգիսն եւ եհան ի կայանս հոգւոցն։

Տասներորդ՝ առաջին գալուստն Քրիստոսի ողորմութեան էր եւ շնորհաց. եւ երկրորդն արդարութեան եւ հատուցման։ Արդ՝ որպէս կենդանեաց շնորհեաց զթողութիւն, նոյնպէս եւ հոգւոցն առ հասարակ ազատութիւն։ Որպէս ասէ սուրբն Եպիփան. վասն զի շնորհաց եւ ազատութեան էր ժամանակն. պարտ էր մեղաւորացն ընդ արդարոցն վայելել ի շնորհն։ Որպէս բազում անգամ ի ժամանակս պատժոց մեղաց՝ եւ արդարք ընդ մեղաւորացն կրեն զպտուհասն։

Եւ թէ ոք ասիցէ ի յերկրի որք հաւատացին փրկեցան, եւ անհաւատքն ոչ նոյնպէս եւ ի դժոխս։ Ասեմք եթէ ոչ ինչ գոյր նոցա արգելք հաւատոյ յորժամ լոյս ծագեաց Քրիստոս ի դժոխս։

Եւ թէ ոք ասիցէ հաւատն աստ է, եւ ի հանդերձեալն խափանի։ Ասեմք եթէ՝ խափանի հաւատն ի հանդերձեալն վասն դէմ յանդիման տեսութեանն։ Այլ արդ՝ մեռեալքն ո՛չ են ի դէմ յանդիման տեսութեան. վասն որոյ պիտոյ էր նոցա հաւատ։ Եւ դարձեալ յոյս գոյ ի մեռեալսն. ըստ այնմ «յոյս նոցա լի է անմահութեամբ». եւ յոյսնէ մասն հաւատոյն։ Եւ դարձեալ որ ուղիղն է, որպէս մարմնով տեսին ի յերկրի, նոյնպէս եւ հոգւով ի դժոխս պարտ էր հոգւոցն հաւատալ ի հոգին Քրիստոսի եւ ազատիլ։

Եւ թէ ոք ասիցէ ըստ մարգարէին, «ոչ թէ ի դժոխս խոստովան լինին առ քեզ»։ Ասեմք եթէ՝ խոստովանիլն կրկին է. մին ներքին իմացմամբ. եւ միւսն մարմնով արտաձայնութեամբ։ Որպէս ասէ Պօղոս «սրտիւ հաւատալ յարդարութիւն» վասն առաջնոյն. «եւ բերանով խոստովանիլ զփրկութիւն» վասն երկրորդին։ Արդ՝ ի կենդանեաց երկոքինն պահանջին. իսկ հոգւոցն բաւական է միայն ներքին իմացումն զի չունին մարմին։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ապա ուրեմն ամենայն հոգիք յետ մահու կարեն խոստովանիլ. Ասեմք թէ՝ ոչ կարեն վասն երկու պատճառի։

Նախ՝ զի անցեալ է ժամանակն եւ օր փրկութեան ըստ առաքելոյն «ահա՛ ժամանակ ընդունելի, ահա օր փրկութեան»։

Երկրորդ՝ զի փոխեալ է որպիսութիւն մարդոյն. զի ո՛չ կարէ մեռանիլ. նոյնպէս եւ ո՛չ կարէ արդարանալ ըստ ինքեան. նաեւ ո՛չ մեղանչել։ Եւ որպէս դեւք զկնի անկման իւրեանց ոչ կարեն արդարանալ ըստ ինքեան. զի անկումն նոցա մահ է նոցա։ Նոյնպէս եւ հոգի մարդոյ զկնի մահու ո՛չ կարէ արդարանալ ըստ ինքեան. բայց թէ ի ձեռս այլոց վճարի պարտ նոցա եւ հասանին ողորմութեան։

Այս առհասարակ ամենայն հոգւոց։ Իսկ հոգիքն ի դժոխս յորժամ տեսին զՔրիստոս, այն էր ժամանակ փրկութեան նոցա եւ ընդունելոյ զողորմութիւն. յաղագս որոյ հաւատովք արդարացան նոքա միայն ի նոյն ժամն։ Եւ թէ ոք ասիցէ, «փրկեցեր զնտրեալս քո»։ Ասեմք թէ՝ կրկին է փրկութինն. յաւիտենից եւ ժամանկեայ։

Որք հաւատացին՝ յաւիտենից փրկեցան։ Եւ որք ոչ ժամանակեայ. վասն իջման որդւոյն Աստուծոյ ի դժոխս։ Եւ դարձեալ դարձցին մեղաւորք անդրէն ի դժոխս թէ ի նոյն տեղի ըստ ոմանց, կամ յայլ տեղի տանջանաց ըստ գործոց հատուցման։ Որպէս յօրինակէն տեսանի. որ թէպէտ առ հասարակ ելին յԵգիպտոսէ յանապատն, այլ ոմանք մտին յերկիրն պարգեւաց։ Այս քան վասն դժոխոց։

(Պրակ ԻԹ) Վասն մեծի Շաբաթուն

Վասն է՞ր յերեկոյի շաբաթուն լուծանեմք։

Պատասխանի.

Յերեկոյի շաբաթոյն ո՛չ վասն այն լուծանեմք թէ յարութիւնն Քրիստոսսի ի շաբաթի աւուրն է. ոչ. քաւ եւ մի լիցի։ Այլ յարութիւնս Քրիստոսի յաւուր միաշաբաթու ի մէջ գիշերի է։ Այլ զշաբաթի երեկոյն նախատօնակ առնեմք յարութեանն Քրիստոսի։ Զի Բ օր ասացեալ է ի մարդապետաց. մին բնական օր եւ միւսն շնորհական։ Եւ բնական աւուր սկիզբն է ծագումն լուսոյն. եւ շնորհականին ի մէջ գիշերն։ Բնական օրնէ մարմնաւոր. որ բաժանէ զպահս եւ զուտիսս։ Եււ շնորհականն հոգեւոր. ուր սկսանին ամենայն տօնք սրբոց Զ ժամով յառաջ քան զբնական օրն։

Իսկ զտէրունական տօնս երեկօրեայ յինն ժամ է աւուրն սկսանեմք. որ է թէ ժամու յառաջ քան զհասարակաց տօնս։ Եւ բոլորն ԺԵ ժամու յառաջ ի միւս աւուրն՝ սկսեալ նախատօնակ առնեմք. եւ զայս յամենայն ուրեք։ Նմանապէս եւ աստ յայսմ աւուր շաբաթու որ ի կիրակէ յարութեան տօնեմք, այժմ յինն ժամուն ի վեր նախատօնակ առնեմք յարութեան Քրիստոսի. եւ այս վասն բազում պատճառի։ Նախ՝ զի խոստովանիմք զՔրիստոս Աստուած եւ զտօն նորա ըստ տէրունականացն կատարեմք։ Եւ որ ոք ոչ խոստովանի զՔրիստոս Աստուած, զտօն նորա ըստ հասարակ մարտիրոսացն առնէ ի մէջ գիշերոյն ի վեր։ Երկրորդ՝ զի ասէ սուրբն Կիւրեղ ի գիրս պարապմանց՝ եթէ «վասն այսորիկ յերեկոյն լուծանեմք զշաբաթն, իբր ի վաղ առաւօտու յարուցեալ Քրիստոսի»։

Երր որդ վկայ զի ասէ սուրբն Եւագրիոս. «պահքն քո ի մեծի շաբաթուն մինչեւ ցԹ ժամն լիցի»։ Տե՛ս զի ի ժողովն Եփեսոսի հասարակ ամենայն ազգ այսօր նաւակատիսս առնէին մինչ ի ժողովն Քաղկեդոնի ուր փոխեցան տօնք եւ պահք եւ դաւանութիւնք։

Չորրորդ վկայ լոյսն զգալի. որ յինն ժամուն ծագէ ի գերեզմանէն ակներեւ ամենայն մարդկան։ Զոր ոչ կարեն զայս ուրանալ ազգն ժխտողաց։ Զի ի տես աչացն հաստատ է քան զլուր լսելեացն։ Եւ այս ի խնդրոյ սրբոյ լուսաւորչին մերոյ ի պատիւ ազգիս հայոց։ Եւ տես, զի լուսաւորիչն կարգեաց զնաւակատիսսս յայսմ աւուր որ էր յաւուրս նիկիական ժողովոյն. զոր յառաջն ունէին ամենայն ազգ, զնոյն կարգեաց մեզ։ Եւ որպէս յինն ժամու ուրբաթուն լոյս ծագեաց հոգւոցն ի դժոխս, նոյնպէս եւ յինն ժամու շաբաթուն լոյս ծագէ զճառագայթս իւր արեգակն արդարութեան Քրիստոսի. մինչ յառաւօտուն բոլորապէս տեսանի ինքն յարուցեալ ի մեռելոց։

Հինգերորդ վկայ, զի ի բոլոր տարին յերեկոյի շաբաթուն կիրակմուտ անուանեն ամենայն ազգք. նոյնպէս եւ մեք յամենայն շաբաթս յերեկոյին լոյս զուարթ ասեմք, եւ սուրբ Աստուած որ յարեար. ի յայս շաբաթի աւուրս սկիզբն առեալ։

Վեցերորդ վկայ նոյն ինքեանք ազգն Ֆռանկաց. որ յամենայն շաբաթ օր վիճիլ ասեն. եւ միս ո՛չ ուտեն ի խորհուրդ նաւակատեաց մեծի շաբաթուս։

Թէպէտ այսօր վասն պատրանաց մարդկան ե փոխելոյ զտօնս՝ ոչ ինչ ուտեն զնաւակատեաց որ է ձուկն. զոր միշտ զքառանորդ պահքս պղծեալ են ձկամբ եւ արբեցութեամբ։

Վասն Նաւակատեաց Հարցումն.

Վասն է՞ր ի նաւակատիսս ձուկն ուտի եւ միսն ոչ։

Պատասխանի. Նաւակատիսն նորոգումն եւ տօն կամ ուրախութիւն թարգմանի. Եւ այս է խորհուրդն որ առանց արեան կատարեմք։ Զի հեթանոսք զոհէին արեամբ մանկանց. եւ հրէայք արեամբ անբան անասնոց կատրէին զնաւակատիսս իւրեանց։ Իսկ առաքեալքն փոխեցին զնաւակատիս մեր առանց արեան զի որոշեսցուք ի նոցանէ։ Եւ զի Ե են զգայարանք մեր որով մեղանչեմք, Ե օր է նաւակատեաց ի բոլոր տարին ի քաւութիւն Ե զգայութեացս։ Եւ խորհուրդ նաւակատեաց ի դրախտին աւանդեցաւ յամենայն պտղոյ ուտել եւ ի միոյն ոչ։ Այսպէս եւ մեզ աւանդեցաւ յամենայն կերակրոց ուտել եւ զմիս ոչ։ Եւ որպէս Ադամ յամենայնէն ոչ եկեր, այլ ի միոյն եկեր եւ դատապարտեցաւ։ Նոյնպէս եւ որոք յայս օրս պահէ եւ յամենայն կերակրոց չուտէ, կամ միս ուտէ, ընդ դատապարտութեամբ է։

Եւ զի Գ է օր ի բոլոր տարին, կամ ամենեւին պահք. կամ ուտիք. կամ միջակ. որպէս նաւակատիկք։ Վասն զի բոլոր մարդն երիւք է կայացեալ. որ է հոգի եւ մարմին, եւ ի մէջ երկուցն շունչն է խառնեալ։ Պահքն վասն հոգւոյն պատշաճի. եւ Ուտիքն մարմնոյն. իսկ Նաւակատիքն վասն խառնեալ շնչոյն։

Նմանապէսս եեւ զկերակուրս Գ են որոշեալ քրիստոնէից. Զմիս կենդանւոյ, որ կատարեալ կենդանի է եւ ի կենդանւոյ յառաջ եկեալ. այն է կատարեալ որ Ե զգայարանս ունի եւ շարժի եւ շունչ ունի. եւ է այս կերակուր ուտեաց եւ զատկի։ Եւ որ խոտէ եւ անդ եւ պտուղ՝ է կերակուր պահոց. զի անզգայ է եւ անշարժ տեղւոջ է ի տեղի եւ անշունչ։ Իսկ նաւակատեաց կերակուր այն է՝ որ միջակ է սոցա երկոցունց. այսինքն ի կենդանւոյ եւ ի տնկոյ. որպէս ձուկն, ձու, եւ կաթն։ Զի ձու եւ կաթն ի կենդանւոյ են, այլ ինքեանք ոչ են կենդանիք։ Իսկ ձուկն կենդանի է կատարեալ զգայարանօք եւ շարժմամբ. այլ զտուր եւ առ շնչոյ ոչ ունի. վասն այն պակաս է։ Կամ որպէս ասեն ոմանք թէ երկու յաւազոյ եւ մի ի սերմանէ գոյանան մարմինք ձկանցն։ Ապա յայտ է կերակուր նաւակատեացն։ Զի ձուկն կենդանի է եւ յոչ կենդանւոյ. եւ ձուն ոչ կենդանի է եւ ի կենդանւոյ։ Եւ տե՛ս եւ ի միտ առ. զի սոքա ի մի կարգի են եդեալ. այսինքն ձուկն եււ ձու եւ կաթն. եւ որ ուտէ զմինն՝ կերիցէ եւ զմիւսն։ Եւ վայ ասեմ որովայնամոլ ազգացն որք զամենայն պահքս զուծանեն ի ձուկն անխտիր. որոց Աստուած որովայնք իւրեանց է եւ փառք ամօթն ըստ առաքելոց։

Եւ պատճառեն զպատճառս մեղաց գործօղքն անօրէնութեանց։ Նախ այսպէս, եթէ ի վերնատունն Քրիստոսի ձուկն եկեր. պարտ է ի նմին աւուր ձուկն ուտել։ Ասեմք թէ՝ ի վերնատունն զհինն կատարեաց մինչ զմարմինն բաշխեաց եւ նոր օրէնս եդ։ եւ մեք հնոյն ոչ եմք պարտական։ Ապա թէ ոչ՝ եւ գառն կերաւ ի վերնատանն, կեր եւ դու ի պահոցն։ Դաձեալ պատճառեն թէ՝ յորժամ զնկանակն եւ զձուկն աճեցոյց Քրիստոս՝ մերձ է զատիկն։ Ասեմք թէ եւ այդ եւս է սուտ պատճառ. զի հրէից նախ զատիկն էր եւ ապա բաղարջակերքն պահք։ Ապա զի ուտիք էր յորում բաժանեաց զձուկն։ Եւ դարձեալ՝ ի քառասունս իւր ո՛չ եկեր ձուկն. եւ մեք զՔրիստոս քառասունսն պահեմք եւ ո՛չ զհրէիցն։ Դարձեալ պատճառեն թէ՝ յետ յարութեանն եկեր ձուկն ընդ աշակերտսն. յորում կրակեաղ կայծականց տեսին եւ ձուկն խորովեալ եւ հաց. եւ օրն էր չորեք շաբաթի. եւ ի Ե շաբաթի համբարձաւ. Ասեմք թէ՝ կրկին սուտ եւ նոր աւետարան։

Նախ՝ զի յետ յարութեանն ո՛չ էր պահք. այլ զատիկ մինչ փեսային ընդ նոսա էր որպէս ինքն հրամայեաց։ Եւ կրկին սուտ. զի ուր զձուկն կերին՝ ի Գալիլեայ յեզր Տիբերիայ ծովուն էր Դ աւուր ճանապարհ հեռի յԵրուսաղէմէ եւ ի լեռնէն ձիթենեաց ուստի համբարձաւ Քրիստոս։ Ապա յայտ է զի ոչ ի չորեք շաբաթի եկեր զձուկն. այլ ի յանցեալ կիրակէն։ Զի Ե անգամ ի Ե կիրակէն երեւեցաւ Քրիստոս աշակերտացն մինչ ի համբարձումն։ Եւ Ե անգամ ի նոյն օրն յորում յարեաւ ի գերեզմանէն. որ լինի Ժ անգամ. Ապա ուրեմն սուտ ասեն թէ ի չորեք շաբաթի ձուկն եկեր։ Դարձեալ ասեն հակառակքն, թէ կատարեալ կենդանիք է ձուկն, ընդէ՞ր ոչ զենումք։

Ասեմք, զի ո՛չ ունին շունչ օդոյ. այլ շունչ ջրոյ. եւ հանեալ ի ջրոյն պակասի շունչն. որպէս ասացաւ ի վերոյ ի Ժը գլուխն ի Զ համարն։ Դարձեալ՝ որպէս տնկոց հատումն է, եւ ձկան հանումն, եւ այլ կենդանեաց զենումն։ Եւ այս է պատճառն. վասն զի տունկն յարմատն է հաստատեալ. եւ ձուկն ի ջուրն. եւ կենդանիք ի շունչ եւ յարիւն. Դարձեալ այս է խտրումն. Տնկականք այսինքն բոյսք եւ պտուղք յորմէ եւ հետցին թէ ի մարդոյ եւ թէ յայլ կենդանեաց՝ կերակրելիք են։ Այլ մեռեալ եւ գազանաբեկն ոչ։ Իսկ կենդանիք զենեալ յառնէ միայն կերակրելիքն են. այլ ի կնոջէ ո՛չ։ Այս ըստ բնական իրաւանց։ Եւ ըստ եկեղեցոյ ցուցաւ խտրութիւնն ի վերոյ ի ԻԱ գլուխն ԽԵ համարն։

Հինգերորդ ասեն, զձուկն ո՛չ զենումք վասն այն ի պահոց ուտեմք։ Ասեմք թէ՝ եւ զձու հաւի եւ զկաթն ոչ զենումք, կեր եւ զայն ի պահոց. զի համատեսակք են։

Վեցերորդ ասեն, ձուկն արիւն ոչ ունի։ Ասեմք եթէ՝ մողեզն եւ կոկորդիլոսն որ քարթոշ ասեն, եւ յերկրի ազգի ազգի զեռունք արիւն ո՛չ ունին։ Նաեւ բազում տեսակք են ի ջուրս եւ ի յօդս որպէս չղջիկանն առանց արեան է կեր զամենայն։ Եւ դարձեալ՝ զձու եւ զկաթն վասն այն ոչ ուտես զի արիւն ունին, եւ դարձեալ դու ասեն թէ արիւն ո՛չ ունին։ Այլ ես ասեմ թէ արիւն ունին յայտնապէս, թէպէտ փութով ցամաքի։ Եւ գազանէ ձուկն եւ վիթխարի եւ խառնակեր քան զամենայն գազանս։

Եօթներորդ ասեն, ջուր է ձուկն։ Ասեմք թէ՝ Պօղոս մարմին ասէ եւ դու ջուր ասես. «այլ մարմին ձկանց եւ այլ թռչնոց եւ այլ գազանաց»։

Վասն այն յերկարեցի, թէ ոք հակառակի՝ այսպէս պատասխանեսցաս նոցա. եւ զեղկելի անձն իմ յիշեսցես ի Տէր ուղղակից եղբայր իմ ի Քրիստոս։

(Պրակ Լ) Վասն Յարութեանն Քրիստոսի

Յորում ժամու յարեաւ Քրիստոս. եւ քանի՞ ժամ եկաց մեռեալ։

Պատասխանի. Ասեմք թէ՝ օր յարութեանն Քրիստոսի կիրակէն է ըստ աւետարանչացն։ Իսկ թէ յորո՞ւմ ժամու յարեաւ, այսմ զանազան են կարծիք։ Նախ՝ զի աւետարանն յայտնապէս ո՛չ ասէ զժամ յարութեանն. որպէս զխաչին եւ զթաղմանն։ Վասն զի գերեզմանն կնքեալ էր եւ յարեաւ։ Եւ ապա յետ յարութեանն իջեալ հրեշտակն թաւալեցոյց զկափարիչ վէմն եւ նստաւ ի վերայ նորա եւ աւետեաց իւղաբերիցն։ Երկրորդ՝ զի վարդապետք եկեղեցւոյ ո՛չ համաձայնին յարութեան ժամուն։ Վասն զի ոմանք՝ որպէս մեծն Ներսէս ի մեկնութիւն սաղմոսին որ ասէ «Է անգամ յաւուր օրհնեցից զքեզ, » ասէ յարութիւնն Քրիստոսի յորում լուսանայր կիրակէն. ըստ Մատթէոսի «յերեկոյի շաբաթուն յորում լուսանայր միաշաբաթին»։ Իսկ այլ վարդապետք ընդ արշալոյսն առաւօտուն ասեն յարուցեալ ըստ Մարկոսի եւ այլ աւետարանչացն. Այլ որք ուղղաձեւ են աշակերտք՝ ի մէջ գիշերի ասեն զժամ յարութեանն Քրիստոսի ի գերեզմանէն. որոց հետեւիմք եւ մեք եւ հաստատեմք բազում վկայութեամբ եւ օրինակաւ։ Նախ՝ զի Մատթէոսս զերեկոյի շաբաթուն եւ զլուսանալ միաշաբաթին յիշէ. այսինքն զսկիզբն եւ զվախճան գիշերին. զի յերեկուց մէջն որ է՛ հասարակն եւ մէջ գիշերին՝ նշանակեսցէ զժամ յարութեանն։

Երկրորդ՝ ի դիմաց Տեառն ասէ Դաւիթ. «ի մէջ գիշերի յառնէի խոստովան լինիլ առ Տէր». որում սովոր էր յայլ աւուրս ընդ առաւօտն կալ յաղօթս, եւ կիրակէն ի մէջ գիշերի. Երրորդ՝ ի մէջ գիշերի ծնաւ ի կուսական արգանդէն որպէս յայտէ ի հովւացն եւ հրեշտակացն։ Եւ ի նոյն ժամն ի մէջ գիշերի ծնաւ ի կոյս գերեզմանէն։ Չորրորդ՝ ի մէջ գիշերի ըմբռնեցաւ եւ կապեցաւ ի մահ. եւ ի մէջ գիշերի յարեաւ եւ արձակեցաւ ի մահու։

Հինգերորդ՝ պատճառ յարութեան մերոյ է յարութիւնն Քրիստոսի։ Արդ յարութիւնն մեր է ի վերջնում կիրակէն ի մէջ գիշերի. ըստ այնմ «ի մէջ գիշերի. եղեւ բարբառ ահա փեսայ գայ արիք ելէք ընդ առաջ նորա։ Ապա ուրեմն յարութիւնն Քրիստոսի է ի մէջ գիշերի յաւուր կիրակէի որպէս ասացաւ։

Վեցերորդ՝ ի մէջ գիշերի հրեշտակն եհան զԵգիպտոս. եւ Մովսէս եհան զորդիսն Իսրայէլի. որ էր օրինակ աւերման դժոխոցն եւ ազատութեան հոգւոյ։ Նոյնպէսս եւ Քրիստոս ի մէջ գիշերի եհար զսատանայ եւ կապեաց։ Եւ յորում ժամու ել Մովսէս յԵգիպտոսէ եւ եհան զժողովուրդն, ի նոյն ժամն յարեաւ Քրիստոս ի մեռելոց եւ եհան ազատեաց զհոգիսն ի հրահալոց չարութենէ դժոխոցն եւ ի բռնութեանց իմանալի փարաւոնին։

Եօթներորդ՝ դարձեալ յաւուր կիրակէի էանց Մովսէս ընդ ծովն կարմիր. եւ ընկղմեցաւ փարաւօն ի տիպ յարութեանն Քրիստոսի եւ կորստեան սատանայի. Որ այսպիսի էր պատկեր աւուրն. յաւուր Ե շաբաթոջ երեկոյին ի չորեք տասան լուսնին զգառն զենին եւ ելին յայգ ուրբաթի ժԵ ամսեան. եւ ի կիրակէ անցին ընդ ծովն որ էր նիսանի ԺԷ։

Նոյնպէս ըստ օրինակին արար Տէր մեր զատիկն յերեկոյի մեծի Ե շաբաթին. եւ ի մէջ գիշերին յորում ընբռնեցաւ՝ եհար զանդրանիկան դիւաց։ Եւ յաւուր ուրբաթու խաւարեցաւ երկիր. որպէս ամպն ի վերայ ժողովրդեանն։ Եւ յերեկոյին լոյս ծագեաց հոգւոցն. որպէս սիւն լուսոյն Իսրայէլի։ Եւ որպէս դարձաւ ժողովուրդն ի հանգրուանն առաջին, եւ Տեառն մարմինն եդաւ հող երկրի։ Եւ յերեկոյի շաբաթուն պատառեցաւ ծովն, եւ ի գիշերի կիրակէի անցին ընդ ծովն եւ ընկղմեցաւ փարաւօն։ Յորում աւուր կիրակէի ի մէջ գիշերի ընդ առաւօտն յարեաւ Տէրն ի գերեզմանէն. հանելով զհոգիսն յանապատն երկնից. եւ խաչանիշ գաւազանաւն ընկղմեցաւ փարաւօն յանդունդս դժոխոց։

Ութներորդ՝ արին Սամփսոն որ օրինակ էր ամենազօր Տեառն մերոյ, էջ ի գազա ի տիպ աշխարհի. եւ օթեցա ի պոռնկատունն յօրինակ դժոխոցն. յորում պաշարեցին զքաղաքն այլազգիքն։ Եւ ի մէջ գիշերի զարթեաւ եւ զդրունս փակեալ նգօքն եւ սեմօք եհան յուսն եւ ել ի լեառն։ Որ նշանակէ զյարութիւնն Քրիստոսի ի մէջ գիշերի զդրունս դժոխոցն խորտակեալ. եւ զհոգիսն հանեալ ի լեառն երկնային։

Իններորդ, Գեթէօն՝ այն որ զցօղն ետես ի վերայ գեղման, զհօր իւրոյ զեզն պարարակ հրամանու հրեշտակին ի մէջ գիշերին պատարագեալ. եւ զանտառն եւ զսեղանն բահաղու կործանեալ եւ զերծեալ ի ձեռացն նոցա։ Որ էր օրինակ փրկչին. զի նա է եզն պարարակ պատարագեալ. եւ ի մէջ գիշերի զբագինսն դժոխոց կործանեալ եւ յարուցեալ եւ ապրեալ ի մահու։ Տասներորդ՝ յաւուրն միում այսահարեալ Սաւուղ՝ կամէր նիզակաւն բեւեռել զԴաւիթ յորմն. յորմէ զերծեալ ապեցեւ եւ գնաց ի տունն։ Որեւ պահանքն շրջապատեալ. որեւ զհանդերձն պատատեալ յանկողնի, եւ լերդ այծեաց եւ մազ ի սնարսն. եւ ի գիշերի իջեալ ընդ պատուհանն եւ ելեալ առ Սամուէլ զերծաւ ի ձեռաց նոցա։ Այսպէս եւ որդիքն Սաւուղայ հարեալ նախանձու բեւեռեցին զՏէրն եւ խոցեցին նիզակաւ. եւ պահէին զգերեզմանն։ Յորում ի մէջ գիշերի թողեալ զկռաւսն ի գերեզմանի եւ յարեաւ ել առ հայր ի յերկինս։ Մետասաներորդ՝ փախստեայ Դաւիթ բնակէր ի ներքնումն այրի. եւ Սաւուղ ննջեաց յարտաքին այրին։ Եւ ի գիշերին է հատ Դաւիթ զդրօշակն Սաւուղի. եւ յառաւօտուն աղաղակեաց առնա։ Արդ՝ ներքին այրն նշանակէ զդժոխս. եւ արտայինն զգերեզմանն. եւ Սաւուղն զսատանայ որ ըմբռնեալ էր զմարդիկ։ Եւ Տէրն ի գիշերի ելեալ ի գերզմանէն բաժանեաց եւ էա զհոգիս մարդկան ի նմանէ. եւ արար իւր հանդերձ զսուրբ ժողովուրդ իւր։ Որում ասէր «զձեզ զամենեսեան իբրեւ զհանդերձ զգեցայց» Ապա ուրեմն ի գիշերի յարեաւ եւ յառաւօտուն երեւեցաւ։

Երկոտասաներորդ՝ դարձեալ Սաւուղ կամէր պաշարել զԴաւիթ. եւ եկն զօրօքն իւր եւ ննջեաց ի դաշտի. եւ Դաւիթ մտեալ եւ առեալ զսուրն ի սնարից նորա. եւ ելեալ ի գիշերի ի լեառն աղաղակեաց առնա «ո՞ւր է սուր քո» Այսպէս եւ Տէր մեր էջ առ ննջեցեալսն ի գերեզմանս եւ ի դժոխս։ Եւ յարուցեալ ի գիշերի ել ի լեառն երկնային. աղաղակեաց ասելով «ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո. ուր է դժոխք խայթոց քո». Ապա ուրեմն ի գիշերի է յարութիւնս Քրիստոսի։

Երեքտասներորդ՝ ամաղեկացիք գերեցին զկողմն հրէաստանի եւ զայլազգիս։ Եւ Դաւիթ զհետ մտեալ յետ Գ աւուր եւ հարեալ ի գիշերի եւ ի վաղիւն մինչ յերեկոյ. եւ դարձուցեալ զերկոսին կանայս իւր. եւ ո՛չ մնաց գերի եւ ո՛չ մի. եւ յաւուրէ աստի բաշխեաց ամենայն սիրելեաց իւրոց։ Ամաղէկ նշանակէ զսատանայ որ գերեաց զհոգիս մարդկան հրէից եւ հեթանոսաց. եւ Տէր մեր յետ յերից օրինաց՝ այսինքն բնական բանական եւ գրաւական՝ երեւեալ ի գիշեր կենցաղոյս եւ իջեալ ի դժոխս աւերելով զնա դարձոյց զերկոսին ժողովուրդս իւր. եւ ո՛չ մի հոգի եթող ի դժոխս. այլ զամենայն ազատեաց յարուցեալ ի մեռելոց. եւ բաշխեաց պարգեւս որդւոց մարդկան։ Որպէս ասէ մարգարէն «ել ի բարձունս, գերեաց զգերութիւն։ էառ աւար, բաշխեաց զպարգեւս որդւոց մարդկան»։ Չորեքտասաներորդ՝ այլ եւ ի գիշերի հրեշտակն Տեառն էհան զղօրսն Ռափսակայ. որ պաշարեալ էին զԵրուսաղէմ եւ փրկեաց զնոսա։ եւ յառաւօտին տեսին զայն ամենայն մարմին մեռեալ. եւ զաւարն ժողովեցին ի տիպ խորհրդոյն Քրիստոսի. որ ի գիշերի եհան զզօրութիւնն սատանայի եւ յառաւօտուն ցուցեալ զինքն աշակերտաց իւրոց եւ զյարուցեալսն ընդ իւր։ Եւ այս քան ի վկայութեանց Սուրբ Գրոց։

Հինգետասներորդ՝ ի մէջ գիշերի է յարութիւնն. որպէս ասէ Ոսկեբերանն ի յարութեան ճառին, եւ սուրբն նիւսացին, եւ Բարսեղ կեսարացին, եւ Գրիգոր արասցէ մարդկան ազգի, եւ զանկեալքս ի խաւարի եւ ստուերսս մահու՝ ի լոյս գիտութեան եւ շնորհաց յարուսցէ։

Վեշտասաներորդ՝ ի մէջ գիշերի յարեաւ, զի զհոգիսն ի խաւարային բանտէն ի լոյս կենաց շրջեսցէ։

Եօթնեւ Ժ՝ ի մէջ գիշերի յարեաւ, զի զօրէնս ստուերական ի լոյս ճշմարտութեան փոխեսցէ։

Ութեւ Ժ՝ ի մէջ գիշերի է յարութիւն փրկչին, վասն որոյն յերեկոյն մերձ ի մուտս գիշերոյն ճրագալոյց առնեմք եւ պարագ որպէս ի ծննդեանն. Ապա թէ ի լոյս կիրակէին էր յարութիւնն, պարտ էր յառաւօտին առնել պատարագ եւ ո՛չ յերեկոյին։

Իննեւ Ժ՝ պատշաճ էր ի մէջ գիշերի յառնել։ Զի ի նոյն ժամն սկսանի արեգակն բարձրանալ, եւ յառաւօտն ծագէ առ մեզ. Այսպէս իմանալի արեգակն Քրիստոս ի նոյն ժամն յարեաւ ի գերեզմանէն. եւ ընդ արշալոյսն երեւեցաւ իւղաբերիցն եւ առաքելոց։ Քսաներորդ, յարտ է յայսմանէ՝ որ նախ քան զՔրիստոս՝ էր սկիզբն աւուր ծագումն լուսոյն. իսկ յետ յարութեանն Քրիստոսի եղեւ սկիզբն աւուրն ի մէջ գիշերի. զի այժմ ի խաւարէ ի լոյս ճանապարհորդիմք։ Եւ ի յայս միտս զտօն ամենայն սրբոց մարտիրոսաց ի մէջ գիշերի սկսանեմք Զ ժամով յառաջ քան զծագումն լուսոյն հասարակ աւուր։

Իսկ թէ ոք ասիցէ, աւետարանն ընդ արշալոյսն ասէ զգալ կանանց եւ տեսանել զՔրիստոս։ Ասեմք նախ՝ թէ յարութիւնն ի մէջ գիշերի է որպէս ցուցաւ. այլ երեւիլն ընդ արշալոյսն է։

Դարձեալ ասեմք՝ թէ կանայքն իւղաբերք Դ անգամ եկին ի գերեզմանն եւ այլ եւ այլ տեսլեան դիպեցան. եւ զիւրաքանչիւր դասուց Դ աւետարանիչքն գրեն։ Մատթէոս զառաջինն գրէ որ ի մէջ գիշերի եկին. եւ մի հրեշտակ տեսին. եւ զվէմն առաջին նոցա թաւալեցոյց եւ նստաւ ի վերայ նորա։ Եւ զերկրորդն զուկաս պատմէ վաղ քաջ ընդ առաւօտն։ Եւ տեսին երկու լուսազգեացք. եւ զվէմն թաւալեալ։ Իսկ զերրորդն Մարկոս պատմէ առաւօտուն եւ յարեւագալն յետ Ղուկասու. եւ տեսին երիտասարդ մի ի ներքս ի գերեզմանն ընդ աջմէ նստեալ։ Եւ զչորրորդն Յօհաննէս պատմէ միայն զՄագդաղենացին. եւ տեսեալ երկու հրեշտակս ի սնարս եւ յոտս նստեալ։ Եւ սոյնպէս շաղփաղփ երեւէին բանք նոցա. եւ տեսիլքն սակայն ամենայնք՝ զմի եւ զնոյն յարութիւնն պատմէին։ Եւ այս հարցանելի է, զի թէ Մագդաղենացին ընդ առաջին կանայսն եկն զոր Մատթէոս պատմէ եւ համբուրեցին զոտն Յիսուսի. վասն է՞ր այժմ ասէ «բարձին զՏէրն իմ եւ ո՛չ գիտեմ ուր եգին զնա»։ Այս է, զի յորժամ ի մէջ գիշերին հրամայեաց հրեշտակն գնալ եւ պատմել աշակերտացն, այլ կանայքն որ ընդ նմային էին՝ գնացին. ի սէրն Քրիստոսի՝ եկաց զի այլ ինչ լուիցէ կամ տեսցէ։ Եւ ոմանք ասեն թէ՝ երկու են մագդաղենացիքն. մինն գնաց եւ ի ճանապարհին ետես զՏէրն. եւ միւսն եկաց եւ պարտիզին ետես։

Եւ թէ ոք ասիցէ, մարգարէն ասէ «զարթիք փառք իմ եւ ես զարթեայք առաւօտուց»։ Ասեմք թէ՝ վաղ առաւօտն եւ խոր երեկոյն զմէջ գիշերն նշանակեն. որպէս ասէ սուրբն Կիւրեղ եթէ՝ «վաղ առաւօտն եւ խոր գիշերն ի մի եւ ի նոյն ընթանան ժամանակ»։ Այս թէ յորո՞ւմ ժամու յարեաւ Քրիստոս։ Իսկ թէ քանի՝ ժամս եկաց մեռեալ։ Ոմանք Խ ժամս ասեն. եւ այլք աւելի եւ պակաս։ Այլ որ ուղղապէս հանդիպիմք ասեմք թէ Լ ժամ մարմինն եկաց ի գերեզմանի. եւ հոգին ԼԳ ժամ կէս յամեաց ի դժոխս։ Զի յինն ժամու ուրբաթուն արձակեաց զհոգին եւ էջ ի դժոխս. եւ ապա ընդ երեկոյս ի մուտն արեւու մարմինն եմուտ ի գերեզման. Արդ՝ շաբաթի գիշերն եւ տիւն ԻԴ ժամ. եւ Զ ժամ ի կիրակէէն մինչ ի մէջ գիշերն. որ լինի Լ ժամ։ Իսկ հոգին Դ ժամ եւ կէս նախ իջեալ ի դժոխս որ լինի ԼԳ ժամ եւ կէս։ Եւ այն է խորհուրդն, զի որ Ք ամ մարմնով մարմնաւորացն քարոզեաց. նոյն քան ժամս հոգւով հոգւոցն քարոզեաց. այսինքն ԼԳ ամ եւ կէս ի յերկրի. ԼԳ ժամ եւ կէսս ի դժոխս, իսկ մարմինն յերեսուն ժամուն ի գերեզմանէն յարեաւ. զի երեսնամեայ մկրտեցաւ մարմնով եւ ել ի ջրոյն։ Եւ Լ ժամեայ յարեաւ եւ ել ի գրեզմանէն։ Եւ Ադամ երեսնամեայ ստեղծաւ։ Եւ մեք ի հասարակ յարութեանն երեսնամեայ յառնելոց եմք։

Հարց. Ապա որպէս Գ տիւ եւ Գ գիշեր թաղումն Տեառն։

Պատասխանի. Զանազան են ասացեալ։ Նախ՝ խորհրդաբար. ի Ե շաբաթոջ աւուրն յերեկոյն թաղեցաւ ի սիրտ առաքելոցն ճաշակմամբ մարմնոյն. եւ յերկոյին կիրակէին տեսին զՏէրն յորժամ դրօքն փակելովք եմուտ առ նոսա։

Երկրորդ այսպէս, զի յուրբաթի գիշերն ըմբռնեցին մինչեւ զվեց ժամն որ խաւար եղեւ մինչեւ ցինն ժամն։ Եւ դարձեալ լոյս եղեւ յերեք ժամն մինչեւ յերեկոյն ըստ մարգարէիցն «մտցէ արեգակն ի մէջ օրէի։ եւ ընդ երեկս եղիցի լոյս։ եւ դարձեալ ո՛չ տիւ իցէ եւ ոչ գիշեր. եւ եղից օր մի»։ Եւ Զ ժամն անցեալ եւ իւր գիշերն լինի Բ օր ուրբաթուն։ Եւ շաբաթի գիշերն եւ տիւն իւր՝ լինի Գ տիւ եւ Գ գիշեր։

Եւ յերեկոյի շաբաթուն յորում լուսանայր միաշաբաթին լինի յարութիւնն Քրիստոսի ըստ Մատթէոսի։ Երրորդ սոյնպէս ասեն, ընդ իւն եւ ընդ գիշերն Գ. որ է ուրբաթն, եւ շաբաթի գիշերն, եւ շաբաթի օրն, եւ յերեկօրեայ յարութիւնն։ Չորրորդ սոյնպէս ասեն. ուրբաթն եւ իւր գիշերն որ չարչարեցաւ, եւ շաբաթն եւ իւր գիշերն որ թաղեցաւ։ Կիրակէ եւ իւր գիշերն որ յարեաւ. յորում ժամու եւ իցէ։ Հինգերորդ որ ուղիղն է. զի Բ է օր. բնական եւ արուեստական. եւ ասացեալքդ ամենայն յարուեստական օրս նկատեն եւ ի չարչարանս։

Այլ պիտոյ է բնական Գ տիւ եւ Գ գիշեր գոլ ի սիրտ երկրի որպէս ասաց Քրիստոս։

Եւ է այսպէս. զի անուամբ բոլորին պարտ է իմանալ զմասնաւորն. զի առաջին օրն անկատար է. նոյնպէս եւ երկրորդն անկատար է. նոյնպէս եւ երկրորդն անկատար է եւ մասն. այլ միջինն կատարեալ է։ Եւ այսպէս սովորաբար խօսիմք, թէ յուրբաթի կէս օրն ելեալ ոք ի տեղւոջէ մինչեւ գայ առ մեզ ի լոյս կիրակէին կամ ընդ առաւօտն, ասեմք թէ Գ օր է ճանապարհին. նոյնպէ եւ յարութիւնն Քրիստսի։

Վասն Մարիամանց Հարց.

Քանի՞ են Մարիամք զոր յիշէ աւետարանն։

Պատասխանի. Վեց։ Նախ՝ աստուածածին կոյսն՝ Մարիամ։

Երկրորդ՝ Մագդաղենացին Մարիամ յորմէ Է դեւքն ելին. Երրորդ՝ միւս Մարիամ Մագդաղենացի։ Չորրորդ՝ Մարիամ Յակոբայ եւ Յովսեայ մայրն, որ էր կին Յովսեփայ կոչեցեալն Աստուածահայր։ Հինգերորդ՝ մարիամ կղէոպեանց որ կայր առ խաչին։ Կղէոպոս եղբայր է Յովսեփայ. եւ Մարիամս այս դուստր է նորա։ Եւ վասն այս չափ ազգակցութեան՝ քոյր Աստուածամօրն կոչեցաւ։ Վեցերորդ՝ Մարիամ քոյրն Ղազարու. որ էօծ զՏէրն իւղով։

Հարց. Զի՞նչ է վարշամակն ծալեալ եւ կտաւն ոչ։

Պատասխանի։ Ծալեալ վարշամակն նշանակէ զաստուածութիւնն որ գլուխ է. եւ կտաւն զմարդկութիւնն. Դարձեալ՝ որպէս ծալեալն ծածուկ է եւ մի կողմն երեւի։ Նոյնպէս եւ ծածուկ է աստուածային էութիւնն եւ անհաս յամենայն եղանակաց. միայն խնամօք երեւի որոց կամի։ Իսկ պատանքն ո՛չ ծալեալ. զի խորհուրդ տնօրէնութեանն ոչ ամենեւիմբ յայտնի է եւ ո՛չ անյայտ. որպէս կտաւն բազում ունէր փութուածս։ Եւ սոքա ամենայն ստուգեն զյարութիւն նորա թէ ոչ է գողացեալ. զի գողն ո՛չ ծալէր զվարշամակն եւ զկտաւն զմռեալ։

Հարցումն. Վասն է՞ր ոչ ետ թոյլ մերձենալ Մարիամու. եւ այն զի ի ճանապարհին կալան զոտս նորա եւ համբուրեցին այլ կանայք։

Պատասխանի. Նախ՝ ոմանք ասեն թէ մարդկօրէն կամէր իմանալ զնա եւ հարցանել վասն խաչին եւ դժոխոց եւ յարութեանն. իսկ այս կատարեալ մտաց պէտք էին եւ շատ ժամու։

Երկրորդ՝ ասելն «չեւ եւս ելեալ եմ առ հայր իմ, » ցուցանէ թէ զոր այժմ խնդրես, հոգին գայ եւ զայդ ամենայն ծանուցանէ ձեզ։

Երրորդ վասն այն արգել, զի ցուցանէ է յոյժ պատուեցաւ մարմինն այն եւ ոչ է համարձակելի որպէս յառաջն մաքսաւորք եւ պոռնիկք եւ մերձենային։

Չորրորդ ասեն ոմանք թէ՝ դեռ չէր մկրտեալ Մարիամ. եւ ոչ մկրտելոցն անհպելի է. թէպէտ եւ իւրք իցեն։

Հինգերորդ, այլք ասեն թէ հայցեաց ինչ շնորհս քահանայութեան որ չէր անկ կանանց։

Վեցերորդ, ոմանք ասեն թէ պարգեւս խնդրէր հոգեւորական. վասն այն ասէ ելանեմ առ հայր իմ եւ իջանէ հոգին եւ լնու զձեզ ձրի պարգեւօք. այժմ յաղագս այդորիկ մի մերձենար։

Եօթներորդ, կամ թէ եգիտ ի նա երկեւան ինչ թերութեան վասն յարութեանն. իբրեւ զի ասէ յայսմ գիշերի մերձեցայք յոտս իմ եւ ոչ հաւատացեր. վան այն կրկին անգամ ո՛չ հրամայէ մերձենալ։

Ութներորդ, զի ծնունդ էր նա նոր եւ գլխաւոր. եւ այն՝ զի նովաւ կորնչէին ազգք եւ տոհմք եւ գարք։ Յայսմիկ յայտ արար թէ ի յարութեան անդ ոչ դառնայօք յոք ոչ հայր յոդիս՝ եւ ո՛չ որդիք առ հարս իւրեանց. այլ դառնան ամեքեան յայս. զի արժանի լիցին ողորմութեամբ ելանել առ հայր։

Իններորդ, ասէ «մի մերձենար, » զի մարմինն այն պտուղ էր կանուխ դժոխոցն. եւ ինքն Տէր մեր իբրեւ քահանայ նոր յամենայն ձեռաց պահէր զգուշութեամբ, զի պահեցէ զնա ի ձեռին որ կարօղ է ընդ ունել զայնպիսի պատարագն։

Տասներորդ, զի ցուցցէ թէ թշնամեաց նորա ո՛չ է իշխանութիւն բուռն հարկանել զնմանէ. իսկ բարեկամաց նորա գոյ իշխանութիւն այլով իւրք մերձենալ ի նա. այսինքն սիրով եւ երկիւղիւ յայնմիկ զոր ուտեն զնա։

Մետասաներորդ, զի ձգեալ զձեռն Եւայի հնազանդեցոյց զմարմինն զայն իներքոյ մահու։ Վասն այն ո՛չ ետ Մարիամու մերձենալ. այլ պահեաց զնա բազկին այնմիկ որ նստոյց զնա ընդ աջմէ իւրմէ։

Երկոտասաներորդ, «մի՞ մերձենար, » եցոյց թէ՝ որք յետ յարութեանն եւ վերանալոյն յերկինս կամին մերձենալ ի մարմին նորա առաքինութեամբ ի մարմին նորա առաքինութեամբ եւ սրբութեամբ, զախտս հոգւոց ի բաց ընկեսցեն եւ մի ունայնապէս մերձեսցին ի նա։

Երեքտասներորդ, զի Մարիամ ո՛չ խոնարհութեամբ կամէր մերձենալ յոտս նորա որպէս այլ կանայքն. այլ յերեսն դիմեաց նա հպարտութեամբ առ ի համբուրել զնա։ Իսկ Տէրն կամեցաւ ուսուցանել նմա զխոնարհութիւն՝ արգել զնա։

Չորեքտասներորդ, զի ցուցցէ թէ յայսմ հետէ արքն միայն ունին իշխանութիւն մերձենալ առ ի պատարագել. եւ ոչ գոյ համարձակութիւն կանանց յայս գործ։ Հինգետասներորդ, զի բաւական համարեցաւ ի պատիւ կանանց զայն՝ զի յառաջագոյն մերձեցաւ ի նոսա ծննդեամբ։ Իսկ յետ յարութեանն կամի զի արք նախ մերձեսցին ի նա մինչ դեռ ոչ է ելեալ նա առ հայր։ Իսկ ասելն «չեւ եւս ելեալ եմ առ հայր իմ, » ցուցանէ թէ որպէս նախ զչարչարանսն եւ յարութեանն։ Սոյնպէս եւ աստ յառաջագոյն ասէ վասն վերանալոյն իւրոյ։ Եւ դարձեալ՝ որպէս զայլ կանայսն արար աւետաւորս յարութեան իւրոյ. սոյնպէս եւ զՄագդաղենացին վերանալոյն առ հայր։

Ներսէս Կաթողիկոսն Հայոց։

Արդ մի մերձենար դու յիս անկատար գոլով. որպէս մայր քո Եւա ի ծառն գիտութեան. յորժամ առ բնութեամբ իմ հայր՝ եւ ձեր ըստ շնորհի՝ եւ Աստուած մարմնոյս իմոյ ես ելանիցեմ, որոտմամբ իջեալ հոգին զձեզ կատարէ. արժանաւորիք յայնժամ առիս մերձենալ

Հարցումն։

Զի՞նչ է որ ասէ «հայր իմ եւ հայր ձեր, Աստուած իմ եւ Աստուած ձեր»։

Պատասխանի. Նախ՝ որպէս ասաց սուրբն Ներսէս՝ Քրիստոսի բնութեամբն է հայր՝ եւ մեզ շնորհօք։ Մեզ բոլորիցս Աստուած եւ նմա մարմնոյն։ Դարձեալ Քրիստոսի հայրէ բնութեամբ՝ եւ Աստուած հաւասարութեամբ։ Եւ մեզ հայր է կոչմամբ՝ եւ Աստուած բնութեամբ։ Դարձեալ, հայր է Քրիստոս ըստ էութեանն. եւ Աստուած վասն միաւորութեանն. զի հայր միաւորեաց զբանն ի մարմնի. ըստ որում ասէ «զնա Տէր եւ օծեալ Աստուած արար»։ Եւ այլ եւս գտցես յաստուածաբանին ճառն յառաջքն գրոցս ի եօթն գլուխն ի ԺԳ համարն։ Եւ վասն յարութեան Քրիստոսի այս քան։

(Պրակ ԼԱ) Վասն համբարձման Տեառն

Զի՞նչ զանազանին փոխիլն եւ համբառնալն եւ թռչիլ։

Պատասխանի. Համբարձումն վերաբերի առ Քրիստոս յատուկ զօրութեամբն իւր։ Իսկ փոխումն՝ աստուածամօրն կուսին։ Որ որդին յատկապէս սպասաւորէ մօրն։ Իսկ թռչիլ ամենայն, սրբոց ի ձեռն սպասաւորութեան հրեշտակաց։ Դարձեալ այլ զանազանութիւն տեղեաւ։ Զի թռչիլն նշանակէ զզանազան դասս ընտելոցն։ Այլ տեղի փոխման կուսին ի վեր է քան զամենայն դասս հրեշտակաց։ Իսկ զտեղի համբարձմանն Քրիստոսի միտք ո՛չ կարէ ցուցանել. զի ի լոյս անմատոյց է բնակեալ եւ ի ներքին կողմն վարագուրին ըստ առաքելոյն։ Այլ համբարձումն նշանակէ ի միտս իմանալեացն. զի նմա երկրպագեն ամենայն երկնայինքն։ եւ անդ քան զտեղի տիրամօրն։ Զի ի միածին Որդւոյ իւրմէ խնդրէ զփրկութիւն մարդկան։

Հարցումն.

Վասն է՞ր համբարձաւ Քրիստոս։

Պատասխանի.

Բազում պատճառս ասեն վարդապետք։ Նախ՝ զի հանգիցէ ի վաստակոցն զոր ԼԳ ամ վաստակեցաւ ի վերայ երկրի։

Երկրորդ՝ առ ի բարեխօսել վասն մարդկան հաւատացելոց։ Ըստ այնմ՝ «ունիմք բարեխօս առ հայր զՅիսուս Քրիստոս զարդարն եւ զանարատն»։ Զի զանպարտ արիւնն իւր ցուցանէ Հօր. եւ զխոցուած բեւեռացն զոր վասն մեր ընկալաւ։

Երրորդ՝ առ ի ամբաստանել վասն որոյ ընդունայն վաստակեցաւ. ըստ ասելոյն Եսայեայ «ընդունայն վաստակեցայ»։

Չորրորդ՝ զի պատրաստեսցէ մեզ տեղի. ըստ որում ասէր. «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի»։

Հինգերորդ՝ զի տացէ մեզ համարձակութիւն յուսալոյ ի նոյն. այսինքն մտանել մարմնով ի յաւիտենական ժառանգութիւնն։

Վեցերորդ՝ զի զհոգին սուրբ առաքեսցէ մեզ. ըստ այնմ «եթէ ես ոչ երթայց, մխիթարիչն ո՛չ եկեսցէ առ ձեզ. ապա թէ երթայց՝ առաքեցից զնա առ ձեզ»։

Եօթներորդ՝ զի զցանկութիւն մեր քարշեսցէ զհետ իւր. որպէս ասի յերգս երգոց, «ձգեա զիս՝ ի հետ քո»։ եւ առաքեալն ասէ, «զվերինն խորհեցարուք ուր Քրիստոս նստի Ընդ աջմէ Աստուծոյ»։

Ութներորդ՝ զի ցուցցէ մեզ զճանապարհս երկնից. ըստ Միքայ որ ասէ «համբարձաւ առ ի ցուցանել մեզ ճանապարհ»։ Որպէս փոքր ինչ յառաջ ասաց «օ՜ն արիք գնասցուք աստի»։ Զի յաշխարհի աստ նեղութիւնն ունիք։ Վասն այն եհան զաշակերտսն արտաքոյ քաղաքին Բեթանիոյ։

Զի արտաքս հանելով ցուցցէ ո՛չ ունել քաղաք որ աստէն մնալոց իցէ։ Եւ եհան ի լեառն ձիթենեաց. զի լերամբն ցուցանի համբարձումն մտաց ի խոկումն աստուածային։ Իսկ ձիթենին զպարարտութիւն օծման ջերմեռանդ եւ ողորմած սրտին։ Եւ յետ այսորիկ ո՛չ այլ ինչ մնայ. այլ վերացումն հոգւոյն յերկինս։

Արդ՝ եռակի է համբարձումն Քրիստոսի. որ է յերկրի, ի վերայ երկրի, ի վերոյ երկնից։

Նախ յերկրի՝ արդեամբք բարի վարուց։ Ի վերայ երկրի՝ ի խաչ բարձրացեալ։ Ի վերոյ երկնից զուարճալի համբարձմամբ։

Այլ ասեն վարդապետք եթէ՝ ի համբարձմանն Քրիստոսի ընդ իրս տեսանելի է որք են պարագայք համբարձմանն։

Առաջինն է՝ ի տեսս աշակերտացն վերացաւ. այսինքն զի յորդորեսցէ զցանկութիւն գնալոյն առնա։

Երկրորդ՝ զի ամպն կալաւ զնա յաչաց նոցա. նշանակի թէ ի մահկանացու մարմինս ո՛չ կարեմք տեսանել ի բարձունս Քրիստոս։

Երրորդ՝ ամբարձեալ ձեռօք վերանայր յերկինս վասն երկուց։ Նախ՝ զի զինքնն ընծայեսցէ հօրն։ Երկրորդ՝ զի զթշնամիսն հարկանիցէ զօրաւր ձեռամբ բարձրացեալ։

Չորրորդ՝ օրհնեաց զնոսա զինիլ ընդ դէմ թշնամեացն եւ աճիլ երկնային բարեաւն։

Հինգերորդ՝ համբարձաւ զուարճութեամբ. որ վերաբերի առ նոսա որք փրկեցան ի դժոխոցն եւ ընդ նմա ելին յերկինս, զի Բ բանակօք ել յերկինս այսինքն սպասաւոր հրեշտակօք եւ մարդկան փրկելովք։

Վեցերորդ՝ համբարձաւ ձայնիւ փողով ըստ Դաւթի. եւ այս վերաբերի յառաքեալսն. որ յանձնեցաւ նոցա երթալ քարոզել ամենայն հեթանոսաց. եւ փողք եղեն տիեզեաց. եւ «ընդ ամենայն երկիր ել բարբառ նոցա»։

Եօթներորդ՝ զի « ել ի բարձունս գերեալ զգերութիւն. այսինքն զհոգիս մարդկան ամենակարօղ լօրութեամբն ազատեալ ի դժոխոց եհան յերկինս.

Ութն երորդ՝ ետ պարգեւս որդւոց մարդկան. զի «ամենայն պարգեւք ի վերուստ են» յոր համբարձաւ Քրիստոս։

Հարցումն. Որո՞վ կերպիւ համբարձաւ։

Պատասխանի. Մինչեւ ցամպս այնու կերպիւ որ նախ զչարչարանս։ Եււ կալեալ յամպոյն այնու ի լերինն այլակերպեցաւ։

Հարց. Վասն է՞ր յորժամ յարեաւ իսկոյն ոչ՝ համբարձաւ այլ յետ Խ աւուր։

Պատասխանի. Վասն վեցից պատճառաց։ Նախ՝ զի հաստատեսցի յարութիւն իւր բազում կերպիւ։ Որպէս ասէ գործքն «ի բազում արուեստս յաւուրս Խ երեւեալ նոցա»։

Երկրորդ՝ զի տացէ օրինակ համբերութեան մերոյ, զի սպասեսցուք վարձուն ի հանդերձեալն. եւ ոչ իսկոյն վաղափոյթ լինիլ առնուլ այժմու կենօք. զի եւ մշակն յետ սերմանելոյն իսկոյն ո՛չ հնձէ. այլ համբերէ մինչ ի հասումն պտղոյն.

Երրորդ՝ վասն մխիթարութեան աշակերտացն. զի Խ օր մխիթարեսցէ զնոսա փոխանակ Խ ժամուն որ տրտմեցան ի մահն Քրիստոսի. որպէս ասացաւ թէ յարութիւնն ի մէջ գիշերի է, այլ երեւեցաւ ընդ արշալոյսն առաքելոցն. զի ցուցցէ թէ աստուածային ուրախութիւնն գերազանց է քան զմարմնաւր տրտմութիւնս։

Չորրորդ՝ ԼԳ ամ յերկրի եկաց. զի ուսուսցէ զկենդանիս։ Եւ ԼԳ ժամ ի դժոխս, զի փրկեսցէ զհոգիսն։ Եւ Խ օր յօդս զի ԼԳ օր զօդս սրբեսցէ ի ճենճերից կռոց։ Եւ Է օրն ի խորհուրդ Է աստեղեան խորանացն ի կայանս հոգւոցն։ Եւ այլք ասեն թէ՝ Խ օր յերկրաւոր դրախտին եկաց ինքն եւ յարուցեալքն ընդ նմա. եւ մխիթարեաց զԵղիա եւ զԵնովք։

Հինգերորդ՝ յետ Խ աւուր համբարձաւ, զի ցուցէ թէ որք ԶԺ բանեան օրէնսն չորիւք աւետարանաւն լնուլ, կարեն յերկինս ելանել։

Վեցերորդ, զի եկեղեցի որ է մարմինն Քրիստոսի՝ յետ չարչարանաց նեռինն որ հանդերձեալ է կրել, զկնի Խ աւուր յերկինս համբառնալոց հաւատացեալ լինի։ Իսկ որ ասէ՝ «նստաւ ընդ աջմէ հօր, » աջովն իմանի հաւասար ի փառս աստուածութեանն հօր։ Եւ դարձեալ ի բարութիւն եւ ի հանգիստ ելեալ ի ձախողակի կենցաղոյս։ Նոյնպէս եւ նստիլն զհանգիստն ցուցանէ։ Այլ եւ աթոռակից գոլ հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն։ Իսկ որ ասէ սուրբն Ստեփաննոս «Յիսուս կայ ընդաջմէ Աստուծոյ, » կալն նշանակէ իբր պատերազմակից եւ յօգնականութիւն գալ որք նահատակին վասն անուան նորա։ Այս քան վասն համբարձմանն Քրիստոսի։

(Պրակ ԼԲ) Վասն գալստեան Սուրբ Հոգւոյն

Վասն է՞ր նախ քան զխաչն եւ զհամբարձումն ոչ պարգեւեցաւ Հոգին Սուրբ երեւլի նշանօք։

Պատասխանի. Վարդապետք ասեն թէ վասն Է պատճառի։ Նախ՝ զի չարչարանքն Քրիստոսի պատճառ եղեւ պարգեւաց Սուրբ Հոգւոյն, պարտ էր նախկին գոլ. որպէս ամենայն պատճառ նախ է քան զպատճառելին։

Երկրորդ՝ զի թէ Քրիստոս այնպէս փառաւորեալ էր որպէս յետ խաչին, արգել եւ խափան լինէր ամենայն չարչարանց եւ փրկութեան մարդկան։

Երրորդ՝ զի պարտ էր Քրիստոսի հովուել զպարզամիտ աշակերտսն որպէսս հաւ զձագս, եւ մայր զմանկունսն։ Եւ թէ իսկզբանէ զհոգին ընկալեալ էին՝ ոչ էր պիտոյ հովուել զնոսա։

Չորրորդ՝ զի աշակերտքն զտկարութիւնս իւրեանց փորձիւ ճանաչեսցեն եւ գիտասցեն թէ ոչ վասն իրեանց արժանաւորութեանն ընտրեցան. զի ուսցին բառնալ զտկարութիւնս այլոց. որպէս Քրիստոս զնոցայն եբարձ։ Իսկ թէ նախ զհոգին առեալ էին՝ ոչ կարէին բառնալ զայլոց տկարութիւնն։

Հինգերորդ՝ զի գիտասցեն թէ Քրիստոսիւ պարգեւեցաւ. թէ յառաջագոյն էին ընկալեալ, պարզապէս յԱստուծոյ կարծէին զտուչութիւն հոգւոյն եւ ոչ ի Քրիստոս է։

Վեցերորդ՝ որպէս սերմանելն նախ է քան զպտուղն եւ զհունձն։ Նոյնպէս պարտ էր զսերմն հաւատոյ ընդունել նոցա Քրիստոսիւ, եւ ապա փոքր փոքր աճմամբ հասանիլ պարգեւաց հոգւոյն, եւ պտղաբերել եւ զայլսն։

Եօթներորդ՝ պարտ էր մեծութեան այսմ պարգեւի յայտնի լինիլ Գ կերպիւ։ Նախ՝ ի կողմանէ պարգեւողին. զի յորժամ Քրիստոս նստեալ լինէր ըստ մարմնոյ ընդ աջմէ հօր իբր՝ զթագաւոր փառաց յաթոռ թագաւորութեան իւրոյ, յայն ժամ մեծագոյն լինէր պարգեւք հոգւոյն տուեալ ի փառաւոր Քրիստոս է Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ ի կողմանէ ընդունողաց առաքելոցն. զի պատշաճաւորեցան Հոգւոյն Սրբոյ. զի փորձիւ գիտէին զվարդապետութիւնն Քրիստոսի, զմահն եւ զյարութիւնն եւ զայլն։ Երրորդ՝ ի կողմանէ Հոգւոյն Սրբոյ. զի առաւել հռչակելի եւ փառաւոր եղեւ այսպէս. զի ընկալեալ զհոգին՝ վաղվաղակի սքանչելիս առնէին վկայելով Քրիստոսի. եւ զառաքեալսն առատապէս լցուցանելով, եւ նոքա զայլսն։

Դարձեալ կարէ ասիլ Ութներորդ պատճառս, առ ի ցուցանել թէ հոգին ո՛չ ումեք առատապէս պարգեւի, եթէ ոչ Յիսուս ի սիրտ նորա յատկապէս փառաւորեսցի։ Զի ո՛չ միայն համարի մեծ եւ փառաւոր զաստուածութիւն նորա, այլեւ զաղքատութիւնն եւ զանարգանս եւ զմահն. եւ յայնժամ արժանասցի առատապէս ընդունել զՀոգին Սուրբ։

Իններորդ՝ որպէս թագաւորք նախ հաշտին ընդ մահապարտս եւ ապա պարգեւաց արժանի առնեն։ Այսպէս նախ եկն Քրիստոս եւ խաչիւ եւ մահուամբ հաշտեցոյց զհայր, եւ ապա հայր Աստուած առաքեաց զհոգին Սուրբ պարգեւ մարդկան։ Եւ զի պարգեւ խաչին է Հոգին Սուրբ, նմին իրի յիշատակեալ Հոգին Սուրբ խաչիւ դրոշմեմք զդէմս մեր։

Տասներորդ՝ թէ եւ հասարակ է ամենայն ինչ երրորդութեանն, տէրութիւն իշխանութիւն աստուածութիւն եւ այլն։ Սակայն վարդապետք եկեղեցւոյ պատշաճեն զստեղծանելն հօր։ իսկ զտրոհելն որդւոյ. եւ զզարդարեալն Հոգւոյն Սրբոյ. Այսպէս պարտ էր յառաջագոյն հօր յայտնի լինիլ եւ ապա որդոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ։ Որպէս ի ստեղծումն ասացաւ։ Եւ ինքն Տէրն այսպէս ուսոյց «գնացէք եւ մկրտեցէք զամենայն հեթանոսս յանու Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ»։ Այսպէս եւ մեք փառս տամք Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից։

Հարցումն.

Վասն է՞ր փայլական նմանեցուցանէ զիջումն Հոգւոյն Սրբոյ։

Պատասխանի.

Նախ՝ զի յանկարծակի փայլէ. նոյնպէս եւ Հոգին Սուրբ յանկարծակի էջ։

Երկրորդ՝ զի ի կերպ հրոյ փայլէ։ Այսպէս եւ Հոգին Սուրբ հրեղէն լեզուօք։

Երրորդ՝ զի զամենայն փորւածս լնու։ Այսպէս եւ հոգին էլից զամենայն տունն յորում նստէին։

Չորրորդ՝ զի փայլատակեալն անբաժանելի մնայ յինքենէ. այսպէս եւ շնորհք Հոգւոյս Սուրբ անբաժանելի գոլով բաժանեցաւ յառաքեալսն։

Հինգերորդ՝ նախ որոտայ եւ ապա փայլէ, այսպէս եւ հոգին որոտմամբ էջ. ըստ որում «եղեւ յանկարծակի հնչիւն երկնից»։ Եւ մարգարէն՝ «որոտաց Տէր յերկնից»։

Վեցերորդ՝ զի երագ է փայլակն. ըստ Տեառն՝ «ելանէ յարեւելից եւ երեւի մինչ ի մուտս արեւու ի քթթել ական. զոր արեգակն յերկոտասան ժամս ընթանայ յարեւմուտս։ Իսկ Հոգին Սուրբ երագ էջ յառաքեալսն. զոր արեգակն Քրիստոսի բազում ամօք յերկարեալ մարմնով ել յերկինս։

Եօթներորդ՝ զի սաստիկ է. զի ամենայն ոք ի հարկէ զաչս խփէ որ հանապազ տեսանեմք զլոյս։ Եւ բազումք զհոգին ոչ կարեն ընդունել. «զի ոչ ճանաչեն եւ ո՛չ տեսանեն զնա» որպէս ասաց Տէր։ Այլ ընդ Տեառն մերոյ բազումք խօսակիցք եղեն եւ տեսին։

Ութերորդ՝ զի ընդ փայլիլն փախչի, այսպէս եւ «Հոգին Սուրբ փախչի ի նենգութենէ։ եւ յանձն չար՝ արուեստ իմաստութեան ո՛չ բնակէ» ասէ Սողոմոն.

Իններորդ՝ ի միջոյ ամպոյն փայլէ որ ծածկեալ էր ի նմա։ Եւ Հոգին Սուրբ ի Քրիստոս է էջ յառաքեալսն. եւ ն աէ իմաստութիւն հօր։ Եւ Հոգին Սուրբ բղխէ ի հօրէ՝ եւ առնու յորդւոյն զիմաստութիւնն եւ բաշխէ յարարածս բոլոր։

Տասներորդ՝ ահ ե երկիւղ է անզգուշից։ Եւ շնչաւոր մարդոյ յիմարութիւն է հոգին. որեւ պատժեաց զԱնանիա եւ զՍափիրայ. Վասն որոյ նմանեցաւ իջումն Հոգւոյն Սրբոյ փայլական. Որպէս ասէ Դաւիթ, «ի փայլատակել նորա առաջի նոցա» եւ այլն։

Այսքան առ այս։

Հարցումն.

Զի՞նչ է «զբերան իմ բացի եւ առի զՀոգի»։

Պատասխանի.

Զբերան մտացն ասէ. այսինքն է յօժարութիւն Հոգւոյն որ առնու զՀոգին Սուրբ. ըստ այնմ որ ասէր, «բաց զբերան քո եւ լցից զդա»։ Եւ այս բազում համեմատութեամբ։

Նախ՝ որպէս ծծումն օդոյ կենդանութիւն է մարմնոյ։ Եւ Հոգին Սուրբ կենդանութիւն է ներքին մարդոյն. ըստ այնմ «հոգին է կենդանարար»։

Երկրորդ՝ որքան բանայ զբերանն՝ առնու զօդն։ Եւ զհոգին որքան յօժարին՝ այնքան եւ առնուն։

Երրորդ՝ զջերմութիւն սրտին զովացուցանէ օդ։ Եւ Սուրբ Հոգին զչարութիւնն վարէ եւ սրբեալ բարեգործ է զհոգին։

Չորրորդ՝ զի որ քան եւ ծծեն՝ եւս խնդրեն զօդ։ Այսպէս որք ընկալան զհոգին՝ եւս փափագին նմա։ Որպէս ասէ «ի պատուիրանս քո փափագեաց անձն իմ»։

Հինգերորդ՝ որքան ծծեն ոչ պակասի օդն։ Եւ հոգին Սուրբ բազմաբաշխէ եւ անպակաս հեղումն ի վերայ մարմնոյ։

Վեցերորդ՝ զփորո՞ւածս լնու եւ ամենայն ումեք մերձ է. Եւ «հոգին Տեառն էլից զտիեզերս»։ Եւ «ի դրունս խնդրողաց յաճախէ»։

Եօթներորդ՝ մեռեալ մարմին ո՛չ առնու եւ տայ զօդ։ Այսպէս եւ «շնչավոր մարդ ո՛չ ընդունի զհոգին Աստուծոյ»։ Եւ «Սուրբ Հոգին փախչի ի նենգութենէ» ասէ։

Ութներորդ՝ որք առեալ զօդ դարձեալ արտաքս փչեն ներհակ իմն գործով. այսինքն ջերմացուցանեն եւ զովացուցանեն. վառեն եւ շիջուցանեն։ Այսպէս եւ առեալք զՀոգին Սուրբ բղխեն. ոմանց ի մահ եւ ոմանք ի կեանս. որպէս առ Տաբիթայն եւ առ Սափիրայն։ Զսառուցեալսն ի հաւատս բորբոքեն. եւ զվառեալսն չարութեամբ՝ շիջուցանեն. որպէս զԵլիմաս եւ զՍիմոն։

Իններորդ՝ այլ եւ ենթակայ բանից լինի օդ։ Նոյնպէս եւ Հոգին սուրբ. ըստ այնմ, «հոգին հօր իմոյ խօսեսցի ի ձեզ»։ Զայն խնդրէ Պօղոս յաշակերտացն. «զի ինձ տացի բան ի բանայ բերանոյ».

Տասներորդ՝ զի օդ յիւրաքանչիւր ոք զանազան արտաբերէ զձայն եւ զբան։ Այսպէս եւ «ոմեմն ի հոգւոյն տուեալ է բան իմաստութեան. այլումն բան գիտութեան». եւ այլն։

Այսքան առ այս։

Վասն աւուրք իջման Հոգւոյն Սուրբ Հարց.

Զի՞նչ է պատիւ այսմ աւուր իջման հոգւոյն։

Պատասխանի. Զօրս զայս պատուեն իսրաէլացիքն վասն երեից պատճառաց։ Նախ՝ զի յայսմ աւուր երեւեցաւ Աստուած Մովսէսի ի սինա լերինն. Երկրորդ՝ եւ յայսմ աւուր տուաւ նոցա օրէնք ի ձեռն Մովսէսի։ Երրորդ՝ եւ յայսմ աւուր ուխտ եդ Աստուած ընդ ամենայն ժողովրդեանն Իսրայէլի։ Նաեւ մեք յաղագս երից պատճառ պատուեմք զօրս զայս։ Նախ՝ զի յայսմ աւուր էջ Հոգին Սուրբ յառաքեալսն. եւ լուծաւ ասացեալն թէ «մի բնակեսցէ հոգի իմ ի մարդիկդ այդ յաւիտեան». եւ ետ առաքելոցն պարգեւս եւ շնորհս զօրութեան։ Երկրորդ եւ յայսմ աւուր տուաւ մեզ նոր օրէնս եւ քարոզութիւն սուրբ աւետարանին։ Երրորդ՝ վասն զի օրինակ է Է աւուրցն ի յորս երկիր հիմնեցաւ. նաեւ Է դարու կենցաղոյս։ Այլ եւ հանդերձելոյն զի Է շաբաթ է ի յարութենէն Քրիստոսի։ զորմէ ասէ Պողոս «զատիկ մեր զենաւ Քրիստոս»։ Եւ Է շաբաթն Ծ օր է. որ է ազատարար թիւ եւ օրինակ հանդերձելոյն։

Հարց. Քանի՞ են զատիկք։

Պատասխանի։ Առաջին զատիկ բաղարջակերքն. որ է Ե շաբաթին։ Երկրորդ զատիկ յարութիւնն։ Երրորդ կրկին զատիկն երեւեալ դրօքն փակելովք։ Չորրորդ զատիկ համբարձումն առ հայր ցնծութեամբ եւ փողով։ Հինգերորդ զատիկ սա ինքն է հոգւոյն իջումն ի վերնատունն։ Եւ յիսունն ԾԾ կատարեն Ե գլխաւոր համարք։ Եւ այս է Ե զատիկն ի նախնումն։ Որեւ այժմ յոյնք եւ ասորիք պենտակոստ կոչեն որ թարգմանի Ե երորդ եւ ոչ Է երորդ։ Եւ պենտակոստէ գալուստ հոգւոյն եւ կատարումն խոստմանց եւ լրումն աւետեաց։

Հարցումն.

Վասն է՞ր յորում աւուր տուան՝ օրէնքն՝ ի նմին աւուր եւ առաքելոց տուաւ Հոգին Սուրբ։

Պատասխանի.

Վասն երից պատճառաց։

Նախ՝ զի ցուցանէ թէ որ ետ զօրէնսն՝ նոյն առաքեաց եւ զհոգին եւ ի նոյն տիպն որոտ եւ փայլատակումն հողմ եւ հուր երեւեալ որպէս անդ ի լերինն։ Երկրորդ՝ զի որ անդ ի ծածուկ ծանոյց զինքն յանձինս մարգարէից նոյն ինքն աստ զԵրրորդութիւնն յայտնեաց առաքելոցն։ Երրորդ՝ զի անդ ո՛չ կարէր արդարանալ զի հիւանդ էր սիրտն, ետ նոր օրէնս ի սիրտս մեր որ կարօղ է արդարացուցանել զժողովուրդս եւ զհեթանոսս։

Հարց. Քանի՞ ազգ պարգեւ ետ Հոգին Սուրբ՝ առաքելոցն։

Պատասխանի. Գլխաւորագոյն վեցեկի պարգեւօք լցոյց զնոսա։ Նախ՝ մաքրութիւն ի մահու չափ մեղաց. զի այլ ո՛չ այլ ո՛չ եւս տիրեցին նոցա յետ հոգւոյն իջման։ Երկրորդ՝ սքանչելեաց կարողութիւն։ Երրորդ՝ համարձակութիւն քարոզութեան առանց երկիւղի խօսիլ զբանն առաջին ազգաց եւ ազանց եւ թագաւորաց. որպէս Պետրոս ի միում ժամու զերեք հազարսն հաւատացոյց։ Չորրորդ՝ զկատարեալ իմաստութիւն գիտութեանն ամենայն կտակարանաց մարգարէից. ըստ այնմ, «այլ մեզ Հոգին Սուրբ յայտնեաց. զի հոգին քննէ զամենայն եւ զխորս Աստուծոյ»։ Հինգերորդ՝ զանբաժանելի միացումն ի սէրն Քրիստոսի. զի որ ի խաչին թողին եւ փախեան, յետ իջման հոգւոյն ամենեքեան վասն անուան նորա չարչարեցան եւ մեռան։ Ըստ այնմ «ո՛ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւնք, թէ չարչարանք՝» եւ այլն. Վեցերորդ՝ զլեզուաց գիտութիւն ամենայն ազգաց. ըստ այնմ «խօսէին այլ եւ այլ լեզուս որպէս եւ Հոգին տայր բարբառիլ նոցա»։

Հարց. Ո՞րպէս խօսէին յամենայն լեզուս։

Պատասխանի. Այնց է իմանալ, ուր ժողով լինէր մի լեզուաւ խօսէր ոք առաքեալ, եւ ամենայն ոք լսէր իւր ձայնիւն։ Եւ այսպէս ասէ նիւսացին։ Իսկ աստուածաբանն ասէ, ուր պիտոյ էր յամենայն լեզուս խօսիլ կատարէին զի լիցի շնորհքն խօսողաց եւ ոչ թէ լսողաց։

Հարց. Հօր Աստուծոյ վասն է՞ր ոչ տօնեմք որպէս Քրիստոս եւ Հոգւոյն Սրբոյ։

Պատասխանի. Նախ զայս ասեմք թէ՝ համաբուն եւ համապատիւ է Երրորդութիւնն սուրբ։ զի միոյն փառքն երիցն է եւ երիցն միոյն։

Դարձեալ՝ զի հայր մարմնով ոչ երեւեցաւ որպէս բանն մարմնացեալ. կամ որպէս Հոգին Սուրբ աղաւնակերպ եւ հրաձեւ։

Հարց. Վասն է՞ր ի Յորդանան աղաւնակերպ էջ Հոգին Սուրբ, եւ ի վերնատունն հրեղէն լեզուաւ։

Պատասխանի. Աղաւնին աւետաբեր է շնորհաց. որպէս ի տապանն Նոյի եբեր զշիւղ ձիթենւոյն. որ ցուցանէ զշնորհս մկրտելոցն։ Իսկ հուրն կրկին ունի յատկութիւն։ որ է լոյս եւ սրբիչ հաւատացելոց. պատիժ եւ այրիչ անհաւատից։ Իսկ թէ ըստ օր տօնեմք, ասացեալ է ի վերոյ ի ԻԱ գլուխն, ԾԱ համարն։

Այսքան վասն Մարդեղութեան Փրկչին։ Եւ կատրումն Ութներորդ Հատորի Հարցմանցս։

Իններորդ հատոր

Վասն Նոր օրինաց եւ Եկեղեցւոյ զանազան հարցմունք.

Առաջին վասն օրինաց եւ նոր օրհնութեան.

Երկրորդ, մի է՝ թէ բազում բանն Աստուծոյ եւ Սուրբ Գրոց։ Եւ թէ վասն է՞ր այնչափ գիրք եւ բանք գրեցան։

Երրորդ, Քրիստոս գլուխ եկեղեցւոյ եւ հիմն։ Եւ որպէս է մի կաթուղիկ է եկեղեցի։ Եւ թէ ո՞րք են մասնաւոր անդամք եկեղեցւոյ։

Չորրորդ, վասն սպասաւորաց եկեղեցոյ. Առաքելութեան մարգարէութեան եւ վարդապետութեան առ հասարակ։

ՀԻնգերորդ, վասն կրկին իշխանութեանց եւ կանոնաց։ Վեցերորդ, վասն կապելոյ եւ արձակելոյ։

Եօթներորդ, Յաղագս առ հասարակ ժողովրդոց։ Ութներորդ, Առանձին ժողովք հայոց։

Իններորդ, թէ որպէս է Պետրոս գլուխ։ Եւ վասն Դ աթոռոց։ Եւ լուսաւորչին ի կեսարիայ գնալն եւ ի Հռօմ։ Եւ Թադէոսի առաքելոյն։

Տասներորդ, թէ որիշ են հայք։

Մետասաներորդ, Միաբանութեան եւ բաժանման ամէն եկեղեցւոյ ազգաց։ Եւ ազգիս հայոց առանձին պարգեւք։ Երկոտասաներորդ, վասն յանցանաց մտաց։

Երեքտասներորդ, Եւ ագր ընդ ասէ զխորհուրդս մեղաց, եւ այլքէ։

Չորեքտասներորդ, Թէ ո՞րն է առաջին մեղք։

Հինգետասներորդ, Մեղքն սատանայի անթողիլի է։

Վեշտասաներորդ, Վասն մարդկան մեղաց։

Եօթնեւ Ժ, Վասն մեծութեան մեղաց։

Ութեւ Ծ, Անթողլի մեղք ո՞րն է։

Իննեւ Ծ, Զանազանութիւն մեղաց։

Քսաներորդ, Սահմանք առ հասարակ մեղաց։

Քսանեւ մի, Վասն աստուածային առքինութեանց։ Եւ թէ զի՞նչ է սահման հաւատոյ. եւ ի յո՞ր մասն է հոգւոյն։ Ե վասն աստիճանաց նորից։

Քսան Բ, Վասն յուսոյ եւ ներգործութեանց նորին։

ՔսանԳ, Վասն սիրոյ եւ սահմանի նորա եւ նշանաց նորա, եւ աստիճանացն եւ այլոցն։

Քսանեւ, Զանազանութիւն աստուածային առաքինութեանց։

Քսանեւ Ե, Մարդկային առաքինութեանց սահման։ Եւ կարգաւ վասն Արդարութեան. եւ Խոհեմութեան. Արիութեան. եւ Ողջախոհութեան։

Քսանեւ Զ, Վասն Է արփեան շնորհաց։

Քսանեւ Է, Վասն իններանութեանցն։ Աղքատութեան. Սգոյ. եւ Տրտմութեան. եւ այլոցն կարգաւ։

Քսանեւ Ը, Թէ եօթն են խորհուրդք եկեղեցւոյ։

Քսանեւ Թ, Վասն մկրտութեան։ Եւ ընդ դէմ երկաբնակաց որոց կանայքն մկրտութիւն առնեն։

Եւ թէ ո՛չ կրկին։

Երեսուներորդ, Վասն դրոշմին եւ այլ կատարմանցն։

Երեսունեւ մի, Վասն հաղորդութեան։ Եւ թէ արտաքոյ կանոնաց է ջուրն։ Եւ մի նշխար օրհնեմք եւ լինի մամին Քրիստոսի։ Եւ վասն միաւորութեան. եւ թացեալ պատառացն։ եւ թէ ո՛չ տան ժողովրդեանն յօրհնեալ մարմնոյն Քրիստոսի։։

Երեսուն Բ, Վասն ապաշխարութեան եւ արձակման մեղաց։

Եւ թէ վասն է՞ր է ապաշխարութիւն։

ԵրեսունԳ, Վերջին օծումն յերկար բանիւք։

Երեսունեւ Դ, Կարգ քահանայութեան Է է։ Եւ զառաքեալսն որպէս ձեռնադրեաց։

Եւ ըստ յունաց թէ աստիճանն. ըստ մեծին Դիոնիսեայ. եւ մինչ ի ԴԴ կարգն փոքր է։ հրաման ամուսնութեան։

Երեսունեւ Ե, Պսակի եւ նշանի, եւ կատարումն ի պսակն. եւ շաղկապ պսակին։

Երեսունեւ Զ, Ո՞րն է Է ազգն զոր պորտ կոչեմք։ Եւ վասն է՞ր ի հին օրէնս յիւրեանց ազգէն առնուին եւ ի նորս ոչ։

Երեսունեւ Է, Վասն առանձնակի եկեղեցոյս մեր կարգաւ. եւ զի՞նչ պէս բաղդատի եկեղեցին՝ մարդն եւ շինեալն։

Երեսունեւ Ը, Վասն է՞ր օրհնեմք զեկեղեցիս։ Եւ օր նաւակատեաց։ Եւ թէ խաչի ե եկեղեցւոյ ի միասին տօնեմք։

Երեսունեւ Թ, Ոչխար ո՛չ մտանէ յեկեղեցին. եւ մեռեալ ո՛չ թաղեմք յեկեղեցին։

Քառասուներորդ, Վասն ժամահարին. եւ խնկոցն։

Քառասունեւ մի, Վասն աղօթից եւ արտասուաց։

ՔառասունԲ, Թէ քանի՞ են ժամ աղօթից։

ՔառասունԳ, Առանձնական աղօթք։

Քառասունեւ Դ, Մասնաւոր

Աղօթք. եւ Օրհնութիւնք, եւ Խաղաղութիւնն. Քարոզ. եւ Մաղթանք եւ Գոհութիւն։

Քառասունեւ Ե, Կանոն գլուխ եւ այլ կարգ. սաղմոս. եւ ամնբիծք։

Քառասունեւ Զ, Երեքսրբութեանն բազում հարցմամբ։ Եւ փառք ի բարձունս։

Քառասունեւ Է, Երկուս դասս պաշտմանց։ Զշարականսն ո՞վ է ասացեալ։ Եւ սակաւ լուծումն նոցին։

Քառասունեւ Ը, Ութ ձայնից գիւտն. Եւ թէ մարգարէքն քնաւ երգէին։ Եւ փոփոխումն ձայնից. եւ շարականաց քաղելն։ Քառասունեւինն, Գրոց կարդալն. եւ Սաղմոս կցորդ։ Որթի եւ Ալէլուն։ եւ Տէր ողորմեայն։

Յիսուներորդ, Բուրվառ. եւ գրակալ. եւ նախատօնակն.

Յիսունեւ մի, Վասն շաբաթի տօնից. եւ ութօրէք. եւ փոխմունք ժամատեղաց.

ՅիսունԲ, Վասն պահոց բոլոր տարւոյն։ Եւ Առաջաւոր պահքն։ Եւ վասն չորեք շաբաթին. Եւ պահոցն ո՛չ տօնեմք։ Յաղուհացն հանգստեան չկայ։

Եւ Ֆռանկն երկու օր լուծանէ։

ՅիսունԳ, Վկայութիւն պահոցն մեծի. եւ շաբաթու. եւ չորեքշաբթին. եւ զի յինանցն ո՛չ պահեմք։

ՅիսունեւԴ, Սեղան օրհնելն. եւ աղուահաց կտրել։ Եւ օրհնութիւն գինւոյն։ Եւ կարգաւ բաժանելն. եւ թափել գինւոյն. եւ ընթրիսն. եւ բարեկեն դանն։ Յիսունեւ հինգ, Մատաղն եւ աղն։

Յիսունեւ վեց, Թէ ուստի՞ է օրհնութիւն կարգաց եկեղեցւոյ։

Եւ աստանօր Կատարումն Իններորդ Հատորի Հարցմանցս Այսոցիկ։

Եւ Քրիստոս Փառք յաւիտեանս Ամէն։

Գլուխ ԼԱ ի մեծ ցանկէն։

Դարձեալ վասն Նոր օրինաց եւ Եկեղեցւոյ Զանազան Հարցմունք։

Յե տ այսորիկ հարցանելի է ի նոր օրինաց եւ յեկեղեցւոյ կարգաւորապէս ընդ մարդեղութեան բանին յարմարեալ. իբր պատճառելիք առ պատճառ նորին հետեւեալ եւ շարադասեալ։

(Պրակ Ա) Վասն օրինաց

Քանի՞ են օրէնք։

Պատասխանի. Օրէնք սեռական Գ է. բնական. գրաւորական. աւետարանական։ Եւ բաց յայսցանէ Գ այլ մասնական կամ տեսական ասա. այսինքն բարոյական. բանական. վարդապետական։

Արդ՝ ըստ կարգի՝ Բնականն՝ Ադամայ տուաւ։ Բարոյականն՝ Նոյի. որ ի բարուց վարդապետեալ բնակէր ի յանապատ եւ պահէր զկուսութիւնն ԵՃ ամ։

Բանականն՝ Աբրահամու. բանականաբար ի շարժմանց արարածոց ծանուցեալ զԱստուած։

Գրաւորականն՝ Մովսէսիւ Իրայէլի։

Աւետարանականն՝ աշխարհի։

Վարդապետականն՝ մանկանց եկեղեցւոյ. զի յամենայն օգտեալ վարդապետք՝ զգուշացուցանեն զմանկունս Սիօնի սրբոյ։ Եւ Պօղոս ասէ զայս, առ ընթեր դնելով առաքելոց եւ մարգարէից զվարդապետս։ Է՛ եւ Երրորդ օրէնք մարգարէականն։ Զոր Տէրն օրէնք կոչեաց զմարգարէական բանն Դաւթի. «ո՞չ յօրէնս ձեր գրեալ ես ասաց թէ աստուածք իցէք»։

Վասն նոր Օրհնութեան Հարց.

Զի՞նչ է նոր օրհնութիւնն որ ասէ Դաւիթ «օրհնեցէք զՏէր յօրհնութիւն նոր»։

Պատասխանի. Եկեղեցի սուրբ նոր ժողովուրդ կոչեցաւ Աստուած. զի հաւատով արդարացաք եւ եղաք ժողովուրդք եւ ո՛չ ըստ հնոյն օրինօք։ Դարձեալ՝ ծննդեամբ աւազանին կոչեցաք նոր որդիք Աստուծոյ եւ եղբարք Քրիստոսի համահայր եւ համամայր։ Զի նա բնութեամբ է որդի Աստուծոյ, եւ մեք շնորհօք։ Եւ նա ի կոյս մօրէ, եւ մեքյաւազանէ ծնեալք։ Վասն որոյ նոր օրհնութիւն նորածինս Աստուծոյ եւ Տեառն մատուցանեմք նոր ժողովուրդքս Աստուծոյ։

Նախ այն է՝ որ զորդի ընդ հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն փառաւորեմք եւ օրհնեմք Գ անձինք ի միում բնութեան. եւ ոչ որպէս հինքն հրէական օրհնութիւնս. որք ո՛չ օրհնէին զորդին եւ զհոգին։

Երկրորդ՝ ի վերնատանն դասք առաքելոցն ի վերայ նոր հաղորդութեանն մարմնոյ եւ արեանն՝ նոր օրհնեցին զՔրիստոս եւ ելին ի լեառն ձիթենեաց որպէս ասէ աւետարանն։

Երրորդ՝ ի լեառն ձիթենեաց տեսին զՏէր ելեալ յերկինս՝ երկրպագեցին նմա։ Եւ հանապազ ի տաճարին գովէին եւ օրհնէին զԱստուած նոր օրհնութեամբ համբարձելոյն ի երկինս Տեառն եւ Աստուծոյ. որպէս կանխաւ ասաց մարգարէն, «համբարձաւ Աստուած օրհնութեամբ, եւ Տէր մեր ձայնիւ փողոյ»

Չորրորդ՝ այժմ մանկունք հաւատոյ ի յեկեղեցիս նոր օրհնութիւն տալով Գ սրբութեանն ձայնիւ աստուածաբանեն զխաչեալն Քրիստոսի. եւ օրհնեն ի վերայ արքայութեան աթոռոյ խաչին։

Հինգերորդ՝ զի խոստովանի ամենայն լեզու թէ Տէր է Յիսուս Քրիստոս ի փառս հօր Աստուծոյ բազմեալ։ Այժմ հաւատացեայք, եւ յետոյ առ հասարակ երկինք եւ երկիր եւ ամենայն ազգ։ Ըստայնմ, «զամենայն ազգսս զոր արարեր» այսինքն հրեշտակք եւ մարդիկք, կամ մարդկան ամենայն ազգ եւ ամենայն լեզուք, գայցեն ի կատարածի յերկրպագութիւն Քրիստոսի. եւ անեզր յաւիտենիւ փառաւորեալ օրհնեն զնա։ Այս է նոր օրհնութիւնն ասացեալ։

(Պրակ Բ) Վասն աստուածային Բանին

Բանն Աստուծոյ մի է թէ բազում։ Զի բազում երեւի ի հին եւ ի նոր կտակս եւ յիւրաքանչիւր թուղթս գրեալ։ իսկ թէ մի է, որպէս կարասցուք ասել մի եւ զնոյն Բանն Աստուծոյ որ նախ քան զյաւիտեանս, եւ այսօր գրեալ ի քարտիսի։

Պատասխանի. Մի է Բանն Աստուծոյ անձնաւոր Էութիւն եւ գոյացութիւն. որ էր ի ծոց հօր անմարմին. որով ամենեքեան ի լինելութիւն եկին։ Եւ մի եւ նոյն բանն խօսեցաւ ի նախահարս եւ ի մարգարէս առանց մարմնոյ։ Եւ մի եւ նոյնն է միաւորեալ ի մարմին եւ երեւեալ մեզ եւ գրեալ ի քարտիսի յիւրաքանչիւր աւետարանս։ Սակայն մի եւ նոյն բանն բազմանայ ի բազումս, որպէս ի հրեշտակս եւ ի մարդիկ, ի հին եւ ի նոր օրէնս. այլ ի միութենէն ո՛չ բաժանի։

Եւ թէ ոք ասիցէ, երեւի այսպէս ասելդ թէ՝ մի է եւ բազում. եւ այս որպէս լինի։ Ասեմք առ այս, եթէ ո՛չ արտաքոյ ուղիղ տեսութեան եթէ մի է առ հօր եւ բազում է առ մեզ։ Զի մի է ըստ իւրում անձնաւոր գոյութեանն. եւ բազմանայ ի բազումս երեւեալ։ Եւ այս բազումսս որ առ մեզ է, ի բազում թուղթս գրեալ մի եւ նոյն բանն է որ նախքան զյաւիտեանս ի հօրէ ծնեալ։ Զոր օրինակ, ներտրամադրեալ բանն մի է՝ եւ յառաջ բերեալ բազմանայ ի լսելիս եւ ի գիրս։ Եւ մի եւ նոյնն բանն է ներտրամադրեալն ի սրտի. զի ըստ բան գոլոյն ո՛չ զանազանի. սակայն ըստ որպիսութեան որակին. զի էր անմարմինն ի սրտի՝ եւ այժմ մարմնացաւ ի քարտիսի։

Եւ դարձեալ զորօրինակ, բան թագաւորին մի է, այլ ի բազում լեզուս եւ ի բազում լսելիս եւ ի բազում թուղթս որակացեալ եւ բազմացեալ, յիւրում միութենէն ո՛չ է քակտեալ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ծանեաք զմիութիւնն. այլ թուի թէ անկատարէ քան զբանն Աստուծոյ՝ բան աւետարանիս։

Ասեմք առ այս, եթէ անմարմին իր անկատար ո՛չ լինի. զի սոյն բան աւետարանիս նոյն կատարեալ բաննէ Աստուծոյ որ ի մարմնի է միացեալ. եւ նախքան զյաւիտեանս ծնեալ։ Զի յատուկ է անմարմնոյ, որպէս ի բազումս բազմանայ եւ ի միութենէն ո՛չ բաժանի, այսպէս ի մասունս մասնաւորի եւ ի բոլորէն ոչ քակտի։

Զորօրինակ, բան մարդոյ յիւրաքանչիւր մասնաւոր լսելիս բաժանի, եւ բոլոր եւ կատարեալ է եւ ո՛չ մասն։ Այսպէս եւ Բանն Աստուծոյ բոլոր եւ կատարեալ է յիւրաքանչիւր աւետարանս եւ ո՛չ մասնաւոր։ Եւ դարձեալ զորօրինակ, գիր մատանւոյն մի եւ նոյն կատարեալն է տպացեալ յամեանայն մոմս կնքեալ եւ ոչ աւելի եւ ո՛չ նուազ։ Այսպէս մի եւ նոյն բանն է յիւրաքանչիւր աւետարանս ձեւացեալ, եւ ընդ աջմէ հօր նստեալ. եւ ոչ աւելի եւ ոչ նուազ։ Եւ թէ ոք ասիցէ, երեւի ապա թէ նոյն անձնաւոր բանն Աստուծոյ է յաւետարանս խօսեցեալ. յայնժամ բազմացեալ է անձամբ եւ գոյութեամբ։ Ասեմք առ այս թէ՝ մի եւ նոյն անձնաւոր բանն Աստուծոյ է յաւետարանս խօսեցեալ. այլ ոչ է բազում անձն եեւ գոյութիւն բանին։ Զորօրինակ, մի է արեգակն անձամբ եւ գոյութեամբ, եւ ի բազում լուսանցս եւ ի հայելւոջ երեւեալ նոյն մի անձամբ եւ գոյութեամբ եւ ո՛չ բազում։ Դարձեալ զորօրինակ, մարմինն Քրիստոսի մի եւ նոյն էր ի խաչին բեւեռեալ, եւ մի եւ նոյն մարմին է ի բազում նշխարս միաւորեալ եւ ո՛չ բազմացեալ. զի նոյն է գոյուցութիւն հացին եւ գոյացութիւն մարմնոյն Քրիստոսի։ Այլ որոկն եւ պատահմունքս ցուցանեն այլ եւ այլ։ Նմանապէս եւ Բանն Աստուծոյ մի եւ նոյն է անձամբ եւ բնութեամբ ի գոյացութեան իւրում, եւ ի գիրս աւետարանաց գրեալ։

Զի բազմանայ եւ ի միութեան մնայ, բովանդակի անբովանդակապէս. եւ բաժանի անբաժանապէս. որ է մի եւ նոյն տեսակաւ եւ գոյացութեամբ որպէս ցուցաւ։

Եւ թէ ոք առիցէ, զնոյնութիւնն ընկալայ. այլ ինձ այսպէս թուի թէ աւետարանս բանն է Քրիստոսի, եւ Քրիստոս Բանն Աստուծոյ. ապա ուրեմն եւ աւետարանս բան է բանին։

Պատասխանեմք թէ՝ նման է այնմ որ ասեն թէ՝ բան Աստուած է պատկեր հօր, եւ մարդն ի պատկեր բանին։ ապա մարդն ո՛չ է պատկեր Աստուծոյ, այլ պատկեր պատկերի։ Որպէս գրեալ է ի գիրս պարապմանց այսպէս. եթէ մարդն պատկեր է բանին՝ եւ Բանն Աստուած. ապա եւ մարդն է պատկեր Աստուծոյ։ Նմանապէս եւ առ այս ասեմք, թէ ո՛չ ինչ է զանազանութիւն, զի յորժամ աւետարանն բանն. Քրիստոս է ճշմարիտ, եւ Քրիստոս Աստուած է ճշմարիտ, ապա ուրեմն աւետարանն Բանն Աստուծոյ է ճշմարիտ։ Որպէս խօսեցաւ Հոգին Սուրբ ի մարգարէսն. եւ Հոգին Սուրբ Աստուած է ճշմարիտ. ապա եւ խօսեցեալքն ի հոգւոյն սրբոյ ճշմարիտ խօսք է Աստուծոյ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, որպէս մի բանն Աստուծոյ. զի ահա բանն մարմնացեալ էր. եւ հայր բանիւ վկայեաց ի վերայ որդւոյն. եւ անյարմար է ինքն ինքեա վկայել։

Ասեմք առ այս, թէ յԵրրորդութիւնն Սուրբ մի է բանն եւ իմաստութիւնն եւ բնութիւն եւ կեանք եւ ներգործութիւն եւ այլն ամենայնի. բաց յառանձնութենէն որ է ծնօղ ծնեալ եւ բղխեալ։

Արդ՝ յորժամ ամենայնի ինչ նոյնէ Սուրբ Երրորդութեանն, որով յայտ է՝ թէ հայր խօսի, եւ թէ որդի, եւ թէ հայր խօսի, եւ թէ որդի, եւ թէ Հոգին Սուրբ, մի եւ նոյն բանիւն խօսին. ապա ուրմն ոչ է անյարմար եթէ հայր նոյն բանիւն վկայեսցէ ի վերայ որդւոյ. զի որդի եւ հայր նշանակէ զյատկութիւն անձանցն։ Դարձեալ յայտնապէս, զի բանն միացեալ ի մարմնի՝ էր անբաժանաբար ի հայր. որպէս առ մեզ ներտրամադրեալս բան եւ գրեալն ի թղթի։ Արդ՝ ոչ է անյարմար եթէ հայր անբաժանելի բանիւն վկայեսցէ բանին որ է ի մարմնի։ Զորօրինակ, յորժամ վկայեսցէ թագաւորն ներտրամադրեալ բանիւն ի վերայ գրեալ բանին իւրոյ եթէ՝ ստուգապէս սա է իմ գիր եւ բան։ Այսպէս հայր վկայէ ի վերայ որդւոյ։

Վասն Բազմութեան Գրոց եւ Բանից Հարց.

Վասն է՞ր այսչափ ամենայն գիրք եւ բանք եւ խրատք գերալ եղեն։

Պատասխան.

Վասն երից։ Նախ վասն տգիտութեան. Բ վասն փոփոխման. Գ վասն հիւանդութեան։

Արդ՝ տգիտութիւն բնական է մարդոյ. փոփոխումն ստացական. եւ հիւանդութիւն դիւական։ Վասն առաջնոյն գիտելի է, զի դիւրին է զգազանս ընտելացնել, քան զտգէտ անձն ի գիտութիւն ածել։ Նոյնպէս վասն երկրորդին գիտելի է, զի որպէս զփայտ թիւրութեամբ պնդեալ՝ դժուարին է ուղղել. նոյնպէս զչար սովորութիւն մարդկան դժուարին է փոփոխել։ Վասն երրորդին գիտելի է, զի գոյ հիւանդութիւն մարմնոյ, գոյ եւ հիւանդութիւն հոգւոյ։

Եւ որպէս անչափ են սպեղանիք եւ դեղք բժշկականք մարմնոյ ի բազում եւ զանազան ծաղիկս խոտոյ եւ յարմատս. ի տերեւս ի պտուղսս. եւ յայլսն. զի սոքա յայտնեն զբազմութիւն հիւանդութեանց մարմնոյ։ Նոյնպէս եւ անչափութիւն բանից եւ խրատուց հարց եւ իմաստնոց Գիրք Սուրբք՝ հին եւ նոր կտակարանք ցուցանեն զանչափ հիւանդութիւն հոգւոյ. զի սոքօք առողջասցին։ Եւ վասն հիւանդութեան ասասցի յռաջիկայդ ի ԼԶ գլուխն ի Բ համարն գիտ։

(Պրակ Գ) Յաղագս գլուխ է Քրիստոս Եւ հիմն եկեղեցւոյ

Զի՞նչ է հիմն որ եդեալ է Յիսու Քրիստոս, եւ շինուածն ոսկի արծաթ եւ այլն։

Պատասխանի. Հիմն եւ շինուածն ցուցանեն թէ տաճարս կամի շինել զմեզ Աստուծոյ. ըստ այնմ «դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք»։ Արդ՝ առաջին հիմքն Քրիստոս է եւ գլուխ. եւ հաւատացեալքն շինուածք ի նա. եւ հայր շինօղ։ Ըստ այնմ, «ես դնեմ ի հիմունս Սիօնի վէմ ընտիր գլուխ անկեան պատուական. եւ որ ի նա հաւատայցէ՝ մի՛ ամաչեսցէ յաւիտեան»։ Երկրորդ հիմն՝ դաւանութիւնն Պետրոսի է. եւ գաւանօղքն շինուածք. եւ Քրիստոս շինօղ։

Երրորդ հիմն՝ առանձին հաւատն է. եւ գործքն շինուածք. եւ մեք շինօղք։ Եւ թէ վասն է՞ր է Գ հիմն հաւատոյ։ Այս է. զի հաւատն ունի Գ յատկութիւն, որ է հաւատն. եւ հաւատալն. եւ հաւատալին։ Նոյնպէս ասա զդաւանութիւնն։ Զորօրինակ ասեմք, իմացումն իմանալ. եւ իմանալի։ Եւ որպէս ասեմք, զգայութիւն. զգալ. եւ զգալի։ Այսպէսս հաւատալին է Քրիստոսի, եւ հաւատալն դաւանելն, եւ հաւատն որ առ մեզ է։

Վասն այսորիկ հիմն հաւատոյն եւ գլուխ՝ է երեք ամենայն հաւատացելոց։

Իսկ թէ ուրեք առաքեալք եւ մարգարէք հիմն կոչին, քանզի նախ նոքա ժողովեցան ի հաւատս եւ եղեն հիմունք եկեղեցւոյ, եւ ապա զայլս ժողովեցին։ Եւ շինուածք են դասք ամենայն արդարոց. նոքին դարձեալ մարմնով բնակիչք եւ հաւատով շինուածք։ Իսկ վասն շինուածոց ասացեալ է յառաջիկայդ ի ԼԵ գլուխն, ի ԼԷ համարն։

Հարց. Զի՞նչ է որ Քրիստոս գլուխ կոչի եւ եկեղեցի անդամք։

Պատասխանի. Գլխոյն հարկաւոր է կրկին իր։ Նախ՝ զի իցէ սկիզբն ամենայն մարմնոյն. եւ զի իցէ յէութենէ նորին։ Որպէս ասէ առաքեալն, «գլուխ կնոջ այր է»։ զի կինն յառնէն եւ բնութիւն նորա ունի «Եւ առն ամենայնի գլուխ է Քրիստոսի»։ զի անդամք Քրիստոսի եմք եւ բնութենակիցք։ «Եւ գլուխ Քրիստոսի Աստուած հայր»։ զի սկիզբնէ Որդոյ եւ էակից նմա։ Այլ գիտելի է, զի Քրիստոս գլուխ է եկեղեցւոյ, եւ հաւատացեալք մարմին եւ անդամք նմա։ Որպէս գրէ առաքեալն. «որ է պատկեր աներեւութիւն Աստուծոյ. զնա եդ գլուխ մարմնոյ եկեղեցւոյ»։ Եւ այս վասն բազում յատկութեանց գլխոյ։ Նախ՝ որպէս մի է գլուխ, եւ անդամք բազում։ Նոյնպէս մի է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս եւ ոչ երկու ըստ բաժանողաց ոմանց։ Իսկ հաւատացեալք բազումք։ Երկրորդ՝ միով գլխով բոլոր անդամք ամենայնի մի են հաղորդութեամբ նմա։ Նոյնպէս մի է Քրիստոս եւ մի մարմին նորա. որ կոչի կաթուղիկէ եկեղեցի. որպէս ի հաւատմքն ասի. Երրորդ՝ ի գլխոյն իջանեն կենդանութիւնք եւ զօրութիւնք եւ առողջութիւնք եւ շարժութիւնք ի բոլոր անդամս ի ձեռն ջլոյն։ Նոյնպէս ի Քրիստոս է ի մեզ իջանէ կենդանութիւն հոգեւոր, եւ զօրութիւն, եւ առողջութիւն, եւ շարժութիւն յօդոց եւ խաղալեաց ի ձեռն հաւատոյն շաղկապութեան։ «Զի նովաւ կեամք եւ շարժիմք եւ եմք» ասէ առաքեալն։ Չորրորդ՝ ի գլխոյն է տեսողութիւն եւ լուր եւ վայելչութիւնք համոզ եւ հոտոց։ Նոյպէս Քրիստոսիւ տեսանեմք զհայր Աստուած, եւ առնեմք զկամս նորա. եւ կերակրիմք եւ զմայլիմք հոգէպէս։ Հինգերորդ՝ ի գլխոյն են փառք եւ խնդութիւն. բան եւ իմաստութիւն։ Նոյնպէս Քրիստոս է փառք եւ ցնծութիւն, բան եւ իմաստութիւն եկեղեցւոյ սրբոյ։ Որով զփառս որդէգրութեան եւ զժառանգութիւն արքայութեան ընկալաք. որ է անտրտում ուրախութիւն։ Եւ շնորհք իմաստութեան ի մեեզ ծաւալեալ. ըստ այնմ «որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ մեր եւ ի մորուսս քահանայութեան կարգի, եւ ի գրապանս զգեստու ժողովրդեանն»։ Այս քան վասն հիման եւ գլխոյ եկեղեցւոյ։

Թէ մի է Եկեղեցի Հարցումն.

Որպէ՞ս է մի կաթուղիկէ եկեղեցի ընդ ոլորտս տիեզերաց։

Պատասխանի.

Կաթողիկէն ընդհանրական լսի. իսկ եկեղեցին ժողովումն։ Եւ հոմ անունէ. զի եկեղեցի է շինեալն ի քարանց, եւ եկեղեցի է հաւատացեալ ժողվուրդն. Եւ նմանի սոքա։ Նախ՝ զի երկոքեան տաճար են Աստուծոյ. այսինքն շինեալն եւ մարդն. «Դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք ասէ առաքեալն». Եւ զի Քրիստոս է հիմն երկուցն. եւ Դ անկիւն առաքեալք եւ մարգարէք. եւ հին եւ նոր կտակարանք ասացեալ նոցա. եւ շինուածքն բոլոր հաւատացեալք։ Այլ եւե այսու, զի մեք մկրտութեամբ եւ հաղորդութեամբն լինիմք տաճար Աստուծոյ։ Նոյնպէս եւ շինեալն օրհնութեամբ. զի լուանամք նախ ջրով եւ ապա գինւով։ Եւ այլ բազում ինչ ունիմք հաւասարութիւն. որպէս ցուցանի յառաջիկայդ ի ԼԸ համարն։ Իսկ յատուկ, զի նա կոչի ժողովարան. եւ մեք ժողովեալք։ Եւ դարձեալ նա կոչի դուստր. եւ մեք հարսն երկնաւոր փեսային։

Այժմ ասասցուք թէ ո՞րպէս կոչի մի եկեղեցի յայտնապէս ի կարճոյ։ Մի կոչի եկեղեցի՝ ոչ տեղեաւ մի. այլ միով հաւատով եւ յուսով կոչմանն. եւ միոյ մօր եւ մի որովայնի ծնունդ աւազանին. եւ մի կերակուր որ է տեսութիւն աստուածային գրոց. եւ մի մարմին եւ արիւն փրկական. եւ մի գլուխ եւ պսակ եւ զգեստ ունիմք զՔրիստոս։ Սակայն տեսցուք զի ըստ փիլիսոփային մի ասի Գ եղանակաւ։ Այս է կամ սեռիւ. կամ տեսակաւ. կամ անհատիւ. Որպէս սեռիւ մի են ամենայն կենդանիք. եւ տեսակաւ ամենայն մարդ. եւ անհատիւ մի որպէս Պետրոս։ Արդ՝ մի է ամենայնի ընդհանուր եկեղեցիք որ է բոլոր քրիստոնեայք ըստ հաւատոյն եւ կոչմանն յուսոյն որպէս սեռիւ։ Եւ մի է ըստ խորհուրդոյն՝ այսինք մկրտութեամբ պատագելով՝ կարգիւ՝ եւ այլովն՝ որպէս տեսակաւ։ Եւ միէ ըստ ձեւոյն արարողութեան պահոց աղօթից որպէս անհատիւ։ Դարձեալ եւ այլապէս երեւի միութիւն ի բաժանմանէ Գ եղանակաց։ Կամ որպէս բոլոր իմասունս. կամ հոմ անուն ձայն. կամ որպէս ի միոջէ եւ առ մի։ Նախ՝ որպէս բոլորն է մարմին եւ իւրաքանչիւր մասունքն. նոյնպէս եւ բոլորն մի եղեղեցի՝ եւ իւրաքանչիւրքն. եւ բոլորն քրիստոնեայ՝ եւ մին մարդն. եթէ նման։ եւ Երկրորդ, մի անուն՝ եւ նշանակեալքն բազումք. որպէս խոյ է յերկինս եւ երկրի եւ ի ծովս նոյնպէս մի կոչի եկեղեցի կենդանի մարդն եւ շինեալն ի քարանց եւ եկեղեցին անդրանկացն են որպիսութեամբ։ Երրորդ ի միոջէ եւ առ մի. որպէս բժշկական դեղ եւ գործիք։ Նոյնպէս մի է եկեղեցի յիւրաքանչիւր ազգս. զմի եւ զնոյն ունելով գործ եւ իր ի միոյ գլխոյն առ մի անդամքս. ի միոյն Քրիստոս է առ մի քրիստոնեայքս. ի միոյ հաւատոյն առ մի հաւատացեալքս. եւ այլ նմանապէս առ այսոքիւք երրորդ եկեղեցի որով կարօղ են հաւաքել ամենայն տիեզերք երկրի եւ լինիլ միով հաւատովն մի հաւատացեալք որպէս ասացաւ։ Չորրորդ՝ եկեղեցի է անդրանկացն վերինն Սիոնի որ է հոգիք սրբոցն ժողովեալ. զոր Պողոս եկեղեցի կոչէ զորդիս արդարոց կատարելոցն։ Իբր զի հոմ անուն է եկեղեցի եւ ունի Դ նշանակութիւնս. որ է ըստ որինս. եւ վերինն եկեղեցի. եւ շինեալք ի մէնջ. եւ հաւատն ժողովարար մեր։ Այս թէ ո՞րքանաբար կոչի եկեղեցի։

Դուստրն եւ Հարսն կոչի Հարցումն։

Վասն է՞ երբեմն իգական հարսն եւ դուստր կոչի եկեղեցի. եւ երբեմն արական որդի։

Պատասխանի. Հարսն կոչի վասն երից. Նախ՝ վասն կատարեալ սիրոյն Քրիստոսի որպէս փեսայի եւ հարսին։

Երկրորդ՝ վասն գերազանց եւ ծայրագոյն միաւորութեանն Քրիստոսի ընդ եկեղեցի։

Երրորդ՝ վասն ծննդեական գոլոյն բարեաց։

Իսկ եւ որդի կոչի վասն երից։ Նախ՝ զի եղբայր եւ ժառանգակից եմք Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ զի աջակողմեան եմք։ Երրորդ՝ վասն արիական գործոցն։

Հարց. Որպէս կոչի հարսն եւ դուստր.

Պատասխանի. Ընդ Քրիստոսի միաւորեալ. որպէս փեսայն որդի է, եւ հարսն դուստր կոչի Աստուծոյ հօր։ Որպէս եւ առ մեզ է. զի կին որդւոյն դուստր կոչի հօրն վասն մի մարմնոյն։

Դարձեալ՝ թէպէտ մի է հայր եւ մայր Քրիստոսի եւ եկեղեցւոյ, այլ զանազան կերպիւ։ Զի նա բնութեամբ. եւ մեք շնորհօք։ Նոյնպէս եւ Ադամ զծնեալս յինքենէ՝ այլ եւ այլ զուգիցն կապէր։ Եւ որպէս կողն Ադամայ եղեւ կին. եւ շինեալ եկեղեցի լինի հարսն Քրիստոսի։ Իսկ մայրն է եկեղեցի վասն անդամոցն Քրիստոսի։ Եւ կին վասն գոլոյն որում փեսայի կոչի։ Եւ այլն նոյնպէսս ի մասցի ուղղակի։

Վասն մասնաւոր Անդամոց Հարցումն.

Ո՞րք են մասնաւոր անդամք եկեղեցւոյ։

Պատասխանի. Գլուխ եկեղեցւոյ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս որպէսս ասացաւ։ Եւ փոխանորդ նորա ի յերկրի ի հինն քահանայապետն որպէս Ահարօն. եւ ի նորս կթղկոսն իւրաքանչիւր ազգի։ Իսկ ակն տեսանօղ՝ մարգարէքն. եւ առաքեալքն ինքնատեսսք բանին Աստուծոյ։ Այլ եւ եպիսկոպոն վերատեսուչ եւ դէտ կոչի։ Բերան աւետարանիչքն. եւ լեզուք՝ քարոզք բանին կենաց։ Ատամունք՝ վարդապետք եւ մեկնիչք եւ ծասկիչք հոգեւոր կերակրոյն։ Հոտոտելիք՝ որք ընտեն եւ որոշեն զբարի եւ զչար։ Ունկն՝ աշակերք ճշմարտութեան բանին։ Մարմին՝ բոլոր հաւատացեալք եւ անդամք Քրիստոսի։ Ձեռք՝ քահանայք գործիք սուրբ խորհրդոցն։ Եւ Ոտք՝ կրօնաւորք եւ ապաշխարօղք. որք կրեն զծանրութիւն օրինացն։

Եւ Դարձեալ՝ գլուխ է Քրիստոս. եւ հերք՝ որպէս դասք վերին զօրացն ի նմանէ առ մեզ ի ջուցեալ զշնորհս։ Իսկ մորուս կոչին մարգարէք եւ առաքեալք եւ հայրապետք մերձ բերանոյն առ մեզ խօսելով զպատգամս օրինացն Աստուծոյ։ Իսկ գրապան՝ վարդապետք եւ քահանայք պահապանք ժողովրդեանն. որք բոլորակի զգեստ կոչեցան Քրիստոսի։

(Պրակ Դ) Վասն նախկին սպասաւորաց եկեղեցեցւոյ

Զի՞նչ է որ ասէ «Զորս եդ Աստուած յեկեղեցւոջ այս են»։ Նախ՝ զառաքեալս։

Երկրորդ՝ զմարգարէքն զհայր ծանուցին. ապա առաքեալքն զորդի։ եւ ապա վրդապետք զՀոգին Սուրբ։ Երկրորդ՝ ի պատկեր երից անձնաւորութեանցն սոքա են յեկեղեցի։ Ի դէմս հօր՝ մարգարէքն. ի դէմս որդւոյ՝ առաքեալքն. ի դէմս Հոգւոյն՝ քննիչ վարդապետք. զի «հոգին քննէ զամենայն եւ զխորսս Աստուծոյ»։ Երրորդ՝ մարգարէք որպէս խորհեցեալն բան. առաքեալք որպէս խօսեցեալն. եւ վարդապետք որպէս գրեալն։ Իսկ առաքեալն փոխէ զայս կարգ բնական ի կարգ արհեստական եւ զարժանաւորսն նախադասէ։

Նախ յաղագս շնորհին եւ ճշմարտութեան. եւ մարգարէք վասն ստուերին եւ օրինակին. եւ վարդապետք ըստ չափոյ պիտոյից նոցին։

Երկրորդ՝ որպէս հանուրն նախադասի մասնականաց, այսպէս առաքեալքն հանուրց աշխարհի լոյս կոչեցան. եւ մարգարէքն միոյ ազգի. այլ եւ մարգարէքն տալ զհոգին այլում ո՛չ կարէին. եւ առաքեալքն ձեռն դնելովն միայն՝ տային զհոգին Սուրբ. եւ մարգարէանային ընդունօղքն. իսկ վարդապետք սուրբք՝ քարոզութեան նոցին հետեւօղք եւ որդիք ծնոցացն՝ երրորդ կարգին յետ նոցա։

Երրորդ՝ զի առաքեալք իննաքտեսք եղեն Քրիստոսի. եւ մարգարէք միջոցու ի բացեայ. եւ վրդապետք յետոյ նոցա։

Չորրորդ՝ զի շինօղ եւ հաստատօղ եկեղեցւոյ առաքեալքն են. եւ ձեռնտու նիւթոց մարգարէքն, եզր եւ պարիսպ վարդապետք։

Հինգերորդ՝ առաջին առաքեալքն իբր կատարումն բանից։ Երկրորդ մարգարէք նախանձայնք նոցին։ Երրորդ վարդապետք մեկնիչ եւ թարգմանք երկուցն քարոզութեանց։

Վասն Առաքելութեան Հարց.

Զի՞նչ է էութիւն առաքելութեան։

Պատասխանի. Առաքելութիւն վեցիւք կատարի։ Ի մեծէն ի փոքոյն. ի հնազանդութենէն. եւ ի գործոյն։ Ի հաղորդութիւն սոցա կայանայ ամենայնի ուրեք առաքելութիւն։

Հարց. Քանի՞ եղանակ է առաքելութեան։

Պատասխանի. Վեց եւ են այսոքիկ Մարդ ի մարդոյ առաքեալ։ Կամ մարդ ի հրեշտակէ։ Կամ մարդ յԱստուծոյ առաքեալ։

Դարձեալ՝ հրեշտակ ի հրեշտակէ առաքեալ։ Կամ հրեշտակ յԱստուծոյ առաքեալ։ Իսկ վերնագոյն սոցա. Աստուած առաքեալ։ Իսկ գործ առաքելութեանն է ըստ բազում օրինակ։

Առաջին վասն պատգամաց. որպէս Գաբրիէլ առ կոյս սուրբ։

Երկրորդ վասն միջնորդելոյ. որպէս «առաքեալն եւ քահանայապետ Խոստովանութեան մերոյ»։

Երրորդ ի մշակութիւն. որպէս «զծառայսն յայգին»։ Չորրորդ ի չարչարանս ինքեան. «որպէս զոչխար ի սպանդ վարեալ». եւ այլոց, որպէս «տանջանքն ի ձեռն հրեշտակի չարի»։

Հինգերորդ ի բժշկութիւն. «առաքեաց զբան իւր եւ բժշկեաց զնոսա»։

Վեցերորդ յիշխանութիւն. «առաքեաց զնոսա իշխանս ընդ ամենայն երկիր»։

Եօթներորդ զաւետարանն քարոզել. որպէս առաքեալք։

Ութերորդ զմարգարէսն։

Իններորդ վասն սրբութեան. ըստ կայծականն մարգարէին։

Տասներորդ վասն տեսութեան մեկնութեանն. որպէս առ Դանիէլին։

Վասն Մարգարէութեան Հարց.

Զի՞նչ է մարգարէութիւն։

Պատասխանի.

Մարգարէութիւն է կանխագիտութին ժամանակաց անցելոց՝ ներկայից՝ եւ ապագայից, բարի հոգւոյն միջնորդութեամբ։ Եւ այսպէս բացայայտի, զի երկու իրս խնդրին առ ի ճշմարիտ մարգարէ գոլ։ Նախ՝ զի յայտնեսցէ զծածուկն եւ զհեռաւոր իրն ժամանակաց, զի թ զմերձաւոր եւ զյայտնին ասսէ՝ ոչ է մարգարէ։

Երկրորդ՝ զի թէ ճանաչիցէ զհեռաւորն միջնորդութեամբ բարի հոգւոյն. զի թէ յայտնէ միջնորդութեամբ չար հոգւոյն՝ ոչ է մարգարէ. այլ ստոցն ծանօթութիւն. վասն այն ո՛չ կոչին ճշմարիտ մարգարէ պարզաբար. այլ բաղադրեալ. որպէս մարգարէ բահաղու. կամ մարգարէ բարձանց կամ անատառին։ Զորօրինակ՝ մեռեալ մարդ ո՛չ ասի պարզաբար մարդ, նոյնպէս եւ այս. որպէս ցուցաւ ի թագաւորութեանցն ԻԶ գլուխն, ԺԲ համարն։

Հարցում.

Ի քանի՞ս բաժանի մարգարէութիւնն.

Պատասխանի.

Ի հինգ։ Առաջին՝ ի բնական. որպէս երէոց, անասնոց թռչնոց, եւ մրջնաց. որպէս ցուցաւ ի վերոյ ի ԺԳ գլուխն, ԾԱ համարն։

Երկրորդ, արուեստական. որպէս բժիշկք, եւ նաւավարք։ Բժիշկք զհիւանդաց առողջութիւն եւ զցաւս. եւ նաւավարք զխռովութիւն ալեաց եւ զանդորրութիւն։

Երրորդ, դիւական. որպէս կռոց սուտ մարգարէքն. սեդեկիայն եւ այլոց բազմաց. որ այժմ երեւին ի պատասխանիս կախարդաց։ Նաեւ հաւակռիչք եւ գարէդիւթք որք ե բնաւ սուտք եւ ոչինչք։

Չորրորդ, գռեհիկ. զոր սովորութեամբ լուեալ ասեն՝ ձմեռն գայ, եւ զկնի այնորիկ գարուն ամառն եւ աշուն։ Եւ ի կարմրանալ երկնից ընդ երեկս եւ ընդ առաւօտս, զերաշտոց եւ զանձրեւոց ի փորձոյ ուսալք յառաջագուշակ լինին։ Ըստ այնմ «ասեն կեղծաւորք եւ լինի այնպէս»։ Իսկ հինգերորդ մարգարէութիւն է հոգեւոր եւ աստուածային գիտութեամբ զոր յայտնութեամբ Սուրբ Հոգւոյն ուսեալք խօսին առ ի զգուշութիւն մարդկան ի հոգեւոր շինուածս։ Եւ այս լինի ըստ չորից եղանակաց։ Նախ՝ երազօք. որպէս Սողոմոնի։ Երկրորդ՝ տեսլեամբ. որպէս Եսայեայ։ Երրորդ՝ երեւակութեամբ. որպէս Եղիսէին ի տեսանել զզօրս հրեշտակացն, եւ մանկանն ոչ տեսանել։ Չորրորդ՝ զմիտս լուսաւորելով յայտնապէս առանց երեւակայութեան միայն միտքն լուսաւորեալ ի շնորհաց հոգւոյն. որպէս Մովսէսին որ ասէր «ոչ տեսլեամբ եւ երազօք խօսսեցայց եւ երեւեցայց քեզ. այլ բերան ի բերան դէմ յանդիման տեսլեամբ»։ Սոյնպէս եւ Դաւթին մարգարէութիւնս՝ մտաց լուսաւորութեամբ երգէր զամենայն սաղմոսն ի Հոգւոյն Սրբոյ։

Վասն Վարդապետութեան Հարց.

Քանի՞ է վարդապետութեան եղանակ։

Պատասխանի.

Չորս. այսինքն սահմանական. բաժանական. ապացուցական. եւ վերլուծական։ Եւ զայսոսիկ գտցես ի սկիզբն նախերգանի գրոյս սակաւուք։ Այլ Գ են եղանակ իմաստից։ Նախ բնական խելքն. որ ի բարեխառն կազմուածոյ հանդիպի. որպէս էր՝ Ակիտոփէլին եւ Քուսեայ բարեկամին Դաւթի։ Երկրորդ ի կրթութենէ ուսմանց. որ արտաքուստ կրթութեամբ ստանայ. որպէս Պղատոնին եւ այլոցն։ Երրորդ ի շնորհաց հոգւոյն. որպէս մարգարէիցն եւ առաքելոցն։ Եւ որոց պարգեւի մասնաւոր այս շնորհ, թէ եւ ո՛չ բոլորապէս ըստ նոցայն։

Դարձեալ՝ Դ են կարգ գիտոթեան։

Նախ՝ որ գիտէ. եւ թէպէտ գիտէ, ասէ թէ չեմ բաւական խօսելոյ։ Սա իմաստուն է եւ հեզ. ուսիր ի սմանէ.

Երկրորդ՝ գիտէ որ ոչ գիտէ. եւ խոստովանի թէ ո՛չ գիտեմ։ Եւ սա բարի է. ուսո զսա։

Երրորդ՝ ոչ գիտէ. եւ անգիտանայ թէ ոչ գիտէ եւ խօսի անգիտութեամբը։ Սա յիմար է ո՛չ գիտէ զտկարութիւն իւր որպէս չար հիւանդ. զարթո՛ զսա։

Չորրորդ՝ որ ոչ գիտէ. եւ գիտէ որ ոչ գիտէ, բայց սնափառ հպարտութեամբն լլկի եւ յանդգնի խօսիլ զոր ո՛չ գիտէ։ Այսպիսին տգէտ եւ լիրբ է. փախիր ի նմանէ։ Այլեւ ոմանք ասեն եւ ո՛չ առնեն. չար է։ Եւ ոմանք առնեն եւ ո՛չ ասեն. բարի է։ Ոմանք ասեն եւ առնեն. բարեգոյն է։ Ոմանք ո՛չ ասեն եւ ո՛չ առնեն. չարագոյն է։ Նոյնպէս՝ որք լսեն եւ ո՛չ առնեն, չար է։ Եւ որք ո՛չ լսեն եւ առնեն, առաւել բարեգոյն է։ Եւ որք ո՛չ լսեն եւ ո՛չ առնե, չարագոյն է։

Այսպէս՝ գիտել եւ ոչ ասել՝ չարէ։ Ոչ գիտել եւ ասել չարագոյն է։ Ոչ գիտել եւ ոչ ասել միջակնէ։ Գիտել եւ ասել բարի է։

Այսքան վասն նախկին սպասաւորաց եկեղեցւոյ. այսինքն Առաքելոց Մարգարէից եւ Վարդապետաց։ Այլ իմաստութիւն եւ հանճար զանազանեալ է ի վերոյ ի ԺԶ գլուխն, ԻԷ համարն տես անդ։

(Պրակ Ե) Վասն կրկին իշխանութեան

Քանի՞ են իշխանութիւնք ամենայն։

Պատասխանի.

Իշխանութիւնք ամենայն ի վերուստ յԱստուծոյ են իջեալ առ ի մարդիկ վասն կարգաւորելոյ զնոսա։ Որպէս ասէ առաքեալն, «ոչ ուստեք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յԱստուծոյ. եւ որ կարգեալ են՝ յԱստուծոյ են կարգեալ»։ Այլ արդ կրկին է իշխանութիւն այսինքն հոգեւոր եւ մարմնաւոր. վասն զի կրկին է մարդն. հոգին եւ մարմին։ Յաղագս որորյ կացոյց հոգեւոր իշխան զխահանայս. զի հոգէպէս ուղղեսցեն զմարդիկ եւ արգելցեն ի մեղաց։ Եւ մարմնաւոր իշխան զթագաւորս եւ զբռնակալս. զի մարմնապէս կառավարեսցե զմարդիկ եւ խրատեսցեն վասն մեղաց։ Եւ զի քահանայք իշխանք են՝ ասէ օրէնքն «զիշխանս ժողովրդեան քո մի՛ հայհոյեսցես»։ Եւ այս Բ իշխանութիւնս այսպէսս զանազանին։

Նախ՝ զի մարմնաւորին հնազանդիմք յոչ կամաց. բռնութեամբ եւ ի հարկէ։ Իսկ հոգեւորին հնազանդիմք կամաւ որպէս Աստուծոյ։ Զի այս որդիական երկիւղէ, եւ այն ծառայական։ Այն անասնական, եւ այս բանական։

Երկրորդ՝ զի մարմնաւորն իշխէ՛ որքան մերձ է եւ ձեռնհաս։ Իսկ հոգեւորն իշխէ՛ ի մերձաւորս եւ ի հեռաւորս։ Զի տեղիք զիշխանութիւն նորա եւ զսուր ո՛չ արգելուն. Ո՛չ ամրոց, ո՛չ պարիսպ կամ զօրք կամ այլ ինչ։

Երրորդ՝ մարմնաւորն իշխէն միայն ի մարմին եւ ի կեանս. այլ յետ մահու ո՛չ։ Ըստ այնմ «մի երկնչի որ զմարմին սպանեն եւ զհոգին ո՛չ»։ Իսկ հոգեւորն իշխէ՛ ի հոգի եւ ի մարմին։ Ուստի յայտ է զի պատժէ զմարմին. եւ կապէ զհոգին իկեանս եւ ի մահ։ Զի թէպէտ մեռանին թէ իշխանն եւ թէ իշխեցեալն, իշխանութիւնն ո՛չ փափանի։ Ըստ այնմ «զոր կապիցէք յերկրի, եղիցի կապեալ յերկինս»։

Վասն Կանանց Հարցումն։

Զի՞նչ է կանոն։

Պատասխանի։ Ստուգաբանութեամբ կոչի կանոնն քանոն. այսինքն ուղղութիւն եւ կարգ եւ օրէնք։ Իսկ մեկնութեամբ կոչի սահման։ Նախ՝ որպէս սահմանն պարունակէ զընդհանուր սահմանեալսն որպէս մարդոյ զմարդ։ Այսպէս եւ կանոնն պարունակէ զընդհանուր կանոնեալսն։ Երկրորդ՝ որպէս սահմանն բաժանէ զմարդն ի ձիոյ։

Այսպէս եւ կանոնն բաժանէ զհաւատացեալսն յանհաւատից։ Երրորդ՝ որպէս որք ելեալ ի սահմանէն՝ ոչ են ի նոյն տեսակն։

Այսպէս. որք ելեալ ի կանոնէն՝ չեն ի նոյն կարգ քրիստոնէից։ Եւ այսու զանազանին։ Նախ՝ զի սահմանն բնութեան է իսսկ կանոնն անձին։ Երկրորդ սահմանն գոյացութիւն է. իսկ կանոնն պատահումն։ Երրորդ՝ սահմանն իրին է. իսկ կանոնն գործոյն։ Եւ վասն ուխտին եւ սահմանի ասացաւ ի վերոյ ի ԻԲ Գլուխն, ԿԵ համարն։

(Պրակ Զ) Վասն կապելոյ եւ արձակելոյ

Զի՞նչ կապելն եւ արձակելն։

Պատասխանի։

Կրկին իշխանութիւն է զոր ունի քահանայն. զի կապելն որոշելն է. սարկաւագին որ որոշէ զանմաքուրն յեկեղւոյ։ Իսկ արձակելն որ է մերաւորել եւ հաղորդել՝ է յատուկ քահանային։ Այլ վերնագոյն է քահանայն. վասն որոյ ունի զկրկինն։ Սոքա են Բ սուրքն բաւական որ ասաց Պետրոս «են աստ Բ սուրք»։

Եւ սոքա են սուր երկսայրիք տուեալ ի ձեռս քահանայից զինուորաց Քրիստոսի. զի յաջ եւ յահեակ հարցեն. այսինքն զսատանայ եւ զչարսն ի մարդկանէ որք հակառակին բարեաց։ Դարձեալ զհերձուածօղս եւ զհեթանոսս. որք ընդդէմ հաւատոց եւ գործոց զինին։ Այլ գիտելի է, զի քահանայն զինուոր է. ոչ զոր ինքն կամի եւ ախորժէ զայսն կապէ եւ արձակէ. այլ զոր հաճոյ է զօրավարին Քրիստոսի։ Զի քահանայն արդարութեանն Աստուծոյ հրեշտակ է. այսինքն յայտնօղ եւ թարգման. ըստ այնմ «հրեշտակ Տեառն Աստուծոյ ամենակալի է». ըստ յայտնութեան կամաց Տեռան պարտ է որոշել կամ լուծանել։ Յայս միտս Տէրն յորժամ խոստացաւ տալ զիշխանութիւնս Պետրոսի՝ ասէ «մարմին եւ արիւն ո՛չ յայտնեաց քեզ. այլ հայրն իմ որ յերկինս է». Եւ յորժամ առաքելոցն ետ՝ նախ փչեաց ի նոսա զՀոգին Սուրբ, եւ ապա ետ իշխանութիւն կապելոյ եւ արձակելոյ։ Որ նշանակէ թէ ի յայտնութենէ Աստուծոյ եւ ի շարժմանէ Հոգւոյն Սրբոյ պարտ է ներգործել զայդ իշխանութիւն։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ապա թէ զամենայն ոք առ հասարակ կապէ կամ արձակէ, այսինքն օրհնէ կամ անիծանէ, ո՞չ կատարի։ Ասեմք թէ ոչ։ Նախ՝ թէ անկարգաբար կապէ. որպէս քահանայ զեպիսկոպոս կամ զկաթողիկոսս. կամ սարկաւագ զքահանայ. այս ոչ կատարի։ Որպէս Դիմոփիլոս կիսասարկաւագ զքահանայ ոմն արտաքսեաց յեկեղեցւոյ. զոր յանդիմանէ սուրբն Դիոնէսիոս յութերորդ թուղթն իւր։ Երկրորդ՝ թէ զանպարտս անիծէ։ Երրորդ՝ վասն ախտի. այսինքն փառաց կամ մախանաց. կամ ագահութեան ընչից. կամ այլ ինչ այսպիսեացս. ոչ կատարին կապանքն։ Զի թէպէտ քահանայն եւ բանքն նոյն է, այլ ոչ գիտաւորութիւն։ Զոր օրինակ, քահանայ ոք ի վաճառանոցն ի բազում հացս եւ ի գինիս ասասցէ «այս է մարմին իմ եւ արիւն իմ, » ոչ կատարի. զի ոչ ունի զդիտաւորութիւն։ Նոյնպէս եւ աստ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, անպատշաճ է Աստուծոյ իշխանութեանն անկատար մնալ։

Ասեմք առ այս թէ՝ անկատար մնայ ըստայնմ որ ի յանիծելն ո՛չ կատարի. այլ ըստորում դառնայ ի յանիծօղն կատարի։ Ըստ Սողոմոնի «որպէս թռչուն ի բունոյ դադարի, այնպէս են եւ անէծք անզգամի»։ Նոյնպէս եեւ արձակելն այսինքն օրհնելն ոչ կատարի. թէ այնպէս անկարգաբար իցէ։ Որպէս թէ զվերնագոյնն կամ զանարժանս կամ վասն ախտի ինչ օրհնել կամ ձեռնադրել։ Այլ զոր հոգին յայտնեսցէ զարժանիսն՝ նմա կատարի։

Եւ թէ ոք ասիցէ, Աստուած վերնագոյն է եւ հանապազ օրհնեմք զնա, այլ եւ զսուրբ նորա։

Ասեմք առ այս, թէ օրհնելն կրկին է. այսինքն առ վերինս եւ առ ներքինս։ Վերինն որ առ Աստուած եւ առ սուրբս, երբեմն յայտնաթիւն լսի։ Երբեմն գոհութիւն եւ բարեբանութիւն։ Երբեմն մաղթանք եւ աղաչանք։ Եւ այսպէս հանապազ օրհնել պարտ է զԱստուած. ըստ որում «օրհնեցից զՏէր յամենայն ժամ զի մեզ է շահ եւ օգուտ։ Այլ եւ զայս սրբապէս եւ մի անարժանութեամբ. զի ասէ նոցա «ընդէ՞ր բնաւ պատմես զարդարութիւն իմ» եւ այլն։ Նոյնպէս եւ առ Սուրբս օրհնութիւն։ Իսկ առ ներքինս օրհնելն՝ իշխանութիւն եւ շնորհաց տալն թարգմանի. որ քահանայն կամ եպիսկոպոսն տայ. որպէս ցուցաւ ի վերոյ ի ԻԳ գլուխն, ՀԵ համարն։

Եւ թէ ոք ասիցէ, թ վասն ախտի կամ ագահութեան զանարժանս ձեռնադրեն՝ ո՞չ կատարի։

Ասեմք առայս, թէ ձեռնադրելն իցէ անարժան՝ ոչ առնու շնորհս. այլ դատապարտի ինքն եւ ձեռնադրօղն. զի զսրբութիւն՝ շանց ետ. Իսկ թէ ձեռնադրօղն իցէ անարժան, միայն ինքն ոչ օգտի. այլ դատապարտի. իսկ շնորհն կատարի ի յընդունօղն։ Որպէս մինչ անարժան քահանայն պատարագէ, այլքն հաղորդին սրբութեան. այլ ինքն դատապարտի։

Իսկ թէ երկոքին եւս իցեն անարժանք, շնորհն ոչ ինչ է օգուտ։ Այլ դատապարտութիւն լինի երկոցունցն։ Զոր օրինակ, արեգական լոյսն տկար աչաց վնասիչ է եւ ոչ օգուտ. եւ ջուր չորացեալ տնկոյ։ Նոյնպէս եւ զամենայն օրհնելիս իմա։ Արժանաւորքն օրհնել պարտին. եւ զարժանաւորս. եւ արժանապէս։ Եւ արտաքոյ սոցա անկատար է օրհնելն կամ արձակելն։

Եւ թէ ոք ասիցէ, յայտնեա ապա զո՞րս պարտ է կապել կամ արձակել։

Ասեմք, եթէ որք ի հաւատս ունին թիւրութիւն. որպէս հարձուածօղք եւ վնասիչք եկեղեցւոյ. եւ որք ի զազիր վարս պղծեալեն գործովք եւ վնասեն զինքեանս. եւ անզեղջք են առ երկոսին. յետ մի անգամ եւ երկիցս խրատելոյ, որոշեսցին յեկեղեցւոյ եւ պատժեսցին։ Ըստ այնմ «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։ Նոյնպէս եւ որք անբիծ են հաւատովք եւ սուրբ գործովք. եւ կամ որք զղջացեալ յետս դառնան ի մեղաց եւ ի հերձուածողաց. նոցա՛ է արձակումն եւ օրհնութիւնն. Եւ բաց յայսցանէ եւ արտաքոյ սոցա, ո՛չ օրհնութիւն եւ ո՛չ անիծանին. ո՛չ կապին եւ ո՛չ արձակին։

Այլ որ այպէս իրաւամբք կապասցի որպէս յԱստուծոյ շարժեալ։ Իսկ որ անհնազանդ է, Աստուծոյ է անհնազանդ։

Ըստայնմ «որ զձեզ արհամարհ է զիսս արհամարէ»։ Եւ տե՛ս, զի սսիմէին որքան յամեաց ի քաղաքն ըստ հրամանի սողոմոնի ո՛չ մեռաւ զերիս ամս։

Եւ յորժամ ել արտաքոյ քաղաքին թողեալ զկապանս սողոմոնի՝ սպանաւ։ Այսպէս լիցի ամենայն անհնազանդ կապեալ. վասն որոյ այնպիսին կրկին ունի պատիժ։ Մին զկապանաց, եւ միւսն զհակառակութեան։ Նոյնպէս եւ հնազանդեալքն արձակման՝ կրկին պսակեսցին։ Իսկ կապելն ի դէմս մեղացնէ եւ մեղսասիրաց. որպէս Տէր մեր ընդ խաչափայտին։ Եւ արձակելն ի դէմս շնորհաց է եւ սրբոց։ Դարձեալ՝ կապի մեղքն, եւ լուծեալ ազատի անձն որ կապեալն էր։ Դարձեալ ի պատիժս։ Եւ նախ մաքրելն է ի մեղաց, եւ ապա լուսաւորելն ի շնորհաց։

Զոր օրինակ՝ նախ լինի սարկաւագ, եւ ապա քահանայ։ Եւ որպէս նախ զգայականն եւ ապա բանականն։ Եւ նախ զօրութեամբ, եւ ապա ներգործութեամբ։ Ըստ այսմ կարգի նախ կապելն է եւ ապա արձակելն. որպէս ասաց Պետրոսի։

Այլ սոքա ամենեքեան նախկին եւ պատուականք են. այսինքն քահանայ քան զսարկաւագ. եւ բանական քան զգայական. եւ ներգործութեամբ քան զօրութեամբ։ Այսպէս արձակելն քան զկապելն։ Վասն որոյ ի վերնատունն յորժամ փչեաց յառաքեալսն՝ նախ ետ զարձակելն եւ ապա զկապելն։ Իսկ յերկրի եւ յերկինս, այսինքն ի կեանս եւ յետ մահու։ Դարձեալ՝ երկրիւ զգործ, եւ երկնիւ զպատիժնէ իմանալ։ Դարձեալ՝ յերկրի ի կատարմանէ, եւ յերկինս ի սկզբանէ իշխանութեանն. եթէ կապելն եւ եթէ արձակելն։

Եւ գիտելի է, թէ քահանայոմն զժողովուրդ իւր կապիցէ, այլ քահանայ ո՛չ կարէ արձակել։ Եւ թէ եպիսսկոպոս զիւր քահանայն կապէ, այլ եպիսկոպոս ո՛չ կարէ արձակել։ Նոյնպէս եւ աթոռակալքն որ ի չորս աթոռս, այլ զայլոց վիճակեալ ո՛չ կարէ կապել եւ ո՛չ արձակել։ Նոյնպէս եւ ի նոյն աթոռն, վերջինն զառաջնոյն ո՛չ կարէ փոխել կանոնս եւ զկարգ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, այլավիճակք այլ եւ այլ աթոռոց ճշմարիտ երեւի զի ինքնագլուխք են։ Իսկ ի համակարգսն վերջինն զառաջնոյն ընդէ՞ր ոչ փոխէ զկանոնսն։

Ասեմ առ այս, եթէ համակարգ եւ համ իշխանք են վերջինն ընդ առաջնոյն ի կարգել եւ ի յուղղել. այլ ո՛չ ի թիւրել եւ ի քակել. զի առաջնոյն աւանդապահէ վերջինն նոյն մտօք եւ նոյն կամօք։ Յաղագս որոյ ո՛չ կարեմք զառաջնոյն հայարպետաց կարգ կամ զկանոնս զպահք կամ զայլ ինչ թիւրել եւ փոխել։ Այլ կարէ յաւելուլ ի նոյն տեսակն ուղղութիւն եւ կարգ։ Որպէս որք յԵփեսոս՝ զնիկիականն ուղղութիւն ո՛չ քակեցին. այլ ի նոյն տեսակ նոր կանոնս կարգեցին ի հաւատս ուղիղ։ Վասն որոյ զայս Գ ժողովքս տիեզերական եւ միմեանց համաձայն ընդունիմք. այլ զքաղկեդոնին ո՛չ ընդունիմք, զի ընդ դէմ է առաջնոցն եւ կաքտումն դաւանութեան տօնից կարգաց եւ կանոնաց ամենայնիւ։ Եւ դարձեալ կարէ վերջինն զառաջնոյն թիւրութիւնն ուղղել եւ զանիրաւ կապեալն արձակել. որպէս աստուածաբանն Գրիգոր զԱրիանոսացն։ Եւ սուրբն Յոհան Օձնեցին զԵզր կաթողիկոսին եւ զայլոցն որք թիւրեալք էին զկնի քաղկեդոնի։

Եւ թէ ոք ասիցէ, այս առաջնոյն, զի վերջին կարէ ուղղել. այլ ո՛չ կարէ թիւրել։ Իսկ համակարգ քահանայք կամ եպիսկոպոսք զնոյն ոմն ընդէ՞ր ոչ կապեն կամ արձակեն։

Ասեմք առ այս, եթէ համակարգ են քահանայք կամ եպիսկոպոսք են քահանայք կամ եպիսկոպոք որպէս առաքեալքն. այլ ունին զվիճակ եւ ժողովուրդ այլեւ։ Զի եպիսկոպոսն փեսայ է եւ վիճակն հարսն. նա միայն իշխէ։ Իսկ քահանայս դնէ՝ որ խոստովանահայր է եւ գիտէ զկարն եւ զորքանն մեղաց։ Եւ զոր նա կապէ, այլքն ո՛չ արձակեն։ Որպէս որ կապեաց զհոգիս ի մարմնի՝ նա արձակեսցէ։ Եւ դարձեալ՝ որպէս Բանն Աստուծոյ անէծ Ադամ, նոյն բանն դարձեալ օրհնեաց մարմնովն. թէպէտ մի է գործ Երրորդութեան։ Եւ որպէս Եղիա որ կապեաց զերկինս եւ փախեաւ ի Սիդոն։ Նոյն նմա հրամայեաց Աստուած բանալ զերկինս։ Նմանապէս եւ այս։ Այլ անիաւ կապեալն արձակեսցի. եւ կապօղն պատժեսցի. ոչ միայն ի համակարգից, այլ եւ ի ներքնոց։

Այս քան առ այս։

(Պրակ Է) Յաղագս ժողովոց որ եղեն

Յորո՞ւմ ամի եղեն ժողովքն. եւ ո՞ւր. եւ վասն է՛ր։

Պատասխանի.

Առաջին ժողովն եղեւ ի Նիկիայ սրբոց հարց. զկնի ՅԺը՝ կամ ՅԼ ամի ծննդեանն Քրիստոսի. եւ ի Ի ամի թագաւորութեանն Կոստանդինոսի։ Եւ պատիրարգունք էին անդ,

Արիստակէս հայոց։

Մակար Երուսաղէմի։

Եւստաթէոս Անտիոքու։

Սեղբեստոս Հռօմայ։

Մետրոփանոս Կոստանդնուպօլսի։

Աղէքսանդրոս Աղէքսանդրու։

Ընդ դէմ Արիոսի կատաղելոյ ՅԺը հարք սուրբք։

Երկրորդ՝ յետ ԿԵ ամի եղեւ Կոստանդնու պօլսի ժողովնի չորրորդ ամի թագաւորութեանն Թէդոսի մեծի։

Եւ Պատրիարգունք էին անդ, Ներսէս հայոց։ Կիւրեղ Է մի։ Դամասոս Հռօմայ. Նեքտառիոս Կոստանդնուպօլսի։ Տիմոթէոս Աղէքսանդրու. Մելիտոս Անտիոքայ։ ՃԾ հարք ընդդէմ Մակեդոնի հայհոյչի հոգւոյ սրբոյ։

Երրորդ ժողովն զկնի ԽԲ ամի եղեւ Յեփեսոս ի թագաւորութեանն Թէոդոսի փոքու ի ԺԱ ամի նորին։ Եւ Պատրիարգունք էին անդ։ Սահակ հայոց՝ թղթով միաբանեալ։ Յոբնաղ Երուսաղէմի։

Կէլէստիանոս Հռօմայ։

Կիւրեղ Աղէքսանդրու։

Յոհան Անտիոքայ՝ թղթով միաբանեալ. ԲՃ հարք ընդդէմ Ներտորի որ Բ բնութիւն ասէր եւ Բ որդի. կրկին կամք եւ կրկին ներգործութիւն Քրիստոսի. եւ զաստուածածինն մարդածին։

Չորրորդ, առ նոյն թագաւորն զկնի ԻԴ ամի եղեւ արժանաւոր ժողովն Եփեսոսի Ընդդէմ Եւտիգի. որ առաչօք ասէր զտեառն մարդանալն։ Եւ ընդդէմ Փլաբիանոսի որ Բ բնութիւն ասէր։

Եւ գլուխ ժողովոյն էր սուրբն Դէոսկորոս աղէքսանդրացի։ Յոբնաղ Երուսաղէմի։ Դոմնաս անտիոքայ։ Լեւոն Հռօմայ։ Եւ թղթով նզովեցին զԵւտիքէս եւ Փլաբիանոս եւ զԴոմնաս եւ զՏումարն Լեւոնի։

Հինգերորդ, յերկրորդ ամի թագաւորութեանն Մարկիանոսի եղեւ ժողովն Քաղկեդոնի։ Զի Պողքէր քոյր թագաւորին Թէոդոսի ի կուսանաց վանս էր. եւ պղծեցաւ պոռնկութեամբ ի Մարկիանոսէ. եւ ապա եղեւ կին նմա եւ ասեն թէ ի Նեստորէ էր մկրտեալ։

Եւ էր սիրելի Փլաբիանոսի. եւ Լեւոնի. եւ Թէոդորիտոսի զորս Նզովեցին Յեփեսոս. եւ վասն նոցա վրէժխնդրութեանն արարին ժողով ՈԼԶ եպիսկոպոսաց. եւ ընկալան զթուղթն Լեւոնի. եւ զնզովեալն Յեփեսոս զՓլաբիանոս ընկալան. եւ զԹէոդորիտոս եդին գլուխ ժողովոյն վասն մարդահաճութեան թագուհւոյն եւ թագաւորին. եւ զԴէոսկորոս հայրապետն Աղէքսանդրու, եւ զՊետրոս Անտիոքու, եւ զՏիմոթէոս եւ զԱնատօլ, եւ զայլս բազումս խոտեցին. եւ վկայեցին նոքա ճշմարտութեան։ Եւ յետոյ բազումք զղջացան եւ ասացին, պատառեցաք զկանոնս հաւատոյ։ Եւ գրեցին ապաշխարութեամբ խոստովանութիւն եւ եդին ի տապանին Գադայ՝ յեկեղեցւոջ սուրբ վկային Դեմետրեայ։ Եւ Յովսէփ փալանացի, եւ Ե զնակ Կողբացի թարգմանիչք, դարձեալ էին յաթենայ ա եկեալ ի Կոստանդնուպօլիս. լուան զժողովոյն եւ գնացին ի քաղկեդոն. զի չէր յոյժ հեռի ի ճանապարհէն որով գային ի հայս. եւ նոքա զամենայն ինչ ծածկապէս տեղեկացան. զի ժողովեալքն ի Քաղկեդոն ակն առիթ թագաւորին եւ կնոջ իւրոյ. եւ զարհուրեցան ի սպառնալեացն. եւ զնեստորի կարծիսն հաստատեցին. զերկու բնութիւնս. եւ զԲ կամսն. եւ զԲ ներգործութիւնսն։ Բայց միայն զի խաբէութեամբ Աստուածածին ասացին զկոյսն սուրբ։ Եւ զնետոր նզովեցին։ Եւ յոլովք ի գիտողացն ասացին, թէ հաւատք զնետորին հաստատէք զնա ընդ է՞ր նզովէք։ Իսկ Յովսէփ եւ Եզնակ եկեալք ի հայս պատմեցին զամենայն ստուգութեամբ։

Եւ Պետրոս Անտիոքու պատրիարգն եւ սուրբն պարսամ գրեցին ի հայք եւ զգուշացուցին. եւ նզովեցին զհաւանեալսն Մարկիանոսի։ Եւ սուրբն Սիմէոն սիւնակեացն այրեաց զթուղթն դաւանութեանն Քաղկեդոնի՝ զոր գրեալ էր թագաւորն Մարկիանոս աղաչանօք առնու. եւ նզովեաց զթղտատարն որ էր Թէոդորիտոս գլուխ ժողովոյն։ Եւ սուրբն Ղուկիոս սքանչելագործ եւ մարգարէաշնորհ, գրեաց առ Մարկիանոս, թէ սուգ զգեցուցեր առաքելոց եւ մարգարէից. եւ արգելաւ Հոգին Սուրբ յօրհնելոյ զպատարագն եւ զաւազան մկրտութեան։ Եւ զայլ ամենայն որպիսութիւն չար ժողովոյն Քաղկեդոնի գտցես ի պատմագրիս Միխայէլի։

Ի թագաւորութեանն Յուստիանոսի եղեւ դարձեալ Ե երրորդ ժողով ի Կոստանդնուպօլիս։ Եւ հայրապետք էին անդ, Եւտիգէս Է մի, Աբիլիդոս Հռօվմայ։ Եւտիգոս Կոստանդնու Պօլսի։ Ապօղինար աղէքսանդրացի։ Սոմնաս Անտիոքայ։ Յորում զՈրոգինէի գրեալսն խոտեցին. եւ զսուրբն Եւագրիոս միայնակեաց՝ եւ զհրաշալի այրն Աստուծոյ զԴիդիմոս՝ Նզովեցին։

Արար Զ երրորդ ժողով՝ Ագաթոն պապն Հռօմայ. ի թագաւորութեան Հօրն Յուստիանու ի Կոստանդնուպօլիս։ Եւ Պատրիարգունք էին անդ, Գէորգէոս Կոստանդնու Պօլսի։ Թէոփիլոս Անտիքու. Պետրոս Աղէքսանդրի։ Եւ աքսորեցին զԹէոդորոս զփարանու եպիսկոպոսն։ Զոնորիոս ի Հռօմայ։ զԿիւրղոս յաղէքսանդրէ։ ԶՍարգիս Յեւպրամիու։

ԶՄակարիոս Յանտիոքու, եւ զաշակերտն իւր զՍտեեփաննոս։ Եւ զՊոլոքոնոս աշակերտաց բազմացց վարդապետ. եւ ծեր, որ զմեռելս յարուցանէր սքանչեօք։ Եւ պատճառ սոցա այն էր, զի Քրիստոս մի բնութիւն ասէին. եւ ինքեանք սահմանեցին Բ բնութիւն. Բ գործք եւ Բ կամք. Իսկ Է երրորդ ժողովն եղեւ ի թագաւորութեանն միւս Կոստանդեայ որոյ մայրն եռինէ։ Ի Նիկիայ յաղագս զպատկերս անարգելոյ։ Եւ Պատրիարգունք էին անդ, Եղիա Երուսաղէմի։ Անդիանոս Հռօմայ Տարտարոս Կոստանդնու Պօլսի։ Պօղիտիանոս Աղէքսանդրու։ Թէոդորոս Անտիոքայ։ ԳՃԿԵ եպիսկոպոսունք։ Եւ նզովեցին զչպատուօղսն պատկերաց։ Այսոքիկ են յայտնի ժողովք ազգաց։