Գիրք հարցմանց · 9/12

(Պրակ Ը) Առանձին Ժողովք Հայոց

Եւ որպէս այսոքիկ ժողովք ընդդէմ հասարակ հերձուածողաց, նոյնպէս եւ առանձին ժողովք եղեւ ազգիս հայոց Է երորդ։ Երբեմն ժամանակաց, ուր ուրէք մտանէին հերձուածօղք եւ սերմանէին զորոմն աղանդոց։ Եւ ժողովեին հարքն սուրբք խլիչք ապականութեան, եւ սրբէին զեկեղեցի սուրբ։ Եւ չորրորդն ի սոցանէ եղեւ յաթոռ վիճակի սրբոյն Գրիգորի հանուրց։ Եւ երրորդն յաթոռս աղուանից սրբոյն Գրիգորիսի շառաւիղի նորին Հսկողի։

Առաջին ժողոն եղեւ ի տանսս Թորգոմայ յարեւելից կողմանս զկնի Է երորդ ամի վախճանելոյ մեծին Սահակայ։ Ժողովեալ Խ եպիսկոպոսաց եւ բազում վարդապետաց եւ ժողովրդոց. կողմակալք եւ մարզպանք, մեծամեծօքն հայոց, եւ սպարապետն վարդան ազգայնօքն իւր։ Եւ վերստին հաստատեցին զկարգեալսն սրբոյն Գրիգորի եւ Ներսէսի եւ Սահակայ եւ Մաշտոցի։ Եւ գրեցին գիրս կանանոց գլուխ Ի, ընդդէմ եկամուտ թուլութեանցն։ Եւ ի նոյն ժամանակս ասի լեալ անիծեալ ժողովն Քաղկեդոնի։

Երկրորդն է ժողովն Թէոդուպօլսի, որ այժմ կոչի Կարնոյ քաղաք, ո՛չ այն զոր յետոյ հերակլ Քաղկեդոնի ժողովեաց եւ խաբեաց զեզր կաթուղիկոսն հայոց։ Այլ հրամանաւ մեծի թագաւորին ուսստիանեայ ժողովեցան յունաց եւ հռոմոց եւ հայոց եւ վրաց եւ աղուանից եպիսկոպոսունք. եւ կաթողիկոսն հայոց Սահակ. եւ հասստատեցին զկանոնս երից սուրբ ժողովոյն որ ի Նիկիայ ի Կոստանդնու Պօլիս՝ եւ Յեփեսոս։ Եւ Նզովեցին զանդամն Մարկարաու եւ զարտեմոնի, եւ զտումարն Լեւոնի. եւ միաբանեցան ի մի հաւատս սուրբ առաքելոցն։ Եւ ի կանոնս սուրբ ժողովոյն ինչ պետք էին յաւելին գլուխս Թ ի զգուշութիւն եկեղեցւոյ։

Երրորդ ժողովն է Դվնայ, ի չորրորդ ամի թագաւորութեանն Կոստանդեայ հռոմաց. հրամանու մեծի Կաթողիկոսին հայոց Ներսէս Շինողի. եւ այլ Է եւ Ժ եպիսկոպոսաց՝ եւ վարդապետաց բաղմաց եւ իշխանաց։ Եւ նորոգեցին զթուլութիւն եւ զերկպառակութիւն ինչ եկեղեցւոյ. եւ հաստատեցին գիրս կանոնականս Բ Ժան գլխոյ։

Չորրորդ՝ մեծ եւ արժանաւոր ժողովն եղեւ ի Մանազկերտ. ի ՃՀԴ թուականին. հրամանաւ եւ արդեամբք գիտնաւոր եւ մեծ իմաստասիրին Յոհաննու կաթողիկոսին հայոց օձնեցւոյ։ Որ կանոնական գլխօք պայծառացոյց զկարգ եկեղեցւոյ եւ զուղղափառութիւն հաւատոյ. զոր Զ ամա յառաջ եղծեալ էր եզրի կաթողիկոսի. որ եզր եղեւ հաւատոց ուղղութեան. եւ հրամանաւ հերակալի հաւանեցաւ ժողովոյն Քաղկեդոնի. կացեալ Զ կաթողիկոսք նոյն աղանդովն որ են այսոքիկ։ Եզր. Մովսէս. Անաստաս. Իսրայէլ. Սահակ. Եղիա. Մինչ եկաց երկրորդ լուսաւորիչն հայոց եւ կրկին Կիւրղոս սուրբ իմաստասէրն Յոհան. եւ լուսավորեաց զեկեղեցի։ Այլ որ ՃԾ ամաւ յառաջ եկին ի հայք՝ ասորիք արք քաջաբանք, եւ կամեցան սերմանել զաղանդն Ներստորի. որք նզովեալ որոշեցան. բայց ոմանք ընկալեալ էին եւ թարգմանեալ ի նոցանէ գիրս սուտս, ԶԳօրտոսակ, ԶԿիրակոսակ։ ԶՊղի տեսիլն։ ԶԱդամայ ապաշխարութիւնն։ Եւ զԴիաթեկ զմանկութեան Տեառն։ Եւ զճիռա օրհնութեան։ Եւ զանթաքչելի մատեանս։ Եւ աետարանի մեկնութիւն զմանեայ. Եւ որ հաւատայ նոցա նզովի։ Այսպէս սրբեաց զեկեղեցի յամենայն ազանդոյ սրբոյն Յոհան. որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի ամէն։

Իսկ հինգերորդ ժողովն եղեւ ի վիճակս Գրիգորիսի. ի մայրաքաղաքն աղուանից պարտաւ։ Եւ Տէր Սիոն հայոց Կաթողիկոսն անդր հասեալ բազում եպիսկոպոսօք եւ մեծամեծ ազատօք հայոց եւ իշխանօք նոցին. ընդդէմ աղանդոց այնր ժամանակի, եւ թուլութեան կարգաւորաց եկեղեցոյ, եւ բռնութեան իշխանաց։ Գրէ կարգս կանոնապան ԻԴ գլխօք. եւ հաստատէ զեկեղեցի պայծա կարգօք եւ ուղղութեամբ։

Վեցերորդ ժողով եղեւ յամս Վաչագանայ արքայի աղուանից ժողովեալ բազում եպիսկոպոսաց յամենայն կողմանց. եւ իշխանաց եւ մեծամեծաց հայոց. կարգեցին սահմանս կանոնականս ԻԲ գլխով. եւ պայծառացուցին զեկեղեցի սուրբ։

Եօթներորդ՝ ժողովն Սիմէօնի աղուանից կաթողիկոսի եւ հայոց կաթողիկոսի Տէր Եղիայ։

Յորժամ անիծիւք աքսորեցին զՆերսէս եպիսկոպոս որ եղեւ աղանդովն Ներսէսի, եւ այլայլեաց զկարգ եւ զուղղափառութիւն հաւատոյ։ Զոր յառաջին ամին յորժամ նստաւ կաթողիկոս Տէր Սիմէոն, ի ձեռն Տէր Եղիայի մեծահանդէս ժողովմամբ պայծառացոյց զեկեղեցի կանոնական հաստատութեամբ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ օրհնելոյն յաւիտեանս ամէն։

(Պրակ Թ) Թէ ո՞րպէս ասի Գլուխ առաքելոցն Պետրոս

Պետրոս գլուխ է առաքելոցն. որպէս գրէ Դիոնէսիոս ԻԶ գլուխն եկեղեցական քահանայապետութեան.

Պատասխանի. Որ զգլուխն ընթերցար, զհամակարգն ընդէ՞ր մոռացար. Գլուխ ասսսէ եեւ համակարգ նոցին.

Եւ գլուխ կոչի վասն երից։ Նախ՝ վասն Դաւանութեանն նախկին. Երկրորդ վասն առաւել սիրոյն։ Երրորդ վասն ծերութեան։ Եւ համակարգ է նոցա ըստ առաքելութեան եւ ըստ քահանայապետութեան. զի ամենեքեան համահաւասար զիշխանութիւն առաքելութեա եւ քահանայապետութեան ի չորից։ Նախ՝ զի յետ յտէրութեանն հաւասար ետ զիշխանութիւն. փչեաց ի նոսա եւ ասէ, «զոր ոք կապիցէք կապեալ լիցի» եւ այլն։ Եւ թէ՝ «գնացէք աշակերտեցէք զամենայն հեթանոսս». որ է իշխանութիւն քահանայութեան։

Երկրորդ՝ զի մերձ ի համբարձումն ձեռն եդ ի վերայ նոցա եւ օրհնեաց զնոսա եւ արար զնոսա եռ հասարակ եպիսկոպոսունս։

Երրորդ՝ զի յետ համբարձմանն յորժամ էջ Հոգին Սուրբ, արար զնոսա կաթողիկոսուն առ հասարակ։ Եւ յայտ է յայսմանէ, որ կաթողիկոսն ո՛չ կարէ կաթողիկոս ձեռնադրել. այլ եպիսկոպոս առնէ։ Եւ յետ փոխման առաջնոյն՝ նստի կաթողիկոսն երկրորդ։ Որպէս եւ Քրիտոս արար. որքան մարմնով ընդ առաքեալսն էր՝ եպիսկոպոսունս արար զնոսա. եւ յետ համբառնալոյն՝ հոգւովն սրբով արար զնոսա կաթողիկոսունս։

Չորրորդ յայտ է, զի իւրաքանչիր առաքեալ զիւր վիճակն ընթացեալ ձեռնադրեցին եպիսկոպոսունս։ Որպէս Թադէոս ի հայք զԱդդէ եւ զԹէոփիլոս։ Թոմաս ի հնդիկս։ Յոհաննէս Յեփեսոս։ Եւ ո՛չ ոք գնաց առ Պետրոս ի Հռօմ. եւ ո՛չ Պետրոս յայլ վիճակ ձեռնադրեաց զոք։ Ապա յայտ է թէ համահասարք են երկոտասանքն իշխանութեամբ։ Որ եւ զդատողական աթոռս՝ երկոտասանիցն հաւասար շնորհեաց։ «Նստջիք ասէ եւ դուք յԲԺան աթոռ՝ դատել զԲԺան ազգն Իսրայէլի»։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ զի՞նչ է խորհուրդ երկոտասանիցն։

Ասեմք թէ՝ Տէրն երկոտասան գունդն ասաց հրեշտակաց իւրաքանչիւր դասուց։ Եւ ԲԺան կենդանակերպ յերկինս։ Երկոտասան ամիսք տարւոյ։ Եւ ԲԺան ժամք աւուր։ Երկոտասան անդամք մարմնով եւ դրունք։ Երկոտասան ազգ Իսրայէլի։ Եւ երկոտասան մարգարէքն։

Վասն որոյ եւ Տէրն ԲԺան թիւ ընտրեաց առաքելոցն, եւ ետ ԲԺան աթոռ դատողական։ Եւ թէ ոք ասիցէ, յորժամ համարգ են իշխանութեամբ ամենայն երկոտասանքն, ապա ո՞րպէսէ գլուխ առաքելոցն Պետրոս։ Ասեմք թէ՝ Պետրոս գլուխ է առաքելոցն՝ ո՛չ որպէս եպիսկոպոսն Քահանայից. կամ կաթողիկոսն եպիսկոպասաց։ Այլ որպէս ի մէջ համակարգից քահանայից մինն լինի հայր։ Եւ որպէս ի կենդանակերպս խոյն գլուխ է եւ առաջին։ Եւ որպէս ի դասս հրեշտակաց մինն գնդապետաց ԲԺան գնդին։

Եւ թէ ոք ասիցէ, երեւի թէ առանձին իշխանութօիւն ունի քան զայլսն։ Նախ՝ զի նմա ասաց «տաց քեզ զփականս»։ Եւ թէ՝ «դու դարձցիս եւ հաստատեսցես զեղբարս քո»։ Եւ թէ՝ «արածեա զոչխարս իմ»։

Ասեմք առ այս, թէ որպէս ի մէջ սերովբէից եւ քերովբէից եւ աթոռոց ոչ ասի վերնագոյն եւ նուաստագոյն, զի համակարգ են եւ շուրջ զԱստուածավ։ Եւ որպէս ի մէջ աւետանանչացն ոչ է մեծ եւ փոքր։ Նոյնպէսս ի մէջ առաքելոցն ո՛չ է մեծ եւ փոքր իշխանութեամբ։ Սակայն կարգ գոյ ի մէջ նոցա եւ պատիւ եւ հնազանդութիւն եւ սէր. այլ իշխանութեամբ համահաւասարք են։ Պատասխանեմք առաջնոյն որ ասէ «տաց քեզ զփականս»։ Ո՛չ թէ յայնժամ ետ, այլ յայնժամ խոստացաւ եւ յետոյ ետ, որպէս խոստացաւ նստուցանել յերկոտասան աթոռ եւ յետոյ ետ, նոյնպէս եւ զայն։ Եւ վէմ դաւանութիւնն էր որ խոստովանեցաւ զՔրիստոս որդի Աստուծոյ կենդանւոյ. եւ ի վերայ այնմ դաւանութեան շինեցաւ եկեղեցի քրիստոնէից։

Առ երկրորդն ասեմք թէ, ընդ ուրացութիւնն Պետրոսի՝ սիրտ ամենայն առաքելոցն տրտմեցան եւ կոտորեցան. եւ ի զղջումն նորա ամենեքեան հաստատեցան վերստին։ Այլ եւ դարձ նորա եւ կանգնումն հաստատութիւն եղեւ ամենայն ուրացողաց եւ մեղաւորաց։

Առ երրորդն ասեմք թէ՝ երիցս հարցումն սիրոյն եւ արածելն զոչխարսն՝ վասն երից ուրացութեանցն էր բժշկութիւն. զի որ մասն որ խոցի՝ նորին է բժշկական դեղն դնելի եւ ոչ առողջից.

Եւ թէ ոք ասիցէ, երեւի ապա թէ ոչ է պարտ հնազանդիլ առաքելոյն պետրոսի եւ աթոռոյ նորա։

Ասեմք առ այս եթէ՝ դժւարինս խօսիս։ Առաքելոյն պետրոսի հնազանդ եմք որպէս Քրիստսի. նաեւ Պօղոսի եւ ամենայն առաքելոցն եւ աշակերտացն ամենեցուն եւ հետեւողաց նորա եւ աթոռոց նոցա։

Եւ այլ չորից հնազանդիմք որպէս աթոռոակից Քրիստոսի։

Եւ երից սուրբ ժողովոցն. Որ ի Նիկիայ յաւուրս մեծին Կոստանդիանոսի ընդ դէմ Արիոսի ժողովեցան հարքն սուրբ՝ ՅԺԸ։ Եւ յաւուրս մեծին թէոդոսի ՃԾՔ որ ի Կոստանդինու Պօլիս ընդ դէմ հոգէմարտին Մակեդոնի. Եւ ԲՃՔն որ Յեփեսոս ժողովեցան ընդդէմ նեստորի չարափառի եւ մարդադաւանի։

Այսոցիկ սուրբ հարց եւ սիւնհոգոսաց հնազանդ եմք, եւ զնոցա կանոնքն ունիմք եւ զդաւանութիւն, եւ պահեմք մինչեւ յելսս շնչոյ մերոյ։ Այլ զչար եւ զաստուածուրաց ժողովն Քաղկեդոնի որ ի ձեռն Մարկիանոսի եւ անիծելոյն Պօղքերի՝ ո՛չ ընդունիմք. եւ զընդունօղսն նզովեմք։ Զի անդ բաժանեցին զկանոն սուրբ հարցն։ Եւ փոխեցին զտօնս տէրունականս։

Եւ լուծին զպահքն ի ձուկն եւ ի միս։ Եւ ԼԶ բիւրս սպանին յուղղափառաց դասուց. որպէս յայտ է ի պատմութիւնս սրբոյն Միխայէլի։ Եւ ԳՃ ամ աւելի՝ բազում ազգ Ֆռանկաց ո՛չ հնազանդեցան չար ժողովոյն քաղկեդոնի։

Արդ՝ եկ ես եւ դու փորձեսցուք թէ ով զդաւանութիւն առաքելոյն ունի եւ զկանոնքն նաէ հնազանդ նմա։ Ես խոստովանիմ զՔրիստոս ճշմարիտ Աստուած եւ բնութեամբ Որդի Աստուծոյ. եւ դու բաժանմամբ մարդ դաւանիս եւ շնորհօք Որդի Աստուծոյ։ Ես անապական Պատարագեմ զՔրիստոս որպէս կանոնքն է առաքելոցն եւ կղեմայ։ Եւ դու ապականես ջրով եւ զայլն որպէս յառաջիկայդ ասացի։

Արդ՝ զի՞նչ կամիս որ հնազանդիմք Պետրոսի. ուրանալ պարտ է զՔրիստոս որ լինիմք հնազանդ Պետրոսի, եթէ եղծանել զպահքն, թէ զամենայն պիղծ կերակուր ուտել. թէ զերկու քորս Բ եղբարցն տալ. կամ զսանին քոյրն միւս եղբօրն. որպէսսս քո սուտ Պետրոսին կանոն է, եւ ո՛չ ճշմարիտ Պետրոսին։ Եւ զայլն լռեմ իբրեւ զամօթալի։

Եւ թէ ոք ասիցէ, կարի՛ բարկացար. ո՛չ զայս ասեմ հնազանդիլ. այլ որպէս լուսաւորիչն գնաց ի Հռօմ եւ հնազանդեցաւ։

Ասեմք առ այս՝ թէ լուսաւորիչն գնաց ի Հռօմ ո՛չ վասն ձեռնադրութեան, այլ վասն սիրոյ եւ միաբանութեան երկուց ազգաց եւ ուղղափառ թագաւորացն Տրդատայ եւ Կոստմանդիանոսի։ Ուստի յայտ է, զի առեալ էր զքահանայութիւն. մկրտեալ զթագաւորն եւ լուսաւորեալ զազգս, եւ շինեալ եկեղեցիս։ Եւ փոխանոդ իւր նստոյց յաթոռ զսուրբն Արիստակէս համանման նորին առաքինութեամբ, եւ որդի ըստ մարմնոյ. եւ ապա գնաց ի Հռոմ։

Եւ թէ ոք ասիցէ ի Կեսարիայ ձեռնադրեցաւ ի Ղեւոնդիէ պատրիարգէ։

Ասեմք թէ՝ սուրբն Գրիգոր ի Կեսարիայ ձեռնադրեցաւ ո՛չ յայլմէ առաքելոյ, այլ ի սրբոյն Թադէոսէ. որոյ էր վիճակս հայոց։

Զի առաքեալն Թադէոս յորժամ ձեռնադրեաց զԱդդէ Յուռհայ, եւ ապա ի Կեսարիայ եկն եւ ձեռնադրեաց առաջին եպիսկոպոս զԹէոփիլոս. զայն յորոյ անունն գրեաց Ղուկաս զաւետարանն եւ զգործքն առ Թէոփիլոս։

Եւ այսպէս Ղեւոնդիոս ձեռնադրեալ ի նմանէ Պատրիարգ. յորմէ ձեռնադրեցաւ լուսաւորիչն մեր։ Եւ այս էր պատճառն հայոց անդ ի ձեռնադրութիւն գնալոյն։ Եւ վասն այն աթոռ սահմանեցին։ Եւ սեպհական քաղաք է հայոց Կեսարիա։

Եւ սուրբն Գրիգոր անդ ծնաւ եւ սնաւ։ Զի յղացեալ էր ի գերեզմանին՝ Թադէոսի. եւ սնաւ անդ՝ ուր առաքեալն սկսաւ քահանայագործել. եւ փոխեաց յինքն զշնորհս նորա անդր եղեալ եպիսկոպոս։ Եւ ի Հռօմ գնացեալ՝ եղեւ հայրապետ եւ պապ։ Զի այսպէս սահմանեցին՝ թէ ինքնակալ թագաւոր մի եւ ինքնագլուխ հայրապետ մի նստցի ի հայս. եւ թագաւոր մի ինքնակալ եւ ինքնագլուխ հայրապետ մի Հռօմ եւ ի վերայ միմեանցց դիցեն զանձինս ի մահ եւ սոսկալի գրով եղեն միմեանց եղբարք. թացեալ զգրիլն յահաւոր խորհուրդն. Եւ բաժանեալ զսուրբ տեղիս տնօրինական, ետուն զսուր Յակօբն պատրիարգարան, եւ զգողութայն, եւ զսուրբ կարապետն եւ զսնարսն, եւ արկեալ վիճակս ի վերայ յարութեանն՝ անկաւ հայոց, եւ տրտմեցան ոմանք յազգէ նոցա։ Ապա հեզն յամենայնի սուրբն Գրիգոր ետ նոցա՝ զի նոքա շինեսցեն ընդարձակ. զի դեռ չէր շինեալ։ Եւ սահմանեալ զտեղիսն՝ կախեաց կանթեղս յանուն ազգացս։ Եւ նա խնդրեաց յԱստուած զիջումն լուսոյն՝ ի նշան յարութեան Քրիստոսի։ Եւ վասն այն այլազգ ոչ հաւատան. զի յառաջն չկայր մինչ ի նա. եւ առաւել վասն այն անուանեցաւ լուսաւորիչ։ Այս էր պատճառ գնալոյն ի Կեսարիա եւ ի Հռօմ։

Այլ եւ ծանի՛ր զայս։ Զի Դ գլխաւորագոյն աթոռք կարգեցան ընդ բոլոր տիեզերս վասն չորից աւետարանչացն։

Յանտիոք վասն Մատթէոսի։

Յաղէքսանդրիայ վասն Մարկոսի։

Ի Հռօմ վասն Ղուկասու։

Յեփեսոս վասն Յոհաննու։

Զոր յետոյ մեծն Կոստանդիանոս զայս աթոռս Յափեսոսէ ի Կոստանդնու Պօլիս փոխեաց։ Այլ եւ յառաջին ժողովն Գ աթոռք ինքնագլուխք հաստատեցան։ Յերուսաղէմ վասն գերեզմանին Քրիստոսի։ Եւ ի Կիպրոս վասն գերեզմանին Ղազարու։ Եւ ի Հայք վասն սուրբ լուսաւորչին Գրգորի։ Սոքա Է սիւնք եւ Է խարիսխք եկեղեցւոյ գլուխ կարգեալք Ը բոլոր տիեզերս որպէս ասացաւ։ Եւ թէ ոք ասիցէ, ազգս հայոց յետին է հաւատացեալ։ Ասեմք թէ՝ ոչ ինչ է այս նախատինք մեզ. զի հեթանոսք յետոյ հաւատացին եւ լաւագոյնք են քան զհրէայս. եւ վերջին մշակքն ընդ առանձինսն առին զվարձս. եւ որք նախանձեցան Կորեան։ Դարձեալ ասեմք թէ զիա՞րդ յետին. զի Աբգար թագեւոր հայոց նախ քան զխաչն հաւատաց ի Քրիստոս եւ երանեցաւ ի նմանէ։ Եւ յառաջ Տրդատ հաւատաց եւ ապա Կոստանդիանոս։

Եւ յայտ է զի ասէ ագաթանգեղ, «յայնժամ լուաւ Տրդատ եթէ հաւատաց ի Քրիստոս Կոսստանդիանոս որդին կոստայ»։ Այլ եւ ի սրբոց Հռիփսիմեան գալոյն յայտնի է։ Դարձեալ ասենք թէ՝ երեք առաքեալս ունին հայք։ Զթադէոս. եւ զԲարդուղիմէոս. եւ զՅոդայ Յակոբեան. որ կայ ի յորմի. որ սեպհական քաղաքէ հայոց։ Եւ կենսաբուխ սուրբ աւետարանն զԹադէոս առաքեալն մեր յերկոտասնիցն ասէ։ «Ղէբէոս որ անուանեցաւ Թադէոս». յայտ է ի Քրիստոս է զանունն փոխեայ. որպէս զՊետրոսին եւ զորդւոյն որոտման։ Եւ այսէ պատճառն որ ոմանք յեօթանասնիցն ասեն. զի եօթնասուն աշակերհացն գլուխ եւ վարդապետ էր. որպէս Պետրոս երկոտասանիցն. եւ առաջինքն ամենայն ուրեք յետնոցն անուամբ կոչեին. այս է ստոյգ պատճառն։ Եւ ի գալնն յերկինս հայոց, ետուն նմա օգնական զիւղն օծման զոր Քրիստոս օրհնեալ էր. եւ զԳեղարդն. եւ այլոց ազգաց զկայ այս պարծանքս. զի մեր մեռոնս հանապազ եւ միշտ զնոյն շնորհ ունի։ Այլ թէ գիր չունէր մեր ազգս, տես զի յԱստուծոյ տուաւ մեզ գիր, որպէս Մովսէսիւ Իսրայէլի. եւ այլ ո՞ր ազգ պարծի այսու։

(Պրակ Ժ) Թէ միայն են որոշեալ հայք

Զի՞նչ պատասխանեմք որք բամբասեն զազգս հայոց ո՛չ միաբանիլ այլոց։ Այլ եւ ասեն թէ ընդհանրական կանոնքն ճշմարիտ է քան զառանձնականն։ Եւ սոքա որիշ են յամենայն ազգաց։

Պատասխանի. Ասեմք առ այս։ Նախ՝ թէ ո՛չ ամենան ուրէք է ընդհանրականք ճշմարիտք. եւ ո՛չ ամենայն ուրեք առանձնականքն սուտք։

Որպէս ասելն, ամենայն մարդ է արդար. ո՛չ ոք մարդ է արդար։ Ահա՝ սքա ընդհանրականք են եւ ո՛չ ճշմարիտ. այլ սուտ։ Եւ ոմն մարդ արդար է. եւ ոմն մարդ ոչ է արդար։ Ահա սոքա առանձնականք եւ ճշմարիտք. որպէս ասի ընդ իմաստասիրացն։

Դարձեալ թէպէտ ըստ պարիւրոսի մասն բոլորին հետեւի. որպէս անհատն տեսակին. եւ տեսակն սեռին։ Սակայն ըստ Արիստոտէլի սեռն եւ տեսակն անհատին հետեւին. զի են երկրորդ գոյացութիւն։ Իսկ անհատն է առաւել եւ իսկագոյն եւ առաջին գոյացութիւն. որ է առանձնական եւ մասնաւոր որպէս զազգս մեր։ Դարձեալ՝ գոյ առաւել ճշմարիտ, գոյ եւ նուազ ճշմարիտ։ Որպէս գոյ առաւել բարի, եւ նուազ բարի։ Այսպէս ճշմարիտ եւ ըստ ինքեան բարի՝ առաւել է. եւ որ ըստ պատահման է ճշմարիտ կամ բարի՝ նուազ է. վասն զի ըստ ինքեանն գոյացութեամբ եւ հարկաւոր է. այսինքն անփոխոխ եւ միշտ։

Իսկ պատահմանն՝ կարելի է եւ ներընդունական. այսինքն փոփոխական եւ երբեմն։ Զորօրինակ՝ յորժամ ասիցէ որք զբարին բարի գոլ, այս ըստ ինքեան ճշմարիտ է։ Եւ յորժամ ասիցէ զբարին ոչ չար գոլ, ճշմարիտ է եւ այս. այլ ըստ պատահման է որպէս ցուցաւ։ Ապա յայտ է, զի նուազ ճշմարիտն առաւել ճշմարտին հետեւեսցի. որպէս նուազ բարին առաւել բարւոյն. եթէ ընդհանուրն եւ եթէ մասնաւորն։ Այլ արդ՝ ազգս հայոց ունի զառաւել ճշմարիտն եւ զառաւել բարին ի դաւանութիւնն եւ ի կարգս. այսինքն ի հաւատս եւ գործս։ Ապա ուրեմն պարտին ամենայն ազգք քրիստոնէից սորա հետեւիլ։ Դարձեալ՝ ճշմարիտն մի է եւ սուտն բազում. եեւ բարին մի է եւ չարն բազում. եւ առաքինութիւն մի է եւ մոլութիւնն բազում։

Այլ եւ արդ կարելի է զի մինն բազմաց հակառակեսցի եւ յաղթեսցէ. որպէս հայոց զայլս ամենայն որ բազում են եւ ոչ մի։ Դարձեալ՝ որ ոք մարձ է ի ճշմարտութիւն՝ նա առաւել է ճշմարիտ. որպէս որք մերձ լուսոյն եւ ջերմութեան՝ առաւել լոյս են եւ ջերմութիւն։ Այլ արդ՝ ճշմարտութիւն է առաքելական կանոնքն եւ հայրապետականն եւ երից սուրբ ժողովոցն։ Եւ որ սոցա առաւել մերձ է եւ անշարժ մնացեալ՝ է ազգս հայոց։ Դարձեալ՝ զուտ է եւ անխառն իսկապէս ճշմարիտն քան զխառնեան ի ստէ։ Այլ արդ՝ յամենայն ազգաց ելին հերձուածօղք որ է սուտ։ Եւ խառնեցան ընդ ճշմարտութեանն։ Իսկ յազգէս հայոց ո՛չ ոք իշխեաց խօսիլ հերձուած եւ զայլոցն ո՛չ ընկալան։ Վասն այն մնաց ի մեղ ճշմարտութիւնն իսկապէս եւ անխառն ի սրտութենէ։

Դարձեալ՝ յայտնապէս ասել ո՛չ հարկ՝ թէ ամենայն բազում պատուական է քան զմին. զի ահա գոյացութիւնն մի եւ պատուհումն բազում. եւ արեգակն մի է եւ աստղք բազում. եւ գլուխն մի է եւ անդամք բազում։ Որ եւ պատուական է վարդապետն քան զաշակերտն. եւ զօրավարն քալ զզօրս. եւ կառաջարն քան զկառն եւ այլն։ Նմանապէս եւ ազգս հայոց թէպէտ մի է, կարէ պատուական գոլ բազմաց։

Դարձեալ, ի նախաստեղծուածս՝ մարդն միայն էր՝ եւ կենդանիք բազում։ Եւ Նոյ միայն ապրեցաւ, եւ բազումք կորեան։ Եւ եբեր միայն պահեաց անխառնակ զնախնական լեզուն. Աբրահամ միայն էր Աստուած ապաշտ, եւ քանանցիք բազում։ Յոբ միայն համբերօղ, եւ ազգն բազում։ Յովսէփ միայն, եւ եգիպտացիք բազում։ Եւ զայս վասն է՞ր յերկարել ինձ. զի ցուցանիցի թէ ոչ է պարտ միոյն ճշմարտի բազում ստոց հետեւիլ։ Եւ լաւ է մի ակն պատուական քան զբազում քանրինս անպիտան։ Եւ թէ ոք ասիցէ, ապա ուրեմն լաւ է տարաձայնութիւն քան զհամաձայնութիւն. եւ բաժանումն քան զմիութիւն։ Ասեմք առ այս թէ՝ ոչ է հարկաւոր այս ամենայն ուրէք. զի գո՛յ եւ տարաձայնութիւն բարի՝ քան զհամաձայնութիւն ընդ հերձուածօղս. եւ լաւ է բաժանումն ի չար ժողովոց՝ քան զմիաբանութիւն։

Դարձեալ, զորօրինակ բազումք ընթանան ի մի ճանապարհ, եւ ամենեքեան թողեալ զնոյն՝ ընդ այլս գնասցեն, եւ մինն նմասցէ ի նոյնն. ո՛չ ասեմք թէ մինն բաժանեցաւ ի ճանապարհէն, այլ՝ այլքն։ Այսպէս եւ ամենայն ազգք քրիստնէից ունէին ճանապարհ դաւանՈՒթեան եւ աւանդութեան յառաքելոց անտի մինչ ի ժողովն Քաղկեդոնի. եւ յետ անտի բաժանեցան ամենայն ազգք յամենայն իրս, որպէս յայտ է յիւրաքանչիւր եկեղեցիս. Իսկ մերս դաւանութիւն ամենայնիւ նոյնն եկեց մնաց զոր ունէր նախ ի սրբոյն Գրիգորէ Լուսաւորչէ եւ ի նմանեանց նորա։ Ապա յայտ է թէ ոչ ազգս հայոց եթող եւ բաժանեցաւ, այլ նոքա թողին զուղիղն եւ բաժանեցան։

Դարձեալ, բնաւորեալ է մարդոյ՝ զի ամենայն ոք կարծէ զինքս ճշմարիտ եւ արդար. այլ որ ունի զճշմարտութիւնն նա է ճշմարիտ եւ արդար։ Զորօրինակ Բ օք ի դատախազից իւրաքանչիւրն զինքն կամի եւ կարծէ ճշմարիտ գոլ այլ մերձ եկեալ դատաւորին՝ վկայիւք յայտնի ճշմարիտն։

Նմանապէսս եւ ամենայն ազգ քրիստոնէից ասէ զիքն ճշմարիտ։ Այլ դատաւոր միան կացուցեալ երկու վկայ զանբիծ հաւատս եւ զօրէնս որ են հաւատք եւ գործք. զի առ ո՞ր եւ իցէ Քրիստոս նա է ճշմարիտ։ Եւ զի ճշմարիտ վկայք են սոքա, եւ Տէր մեր առ կուրացեալ հրէայսն զսոյն կացոյց վկայ, ասելով «թէ եւ ինձ ո՛չ հաւատայք, սակայն գործոցն հաւատացէք»։ Արդ՝ բէր ածցուք զվկայս զայս առ դատաւոր միտս, եւ դատեսցուք ուղղութեամբ, այլ ո՛չ զրպարտութեամբ։ Զայս ասեմ, զի որ ինչ անօրէնութիւն է ազգիս հայոց, նո՛յն է օրէնք այլազգ քրիստոնէից, եւ որ մեզ երկբայութիւն է՝ նոյն դաւանութիւն է նոցա։

Որպէս զինչ ասեմ համառօտ թէ՝ թերութիւն է մեր բաժանել զբանն ի մարմնոյն յերկու բնութիւնս եւ յերկու դէմս. ի կրկին կամս եւ ի գործս։ Այլ դաւանութիւն նոցա այս է. որպէս զի մի՛ լիցի ըստ նոցա Աստուած մարդացեալ. կամ մերս բնութիւն ընդ աստուածութեանն միաւորեալ. որպէս ընդարձակապէս ցուցանէ աստուածաբանն Կիւրեղ ի գիրս պարապմանց։ Իսկ անօրէնութիւն է մեզ լուծումն պահոց աւանդեալ յառաքելոց անտի զերեք յիսունս եւ զչորքշաբաթի եւ զուրբաթ. եւ զայլ շաբաթապահս ի Նիկիական ժողովոյն սրբութեամբ պահել։ Այլ արդ լուծումն պահոցս այսոցիկ օրէնք է նոցա. նաեւ ի ձուկն եւ ի ձէթ եւ յայլ սոյնպիսիս։ Ո՞չ ապաքէն առաքեալքն եդին զչորսս զայս. խորշիլ յարենէ եւ ի զոհից ի հեղձուցելոյ եւ ի պոռնկութենէ։

Այլ արդ՝ հեղձուցեալն՝ սուրբ եւ կերակրելի է նոցա. եւ պոռնկութիւնն անխտիր յորժամ կանգնեն զգլորեալն։ Ո՞չ ապաքէն Մովսէս ի հինն որոշեաց զսուրբս եւ զանսուրբս. մանաւանդ թէ յաւուրս Նոյի գոյի ընտրութիւնս. այսպէս ցուցաւ եւ մեզ պահել իբր զբնական օրէնս. այլ սոցա ոչ ինչ է պիղծ ի կենդանեաց։ Զի ամենայն ի բերան մտանէ եւ ընդ արտաքս ելանէ ասեն։ Եւ այլ բազում եւ զանազան ազգապղծութիւն ընդ հոգեւորս եւ ընդ մարմնաւորս. երկու եղբարց եւ Բ քերց. եւ ընդ քերց հոգեւոր մօր. եւ անխտիր ի բազմանկողինս եւ այլս բազումս որ զազիր է խօսելոյ օրէնքէ նոցա։ Իսկ մեզ անօրէնութիւն։

Ապա ուրեմն յայտ է յայսցանէ՝ թէ առ մինն իցէ ճշմարիտ հաւատ է օրէնքս՝ նա է ճշմարիտ եւ ոչ այլքն. թէպէտ բաժանեալ լիցի ի նոցանէ.

Դարձեալ վասն միաբանութեան եւ բաժանման Եկեղեցւոյ Հարցումն.

Ազգ առ ազգ բաժանեալ լինի գաւառաւ եւ լեզուաւ եւ կանոնական սահմանաւ որ են աւանդութիւնք եւ հաւատք եկեղեցւոյ։ Եւ բաժանումն յաւէտ զքան գաւառաւ եւ լեզուաւ՝ կանոնական սահմանաւն ասացեալ լինին։ Այսպէս եւ առ միաբանութիւնս է իմանալ. առաւել միաբանութիւն ասել զորս կանոնական սահմանադրութեամբ է, քան որ գաւառաւ եւ լեզուաւ։

Եւ յայսոսիկ միաբանութիւնս որ ըստ կանոնս յաւէտ միաբանութիւն զայս է իմանալ՝ որ ըստ բոլորին օրինադրութեանց սահմանաց կամ ըստ գլխաւորագնիցն լինիցի. եւ ո՛չ մասամբ միով միաբանեալք եւ բազմօք զանազանեալք. մանաւանդ թէ հակառակեալք եւ ընդդիմացեալք։ Եւ այն որ ի գլխաւորագոյնս ո՛չ ասի միաբանութիւն, եւ զիա՞րդ միաբանութիւն ասիցէ ոք զայս։

Եւ զի՞նչ այս։ Այսինքն է, զազգս քրիստոնէից տեսանեմք զի ո՛չ ըստ անուանն եւ զմիութիւն կանոնական սահմանի ունել. Զի ահա լատինացիք առանձնական ունին աւանդութիւնս։

Նախ՝ ի բաժակէն ո՛չ տալ ժողովրդեանն։

Երկրորդ՝ մի քահանայ երիցս անգամ ի միում աւուր պատարագս մատուցանել։

Երրորդ՝ եւ զայն ի միում եկեղեցւոջ առանց խտրութեան։

Չորրորդ՝ եւ յերկոսեան ճրագալոյցս ո՛չ առնել պատարագ։

Հինգերորդ՝ զբուրգաթուրն զոր ասեն։

Վեցերորդ՝ զՀոգին ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ բղխումն։

Եօթներորդ՝ այլ ազգ ունել զտօն սրբոց. եւ ո՛չ ըստ այսմաւորաց։

Ութներորդ՝ ի բոլոր աղուհացսն պատարագել։

Իններորդ՝ կին ո՛չ առնուլ քահանայից. եւ զմորուսն ածիլել. եւ զգլոբեալն կանգնել անխտիր։

Տասներորդ՝ կանանց մկրտութիւն առնել. եւ աշխարհականաց խոստովանիլ. այլ եւ կրկին մկրտել։ Եւ այլք գոն յոլովք։ Մանաւանդ զկեղծաւորեալ վիճիլս։ Զչորեք շաբաթս ո՛չ պահել։ Զսկզբանս պահոցն լուծանել։ Անզեղջ խոստովանիլ։ Զպիղծ կենդանիս ո՛չ խաբել. եւ զհեղձուցեալսն ուտել. եւ այլ բազում ինչ։

Իսկ յոնք,

Առաջին՝ նախասրբեալ պատարագն։

Երկրորդ՝ կրկինն ջուրն, ջերմ եւ ցուրտ։

Երրորդ՝ զբոլոր հաց պատարագին ոչ հանել ի սեղանն. այլ մասն ինչ։

Չորրորդ՝ մնացուած պատարագին. որպէս ինքեանք քաջ գիտեն։

Հինգերորդ՝ զչեզոքս աբեղայ առնել։

Վեցերորդ՝ զձեւ զգեստուն այլաբան ունել։

Եօթներորդ՝ ի պահս եւ յաղօթս եւ յայլ աւանդութիւնս բազում ունել որոշումն։ Ասորիք,

Առաջին՝ ուրբաթազենն։

Երկրորդ՝ ոմանց խոստովանութիւն ո՛չ առնել։

Երրորդ միով մատամբ զնշանն դրոշմել։

Չորրորդ՝ հրաման տալ աւագսարկաւագաց կին առնուլ եւ քահանայ լինիլ։

Հինգերորդ՝ ոմանց թլփատութիւն ունել։

Վեցերորդ՝ եւ զհաց պատարագին ձիթով օծանել։ Եւ այլք գոն յոլովք. զի յորժամ պարապով ոք քննիցէ գտանէ։

Եւ այսպէս բազում ունելով իւրաքանչիւր ոք սահմանս առ անձին, միայն հայք նախատեալ լինիլ որպէս ոչ ունիլ միաբանութիւն ընդ այլս ի քրիստոնէից. այլ առանձ միայնաբար ընթանալ. եւ այսու որպէս հակառակ եպերեալ։ Բայց պարտ է այնոցիկ որք ո՛չ գիտեն՝ եւ կամ թէ կամաւ տգիտանան՝ ցուցանել զմիաբանութիւն ազգիս հայոց առ այլ քրիստոնեայսն. զի գիտացեալ յամօթ լիցին յաղթեալք ի ճշմարտութեանէն։ Առ

Լատինացիս զուգաւորութեան հայաստանեաց եղեղեցի

Նախ՝ զհաց պատարագին բաղարջ առնել։ Երկրորդ՝ գառն զենուլ ի տօնս։ Երրորդ՝ վասն ննջեցելոց ի յանբանից զենուլ եւ տալ ողորմութիւն աղքատաց. Չորրորդ՝ զտօն սրբոցն յառաջիկայն անցուցանել օր։ Հինգերորդ այսմաւուրօք ո՛չ տօնել ըստ յունաց. այլ այլով օրինակաւ տօնել։ Եւ այլք բազումք գոն պարապով տեսեալք։

Իսկ առ Ասորիս ունել միաբանութիւն։

Նախ ի լուծանել զճրագալոյցսն ի պանիլ ի յիւղ՝ եւ յայլ այսպիսի կերակուր բաց ի մսոյ.

Երկրորդ՝ ի Քրիստոս բնութենցն միացելոց մի ասել բնութիւն ըստ սրբոյն Աթանասի եւ Կիւրղի։

Երրորդ՝ յերեք սրբեանն զխաչեցարն յաւելուլ։

Չորրորդ՝ ի ժողովոյն Քաղկեդոնի խորշիլ, եւ այսոքիկ առ ասորիս։

Եւ առ Յոյնս ունել միաբանութիւն Հայոց։

Նախ՝ ըստ դրութեան կարգի աղօթիւցն որ յեկեղեցիս նոցա։

Երկրորդ՝ ի յաղու հացսն ո՛չ ունել հրաման պատարագ մատուցանել բաց ի շաբաթէ եւ ի կիրակէէ։

Երրորդ՝ առ քահանայս զգուշութիւն օրինօք ունել թէպէտ եւ ոմանք կաղան առ այս։

Չորրորդ՝ յարդեան ժամանակիս այսմաւուրօք տօնել ոմանց. եւ այսոքիկ առ յոյնս։

Բայց ոմանք բերանաբաց եղեալ հակառակին՝ զծնունդն եւ որ ըստ նորին ամենեցուն առ հասարակ միաբանեալ բաց ի հայոց։ Եւ այսոքիկ աւանդութիւնք եւ ոչ հաւատ։ Եւ եզով միաբանութիւն։ մասամբ եւ ոչ յոգնագոյնս։ Եւ ըստ այսմ միաբանութեան եւ զմէրս տեսանեմք եկեղեցի ունել եզով միաբանութիւն առ այլ քրիստոնեայս։

Որպէս ահա յերկոսեան ճրագալոյցսն այսինքն ի ծննդեան եւ ի յարութեանն միաբանին հայք եւ յոյնք ե ասորիք՝ իսկ լատինք ո՛չ։ Վասն զի սոքա պատարագ մատուցանեն ի նախատօնակ ծննդեանն եւ յարութեանն. եւ լատինք ոչ։ Եւ ի հաց պատարագին զբոլորն մատուցանեն եւ ո՛չ մասն ինչ, լատինք եւ հայք եւ ասորիք։ Իսկ յոյնք ո՛չ։ Եւ յառնուլ զաստիճան սարկաւագութեան ոչ տան հրաման կին առնուլ հայք եւ լատինք եւ յոյնք. բայց ասորիք ո՛չ։ Եւ այսոքիկ թէպէտ եւ ոմանց ո՛չ թուեսցին որպէս փոք կարծեցեալք. սակայն աւանդութիւն եւ ո՛չ հաւատ։

Որպէս եւ տօն ծննդեանն զոր միաբան ասեն տօնել այլոց քրիստոնէից բաց ի հայոց. զի եւ այն աւանդութիւն է եւ տօնախմբութիւն եւ ո՛չ հաւատ։ Եւ ո՛չ բարկանայ առ այս Քրիստոս յայլ եւ այլ ժամու տօնել։

Որպէս եւ ո՛չ բարկանայք վասն պայծառակերպութեանն իւրքանչիւրոք յայլում ժամու տօնել։ Զի եւ սա՛ մի է խորհրդականաց տօնից կենարարին մերոյ։ Եւ ո՛չ միաբանին յայս տօնախմբութիւնն ամենայն հաւատացելոց ժողովուրդք։

Իսկ վասն ջրոյն զի՞նչ պարտ է ասել. զի յոյնք թերի ցուցանեն զլատինացւոց խառնումն, ինքեանց կրկին խառնմամբն. եւ զայն ի խորհուրդ առեալ.

Այս քան առ այս։

Վասն Հայոցս Առանձին։

Իսկ ազգիս Հայոց ի յԱստուծոյ առանձնական բարութիւն պարգեւեալ այսոքիկ։

Առաջին՝ դարձն հրաշիւք։

Երկրորդ՝ սրբոյն Գրիգորի որ վասն շինութեան եկեղեցւոյ տեսիլն։

Երրորդ՝ յերկոտասանից առաքելոցն երիցն ի հայս քարոզութիւնն եւ վախճան։

Չորրորդ՝ Ա բգարու թագաւորին նախընծայ ի Քրիստոս հաւատալն.

Հինգերորդ՝ աստուածապարգեւ գիրն.

Վեցերորդ՝ տապանն Նոյի Յարատ ի լեառն Մասիս։

Եօթներորդ՝ եդեմաբուղխ եցից գետոց հոսումն։

Ութներորդ՝ զի արեւելեանք կոչին հայք։

Իններորդ՝ եւ յայսմ կողմանէ եւ աստուածատունկ դրախտն։

Տասներորդ՝ եւ այսմ կողմանէ շարժին լուսաւորքդ ի յընթացս իւրեանց. որ են Կարապետ մեծին լուսոյ ծագմանն։

Վասն զի արեգակն արդարութեան Քրիստոս հայրական փառօք եւ աստուածագումար դասուք եւ կարապետեալ աստուածային նշանն անդտի գալոց է ըստ Տեառն «որպէս փայլակն որ ելանէ յարեւելից՝ այսպէս եւ գալուստն որդւոյ մարդոյ»։ Որում փառք եւ զօրութիւն ընդ Հօր իւրում եւ Սուրբ Հոգւոյն։ Ամէն։

Գլուխ ԼԲ ի մեծն ցանկէն

(Պրակ ԺԲ) Յետ այսորիկ հարցանելի է վասն մեղաց։

Որպէս զանազանին մեղք անօրէնութիւնք, եւ յանցանք։

Պատասխանի. Կրկին իրօք Նախ՝ զի մեղքն յարմարի մարմնոյն. որ մեղկանայ եւ թուլանայ։ Իսկ անօրէնութիւն՝ հոգւոյն է. զի օրէնքն հոգեւոր են։ Իսկ յանցումն մտաց տեսութեան։ Երկրորդ՝ յանցանք է կոխել զօրէնս եւ անցանել։ Իսկ մեղք է յօրինաց կատարումն ո՛չ հասանիլ։ Եւ երկոքին սոքա անօրէնուօթիւնք են։ Դարձեալ՝ որ ինչ նախ քան զօրէնս գործեին՝ մեղք կոչիւր. որպէս ի դարս Նոյի. եւ այլս։ Իսկ յետ օրինացն՝ անօրէնութիւն։ Որպէս որք յանապատի անդ անօրինեցաւ ժողովուրդն։

Դարձեալ՝ մեղքն կամաւորն է, եւ յանցանք ակամայն։ Եւ բերէին զպատարագն որպէս վասն մեղաց՝ նոյնպէս եւ վասն յանցանաց։

Վասն Յանցանաց Մտաց Հարցումն.

Ոմանք զյանցանս մտաց կատարեալ մեղս դնեն. բերելով վկայութիւն ի Տեառնէ թէ՝ «շնացաւ ի սրտի իւրում»։ Եւ ոմանք ոչ ինչ համարին զյանցանս մտաց. եւ ոչ դնեն ի կարգս մեղաց. օրինակ տալով իբր զդատարկ սեղան ոչ ինչ կերակրել. եւ իբր զպտուղ ծառոց տեսութեամբ միայն վայելել։ Արդ ի սոցանէ ո՞րք իցէ ճշմարիտ. եւ կամ հակառակք են միմեանց թէ ոչ, լուծանել աղաչեմ։

Պատասխանեմ եւ ասեմ եթէ ոչ են միմեանց հակառակ. այլ երկոքեան ճմարիտք են որպէս ցուցանեմք յետոյ։ Բայց նախ զայս ասասցուք. զի մեղք մտացն կատարեալ մեղքէ վասն բազում պատճառաց։ Նախ՝ ի Տէրունեան անսուտ հրամանացն. թէ «որ հայի ի կին մարդ ցանկութեամբ՝ անդ էն շնացաւ ի սրտի իւրում»։ Եւ այս յիրաւի իսկ. զի որ հայեցաւ ցանկական մտօք ի կամս իւր գործեաց զմեղս։ Եւ այն զի խափաեցաւ գործ մարմնոյն, ի ժամանակէն կամ ի տեղւոյն կամ ի դիմացն պատճառեցաւ։ Ապա ուրեմն կատարեալ է մեղք մտացն։

Երկրորդ յայտ է ի բաժանմանէ. զի յերիս բաժանի տեսակ մեղաց. այսինքն ի մտաւորն, ի բանաւորն, եւ ի մարմնաւորն։

Վասն զի յերից գոյացեալ մարդն. ի մտաց ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ։ Արդ՝ մեղք մտացն թէպէտ ըստ բանականին եւ մարմնականին չէ կատարեալ, այլ ի տեսակս իւր կատարեալ է։ Զորօրինակ՝ կանաչ բոյս՝ թէպէտ ի ցօղուն եւ ի հասակ՝ չէ կատարեալ. այլ ի տեսակս իւր կատարեալ է.

Վասն որոյ եւ Տէրն յորժամ ասաց զցանկութիւն շնութիւն, յաւել ի վերայ թէ՝ «ի սրտի իւրում». զի մի կարծեսցի մարմնական շնութիւն, այլ հոգէկան եւ մտաւոր։ Ապա ուրեմն կատարեալ է մեղք մտացն։ Երրորդ՝ հպարտութիւն եւե նախանձ եւ սոցին նմանքն մեղք են։ Եւ սոքա մտօք եւ ո՛չ մարմնով կատարին. որպէս յայտ է ի բանսարկուն սատանայ որ յանցեաւ հպարտութեամբ եւ նախանձով։ Արդ՝ որք զնոյն ախտանան մտօք զնոյն մեղանչեն եւ ընդ նմին պատժին որպէս ասէ առակն. «նախանձու բանսրակուին եմուտ մահ աշխարհ. որ ոք զկնի ընթանայ ի նորին սակին»։ Ապա ուրեմն կատրաեալ է մեղք մտացն։

Չորրորդ՝ ի զղջմանէ. զի ամենայն որ մեղք է՝ զղջալի է եւ խոստովանելի. ըստ այնմ» զմեղս ատեցի եւ անարգեցի»։ Իսկ արդ եթէ յանցանք մտացն խոստովանելի, ապա ուրեմն մեղք է։ Այլ արդ՝ զղջանալ եւ խոստովանիլ պարտ է զհպարտութիւն՝ զնախնաձ՝ զատելութիւն՝ եւ զայլն, եւ ապա թողութիւն գտանել։ Ըստ այնմ «ասա դու նախ զանօրէնութիւնս քո զի արդարասցիս»։ ապա ուրեմն կատարեալ մեղք են։

Հինգերորդ՝ զի մեղքն զանազանի ի կամայն եւ յակամայն. ի գիտութեան եւ յանգիտութեան։ Ուստի զանազանին եւ պատիժք մեղացն. ըստ որում Տէրն ասէ «արբցէ գան սակաւ եւ գան սաստիկ»։ Եւ զանազանութիւն սոցա է ի մեղս մեղուցելոյն։ Ապա ուրեմն կատարաեալ մեղք է մտաց մեղքն. զի զոմանս առաւել պատժէ, եեւ զոմանս սակաւ։

Վեցերորդ՝ սկիզբն եւ արմատ ամենայն մեղաց զմիտս ասաց Տէրն. ըստ այնմ «ի սրտէն յառաջ գայ չարակնութիւն՝ ցանկութիւն՝» եւ այլն։ Եւ թէ՝ «յաւելուածոյ սրտի խօսի բերանն»։ Արդ՝ եթէ ծնունդն մեղք է՝ ապա եւ ծնօղն այսպէիսի ծննդոցս առաւել մեղք։ Եթէ յաւելուածքն չար, եւ մթերքն չար։ Ուստի ծառ չար պտուղ չար առնէ։

Եօթներորդ՝ յայտ է ի յանդիմանութեանց Տեառն. ըստ որում երբեմն առ աշակերտսն ասէր «զի՞ խորհիք ի սիրտ ձեր թերեհաւատք»։ Եւ երբեմն առ փարիսեցիսն, «զի՞ փորձէք զիս կեղծաւորք»։ Տես զի ո՛չ բանիւ եւ ոչ գործով էր, այլ միայն ի միտս ունէին եւ յանդիմանեցան ի Տեռանէ։ Զայս եւ առ Պետրոս Տէրն ասաց. «թերեհաւատ ընդ է՞ր երկմտեցեր»։ Եւ դարձեալ թէ «ոչ խորհիս դու զայն, այլ զմարդկան»։ Ապա ուրեմն կատարեալ մեղք է ի խորհրդոց մտացն։

Ութներորդ՝ յընդդիմակէն. զի թէ յաղօթելն միայն մտօք եւ սուրբ պահել զմիտս առաքինութիւն է կատարեալ ըստ առաքելոյ թէ «սաղմոս ասացից մտօք» եւ այլ։ Եւ Տէրն եթէ՝ «սուրբք սրտիւ՝ զԱստուած տեսցեն»։ Ապա ուրեմն եւ հայհոյելն մտօք եւ մախալն եւ նենգելն կատարեալ չարութիւն է եւ մեղք. զոր մարգարէն ընդ մարդասպանս կարգէ ասելով «զայր արիւնահեղ եւ զնենգաւոր պիղծ առնես դու Տէր»։

Իններորդ՝ զի թէ հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն՝ աստուածային առաքինութիւնք են եւ լաւագոյլ քան զամենայն առաքինութիւնս. ըստ որում ասէ Պօղոս «սոքա երեքկեան եւ մեծ քան զսոսա սէրն է»։ Եւ սոքա են ի միտս. ըստ այնմ «սիրեսցես զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ եւ ի մտաց քոց»։ Եւ սրտիւ հաւատալ արդարութիւն է ասէ առաքեալն։ Ապա անհաւատութիւն եւ յուսահատութիւն եւ ատելութիւն է ի միտս. եւ սոքա մեծ են քան զամենայն չարիս որպէս ուսուցանեն գիրք սուրբք։ Ապա ուրեմն կատարեալ մեղք է։

Տասներորդ՝ յայտ է ի համազօրութենէ. զի երբեմն շարժէ ախտ զմիտս. եւ երբեմն շարժի ի մտացն ախտ։ Որպէս ասէ երանելի Եւագրիս. եթէ մինչ յերեսնամեայ հասակս ախտն շարժէ զմիտս ի ցանկութիւն. եւ անտի յառաջ մի ոքն շարժէ զախտն։ Արդ՝ եթէ շարժումն ախտիցն մեղք է ըստ որում է՛, ապա եւ շարժումն մտացն մեղք է որպէս ցուցաւ։ Նաեւ զամենայն գլխաւոր մեղս ընդ հզօր խորհուրդ ասէ սուբն Եւագրիոս. վասն զի նախ ի խորհուրդն տնկի ամենայն սերմն մեղաց. եւ ապա ի մարմինն բուսանի եւ աճէ։

Դարձեալ ասեն վարդապետք եթէ՝ խորհրդոցն մեղք՝ որ ընտրէ եւ կամաւ հեշտանայ, առաւել չար է քան զգործոցն ըստ պատահմանն։

Եւ յայտ է ի չորից։

Նախ՝ զի խորհրդոյն չարն ի բոլոր հոգի եւ ի մարմինն սփռի որպէս թոյնք օձից։ Իսկ գործ մարմնոյն միայն մասինն այն է որում պատահեցաւ։

Երկրորդ՝ որպէս կառք եւ կառավար. եթէ մարմինն թիւրի, միտքն ուղղէ՝ զնա։ Իսկ թէ կառավարն թիւրի, կառքն ո՛չ կարէ ուղղել. այլ երկոքինն գահավիժին։

Երրորդ, արբեալն ի խորհրդոց՝ արհամար զօրէնս եւ զամօթ եւ զխրատ մարդկան։ Իսկ գործ մեղացն բերէ յինքն զՏէր տրտմութիւն, զստրջանք, զապաշաւ, եւ զերկիւղ։

Չորրորդ՝ խորհուրդ մեղացն ճշմարիտ եւ բարի ցուցանէ զգործն եւ սիրելի եւ հեշտ. վասն որոյ յօժարի եւ եռայ ի կարարումն։

Իսկ գործն զհակառակն նմին սուտ երեւեցան է զխորհուրդն եւ չար ցուցանէ զգործն եւ զազրալի։ Վասն որոյ յետոյ տրտմի եւ նեղի. ատէ զպատճառ մեղարն եւ դառնայ ինքեան. որպէս ամոնի եղեւ։ Ապա ուրեմն յայտ է թէ՝ առաւել չար է խորհուրդն արբեալ որ շարժէ ի գործն. քան զգործն որ շարժէ ի զղջումն։ Վասն որոյ ասէ առաքեալն «լաւ է ամուսնանալ քան զջեռնուլ». Դարձեալ եւս յայտնի. որ խորհրդովն է պղծեալ՝ ոչ կարծե զինքն մեղանչական գոլ։ Այլ ի գործ մարմնոյն իմանայ զչարիս իւր զղջայ եւ ապաշխարհէ։

Ապա յայտ է թէ որպէս գործ մարմնոյն այլս է չար, եւ խորհուրդ մեղացն առաւել ինքեան է չար։ Վասն որոյ զգուշանալ պարտ է սրտին սրբութեան քան զմարմնոյն։ Զի ի հոգի է Աստուած. եւ յիմացական միտս եւ ի հոգիս բնակէ. եւ չէ օգուտ մարմնոյն սրբութիւն յորժամ միտքն զբաղեալ ի չերիս. զի հեռանայ ի սիրոյն Աստուծոյ եւ ի բնակութեանց նորա. «զի Հոգին Սուրբ փախչի ի նենգութենէ»։ Այժմ պատասխանեսցուք հարցմանն։ Զի կրկին է յանցումն մտաց։ Առաջինն է սակաւ ինչ միայն յանցուած տեսութեան ըստ բնաւորական մտածութեան նորա առ ամենայն իրս։ Զորս անթուելի գոլ աղերսէ մարգարէն. թէ «զյանցուածս իւր ո՛վ կարէ առնուլ ի միտ»։

Որ եւ Սողոմոն անճողոպրելի քարոզէ ամենայն մարդկային մտաց. եթէ «ո՞ պարծեսցի միտս սուրբ ունել»։ Եււ երկրորդ յանցումն է՝ որք մտօքն հաշտացեալ մեղկանան ընդ տեսութեանն. եւ հաւանին խոկացեալ ի նոյն։

Եւ այսպէս լինի կատարեալ. մեղք խառնեալ օտարին գաղտապէս, ընդ մտածութեանն բնաւորապէս։ Վասն որոյ աղօթէ մարգարէն «ի գաղտնեաց իմոց սուրբ արա զիս Տէր. եւ յօտարէն պահեա զծառայս քո»։

Ապա ուրեմն յայտ է լուծումն տարակուսանցդ ըստ կարգի. եւ ոչ ոքն ի նոցանէ հակառակ գոն միմեանց որպէս ասացաւ։

Այլ դու ո՛վ այրդ Աստուծոյ մաքրամիտ եւ ճգնազդեաց միայնաւոր սուրբ հայրդ Սահակ, թէ եւ զիջանես եղբայրական սիրով խնդրել բանս ի մէնջ. սակայն կարօղ ես եւ զթերին լնուլ եւ զյաւելորդն կշռել. եւ զմեզ օգտեցուցանել ի ներգոյէ քոյին պայծառամիտ սրբութեան սրտի։ Որովք միշտ երանութեամբ զԱստուած տեսցես. հայելով յօրէնս նորա ի տուէ եւ ի գիշերի։

Որ եւ յարազուարճ բարեջանկութեամբ լի եւ ամենազան քաղցրորակ պտղաւէտութեամբ տնկեսցիս ծառ բարձրաբերձ յընթացս հոգւոյն ի մէջ եկեցեցւոյ տանս Թորգոմեան ազգիս հայկազնեան։ Ողջ լեր ի Տէր ի պարծանս մեր։

(Պրակ ԺԳ) Եւագրիոս ընդ զխորհուրդս մեղաց

Վասն է՞ր Եւագրիոս ընդ խորհուրդ ասէ մեղաց, եւ այլ վարդապետք է ասեն զմահու չափ մեղսն։

Պատասխանի. Նախ ասեմք թէ՝ համաձայն են միմեանց. զի եւ սա Եւագրիոս է ասէ. զի տրտմութիւն եւ ձանձրութիւն մի երեւին. զի տրտմութիւն ի պակասութենէ բարւոյն լինի, իսկ ձանձրութիւն յաւելուածոյ բարւոյն։ Վասն այն այլ վարդապետք կոչեն զայս ախտ՝ ծուլութիւն։ զի ծուլութիւն յերկու իրաց երեւի. մին որ յետս դառնայ ի հոգեւոր բարւոյն եւ ծանրանայ ի գործելն. այսինքն պատահել՝ աղօթել՝ եւ այլն։ Եւ ըստ այսմ կոչի տրտմութիւն։

Եւ միւս՝ որ դառնայ ի հեշտալին որ է հանգիստ մարմնոյ. ըստ որում կոչի ծուլութիւն։

Եւ դարձեալ՝ զոր նոքա նախանձ ասեն՝ սա ամբարհաւաճ ասէ. որ է փառասէր։ Զի փառասէրն զիւր փառքն եւ զիւր բարին սիրէ. եւ զայլոց փառք եւ զբարիս յաչաղէ եւ աստէ։ Ապա յայտ է թէ համաձայն են միմեանց։

Իսկ խորհուրդ ասէ վասն դիւաց. զի անմարմին է դեւն։

Դարձեալ, զի ամենայն մեղք նախ ի խորհուրդն սերմանի եւ ապա բուսանի եւ աճէ գործելովն. Դարձեալ ասեմք թէ ՝այլ վարդապետք Է ասեն զմեղս, զի Դ տարերք են մարմնոյն, եւ Գ զօրութիւնք հոգւոյն այինքն բան, ցաւումն, եւ ցանկութիւն։

Հպարտութիւն է բանին։

Նախանձն ցանկութեանն։

Բարկութիւնն ցասմանն.

Իսկ ծուլութիւնն է հոգւոյն։

Ագահութիւնն հրոյն։

Որկրամոլութիւնն օդոյն։

Եւ Բղջախոհութիւնն ջրոյն։

Վասն որոյ Է են մեղք գլխաւորք։ Դարձեալ ասեմք զեօթներքինն ըստ երից մասանց հոգւոյն այսպէս։ Բանին գոլ զհպարտութիւն եւ զնախանձ առ ներքինս եւ առ վերինս։

Եւ ցասմանն է բարկութիւն եւ ծուլութիւն առաւելն եւ նուազն։ Եւ ցանկութեանն են այլքն. զի ցանկայ ագահել. եւ որկորստել. եւ պոռնիկիլ։ Եւ ոմանք ասեն թէ յեօթանց անտի հինգն մարմնականք են եւ երկուքն հոգեկանք։ Զի սատանայ պհարտացաւ յերկինս եւ նախանձեցաւ ընդ մարդոյն, իսկ այլքն ամենայն մարմնականք են ասեն։ Եւ ոմանք զերկուսն միայն ասեն մարմնական. որ է որկորստութիւն եւ բղջախոհութիւն. եւ այլքն ամենայն հոգեկան։ Այլ ես ասեմ թէ յեօթնանց անտի երկուքն պարզ հոգեկան են. այսինքն հպարտութիւն եւ նախանձ։ Եւ է հպարտութիւնն իմացմանն՝ եւ նախանձնն կամացն։ Իսկ երկուքն պարզ մարմնական այսինքն որկորստութիւն եւ բղջախոհութիւնն։ Եւ երեքն խառն ի հոգւոյն եւ ի մարմնոյն. որ է բարկութիւն, ծուլութիւն, եւ ագահութիւն։ Այլ սրբոց երեցունց հաւասար է հոգւոյն եւ մարմնոյն բարկութիւն. եւ առաւել մարմնոյն ծոլութիւն. եւ առաւել հոգւոյն ագահութիւն։ Այս ըստ նոցա որ է ասե զմահուչափ մեղքն։ Իսկ սուրբն Եւագրիոս ընդ ասէ զխորհուրդ հզօրս։ Այս է Առաջին որկորստութիւն։

Երկրորդ պոռնկութիւն։

Երրորդ արծաթսիրութիւն։

Չորրորդ տրտմութիւն։

Հինգերորդ բարկութիւն։

Վեցերորդ ձանձրութիւն։

Եօթներորդ ամբարհաւաճութիւն. որ է փառասիրութիւն։

Ութներորդ հպարտութիւն։

Եւ վասն Ե պատճառի։ Նախ՝ ըստ չորից տարերց այլ եւ այլ որակութեանց լինին ընդ խորհուրդ մեղաց։ Յօդնոյ որկորստութիւն եւ պհարտութիւն. զի վերընթաց է եւ քարշօղ։ Ի ջրոյ պոռնկութիւն եւ փառասիրութիւն. որ գէձ է եւ թոյլ. եւ փառասէրն յայլոյ բանս մեղկի եւ թուլանայ։ Ի հրոյ ագահութիւն եւ բարկութիւն. զի պարունակօղ է եւ ջերմ։ Ի հրոյ տրտմութիւն եւ ձանձրութիւն զի ցուրտ է եւ հակօղ։ Երկրորդ դարձեալ՝ զի Դ են տարերք. եւ Դ ազդում միաւորութեանց հոգւոյն յիւրաքանչիւր տարերս ըստ այսմ օրինակի։ Որկորստութիւնն օդոյ։ Պոռնկութիւնն ջրոյ։ Ագահութիւնն հրոյ։ Տրտմութիւնն հողոյ որպէս ասացաք։ Եւ ըստ միաւորութեան հոգւոյն ի տարերս, Յոգւոյ եւ ի հրոյ բարկութիւն։ Յոգւոյ եւ յօդոյ ամբարտաւանութիւնն։ Յոգւոյ եւ ի ջրոյ փառասիրութիւնն։ Յոգւոյ եւ ի հողոյ ձանձրութիւնն։ Այսպէս լինի ընդ

Երրորդ՝ զի Ե են զգայութինք. եւ մի բոլոր մարմինն. ուստի ծնանին Զ խորհուրդք այսպէսս։ Զի որկորստութիւն է ճաշակելեաց։ Եւ Պոռնկութիւն շօշափելեաց։ Արծաթսիրութիւն տեսանելեաց. եւ Բարկութիւնս լսելեաց։ Տրտմութիւն հոտոտելեաց, եւ Ձանձրութիւն բոլոր մարմնոյն։ Փառասիրութիւն եւ հպարտութիւն են հոգւոյ եւ մտաց. որ լինի ընդ։

Չորրորդ՝ վեց շարժութիւնք մարմնոյ. այսինքն վեր եւ վայր. յաջ եւ յահեակ. յառաջ եւ յետ։

Ուստի յառաջեն ամենայն խորհուրդք այսպէ։ Ի վեր շարժումն է հպարտութիւն եւ փառասիրութիւն. զի յատուկ է սոցա ի վերամբարձումն։ Այլ զանազանին. զի հպարտն ի ներքուստ ունի զբարձրամտութիւն. եւ փառասէրն յարտաքուստ յայլմէ բերանոյ ընդունի զփառս գովութեան։ Ի վայր շարժումն է տրտմութիւն եւ ձանձրութիւ որ է ծուլութիւն. զի մին ծանրանայ եւ ոչ գործէ զբարինս. եւ միւսն տրտմի եւ պակասի։

Յաջ շարժումն է արծաթսիրութիւն. զի զբարիս պատճառելով ժողովէ։ Եւ յառաջ շարժումն է բարկութիւն. զի վասն չարեաց ասէ բարկանամ։ Իսկ յետ եւ յահեակ որկորստութիւնն եւ պոռնկութիւն. զի յետս դարձումն է ի ճշմարիտ բարւոյն, եւ զհետ ընթացումն է առ ահեակ եւ սուտ բարիս։

Այսպէս յառաջ գան ի վեց շարժմանց ընդ խորհուրդք։

Հինգերորդ՝ որպէս ասեն այլ վարդապետք, թէ լինելութիւն մեղացէ յանկարգութենէ կամաց. եւ անկարգութիւն կամացն է կրկին. այսինքն զի կամ ցանկանայ ոչ ցանկալեաց, կամ հրաժարի յոչ հրաժարեալեաց։

Արդ՝ ըստ առաջին կարգին թէ ցանկայ ի ներքս, ըստ որում է հպարտութիւն եւ փառասիրութիւն։ Եւ թէ ցանկայ արտաքս, ըստ որում է արծաթսիրութիւն եւ ագահութիւն։ Եւ թէ ցանկայ ստորեւ հեշտալեաց, եւ այս լինի կրկին, թէ հեշտալին այն է ի պահպանութիւն անհատին լինի որորստութիւն. զի անկարգ յօժարի կերակուրն. եւ թէ է ի պահպանութիւն տեսակին, լինի բղջախոհութիւն. զի անկարգ յօժարի ի պոռնկութիւն։ Այս ըստ առաջին մասին որ ցանկայ ոչ ցանկալեաց։

Իսկ երկրորդ անկարգութիւն կամաց է որ հրաժարի յոչ հրաժարելեաց։ Եւ այս լինի երակի ըստ երից մասանց հոգւոյն։ Զի կամ հրաժարէ եւ թիւրի բանականաւ. ըստ այսմ է նախանձ։ Կամ թիւրի ցասմամբ. եւ ըստ այսմ է բարկութիւն։ Կամ եւ թիւրի ցանկութեամբ. եւ ըստ այսմ է ծուլութիւն. որ է տրտմութիւն եւ ձանձրութիւն։ Եւ յայտ է թէ վասն էր են ընդ խորհուրդք։

(Պրակ ԺԴ) Թէ ո՞րն է առաջին մեղք

Վասն է՞ր այլ վարդապետք առաջին մեղք ասեն զհպարտութիւնն, իսկ Եւագրիոս՝ զորկորստութիւնն։

Պատասխանի. Զի առաջին մեղք հպարտութիւնն է որով սատանայ մեղանչեաց յերկինս եւ անկաւ. եւ ապա նախանձն զոր ընդ մարդոյն արարին։ Նաեւ ասեն թէ վասն փառաց աստուածանալոյն մեղանչեաց Ադամ. եւ վասն նախանձու առն՝ կինն նախ եկեր զպտուղն։

Վասն այն առաջին է ամբարտաւանութիւն, եւ ընդ նմա նախանձն, եւ այլքն ըստ կարգի։

Իսկ Եւագրիոս առաջին դնէ զորկորստութիւն երից։ Նախ՝ զի առաջին մարդն ի դրախտին որկորստութեամբ մղաւ. եւ այն առաջին մեղք եղեւ մարդկայինս բնութեան։

Երկրորդ՝ զի ի մանկութինս հասակաւ նախ որկորստութիւնն տիրէ, եւ ապա յերիտասարդութեանն պոռնկութիւնն զօրանայ։ Եւ ի կատարեալ հասակն ագահութիւնն։ Եւ յետ այնորիկ տրտմութիւն, ծուլութիւն, եւ այլն։

Երրորդ՝ զի շղթայք մեղաց այսպէս ունին զկարգն. զի նախ որկորստութեամբ լնու զորովայնն. եւ յետ այնորիկ պոռնկութեամբ թափէ զնա. եւ ապա արծաթ ժողովէ զի լնու զորովայնն եւ պոռնիկի. եւ ապա ի պակասիլն սոցա տրտմի. եւ թէ ոք հակառակի՝ բարկանայ ընդդէմ նոցա. ապա յամենայն ձանձրանայ։ Իսկ փառասիրութիւն եւ հպարտութիւն ոչ են այսց կարգաց. այլ յորժամ զվեցեքին սոքա յաղթէ, ապա փառասիրի եւ հպարտանայ։

Եւ այս է յաջ կողմն խորտորել. իսկ առաջինքն ձախակողմեան էին։ Եւ է հպարտութիւնն առաւել մեղք քան զամենայն վասն բազում պատճառի։ Նախ՝ զի ամենայն մեղք կամ ընդդէմ իւր մարմնոյ է, կամ ընկերին։ Իսկ հպարտութիւնն է մեղանչումն ընդդէմ Աստուծոյ. որպէս սատանայի։

Երկրորդ՝ զի այլ ամենայն մեղք մարմնական է եւ գիտեմք թէ մեղք է։ Իսկ հպարտութիւնն անմարմին է եւ անօսր. եւ ոչ կարեմք գիտել զմեղանչումն։

Երրորդ՝ զի զայլ մեղս մեղսասէրքն գործ են. իսկ զհպարտոթիւն սուրբք եւ ընտիրք. որպէս հրեշտակք յերկինս։

Չորրորդ՝ զի այլ մեղօք կամք մեր անկարգանայ, այլ հպարտութեամբ՝ իմացմամբն յիմարիմք եւ ապաշիմք. եւ ապա կամօք անկարգանամք։

Հինգերորդ՝ զի յամենայն մեղս գտանի հպարտութիւն. զի որպէս առանց սիրոյ այլ առաքինութիւնք ոչ ինչ են, նոյնպէս առ հպարտութեան ամենայն մոլութիւնք ոչ ինչ են։ Զի յամենայն մեղս երեւի հպարտութիւն այսպէս. զի ամենայն մեղք խոտումն է պատուիրանացն Աստուծոյ, եւ խոտորումն զհետ հեշտութեան մարմնոյ։ Այն է հպարտութիւն որ խոտեմք եւ անարգեմք զճշմարիտ բարին. եւ ապա խոտորիմք եւ հետեւիմք զհետ փոփոխելոյ բարւոյս. եեւ այսպէս երեւի հպարտութիւնն յամենայն մեղս։

Վեցերորդ՝ զի զամենայն բարիսն որ ի մեզ են՝ արտաքս հանեն զորօրինակ եկեալ խաւարն հանէ զլոյսն։ Այսպէս եւ հանդիպեալ հպարտութեանն՝ ելանեն ամենայն բարութիւնք մեր։

Եօթներորդ՝ զի որ հպարտքն են ոչ ունին հանգիստ մտաց եւ մարմնոյ. քանզի որ քան մարդ խոնարհէ՝ այն քան հանգիստ է։

Ութներորդ՝ զի ամենայն տեսակք ախտիցն իր մի երեւցուցանեն մեզ. որպէս գողութիւն զինչս, եւ պոռնկութիւն զհեշտութիւն։ Իսկ հպարտութեանն ո՛չ գոյ անեմեւին ակնկալութիւն։

Իններորդ՝ զի ամենայն ոք որ առ պոռնիկն երթայ՝ գիտէ ճշմարտութեամբ թէ վրիպեցաւ ի ճշմարիտ արդարութենէն։ Իսկ ամբարտաւանն ո՛չ իմանայ զմեղսն զոր գործ է հպարտութեամբն. այլ գիտէ եւս թէ առաքինութիւնն է։

Տասներորդ՝ զի ամենայն մեղաւորաց ներէ Աստուած ժամանակս ինչ զի զղջասցին, իսկ հպարտին ոչ. զի մարգարէն ասէր «Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ»։ Եւ թէ «տեսի զամբարիշտն վերացեալ բարձրացեալ. անցի եւ ահա ոչ էր. խնդրեցի եւ ոչ գտաւ տեղի նորա»։

(Պրակ ԺԵ) Վասն սատանայի մեղացն

Վասն է՞ր սատանայի մեղքն մեծ է անթողլի քան զմարդոյ։

Պատասխանի. Այսպէս մեղանչէ սատանայ եւ մարդ։ զի լոյսն Աստուծոյ անձնիշխան կամօք եւ իմացմամբ մերժէ՝ եւ սիրէ զխաւար։

Որպէս ոք զզգալի անկն խփէ եւ զրկի ի լուսոյն եւ առնէ խաւար. նոյնպէս եւ նոքա։ Բայց կրկինէ զրկումն լուսոյ. մի՝ որ ի ճառագայթս լուսոյն զակն խփէ եւ խաւարի. եւ Բ՝ որ ընդ դէմ բոլորակի արեգակնն հայիցի՝ կորուսանէ զլոյսն եւ խաւարի։

Արդ՝ մեղանչելն մարդոյ այնպէս եւ որ զակն խփեաց ի լուսոյն եւ խաւարեցաւ, սակայն լոյսն ծագէ է դեռեւս ի վերայ աչացն եւ սակաւ փայլէ ի ներքս. եւ յորժամ բանայ վաղվաղակի լոյս տեսանէ. Այսպէս մարդ մեղօք զրկի ի շնորհաց լուսոյն. այլ լոյս խնամոցն Աստուծոյ չէ հեռացեալ եւ սակաւ փայլէ ի ներքս ի տրտնջականն. եւ յորժամ դառնայ ի մեղաց, վաղվաղակի շնորհաց լուսոյն արժաին լինի։

Իսկ մեղանչելն սատանայի այնպէս է որ ընդդէմ արեգականն հայի եւ զլոյսն կորուսանէ եւ խաւարի։ Նոյնպէս եւ սատանայ ընդդէմ Աստուծոյ հպարտացաւ. որ ասաց՝ «եդից զաթոռն յամպս եւ յաստեղս»։ Ամպ մարգարէքն են կամ հրեշտակք. եւ աստեղք վերին դասքն։ Յայնժամ լոյս իմացականին կորեաւ եւ շիջաւ ի սատանայէ. եւ լոյս շնորհացն ո՛չ ներգործեաց ի նա. եւ ի նոյն սերտեալ հաստատեցաւ անզղջապէս։ Վասն որոյ մեծ են մեղք սատանայի եւ թողութեան ո՛չ հանդիպի։ Այսպէս մեծ է մեղք հպարտութեան քան զամենայն մեղս մարմնական։

(Պրակ ԺԶ) Վասն Մարդկան մեղաց

Վասն է՞ր է զի մարդոյս գործ եւ անասնոցն հասարակ են, եւ մարդոյս միայն է մեղք։

Պատասխանի. Վսասն բանին եւ անձնիշխան կամացն. զի անձնիշխան կամք անասնոց ոչ է. այլ բանականութիւն։ Վասն որոյ թէպէտ գործն նոյն է, այլ բանն եւ կամքն ոչ է նոյն։ Այսպէս ապա գիտելի է, զի եւ հրեշտակք վասն այն մեղանչեն որ են բանկանք եւ անձնիշխանք։ Յայսմանէ ապա ի միտ առ Բ ինչ։ Նախ՝ զի որ կամաւ եւ գիտութեամբ մեղանչէ, առաւել է քան զակամայն եւ զտգիտութեան. զի թէպէտ եւ սոքա մեղք են, այլ պատիժն նուազ. որպէս անասնոյն քան զմարդոյն։ Երկրորդ ի միտ առ, զի որ առաւել գիտութեամբ եւ կամօք մեղանչէ, առաւել պատժի քան զայն որ նուազ գիտութիւն ունի եւ կամք։ Որպէս եռաւել է մեղք հրեշտակին քան զմարդոյն։ Վասն այն մին քահանային մեղք՝ որ չափ բոլոր ժողովրդեանն է. ուստի յայտ է ի պատարագէ հնոյն. զի վասն բոլոր ժողովրդեանն մին էր զուարակ. եւ վասն միայն քահանայապետին մին. եւ զշնացեալ դուստր քահանային այրէին. եւ զժողովրդեանն քարկոծէին։ Եւ վա՜յ ինձ զի անձամբ զանձն իմ դատապարտեմ։

Հարցումն.

Զի՞նչ է պատճառն որ սրտմտութիւն եւ ցանկութիւն եւ այլն ի յանբան կենդանիսդ գործ է. իսկ ի մեզ ախտ եւ մեղք։

Պատասխանի.

Սոքա ի յանբանսն ո՛չ միայն գործ են, այլ եւ պահապանօղ նոցա։ Զի սրտիւն ապրին մարմնակեր գազանք ե հեշտ ցանկութեամբ բազմածին կենդնիք աճեն. եւ երկչոտութեամբ ապրին նահաստակք եւ տկարք ի հզօրից. եւ որկրամոլութեամբ մնան բազմամարմինք. եւ ատելութեամբ զերծանի ոչխարն ի գայլէ. եւ խրոխտումն մեծարգոյ առնէ զձին. եւ այլն նմանապէս։ Իսկ գործքս այսոքիկ որ նոցա պահապանօղք են՝ մեզ կորուստ եւ մեղք են։

Եւ այս վասն Բ պատճառի։ Նախ՝ զի ի նոսա չափաւոր են ախտքս այսոքիկ. իսկ ի մարդն առաւել եւ անչափ։ Եւ զայս առնէ միտքն իբրեւ մշակ. որ առեալ զսերմն եւ բազմաբեղունս աճեցուցանէ։ Այսպէս եւ միտք խորհելով զչարն զայսոսիկ ախտս առաւելու ի մեզ։ Որպէս յայտ է ի տրտմիլն. զի խորհուրդն մշակ եղեալ յետոյ ի յոխս եւ ի քէնս եւ ի նախանձս յաւելու։

Նոյնպէս զցանկութիւնն ի շնութիւն եւ ի պոռնկութիւնն յաւելու հանապազ. զոր անասունք յիրեանց ժամանակին ունին զխառնումն։ Նոյնպէս եւ զորամոլութիւնն յաւելու միտքն հնարելով զանազան կերակուրս եւ ըմպելիս։

Այսպէս եւ զայլսն ամենայնի յաւելու անչափութեամբ. վասն որոյ ախտ եւ մեղք կոչին առ մեզ։

Երկրորդ՝ պատճառ, զի զայսոսիկ անասունքն գործեն ըստ բնական կարգին. իսկ մեք ի հակառակն փոխեմք։ Որպէս անպտուղ երկիր կորուսանէ զբարի սերմանս եւ փուշ բուսուցանէ. նոյնպէս եւ մեք զբարի սերմանս որ եդ ի մեզ Աստուած ի չարն փոխարկեմք։

Որպէս բարկութիւնն բարի է ի դէմս չարեացն. փոխեմք զայն ընդդէմ բարւոյն։ Եւ զցանկութիւնն զոր ունիմք առ բարին, փոխեմք եւ ցանկանամք չարեաց։ Այսպէս եւ զխոհեմութիւնն ի չար խորհուրդս եւ ի խորամանկութիւնս փոխեմք։ Զսերմն որ առ Աստուած պարտ էաք, փախեմք առերկրաւորս եւ ի մեղս։ Ատել պարտ էր զմեղս. այժմ ատեմք զարդարութիւն։

Խրոխտալ պարտ էր առ չարսն եւ ոչ հնազանդիլ. այժմ անհնազանդիմք օրինացն Աստուծոյ եւ ամբար հաւաձիմք առ ընկերս։

Անարգեմք զհոգիս որ է պատկեր Աստուծոյ. եւ պատուեմք զմարմինս որ պատկերն է անասնոյն։ Որպէս ասէ «մարդ ի պատուի էր եւ եթող հաւասարեաց անասնոց»։

Հարցումն։

Զի՞նչ է մեղքն եւ մահ եւ դառն մահ։

Պատախանի. Մեղքն այն է՝ յորժամ ի կրօնս լինի ոք եւ գթէ մեղօք եւ դարձեալ ապաշխարհէ։ Իսկ մահն՝ որ տգիտութեամբ մեղանչէ. թէպէտ ոչ գիտէ՝ հոգին մահանայ։ Իսկ դառն մահն է մահու չափն. որ գիտութեամբ մեղանչէ. այս է դառն մահն յաւիտենից։

Հարց. Ո՞րն է գիտութեամբ մեղանչելն։

Պատասխանի. Այն է որ գիտէ զճշմարիտն եւ առնէ զսուտն. եւ այս յերեք դէմս որոշի։ Նախ՝ ի գործն եւ ի պատիժն. յորժամ գիտէ ոք թէ այն գործն մեղք է եւ գործ է. եւ գիտէ զպատիժ այն մեղացն որ ծանր է։ Երկրորդ՝ գործօղն որ ունիցի զճշմարտութիւն ինչ կարգի՝ թողու զայն եւ գործէ զմեղս։ Երրորդ՝ ի յԱստուած գիտութիւնն. որ եկեալ իցէ ի հաւատս ճշմարիտս. եւ գիտէ զՔրիստոս Աստուած ճշմարիտ. թողու եւ գործէ զմեղս կամ զհաւատն։ Արդ՝ Գ են գիտութեամբ մեղանչելն. վասն որոյ ասէ Յոհաննէս, «թէ անգիտութեամբ մեղուցիք, թողու ձեզ Աստուած. ապա թէ գիտացեալ զնա եւ այնպէս մեղանչէք, ե զառաջինն եւս խնդրեսցէ»։ Իսկ կամաւոր մեղքն գրած է ի հին օրէնքն ԻԲ գլուխն տես.

(Պրակ ԺԷ) Վասն մեծութեան մեղաց

Ո՞րպէս մեծութիւն մեղաց։

Պատասխանի.

Ոմանք բազում եղանակս ասեն. այսինքն Պատճառաւ մեծ. որպէս մեղք արուսեկին. Հասարակութեամբ որպէս Ադամայն։ Տգեղութեամբ որպէս Յուդային։ Դժուարաթողութեամբ, որպէս մեղքն որ ընդդէմ հոգւոյն սրբոյ։ Կամ վտանգաւ. որպէս տգիտութիւնն։ Անանջատութեամբ. որպէս ագահութիւնն. Դիւրասահութեամբ. որպէս գիճութիւնն։ Դժուարայաղթութեաբ. որպէս հպարտութիւն։ Մտակուրութեամբ. որպէս բարկութիւնն։ Կամ բարկացուցանելով զԱստուած. որպէս կռապաշտութիւն. եւ այլք այլ ինչ ասեն։

Այլ ես հաւանիմ որք ասեն Ժ գոլ զմեծութիւն մեղաց. եւ այն համեմատի ընդ Ժ ստորոգութիւնն։ Նախ՝ ըստ գոյացութեան եւ ըստ տեսակին։ Զի մարդն է տեսակ եւ տեսակն գոյացութիւն. ըստ գոյացութեանն այսպէս։ Զի Ժ պատուիրանքն եւ Է մահու չափ մեղքն են ըստ գոյացութեան մեղք. որպէս մի շնարն եւ մի գողանարն եւ մի սպպանանելն եւ մի սուտ վկայերն։ Եւ թէ Բ մարդ գործեն զմեղս զայսոսի, սպանանելն մեծ է Ք զսուտ վկայելն. եւ այլն նմանապէս։

Երկրորդ ըստ որոկին. որպէս թէ Բ մարդ գործեն զորովայնամոլութիւն։ Մինն կամէր լնուլ զպէտս իւր եւ անգիտութեամբ անկաւ յորովայնամոլութիւն. եւ մինն յօժարութեամբ եւ փափագանօք անկաւ։ Այն որ փափագանօք անկաւ։ Այն որ փափագանօք անկաւ՝ մեծագոյն է քան զմիւսն։ Նոյնպէս եւ զամենայն մահու չափ մեղս իմասցիս։ Այլ եւ որա՛կ է կամաւն եւ ակամայն. գիտութեամբն եւ անգիտութեամբ. կարողութեամբ եւ տկարութեամբ եւ այլն։

Երրորդ, ըստ քանակին այսպէս. զի ոմն մի մի գործեաց զպոռնկութիւն, եւ ոմն Ռ։ Այն որ բազում գործեաց՝ մեծեաց՝ մեծագոյն պատժի քան զմիւսն։

Չորրորդ ըստ առընչին. այսինքն թէ առ ինչ իրք գործ է զմեղքն. զի մարդն Դ դիմօք գործէ զմեղս. այսինքն դիմաց Աստուծոյ, դիմաց եկեղեցւոյ, դիմաց ընկերին, դիմաց իւր անձինն։ Որ ի դիմաց Աստուծոյ լինի՝ ասէ աւետարանն «ամենայն մեղք թողցի մարդկան. բայց հոգւոյն սրբոյ հայհոյութիւնն մի թողցի»։ Ահա որ մեծ է քան զամենայն մեղք։ Նոյնպէս եւ եկեղեցւոյն քան զայլն։

Հինգերորդ ըստ ուրին. թէ ուր գործեն զմեղքն. կամ ի վանք, կամ յեկեղեցի որ է տուն Աստուծոյ։ Կամ ի գեօղ, կամ ի քաղաք, կամ ի պոռնկատուն։ Որ յեկեղեցին գործէ՝ մեծ է քան զայլն։

Վեցերորդ ըստ երբին. այսինքն թէ ե՞րբ գործեն զմեղքն. ի տղայութեան, թէ ի ծերութեան որ մեծ մեղք է։ Ի սոսկ աւուրս, թէ ի տէրունական տօնս. զի որ ի տօնս մեղք գործէ, առաւել պատժի քան զմիւսն։

Նոյնպէս եւ Կալն եւ Ունելն զամենայն մահու չափ մեղս. թէ գործեալ է եւ թողեալ։ Զի որ հաստատեալ է մեղքն յինքն, առաւել մեղանչէ։ Նոյնպէս Առնելն կամ Կրել. ընդ դէմ բնութեանն առաւել ծանր է քան որ առնէ եւ կրէ ըստ կարգի բնութեան։

(Պրակ ԺԸ) Վասն անթողլի մեղաց

Զի՞նչ է մեղքն ընդ դէմ հոգւոյն սրբոյ որ ոչ թողցի։

Պատասխանի. Ամենայն մեղք հասարակաբար է ընդդէմ Աստուծոյ երիցն եւ միոյ։ Այլ յատկապէս ըստ երից դիմացն, որ տկարութեամբ մեղանչէ է ընդդէմ հօր. եւ տգիտութեամբն ընդդէմ որդւոյ. եւ չարութեամբն ընդդէմ հոգւոյն սրբոյ։ Այսինքն չարութեամբն յորժամ կամքն կարէ եւ գիտէ ընդդէմ կալ չարի իմն, սակայն վասն չարութեան ընտրէ զայն։ Արդ՝ մեղքն որ ընդդէմ հոգւոյն սրբոյ մանաւանդ ելանէ ի չար կամաց անձնիշխանականին. եւ ուղղակի մարտնչի ընդդէմ շնորհաց հոգւոյն սրբոյ. եււ յիրաւի անթողլի է։ Զայս եւ առաքեալն ասէ՝ «կամակար մտօք մեղանչեալ անթող լի պատարագաւ. այլ ահեղ անկնկալութիւն դատաստանի, եւ այրեցումն հրոյ»։

Այլ բազմադիմի է մեկնութիւնն «որ ասիցէ բան զորդւոյ մարդոյ թողցի»։ Նախ առ հրէայսն. որ գիտէին զհոգին սուրբ շնորհաց բաշխօղ. ուստի ելից հոգինն զԲէսէլիէլ ճարտարապետ. եւ զեօթնարփեան շնորհս թուէ Եսայի. եւ զրկէին զզօրութիւն հոգւոյն զորմէ ասաց Քրիստոսի, թէ «հոգւովն Աստուծոյ հանեմ զդեւս»։ եւ նոքա դիւաց տային. յիրաւի ոչ թողցի նոցա։

Երկրորդ՝ զի գիտէին զնա Աստուած ի մարգարէից։ Եւ օրէնս եդ նոցա թէ որ զԱստուած անարգէ քարկոծեսցի։ Եւ զի խիստ էր հայհոյութիւնք նոցա, խստագոյնս կարկոծեցան տանջանօքն յաւիտենից։

Երրորդ՝ զի չունիէին պատճառս հայհոյութեան հոգւոյն որպէս զորդւոյ. զի տեսանէին մարմին զգեցեալ, ուտել եւ ըմպել, տքնիլ եւ ննջիլ։

Չորրորդ՝ որք միայն զորդւոյ ասեն բան սակաւ պատժին, զի մի է յերրորդութենէն։ Իսկ որ զփռակիցն եւս կրկնապատիկ հատուցանի նմա։

Հինգերորդ՝ նման սատանային լինին որք ուրանան զպատճառն գոյութեան հոգւոց իւրեանց. յիրաւի ապա որպէս սատանայ ոչ ունի թողութիւն ի կեանս եւ ոչ ի հանդերձեալն եւ գործունէի նմին։

Վեցերորդ՝ Քրիստոս երբեմն բարերարէր եւ երբեմն տանջէր։ Իսկ Հոգին Սուրբ միշտ շնորհաբաշխ եւ պարգեւատու։

Եօթներորդ՝ թէ առ մարդ մեղանչեն՝ առ Աստուած բարեխօսեն եւ հաշտի։ Իսկ թէ Աստուած՝ առ ո՞վ աղաչեն. ապա ուրեմն անհաշտ մնայ։ Եւ զի ոչ թողու զմեղս՝ անհաշտ լինի. վասն այն մեղքն անջինջ եւ անթողլի մնայ։

Ութներորդ, ոչ ասաց՝ թէ խնդրեսցէ ապաշխարութեամբ՝ արգելից զգութ եւ զողորմութիւն. այլ թէ՝ «ո՛չ թողցի». որով յայտ է թէ առանց զղջման եւ տանջանաց ո՛չ թողցի։

Իններորդ՝ որ ոչ խոստովանի կամ թերի եւե անկատար լինի։ Յիրաւի որք ո՛չ հաւատան թողութեան խոստովանութեան, ո՛չ թողցի նոցա աստ կամ անդ։

Տասներորդ՝ վասն հոգեմարտին մակեդոնի որ հայհոյէր զՀոգին Սուրբ նուազ ասելով քան զհայր եւ զորդի, ոչ թողցի նմա։

Իսկ անթողլի մեղաց Ղ են պարագայք. այսինքն յուսահատութիւն. յանդգնութիւն. մարտնչիլ զճշմարտութիւնն ճանաչելոյ. նախանձ ընդդէմ եղբայրական սիրոյն. խստասրտութիւն եւ անզղջութիւն մինչ ի սպառ. Թիւ սոցա առեալ լինի այսպէս։

Զի ի երեք են ի թողութիւնն. այսինքն թողօղն. եւ այն որում թողու. եւ պատրաստութիւն նորին։ Արդ՝ ի թողուլն երկու են. այսինքն ողորմութիւն եւ արդարութիւն։ Ընդդէմ առաջնոյն է յուսահատութիւնն. եւ ընդդէմ երկրորդին յանդգնութիւնն։ Նաեւ ի յայն որում թողեալ լինի Բ ինչ պահանջի. այսինքն ցաւ վասն գործելոցն, եւ մտադիւրութիւն վասն ոչ գործելոցն։ Ընդդէմ առաջնոյն է խստասրտութիւնն. եւ ընդ դէմ երկրորդին անզղջութիւնն մինչ իսպառ։ Դարձեալ՝ պատրաստութեանն ի թողութիւն պարտի լինիլ կրկին. այսինքն ճանաչումն ճշմարտին՝ սէր բարւոյն։ Ընդդէմ առաջնոյն է մարտնչիլ զճշմարտութիւնն ճանաչելոյ։ Եւ ընդդէմ երկրորդին՝ նախանձն ընդդէմ եղբայրական սիրոյն։

(Պրակ ԺԹ) Յաղագս զանազանութեան մեղաց

Զի՞նչ է զանազանութիւնն մեղաց։

Պատասխանի. Մեղք անունն մի է, եւ բոլորապէս յերիս տեսակս որոշի. այսինքն ի սկզբնականն, եւ ի մահացումն, ե ի ներելին։

Արդ՝ թէպէ հոգին ո՛չ լինի սերեալ ի հօրէն որպէս մարմինն, սակայն սկզբնական մեղքն անցանէ ի հոգւոյն յԱդամայ ի հոգիս զհետ եկելոցն միջնորդութեամբ մարմնոյն ցանկութեամբ ծնելոյն։ Զի որպէս ի մեղանչել հոգւոյն ապականեցաւ մարմինն Ադամայ եւ եղեւ դիւրասահ առ վավաշոտ ցանկութիւնն. այսպէս եւ սերեալ մարմինն քարշելով ընդ ինքեան զապականութիւնն՝ աղտեղացուցանէ զհոգին։ Եւ յայտ է՝ զի սկզբնական մեղքն է ի մարմինն եւ ի հոգին։ Այլ ի մարմինն նիւթօրէն եւ սկզբնաբար. իսկ ի հոգին տեսակաբար եւ իբր նենթակայոջ։

Իսկ ներելի մեղքն է յանցանք փոքրագոյն քանզի ի մարնկունս յետ մկրտութեան նախ յառնեն ներելիքն. եւ ապա մահու չափքն։ Եւ կոչի ներելի, իբր ներելի եւ թողլի. զի ակամայ եւ անգիտութեամբ հանդիպի։

Իսկ մահացուն մեղքն է գլխաւորօրէն Է. կամ ընդ որպէս ասացաւ։ Եւ կոչի մահացու, զի պարտական առնէ զմարդն յաւիտենից մահուն։ Գիտացեալք զայս՝ այժմ տեսցուք զզանազանութիւն սոցա։

Արդ՝ մեղք կզբնականին չորիւք զանազանի յայլոցն. այսինքն ի մահացութենէն եւ ի ներելոյն։ Ըստ միութեան. ըստ հասարակութեան ըստ հաւասարութեան. ըստ որոկի տարբերութեան։

Նախ ըստ միութեան. զի մի է մեղքն սկզբնական եւ ո՛չ բաժանի. որպէս մահացուն Է. եւ ներելին Գ։

Երկրորդ ըստ հասարակաութեան. զի հասարակաբար որք հաղորդի բնութեան՝ հաղորդի եւ սկզբնականին։ Զի մահացուն ոչ է ի յԵրեմիայ եւ ի Յոհաննէս որք սրբեցան յորովայնէ. թէպէտ ոչ զերծանեին ի ներելւոյն։ Այլ կոյսն Մարիամ Աստուածածին՝ էր ազատ ի մահացութենէն եւ ի ներելւոյն. բայց ո՛չ ի սկզբնականէն. զոր հոգգւովն սրբով մաքրեցաւ։ Բայց միայն փրկին մեր Քրիստոս էր ազատ ի սկզբնականէն։ Որոյ պատճառէ, զի ոչ ի սերմանէ՝ այլ ի մաքուր արենէ կուսին էառ մարիմն։

Երրորդն ըստ հաւասարութեան. զի սկզբնականն հաւասարապէս է ամենայն մարդկան։ Եւ զի ոչ է որպէս մահացուն մեծ կամ փոքր. որպէս շնութիւն մեծ է քան զպոռնկութիւնն. եւ մարդասպանութիւն քան զգողութիւն։

Չորրորդն ըստ տարբերութեան որակացն։ Նախ՝ զի սկզբնականն հարկիւ եւ ակամայ տիրէ։ Իսկ սոքա ըստ կամաց։ Երկրորդ՝ զի սկզբնականն բնութեանն հետեւի, իսկ սոքա անձին։ Յաղագս որոյ այն որ ըստ բնութեան է մեղք՝ ըստ բնութեանն եւ յորդին անցանէ։ Իսկ անձնականն ոչ. զի ներգործութեամբ է ստացեալ զայնոսիկ։ Իսկ զանազանի մահացուն եւ ներելին ըստ առաւելութեան եւ նուազութեան. որպէս առաւել է հարկանումն օձի քան զլուոյ. եւ նետին քան զփշի։ Այսպէս եւ մահացունէ առաւել քան զներելին։ Դարձեալ զանազանին ըստ թուոյ. զի մահացՈՒն յեօթն բաժանի. որք են գլխաւորագոյնք։

Իսկ ներելին թէպէտ որոշի յերիս տեսակս ըստ մեծութեան եւ նուազութեան. այլ մանրամասնաբար յանթիւս ելանէ։ Որպէս ծիծաղիլ. վայրաբանել. եւ այլն։ Այս բաժանումս է ըստ տեսակի մեղաց։ Դարձեալ՝ ըստ ենթակային բաժանի մեղքն յերիս. այսինքն ի մեղք սրտին. ի մեղք բերանոյն. եւ ի մեղք մարմնոյն։

Մեղք սրտին է մեղք խորհրդոցն

Մեղք բերանոյն է մեղք լեզւին

Եւ մեղք մարմնոյն է առ հասարակ զգայարանացն։

Դարձեալ զանազանին սոքա. զի մեղք խորհրդոյն կայանայ յերիս. ի տեսանելն, ի հաւանիլն, եւ ի կամիլն։ Եւ մեղք լեզուին ի սուտն, ի զուրն, եւ յանիրաւելն։ Զի սուտ է բառնալն զոր ունի։ Եւ զուրն է դնել զոր ոչ ունի։ Իսկ անիրաւելն է բանիւ առ վերինս եւ առ ներքինս աւ առ հաւասարս։ Այլ եւ մեղք մարմնոյն՝ ի հեշտանալն, ի սովորիլն, եւ ի կապիլն առ մեղս։ Այսպէս զանազանին մեղք ըստ նիւթոյն եւ ենթակային։

Դարձեալ ըստ կատարման բաժանի մեղքն յերիս. այսինքն ի գործ մեղացն, եւ յունակութիւնն, ի պատիժն։ Եւ սոքա այսպէս զանազանին։ Նախ՝ զի գործ մեղաց է ի զգայութիւնս ներքին կամ արտաքին։ Եւ ունակութիւնն է ի խորհուրդն եւ ի կամքն։ Եւ պատիժն ի հոգին կամ ի մարմինն։

Դարձեալ բաժանին, զի գործ մեղացն է յանցեալն եւ գգնացեալն։ Եւ ունակութիւնն է մնացեալ միշտ։ Եւ պատիժն է ի հանդերձեալն որ է ապագայն։

Դարձեալ զանազանին. զի գործ մեղացն է յայլմէ առ մեզ՝ կամ ի մէնջ առ այլս. այսինքն ի պատրանաց բանսարկութիւն եւ ի չարաց ոմանց առ մեզ. եւ ի մէնջ առ ընկերակից մեր։ Իսկ ունակութիւն մեղացն է ի մէնջ եւ առ մեզ. զի կամաւորապէս կրեցաք եւե կամաւոր պահեմք ի մեզ։ Իսկ պատիժն է յայլմէ առ մեզ. այսինքն յարդար իրաւանցն Աստուծոյ անիրաւս հասեալ։

Դարձեալ զանազանին սոքա ըստ սեռին. զի գործ մեղացն է ի սեռս առնելոյն. եւ պատիժն ի սեռս կրելոյն. եւ ունակութիւն ի սեռս ունելոյն։ Եւ որպէս այլ է ունելն եւ առնելն եւ կրելն. Այսպէս այլ է ունակութիւն մեղաց. եւ առնել զմեղս. եւ կրել զպատիժս։ Այս քան ըստ տեսակի եւ ըստ նիւթոյ եւ ըստ կատարման զանազանութիւն մեղաց։

(Պրակ Ի) Սահման մեղաց

Զինչ է մեղք։

Պատասխանի. Մեղքն սահմանօրէն այս է։ Մեղք է դարձուցաել զերեսս յանփոփոխելի բարւոյն որ է առ Աստուած. եւ դառնալ որ փոփոխելի բարին որ է արարածքս։ Դարձեալ՝ մեղքն է խօսք եւ գործք եւ ցանկութիւն որ լինի ընդդէմ օրինացն Աստուծոյ։ Վասն որոյ անկանի մարդ ի բարկութիւնն Աստուծոյ։ Զի թէպէտ անպատեհ է ասել զբարկութիւնն առ Աստուած զի անփոփոխելի քաղցրութիւն է. այլ կամքն որով մեղաւորքն վասն չար գործոցն տանջեալ լինին՝ բարկութիւն ասի Աստուծոյ։

Հարցումն.

Զի՞նչ է ամբարտաւանութիւն

Պատասխանի. Ամբարտաւանութիւն է որ բաղձայ զյատուկ բարձրանալն իւր, եւ անկարգ եւ անսահման լինի։ Եւ սկիզբն ամենայն մեղաց ամբարտանութիւնն է որպէս ասէ Սիրաք։

Զգուշանալ պարտ է յամբարտաւանութենէ, զի զհրեշտակս կարաց խաբել. եւ զհրեշտակն սատանայ դարձոյց։

Զի սատանայ այլ մեղք ո՛չ գործեաց, քան թէ խորհեցաւ զյատուկ բարձրանալն իւր. որպէս ասէ Եսայի, «ելից ի վերայ ամպոյ եւ զաթոռն ի մ եդից յաստեղս եւ եղէց նման բարձրելոյն»։ Յորժամ զայս խորհեցաւ, արտաքսեցաւ յերկնից։ Ապա նշան ընտրելոցն է խոնարհութիւն. եւ անարգանացն է ամբարտաւանութիւնն։

Հարցումն.

Զի՞նչ է նախանձն։

Պատասխանի.

Նախանձն է նախանձիլ ընդ այլոց բարեբախտութիւն. Զի որպէս ամբարտաւանութիւնն հանէ զմարդն յԱստուծոյ, նոյնպէս եւ նախանձն զմարդն զինքն յիսքենէ հանէ։ Եւ որպէս օձ յայգւոյ ծաղկէն մեռանի, նոյնպէս նախանձոտն սատակի ի տեսանել զբարի ընկերին։

Հարցումն։

Զի՞նչ է բարկութիւն

Պատասխանի.

Բարկութիւն է ցասումն հոգւոյ. որով ոք ընդդէմ այլոց յառնէ։ Զի որպէս նախանձն կորուսանէ զինքն, այսպէս նախանձն կորուսանէ փոխուցանէ զընկերն. Զգուշանալ պարտ է ի բարկութենէ. եւ առաւել ի ժամ դատաստանին. զի մարդ բարկացեալ ոչ ճանաչէ զճշմարտութիւնն։ Վասն որոյ ասաց Արիստոտէլ Աղէքսանդրու, յապաղեա ի վրեժխնդրութիւնն մինչեւ անցցէ բարկութիւն։ Դարձեալ, բարկութեամբ զպատկերն Աստուծոյ կորուսանեմք ի մեզ. եւ հոգին Սուրբ փախչի ի բարկացեալ հոգգւոյ. զի խաղաղութիւն է տեղին նորա։ Իսկ յորժամ Սուրբ Հոգին ելանէ, պիղծ հոգին այսինքն սատանայ բնակէ ի նա։

Հարցումն։

Զի՞նչ է ծուլութիւն։

Պատասխանի.

Ծուլութիւն է հեղգՈՒթիւն հոգւոյ ոչ սկսիլ ի բարին. կամ տաղտկանալ ի սկսեալ բարւոյ եւ ոչ կատարել։ Սա է սնուցօղ ամենայն մեղաց, մայր դատարկաբանութեան։

Հարցումն.

Զի՞նչ է ագահութիւն.

Պատասխանի.

Ագահութիւն է անկերպ ցանկութիւն ունել յինչքն. Եւ այս է մեծագոյն չար աշխարհի. զի չէ աւելի աղքատ քան զայն որ ցանկայ աւելի ունել։ Զի նման է ջրգողեալ հիւանդի. որ որքան աւելի խմէ, առաւել ծարաւի։ Այս է արմատ ամենայն չարեաց ասէ առաքեալն։ «Ագահութիւն որ է կռապաշտութիւն։ որում ոմանք ցանկացեալ վրիպեցան ի հաւատոց, եւ զանձինսս արկին ընդ բազում ցաւոց»։ Այս ագահութիւնս վաճառեաց զՔրիստոս։

Հարցում.

Զի՞նչ է որկրամոլՈՒթիւն.

Պատասխանի.

Որկրամոլութիւն է անսահման բաղձանք ուտելոյ եւ ըմպելոյ։ Եւ այսու նախաստեղծքն մահու մեռան. եւ վասն այս մեղացսէ որ եք եւս մեռանիմք. զի զկերակուրն ի հարկաւոր ժամանակին պարտ է ուտել. այսինքն որ քաղցեալ լինի. այլ ոչ յամենայն ժամ որ յագեալ լինի։

Հարցումն.

Զի՞նչ է բղջախոհութիւն։

Պատասխանի.

Բղջախոհութիւն է ցանկութիւն յամենայն ժամ լնուլ զվավաշոտութիւնն։ Այս ազգ գործ՝ խոզնիցն է յատուկ է ոչ մարդկան։ Այս է որ զմարդն յԱստուծոյ հեռացնէ. զի սուրբքն միայն տեսանեն զԱստուած։ Այս է քաղցն որ կշտումն ոչ ունի։ Արբած եւ ծարաւած։ Քաղցր դառնութիւն։ Կենդանի մեռեալ. Այս է ծառն չար որ պտուղ չար բերէ. եւ յետոյ հատանի. եւ ի հուրն յաւիտենից արկանի։ Յորմէ փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ ամէն։ Այս քան վասն մեղաց սակաւիկ։

Գլուխ ԼԳ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԻԱ) Յաղագս Առաքինութեանց

Եւ այսպիսի ասացեալ տկարութեան մեղաց առողջութիւն է բժշկարան Է զօրութիւնք որ կոչին առաքինութիւնք. որ են այսոքիկ։ Հաւատ. Յոյս։ Սէր։ Եւ սոքա երեքեան կոչի աստուածային առաքինութիւնք։ Եւ չորք զօրութիւնքն այս է։ Խորագիտութիւն. որ է խոհեմութիւն։ Արիութիւն։ Ողջախոհութիւն. եւ Արդարութիւն. Եւ սոքա կոչին մարդկային առաքինութիւնք։

Հարց. Հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն վասն է՞ր կոչին աստուածայինք։

Պատասխանի. Նախ՝ աստուածային ասին՝ զի երեքին սոքա յԱստուած վերաբերին։ Զի հաւատովն տեսանի այրագոյն բարին։ Յուսովն ակն ունիմք գերագոյն բարւոյն։ Սիրովն ցանկանամք վերնային բարւոյն։ Եւ այս ամենայն առ Աստուած գտանի։ Դարձեալ՝ հաւատովն լինի։ Յոսովն ըմբռնի. եւ Սիրովն միաւորի Աստուած։ Դարձեալ՝ հաւատովն հաւատամք՝ որ միայն իւր բարկութեամբն զմեզ ստեղծեաց եւ վերստին փրկեաց եւ ոչ ի հարկէ։ Յուսովն ակն ունիմք ինքեան ողորմութեանն որ խոստացեալ է. զի գթած եւ ճշմարիտ է։ Սիրովն սիրեմք զնա ինքն ինքեամբ բարի է։ Եւ վասն այն սիրեմք զնկերն, զի ստեղծուած եւ պատկեր Աստուծոյ է։ Այս թէ վասն է՞ր կոչին աստուածայինք։

Հարց. Զի՞նչ է սահման հաւատոյն։

Պատասխանի. Զհաւատն սահմանէ Պօղոս յեբրայեցւոցն, «հաւատն է յուսացեալոց հաստատութիւն. եւ յանդիմանութիւն որոց ոչն երեւին»։ Եւ այլ՝ «հաւատն է հինմ ամենայն առաքինութեան». Եւ այլ՝ «հաւատն է սկիզբն հոգեւոր կենաց»։ Եւ Դամասկացին ասէ՝ «ի փօստազիս իրացն որ ոչ երեւի յանդիմանութիւն»։

Եւ Ոսկեբերանն սահմանէ՝ «հաւատն է սրբազան կրօնից հիմն»։ Մեթոդիոս ասէ՝ «հաւատն է առաքինութիւն՝ որով հաւատան զանազանելին։ Եւ այլք՝ «հաւատն է մտաց լուսաւորութիւն. առ ի ճանաչել զծայրագոյն ճշմարտութիւնն»։ Իսկ սուրբն Եպիփան սահմանէ՝ «հաւատն է կամաւոր եւ ստոյգ նախաճաշակումն յայնմ ճշմարտութենէ որ ոչ է յայտնեալ»։ Եւ մեծն Դիոնէսիոս ի գիրս աստուածային անուանց սահմանէ թէ՝ «հաւատն է հաստատ կայումն հաւատացելոց. որ զարդարս կացուցանէ ի ճշմարտութիւնն եւ զճշմարտութիւնն ի նոսա։ Եւ այլ՝ «հաւատնէ մտածութիւն յաղագս Աստուծոյ անախտաբար. արտագնացումն յուսոյ առ յուսացեալն. համբերութեամբ տեսանել զաներեւոյթն մտացն աչօք անպակաս ժուժկալելով»։ Դարձեալ՝ «հաւատն է ունակութիւն հեղեալ յառաջին լուսոյն ի բանական անձն, առ ի ճանաչել զհոգեւոր բարիս։

Եւ գիտելի է, զի սահման առաքելոյն կատարեալ է։ Եւ այլ սահմանք զոր դնեն վարդապետք պարունակեալ են ի սահմանն Պօղոսի. զի վարդապետաց սահմանն մեկնութիւն եւ յայտնութիւն սահմանին Պօղոսի։

Հարց. Հաւատն ի յոր մասնէ հոգւոյն իբր ի յենթակայ։

Պատասխանի։ Արիստոտէլ Գ սեռս զօրութեան ասէ հոգւոյն. այսինքն է մինն անհնազանդ բանին. եւ մինն հնազանդ. եւ մինն բան էութեամբ։ Որ անհնազանդ է բանին, որպէս տնկականն. հայելն եւ աձիլն եւ այլ. եւ սոքա ոչ կարեն լինիլ ենթակայ առաքինութեանց։ Իսկ երկրորդ սեռն հնազանդ բանին՝ ցասումն եւ ցանկութիւնն. եւ սոքա ոչ կարեն լինիլ ենթակայ իմանալի առաքինութեանց։ Իսկ երրորդ սեռն որ է նոյն ինքն բանն որ է ենթակայ աստուածային առաքինութեանց։ Եւ սա բաժանի յերկուս. այսէ յիմացումն եւ ի կամքն։

Եւ հաւատն է յիմացումն որպէս ի յենթակայս. եւ է ի կամքն որպէս հրամանատու։ Զի կամքն հրամայէ զգործ հաւատոյն. զի ոչ ոք հաւատայ, եթէ ոչ կամեցօղն։ Եւ որպէս հաւատն է հանճարն, նոյնպէս յոյսն եւ սէրն են ի կամքն վասն Բ պատճառի։

Նախ՝ զի յառաջ եդեալ հանճարոյն է ճշմարիտն. եւ յառաջ եդեալ կամացն բարին։ Եւ զի յառաջ եդեալ հաւատոյն է ճշմարիտն. վասն այն հաւատն է յիմացումն որպէս ի յենթակայս. եւ յառաջ եդեալ յուսոյն եւ սիրոյն է բարին, վասն այն յոյսնն եւ սէրն են ի կամքն որպէս ի յենթակայս։ Երկրորդ, զի յարքայութիւնն յերկնից՝ հետեւի պայծառ տեսութիւն հաւատոյն. ըստ Պօղոսի, «այժմ տեսանեմք օրինակաւ, այլ յայն ժամ դէմ յանդիման»։ Իսկ փառք եւ պսակք հետեւին յուսոյն եւ սիրոյն։ Ապա ուրեմն հաւատն է յիմացումն. եւ յոյսն եւ սէրն ի կամքն։

Վասն Աստիճանաց Հաւատոյ

Հարցումն.

Քանի՞ են աստիճանք հաւատոյ։

Պատասխանի. Որպէս Ժ բան է օրինացն՝ եւ Ժ բան է Հայր մեր որ յերկինս։ Նոյնպէս Ժ բան է հաւատամքն որ է այսպէս։ Նախ վասն աստուածութեան Հօր։ Երկրորդ վասն առաջին ծննդեանն Քրիստոսի որ ի հօրէ։ Երրորդ վասն մարմնով ծննդեանն ի կուսէն։ Չորրորդ վասն չարչարանաց փրկչին։ Հինգերորդ վասն թաղման ի գերեզմանի։ Վեցերորդ վասն յարութեանն ի մեռելոց։ Եօթներորդ վասն միւանգամ գալստեանն։ Ութներորդ վասն Սուրբ Հոգւոյն որ է հաւասար Հօր եւ Որդւոյ։ Իններորդ վասն հոգւոց մարդկան։ Տասներորդ վասն մարմնոց ի մեռելոց յարութեան։ Եւ այս է սրբոյն Կիւրղի որ յԵրուսաղէմ։ Իսկ աստիճանք հատոյն որք են յէութենէ հաւատոյն, եթէ նկատեսցի առ այն որք արարին զհաւաքումն հաւատոյ, են երկոտասան աստիճանք ըստ թուոյ երկոտասան առաքելոցն։ Իսկ թէ նկատիցեմք առ այն որք են իբր արմատս հաւատալեաց, յայնժամ են չորեքտասան աստիճանք։ Յորոց եօթն վերաբերին առ աստուածութիւն. եւ եօթն ի մարդեղութիւնն Քրիստոսի։ Առաջինն է հաւատալ զմիութիւն Աստուածային բնութեանն։

Երկրորդ՝ հաւատալ զանձն Հօր. այն որ ասէ «հաւատամք ի մի Աստուած հայր ամենակալ»։ Ասաց զայս Պետրոս առաքեալ։

Երրորդ՝ զորդին գոլ Աստուած. որ ասէ՝ «ի մի Տէր Յիսուս Քրիստոս»։ Ասաց զայս Անդրէաս։

Չորրորդ՝ զհոգին սուրբ Աստուած. որ ասէ «հաւատամք ի Հոգին Սուրբ»։ Ասաց զայս Բարթուղիմէոս։

Հինգերորդ՝ Սիմոն ասաց «հաւատալ ի յեկեղեցի զքաւութիւն եւ զթողութիւն մեղաց»։

Առ աստիճանս այս պարունակի Է խորհուրդ եկեղեցւոյ. որ է Մկրտութիւնն. Դրոշմն. Պատարագն. Ապաշխարութիւնն. Կարգ քահանայութեանն. Պսակն. եւ Օծումն։

Վեցերորդ՝ «յարութիւն մեռելոց» ասաց Թադէոս։

Ութներորդ՝ հատուցումն բարեաց. ընդ որով եւ պատիժ չարեացն. որ ասէ «ի կեանսն յաւիտենականս». Ասաց Մատաթիա։ Եւ այս երեք վերջին աստիճանքս վերաբերին առ աստուածութիւն։ Զի թողութիւն մեղաց որ է կենդանութիւն հոգւոյ՝ ասուածային լինի։ Նաեւ յարութիւն մարմնոյ։

Նաեւ հոգւոյ եւ մարմնոյ փառաւորութիւն։

Իսկ եօթնեքին աստիճանք առ մարդեղութիւնն Քրիստոսի են այս։

Առաջինն հաւատալ զորդին Աստուծոյ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյն։ Եւ զերկրորդն՝ ծնեալ ի կուսէն Մարիամայ։ Ասաց զերկոսինս զայս Յակոբոս Զեբեթեայ։

Երրորդ՝ որդին Աստուծոյ վասն մեր չարչարեալ եւ խաչեալ եւ մեռեալ։ Ասաց զայս Յօհաննէս։ Չորրորդն՝ որդին Աստուծոյ իջեալ ի դժոխս ըստ հոգւոյն։ Ասաց զայս Թովմաս։

Հինգերոր՝ յարուցեալ յերրորդ աւուր։ Ասաց զայս Մատթէոս։

Վեցերորդն՝ ելեալ ի յերկինս նստաւ ընդ աջմէ հօր. որ է հաւասարութիւն հօր։ Ասաց Յակոբոս Ալփեան։

Եօթներորդն՝ դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս. որ է զբարիս եւ զչարս։ Ասաց զայս Փիլիպպոս։ Այսոքիկ են աստիճանք հաւատոյ։ Եւ թէ հաւատն առաւել է քան զգիտութիւն ցուցաւ ի վերոյ յաստուածաբանութիւնն Դիոնիսեայ ի ԺԷ համարն տես։

Հարց. Ապա որպէս մի հաւատ ընդ առաքելոյ։

Պատասխանի. Չորիւք իմանի։

Նախ՝ զի ի մին Աստուածն է եւ ի մի Քրիստոսն։ Երկրորդ՝ զի մի բոլոր եւ ոչ մասն։

Երրորդ՝ զի ամենեցուն մի է։

Չորրորդ՝ զբաժանեալքս միացնէ ի Տէր եւ առ միմեանս։

(Պրակ ԻԲ) Վասն Յուսոյ

Զի՞նչ է սահմանն յուսոյ,

Պատասխանի.

Յույսն է ստոյգ ակնկալութիւն հանդերձեալ երանութեանն, յառաջ եկեալ ի շնորհացն Աստուծոյ եւ ի յատուկ արդեանցն։

Ստուգութիւն աստ ոչ զապացուցականն ասէ. այլ զստուգութիւն կարծեացն։ Եւ պատճառ յուսոյն նախ է շնորհն Աստուծոյ. եւ ապա արդիւնքն մեր։ Զի յուսալ յիր ինչ առանց արդեանց ոչ է յոյս. այլ յանդգնութիւն։ Դարձեալ՝ յոյսն է ունակութիւն մտաց յղացեալ յառատութենէն Աստուծոյ. ունելով կեանս յաւիտենական՝ բարի արդեամբ։

Եւ դիտելի է զի հաւատն եւ յոյսն այսպէս զանազանին։

Զի հաւատն է վասն անցելոցն եւ հանդերձելոց։ Իսկ յոյսն վասն հանդերձելոյն միայն։

Դարձեալ՝ հաւատն է ի բարեաց ինքեան եւ այլոց. իսկ յոյսն է ի բարեացն ինքեան միայն։ Այլ համբարձայնին. զի երկոքեանն հաւատն եւ յոյսն՝ են յոչ երեւելիսն։ Այլ եւ զանազանի յոյսն. զի որք են ի ճանապարհ աստի կենաց, յոյս նոցա է հանդերձ ստուգութեամբ կարծեաց որպէս ասացաւ։

Իսկ որք ելեալք են ի մարմնոյ, յոյս նոցա էր հանդերձ ստուգութեամբ գիտութեան, զի ստուգապէս գիտեն զլինելոց հատուցումն։

Իսկ յոյսն որ էր ի սուրբն Ստեփաննոս յորժամ ետես ղերկինս բացեալ, եւ ի Պօղոս յորժամ ասաց «գիտեմ յո՞ հաւատացեալն եմ, եւ յոյսն որ էր ի յԱդամ նախքան զմեղանչելն էին հանդերձ ստուգութեամբ տեսութեանն»։

Նոյնպէս եւ այժմ սրբոց եւ երանելեաց յոյսն է հանդերձ ստուգութեամբ տեսութեանն. զի դեռեւս հանդերձեալ է նոցա մարմնոյն յարութիւն. եւ փառք եւ պսակքն ըստ իրին։ Սակայն ներկայ է ըստ ճանաչման տեսութեանն։ Եւ յայսցանէ յայտէ, զի յետ յարութեանն ի վերինն գաւառ ոչ գոյ յոյս. զի է անդ երանութիւն, որ է ստացումն ամենայն բարեաց. բոլորն համագամայն եւ կատարեալ. եւ ինչ է ապառնի յոր յուսացեալ լինի։

Եւ այժմ յոյս մեր է կրկին. նախ առ սրբոյ վասն օժանդակութեան եւ բարեխօսութեան։ Երկրորդ առ Աստուած վասն յատուկ իշխանութեանն։ Եւ այս է երեքկին այսինքն թողութեան. ըստ սաղմոսին «ի քեզ Տէր յուսացայ մի ամաչեցից յաւիտեան»։ Եւ շնորհաց. որպէս ասէ. «որք յուսան ի Տէր ողորմութիւն Տեառն շուրջ եղիցի զնոքօք»։ Եւ փառք. որպէս ասէ առակն «որ յուսայ Աստուած՝ փրկեսցի»։ Եւ բազում է ներգործութիւն յուսոյն։

Նախ ազատէ ի նեղութենէ. ըստ այնմ «ի քեզ յուսացան հարքն մեր եւ փրկեցեր զնոսա»։

Երկրորդ զօրացուցանէ. որպէս յայտ է ի մակաբայեցւոցն զկնոջէն որ ունէր Է որդիս՝ ածեալ ի սպանումն ի միումն աւուր տեսալ. եւ տանէր այնմ՝ յուսովն որ առ Աստուած։ Նոյնպէս եւ ամենայն դասք մարտիրոսացն յուսով զօրացան։

Երրորդ ամբառնայ զմիտս. որպէս ասէ Եսայի «որք յուան ի Տէր փոխեսցեն զզօրութիւնս. առնուն զթեւս որպէս զարծուի»։

Չորրորդ փրկէ ի թշնամեաց ընդ սաղմոսին «որ փրկես զյուսացայս ի քեզ»։ Հինգերորդ տայ զժամանակաւորս. ըստ այնմ «աչք ամենեցուն ի քեզ յուսան. եւ դու տաս նոցա»։ Այս քան վասն Յուսոյ։

(Պրակ ԻԳ) Յաղագս Սիրոյ

Զի՞նչ է սէրն։

Պատասխանի.

Սէրն ըստ առաքելոյ այսպէս սահմանի։ «Սէրն վախճան պատուիրանաց ի սուրբ սրտէ եեւ ի բարի խղճէ մտաց եւ յանկեղծաւոր հաւատոց»։ Եւ ըստ այլոց, «Սէրն է ուղիղ կամք յամենայն երկրաւորացս յետս դարձեալ. եւ ընդ Աստուծոյ միաւորեալ հրացեալ հոգւով սրբով անհատապէս»։ Եւ ըստ ներգործութեանն սահմանի քառակի։

Նախ այսպէս։ «Սէր է սիրելութիւն, որով սիրի Աստուած վասն ինքեան. եւ ընկերնն վասն Աստուծոյ եւ ի յԱստուած»։ Երկրորդն՝ «Սէրն է կեանք որ միաւորէ զսիրօղն ընդ սիրեցելոյն»։

Երրորդն՝ «Սէրն է առաքինութիւն, որով ցանկամք տեսանել զԱստուած եւ զմայլի ի նմա»։

Չորրորդն՝ «Սէրն առաքինութիւն, որով ախորժակ մերոյս հոգւոյն ամենեւին է ուղիղ»։ Եւ գիտելի է, զի եռակի է սէրն։ բնական. բարոյական. եւ շնորհական։ Բնական սէրն է առինքն։ Բարոյականն առ ընկերն։ եւ Շնորհականն առ Աստուած։ Դարձեալ զանազանութիւն է ի մեջ սիրոյ Աստուծոյ եւ ընկերին։ Զի զԱստուած սիրեմք ի յինքն եւ վասն ինքեան։ Այլ զընկերն ի յԱստուած եւ վասն Աստուծոյ։ Արդ յորժամ ասեմք կրկին զսէրն, այսինքն Աստուծոյ եւ ընկերին. կրկինս այս է ո՛չ է ըստ ունակութեանց. այլ ըստ ներգործունեացնն։ Զի միով ունակութեամբ սիրոյ սիրի Աստուած եւ ընկերն։ Սէրն զբազում իրս նշանակէ. Երբեմն ասէ զունակութիւնն ըստ առաքելոյ. «սէրն Աստուծոյ սփռեալ է ի սիրտս մեր»։ Երբեմն նշանակէ զշարժումն. որպէս ասի յերգսն՝ «կարգեաց յիս զսէրն»։ Երբեմն զնշանակ սիրոյն. ըստ այնմ որ ասէ՝ «մեծագոյն սէր ոչ ոք ունիցի». այսինքն մեծ նշան սիրոյ։ Երբեմն նշանակէ զբոլորութիւնն. որպէս ասէ՝ «Աստուած սէր է». եւ այս առաւել լինի անձնականապէս եւ էականապէս։

Երբեմն առեալ լինի վասն եռանդեան սիրոյն. ըստ այնմ «թողեալ լիցին նմա մեղք իւր բազում, զի յոյժ սիրեաց»։ Դարձեալ սէրն է սկիզբն բարեաց. զի յԱստուծոյ է։ Եւ է մէջ բարեաց. զի ըստ Աստուծոյ է. եւ է վախճան բարեաց. զի վասն Աստուծոյ է։

Կամ այլ ազգ. սէրն է սկիզբն գործոց բարեաց, զի շարժէ առ այն. որպէս ասեն վարդապետք՝ սէրն գործէ մեծամեծս թէ է. եւ թէ դադարէ ի գործելոյն՝ ոչ է սէր։ Ասի եւ մէջ. զի տեսակաւորէ զգործս։ Ասի եւ վախճան. զի ուղղէ զգործս եւ ածէ ի պատշաճաւոր վախճանն։

Հարցումն.

Զի՞նչ է նշանք սիրոյ.

Պատասխանի.

Բազում ինչ։ Նախ՝ զի սիրելին յօժարութեամբ լսէ սիրելոյն։

Երկրորդ՝ յօժարութեամբ խօսի զնմանէ։

Երրորդ՝ բազում անգամ ի միտ ածէ։

Չորրորդ՝ առանց ձանձրութեան ծառայէ նմա։

Հինգերորդ՝ զմարմինս եւ զինչս դնէ ի վերա նորա։

Վեցերորդ՝ զգուշանայ ի վիրաւորելոյ զնա։

Եօթներորդ՝ թէ վիրաւորեալ է՝ հաշտեցուցանէ զնա։

Ութներորդ՝ լինի ցաւակից նմա ի ժամանկի նեղութեան։

Իններորդ՝ խնդա ընդ մերձ գոզն նորա։

Տասներորդ, ցաւի ընդ հեռանալն նորա։

Մետասաներորդ՝ սիրէ զոր ինչ նա։

Երկոտասաներորդ՝ ատէ զոր ինչ եւ նա.

Երեքտասներորդ՝ ջանայ հաճոյանալ նմա։ Չորեքտասներորդ՝ երկնչի անհաճոյ լինիլ։

Հնգետասներորդ՝ քարշէ եւ զայլս ի սիրելութիւն նորա։ Վեշտասներորդ՝ զՊարգեւ տուեալ ի նմանէ ոչ օտարացուցանէ։ Եօթնեւ Ժ, հաւանի խրատուց նորա։ Ութեւ Ժ, խնդրէ ի նմանէ համարձակ յուսով։ Ինեւ Ժ՝ զամենայն ինչ սիրելւոյն իւրն համարի. եւ զիւն սիրելւոյն.

Քսաներորդ, յամենայն տեղւոջ իւր սիրելեաւն պարծի։

Քսանեւ մի, ի գովելն զնա ուրախ լինի։ Քսանեւ Բ, որք հայհոյեն զսիրելին՝ խոյս տայ ի նոցանէ։ Եւ կարելի է որ ոք կամեսցի՝ զայսոսիկ գլուխս ի սէրն Աստուծոյ ուղղել։

Հարցումն.

Զի՞նչ է աստիճանք սիրոյ.

Պատասխանի.

Երեք են. այսինքն անկատար եւ կատարեալ եւ գերակատար, այսպէս։ Նախ՝ անկատար սէր է մարմնոյն։ Եւ կատարեալ հոգւոյն։ Եւ գերակատար Աստուծոյ։

Կամ անկատար սիրով զմեզ. եւ կատարեալ զընկերն. եւ կատարելագոյն զԱստուած։ Եւ այս նոյն է որ ասացաւ։

Դարձեալ՝ անկատար սէր է ծառայական երկիւղնն վասն պատժոյն։ Եւ կատարեալ՝ վարձկականն վասն պատուոյն։ Եւ գերակատարն որդիական սէր վասն բնւթեամբ բարւոյն։

Եւ այլք Դ դնեն աստիճանք սիրոյ։ Նախ՝ յորժամ սիրեմ զիս վասն իմ. սէրս այս ոչ է բարի.

Երկրորդ՝ յորժամ սիրեմ զԱստուած վասն իմ. այս է վարձկականն։ Երրորդ՝ յորժամ սիրեմ զԱստուած վասն ինքեան զի բարի է. եւ սէրս այս բարի է։

Չորրորդ՝ յորժամ սիրեմ զիս վաս Աստուծոյ։

Հինգետասներորդ՝ քարշէ եւ զայլս ի սիրելութին նորա։ Վեշտասներորդ՝ ղՊարգեւս տուեալ ի նմանէ ո՛չ օտարացուցանէ։ Եօթնեւ Ժ, հաւանի խրատուց նորա։

Ութեւ Ժ, խնդրէ ի նմանէ համարձակ յուսով։

Իննեւ Ժ՝ զամենայն ինչ սիրելւոյն իւրն համարի. եւ զիւրն սիրելւոյն։ Քսաներերոդ, յամենայն տեղւոջ իւր սիրելեաւն պարծի։ Քսանեւ մի, ի գովելն զնա ուրախ լինի։ Քսանեւ Բ, որք հայհոյեն զսիրելին խոյս տայ ի նոցանէ։ Եւ կարելի է որ ոք կամեսցի զայսոսիկ գլուխս ի սէրն Աստուծոյ ուղղել.

Հարցումն.

Զի՞նչ է աստիճանք սիրոյն.

Պատասխանի.

Երեք են. այսինքն անկատար ե կատարեալ եւ գերակատար, այսպէս։ Նախ՝ անկատար սէր է մարմնոյն։ Եւ կատարեալ հոգւոյն։ Եւ գերակատար Աստուծոյ։ Կամ անկատար սիրով զմեզ. եւ կատարեալ զընկերն։ եւ կատարելագոյն զԱստուած։ Եւ այս նոյն էր որ ասացաւ։

Դարձեալ՝ անկատար սէր ծառայական երկիւղն վասն պատժոյն։ Եւ կատրեալ՝ վարձկականն վասն պատուոյն։ Եւ գերակատարն որդիական սէր վասն բնութեամբ բարւոյն։

Եւ այլք Դ դնեն աստիճանք սիրոյ։ Նախ՝ յորժամ սիրեմ զիս վաս իմ. սէրն այս ոչ է բարի.

Երկրորդ՝ յորժամ սիրեմ զԱստուած վասն իմ. այս է վարձկականն։

Երրորդ՝ յորժամ սիրեմ զԱստուած վասն ինքեա զի բարի է. եւ սէրս այս բարի է։

Չորրորդ՝ յորժամ սիրեմ զիս վասն Աստուծոյ. եււ այս եւսէ լաւագոյն. զի ոչ խնդրէ մարդ զիւրն, այլ զԱստուծոյն միայն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է նշան կատարեալ սիրոյ.

Պատասխանի.

Երեք այսինքն զի բոլո սրտիւ սիրէ եւ միշտ սիրէ ե առանց փոխարինաց սիրէ. որպէս ասացաւ յերկրորդ օրէնքն.

Դարձեալ կատրեալ սէր է, յորժամ է ունակութեամբ մեծ. ներքին շարժմամբն ուղիղ։ արտաքին գործքն ժիր. արմատովն հաստատեալ. ջերմ եռանդութեամբն խոհեմ. եւ քաղցրութեամբն մխիթարական։

Հարցումն.

Զի՞նչ է կարգ Սիրոյն։

Պատասխանի.

Կարգ սիրոյն ասացաւ ի վերոյ յաստուածաբանութիւն Դիոնիսեայ ի Թ գլուխ, ի ԴԶ համարն։ Եւ այլ վարդապետք ասեն, սիրել պարտ է նախ զայն որ ի վերոյ է քան զմեզ. այսինքն զԱստուած. եւ ապա զմեզ. յետ որոյ զընկերն. եւ ապա զմարմինս մեր. եւ ի նոյն աստիճաննս զմարմին ընկերին. զի մարմինն երկրորդ է հոգւոյն։ Եւ այլք ասեն՝ նախ սիրելոյ է Աստուած։ Երկրորդ ծնօղքն. յետոյ որդիքն. ապա ընտանիքն. վերջոյ թշնամիքն։

Եւ վասն չորից պատճառաց լաւագոյն է սիրել քան զսիրիլ։ Նախ՝ զոր ինչ սիրեմք գիտեմք, այլ թէ սիրիմք ոչ գիտեմք։

Երկրորդ՝ զոր սիրեմք՝ է յատուկ առաքինութիւն մեր. այլ թէ սիրիմք՝ է առաքինութիւն այլոց։ Երկրորդ՝ յորժամ սիրեմք պարտական առնեմք զայլս։ Եւ յորժամ սիրիմք պարտական լինիմք այլոց։

Չորրորդ՝ յորժամ սիրեմք շահիմք մեզ. այլ յորժամ սիրիմք՝ այլք շահին ինքեանց։

Հարց.

Ուստի՞ ուսանիմք զսէր ընկերին։

Պատասխանի.

Յերից։ Նախ՝ ի բնական իրաւանց. ըստ այնմ «զոր ինչ կա միք թէ արասցէ ձեզ մարդիկ, այսինքն արարէք եւ դուք նոցա»։

Երկրորդ՝ ի գրաւոր օրինացն որ ասէ, «սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո»։

Երրորդ՝ ի ստեղծուածոց. զի ամենայն նման սիրէ զնմանն իւր. եւ խնդայ ընդ նմանին։

Հարց.

Զի՞նչ է «պատւիրան նոր տամ ձեզ, զի սիրեսջիք զմիմեանս զի եւ ի հինն ետ»։

Պատասխանի.

Ի հինն ասաց սիրել զնկերն, եւ ի նորա յաւել սիրել զթշնամին։

Հարց.

Ո՞րնէ առաւել, սէր ընկերի՞ն թէ թշնամւոյն.

Պատասխանի.

Սիրել զսիրելիս պարտական է ամենայն ոք. այլ սիրել զթշնամիս առաւել արդիւնաւոր։ Նախ՝ զի առաւել մատչի առ կատարելութիւնն. զի մեծագոյն առաքինութիւն է։

Երկրորդ՝ առաւել է ի թողութիւն պատժոյն. զի առաւել դժուարութիւն է։

Երրորդ՝ է յայտնագոյն նշան սիրոյ. զի է ընդդէմ շարժման բնութեանն։

Հարց.

Զո՞ր թշնամիս պարտ է սիրել։

Պատասխանի.

Զթշնամիսն մեր պարտ է սիրել ե աղօթել վասն նոցա. եւ զթշնամիսն Աստուծոյ ատել. ըստ այնմ «զատելիս քո Տէր ատեցի»։

Դարձեալ՝ կրկին է թշնամին. մեր անձինս, եւ եկեղեցւոյ։ Առանձին թշնամւոյն պարտ է բարի առնել իսկ թշնամւոյն եկեղեցւոյ՝ ոչ առնել բարի եւ ոչ չար։ Դարձեալ՝ պարտ է սիրել զմարմնոյն թշնամիս մեր. այլ զհոգւոյ թշնամիս ատել։ Այս քան վասն Սիրոյ։

(Պրակ ԻԴ) Յաղագս Զանազանութեան Աստուածային Առաքինութեանց

Որո՞վ զանազանի հաւատ յոյս եւ սէր։

Պատասխանի.

Գիտելի է, որպէս պատկեր աստուածութեանն կայանայ ի մի էութիւն եւ յերիս անձինս։ Այսպէս եւ պատկեր վերստին ստեղծմանն ի մեզ կայանայ ի միութիւն շնորհին եւ յերիս ունակութիւնս։ Որ է հաւատ՝ յոյս՝ սէր եւ սոքա երեքեան հեղումն են յաստուածային շնորհացն ի բանական ոգիս. որով ուղղիմք յերկային կեանս։ Եւ այսպէս հաւասարութիւն ունին սոքա։ Այլ զանազանին։

Նախ որպէս ասէ սուրբն Եւագրիոս՝ հաւատն ի հայր, յոյսն առ որդի, սէրն ի Հոգին Սուրբ։ Այս ո՛չ եթէ բաժանմամբ. այլ նկատմամբ ի յատկութիւնս անձանց. ըստ որում սկիզբն է հայր. եւ փրկութիւն է որդին. եւ ջերմութիւն հոգին։

Երկրորդ՝ հաւատն է հիմն. յոյսն որմ. սէրն շինուածք։

Երրորդ՝ հաւատն է որպէս արմատ ծառոյն որէ հայր. յոյսնն ստեղունքն որ է որդի, սէրն Հոգին Սուրբ որ է ծաղիկ եւ պտուղ ըստ Դիոնիսեայ։

Չորրորդ՝ հաւատն է յանցեալն եւ ի հանդերձեալն որպէս ասացաւ յոյսն միայն ի հանդերձեալն, եւ սէրն ի ներկայն որ է միշան։

Հինգերորդ՝ ըստ որպիսութեան մեր հաւատն է այժմ. յոյսն յետ մահու. ըստ այնմ «յոյս նոցա լի է անմահութեամբ». եւ սէրն յետ յարութեանն ըստ առաքելոյ. «սոքա երեքեան հաւատ, յոյս, սէր. եւ մեծ քան զսոսա սէր է»։

Վեցերորդ հաւատն է ի յէութիւնն Աստուծոյ «հաւատալ պարտէ թէ է Աստուած»։ Յոյսն ի բարութիւնն. ըստ այնմ «ակն կալցուք յուսոյն եւ բարութեանն Աստուծոյ»։ Սէրն առ ճշմարտութիւնն եւ գեղեցկութիւնն։ Եւ զայս փոխեն ոմանք այսպէս. զսէրն առ բարութիւնն. զյոյսն ի բարձրութիւնն. եւ զհաւատն առ ճշմարտութիւնն։

Եօթներորդ հաւատովն համբերեմք. յուսովն հաստատիմք. սիրովն զօրանամք։ Եւ զայս ասէ Եւագրիոս։ Ութներորդ՝ հաւատն տեսանէ. յոյսն ըմբռնէ. սէրն միաւորէ։ Իններորդ ըստ հոգւոյն մասանց. հաւատն է ի բանն. յոյսն ի ցասումն. սէրն ի ցանկութիւն։ Այս վասն համանման գործոց նոցա այսպէս կարգի որ են ի նոսա. այլ յոյսն եւ սէրն են ի կամքն։

Տասներորդ՝ ի յատուկ գործոց իւրեանց։ Զի հաւատովն հաւանիմք Աստուծոյ. յուսովն ապաստանիմք ի յԱստուած, եւ սիրեմք զԱստուած։ Այս քան վասնն Աստուածային առաքինութեանց։

(Պրակ ԻԵ) Յաղագս մարդկային առաքինութեանց

Զի՞նչ է առաքինութիւնն.

Պատասխանի.

Զսահմանք առաքինութեան բազում են։ Զի ի գիրս հոգեաց ասի՝ «առաքինութիւն է ունակութիւն մտաց բարւոք կարգաւորեալ»։ Դարձեալ՝ «առաքինութիւն է ունակութիւն մտաց ըստ կերպի բնութեանն հաւանական բանականութեան». Քանզի ի գործս առաքինութեան յորդորէ զմեզ բնութիւն եւ բանականութիւն. եւ շնորհն յորդորէ զբնութիւնն։ Իսկ Արրիստոտէլ ասէ «առաքինութիւն է ունակութիւն մտաց կալովն ի մէջն ի մեր կողմանէ»։ Արդ՝ մէջս այս իմացեալ լինի ի մէջ աւելորդութեան եւ նուազութեան։ Եւ այլք, «առաքինութիւն է հաւասարութիւն կենաց. համաձայնեալ բանականութեանն»։ Քանզի առնէ զմիտսն ան յաղթելի եւ անփոփոխելի ի մէջ յաջողութեանց եւ թշւառութեանց ամենայնի։

Դարձեալ՝ առաքինութիւն է բարի ունակութիւն մտաց, որով ուղիղ կեայ. եւ ոչ ոք չարչար առնու ի կիր. որ Աստուած ներգործէ ի մեզ առանց մեզ»։ Այս խօսի զհեղեալ առաքինութենէն լուսով շնորհացն Աստուծոյ։ Դարձեալ՝ «առաքինութիւնէ երանութիւն եւ փառք աստի կենացս. եւ ունի յինքն լոյս եւ խնդութիւն»։ Այլ գիտելի է, զի առաքինութեամբն ուղղի հոգին ի զօրութիւնս իւր. քանզի խոհեմութիւն ուղղէ զբանականն. արիութիւնն զցասմնականն։ Ողջախոհութիւնն զցանկականն։ Իսկ արդարութիւնն ուղղէ զամենայն զօրութիւնս։ Զի նա պարունակէ զառաքինութիւնս որ կարգեն զմարդ առ ընկերն. որպէս ուղղութիւնն եւ առատաբաշխութիւնն։ Եււ որ կարգեն առ ինքն. որպէս ապաշխարութիւնն եւ անմեղութիւնն։ Եւ որ կարգեն զմարդն առ Աստուած. Որպէս աստուածպաշտութիւնն եւ հնազանդութիւնն։ Վասն այն ասի արդարութիւնն ուղղութիւն կամաց. զի ոչ միայն է առանձնական զօրութիւն կամ առաքինութիւն. այլ եւ հասարակ եւ պարունակիչ ուղղութեան հոգւոյն։

Վասն Արդարութեան Հարց.

Զի՞նչ է արդարութիւն եւ զի՞նչ գործն նորա կամ մասունք։

Պատասխանի.

Արդարութիւն է զօրութիւն պահօղ զմարդկային ընտրութիւնն։ Որոյ գործն այս է, զիւրաքանչիւր ուրուք յետ տալ զոր իւրեաննէ։ Աստուծոյ պարտիւք զերկիւղն եւ զպատկառանքն։ Իշխանաց զհնազանդութիւնն։ Հաւասարին զսէրն եւ զխաղաղութիւն։ Փոքերն զուղղութիւն եւ զողորմութիւն։

Եւ մասունք արդարութեան են Զ այսինքն կրօնաւորութիւն. գթութիւն. շնորհ. վրէժխնդրութիւն. պահպանութիւն. եւ ճշմարտութիւն։ Կրօնաւորութիւնն է Աստուծոյ պաշտօն եւ առանձնակի սպասաւորութիւն մատուցանել։ Գթութիւն է արենակցաց եւ բարեկամաց սպասաւորել ստէպ։ Շնորհ է յիշատակ բարեկամութեանց. եւ կամք անդրէն հատուցմանց։ Վրէժ խնդրութիւն է ջատագով լինիլ. որով բռնութիւն եւ անիրաւութիւն եւ ամենայն վնասակար ի բաց մերժի։

Պահպանութիւն է որք արժանաւորին մարդկան պատուոյ իմն եւ պաշտաման։

Ճշմարտութիւն է որ առանց փոփոխման ասին այնք որ են, կամ լինին, կամ լինելոց են։

Եւ արդարութիւնն է մշտնջենաւոր. որպէս ասէ սիրեցէքն։ Նախ՝ զի մշտնջենաւոր առնէ զհոգին հաստատելով ի բարին։ Եւ երկրորդ՝ զի մնասսցէ ի վերին գաւառն ըստ էութեանն եւ ըստ գործոյն։ Իսկ այլ առաքինութիւնք թէպէտ մնան ըստ էութեանն. այլ ոչ ըստ գործոյն։ Զի խոհեմութիւնն ոչ զգուշանայ ի դարանակալութեանց։ Եւ արիութիւնն ոչ լինի ձեռնամուխ ի զարհուրելիս։ Եւ ողջախոհութիւնն ոչ սանձահարէ զանպատեհ շարժմունս։ Եւ երեքիւք թիւրրի արդարութիւնն։ Նախ՝ սիրով անձինն կամ արծաթոյ. ըստ Եսայեայ «վայ որ արդարացուցանէք զամբարիշտն վասն կաշառոյ»։ Երկրորդ երկիւղիւ. ընդդէմ ասէ Տէրն «մի երկնչիք յայնցանէ որ զմարմին սպանանեն»։ Երրորդ հեռիւ եւ նախանձու. ըստ այնմ «գիտաց զի առ նախանձու մատնեցին զնա»։ Այսքան վասն արդարութեան։

Վասն Խոհեմութեան Հարց.

Զի՞նչ է խոհեմութիւնն եւ զի՞նչ գործ նորա եւ մասունք։

Պատասխանի.

Խոհեմութիւնն է զօրութիւնն հոգւոյ, որով ընտրութիւն առնէ ի մէջ չարին եւ բարւոյն։

Եւ գործ է սորա՝ որ ինքն նենգութիւն ո՛չ առնէ մարդոյ, եւ ո՛չ յայլ մարդոյ խաբի։ Վասն այս հրամայեաց Քրիստոս «եղերուք խորագէտք իբրեւ զօձս եւ միամիտք որպէս զաղաւնիս»։ Խորագիտութեամբ պահէ զինքն յայլ մարդոյ. եւ միամտութեամբն այլոց վնաս ո՛չ առնէ. Խոհեմ մարդն ո՛չ պարտի վաղ վաղել ի գործ զինչեւ է. այլ պարտ է նախ խորհիլ որ ո՛չ խաբի։ Եւ մասունք են խոհեմութեան Գ այսինքն հանճարեղութիւն, նախատեսութիւն, եւ յիշղութիւն։

Հանճարեղութիւն է նկատել զայնս որ են։ Եւ նախատեսութիւն է տեսանել զլինելոցն. այլ Յիշողութիւնն է վերստին յիշել զԵղեալսն։ Եւ ասացեալ է վասն հանճարոյ եւ գիտութեան ի վերոյ. ի Ե հատորն ի ԻԷ համարն.

Դարձեալ խոհեմութիւն է ուղղել զառաքինութիւնս ըստ բարոյական իմաստասիրութեանն։ Որ է բարոյականն տնտեսականն եւ քաղաքականն։ Առաջինն ուսուցանէ կարգաւորել զբարիս իւր առ ինքն։

Եկրորդնն կարգ աւորել զընտանիսն։

Երրորդն կառավարել զքաղաքս ե զթագաւորութիւնս։ Դարձեալ՝ եռակի է խոհեմութիւնն։

Նախ խոհեմութիւն սրտին. եւ այս ի կարգաւորել զներկայն, ի միտ ածել զանցեալն, եւ նախատես լինիլ ապագային, որպէս ասէ յերկրորդ օրէնս «երանի թէ իմանային». որ է ներկայն. «եւ ի միտ առնուին». այս է զանցեալն. «եւ նախատեսք լինէին վերջնոցն»։

Երկրորդ խոհեմութիւն. եւ այս է չափաւորութեամբ բանից. որպէս ասէ յառակս. «որ հանդարտ է շրթամբք, է խոհեմագոյն». եւ սաղմոսն «դիր Տէր պահապան բերանոյ իմոյ. զդառն ամուր շրթանց իմոց, » եւ այլն։

Երրորդ խոհեմութիւն է գործոյն. որ կայանայ ի խախուստ չարին եւ յընտրութիւն բարւոյն. ըստ այնմ «խոտորեա ի չարէ եւ արա զբարի»։ Եւ ծանիր, զի այլ է խոհեմութիւն աշխարհային. այլ մարդկային. եւ այլ աստուածային։ Առաջինն ստանայ զժամանակաւորս։ Երկրորդ ի յօգուտ մարմնոյն. եւ Երրորդն յաստուածային պաշտամունս։ Այս քան վասն խոհեմութեան։

Վասն Արիութեան Հարց.

Զի՞նչ արիութիւն եւ զի՞նչ գործ նորա եւ մասունք։

Պատասխանի.

Արիութիւն է զօրութիւն իմն որով հեշտութեամբ տանի ամենայնի վասն սիրելի իրաց։ Որոյ գործն այս է. ոչ ի նեղութիւնն խորտակիլ եւ ոչ ի հեշտութիւնն կակաղանալ։ Բայց մասունք արիութեան են Դ. այսինքն մեծագործութիւն. ապաստանութիւն. համբերութիւն. եւ յարամնայութիւն.

Արդ՝ մեծագործութիւնն է մեծ եւ վեհագոյն իրողութեանց ի խորհուրդ եւ ի գործ ածումն ընդարձակ մտադրութեամբ հոգւոյն։

Ապաստանութիւն է որով հոգին ի մեծ եւ ի համեստ իրս ստոյգ յուսովն հաստատի յինքեանն։

Համբերութիւն է կամաւոր եւ միշտ տեսողութիւն մեծամեծ եւ դժուարին իրաց վասն օգտութեան եւ համեստութեան։

Յարամնայութիւն է հաստատ եւ միշտ յարկայութիւն ի բարեպէս քննել բանականութեանն։

Դարձեալ՝ արիութիւնն կայանայ ի Ե այսինքն Նախ ի ձեռնարկումն բարձրագունից. որպէս ասէ սաղմո «քաջալերացարուք եւ զօրասցին սիրտք ձեր»։

Երկրորդ ի խոտորումն երկրաւորաց. որպէս ասէ Պօղոս «Մովսէս ուրեցեւ կոչիլ որդի դստերն փարաւոնի. լաւ համարեցաւ զչար չարիլն, » եւ այլն։

Երրորդ ի համբերութիւն նեղութեանց. որպէս ասէ յերգս «զօրաւոր է իբրեւ զմահ սէր».

Չորրորդ դիմամարտ լինիլ փորձութեանց ըստ առաքելոյ «ոչ ոք պսակի՝ եթէ ոչ ըստ օրինին մարտիցի»։

Հինգերորդ ի յաղթութիւն մոլութեանցն. ուստի աս Յոբ «պատերազմ են կեանք մարդոյ ի վերայ երկրի»։ Այս քան վասն արիութեան։

Վասն Ողջախոհութեան Հարց.

Զի՞նչ է ողջախոհութիւնն եւ զի՞նչ գործ նորա եւ մասունք

Պատասխանի.

Ողջախոհութիւն է հաստատութիւն հոգւոյ. որով արգելու զցանկութիւն զգայական եւ զհեշտութիւն մամնական։ Եւ գործ նորա այս է. յառաւելութեան գիտենայ նուազիլ. եւ ի յաղքատութեանն գիտենայ համբերել. որպէս ասէ առաքեալն «գիտեմ առաւելուլ գիտեմ նուազիլ». Այլ մասունք ողջախոհութեան են երեք. այսինքն ժուժկալութիւն. անոխակալութիւն. եւ համեստութիւն։

Արդ՝ ժուժկալութիւն է որով ամենայն ցանկութիւն ուղղի կառավարութեամբ խրատուն։

Անոխակալութիւն է զամբոխումն ատելութեան զուրաթութեամբ եւ գթութեամբ արգելուլ։ Համեստութիւն է որով զպարկեշտ ամօթ խածութիւնն ստանայ եւ զնազելի պատկառանս.

Իսկ տեսակ ողջախոհութեան են Գ այսինքն զգաստութիւն. ժուժկալութիւն. եւ համեստութիւն։

Զգաստութիւնն կայանայ առ ճաշակելիսն. ի յորում դնէ զկապն եւ զչափն։ Իսկ ժուժկալութիւնն առ շօշափելիսն ըստ ծննդական զօրութեանն. ի յորում դնէ զեղանակն. զի առաւել յօժարի մարդն ի գոլ անհատութիւնն սննդականաւն, եւ ի գոլ տեսակին ծննդականաւն. եւ յօժարութիւնքս այս՝ զսպին զգաստութեամբ եւ ժուժկալութեամբ։ Իսկ համեստութիւնն կայանայ ի յասելիսն. այլ եւ ի տեսանելիսն. ի լսելիսն. ի հոտոտելիսն։ Այլ եւ զձեռս ի հարկանել. յմբռնել. եւ զոտս ի գնալ. համեստութիւնն ի նոսա ամենեսեան դնէ զեղանակն եւ զկարգն։ Այս քան վասն ողջախոհութեան։

Հարցումն.

Վասն է՞ր զանազան անուամբ կոչին չորեքին առաքինութիւնքս այս։

Պատասխանի.

Նախ՝ կոչի մարդկային առաքինութիւնք։ Զի սոքօք մարդկան հոգիք կարգաւորին եւ ոչ այլ կենդանեաց։ Դարձեալ կոչին ծառայականք, զի եւ ի խառնուածոյ մարմնոյն գոյական. որք ո՛չ հետեւին միմեանց. զի որ ի խառնուածոյն ողջախոհ է, նա ո՛չ խոհեմ կամ արդար կամ արի կարէ գոլ։ Եւ այսպիսիքսս կոչին ծառայականք. զի ի հարկէ խառնուածոյ մարմնոյն լինին ողջախոհ կամ արի եւ այլն։

Դարձեալ կոչին անբանք. զի ոչ գիտեն զպատճառն։ Այլ եւ ի յանբան կենդանիս բնաւորեցաւ գոլ. որպէս ուղտ խոհեմ. եւ առիւծ արի. տատրակ ողջախոհ. եւ արագիլ արդար։ Դարձեալ կոչին եւ բարոյական եւ տնտեսական եւ քաղաքական առաքինութիւնք. որպէս ասացաւ ի վերոյ ի ճառս խոհեմութեան։ Դարձեալ կոչին յանձնառականք. որ ի պատուիրելոյ ումեք գոյ ողջախոհ. այլ զպատճառն ո՛չ գիտէ. նաեւ ոչ հետեւին միմեանց։ Իսկ վեցերորդ կոչին մակստացականք. այսինքն ի վեր ստացեալ աշխատութեամբ. որք հետեւին միմեանց իբրեւ զչարս շղթայից. Եւ գիտեն զպատճառն թէ վասն է՞ր է ողջախոհ. այսինքն զի յանառակ կենաց ժլատութիւնք լինին. եւ նա ի հարկէ արի գոյ զախտն ստորադասելով. այսպիսին եւ խոհեմ գոյ գիտելով թէ վասն մարմնական հեշտ ախտութեանց լինի անիրաւութիւն։

Այսինքն ի կերճոյ առ հասարակ ամենային առաքինութեանց։

(Պրակ ԻԶ) Յաղագս Է Պարգեւաց Հոգոյն. Որ է Է արփեան Շնորհքն

Եւ զի դժուարին է հոգւոյ մարդոյ կարգաւորել զինքն եւ սրբել ի մեղաց. վասն այսորիկ օգնոււթիւն տայ Աստուած հոգոյ մարդոյ զեօթն պարգեւս հոգւոյն սրբոյ։

Որք են այսոքիկ։

Նախ՝ իմաստութիւն։

Երկրորդ հանճար։

Երրորդ խրատ որ է խորհուրդն։

Չորրորդ զօրութիւն։

Հինգերորդ գիտութիւն։

Վեցերորդ գթութիւն որ է Աստուած պաշտութիւն

Եօթներորդ երկիւղ։

Սահմանօրէն Մեկնութիւն.

Իմաստութիւն է որով ճանաչեմք զբարութիւնն Աստուծոյ. որ տուեալ լինի ընդդէմ յիմարութեան։

Յայս իմաստութենէս ասէ սաղմոսն «ճաշակեցէք եւ տեսէք զի քաղցր է Տէր»։

Հանճար է ճանաչել զփրկութեան նշանն. յորմէ ասաց Տէր «որ ունիցի ականջս լսելոյ լուիցէ»։

Եւ այս տուեալ է յԱստուծոյ ընդդէմ նոցա որ հաստ եւ բութ ունին զիմացումն։

Խրատ է լոյս հոգւոյ առ ի յունել զհոգին. որ յերկրայինս եւ ի մարդկայինս ոչ շաղախի։

Զօրութիւն է ունել ինչ որով տանի չարչարանացն։ Եւ այս տուեալ լինի յԱստուծոյ ընդդէմ երկիւղին որով նմանին Քրիստոս. զի ո՛չ երկնչէր ի բնական մահուանէն. որ ասէր «հոգիս յօժար է բայց մարմինս տկար»։ Այլ զօրացաւ ընդդէմ մահուն եւ ասաց, «հայր ո՛չ իմ կամք այլ քոյդիցէ որ է իմս»։

Գիտութիւն է ճանաչումն այն իրացն որում հաստայն։

Տուեալ յԱստուծոյ ընդդէմ անգիտութեան։

Գթութիւն է գութ ցուցանել առ ընկերն եւ սիրել զնա. վասն զի պատկեր Աստուծոյ է։ Տուեալ յԱստուծոյ ընդ դէմ խստութեան սրտին։ Երկիւղ է հոգեւորապէս փախուստ ի չարէն. զի մի՛ կորուսանիցէ զայն զոր սիրէ։ Որ տուեալ լինի մարդոյ ընդդէմ ամբարաւանութեան։

Հարց. Վասն է՞ր են Է պարգեւքս այսոքիկ։

Պատասխանի. Նախ՝ զի սոքօք արտաքսեսցին Է մոլութիւնքն որպէս ասացաւ։ Երկրորդ՝ զի օգնական են բնական զօրութեանց հոգւոյն։ Երրորդ՝ ի կառավարել զգործնական եւ զտեսական կեանս. այսպէս աստուածային եւ մարդկային առաքինութիւնքն են որ ասացաւ։ Եւ թէ որպէս, ի բուն գիրս յայտնի է աշխատողաց անդ գտցես։ Դարձեալ ասեն վարդապետք թէ, իմաստութեամբն եմք հասունք։

Հանճարովն նախատեսք։

Խորհրդովն ողորմածք։

Երկիւղիւն խոնարհք։

Զօրութեամբն քաջասիրտք։

Գիտութեամբն ընտրօղք։

Աստուածպաշտութեամբն ցակիցք։

Այս քան վասն պարգեւաց Հոգւոյն։

(Պրակ ԻԷ) Յաղագս թէ Երանութեանց. զոր Եօթն թուէն ոմանք

Արդ՝ Թ երանութիւնք փրկչին զոր քարոզեաց ի լերինն ընդ են ըստ էութեանն։ Այլ Է են Ը աստիճանաց, այսինքն Աղքատութիւն հոգւոյ։ Սուգ։ Հեզութիւն։ Քաղց արդարութեան։ Ողորմածութիւն։ Սրբութիւն սրտի։ Եւ խաղաղութիւն։

Արդ՝ է երանութեամբս այս՝ արտաքսին Է գլխաւոր մոլութիւնքն։ Քանզի աղքատութիւն հոգւոյն արտաքսէ զհպարտութիւնն։ Սուգն զնախանձն. զի որ սգայ վասն մեղաց այլոց, ոչ նախանձի ընդ նոսա։ Հեզւթիւնն զբարկութիւնն։

Քաղցր արդարութեանն զծուլութիւն։ Ողորմածութիւնն զագահութիւն։ Սրբութիւն սրտին զորկրամոլութիւն։ Զի սրբութիւն սրտին ո՛չ ծառայէ որովայնին ըստ օրինակի անբան անասնոց։ Խաղաղութիւնն արտաքսէ զբղջախոհութիւնն. քանզի ընդ ճաշակելն զհոգեւորն՝ անհամանայն նմա ամենայն մարմնաւոր։ Եւ որպէս ի թուումն պարգեւացն է կարգ արհեստական. զի նախ դնին արժանաւորագոյնքն։ Այսպէս եւ ի թիւ երանութեանցս է կարգ բնական. զի արժանաւորքն ի վերջոյ դնին։

Վասն Աղքատութեան։ Ա.

Ա. Աղքատութիւն հոգւոյ է հրաժարիլն յաշխարհէ. այսինքն ի սիրոյ մարմնական հեշտութեանց եւ ի փարթամութեանց եւ ի պատուոյ։ Քանզի զերիսս զայս պարունակէ սէր։

Եւ աղքատք են հոգւով՝ որք ոչ խնդրեն զհեշտութիւն։

Եւ աղքատք հոգւով են խոնարհքն որք երկնչին։

Եւ աղքատք հոգւով են ըստ մարմնոյ աղքատքն. որք ոչ ինչ ունին եւ զամենայն ինչ ունին։

Վասն սգաւորաց։ Բ.

Սուգն է սգալ վասն մեղաց եւ ատել զնա մինչ զի եղծանել զնոսա։ Իսկ սգալ վասն չարին, զի փախիցուք ի նմանէ։ Ըստ այնմ որ յետս դարձուցանէ ի սիրեցելոյն է միայն սիրոյն։ Այլ սգալ վասն յատուկ ինչ չարին, է իւրաքանչիւր առաքինութեան. զի իւրաքանչիւր առաքինութիւն սգայ վասն ներհակին։

Հարց. Քանզի՞ է տրտմութիւն եւ խնդութիւն։

Պատասխանի. Կրկին տրտմութիւն եւ կրկին խնդութիւն. զի է աստուածային եւ է դիւական։ Աստուածային տրտմութիւն եւ խնդութիւն հոգեւոր է եւ բարի։ Իսկ դիւական տրտմութիւն եւ խնդութիւնն մարմնաւոր է եւ չար։ Եւ այսպէս զանազանին։

Այն որ աստուածային տրտմութիւնն է, ունի Դ յատկութիւնս։ Նախ՝ զի ի հոգին է։ Բ՝ զի վասն հոգւոյն տրտմի եւ ցաւի։

Գ՝ արտասուս հոսէ։ Դ՝ զմահ զդատաստան եւ զտանջանս ի միտ ած է. եւ հետեւի նմա կեանք եւ խնդութիւն հոգեւոր. վասն որոյ ասէ առաքեալն «ուրախ լերուք ի Տէր դարձեալ ասեմ ուրախ լերուք ի Տէր»։ Իսկ ընդ դէմ այսմ, դիւական տրտմութիւն ի մարմինն է եւ վասն մարնոյն. եւ զարտասուս ցամաքեցնէ. եւ տրտմի եւ ամբոխի. եւ հետեւի ի նմա ոխ եւ ատելութիւն. այլ եւ մահ եւս գործ է որպէս ասէ առաքեալն։ Իսկ աստուածային խնդութիւնն ունի դարձեալ Դ յատկութիւնս։ Նախ՝ զի զտրտմութեան դեւն զձանձրութեան զկարճմտութեան զսրտմտութիւն եւ զոխն հանէ ի հոգւոյն։ Երկրորդ՝ զերկայնմտութիւն զհամբերութիւն զյոյս եւ զարիութիւն հաստատէ ի մարդն։ Երրորդ՝ զգոհութեան աղօթսն հանապազ անխափան մատուցանէ։ Չորրորդ՝ ի խաղաղութեան բնակի։ Զի ուր խնդրութիւն է՝ խաղաղութիւն է։ Եւ ուր խաղաղութիւն է։ Իսկ որ մարմնական խնդութիւնն է եւ դիւական՝ ընդդէմ է այսմ ամենայնի եւ ի վախճանի տրտմութիւն հետեւի որպէս ասէ սուրբն Եւագրիոս։

Վասն Հեղաց. Գ։

Հեզ է որ ո՛չ կրէ եւ ոչ քարշի։ Իսկ հեզութիւնն նոյն է քարշի։ Իսկ հեզութիւնն նոյն է ընդ մաստութիւն. զի ասեն թէ՝ մաստութիւն է որ ո՛չ զգայ զդառնութիւն ինչ ոգոյ։ Եւ մաստութիւնն է նոյն ընդ համբերութեանն. զի համբերութիւնն է տեւումն մարմնաւոր նեղութեանց։ Իսկ մաստութիւնն է տեւումն նախատանաց։

Հարց. Զի՞նչ է հեզն եւ զի՞նչ խոնարհն։

Պատասխանի. Հեղութիւնն է ընդդէմ ցասման. եւ խոնարհութիւն ընդդէմ հպարտութեան։

Վասն Քաղցելոց արդարութեան։ Դ։

Քաղց է ըստ մարմնոյ՝ թերութիւն ստամոքսի. իսկ ծարաւ՝ տապութիւն ջերմութեանն։ Եւ քաղց արդարութեանն է սաստիկ տենչումն արդարութեան. կամ ծայրագոյն բարւոյն։ Արդ՝ քաղց արդարութեանն է առաւել երանութիւն քան զքաղց այլոց մակստացական առաքինութեանց։ Զի արդարութեամբն անընդմիջաբար միաւորիմք ընդ Աստուծոյ. որ ոչ լինի այլ առաքինութեամբ։ Զի արդարութիւն որ ասէ աստ՝ պարունակէ զհաւատն զյոյսն եւ զսէրն. որք անընդմիջաբար միաւորեն զմեզ ընդ Աստուծոյ։

Վասն Ողորմութեան. Ե։

Ողորմութիւն է որով երկրաւորքս շահին երկնաւորօքն։ Եւ դարձեալ՝ ողորմութիւն է կամաւս ցաւակցութիւն յաղագս այլոց թշուառութեանց։ Իսկ գործ ողորմութեան են չորեքտասան. այսինքն եօթն մարմնաւոր եւ եօթն հոգեւոր։ Արդ՝ մարմնակնք են այսոքիկ Ա՝ կերակրել քաղցեալս. Բ՝ արբուցանել զծարաւեալս. Գ՝ զգեստաւորեալ զմերկս. Դ՝ ժողովել զօտարս. Ե՝ փրկել զգերեալս. Զ՝ այց առնել հիւանդաց. եւ Է՝ թաղել զմեռեալս։

Զառաջին վեցն ունիմք յաւետարանէն. եւ զեօթներորդն ի տուբիթայ։

Իսկ գործ հոգեւոր ողորմութեան են այսոքիկ։ Նախ՝ թողուլ յանցաւորին։ Բ՝ յանդիմանել զմեղու ցեալս. Գ՝ ուսուցանել զտգէտսն. Դ՝ խրատել զերկմիտսն. Ե՝ մխիթարել զտրտմեալսն։ Զ՝ աղօթել վասն փրկութեա ընկերին. Է՝ համբերել արարեալ անիրաւութեանցն ընդ դէմ ինքեան։ Եւ վերջինս այս վասն այն ասի գործ ողորմութեան, զի կակուղ եւ խոնարհ պատասխանին խորտակէ զբարկութիւն ընկերին եւ շահի զնա։

Վասն սրբութեան սրտին։ Զ։

Սրբութիւն սրտին է որով պայծառանայ եւ մաքրի սիրտն առ ի տեսանել զԱստուած. եւ առ ի սիրել յոյժ ջերմ եռանդապէս։ Արդ՝ առեալ լինի աստ սրբութիւն սրտին ո՛չ վասն առաքինութեան, այլ վասն որպիսութեան իմն մաքրեալ հոգւոյն։

Վասն խաղաղութեան. Է։

Խաղաղութիւն է ի կայումն առաքինութեան. յորում է հեշտութիւն ի յԱստուած առանց հասարակութեան մարմնոյ՝ աշխարհի՝ եւ սատանայի։ Եւ թէ իցէ ինչ՝ անզօր է։ Ապա յայտ է զի խաղաղութիւնն է յոյժ մաքրեալ հոգւոյն։ Արդ խաղաղարարքն առաւել ասին որդիք Աստուծոյ քան այլքն. զի թէպէտ ողորմութիւնն առաւել նմանեցուցանէ զմարդն Աստուծոյ ըստ արտաքին գործոյն, սակայն ըստ ներքնոյն առաւել նմանեցւոցնէ խաղաղութիւնն։ Դարձեալ խաղաղութիւն, սիրով առ հոմացեղսն կալ մնալ։ Եւ խաղաղութեան տեսակք Գ են։ Նախ որ խաղաղութիւն առնէ այլոց ընդ այլ. որպէս միջնորդք։

Երկրորդ ինքեանց ընդ այլս. որպէս հեղք ըստ առաքելոյն խրատու. թէ «ընդ ամենեսեան զխաղաղութիւն ստացէք»։ Երրորդ ինքն առ ինքն. որպէս առաքինիքն ի մէջ հոգւոյն եւ մարմնոյն եւ մտացն առնեն զխաղաղութիւն. եւ զպատերազմն որով ցանկայ մարմինն հակառակ հոգւոյն, հանեն ի միջոյ։ Սոքա ամենեքեան երանելիք ասին. զի որդիք Աստուծոյ կոչեսցին։

Հարց. Զի՞նչ է խաղաղութիւն որդւոյն Աստուծոյ։

Պատասխանի. Այս է՝ զմեղքն՝ զկամքն չար՝ եւ զսատանայ՝ որ խռովարարք էին եբարձ ի միջոյ. եւ արար խաղաղութիւն յերկինս եւ յերկրի։ Նախ արար խաղաղութիւն յանձն իւր. զի զաստուածային եւ զմարդկային բնութիւնն միաւորեաց յինքեան ի մի կամս ե ի մի ներգործութիւն անբաժանաբար։

Երկրորդ՝ հաշտեցոյց զհայր Աստուած ընդ արարածս, եւ զՀոգին Սուրբ պարգեւաց։

Երրորդ՝ զհրեշտակս ընդ մարդիկ. եւ զհրեղէն սուրն եւ զթշնամութիւն եբարձ։

Չորրորդ՝ զհրէայս եւ զհեթանոսս ի մի եկեղեցի ժողովեաց։

Հինգերորդ՝ զի աղօթս խաչողացն եւ չարչարողոցն արար։ Արդ՝ առաջինն է ինքն առինքն խաղաղութիւն։ եւ վերջինն ինքեան ընդ այլս խաղաղութիւն. եւ միջին երեքն, այլոյ ընդ այլ է խաղաղութիւն։

Վասն Հալածելոյն եւ նախատելոյն։ Ը։

Ութներորդ երանութիւնն է «որ հալածիցին վասն արդարութեան. զի նոցա է արքայութիւնն երկնից»։

Առաքինութիւնս այս ցուցանէ թէ համբերել հալածանաց վասն արդարութեան՝ կապակցեալ է ընդ խաղաղութիւնն. քանզի խաղաղարարն է առանց հակառակութեան մարմնոյ՝ աշխարհի՝ եւ սատանայի. յայտ է զի լինիցի պատրաստ ի յաղթել զփորձութիւն մահու։ Զի տանելն մահու վասն Քրիստոսի՝ է նոյն աստիճան ըստ խաղաղութեանն։ Վասն այսորիկ ասեն վարդապետք թէ Ը են երանութիւնքն ըստ էութեանն, այլ Է միայն ըստ զանազանութեան աստիճանացն։ Զի ի վերոյ խաղաղութեան ոչ է այլ առաքինութիւն, զի խաղաղութիւնն է վախճան եւ կատարումն ամենայն առաքինութեանց։ Իսկ Ը երորդ երանութիւնն դառնայ յառաջին գլուխն կրկին կերպիւ։ Նախ՝ զի նոյն վարձն խոստացեալ լինի եւ նմա. այսինքն արքայութիւնն երկնից։ Երկրորդ՝ զի փորձէ զայլսն ամենայնի ի վերջնոյն մինչեւ զառաջինն թէ ճշմարի՞տ իցեն արդեօք։ Զի ասեն վարդապետք թէ որպիսի իւրաքանչիւր ոք ծածկեալիցէ յինքեան. փորձ է տուեալ նախատինքն։ Վասն այսորիկ զիններորդ յաղթանակն ասէ «վարձք ձեր բազում են յերկինս»։ Տես զի բազում ասէ զվարձս բամբասանաց որչափ նախանտիցին։ Եւ երկինս ասելովն, Նախ ցուցանէ թէ՝ ո՛չ են երկրաւոր ինչ։

Երկրորդ թէ մշտջենաւոր են եւ անանց։ Երկրորդ թէ դասակից հրեշտակաց լինին։

Չորրորդ թէ ի լուսաւորութեան են միշտ։

Հինգերորդ թէ առ Աստուած հայիցին միշտ եւ զնա տեսանեն։

Վեցերորդ, ընդ հերշտակաց զնորիմաստ եւ զնոր գիտութիւն առնուն։

Եօթներորդ, յերկինս ասելով՝ ցուցանէ յետ աստեացս զվարձն եւ ո՛չ ի մարմնի։

Ութներորդ, նշանակէ զդառնալն մեր յերկինսս եւ առնուլ։

Իններորդ, յերկինս է. ապա Աստուած է տուօղն վարձուց։

Տասներորդ, որպէս զանազան են աստեղք յերկինս, եւ վարձք ձեր զանազան փառօք ըստ առաքելոյ. «որպէս աստղ քան զաստղ առաւել է փառօք»։ Եւ Տէրն՝ «փայլեսցին արդարքն յարքայութեան երկնից իբրեւ զարեգակն»։ Ի յասացելոցս յառաջագոյն այս ինչ հաւաքի, եթէ ունակութիւնք մարդկային առաքինութեանց նախկնաբար պատրաստեն ի վարժումն գործնական կենացն, իսկ ունակութիւնք պարգեւացն պատրաստեն ի վարժումն տեսական կենացն։ Այլ ունակութիւնք երանութեանցս պատրաստեն առ կատարելութիւն երկոցունց։

Այս քան առ այս։

Գլուխ ԼԴ Ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԻԸ) Յաղագս Է խորհուրդոց Եկեղեցւոց

Ո՞րք են Է խորհուրդք եկեղեցւոյ։

Պատասխանի. Նախ՝ մկրտութիւն

Երկրորդ դրոշմն։

Երրորդ հաղորդութիւնն։

Չորրորդ ապաշխարութիւնն։

Հինգերորդ վերջին օծումն։

Վեցերորդ կարգ քահանայութեանն։

Եօթներորդ պսակն.

Հարց. Վասն է՞ր են խորհուրդք եկեղեցւոյ։

Պատասխանի. Վարդապետք դնեն բազում պատճառս։ Նախ՝ ըստ զանազանութեան մարդկան որ են յեկեղեցի։

Առաջին խորհուրդն է մկրտութիւնն որ է նոր մտելոցն յեկեղեցի։

Երկրորդն դրոշմն. որ է պատերազմողացն ընդդէմ թշնամոյն սատանայի։

Երրորդն հաղորդութիւնն. որ է վերստին զօրացելոցն ի պատերազմի, եւ հոգւոր կերակուր։

Չորրորդն ապաշխարութիւնն. որ է վերստին կանգնելոցն, որք անկանին մեղօք եւ վերստին կանգնին ապաշխարութեան գործովք։

Հինգերորդ վերջին օծումն. որ է ելելոցն ի կենցաղոյս եւ զերծելոցն ի պատեազմէ։

Վեցերորդ կարգն. որ է սպասաւորելոցն այսմ խորհրդոց որք են յեկեղեցի քահանայք եւ այլք։ Եօթներորդ պսակն. որ է խորհորդ նոր զինուորս ի ներս մուծանելոյ ի ճեռն մարմնաւոր ծննդեան։

Դարձեալ Է են խորհուրդք որ պատրաստեն զմեզ ընդունիլ զեօթն առաքինութիւնս։ Որ է հաւատն՝ յոյս՝ սէր, խոհեմութիւն եւ այլն։ Զի մկրտութիւնն է խորհուրդ հաւատոյ. ուստի յայտէ զի նախ հաւատամք եւ ապա մկրտիմք։ Դրոշմն է խորհուրդ յուսոյ. զի յուսալով ի զօրութիւն Սուրբ Հոգւոյն կարողանամք ընդդէմ թշնամւոյն։ Հաղորդութիւնն է խորհուրդ սիրոյ. զի սիրով միաւորիմք եւ յօդիմք ի գլուխն Քրիստոսի. մարմին ի մարմնոյ նորա եւ անդամ յանդամոց նորա։ Ապաշխարութիւնն է խորհուրդ արդարութեան. զի ի ձեռն զղջման եւ խոստովանութեան եւ այլոցն արդարանամք ի մեղաց։ Օծումն է խորհուրդ ի լրումն արդարութեան. զի ելեալք ի պատերազմէ զփոշին եւ զքիրտն սրբեմք. որպէս ելեալքն ի մարմինական պատերազմէ։ Կարգն է ի խորհուրդ խոհեմութեան եւ գիտութեան. զի իմաստութեամբ եւ գիտութեամբ սպասաւորեսցէ խորհրդոցն եւ խրրատեալ ուսուսցէ զժողովուրդն։ Իսկ պսակն է ի խորհուրդ ողջախոհութեան. զի ողջախոհ ամուսնութեամբ զսպեսցէ առ ինքն զբղջախոհ ցանկութիւնն. եւ արգելցի ի շնորհութենէ եւ ի պոռնկութենէ։ վասն որոյ Է են խորհուրդք եկեղեցւոյ։

Դարձեալ՝ է եւ այլ պատճառ. զի կարգին ընդդէմ երից մեղացն եւ ընդդէմ չորեքկին պատժոցն։ Մկրտութիւնն է ընդդէմ սկբզնական մեացն։ Ապաշխարութիւնն ընդդէմ ներգործական մահու չափ մեղացն. եւ Օծումն ընդդէմ ներելի մեղացն։ Կարգն ընդդէմ գիտութեան։ Հաղորդութիւնն ընդդէմ չարութեան։ Դրոշմն ընդդէմ անկարութեան։ Պսակն ընդդէմ ցանկութեան։ Զոր բարեխառնէ եւ անմեղադելի առնէ

Այս թէ վասն է՞ր Է են։

(Պրակ ԻԹ) Վասն մկրտութեան

Զի՞նչ է մկրտութիւն։

Պատասխանի.

«Մկրտութիւնն է լուացումն ջրոյ արտաքին մարմնոյն եւ սրբութիւն մեղաց բանիւն Աստուծոյ»։

Եւ այլ, «մկրտութիւն է տուրք սրբութեան վերստին եւ աստուածայնագոյն ծնունդ». Եւ այլ եւս, «մկրտութիւնն է վերստին ծնունդ. կնիք պահապանութեան եւ լուսաւորութեան» Եւ այլ, «մկրտութիւնն է առ հաւատչեայ հոգւոյն սրբոյ, սկիզբն այլոյ կենաց»։ Եւ մկրտելի է այսու ձեւով։

«Այս անուն ծառայ Աստուծոյ գնեալ արեամբն Քրիստոսի. եկեալ կամաւ յերախայութենէ ի մկրտութիւն։ Մկրտի այժմ ի ձեռսիմ յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ»։ Զոր եւ ազգն Ֆռանկաց այլայլելով ասեն, ես կու մկրտեմ զքեզ յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյ սրբոյ։

Զոր եւ անյարմար շարաբանութեամբ զկուն ցուցանեն մկրտել եւ ո՛չ զնուիրեալն։ Եւ երկրորդ անպատշաճութիւն, զի յասելն թէ՝ ես կու մկրտեմ երեւի թէ նուիրեալն ո՛չ իւր կամաւն է եկեալ ի մկրտութիւն, այլ բռնութեամբ եեւ ի հարկէ կու մկրտեմ։ Որեւ ըստ այսմ կրպիս ո՛չ լինի տուեալ շնորհք հոգոյն ի մկրտողէն առ մկրտեալն. զի պարգեւք հոգւոյն ո՛չ արհամարհողաց եւ չկամողացն լինի տուեալ. զի պարգեւք հոգւոյն ո՛չ արհամարհողաց եւ չկամողացն լինի տուեալ. այլ հաւատով խնդրողացն։ ըստ այնմ թէ «ամենայն որ խնդրէ առնու» եւ այլն։ Ապա ուրեմն ո՛չ վայելէ ասել թէ ե՛ս կու մկրետեմ։

Այլ զայն ասացեալ յառաջն զձեւ բանիցն. որ եւ արժանաւորապէս տուեալ լինի շնորհք հոգւոյն։ Եւ յայնմ ձեւական բանիցն ո՛չ է պարտ է բաց թողուլ. եւ ո՛չ այլ բան ի ներս խառնել։ Եւ ո՛չ զկարգն փոխել. որպէս թէ յառաջ զհոգւոյ անունն ասել եւ ապա զորդւոյ եւ ապա զհօր։ Իսկ զէութիւն բանին որ է յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ՝ ասելն մի անգամ պարտ է ասել եւ ոչ կրկնել տգիտաբար։ Իսկ լուանալն պարտ է լինիլ ի մարմինն բոլոր։ Իսկ թէ հարկաւոր ժամանակ հանդիպի զպատուական մասունքն միայն. եւ կամ զերեսս միայն բաւական է լուանալ։ Դարձեալ խնդրի որ մկրտօղն ունիցի դիտաւորութիւն որ այն մտօքն մկրտէ զոր բոլոր եկեղեցին։ Այլ թէ որ հասակաւ մեծ է, խնդրի յատուկ հաւատ. իսկ թէ տղայ է՝ բաւական խորհուրդն եկեղեցւոյ։

Դարձեալ գիտելի է, զի աստ ասեն հերձուածօղ ազգն Ֆռանկաց թէ՝ թէպէտ մկրտութիւն գործ քահանայի է, բայց ի հարկաւոր ժամանակն թէ քահանայ ո՛չ լինի ամենայն ոք որ գիտէ զձեւ մկրտութեան՝ կարէ մկրտել։ Եւ թէ այր մարդ ոչ լինի եւ աղայն մերձ ի մռանիլ լինի, կինն կարէ մկրտել թէ գիտէ զձեւ բանին զոր Քրիստոս ուսոյց «յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ». ցանէ զջուրն եւ ասէ՝ մկրտեալ լինի։

Որ եւ է այս հերձուած մեծ եւ յանդուգն հայհոյութիւն ընդդէմ կարգաց եկեղեցւոյ։

Նախ՝ զի այսպիսի չար աղանդս ո՛չ գտանի յայլ եկեղեցիս քրիստոնէից։

Երկրորդ՝ զի զայս խորհրդոյ նշանակ ի սկզբան արարածոց Աստուած Ադամայ ետ եւ ոչ կնոջն. յորժամ էած զկենդանիսն առ Ադամայ զի անունս դիցէ նոցա։ Երրորդ, զի թէ կայր հնար որ ի ձեռն կնոջն տուեալ լինէ շնորհք, Աստուածածին կոյսն Մարիամ ընդէ՛ր ոչ եղեւ մերձ մկրտութեան որդւոյն իւրոյ ի յորդանան։

Չորրորդ, զի թէ ի ձեռն Փիլիպպոսի առաքելոյ որ էր մ յեօթանց անտի սարկաւագացն ո՛չ եղեւ իջեալ հոգին ի վերայ ներքինւոյն մինչեւ յափշտակեցաւ Յազովտոս եւ ապա էջ հոգին ի մկրտեալն նորա, զիա՞րդ ի ձեռն կնոջ լինի տուեալ շնորհք հոգւոյն լուացմամբ ջրոյն։

Հինգերորդ, զի թէ գոյր հնար կնոջ վասն հարկին առնել զգործ քահանայի, ընդ էր ոչ կարացն նունի կոյսն մկրտել զոք ի վրաց յորժամ դարձոյց յաստուածագիտութիւնն. այլ առաքեաց առ սուրբն Գրիգոր եւ խնդրեաց քահնայս մկրտեալ զնոսա։

Վեցերորդ, զի թէ կինն կարէ մկրտել ի հարկաւոր ժամանակի, սուրբն Գրիգոր լուսաւորիչն քանի եւս առաւել պատուական էր քան զմի կին. ընդէ՞ր ոչ մկրտեաց զոք ի հաւատացելոցն. մինչեւ գնաց ի Կեսարիա ձեռնադրեցաւ. եւ ապա եկեալ զհազարս հազարաց եւ զբիւրս բիւրաց մկրտեաց ի գետն։

Եօթներորդ, զի մկրտելն է գործ քահանայի. եւ քահանայութիւնն է սպաւաւորութիւն Աստուծոյ. իսկ զայս սպասաւորութիւն Աստուծոյ եւ ո՛չ կռապաշտքն ունէին սովորութիւն սնոտի կռոցն ի ձեռն կանանց մատուցանել զպատարագն. զնոյն եւ ամենայն հեթանոսք առնեն։ Իսկ թէ ի հեթանոսս այսպիսի պարկեշտութիւն պարտ է առնել, քանի՞ եւս առաւել յեկեղեցիս պարտ է լինիլ. որ է ճշմարիտ կարգաւորութիւն եւ սրբութեան օրէնք։

Ութներորդ, զ ի թէ զզենումն կենդանեաց ո՛չ ունին հրաման զենուլ ազգ կանանց որ է խտրութիւն մարմնաւոր սրբութեանց։ Զիա՞րդ պատշաճի տալ հրաման կանանց ազգի մերձենալ ի կարգ հոգեւոր սրբութեան։

Իններորդ, զի մկրտութիւնն է գործ քահանայութեան. եւ քահանայութիւնն է ազատ եւ ոչ ընդ ումեք հարկի ներքոյ։ Իսկ կինն ծառայ եւ ոտք է առն. վասն այսր հարկի ո՛չ է պարտ ծառային առնել զգործ Տեառն։ Որպէս եւ գրեալ է ի գիրս Նիկիական կանոնացն եթէ զծառայս ի ժառանգութիւն եկեղեցւոյ կարգել ո՛չ հրամայեմք. բայց թէ ազատեալ լիցի Տեառն կամօք. որպէս Օնեսիմոսն այն, իսկ թէ զայր որ ընդ ծառայութեամբ է՝ ո՛չ հրամայեցին սուրբք գալ ի յաստիճան եկեղեցւոյ. քանի՞ եւս առաւել հերձուած մեծ է կանանց. որոյ ասաց Աստուած թէ «առ այր քո դարձ քո եւ նա տիրեսցէ քեզ» հրաման տալ զգործ քահանայի առնել որ ազատաց է եւ ոչ ծառայից։

Տասներորդ, զի մկրտութիւնն է գործ քահանայի որ աղօթիւք կարի. իսկ կանանց ազգին պատուիրէ առաքեալն ի ժամ աղօթիցն շուք դնել գլխոյն վասն հրեշտակաց. այսինքն վասն քահանայից որ հրեշտակք կոչին ի գրոց, ապա քանի՞ դատապարտութիւն է հրաման տալ նոցա եւ ի գործ քահանայութեան յանդգնիլ։

Են եւ այլ բազում վկայութիւնք ի գրոց սրբոց որ զայսպիսի հերձուածս սուտ եւ ընդունայն երեւեցուցանեն։ Բայց գիտելի է, զի գործ մկրտութեան է սրբել զհոգիս յամենայն մեղաց զոր ունիցի. թէ բնական թէ ներգործական եւ ի պատժոց մեղացն. զի թէ նոր մկրտեալն մեռանի, առ ժամայն թռչի ի կեանս յաւիտենականս։ Եւ ասացեալ են գոյացականք մկրտութեան ի վերոյ ի մկրտութիւն Տեառն ի ԻԵ համարն գտցես։

Հարցումն։

Զմի անգամ մկրտելն պա՞րտ է կրկին անգամ մկրտել թէ ոչ։

Պատասխանի.

Ասեմք թէ ո՛չ պարտ է կրկին մկրտել զմրտեալնն վասն Դ պատճառի։ Նախ՝ զի մարմնաւոր ծնունդն նշանակէ հոգեւոր ծննդեանն. եւ որպէս միէ մարմնաւոր ծնունդն, այսպէս մի է եւ հոգեւորն։

Երկրորդ՝ զի մկրտութիւնն է ընդդէմ սկզբնական մեղաց. եւ սկզբնական մեղքն մի է եւ ո՛չ կրկին։

Երրորդ՝ զի որ մկրտի՝ ի մահն Քրիստոսի մկրտի. եւ Քրիստոս միանգամ մեռաւ, եւ թէ ոք դարձեալ մկրտէ՝ անձանց ի խաչ հանէ զորդին Աստուծոյ եւ դարձեալ խայտառակէ որպէս ասէ առաքեալն։

Չորրորդ՝ զի մկրտութիւն է անքակտելի կնիք ի հոգին. որպէս կարգն եւ դրոշմն. վասն որոյ ո՛չ կրկնին որք յանուն սուրբ Երրորդութեանն մկրտեցան։

Այլ թէ Արիոսեան լիցի կամ Մակեդոնեան կամ Նեստորական՝ մկրտեսցի։ Եւ այնք որ ոչ խոստովանին զմիասնական սուրբ Երրորդութիւնն, մկրտելի է զմկրտեալն ի նոցանէ ի փառս ամենասուրբ Երրորդութեանն։ Եւ գիտելի է, զի ի ծնունդ սուրբ աւազանին երեւի Ե զարմանալի գործ որ ո՛չ է ի մարմնաւոր ծնունդս։

Նախ՝ զի կարէ միանգամայն ծնանիլ բոլոր ազգ մի. եթէ Ռ, եթէ բիւր։ Ըստ այնմ «ո՞ր ետես եւ լուաւ եթէ երկնեաց Սիօն եւ ծնաւ ազգ մի ողջոյն»։ եւ զայս պատճառ է զօրեղ իշխանութիւնն քահանային եւ ջրոյ առաքելութիւնն։

Երկրորդ՝ զի կուսութեամբ ծնանի առանց ապականութեան։ եւ զայս պատճառէ Հոգին Սուրբ եւ նիւթ ջրոյն զի հեղուկ է։

Երրորդ՝ զի միշտ անդրանիկ ծնանի եւ ոչ կրտսեր. զի պատկեր Քրիստոսի ստանամք որ է անդրանիկ հօր։

Չորրորդ՝ զի միշտ որդի ծնանիմք Աստուծոյ եւ ո՛չ դուստր եւ Էգ. զի ի Քրիստոս Յիսուս արու եւ էգ ո՛չ է ասէ առաքեալն։ Եւ զայս ցուցանէ աւազանն ի յաջ կողմն եկեղեցւոյն։

Հինգերորդ՝ զի համապատիւ ծնանիմք ամենեքեան. ո՛չ ոմն պատուով կամ անպատիւ. իշխան կամ իշխեցեալ. որպէս ասէ առաքեալն, «չիք խտիր ո՛չ հրէի եւ ո՛չ հեթանոսի. ո՛չ ծառայի եւ ո՛չ ազատի». զի դուք միապատիւ էք ի Քրիստոս Յիսուս եւ համաժառանգք արքայութեանն։ Եւ զայս ցուցանէ նոյն ձեւ բանին որ է Երրորդութեանն. եւ նոյն դաւանութիւն հաւատոյն եւ այլն։ Եւ վասն աւազանին ծննդեանն ասացեալ է առ Սառայ ի ԺԹ գլուխն, ի ԺԲ համարն։

Հարցումն.

Զաււակս այլազգեաց մկրտելի՞ է թէ ոչ։

Պատախանի. Զզաւակս այլազգեաց մկրտել պարտ է. զի թէ մեռանի ազատեալ է ի սկզբնական մեղաց եւ ի պատժոց դժոխոց։ Այլ կնքահայր ո՛չ է պարտ առնել զայլազգին. զի ո՛չ ունի զհաւատն սուրբ, եւ ո՛չ է հրաժարեալ ի սատանայէ. վասն ո՛չ կարէ լեզու լինիլ տղային կամ երաշխաւոր. զի նա որ ոչ ունի զհաւատ, այլոց ո՛չ կարէ միջնորդել։

Հարց. Կին մարդ կարէ՞ կնքահայր լինիլ թէ ոչ։

Պատասխանի. Ոչ կարէ. զի կնքահայր ասեմք եւ ոչ կնքամայր. զի կնքամայր եկեղեցինէ նորածնելոցն։ Որոյ պատճառ է, զի կին երաշխաւոր եւ վկայ ո՛չ կարէ լինիլ վասն եւ ո՛չ կնքահայր կարէ լինիլ։ Եւ դարձեալ՝ կանանց ազգ ո՛չ կարէ քահանայագործել. եւ ո՛չ կնքահայր լինիլ։ Եւ ոչ այս միայն այլ եւ ի ժամ մկրտութեանն ոչ է պարտ մնալ կնոջ յեկեղեցւոջն։ Զի եւ Տիրամայր կոյսն ո՛չ էր ի ժամ մկրտութեան ընդ Քրիստոսի ի Յորդանան որպէսս ասացաւ ի վերոյ։

Հարցումն.

Վասն է՞ր ի ջուր մկրտիմք.

Պատասխանի.

Զի ջուր հակառակ է հրոյ. եւ զի՞նչ է մեղք, եթէ ոչ հուր, որպէս յոգւոջ բարկութիւն. եւ ի մարմնի ցանութիւն. ուստի յայտ է զի հրով տանջանաց պատժի. եւ աստ զի հուրն շիջցի ի ջուր մկրտիմք։

Դարձեալ՝ ջուր զաղտս լուանայ. զծարաւս շիջուցանէ. զպատկերս ցուցանէ։ Այսպէս շնորհք հոգւոյն սրբոյն ի մկրտութեանն զաղտս մեղաց լուանայ. զծարաւ հոգւոյն բանինւն Աստուծոյ շիջուցանէ. եւ զկորուսեալ պատկերն Աստուծոյ դարձուցանէ։

Հարց. Փոքրիկ տղային զի՞նչ է մեղք։

Պատասխանի. Սկզբնական մեղքն որ յԱդամայ հետ է։

Հարց. Տղայն իւր կամաւն ո՛չ գործէ. վասն է՞ր պարտական մեղացն Ադամա։

Պատասխանի. Մեղքն Ադամայ այն է որ զարդարութին կորոյս. եւ մեղօք եւ ցանկութեամբ ծնաւ զորդին. եւ այն մեղքն սկզբնակն կոչի, եւ ոչ թողցի եթէ ոչ ի մահն Քրիստսի մկրտեսցի։

Հարց. Գերալ է «որդի ո՛չ տարցի զանօրէնութիւն հօրր». վասն է՞ր ի մեղս ծնողաց որդին տանջի։

Պատասխանի. Ոչ ումեք մեղք յայլմէ խնդրի. այլ ամենայն մարդ վասն իւր մեղացն պատժի։ Աստուած զարդարութիւն յամենայն մարդոյ խնդրէ զոր յառաջն ետ. եւ Ադամ եթող զայն։ Արդ փոքրիկ տղայն ո՛չ վասն այն տանջի թէ Ադամ եթող զայն. այլ զի ինքն զարդարութիւն զայն ո՛չ ունի վասն այն տանջի։ Ապա ուրեմն յիրաւի՝ զի բնական արդարութիւն ի տղայն ո՛չ գտանի, յարդարութենէ Աստուծոյ արդարապէս մերժի եւ ընդ անիրաւսն տանջի։ Եւ վասն այն ամենայն ոք ունի զսկզբնական մեղքն. զի բոլոր բնութիւնս մեր ի յանձն Ադամայ մեղանչական եղեւ ցանկութեամբն եւ առանց ցանկութեան մեղաց ո՛չ ոք կարէ ծնանիլ. բայց միայն Տէր մեր որ առանց ցանկութեան ի կուսական արգանդէ ծնաւ՝ ո՛չ ունէր զմեղս սկզբնական։

Հարց. Որդի քրիստոնէին զիա՞րդ լինի մեղաւոր յորժամ սրբեալ է հայրն մկրտութեամբ։

Պատասխանի. Վասն զի յանմաքուր սերմանէ յղացեալ լինի զաւակն. զի «ո՞վ կարէ առնել սուրբ զյղացեալն յանսուրբ սերմանէ» ասէ։

Եւ «անօրէնութեամբ յղացաւ եւ ի մեղս ծնաւ զիս մայր իմ».

Հարց. Յորժամ բոլորովիմբ մարդն ի ձեռն մկրտութեանն սրբի, սերմն նորա ո՞րպէս է անսուրբ։

Պատասխանի. Բոլորովիմբ մարդ ի ձեռն մկրտութեանն ներքուստ եւ արտաքուստ սրբի. բայց դարձեալ սերմն նորա ի ձեռն մարմնոյն ցանկութեանն պղծի։ Զո օրինակ ցորեան մերկ սերմանի եւ խոտօք եւ պատենօք բուսանի։

Հարց. Թէ մեղք հօրն ի մկրտութեանն թողեալ լինի, վասն էր մկրտին որք ի նոցանէ ծնանին։

Պատախսանի. Զոր օրինակ զանգուած ինչ թունիւք ապականեալ լինի. ամենայն հաց ի նմնէ նիւթեալք մահաբերք են։ Նոյնպէս յապականեալ հօրէն Ադամայ ամենայն ծնեալքն ապականեալք են։ Արդ ունիմք կրկին ծնօղ. ըստ մարմնյ զԱդամ. եւ ըստ հոգւոյ զՔրիստոս։ Պարտ է զի իւրաքանչիւր ոք ծնցի մկրտութեամբն Քրիստոսի. զի սրբեսցի եւ ազատեսցի ի մահու։ Եւ այսպէս «որպէս Ադամաւ ամենեքեան մեռան որք ի նմանէ ծնան, նոյնպէս եւ Քրիստոսիւ ամենեքեան կենդանասցին որք ի նմանէ ծնանին»։

Հարց։ Թէ ամենեքեան յԱդամայ մեռան, զիա՞րդ ծնանին կենդանիք։

Պատասխանի. Որպէս թէ ոք ի պատուհան ինչ ցուցանէ զինքն յաշխարհի, եւ վաղ վաղակի ի մահ դառնայ։

Հարց. Թէ մկրտութիւնն ազատէ ի պատժոց, վասն է՞ր մեռանի մկրտեալն։

Պատասխանի. Կրկին պատիժ մեղաց. այսինքն մահ մարմնոյն, եւ դժոխք հոգւոյն։ Արդ՝ մկրտեալն ի Քրիստոս՝ վասն հոգեւոր հօրն ազատի ի հոգեւոր պատժոյն. եւ վասն մարմնաւոր հօրն կրէ զմարմնաւոր պատիժն։ Դարձեալ՝ կրկին է գալուստն Քրիստոսի. յառաջինն զհոգւոյ պատիժն եբարձ. եւ յերկրորդն զմարմնոյն հոգւոյն։ Եւ դարձեալ՝ ինքն Քրիստոս նախ մեռաւ մարմնով, եւ ապա կենդանացաւ յետ մկրտութեանն։ Նոյնպէս եւ մեք նախ մեռանիմք մարմնով. եւ ապա կենդանանամք ի յարութեանն։

Հարց. Թէ մեղքն ի մահն Քրիստոսի թողեալ լինի, ընդէ՞ր մկրտիմք մեք։

Պատասխանի. Մահուամբն Քրիստոսի լուծան մեղք. բայց մեք ի հաւատ մահուն Քրիստոսի մկրտիմք. զի տնկակից լիցուք մահու նորա։ Որ եւ շնորհաց նորա եւ թողութեանն հողորդեսցուք։

Հարց։ Թէ յղի կին մկրտի՝ օգո՞ւտ է այն տղային թէ յարգանդ մօրն մեռանի։

Պատասխանի. Ո՛չ է օգուտ. զի չեւ եւս երկրորդ Ադամ. զի նախ պարտ էր ըստ մարմնոյ ծնանիլ. եւ ապա ըստ հոգւոյ վերստին ծնունդ։

Հարց. Եւ զի՞նչ իցէ պատիժ անմկրտեալ տղային։

Պատասխանի. Խաւարն միայն. թէ այժմ եւ թէ ի հանդերձեալն։ Զի տանջանք հրոյն ներգործական մեղացն է եւ ոչ սկզբնականին պատիժ։

Հարց. Վտանգն գո՞յ ինչ զաւակաց թէ ոչ արդար ամուսնութեամբ այլ ի պոռնկութենէ ծնանին։

Պատասխանի. Ոչ ինչ ամենեւին՝ թէ ընկալցին զմկրտութիւնն. որպէս եւ ոչ ցորենոյն է վտանգ թէ գողունի իցէ եւ սերմանի ի ձեռն գողի։

Հարց. Վտանգ են մեղք ծնողացն որդաց. կամ որդոց մեղքն ծնողաց։

Պատասխանի։ Գրեալ է «իւրաքանչիւր ոք զիւր բեռն բարձցէ. եւ որդի մի տարցէ զբեռն հօր. եւ ո՛չ զմեղս որդւոյ»։ Որպէս ո՛չ եղեւ վնաս Յովսիայ որով հայրն թիւրէր։ Եւ որդին դարձեալ անիրաւ եղեւ։ Այլ թէ ծնօղք որդւոյ՝ կամ որդիք ծնողաց մեղացն կամակիցք եւ համախոհք լինին ի մեղս չարք են ընդ նոսին. եւ այնուհետեւ ո՛չ վասն այլոց, այլ վասն ինքեանց մեղացն պատժին իւրաքանչիւրքն։ Եւ վասն այն է գրեալ յերրորդ կամ ի չորրորդ ազգս մեղաց վրէժ խնդրեսցի. յորժամ հայրն եւ որդին եւ թոռնունքն զնոյն մեղս գործեսցեն։

Այս քան վասն մկրտութեան։

(Պրակ Լ) Վասն Դրոշմի

Զի՞նչ է դրոշմն.

Պատասխանի.

Դրոշմն է հաստատութեան խորհուրդ. որ տուեալ լինի առ ի զօրացնել եւ քաջացնել զմարդն։ Որ տուեալ լինի ի մկրտութիւնն Հոգի Սուրբ որով մեղքն քաւեալ լինի։ Եւ դնէ զայս քահանայն սուրբ մեռոնաւն ի ճակատ նուիրելոյն ասելով այսպէս ըստ այլազգաց եկեղեցեաց. թէ ի ներքոյ ձեւիս այս ես կու նշանեմ զքեզ նշանաւ խաչի. եւ խառնեմ զքեզ այսօր ի հաւատն Քրիստոսի։ Եւ ըստ մեր եկեղեցւոյս է այս։ Իւղ անոյշ յանուն Յիսուսի հեղեալ ի վերայ քոյ կնիք երկնաւոր պարգեւաց։

Հարց. Զի՞նչ նշանակէ մեռոնաւն սուրբ օծանել։

Պատասխանի. Զայն ցուցանէ թէ յորժամ մկրտեցաւ Քրիստոս՝ Հոգին Սուրբ էջ ի վերայ նորա. զի էառ որպէս գլուխ մեր, եւ եհեղ յանդամս ի հաւատացեալս իւր, ըստ այնմ, «որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ» եւ այլն։ Այսպէս ջրովն մկրտիմք ի Քրիստոս եւ որդիք Աստուծոյ կոչիմք. եւ իւղով ի շնորհք հոգւոյն սրբոյ միաւորիմք։

Եւ գիտելի է, զի որ ի ճակատն եւ ի սիրտն եւ ի թիկնամէջն օծանէ, այն դրոշմ է. եւ որ զհինգ զգայութիւնսն օծանէ՝ այն ի խորհուրդ օծմաննէ ծածկապէս։ Եւ որ զայլ մասունս օծանէ՝ յայնմ խորհուրդոյ է՝ որ յառաջ քան զմկրտութիւնն օծանեն այլ ազգք քրիստոնէից։ Եւ թէ ոք ասիցէ, զդրոշմն ո՛չ ունիք. զի եպիսկոպոսն տայ որպէս ազգն Ֆռանկաց։ Ասեմք թէ՝ առնեմք ըստ ազգին յունաց. որպէս քահանայն պատարագէ եւ մկրտէ, նոյնպէս եւ դրոշմէ ըստ սրբոյն Դիոնիսեայ։ Եւ քահանայապետ ասէ զնա՝ որ պատարագէ եւ մկրտէ եւ դրոշմէ. զի նա է պետ եւ աւագ ի կատարմունս խորհրդոյն։ Եւ այլ քահանայքն ընկերակիցք եւ սպասաւորք են խորհրդոյն։ Դարձեալ ասեմք թէ՝ քահանայքն մեր ունին իշխանութիւն դրոշմելոյ զոր նոցա եպիսկոպոսն դնէ. ապա ուրեմն իշխանակիցք են քահանայք մեր եւ եպիսկոպոսք նոցա։ Այս ըստ հակառակասիրութեան նոցա ասի. այլ ըստ ուղղութեան՝ քահանայն ունի իշխանութիւն զեօթն խորհրդ եկեղեցւոյ կատարեալ. եւ եպիսկոպոսն առաւել ունի. զի միայն տայ զկարգն, եկեղեցի օրհնէ եւ սեղան։

Եւ գիտելի է, զի յետ օծանելոյն զգեցուցանեն զհանդրեձս պայծառ. որ զլուսաւոր վարս եւ պայծառ հաւատս եւ զանմեղութիւն նանակէ։ Այլ նարօտն կարմիր եւ սպիտակ մանեալ՝ զարիւն եւ զջուր կողքին Քրիստոսի։ Եւ խաչն զոր եբարձ ի լուծ պարանոցին։ Իսկ ելանելն ի բեմն, զի յետ բոլոր անօրէնութեացն Քրիստոսի ել յերկինս եւ նստաւ ընդ աջմէ հօր Աստուծոյ։ Եւ հաղորդելն, որպէս անդամ ի գլուխն յօդէ. զի ամենայն կատարմանց կատարումն հաղորդութիւն է. այսինքն կարգին՝ պսակին՝ խոստովանութեան՝ մկրտութեան՝ եւ այլն։

(Պրակ ԼԱ) Վասն հաղորդութեան

Զի՞նչ է խորհուրդ հաղորդութեան

Պատասխանի. Զհաղորդութիւն է խորհուրդ յորում պարունակի Քրիստոս ի ներքոյ ձեւի հացի եւ գինւոյ. եւ յերկոքին մասունքն է բոլոր Քրիստոս։ Նիւթ այսմ խորհրդոյս է հաց ցորենոյ, եւ գինի որթոյ։ Իսկ ձեւ այսմ խորհրդոյ ի վերայ հացին, «Այս է մարմին իմ» Եւ ի վերայ բաժակին, «Այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի ի քաւութիւն»։ Եւ սպասաւոր այսմ խորհրդոյ միայն քահանայն լինի։ Եւ գործ է այսմ խորհուրդ՝ յաւելցնել զշնորհն, եւ դեղ հանապազորդ մեղացն։

Թէ ո՛չ է պարտ ի սուրբ խորհուրդն ջուր խառնեալ։

Այլ գիտելի է, զի ոմանք հետեւօղք չար աղանդոյն Քաղկեդոնի մոլորեալք ի ճշմարտութենէն՝ ջուր խառնեն յանապական բաժակ արեանն Քրիստոսի։ Որ եւ այսպիսի կարծիքս սուտ է բազում վկայութեամբ։ Նախ՝ է վկայութիւն անդուստ իսկ թշնամեացն. քանզի ասէ Օլպերտն ի յառաջին գիրքն ԺԱ համարին, թէ հոգի ասեմ սրբութեան. արիւն փրկութեան. եւ ջուր լուացման։ Եւ ի չորրորդ գիրքն ի Ի համարն ասէ, ետ զմարմինն ի կերակուր. զարիւնն ըմպել. զհոգին ի գին. զջուրն կողին ի լուացումն։ Եւ ի նոյն ճառն ուր թուէ Ը քաղցրութիւնս չարչարանացն Քրիստոսի, զչորրորդն ասէ՝ ելումն արեան եւ ջրոյն ի լուացումն մեր.

Երկրորդ ունիմք վկայութիւն ի Քրիստոս է յորժամ ետ զարիւնն ի տեսակ գինւոյն՝ ասաց, «ո՛չ արբից ի բերոյ որթոյ մինչեւ արբից զդա նոր արքայութեան հօր իմոյ»։ Եւ ջուրն ո՛չ է բեր որթոյ։

Երրորդ վկայ ունիմք զմարգարէս ե զառաքեալս. որպէս ասէ մարգարէն Դաւիթ «բաժակ քո որպէս անապակ արբեցոյց զիս»։ Եւ թէ՝ «գինի ուրախ առնէ. եւ ջուր ո՛չ յիշէ։ Եւ Յակոբ ի յօրհնելն զՅուդայ ի դէմս Քրիստոսի ասէ՝ «կապեսցէ զորթոյ զյաւանակն. եւ լուասցէ գինեաւ զպատմուճանն իւր». եւ ջուր ո՛չ յիշէ։ Այլ եւ մարգարէն Մովսէս դնէր յերեսաց սեղանն գառ մի խորովեալ. եւ հաց եւ գինի եւ չորրորդ մասնն դորակի հանապազորդ. եւ ջուր ո՛չ դնէր։ Որ էր խորհուրդ անմահ գառինն. եւ հացն եւ գինին մարմինն եւ արիւնն սուրբ։ Ապա ուրեմն եւ ի ճշմարտութիւնն ոչ է պիտոյ ջուր։

Դարձեալ՝ Մելիքսեդեկ հաց եւ գինի մատոյց պատարագ Աբրահամու եւ ո՛չ ջուր. որ նշանակէր զճշմարիտ պատարագն Քրիստոսի. ապա ուրեմն ո՛չ է պարտ խառնել ջուր։ Այս ի հինն։ Դարձեալ՝ ի նորս աւետարանն ասէ «եառ զբաժակն ի ձեռն, օրհնեաց եւ ասէ, այս է արիւն իմ». եւ ջուր ո՛չ յիշէ։ Այսպէս եւ առաքեալն ասէ՝ «բաժակն զորր ըմպեմք ո՞չ ապաքէն հաղորդութիւն է արեանն Քրիստոսի»։ Եւ առաքեալն Պետրոս ասէ, «ո՛չ ապականացաւ արծաթով եւ ոսկով գնեցայք, այլ անապական արեամբն Քիստոսի»։

Չորրորդ վկայութիւն ի կանոնաց։ Զի յառաքեալական կանոնս եւ Կղեմայ եւ Մակարայ եւ այլոցն։ Որք ասեն՝ պարտ է յամենայն աւուր ջերմ հաց հանել ի սեղանն եւ անապական բաժակ. զի անապական արեամբն Քրիստոսի փրկեցաք։ Եւ որ ջուր խառնէ՝ նզովեալ եղիցի ասեն։

Հինգերորդ վկայութիւն հայրապետացն որք զխորհուրդ պատարագին գրեցին։ Մեծն Աթանաս եւ Յոհան Ոսկեբերանն եւ սուրբն Բարսեղ եւ մերն լուսաւորիչ։ Սոքա զխորհուրդ պատարագին ասացին եւ ջուր ո՛չ յիշեն։

Վեցերորդ վկայութիւն ի բացմանէ կողին Քրիստոսի։ Նախ՝ զի ջուն եւ արիւնն որոշ բղխեաց եւ ո՛չ խառնեալ. ապա յայտ է թէ որիշ է խորհուրդ ջրոյն եւ որիշ արեանն։ Երկրորդ՝ զի թէ խառն բղխեաց ըստ քեզ վասն այն ի պատարագն ջուր խառնես, ապա եւ ի ջուրն գինի խառնեա եւ այնպէս մկրտեա։ Ապա թէ ոչ՝ պարզ ջուրն է ի մկրտութիւն, եւ անապական արիւնն ի հաղորդութիւն։

Եօթներորդ վկայութիւն ըստ իրացն։ Զի առաւել յարմար է անապակ բաժակն անապական արեանն Քրիստոսի, քան թէ խառնեալն ի ջրոյ եւ ապականեալն։ Եւ թէ ասիցեն հակառակքն մեր, ո՛չ ապականի գինին զի սակաւ է ջուրն։ Ասեմք, թէպէտ նիւթն սակաւէ այլ բնութիւնն հաւասար է. զի մին կաթ ջուրն եւ մին Սափորն հաւասար են բնութեամբ։ Ապա ուրեմն թէպէտ եւ սակաւ խառնի ջուրն, բնութիւնք գինւոյն եւ ջրոյն ապականեցաւ. զի ոչ անապակ գինի է եւ ոչ պարզ ջուր։ Եւ թէ ոք ասիցէ, առանց ջրոյ գինի ո՛չ ըմպեն յԵրուսղէմ։ Ասեմք առ այս, թէ յառաջ խառնումն ջրոյն ո՛չ է ըստ խորհրդոյն։ որպէս եւ ոչ առ մեզ, թէ վաճառօղն խառնեսցէ ջուր։ այլ Քրիստոսի ոչ խառնեաց։ Եւ թէ ասեն՝ զեկեղեցին կունշանակէ ջուրն այն։ Ասեմք թէ՝ եկեղեցին սիրով եւ հաւատով է միացեալ ընդ հաղորդութիւնն Քրիստոսի եւ ո՛չ ջրով։ Եւ թէ ասեն՝ հաղորդութիւնն նշանակ է մահուն Քրիստոսի յորմէ ել արիւն եւ ջուր։ Ասեմք թէ՝ արիւնն է ի խորհուրդ հողորդութեանն. եւ ջուրն ի մկրտութեանն. որով մահ Տեառն պատմի ըստ առաքելոյն, «որք ի քրիստոս մկրտեցայք՝ ի մահ անդր նորա մկրտեցայք. թողեալք ընդ նմին»։

Եւ թէ ասեն՝ ջուրն կրկին յատկութիւն ունի. այսինքն զովացնէ եւ լուանայ։ Ասեմք թէ՝ յատկութիւն պատահմունք են. այլ խորհուրդն ի յէութիւնն է կացուցեալ որ մի է, եւ ոչ ի պատահմունքն որ բազումք են. Եւ թէ ոք ասիցէ՝ «խառնեաց ի խառնելիս զգինի իւր»։ Ասեմք թէ՝ խառանումն ո՛չ զջրոյ եւ գինւոյ ասէ, այլ խառնել զայն ասէ որ արկանի գինին ի խառնարանն։ Որպէս այլ ուր ասէ «գինի լի անապական արկեալ». որ է խառնեալ. զի արկանելն զխառնելն նշանակէ. եւ խառնելնէ արկանել գինւոյն ի յանօթն։ Դարձեալ՝ խառնելն զմիաւորելն նշանակէ զարեան ընդ մարմնոյն որպէս մեր է սովորութիւն։

Դարձեալ՝ խառնումն է Աստուծոյ իմաստութեանն ընդ մարդկան. որ բանին խառնեալ միաւորեցան. որպէս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս։

Այլ եւ զհինն իմաստութիւն ընդ նորոյս խառնեալ միաւորեաց Քրիստոս. այսինքն զօրինակն ընդ ճշմարտութիւնս։ Եւ զխորհուրդ ընդ իրին։ Այս է խառնումն գինոյն ի խառնարանն իմաստութեան։ Իսկ թէ մարմնական խնդրես զխառնումն ջրոյ եւ պնդիս ի հակառակն, ասեմք քեզ թէ ո՛չ միայն ջրոյ, այլ եւ կաթին եւ մեղեր եւ գինւոյ ասէ խառնումն ի խառնարանն. որպէս գրէ սուրբն Դիոնէսիոս ի թուղթն Տիտոսի։ Եւ դու խառնեա զսոսա ի խորհուրդ պատարագին. զի իցես ուղղակի մեկնիչ եւ գրոյն հետեւօղ։ Այլ եւ առաքեալքն եւ հետեւօղք նոցա հարքն սուրբք՝ ոչ գիտէին զխառնարանն. եւ դու ուսար եւ խառնես ջուր եւ ընդ անիծիւք նոցա եւ մնաս որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Այլ եւ զայս հարցանեմք ձեզ. ո՞ր բան է որ զջուրն ի խորհուրդ կատարէ։ Զի ասելն «այս է մարմին իմ» զէութիւն հացին կատարեաց։ Եւ ասելն «այս է արիւն իմ» զէութիւն գինւոյն փոխարկեաց։ Իսկ ջուրն մնաց սոսկ ջուր եւ անկատար։

Հարց. Ապա վասն է՞ր ոմանք ջուր խառնեն եւ խմոր։

Պատասխանի. Այս է ուղիղ պատճառն. զի որք կամին զմարմինն Քիստոսի ապականեցու ասել՝ խմոր եւ ջուր խառնեն. թէպէտ այլ եւ այլ պատճառեն։ Իսկ մեք դասք ուղղափառաց խոստովանիմք զկուսածին մարմինն Քիստոսի առանց ապականութեան. վասն որոյ անխմոր հացիւ եւ անապական բաժակաւ կատարեմք զխորհուրդ մարմնոյ եւ արեան նորա։ Իսկ զի անխմոր բաղարջով է խորհուրդն՝ ասացաւ ի վերոյ ԻԱ գլուխն ԼԸ համարն։

Հարց. Քանզի՞ են գոյացականք պատարագին։

Պատասխանի. Ասեմք թէ Դ զի թէ մինն պակաս լինի, խորհուրդն ո՛չ կատարի։

Առաջին քահանայն։

Երկրորդ՝ տեսակ հացին եւ գինւոյն։ Երրորդ՝ դիտաւորութիւն օրհնողին։ Չորրորդ՝ բանն Քրիստոսի որ ասէ «այս է մարմին իմ. եւ այս է արիւն իմ»։

Հարց. Զի՞նչ է որ յեկեղեցիս մեր մի նշխար օրհնեմք. եւ այլ ազգ բազում։

Պատասխանի. Մի նշխարն է խորհուրդաւոր եւ ո՛չ բազումն։

Նախ՝ զի Քրրիստոս մի հաց էառ ի ձեռն ի սեղանոյն եւ օրհնեաց. նոյնպէս եւ զմի գինի։ Երկրորդ՝ զի հրամայեաց եղանակ բանիւ «այս է մարմին իմ. եւ այս է արիւն իմ». որր զմին հացն նշանակէ։ Երրորդ՝ առաքելն ասէ կորնթացւոց, «մի հաց. զի մի մարմին եմք բազումքս. եւ ամենեքեան ի միոջէ հացէ անտի վայելեմք»։ Չորրորդ՝ ի յօրինակն մի հաց եւ մի գառն խորովեալ լինէր. որ ընդ մասին գինւոյ դնէին յերեսաց սեղանն։ Այսպէս եւ ի ճշմարտութիւնս մի է նշխարն դնելի, եւ մի բաժակով գինի։ Եւ թէ ոք ասիցէ, կարողութիւն ունի քահանայն բազում հացս օրհնել։ Ասեմք թէ՝ կարողութիւնն է դիտաւորութիւն. եւ դիտաւորութիւննէ ի կոպարն որ է մին հացն. որ ասաց «այս է մարմին իմ». ապա ուրեմն ո՛չ կարէ զբազում հացս օրհնել։ Եւ թէ ասեն՝ կարէ մին քահանայն ի մին ժամս բազում տղայս մկրտել. ապա եւ կարէ բազում հացս օրհնել։ Ասեմք թէ կացոյց Քրիստոս զբազումս մկրտել. ըստ այնմ, «մկրտեցէք զնոսա յնուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ»։ Իսկ աստ զմինն հրամայեաց ասելով «զայս արարէք իմոյ յիշատակի». եւ ո՛չ թէ զնոսա։ Եւ դարձեալ ասեմք թէ՝ ամենայն հացն օրհնեցաւ այսօր. վաղիւն զիա՞րդ օրհնեն. Եւ այսպէս պարտէ կամ զօրհնեալն դարձեալ օրհնել որ է սուտ. կամ ամենայն հացն ո՛չ է օրհնեալ, այլ մինն։

Հարց. Որպէս լինի մարմին եւ արիւն Քրիստոսի։

Պատասխանի. Պատահմունք եւ որակն մնան ի հացն եւ ի գինին. իսկ գոյացութիւնն փոխարկի ի մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի վասն Դ պատճառի։ Նախ՝ զի մեք զգայարանօք՝ միջնորդութեամբ պատահմանցն հասանիմք ի գոյացութիւնն. զի անմեկնելի որոշմոււնք են ի գոյացութեանց սոքա։ Երկրորդ՝ զի մեք կարասցուք մերձենալ ի սրբութիւնն. վասն այն մնան պատահմունքն։ Զի թէ յայտնի կերպարանօք լինէր միս եւ արիւն, ո՛չ ոք իշխէր մերձենալ։ Երրորդ զի վարձատրեսցուք հաւատով. այլ հաւատն ի յաներեւոյթն է որ է գոյացութիւնն. վասն որոյ պարտ է աչօք տեսանել զզգալիսն, եւ մտօք հայիլ յիմանալին եւ երանիլ։ Ըստ որում ասաց առ Թովմաս, «այդ զի տեսերգ զիս եւ հաւատացեր. երանի որք ո՛չ տեսեալ եւ հաւատասցեն»։ Չորրորդ՝ զի սովաւ իմասցուք զմարդեղութիւն բանին կրկին կերպիւ։ Նախ՝ որպէս հացն նոյն է ըստ ձեւին, այլ այլ գոյացութիւնն է եղեալ մարմին Քրիստսոսի. նոյնպէս վերերեւոյթ կերպարանքն նոյն է ըստ ձեւին. այլ բնութիւնն միաւորեալ է ընդ բանին Աստուծոյ եւ եղեալ Աստուա։ Եւ դարձեալ՝ որպէս բոլոր նշխարն մի մարմին է, եւ ի մասունս բաժանեալ իւրաքանչիւրն բոլոր եւ կատարեալ մարմին է Քրիստոսի։ Նոյնպէս եւ բոլոր մարմին եւ հոգին է մի Աստուած ընդ բանին միաւորեալ. եւ բաժանեալ ամբողջական մասունքն է բոլոր եւ կատարեալ Աստուած։ Ապա ուրեմն Հոգին Քրիստոսի Աստուած է եւ մարմինն Աստուած է եւ արիւնն Աստուած է։ Վասն որոյ ճաշակեմք զմարմինն եւ զարիւնն Աստուծոյ եւ ո՛չ մարդոյ. եւ ճաշակելով լինիմք Աստուած ըստ կարողութեան եւ ո՛չ թէ լինիք մարդ։

Վասն Միաւորեալ Խորհրդոց

Հարցումն.

Վասն է՞ր միաւորեմք զխորհուրդ մարմնոյ եւ արեանն։

Պատասխանի.

Վասն Գ պատճառի։ Նախ՝ զի արիւնն հեղուկ նիւթ է. կամ ո՛չ է տալի որպէս այլ ազգք, եւ զրկել զժողովուրդն ի փրկական արեանէն։ Եւ կամ միաւորեալ ընդ մարմնոյն եւ տալ ժողովրդեանն։ Զի որպէս բաշխի մարմինն, նոյնպէս եւ մասնաւորեսցի արիւնն առ հասարակ։

Երկրորդ՝ երբեմն նշանակէ հացն ցամաք զբանն ի յերկնից իջեալ. եւ գինին զմարդկութիւնն. ըստ որում հաղորդեցաւ մարմնոյ եւ արեան մերձաւորութեամբն իւր»։ Եւ երբեմն հացն նշանակէ զմարմինն սուրբ. եւ արիւնն զանմահ կենդանութիւնն։ Եւ զինչ եւ իցէ՝ միաւորեմք ընդ միմեանս եւ խոստովանիք զբանն Աստուած մարմնացեալ անբաժանելի ի մարմնոյ իւրմէ։ Իսկ որք ոչ միաւորեն, բաժան եւ որիշ նշանակեն զբան ի մարմնոյ իւրմէ. որպէս երկաբնակ քաղկեդոնիկք։

Երրորդ՝ բաժան ի միմեանց օրհնեմք զհացն եւ զբաժակն. եւ յետոյ միաւորեմք ի ճաշակելն, վասն զի աղբիւր արեանն բաժանեալ ի մարմնոյն՝ դարձեալ միաւորեցաւ առ ինքն եւ ժողովեցաւ ի մարմինն իւր եւ ո՛չ ցրուեցաւ այլ արտաքյ։ Յաղագս այսորիկ միաւրեմք զխորհուրդն։ Իսկ որք այլիմն շաղակրատեն թէ թացեալ պատառնէ Յուդայի։ Ասեմք առ այս եթէ՝ «յիմարն յիմարութեամբ խօսեսցի, եւ սիրտ նորա զնանրութիւն խոկասցէ»։

Ապա դուք բարւոք առնէք չտալ հաղորդ ժողովրդեանն զի մի Յուդա լիցին։ Իսկ յորժամ դուք անօրէն քահանայքդ առնուք զարիւնն ընդ մարմնոյն՝ ամենեքեան Յուդա էք։ Զի միապէս միաւորին արտաքս եւ ի ներքս. զի ամենայն կերակուր եւ ըմպելի ի ներքս միաւորի։ Մեք այսպէս լուաք ի սուրբ ի սրբոց գրոց թէ՝ անարժան ուտելն առնէ Յուդա. եւ ո՛չ թէ միաւորութեամբ զմարմին եւ զարիւնն ճաշակել։

Արդ՝ միաւորել զսուրբ խորհուրդն ո՛չ է նորագիւտ ինչ եկամուտ մեզ ինքեանց։ Այլ սուրբն Աթանաս որ զխորհուրդ պատարագին աւանդեաց՝ այսպէս ուսոյց։ Եւ սուրբ լուսաւորիչն զոր ի ժամանակին այնմիկ էր՝ զայն կարգեաց ի մերս եկեղեցի. եւ ունիմք հաստատապէս։ Եւ սուրբն Բարսեղ Կեսարացի այսպէս բաշխէր ժողովրդեանն. որպէս գրեալ ի պատմութեան նորին յունվարի Ա։ Եւ թէ հրէա ոմն ետես զի հում միս արիւնաթաթախ տայր ժողովրդեանն. եւ զղջացաւ անկաւ յոտս սրբոյն եւ մկրտեցաւ։

Վասն բացեալ Պատառին։

Իսկ վասն թացեալ պատառին զանազան են կարծիք։ Ոմանք ասեն թէ ի հասարակ ընթրիսն յորժամ բազմեցան՝ ի հասարակ սեղանոյն թացեալ զպատառն ետ Յուդայի։ Եւ ապա յետ այնորիկ լուաց զոտս աշակերտացն։ Եւ յետոյ քան զամենայն բաշխեաց զմարմինն իւր. եւ գոհացեալ ելին ի լեառն ձիթենեաց. այսպէս պատմէ Մատթէոս եւ Մարկոս։ Իսկ Ղուկաս եւ Յոհաննէս յետ ընթրեացն նշանակեն զթացեալ պատառն։

Ոմանք ասեն թէ ի ջուր եթաց եւ լուաց յօրհնութենէն. եւ այս ոչ է ընդունելի կարծիս։ Եւ այլք ասեն թէ՝ թէպէտ յետ ընթրեացն էր, այլ ո՛չ յօրհնեալ հացէն եւ ի գինւոյն. այլ էառ ի սեղանոյն հաց եւ եթաց ի ջուր ինչ կամ ի սոսկ գինի եւ ետ։ Զի թէ յօրհնեալ հացէն այլոցն ամենեցուն ցամաք էր տուեալ եւ նորա թաց, պատճառ լինէր մատնութեանն Յուդայ. ե յիրաւի։

Այլ թացեալ պատառն այսպէս էր. զի ի սկաւառակն ընդ վարդապետին փութացաւ մատնիչն տանիլ զձեռն լիրբ դիմօք եւ արհամարհեալ մտօք։ Եււ զպատառն զայն զոր ի ձեռն ունէր՝ ետ ի նա. եւ այսպէս մեկնեն առ հասարակ վարդապետք եկեղեցւոյ։

Այսպէս եւ Օգոստինոս վարդապետն Ֆռանկաց ի խորհրդոց գիրս ՁԱ համարն ասէ, թէ յառաջագոյն բաշխեաց զխորհուրդ մարմնոյ եւ արեանն եւ տուեալ Յուդայի։ Եւ յետոյ թացեալ պատառովն նշանակեաց զմատնիչն։

Եւ այս է ճշմարիտն։ քան զի յօրհնեալ հացէն որ բաշխեաց եւ ետ առաքելոցն, այլ ո՛չ մնաց։

Նոյնպէս եւ զօրհնեալ բաժակն առին առաքեալքն եւ բաժանեցին եւ յայնմանէ ո՛չ մնաց։

Ապա յայտ է զի ո՛չ մարմնոյ եւ ո՛չ յարենէն էր թացեալ պատառն. այլ ի յայլ ինչ կերակրոյ ի սեղանոյն առեալ թացեալ եւ տուեալ. զի ցուցցէ զմատնիչն։

Թէ ոչ Հաղորդեն զԺողովուրդն։

Այժմ հարցանեմ զձեզ անօրէն ազգգ ֆռանկաց, ընդէր զժողովուրդն զրկէք ի հաղորդութենէ մարմնոյ եւ արեանն Քրիստոսի. զի յայտնապէս զարիւնն ո՛չ տայք, եւ ծածկապէս զմարմինն. զի յօրհնեալ մարմնոյն ո՛չ տայք. այլ սոսկ հաց որ ի բեմն։

Եւ թէ ասեն՝ ամենայն նշխարքն օրհնեալ է ի բեմն։

Ասեմք թէ՝ ամենայն նշխարհքն որ ի բեմն եւ ի խորհրդանոցն օրհնեցաւ այսօր, զնոյնն ի վազիւն առնոյք եւ օրհնէք։ Թէ օրհնեալ է՝ ընդէ՞ր օրհնէք եւ թէ ոչ էր օրհնեալ՝ ընդ է՞ր տայք ժողովրդեանն իբր օրհնեալ մարմին եւ մոլորեցնէք զնսոա։ Եւ եղիցի թէ այս օրհնեալ է. զարիւն ընդ է՞ր ոչ տայք։

Եւ թէ ասեն՝ բաւական է ժողովրդեանն միայն մարմինն. զի հաւատալի է թէ ի մարմինն Քրիստոսի՝ է եւ արիւնն կապակցութեամբ. եւ հոգին համազուգութեամբ. եւ աստուածութիւնն միաւորութեամբ։ Նոյնպէս եւ ի տեսակ արեանն միաւորեալ այսոքիկ։

Ասեմք առ այս։ Նախ՝ եթէ ո՛չ զմարմինն տան ժողովրդեանն. այլ սոսկ հաց եւ գինի. զի մարմին Քրիստոսի այն մինն է որ օրհնեցաւ որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Դարձեալ ասեմք, ընդէ՞ր ժողովրդեանն հաւատ քարոզես, եւ դու անհաւատանաս ի ճաշակումն արեանն. նոյնպէս եւ դու մի ճաշակեր. այլ հաւատա ի մարմինն զարիւնն կապեալ։

Դարձեալ՝ ընդէ՞ր ինքն Տէրն հրամայէ, «Որ ո՛չ ուտէ զմարմինն իմ եւ ո՛չ ըմպէ զարիւնն իմ, ո՛չ ունի կեանս։ Զի մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի։ Որ ուտէ զմարմին իմ ե ըմպէ զարիւն իմ, նայիս բնակեսցէ եւ ես ի նմա»։

Դարձեալ՝ թէ դու հաւատաս զարիւնն ի մարմինն կապեալ, մի հաներ զտեսակ արեանն ի բեմն. այլ նշխար միայն օրհնեա եւ լիցի մարմին եւ արիւն Քրիստոսի։ Եւ այլ տեսութիւն բանիս. որպէս ասացեր ի մարմինն է կապեալ արիւնն եւ այլն։ Նմանապէս եւ ի յարիւնն է կապեալ մարմինն եւ հոգին համազուգեալ եւ աստուածութիւնն միաւորեալ, ապա յորժամ զրկես յարենէն զժողովուրդն, զրկես եւ ի նոցանէ որ կապեալ են ընդ արիւնն. այսինքն մարմինն եւ հոգին եւ աստուածութիւնն։ Ապա ուրեմն ծածուկ եւ յայտնի զրկես զժողովուրդն ի հաղորդութենէն Քրիստոսի. զի յայտնի զարիւնն չտաս. եւ ծածուկ զմարմինն. զի սոսկ հաց տաս եւ ո՛չ զօրհնեալն։

Եւ թէ աստ պատճառ իմն դնեն, ահա եւս յայտնի զմանկունս ո՛չ հաղորդեն մինչեւ լիցի բաժան ամեայ. եւ բազումք անհաղորդ մեռանին եւ զրկին ի Քրիստոս է։ Եւ թէ պատճառեն զբանն Սողոմանին, «կերիցեն սիրելիք իմ եւ արբցեն Նազելիք իմ» ասէ։

Ասեմք առ այս, եթէ բանն Սողոմոնի ո՛չ թէ զրկէ զոմանս յարեանն հաղորդութենէ. զի որք արժանի են մարմնոյն, արժանի են եւ արեանն սրբոյն։ Այլ սիրելիք են բարի գործօք առ Հասարակ հաւատացեալքն. եւ նազելիք կուսութեամբ ճգնեալքն եւ մարտիրոսքն։

Արդ՝ զբարի գործս ամենեցուն հրամայէ կերակրել եւ գործել. եւ գործել. իսկ զկուսութիւն եւ զմարիոսութիւն նազելեացն հրամայէ. որք կամաւ յանձն առնուն. զի այս մինչեւ ի մահ ճգնութիւն է։ Յայս միտս եւ Տէր մեր բաշխեաց զմարմինն եւ ետ առաքելոցն ի վերնատունն։ Եւ զօրհնեալ բաժակն առաջի եդ զի կամաւ արբցեն։ Որ եւ հարցանէր որդւոցն Զեբեթեայ թէ՝ կարօ՞ղ էք ըմպել զբաժանկն. այլ ո՛չ թէ միայն նոցա ետ եւ յայլ առաքելոցն արգել. Այսքան վասն հաղորդութեան։

(Պրակ ԼԲ) Վասն Ապաշխարութեան

Զի՞նչ է ապաշխարութիւնն է ցաւիլ վասն մեղացն զոր գործեաց. եւ պատժէ զինքն վասն չարին զոր արարեալ լինի։ Դարձեալ ապաշխարութիւն է վասն անցեալ չարեացն լալ. եւ լալովն վերստիին այլ ո՛չ առնել։ Եւ ապաշխարութիւնն Դ բաժին ունի. այսինքն զղջումն սրտի. խոստովանութիւն բերանոյ. եւ ապաշխարութիւն գործով։

Զի որպէս Գ կերեպիւ մեղանչեմք. այսինքն ի խորհուրդս, ի բանս, եւ ի գործս։ Նոյնպէս Գ կերպիւ պարտիւք ապաշխարել։

Եւ պարտ է որ ապաշխարանքն լինի առ ոտս քահանային։

Եւ զամենայն մեղք ըստ կարգի վերոյ գրելոց խոստովանեսցի։ Եւ պարտ է ի շրջակայքն նայիլ. այսինքն յի՞նչ տեղ կամ յի՞նչ ժամանակ գործեաց զմեղքն։ Ո՞րքան յամեաց ի մեղքն։ Եւ եթէ թեթեւ փորձութեամբ անկաւ եւ եթէ մեծ։ Եւ յի՞նչ հասակ էր։ Ո՞րչափ իմաստութիւն ունէր։ Թէ կնոջ տէ՞ր էր յորժամ մեղանչեաց թէ ազապ էր։ Քահանայ էր թէ սարկաւագ։

Դարձեալ թէ՝ ի՞նչ մարդոյ խոստովանեցաւ. թէ քահանա՞յ էր. հերձուածօ՞ղ էր թէ ուղղափառ։ Եւ գիտո՞ւն էր որ կարէր ճանաչել զմահու չափ մեղքն եւ զներելին։

Դարձեալ զգուշասցի զիմի յամօթ է կամ երկիւղէ քահանային յուսահատութեամբ ծածկէ զմեղքն. եւ կամ զմեղքն բաժանէ. եւ զկէսն մին քահանային ասէ եւ զկէսն մին։ Զի շնորհքն Աստուծոյ ո՛չ է մասն մասն. այլ բոլոր եւ կատարեալ։ Եւ գիտելի է, զի մարդ որ ի մեղք անկանի եւ իմանայ զինքն որ մեղք գործեաց, եւ ունի զխոստովանահայրն պատրաստ ուղղափառ եւ գիտուն, ի յայն պահն պարտի խոստովանիլ։ Զի որպէս հուրն դիզին վնասակար է, նոյնպէս մեղքն հոգւոյն։

Իսկ յորժամ մեղաւորն խոստովանի, պարտ է հայիլ քահանային թէ կրօնաւո՞ր թէ աշխարհական։ Թէ կրօնաւոր է՝ հարցանէ թէ ծոյլ եղեա՞լ յաղօթքն. կամ անհնազանդ. թէ բղջախոհ. թէ յատուկ իրք ունօղ։ թէ պճնօղ. թէ որոնօղ լաւ կերակրոց եւ ըմպելեաց. թէ քնափ եւ թէ կռւօղ։ Թէ անպատկառ մտեալ յեկեղեցին. եւ ի յաղօթք կանգնեալ։ Իսկ թէ աշխարհական լինի. հայի քահանայն թէ խոստովանօղն իմաստուն մարդ լինի առանց բարի գործոց։

Ծեր եւ յանդուգն։

Մանուկ եւ անհնազանդ.

Փարթամ անգութ.

Աղքատ ամբարտաւան։

Դատաւոր մեղաւոր։

Իրաց Տէր եւ անողորմ։

Թագաւոր անօրէն։

Կնոջ Տէր եւ պոռնիկ։

Զամենայն ճշմարտութեամբ հարցանէ քահանայն. եւ այսպէս որ մի լիցի ի հարցանելն մեղք ուսուցանել ժողովրդեանն։

Իսկ յորժամ քահանայն լաւ քննէ զխղճմտանքն ժողովրդեանն. խորհի վասն ապաշխարել. Տայ խրատ եւ զգուշացուցանէ ի մեղացն որ այլ չգործ է. վասն անցեալ մեղացն ցաւի. եւ խոստանալ այլ ոչ մեղանչել զանցեալ մեղքն։ Յայնժամ արձակ է ի մեղացն այս ձեւովս։ Ողորմեսցի քազ մարդասէրն Աստուած. եւ թողութիւն շնորհեսցէ յամենայն յանցանաց քոց. խոստովանելոցն եւ մոռացելոցն։ Եւ ես կարգաւս քահանայութեան իշխանութեամբ եւ աստուածային հրամանաւն. թէ «զոր արձակիցէք յերկրի՝ եղիցի արձակեալ յերկրինս»։ Նովին բանիւն արձակեմ զքեզ յամենայն մասնակցութենէ մեղաց. ի խորհրդոց ի բանից եւ գործոց. յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ։ Եւ դարձեալ տամ զքեզ ի խորհուրդ սուրբ եկեղեցոյ, զոր ինչ գործեսցես, եղիցի քեզ ի բարեգործութիւն եւ ի փառս հանդերձեալ կենացն ամէն։

Արդ՝ ի սոցանէ մասն ինչ աղօթական է եւ մասն ինչ հրաման. վասն զի մասն ինչ եկեղեցւոյ կանոնաց մեղանչեմք, եւ մասն ինչ եւ մասն ինչ պատուիրանացն Աստուծոյ։ Վասն այն ի դիմաց եկեղեցւոյ աղօթքն է, եւ ի դիմաց Աստուծոյ իշխանութեամբ արձակումն։ Եւ յետոյ դնէ ապաշխարանք թէ զինչ կերպիւ պատեհ. պահք. թէ աղօթք. թէ ողորմութիւն. պատարագ. եւ այլ զինչ զոր կարօղ իցէ. զի պարտ է նմանեաւն զնմանն բժշկել.

Հարց. Եթէ խոստովանութեամբ թողուի մեղքն, վասն է՞ր դնի ապաշխարանքն։

Պատասխանի. Ասեմք թէ՝ այնպէս է շնորհք խոստովանութեանն որ զյաւիտենից պատիժն ժամանակեայ առնէ. որպէս յորժամ Դաւթի ասացաւ թէ՝ «մի պակասեսցէ սուր է տանէ քումմէ յաւիտեան» վասն սպանման եւ շնութեանն։ Եւ ընդ ասելն «մեղայ, » անցոյց Աստուած զմեղքն. այսինքն անցաւ եւ փոխեցաւ յաւիտենից պատուհասն ի ժամանակեայն. որ սակաւ մի խրատեցաւ ի ձեռն Աբիսողոմայ։ Եւ այս է պատճառն. զի անջրելի է հրամանքն Աստուծոյ. զի յորժամ մեղանչեմք, գրիմք ի պատիժն յաւիտենից։ Այլ ի զղջանալն եւ փոխիլն մեր, փոխէ Աստուած եւ զպատիժն ի ժամանակեայս։

Այժմ պատասխանեսցուք նախ՝ եթէ խոստովանութեամբն թողութիւն լինի ամենայն մեղաց. այստուծոյ մնայ պատիժն զոր պահօք եւ աղօթիւք վճարէ որպէս ասեն ոմանք։

Դարձեալ խոստովանութիւն սրբէ զմեղս որ ո՛չ տանջի. այլ ապաշխարութիւնն ամբարէ զբարիս ի հոգին զի պսակեսցի։

Դարձեալ խոստովանութիւնն սրբէ զանցեալ մեղս. այլ ապաշխարութիւնն ցանկ է եւ պարիսպ ապագային զի մի եւս գործեսցէ։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ընդէ՞ր ապա յորժամ խոստովանին հաղորդին։ Ասեմք եթէ՝ կրկին է խոստովանութիւնն։ Մին է որ նախ խոստովանին եւ յետոյ ապաշխարեն։ Այլ սոքա ընդ ապաշխարութեան պատժոցն են եւ ոչ հաղորդին։ Որպէս այնք որք խոստովանին ի մուտս քառասնորդաց պահոց. որպէս ասէ Եսայի։ «Լուացարուք սրբեցարուք եւ եկայք խօսեցարուք ընդ միմեանս» եւ այլն։ Եւ երկրորդ խոստովանութիւնն է՝ որք նախ ապաշխարեն պահօք եւ ճգնութեամբ, եւ յետոյ խոստովանին եւ հաղորդին. այսպիսիքս, որպէս նոքա որք մերձ ի զատիկն խոստովանին եւ սրբութեանց արժանաւորին։

Դարձեալ ասեմք թէ կրկին է խոստովանութիւնն. նոյնպէս եւ թողութիւնն։ Զի է որ խոստովանին զմեղս եւ արմատն հաստատ է. այս է որ ի միտ ունի խոստովանիլ եւ դարձեալ մեղանչել. որպէս աղգն Ֆռանկաց ունին զայսպիսի խոստովանութիւնս միշտ քահանայքն եւ ժողովուրդքն. եւ այսպիսիս անկատար առնու զթողութիւն. զի խոստովանեալ մեղքն բարձութիւն, այլ պատիժն ոչ։ Եւ է խոստովանութիւն որ զարմատ մեղացն քակէ ի սրտէն ե զղջացեալ ի մեղաց, հաստատ է ի կամս եւ ի միտս այլ ո՛չ մեղանչել։ Այսպիսիս կատարեալ խոստովանութիւն է. եւ զայսպիսոյ մեղս թողու քահանայական իշխանութիւնն. եւ զպատիժն ընդ նմին։ Զի պատժոյ արմատն մեղքն է. ընդ բառնիլ մեղացն բարձաւ եւ պատիժ գեհենին. որպէս Տէր մեր եթող զմեղս անդամալուծին. եւ բարձան պատիժքն։

Նոյնպէս եւ քահանացւոյն. նոյնպէս եւ աւազակին։ Նաեւ կատարեալ խոստովանութիւնն ունի զերիս մասունս ապաշխարութեան։ Զի ատելութիւն մեղաց զղջումն է սրտին. եւ խոստովանի բերանով. եւ զամօթն կրէ փոխանակ պատժոյն։ Յիրաւի ապա այսպիսի խոսովանութիւնս կատարելապէս թողու զմեղս եւ զպատիժս. որպէս ասացաւ յառաջագոյն ի թագաւորեաց ԻԷ գլուխն. ԺԵ համարն տես։

Հարցումն.

Որք իցեն ի մեծամեծ մեղս մահու չափ, օգո՞ւտ է խոսստովանութիւն նոցա թէ ոչ։

Պատասխանի.

Ասեմք վարդապետք եթէ՝ խոսովանութիւնն է հնարք, եւ է հրաման։ Արդ ըստայնմ որէ հնարք՝ ո՛չ է օգուտ որ քան է մարդ ի մեղս։ Սակայն ազատի ի կանոնական հրամանաց։

Հարց. Զխոստովանեալ մեղքն պա՞րտ է կրկնել թէ ոչ։

Պատասխանի. Ասեն վարդապետք թէ՝ զմի անգամ խոստովանեալն բարի հաւատով եւ կատարեալ զղջմամբ՝ ոչ է պարտ կրկնել. եթէ ոչ վասն չորից պատճառաց։ Երկուքն ի կողմանէ խոստովանահօրն, եւ երկուքն ի խոստովանողին։ Նախ՝ թէ խոստովանահայրն չունի իշխանութիւն արձակելոյ կամ ընդ բանիւ արգելեալ է։ Երկրորդ՝ թէ տգէտ լիցի քահանայն եւ ոչ չկարէր ընտրել զծանրութիւն մեղացն եւ զանազանել։ Երրորդ՝ թէ խոստովանօղն կիսատեաց զխոստովանութիւնն եւ ծածկեաց. զի պարտ է զոր ի մտի ունի՝ զբոլորն միոյն քահանայի խոստովանիլ. Չորրորդ՝ եթէ անփոյթ արար եւ մոռացաւ զկարգեալ ապաշխարութիւն փոխարինացն, պարտ է կրկին խոստովանիլ. զի առանց խոստովանութեան մեղքն ոչ թողութիւն։ Եւ վասն ներելեացն թողութեան ասացաւ ի թուոց ԻԲ գլուխն, ԿԱ համարն։

Այսքան ի կարճոյ վասն ապաշխարութեան։

(Պրակ ԼԳ) Յաղագս վերջին Օծման

Զի՞նչ է վերջին օծումն։

Պատասխանի.

Վերջին օծումն խորհուրդ եկեղեցւոյ. որ տուեալ լինի հիւանդաց ի հոգէվարի օրն. յաչքն, յականջն, ի բերանն, ի ձեռքն, ի կուշտն, յորից ներբանքն։ Այսու ձեւովս։ Այս սուրբ օծմամբս եւ իւր գթութեամբն Աստուած թողու քեզ զոր մեղանչեցեր տեսլեամբդ։ Նոյնպէս ասէ եւ այլ զգայութեանցն։ Այս ըստ այլազգաց եկեղեցեայց է։

Իսկ ըստ եկեղեցւոյս մեր այս է այժմ։ Կնիքս այս որ յանուն Յիսուսի լուսաւորեսցէ զաչս քո. զի մի ննջեսցես ի մահ։ Նոյնպէս եւ այլ զգայութեանցն ըստ իւրաքանչիւր աստիճանին ասէ։

Եւ գործ այս խորհուրդոյս է որ զմնացեալ ներելի մեղքն թողու։ Եւ այս յորժամ մեռանի։ Իսկ թէ զերծանի ի մահուանէ, փութով առողջութեան պատճառ լինի։ Որպէս ասէ առաքեալն Յակոբոս, «թէ ոք հիւանդանայցէ, կոչեսցէ զերիցունս եկեղեցոյն. եւ աղօթեսցեն նմա օծանել իւղով. թէ մեղս ունիցի թողցի նմա. եւ աղօթք քահանայիցն՝ թեթեւացնեն զտկարութիւնն»։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ օծումն խորհուրդ է ընդ է՞ր մեք ոչ ունիմք։ Ասեմք թէ, ունիմք զխորհուրդ օծնմանն, այլ ծածկապէս. որպէս ի մկրտութիւնն. զոր ասացաք ի վերոյ թէ՝ զդրոշմն ե զառաջին օծումն եւ զվերջին օծումն կատարեմք ի մկրտեալն։ Այլ եւ զայս օծումնս ունիմք ի յոտնալուայն։ Այլ եւ ի մկրտութեան Տեառն յաւուր յայտնութեան։ Այլ եւ զայս օծումնս ունիմք ի ննջեցեալ քահանայս։

Եւ թէ ընդէ՞ր ո՛չ յայնապէս որպէս այլազգաց։

Ասեմք թէ, ի հնարից չարին բարձին մարդիկք զխոստովանութիւնն որ հարկաւոր էր, յայն ապաւինեալ թէ՝ ի վերջին օրն օծանիմք ձիթով բալասամինաւ եւ արդարանամք։ Որպէս ազգն յունաց եւ վրաց եւ ասորւոց բարձեալ են զխոստովանութիւնն. որ անհնար է առանց խոստովանելոյ արդարանալ մարդոյ։ Վասն որոյ հայրապետք եկեղեցւոյ լաւ համարեցան զվայելչական բառնալ որ ո՛չ ի լինիլն յաւելուած առնէ, եւ ո՛չ ի բառնիլն ապականէ զկարգ եկեղեցւոյ. որ է վերջին օծումն. քան թէ բառնալ զխոստովանութիւնն որ հարկաւոր է. առանց որոյ ո՛չ գոյ ներգործական մեղացն թողութիւն գտանել։ Դարձեալ՝ օծումն հիւանդաց ո՛չ սրբէ զմահու չափ մեղս. այլ զներելիս։ Իսկ խոստովանութիւնն զմահուչափն եւ զներելին սրբէ. որպէս ոք հատանէ զարմատն՝ չորանան եւ ստեղունքն։

Պիտանի է ապա խոստովանիլ՝ քան օծանիլ։

Դարձեալ՝ մահու չափ մեղքն բանիւ սրբի ի ձեռն քահանային. այսպէս եւ ներելին սրբի բանիւ քահանային եւ աղօթիւք։ Որպէս ասէ Յակոբոս՝ «կոչեսցեն զերիցունս, եւ արասցեն աղօթս եւ թողցի նմա»։ Յայս միտս ժողովիմք քահանայքս եւ պաշտօն առնեմք յերեկօրեայ մինչ ի լոյս. եւ պատարագ եւ խաչ օրհնեմք. եթէ կենդանեաց եւ եթէ մեռելոց։ Ապա ուրեմն բան քահանային՝ անուամբն Աստուծոյ սրբէ զներելիսն։ Եւ թէ ոք ասիցէ, պարտ է զի ձեռն քահանային մերձեսցի ի զգայարանսն։

Ասեմք թէ՝ յարաժամ աջ քահանային մերձ ի գլուխ քրիստոնէին ուր արմատն է բոլոր զգայութեանցն։ Եւ ձեռն քահանային է օծեալ եւ սրբեալ մեռոնաւն. եւ տայ զշնորհս սրբութեան առ որ մերձենայ։ Եւ որպէս բազում են ներելիքն եւ անթիւ որ ի զգայարանս եւ ի միտս։ Այսպէս բազմապատիկ թողութիւն շնորհէ քահանայականն կարգ՝ ձեռն դնելով եւ բանիւ շնորհաց սրբելով։

Եւ թէ ոք ասիցէ, զառաջին օծումն որ նախ քան զմկրտելն՝ ոչ ունիմք։

Ասեմք թէ՝ եւ զայս ունիմք ծածկապէս. որպէս այն որ ի ջուր աւազանին խաչանման մեռոնն խառնի, նախ վասն այս խորհրդոյս է. եւ երկրորդ՝ յի մկրտութիւնս մեր ոչ ի ջուրն Յովհաննու, այլ ի մահն Քրիստոսի է։ Եւ վան այն զանազան իւղ ո՛չ ունիմք, բայց միայնն զմեռոնն սրբոյ. զի մի համարձակեսցին քահանայք եւ զձէթ օրհնելն վերստին մուծցեն յեկեղեցիս մեր. Այլ ի մեծի Ե շաբաթին օրհնեմք իւղ, զի մի մեռոնն սորբ ի հասարակաց ոտս մերձեսցի։ Դարձեալ եւ զօծման խորհուրդս ունիմք ի քահանայս ննջեցեալս. զի օծանեմք զնոսա որպէս զմբիշս. զի ի հանդէս մտցէ ընդ այսս չարութեան օդոյդ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, այս ննջեցելոց օծումս՝ վերջին օծումն է՝ թէ առաջին։

Ասեմք թէ՝ որպէս մահն է վախճան կենցաղոյս եւ սկիզբն հանդերձելոյն։ Նոյնպէս եւ օծումնս այս է վերջին որ զփոշետեսակ եւ զներելի մեղսն սրբէ. եւ է առաջին վասն նոր պատերազմին որ առաջի կայ։ Եւ թէ ասեն, միայն մարմինն օծանի՝ զինչ ներգործ է ի հոգին։ Ասեմք թէ՝ յորժամ միաւորեալ էր ի մարմինս միութեամբ ներգործիւր ի նմա ամենայն մարմնականքն։ Իսկ այժմ որ բաժան է՝ բաժանմամբ հասանէ ի նա ամենայն սրբութիւն։ Ապա թէ ոչ՝ ժամ է քեզ ասել թէ ամենայն կարգ է թաղման մարմնոյն՝ ոչ է օգոտ հոգւոյ ննջեցելոցն։ Ապա եւ ոչ աղօթք եւ պաշտօն քահանայից կամ տուրք կամ պատարագք է օգուտ հոգւոյն ըստ քեզ որ է բնաւ սուտ եւ չար հերձուած։ Այս քան վան օծման։

(Պրակ ԼԴ) Յաղագս Կարգի Քահանայութեան

Զինչ է կարգ քահանայութեան

Պատասխանի. Կարգն է կարութիւն զոր ետ եպիսկոպոսն այնմ զոր ի կարգն ընկալաւ եւ ի սպասաւորութիւն խորհրդոյ եկեղեցւոյ։ Եւ են Է կարգ ըստ է պարգեւաց հոգւոյն սրբոյ։ Առաջինն է Դռնապանութիւնն։ Զի նորին գործն է որ բանայ եւ փակէ զդուռն եկեղեցոյ։ Եւ զայս գործս արար Քրիստոս յորժամ եհան զգնօղս եւ զվաճառօղս ի տաճարէն։

Երկրորդ կարգն է Ընթերցողութիւն։ Եւ նմա պատշաճ է կարդալ զմարգարէքն եւ զհին օրէնքն յեկեղեցին։ Եւ զայս գործս արար Քրիստոս յորժամ ի տաճարին ընթերցաւ զԵսային ասելով «հոգի Տեառն ի վերայ իմ. վասն որոյ եւ էօծ իսկ զիս»։

Երրորդն է Երդմնեցուցիչքն։ Որոց գործն այն է, երդմնեցուցանել զդիւահարն՝ եւ զերեխայն՝ հրաժարիլ ի սատանայէ։ Եւ զայս գործս արար Քրիստոս յորժամ զդիւահարն բժշկեաց։

Չորրորդ կարգ է Ջահավառքն։ Այսինքն դպրութիւն առնել եւ մոմեղէնս վառել ի սեղանն։ Եւ զայս գործս արար գործս արար Քրիստոս յորժամ զինքն լոյս ի յայտնութիւն հեթանոսաց ետ. եւ ասաց թէ «ես եմ լոյս աշխարհի»։

Հինգերորդ՝ Կիսասարկաւագն. որոյ գործն է զսկիհն եւ զմաղզմայն առ սեղանն տանիլ եւ զաման գիւնոյն եւ զնշխարն տանիլ առ աւագ սարկաւագն. եւ զհանդերձ սեղանոյն լուանալ։ Զայս գործս արար Քրիստոս յորժամ սփածաւ զղենջեակ եւ լուաց լոտս աշակերտացն։

Վեցերորդ Աւագ սարկաւագն, որոյ գործն է սպասաւորել քահանային ի խորհուրդ եկեղեցոյն. զսկիհն պատրաստել, զաւետարանն կարդալ ի բեմն։ Սա առնու զխաղաղութեան ողջոյնն եւ տայ ժողովրդեանն։ Եւ զայս կարգս առաքեալքն կացուցին. յորժամ Է սարկաւագունս կարգեցին ի սպասաւորութիւն։ Նաեւ Տէրն կացոյց զայս կարգս. յորժամ ի լերինն զարքայութիւնն երկնից աւետարանեաց նոցա։

Եօթներորդ՝ Քահանայութիւնն. որոյ գործ է զխորհուրդ մարմնոյ եւ արեանն ի վերայ սեղանոյն օրհնել։ Զայս կարգս կացոյց Քրիստոս յորժամ ի ժամ ընթրեացն զհացն ի մարմին իւր եւ զգինին ի յարիւնիւր փոխեաց։ Եւ յոր ժամ զինքն ի խաչին՝ հօրր պատարագ մատոյց։

Եւ Ութներորդ՝ Եպիսկոպոսն։ Եւ Իններորդ՝ Պապն. որ է կաթողիկոս. գերագոյն վերոյ ասացելոցն։ Այս ըստ Հռօմայեցւոց եկեղեցւոյն։ Իսկ ոմանք այսպէս ասեն։ Ի ժամ մկրտութեանն Քրիստոս եցոյց զքրիստոնէութեան խորհուրդն։ Զի մեք մկրտութեամբ լինիմք քրիստոնեայք։ Եւ ի նազերեթացոց ժողովրդանոցին դպիր ցուցաւ ի կարդալն զԵսայի մարգարէն՝ յոտն եւ բացաւ գլխով։ Եւ ի տօն զատկին որ արար խարազան չուանեայ եհան զվաճառականսն, ցուցաւ սարկաւագի գործ նորա։ Իսկ ի Թաբօր լերին ձայնիւ հայրական եւ Հովանեաւ հոգւոյն եղեւ քահանայ. ցուցեալ Մովսէս եւ Եղիա սարկաւագ յաջմէ եւ յահեկէ։ Եւ յԵրուսաղէմ ե կեալ պատարագ մատոյց զիւրականն մարմին։ Եւ խաչիւ չարչարեալ եւ յարուցեալ ի մեռելոց. եւ առ աշակերտսն մտեալ եպիսկոպոս եցոյց զինքն։ «Փչեաց ի նոսա եւ ասէ առէք Հոգին Սուրբ». եւ արար զնոսա քահանայս։ Զի եպիսկոպոսունք տան հոգի քահանայից եւ զկապելոյ եւ զարձակելոյ իշխանութիւն։ Այս է կատարեալ աստիճանք։ Վասն այնորիկ Ե կրկին պատմուճան զգենու եպիսկոպոսն։ Եւ ի համբառնալն կալան հրաման վերագոյն. առաքելով զնոսա ընդ տիեզերս։ Օրհնեաց զնոսա եւ ցուցան կաթողիկոսք եւ հայրապետք։

Հարցումն.

Զառաքեալսն որպէ՞ս աստիճանեաց.

Պատասխանի.

Դպիրք եղեն առաքեալքն սպասաւորելով ժողովրդեանն հրամանաւ։ Եւ Սարգաւագունքն՝ օծանելով զհիւանդս. հրաման տալով նոցա իւղ օրհնել յիւրմէ։

Եւ յառաջին արտորէիցն պտղոց տալով նոցա ուտելով զոր քահանայքն ուտէին՝ արար զնոսա։ Քահանայս։ Եւ յետ յարութեանն փչելովն զհոգին՝ արար զնոսա Եպիսկոպոսունս։ Եւ ի լեառն ձիթենեաց հանեալ զնոսա եւ օրհնեալ արար զնոսա Կաթողիկոսունս եւ Պատրիարգունս, զամենայն շնորհելով նոցա լիով։

Իսկ ըստ եկեղեցւոյն յունաց, Առաջին դասք են Պատրիարգունքն. որ թարգմանին հայրապետ. որք ունին զաթոռ չորից աւետարանչացն. որ փոխանակ չորեք կերպեան կենդանեացն եդան աւետարանիչքն։ Եւ ունին զգեստ՝ նափորտ բազմախաչ. եւ ի վերայ Եմիփորն Ե կրկին խաչիւ զարդարեալ։ Եւ գործ է նոցա ձեռնադրել զարք եպիսկոպոսունս. որք են ընդ իւր վիճակաւն ի չորս բաժինս տիեզերաց։

Եւ նա հրաման տայ ժողով առնել։

Երկրորդ՝ Արք եպիսկոպոսք. որ թարգմանին եպիսկոպոսպետք. եւ սքեմ նոցա քականօթ եւ պճղնաւոր. եւ փիլոն. եւ ի վերայ նորա եմիփորոն Դ կրկին խաչի շուրջ զիւրեւ։ Եւ գործ է նոցա ձեռնադրել զմետրապօլիտն. եւ օրհնել զձէթ կնքոյ։ Եւ Գ արք եպիսկոպոսք ունին իշխանութիւն ձեռնադրել զպատրիարգսն։

Երրորդ՝ Մետրապօլիտք. որք են մայրաքաղաքացիք. եւ ունին սքեմ զնոյն. բայց Եմիփորն Գ կրկին։ Եւ գործ է նոցա ձեռնադրրել եպիսկոպոսունսս, եւ օրհնել ձէթ կնքոյ վասն յաւելուածոյն. արկանելով յառաքելական ձիթոյն. զորր օրհնէ եկեղեցի յաւելուածով։ Եւ Գ մետրապօլիտք ունին իշխանութիւն ձեռնադրել զարք եպիսկոպոսունս իւրեանց։

Չորրորդ՝ Եպիսկոպոսք. որք ասին այցելուք։ Եււ ունին զնոյն սքեմ. բայց Եմիփորոն կրկին։ Եւ գործ է նոցա՝ ձեռնադրել զամենայն վիճակաւորս եկեղեցւոյն իւրեանց։ Եւ Գ ի նոցանէ ձեռնադրեն զիւրեանց մետրապօլիտն։

Հինգերորդ դասք՝ քահանայք. որք ի քաղաքի լինին, եւ որք ի վանորայս, եւ ի գեօղս երիցունք։ Եւ ունին նափորտ կրկին։ Եւ ուր չիցէ եպիսկոպոս՝ եկեղեցի օրհնեն ե խաչի կնիք տան։

Վեցերորդ՝ սարկաւագունք։ Եւ սքեմ նոցա զահեակ ուսովն։ Այլ եւ բազպան, եեւ զազկուրար զահեակ ուսովն։ Զգեստէ նոցա, պատմուճան հոլանի եւ առանց գօտոյ. եւ գործ է նոցա, հրամանաւ քահանային աւետարան կարդալ, քարոզել, եւ բառնալ քշոց եւ բուրբառ. եւ նստիլ ամենգեւին ո՛չ։

Եօթներորդ՝ Կիսասարկւագունք։ Զգեստ է նոցա պատմուճան հոլանի եւ անօգուտի։ Բազկուրարա յահեակ բազուկն ուսովն ածեալ՝ եւ կապեալ ի վերայ արմնկանն ի կախ ունելով։ Եւ գործ է նոցա առաքեալ կարդալ, եւ մոմեղէնս կրել, եւ գրակալ. եւ զխաչագլուխ գաւազաննն կրել։ Եւ զդրունքն նոքա պահեն. եւ զեկեղեցին նոքա զարդարեն։

Ութներորդ՝ Անագանոսք. որ են ընթերցօղք։ Եւ գործ է նոցա ընթեռնուլ զամենայն գիրս։

Իններորդ՝ Փսալտք. որ են սաղմոսասացք։ Եւ գործ է նոցա ալէլուիայ եւ մեսսեդի ասել եւ սաղմոս։ Այս են Թ դասք եկեղեցւոյ։ Իսկ ըստ մեծին Դիոնիսեայ այսպէս։ Առաջինն է կաթողիկոսն. զոր եպիսկոպոսապետ կոչէ։ Եպիսկոպոսն եւ քահանայն, զսոսա ի մի կարգ թուէ ի դէմս վերնագոյն դասուց երկնաւորաց։ Որք են Աթոռք. Քերովբէք. եւ Սերովբէք։

Երկրորդն սարկաւագն եւ Դպիրն եւ Գղերիկոսն. զայսոսիկ հոմ անուամբ պաշտօնեայ կոչէ։

Երրորդն Միյնակեացք. որք կոչին կամարարք.

Եւ սուրբ ժողովուրդն եւ երեխայն որ դեռեւս մկրտի. զայսոսիկ նուիրեալք կոչէ։ Ապա թէ եւ զապաշխարօղքն ի թիւ կալցես, Կաթողիկոսն լինի Ժ երորդ. որպէս Աստուած Ժ երորդ է ի վերայ Թ դասուց հրեշտակաց։

Հարցումն.

Վասն է՞ր կարգ է մինչ ի սարկաւագն. եւ նա Զ երորդ։

Պատասխանի.

Այսպէս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս եթէ՝ մաքրելիք Ե դասք. յորոց վերայ իշխէ սարկաւագն եւ գործէ զմաքրականն։ Առաջինն է արտաքս հանել յեկեղեցւոյ զոչ մկրտեալն եւ զախտացեալս մեղօք։ Եւ զայս առնէ դռնապանն։ Երկրորդ ուրացօղք. եւ սոցա քարոզէ ընթերցօղն։ Երրորդ այսահարն. եւ զայս բժիշկէ երդմնեցուցիչն։ Չորրորդն՝ որք կիսակատար դարձեալք են ի մեղաց։ եւ զսոսա լուսաւոր է ջահընկալն։ Հինգերորդ՝ որք բոլորովիմբ զղջացեալք եւ թողեալք զմեղս գործեն զբարիս. զնոսա հովու է դպիրն սաղմոսիւք եւ ալէլութիւք։ Իսկ Զ երորդ՝ սարկաւագն ի վերայ ամենեցուն առ հասարակ հրամայէ. եւ ի շխէ ժողովրդեանն ներքին դասուց որպէս ասացաք։

Հարցումն.

Վասն է՞ր մինչ ի չորրորդ կարգն փոքրիկ ջահընկալութեան կարեն ամուսնանալ, եւ յայնմ հետէ ոչ

Պատասխանի. Ոմանք ասեն եթէ՝ Մովսէս զդատաւորսն ի Դ բաժանեաց ամենայն ժողովրդեանն. որ էր Ժ ապետ. սիսնպետ. Ճ ապետ. եւ Ռ ապետ։ Ներքին դասք՝ այն դատաւորքնեն։ Եւ ապա ցեղին դեւայ՝ Գեթսոնի եւ Կահաթու եւ Մերարեայ զայլ աստիճանքն ետ։

Երկրորդ ասեն, Դ դասք էին իշխեցօղք ժողովրդեանն. այսինքն իշխանք ցեղիցն՝ եւ ծերքն՝ եւ դատաւորքն՝ եւ ատենադպիրքն։ Եւ բաց յայսցանէ՝ Ղեւեայ ցեղք քահանայիցն։

Երրորդ ասեն եթէ՝ Բ ազգն Գեթսոնի եւ Բ գունդն Մերարեայ՝ զչորս փոքրիկ աստիճանս ունէին ի խորանն. զպահպանութիւնն մինչ ի ջահընկալն որ զաշտանակն բառնային։ Եւ որդիքն Կահաթու էին բարձրագոյնք։

Չորրորդ ասեն եթէ՝ Դ աստիճանք ըստ չորից տարերացդ կարգաւորին։

Դռնապանն երկրի։

Ընթերցօղն ջրոյ։

Երդմնեցօղն օդոյ։

Եւ Ջահընկալն հրոյ։

Վասն այն մինչ յայս ամուսնակալ կարեն. եւ ի հինգն ելեալ վերագոյն դասուց՝ ոչ ամուսնանան։ Այսքան առ կարգն։

(Պրակ. ԼԵ) Վասն պսակի

Զի՞նչ է պսակն։

Պատասխանի. Պսակն է խորհուրդ մեծ. որով օրհնութիիւնն Աստուծոյ կատարեալ լինի. որպէս ասաց «աճեցէք եւ բազմացարուք եւ լցէք զերկիր»։

Դարձեալ՝ պսակն է զուգաւորութիւն արուի եւ իգի. ունելով անբաժանելի կենցաղավարութիւն։

Եւ այս աճման սկիզբն պսակնէ. որ միանայ հարսն ընդ փեսային. եւ լինի ըստ սահմանադրութեանն Աստուծոյ ծննդագործութիւն։ Յայսս միտս հայելով Պօղոս ասէ՝ «Պատուական է ամուսնութիւն եւ սուրբ անկողինք» ըստ օրինացն Աստուծոյ։ Որով լինի պսակս այս դաշն եւ կապ ի մէջ առն եւ կնոջն. որով լինի անքակ միութիւն։ Ըստ այնմ թէ՝ «թողցէ այր զհայր իւր եւ զմայր իւր եւ երթիցէ զհետ կնոջ իւրոյ, եւ եղիցին երկոք են ի մարմին մի»։ Եւ այս միութիւնս լինի ի ձեռն պսակին։ Եւ որպէս ասէ Քրիստոս՝ «զոր Աստուած զուգեաց մարդ մի մեկնեսցէ»։

Եւ այս լինի ի ձեռն պսակին որ տուեալ լինի ի ձեռն խորհրդոյ։ Եւ գիտելի է, զի պսակն սկսանի ի նշանադրութիւնն, հաստատի հաւանութեամբ սրտիցն յորյժամ յայտնեն բանիւ. զի երկուց կամաց հաւանումն հաստատէ զպսակն։

Իսկ կատարի պսակն օրհնութեամբ քահանային. եւ մարմնական զուգաւորութեամբն։ Իսկ թէ վասն է՞ր դնի նշան։ Ասենք թէ՝ որպէս ծառն որ նախ ծաղկի եւ ապա պտղաբերի։

Նոյնպէս եւ նշանն՝ պսակին ծաղիկնէ։ Զի յայնմ հետէ հարսն փեսային լինի նշանեալ, եւ փեսայն հարսինն է յատկացեալ։ Եւ որպէս հրեշտակապտն Գաբրիէլ, նախ ետ Զաւետիս սրբոյ կուսին, եւ նա խորհէր ի միտս եւ ապա հանեցաւ եւ ասէ «կամ աղախին Տեառն»։ եւ ապա յղացաւ եւ ծնաւ զբանն Աստուած մարմնացեալ։ Նոյնպէս եւ նախ նշան դնի հարսին։ Իսկ հաւանումն երկուց կամեցան՝ հաստատութիւն է պսակին։ Զի բռնութեամբ եւ առանց հաւանելոյ միմեանց՝ այսինքն փեսային եւ հարսին՝ ո՛չ հաստատի պսակն։

Եւ որպէս ասէ գիրն թէ՝ «զկողն զոր շինեաց կին՝ էած առ Ադամ»։ այսինքն զի տեսեալ հաւանեսցին միմեանց։ Զայս ունի խորհուրդ, որ հարսն եւ փեսայն յառաջ քան զպսակն տեսանեն զմիմեանս. եւ հաւանին սրտիւք եւ կամօք եւ ապա պսակին։ Իսկ ի կատարումն պսակին՝ նախ է օրհնութիւն քահանային, եւ ապա մարմնական զուգաւորութիւնն։ Որպէս եւ Քրիստոս ի կատարածի՝ նախ օրհնէ ասելով. «եկայք օրհնեաք հօր իմոյ»։ Եւ ապա միաւորի ընդ եկեղեցի սուրբ ի ժառանգութիւն արքայութեանն։ Վասն որոյ նախ քահանայն օրհնէ հոգեւորապէս, եւ ապա մարմնաւորապէս զուգակցին։

Նոյնպէս եւ ի դրախտին նախ օրհնեաց Աստուած եւ ասէ «աճեցէք եւ բազմացարուք եւ լցէք զերկիր». եւ ապա ասաց «եղիցին երկուքն ի մարմին մի». Այս է օրհնութիւն պսակին։

Եւ որպէս Աստուծոյ կատարէ զհաղորդութիւնն որ ասէ «այս է մարմին իմ եւ այս է արիւն իմ»։ Նոյնպէս Աստուծոյ բանն է որ առնէ զերկոսեանն մի՝ զայրն եւ զկինն։

Արդ՝ բաի պսակն եռակի է այսինքն հաւատն. զաւակն. եւ խորհուրդն։

Հաւատն է՝ զի ոչ ոք ի յերկուցն պղծեսց օտար անկողնով. որպէս այն որ թողու զհաւատն եւ ուրանայ բանիւ, զշաղկապ հաւատոյն հատանէ եւ հւատովն պղծի։

Նոյնպէս որ օտար անկողնով պղծէ զշաղկապ պսակին, որոշի յօրհնութենէն եւ պղծի անկողինն սուրբ։

Իսկ զաւակն, զի ծնցի եւ սնուցանի ի պաշտօնն Աստուծոյ. զի վասն ծննդեանն զաւակին է հրաման պսակին։ Իսկ խորհուրդն այն է, զի մի բաժանեսցին։ Զի թէպէտ եւ եկեղեցի սուրբ կարէ բաժանել վասն արգելմանցն. զի բազում արգելմունք գոն պսակին. որպէս ազգակցութիւնն հոգեւոր կամ մարմնաւոր. կամ տկարութիւն բնութեանն. կամ պոռնկութիւն. կամ այսահարութիւնն. կամ ծառայութիւն. կամ բռնութեամբն. կամ այլ ինչ այսպիսի պատճառ. որով բաժանին այրն եւ կինն։ Այլ ո՛չ է պարտ բաժանել զպսակն զայն որ օրինօք լինի պսակեալ. ըստ այնմ «զոր Աստուած զուգեաց՝ մարդ մի մեկնեսցէ»։

Սակայն ի մահն արձակի եւ քակի շաղկապ պսակին։ Եւ կրկին է շաղկապ պսակին։ Եւ կրկին է մահն որ պատասխանի տայ նոցին այսպէս։ Զի է շաղկապ հոգեւոր. այսինքն սրտիցն, եւ է շաղկապ մարմնաւոր՝ խառնմամբ սերիցն։ Իսկ եւ մահն կրկին է, հոգեւոր եւ մարմնաւոր։ Հոգեւոր մահուամբն արձակի հոգեւոր շաղկապն։ Այն է՝ յորժամ մարդն մեռանի աշխարհի. մտանելով ի կրօնաւորութիւն։ Եւ մարմնաւոր շաղկապն արձակի եւ քակի մարմնաւոր մահուամբն. վասն որոյ ոչ է պարտ բաժենել զօրինակաւոր պսակն որքան կենդանի իցեն։