Գիրք հարցմանց · 10/12

(Պրակ. ԼԶ) Վասն ազգականութեան

Ո՞րն է Է ազգն զոր Է պորտ կոչեմք։

Պատասխանի. Գիտելի է, զի նախ առաջին բաժանի ազգն ի բնականն եւ յօրինակացն՝ եւ ի հոգեւորն։ Արդ՝ բնականն է մարմնոյն. ե ւ օրինացն խնամում. եւ հոգեւորն որդեգրութեամբ. վասն զի ունիմք զմարմին եւ հոգի եւ օրէնք։ Արդ մարմնոյ ազգն բաժանի յերեք դէմս. ի վերձ ի վայր, եւ ի կողմն։ Ի վերն այսպէս։ Առաջինն մեք, եւ հայրն, եւ պապն մեր. հօր պապն, եւ պապու հայրն, եւ պապուն, եւ ապ պապան. որ է Է։ Նմանպէս եւ ի մօր կողմն։ Իսկ ի վայր ի խոնարհ, Առաջինն մեք, եւ որդին, եւ թոռն. եւ թոռին որդին. եւ թոռին թոռն. եւ նորա որդին. եւ թոռնիայն. որ է Է։ Իսկ ի կողմանէ, որպէս եղբայր եւ քոյր մեր, եւ նոցին ծնունդքն։ Եւ հօր եղբարյ, եւ քոյր. եւ մօրաքոյր, եւ եղբայր. եւ ծնունդք նոցա մինչեւ յեօթն ազգն։ Այս է մին եղանակ Է պորտից պարզապէս։ Երկրորդ եղանակն այսպէս։ Զի Բ են հայր եւ մայր մեր. եւ Բ ծնունդ որդին եւ դուստրն. եւ Բ եղբայրն եւ քոյրն. եւ մեք ի մէջն Է երորդ։

Երրորդ եղանակն այսպէս։ Զի հայրն եւ որդին եւ թոռն որ է Գ, եւ թոռին թոռն որ է Գ որ լինի Է, եւ ելր արեանակցութեան։

Չորրորդ եղանակն այսպէս։ Զի Դ ազգակցութիւն մարմնական. զի մարմինն է ի չորից տարերց։ Եւ երեքն հոգեկան. զի հոգին եռամասնեայ է։ Եւ սոքա լինին Է ազգ ըստ մեծին Ներսէսի։

Հինգերորդ, ի նորս Զ ազգ է որպէս ասէ մեկնիչն վարդան այսպէս։ Զի Դ ծնունդ ի մէջն է ըստ չորից տարերց կատարման։ Եւ առաջին ծնօղն ուստի յառաջ եկին Դ ծնունդքն. եւ Ե երորդն որ լինի խնամութիւն. լինի այս Զ ազգ։ Այս բնական ազգակցութիւն եւ աստիճանք օրինացն։ Իսկ օրինացն է խնամութեամբ։ Զի օտար ազգք՝ միջնորդութեամբ փեսային եւ հարսին որ են մի մարմին, լինին եւ նոքա մի ազգ։ Եւ որպէս ի մէջ արենազբգացն ո՛չ լինի խնամութիւն մինչեւ ի չորրորդ ծնունդն։ Նոյնպէս եւ ի մէջ խնամոցն ո՛չ լինի այլ խնամութիւն՝ մինչ ի Դ ազգն։

Իսկ հոգեւոր ազգն է կրկին, նախ աւաղնին ծննդեամբ. եւ երկրորդն որդեգրութեամբ. որպէս Մովսէս եղեւ որդէգիր դստերն փարաւօնի։ Արդ՝ հասարակ կանոնք այսպէս եդին հարքն սուրբք։ Եթէ ի հոգեւոր ազգն ո՛չ լինի խնամութիւն մինչ ի Գ ծնունդն այսպէս։ Զի կնքահայրն եւ սանամայրն ծնունդ մի. եւ նոցա զաւակն Բ. եւ նոցա թոռն Գ. եւ չորսն որ է թոռին թոռն լինին խնամիք։ Որոյ պատճառէ. զի հոգին Եռամասնեայ է. այսինքն բան՝ ցասումն եւ ցանկութիւնն։ Վասն որոյ երբ յերեք ազգն ժամանէ վճարին Գ մասունքն։ Իսկ որդէգիրն որ բանիւ եւ կամօք լինի, ոչ լինի խնամիք մինչ ի կրկին ծնունդն. վասն զի բանից եւ կամաց են զաւակք։ Եւ բանն կրկին է այսինքն ներտրամադրեալն եւ յառաջ բերեալն. նոյնպէս եւ մասունք մտացն իմացումն է եւ կամքն։ Իսկ օրինաց ազգն որ են խնամիքն, եւ բնականն որ են մարմնականքն, ոչ լինին խնամիք մինչ ի Դ ծնունդն։ Վասն զի մարմինն ի չորից տարերց է. եւ ի Դ ծնունդս փոխին Դ արիւնք տարրականք ըստ տայսմ օրինակի։ Զի եղբայրն եւ քոյրն ունին զբոլոր արիւն ծնողին. եւ նոցա որդին որ է թոռն հօրն՝ ունի զկէս արեանն. եւ թոռին որդին զերրորդ մասն. եւ թոռին թոռն զչորրորդ մասն։ Եւ աստ վճարեցաւ արիւնն եւ այգն. յետ նոցա ի Ե երորդ ծնունդն խնամութիւն լինի։ Նոյնպէս եւ օրինաւոր ազգն խնամութեան, պահի մինչ ի Դ ծնունդն։ Զի եւ նա եւս մարմնոյ եւ արեանն ազգակից լինի։

Այսքան առ այս։

Հարցումն. Վասն է՞ր ի հին օրէնս եդաւ յուր ազգէն առնուլ հարսն, եւ ի նորս յօտար զզգէ.

Պատասխանի. Ի հին օրէնս եդաւ յազգէն իւրմէ առնուլ կին, զի անխառնակ եւ անշփոթ երեւեսցի մարդանալն բանին յազգէն Յուդայ. որպէս ասացաւ ի վերոյ ի Լ գլուխն, Գ համարն։ Իսկ ի նորա յօտար ազգս առնել խնամութիւն, զի սէրն սփռեսցի եւ տարածեսցի ի բազում ազգս։ Վասն որոյ յօտար ազգէ լինի խնամիք. եւ յօտարէն հոգեւոր որդիք։

Դարձեալ՝ Բանն Աստուծոյ փեսայ կոչի հարսին եկեղեցւոյ. եւ զօտար բնութիւնս մարդկան միաւորեաց ընդ ինքեան։ Յայսմանէ ուսեալք ազգ քրիստոնէից յօտար ազգէ առնեմք զհարսն։ Այլ որպէս ի հինն ոչ առնէին ընդ հեթանոսացն խնամութիւն որք չէին թլփատեալք։ Նոյնպէս եւ մեք ո՛չ առնեմք խնամութիւն ընդ այլազգիս որք ո՛չ են մկրտեալք։

Հարցումն.

Մա՞րթ է աւելի քան զմին կին առնուլ՝ թէ ոչ.

Պատասխանի.

Մին կին է միոյ առն օրինադրեալ եւ ոչ աւելի, յաղագս բազում պատճառի։ Նախ՝ զի մին կին ետ Աստուած մին մարդոյն Ադամայ՝ ի յօգնութիւն. նոյնպէս եեւ ամնեցուն օրինադրեաց։

Երկրորդ, զի մի կող է էառ եւ ի նմաէ շինեաց։

Երրորդ, զի ասէ «եղիցին երկունքն ի մարմին մի». Եւ ոչ երեքն, կամ բազումք։ Չորրորդ, ի բնութենէ իրացն յայտ է. որպէս ասէ՝ «արու եւ էգ արար զնոսա»։

Հինգերորդ, զի զոյգ զայգ արար զնոսա. որպէս ասէ՝ «զոր Աստուած զուգեաց՝ մարդ մի մեկնեսցէ»։

Վեցերորդ, զի եւ առաջին ծնօղքն եւ հարք թէպէտ աւելի կին առ նուին վասն զաւակաց, այլ հարսանիսն կրկնեալ ո՛չ ընթերցեալ լինի։

Եօթներորդ, զի եւ Քրիստոս ո՛չ ընդ բազում, այլ ընդ մի Կաթուղիկէ եկեղեցի միաւորի։ Այսպէս եւ աստուածային օրինօք մի այր ընդ միոյ կնոջ զուգաւորի եւ ընկերակցի։

Իսկ այժմ ի մէջ քրիստոնէից՝ ի մեռանիլ միոյն՝ միւսն եւս ածեն. եւ ո՛չ է աստուածային հրաման, այլ առաքելական ներումն ի դեղ անժուժկալութեան. զի մի ի պոռնկութեան անդունդս կործանեսցին։ Իսկ որ երկրորդ կրկնի, ի պոռնկութեան սակի գրի ի իկանոնս սրբոց հարց։

Հարցումն.

Վասն է՞ր պոռնկութիւն այժմ արգելեալ է։ Զի ահա նահապտքն բազում կանաս առին եւ հարճ եւս։ Եւ դարձեալ գործս այս լրումն է աստուածային հրամանին որ ասէ «աճեցէք եւ բազմացարուք»։

Պատասխանի.

Ասեմք թէ սակաւ հեշտութիւն կապեցաւ յամուսնութիւնն, նախ՝ զի արք վասն նորա ի զազիր տեղիսն խոնարհեսցին. եւ ապա կանայք զծանրութիւն երկանցն կրեսցեն։ Եւ հեշտութիւնն է վասն որդէծնութեան, եւ որդէծնութիւնն վասն հեշտութեանն, կամ ի պաշտօնն Աստուծոյ։ Եւ է որդէծնութիւնն բարի, եւ հեշտութիւն չար։ Արդ՝ նահապետքն առնութիւնն բազում կանայս վասն որդէծնութեան եւ լրման մարմնաւոր օրհնութեանն։ Իսկ ի նորս փոխեցաւ ի հոգեւոր օրհնութիւն եւ ծնունդ. եւ զմարմնաւորն ի սկզբան չափաւորն կապեաց. որպէս Ադամ եւ Եւա։ Իսկ պոռնկութիւնն ի բնական օրէնս եւ ի գրաւորն եւ ի նորս խոտեալէ։ Նախ՝ զի միայն զհեշտ ցանկութիւնն սիրեն հանապազ. ինքն եւ գործակիցն իւր։ Եւ երկրորդ, ընդդէմ օրինացն Աստուծոյ կորուսանի բեղնաւորիլն վասն յաճախ սերմանցն։ Վասն այն խոտեալ է եւ պիղծ յամենայն օրէնս։

Այսքան առ այս։

Գլուխ ԼԵ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԼԷ) Վասն առանձնակի եկեղեցւոյս մեր

Յետ այսորիկ հարցանելի է զեկեղեցական կատարմանքս մեր.

Հարցումն.

Զի՞նչ նշանկէ եկեղեցին։

Պատասխանի.

Եկեղեցին մի անուն է եւ Բ իրս նշանակէ. զշինեալն եւ զշինօղսն։ Մինն բնակութիւնն, եւ միւսն բնակեալն. ոոր է ժողովուրդ եւ ժողովարան։ Զի եկեղեցին ժողովոյ է անուն. որպէս հրամայեաց Աստուած Մովսէսի՝ «եկեղեցացո զժողովուրդն ի դուռն խորանին»։ այսինքն ժողովեա։ Որ եւ զեկեղեցւոյ անունս Աստուած կոչեաց յառաջագոյն։ Արդ՝ Բ եկեղեցոյս մին է անուն. եւ ունին բազում բաղդատութիւն ըստ մի անուանն։ Նախ՝ որպէս նա ի քարանց եւ յայլ նիւթոց է ժողովեալ. Այսպէս եւ մարդս եկեղեցի՝ յոսկերաց եւ յերակաց եւ ի մսոյ։ Կամ ի զանազան դիմաց եւ ազգաց. որպէս այր, կին, ծեր, տղայ, ժողովեալ կոչի մի եկեղեցի։

Երկրորդ, որպէս նա եռայարկեան խորան, որ է գաւիթն, եւ մէջն եւ բեմն։ Եւ մարդս է եռայարկեան։ մարմինն արտաքին. եւ հոգին ի միջին. եւ ի մացումն առաջին։

Երրորդ՝ ձեւն խաչանման. յարեւելս գմբէթա յարդ։ Եւ մարդս խաչաձեւ է. եւ յարեւելս երկրպագեմք ուստի ակն ունիմք գալստեան փրկչին. որպէս լուսանցն յարեւելից։ Եւ գմբէթն զվերինն խորհիլ ուր Քրիստոս նսստի ընդ աջմէ Աստուծոյ։

Չորրորդ, սա կոչի տաճար Աստուծոյ եւ բնակարան. ըստ այնմ «Տէր ի տաճար սուրբ իւր»։ Եւ «դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք» ասէ առաքեալն. «եւ հոգի Աստուծոյ բնակեալ է ի ձեզ»։

Հինգերորդ, ի սմա երկոտասան քարինք հիմնարկեալք. եւ ԲԺան լուսանցոյց ի խորհուրդ մարգարէիցն եւ առաքելոցն. որք հիմունք են եկեղեցւոյ եւ լոյս ծագօղք։ Եւ ի մեզ ԲԺ ան անդամք մարմնոյ եւ ԲԺան դրունք զգայութեանց. որպէս Բ աչք. ականջք. պինչք. բերան. եւ այլն։

Վեցերորդ, ի սմա կրկին դրունք ի հարաւ եւ յարեւմուտս, որ նշանակէ զդուռն ողորմութեան եւ զդուռն արդարութեան Աստուծոյ, հարաւոյն եւ արեւմտիցն։ Զի ողորմութիւնն ի կողմանէ յորժամ անտես առնէ զմեղս՝ դուռն է հարաւոյն։ Եւ արդարութիւնն դէմ յանդիման որ ուղղութեամբ դատէ՝ դուռն է արեւմտեան։ Իսկ ի մեզ դուռն մարմնոյս որ յերկիր եւ ի խաւար հայի, արեւ մտեանն է։ Եւ դուռն մտացն որ յերկինս եւ ի լոյս հայի, հարաւայինն է։

Եօթներորդ՝ ի սմա Է խորհուրդ եկեղեցւոյ ներգործի. եւ ի մեզ կատարի եւ կրի։ Զի մեք կատարեմք զխորհուրդս. եւ ի մեզ կրեմք դարձեալ։ Որպէս մկրտութիւնն. դրոշմն. պատարագն. եւ այլն։

Ութներորդ, սմա անուն կոչի եկեցեցի, այսինքն զոր կամիս լիցի, ե դուստր Սիօնի։ Եւ եկեղեցի սուրբ. հարսն անախտ. եւ դշխոյ անարատ ընդ աջմէ փեսային Քրիստոսի։ Ըստ այնմ «կացցէ դշխոյ ընդ աջմէ քումմէ ի հանդերձս ոսկէ հուռս զարդարեալ եւ պատճուճեալ»։ Այլ եւ սա մայր կոչի հոգեւոր ծննդոցս։ Եւ մեք մայր եւ մեք մայր եւ ծնօղ հոգեւոր զաւակացս բարեաց։

Իններորդ, ըստ մասին ի սմա խաչն փրկական։ Եւ ի մեզ խաչ չարչարանացն Քրիստոսի եւ մահ։ Ի սմա սեղան սրբութեան։ եւ ի մեզ սիրտ սուրբ սեղան նուիրանաց։ Աստ անարիւն պատարագն մատչի։ Եւ ի մեզ բանեղէն պատարագն հոգին եւ մարմին միշտ նուիրեալ կենդանի։ Աստ Գ դասք պաշտօնէից։ Պետաց, Քահանայից, եւ Սարկաւագաց։ Եւ ի մեզ իշխանականն, եւ իմացումն, եւ խորհուրդ բարեաց։ Աստ աւետարանն։ Եւ ի մեզ գրեալ պատուիրանքն։ Աստ բուրվառ խնկոց։ Եւ ի մեզ բուրումն աղօթից։ Աստ լոյսն վառեալ։ եւ ի մեզ լոյս խղճի մտաց. եւ Հոգին Սուրբ անշէջ. «մի՛ շիջուցանէք ասէ զՀոգին Սուրբ»։

Տասներորդ, սա սրբի ջրով եւ օծանի, եւ ապա է եկեղեցի։ Իսկ մարդս եկեղեցի, մկրտի ջրով եւ դրոշմի սուրբ մեռոնաւ, եւ ապա լինի եկեղեցի եւ ժողովուրդ Քրիստոսի. որպէս ասացաւ ի վերոյ ԼԱ գլուխն, Գ համարն։

(Պրակ ԼԸ) Վասն Օրհնութեան Եկեղեցւոյ

Վասն է՞ր օրհնեմք զեկեղեցի։

Պատասխանի.

Վասն բազում մարդոյն Ադամայ դատապարտեցան տարերք. հող, ջուր, եւ այլն. ըստ այնմ «անիծեալ լիցի երկիր ի գործս քո»։ Եւ սա յայսպիսի նիւթոցէ շինեալ։ Վասն որոյ նոյն աստուածային բանիւն օրհնեմք եւ սրբեմք յառաջին անիծիցն։

Երկրորդ՝ զի նիւթ սորա է ի քարանց արտաքին եւ ի փայտից որ կոխանի է եղեալ անասնոց եւ անսրբոց։ Վասն որոյ օրհնեմք եւ սրբեմք։

Երրորդ՝ զի Մովսէս ի կանգնել զխորանն օրինակի՝ արեամբ նոխազաց եւ ջրով ե իւղովն էօծ եւ սրբեաց։ Նոյնպէս եւ մեք ի ճշմարտութիւնս՝ ջրով եւ գինով եւ սուրբ մեռոնաւն օծանեմք։

Չորրորդ՝ զի Սողոմոն յորժամ շինեաց զտաճարն՝ յաղօթս եկաց եւ նոյնպէս օրհնեաց եւ օծ. որպէս Մովսէս։ Վասն որոյ փառքն Աստուծոյ լցին զտաճարն. եւ հուր էջ ի պատարագն։ Յայս միտս ի վերայ սեղանոյն խունկ վառեմք. որպէս ասացաւ ի վերոյ ԻԱ գլուխն, ԽԳ համարն։

Հինգերորդ, օրհնեմք զեկեղեցիս, զի օրհնութիւն վերնատանն ուր Տէրն պատարագեաց, եւ Հոգին Սուրբ էջ յառաքեալսն. նոյն օրհնութիւնն իջցէ ի սուրբ եկեղեցիս. Վեցերորդ օրհնեմք, զի բաժանեսցի յայլ աշխարհական տանց որք ոչ ունին զօծումն սրբութեան։ Եօթներորդ՝ զի Աստուած սուրբ է որ բնակէ ի տաճարն։ Նոյնպէս եւ եկեղեցին սրբի լինիլ տաճար սրբոյն Աստուծոյ. «զի Տէր ի տաճար սուրբ իւր»։

Ութներորդ՝ սրբեմք զեկեղեցիս, զի լիցի սրբութիւն սրբոց. զի որք մերձեսցին ի սա սրբեսցին։

Իններորդ սրբեմք, զի բնակելոցս ի սմա եւ պաշտօնիցս պարտ է սուրբ լինիլլ զի մի՛ պղծեսցեն զսրբութիւնսն։

Տասներորդ՝ սրբեմք եւ օծանեմք զեկեցեցիս յօրինակ մեր։ Զի եւ մեք եկեղեցի կոչիմք որպէս ասացաք ի վերոյ։ Արդ՝ ջուր եւ գինին եւ մեռոնն նշանակեն ի մեզ զջուր սրբութեան աւազանին. եւ մեռոնն որով օծաք եւ դրոշմեցաք. եւ ապա ճաշակմամբ մեղսաքաւիչ արեանն կատարեցաք։ Դարձեալ՝ խոստովանութեան ջրովն սրբիմք. եւ թողութեան գինեաւն զմայլիմք. եւ իւղով շնորհացն զուարթանամք եւ լուսաւորիմք։ Զայս ունի խորհուրդ օրհնութիւն եկեղեցւոյն։ Եւ այն զի պղծեալ տաճարի կարդամք. կամ զշարժեալ սեղանն հաստատեմք։ Զի յորժամ մեղօք ինչ սրբութիւնս մեր ապականի, կամ շարժի ոք ի հաւատոյ, վերստին կարէ հաստատիլ ի հաւատս, եւ դարձեալ կրկնել զխոստովանութիւն եւ զապաշխարհութիւն։ Եւ լինիլ ի յառաջին սրբոււթեան տաճար եւ բնակարան հոգւոյն Աստուծոյ։

Վասն Նաւակատեաց եկեղեցւոյ

Հարցումն.

Վասն է՞ր հինքն բաժան օր նաւակատիս կատարէին որ է նորոգումն խորաննի տաճարին։ Եւ յամենայն ամի տօն քաւութեան եւ տաղաւարահարացն։ Եւ մեք Ը օր։

Պատասխանի.

Ասեմք նախ եթէ՝ ոչ երկոտասան. այլ մի օր կատրէին։ Զի իւրաքանչիւր իշխանք եւ ցեղք մի մի օր նաւակատիս առնէին։

Իսկ մեք ութն օր։

Նախ զի զմի օր նոցա տօնեմք.

եւ Է յաւելեաց վասն Է զգայարանաց, եւ վասն եօթնեկի մեղաց քաւութեան։ Երկրորդ, զի Է է խորհուրդ եկեղեցոյ. եւ Է ափեան է շնորհք հոգւոյն. եւ մի կատարմունքն ի մեզ, որ լինի Ը։

Երրորդ, վասն Է կենցաղոյս՝ եւ ըստ հանդերձելումն Ը օր տօնեմք։ Երկրորդ ասեմք, եւ մեք ԲԺ ան օր տօնեմք եկեղեցւոյ ի բոլոր ամն, որ են այս։ Աշխարհամատրանն, եւ յետ գալստեանն հոգւոյն կիրակէն։ Տապանակին։ Շողակաթին, եւ Դ օր ի խաչին տօնն։ Բ Գալստեանն։ Վերնատանն։ Եւ նոր կիրակէին։ Դարձեալ ասեմք եթէ տօնօղքս եւ տօնելին ԲԺ ան է։ Զի ԲԺ ան առաքելոցնն տօնեմք։ Եւ ԲԺան անդամքսս տօնեմք։ Այլ եւ Ե զգայութիւն հոգւոյ եւ Ե մարմնոյ, մտօք եւ կամօք։ Դարձեալ, ընդ եկեղեցւոյ տօնեմք. եւ մի գլխոյն եկեղեցւոյ։ Եւ անդամոց նորա։ Եւ հին եւ նոր եկեղեցւոյ որ է երկոտասան։

Այս քան առ այս։

Հարց. Վասն է՞ր խաչի եւ եկեղեցւոյ իմասին տօնեմք։

Պատասխանի. Նախ՝ զի իհինն զտօն քաւութեան եւ զտաղաւարահարացն իմասին տօնէին ի թշրինի Ժ։ Իսկ մեր քաւութեան տօն խաչն է. ե տաղաւարահարնն եկեղեցին. վասն այն զխաչի եւ եկեղեցւոյ ի միասին տօնեմք։

Երկրորդ, յորժամ արմտիքն ժողովեին յաշնանն, յայնժամ տօնէին զերկու տօնն։ Իսկ արմտիք եւ արդիւնք մեր խաչիւն ժողովեան յեկեղեցի սուրբ։

Երրորդ՝ ի բանակիլն խաչաձեւ բանակեցան երկոտասան ցեղքն, եւ խորանն ի միջի. որ նշանակէ զխորանն եկեղեցւոյ՝ խորհրդով խաչին քարոզեալ ընդ Դ կողմ աշխարհի։

Չորրորդ՝ զի խորանն Մովսէսի խաչաձեւ էր կանգնեալ որպէս մերս եկեցեցի։ Արեւելք, Արեւմուտք Հարաւ, եւ Հիւսիսոյ կողմն։ Այս ի հին օրինակացն։

Իսկ հինգերորդն ի նորոյս. զի խաչիւն Քրիստոսի գնեցաւ եւ ազատեցաւ եկեղեցի սուրբ։

Վեցերորդ՝ զի նոյն է խորհուրդն որ անդ ի վերայ խաչին պատարագեցաւ, եւ այժմ յեկեղեցի սուրբ ի խաչ սեղանին։

Եօթներորդ՝ զի պսակ եկեղեցւոյ եւ փառք է սուրբ խաչն տէրունական. որպէս ի գլուխն է կանգնեալ։

Ութներորդ՝ զի ամենայն խորհուրդ եկեղեցւոյ՝ խաչիւն կատարի։ Մկրտութիւն. Դրոշն. Պատարագն. եւ այլն։

Իններորդ, զի եկեղեցի հաւատացելոց, ունի զձեւ խաչին ըստ մարմնոյ. եւ զխաչն հանապազ կրեն ընդ ինքեանս. եւ լուսով խաչին ելանեն ընդ առաջ Քրիստոսի։

Տասներորդ՝ զի դշխոյնն Հեղինէ որ շինեաց զսուրբ յարութիւնն յԵրուսաղէմ եւ կանգնեաց զխաչն փրկական ի սուրբ Գողգոթայ ի սեպտեմբերի ժդ ն, կարգեաց ընդ օր նաւակատիս խաչի եւ եկեղեցոյ ի միասին տօնել։ Վասն որոյ եւ մեք միշտ ի նոյն քանիս ամսոյն սուրբ խաչին եւ եկեղեցւոյ տօն կատարեմք։

Հարցումն.

Վասն է՞ր ի տաճարին զճարպն վաճառէին, եւ յեկեղեցիս մոմ։

Պատասխանի.

Պատարագն ի հնումն անբան կենդանիքն էին. վաս որոյ եւ զճարպս նոցա լուցանէին ի տաճարին։ Իսկ նորոյս պատրագն բանաւոր է եւ անարիւն. վասն որոյ յանարիւն կենդանւոյ զլոյսն վառեմք. զի կենդանին այն անարիւն յորմէ մոմն գոյանայ։

(Պրակ ԼԹ) Վասն Ոչխարաց յեկեղեցի

Վասն է՞րր ոչխար յեկեղեցին ո՛չ մտանէ.

Պատասխանի. Նախ՝ զի եկեղեցին է ի խորհուրդ դրախտին. ուր անասուն ո՛չ մտանէր, նոյնպէս եւ յեկեղեցի ո՛չ մտանէ։

Երկրորդ՝ ի լեառն Սինա թէ անասուն մերձենայր քարկոծ լինէր։ Եւ եկեղեցի է լեառն անմատոյց, վասն որյ անասունք ե անարժանք ո՛չ մտանեն։ Այլ եւ ո՛չ գազան հերձուածօղ։

Երրորդ՝ ի հին տաճարն գառն էր պատարագ. որէր օրինակ գառինն Աստուծոյ։ Իսկ յեկեղեցի ճշմարիտ գառն պատարագի. վասն որոյ զօրինակն արգելումք։

Չորրորդ՝ յօրինակ, Քրիստոսի որ խարաղանաւ եհան ի տաճարէն զոչ խարս եւ զարջառս. նոյնպէս եւ մեք արտաքսեմք։

Հինգերորդ զգուշանամք, զի մի ոչխարանոց լիցի եկեղեցի եւ գոմ։

Վեցերորդ՝ զի եկեղեցին փարախէ բանաւորր հօտից. եւ ո՛չ անբանից։ Եւ լիրբն արտաքսելի է յեկեղեցւոյ. որպէս Յուդա լրբութեամբ ել արտաքս։ Նոյն պատճառաւ զմեռեալս յեկեղեցին ո՛չ թաղեմք։ Նախ՝ որպէս զմեռեալս հոգւով՝ արտաքսեմք յեկեղեցւոյ. նոյնպէս եւ զմեռեալն մարմնով։ Երկրորդ՝ եկեղեցի՝ դրախտին է օրինակ, որ զմեռեալսն մեղօք արտաքսեաց։

Նախ յարքայութենէն արտաքսին ամենայն մեղօք մեռեալք։ Եւ թէ ոք ասիցէ, զսրբոց մարմինս ընդէ՞ր արգելումք։ Ասեմք թէ՝ զի մի՛ սովորեսցին եւ զպատուաւորս եւ զբռնաւորս եւ զայլս թաղեսցեն։

Երկրորդ, զի եւ ի տաճարն հին՝ ո՛չ թաղեցին զսուրբս. այլ ի գերեզմանատունս. նոյնպէս եւ առաւել սրբութեամբ պահելի է զնոր տաճարս։ Երրորդ՝ զի մարմինք սրբոց ի գաւիթս պահին եւ ո՛չ յեկեղեցի. յօրինակ հոգւոց նոցա որք են ի պահեստ հոգւոյն ի տեղւոջ լուսոյ եւ հանգստեան։ Այլ զփառս արքայութեան երկնից ի կատարածի ժառանգեսցեն հոգւով եւ մարմնով անվախճան յաւիտենիւ։

(Պրակ Խ) Վասն Ժամահարին Հարցումն

Զի՞նչ նշանակէ ժամհարն։

Պատասխանի.

Ասի ի լրոյ եթէ՝ Նոյ արար փայտէ կոչնակ. եւ կոչեաց զկենդանիսն ի տապանն։ Եւ տապանն նշանակէ զեկեղեցի. որք ի ձայն ժամհարին ժողովին եւ ապրին ի ջուրց հեղեղաց մեղաց։ Այլ Մովսէս օրինադրեաց ի թիւքն առնել կրկին փողս արծաթի. եւ կոչեաց զնոսա փողս ազդեցութեան. որպէս դեռեւս գոն ի դրունս թագաւորաց կրկին փողք։ Եւ այն էր նշանակ չելոյ բանակին կամ ժողովելոյ իշխանացն. կամ ամսամտից եւ այլ տօնից նոցա։ Եւ նշանակէր կրկին փողն զերկու զանկակս, կամ զզանկակն եւ զժամահարն. կամ զփայտէն եւ զերկաթին։ Նոյնպէս եւ քահանայքն հնչէին ի հինն. որպէս այժմ ի յեկեղեցի ժողովեն ի յաղօթս հանապազորդ։ Դարձեալ ի խորհուրդ գոչման փողոյն այն որ ի բարձունս է. զի նախ յերկնից գոչէ փաղն Գաբրիէլի եւ ժողովէ զհոգիսն. եւ ապա ի յերկրէ յարուցանէ զմարմինս. որպէս այն որ հրեշտակապետն նստեալ ի վերայ վիմին փողէր զյարութիւնն Քրիստոսի։ Եւ ի կիրակէ Գ փող հնչէ ի գիշերի։ Նախ՝ նշանակէ զերեք ժամն. մէջ գիշերին, առաւօտին, եւ արեւագալն։ Երկրորդ՝ զի Գ են փողք տիեզերաց։ Նախ՝ մարգարէք. երկրորդ առաքեալքն. երրորդ հրեշտակապետին վերջին փողն։

Երրորդ՝ զի երիցս գոչէ փողն։ Նախ զհոգիսն ի յերկնից կոչէ. եւ ապա զմարմինս ի հողոյ. եւ ապա յարուցեալ զհոգի եւ զմարմին ի դատաստան հրաւիրէ։ Եւ յայս միտս ի կիրակէ գիշերրն Գ անգամ աւետարան ընթեռնուն։

Վասն Խնկոյ Հարցումն.

Քանի՞ անգամ խունկ արկանեն յեկեղեցին։

Պատասխանի. Ի հինքն Բ անգամ քահանայապետն եւ քահանայն յառաւօտն եւ յերեկոյն խնկարկէին. յորժամ դնէին զառաւօտու պատարագն ի սեղանն. նոյնպէս յերեկոյն ի դնել պատարագին եւ ի վառել աշտանակին լուսոյ։ Իսկ ի նորսս երեք անգամ է. այսինքն յառաւօտուն, եւ ի ճաշոյն, եւ յերեկոյն։ Եւ իւրաքանչիւրքն Գ Գ։ Զի յառաւօտն մին խնկարկի ի Տէր եթէ շրթունքն. եւ այն եւս Գ անգամ պար առեալ։ Եւ մի յօրհնութիւնն եւս Գ անգամ։ եւ մի ի փառք ի բարձունսն եւս Գ անգամ։ Եւ յերեքին յաւետարանսն մերձ կացեալ խնկօք բուրելեօք։ Իսկ եւ ի ճաշոյն պատարագն Գ անգամ։ Մին քահանայն. եւ Բ սարկաւագն։ Եւ նոյնպէս Գ անգամ յերեկոյն. ի լոյս զուարթն, եւ յուղղեցին, եւ յերեք սրբեանն. կամ յարձակմանն խնկարկեն ոմանք։

(Պրակ ԽԱ) Վասն աղօթից Հարցումն.

Յառաջ քան զայլսն հարցանեմ, ո՞րքան է եղանակ աղօթից։

Պատասխանի. Ասեմք թէ վեց. Նախ է մտօք աղօթել։ ըստ այնմ «սաղմոս ասացից մտօք»։

Երկրորդ բանիւ. ըստ այնմ «ունկնդիր բանից բերանոյ իմոյ»։ Երրորդ ձայնիւ. ըստ այնմ «ձայնիւ իմով ես առ Տէրր կարդացի»։ Չորրորդ երկրպագութեամբ. ըստ այնմ «եկայք երկիր պագցուք նմա»։ Հինգերորդ արտասուօք. ըստ այնմ «անկցուք եւ լացցուք առաջի Տեառն»։ Վեցերորդ՝ աղօթք է ինչք եւ պատարագք որ յեկեղեցիս ընծայեն. ըստ այնմ «քեզ տացին աղօթք յԵրուսաղէմ»։ Եւ այս է պատճառն, զի Աաստուած ետ մեզ միտք եւ բան եւ ձայնի գործիք եւ մարմնյ մասունք եւ ինչք։ Վասն որոյ յամենայնէ նուիրելի է Աստուծոյ։ Իսկ արտասուքն հանապազորդ է ըստ ամենայնին. եւ առաւել Ք զամեանայն ընծայ հաշտութեան։

Հարցումն.

Վասն է՞ր արտասուքն լուանայ եւ ջնջէ զմեղս առաւել. որպէս Դաւիթ ասէր, «լուացի զամենայն գիշեր զմահիճս իմ. եւ արտասուօք ի մոոովք զանկողինս իմ թացի»։ Եւ կինն պոռնիկ արտասուօքն թանայր զոտս Յիսուսի։

Պատասխանի.

Այսմ բազում են պատճառք։ Նախ՝ զի ի դառն մաղձոյն հոսի յորովայնն իներքոյ սրտին եւ կսկծեցուցանէ զսրտերանք որ պատեալ է ի ներքոյ զսիրտն. եւ ծխատեսակ հիւթն կսկծօղ վերանայ ի գլուխն եւ թափի ընդ աչսն եւ լինի արտօսր։ Արդ որպէս ի սրտէն յառաջ գայ հեշտութիւն մեղաց, շնութիւն, ագահութիւն եւ այլ. որպէս աւետարանն հրամայէ։ Նոյնպէս ի սրտէն ելանէ կսկիծ արտասուաց։ եւ զհեշտութիւն նորա քաւէ։

Երկրորդ՝ մեղքն ի հոգւոյն եւ ի մարմնոյն ի վեր ելանէ. իսկ արտասուքն վերուստ ի վայր հոսի եւ կորուսանէ զնա։

Երրորդ՝ զի ջուր արտասուացն զհուր մեղացն շիջուցանէ։

Չորրորդ՝ զի ջերմ է արտասուքն եւ զսառուցումն հալէ եւ ջերմացուցանէ զսէրն։

Հինգերորդ՝ զի դառնութիւն արտասուացն զցանկութիւն աչացն դարձուցանէ։

Վեցերորդ՝ արտասուքն զզղջումն եւ զսուգն նշանակէ զոր ունիմք վասն մեղաց։ Վասն այն զարտասուքն ի յաչքն է եդեալ. զի տեսանելով զպակասութիւն մեր՝ արտասվեմք եւ լամք. վասն որոյ առնումք զթողութիւն. որպէս հրամայէ Տէր՝ «երանի սգաւորաց զի նոքա մխիթարեսցին» եւ այլն։

Այլ եւ տարակոյս է թէ՝ վասն է՞ր տրտմութեան արտասուքն դառն է, եւ ուրախութեան քաղցր։

Ասեն վարդապետք թէ՝ ի լուր ուրախութեան հեշտանայ լեարդն եւ տարածեալ լայնանայ. եւ այնպէս շունչ ելեալ յորդ ընդ շնչերակսն եւ առնէ զծաղրն։ Եւ ի հիւթոյն յայնմանէ ելեալ ի գլուխն լինի արտօսր քաղցր վասն քաղցրութեան լերդին։ Իսկ ի լուր տրտմութեան՝ խուճաշի մարմինն. եւ ի դառն մաղձոյն որ է լեղին՝ հոսի ի բերան քաղրդին. եւ հիւթն ելեալ ի գլուխն լինի արտասուքն դառն վասն լեղւոյն։ Նաեւ բերանն դառնանայ եւ չորանայ տրտմեցելոյն. զի չոր է եւ դառն. եւ երեսն լսնանայ վասն դեղնութեան. եւ կապուտի ընդ կարմիրն խառնելով։ Այս բնականապէս։ Այլ գիտելի է, զի Գ է արտասուքն հոգեւոր. մին վասն մեղաց. որ է ապաշխարութիւն։

Երկրորդ վասն ընկերին. որ է ողորմութիւն եւ առաքինութիւն։

Երրորդ վասն արքայութեան. որ է երանութիւն. ըստ որում «երանի որ լան վասն արքայութեան երկնից»։

Այլ եւ արտասուքն բռնադատէ զԱստուած յողորմութիւն. որպէս բազում որդիք մօրն, ոմն երթայ ի սապատն եւ հաց առնու, եւ ոմն լեզուն պարզեալ խնդրէ ի մօրէն. եւ միւսն երախայ եւ ո՛չ ունի լեզու, միայն լայ. եւ մայրն գթայ ի յարտասուքն եւ տայ կերակուր։ Նոյնպէս հրեշտակք կատարեալ որդիք են յԱստուծոյ անընդմիջաբար առնուն։ Եւ սուրբքն աղօթիւք խնդրեն յԱստուծոյ եւ առնուն։ Իսկ մեք ո՛չ ոտք եւ ո՛չ լեզու ունիմք. այլ տհաս եւ տգէտ. միայն արտասուօք խնդրեմք յԱստուծոյ զողորմութիւն. ի հարկէ գթայ եւ տայ։

Դարձեալ ասեն իմաստունք թէ՝ յերկնից յերկի բազում տարեն ճանապարհ է։ Եւ յաչացն ի յերեսն սակաւ. որ արտասուքն ելանէ. բայց սակաւ ճանապարհս այս յաղթէ զայն բազում տարւոյ ճանապարհն։

Եւ գիտացիր, զի Գ է նախապատրաստոթիւն աղօթիցն. որ մարդն զինքն յառաջ պատրաստէ եւ ապա աղօթ է. այսինքն մին ի մարմինն. Բ ի միտքն. Գ ի կամքն. յորժամ սոքա պատրաստին, ապա աղօթքն ընդունելի լինի Աստուծոյ։ Մարմնովն երեք ազգ։

Նախ՝ թէ ո՛չ գիտէ զկերպ աղօթիցն, կամ ծունր կրկնել, կամ զձեռն տարածել. եւ սոյնպիսիք ո՛չ մեղք են եւ ո՛չ արդարութիւնն։ Թէ գիտէ եւ մոռանայ, ներելի մեղք է։ Ապա թէ քամահելով եւ նախանձու զանց առնէ, մահու չափ է։

Իսկ մտօքն, յորժամ աղօթէ եւ միտքն ոչ է ի ներս. ոչ մեղք է եւ ո՛չ արդարութիւն։ Եւ յորժամ միտքն երթայ յաշխարհական հոգս թէ զինչ կերիցուք եւ արբցուք, է ներելի։ Բայց յորժամ երթայ միտքն ի մեղք՝ է մահու չափ։

Իսկ կամօքն, յորժամ կամօք առնէ զաղօթքն՝ վարձք առնու։ Յորժամ յոչ կամայ՝ ո՛չ վարձք եւ ոչ մեղք։ Եւ յորժամ ո՛չ առնէ բնաւ՝ մահու չափ մեղանչէ։ Պարտ է ամենայն որ աղօթէ, զայսոսիկ ի միտ պահել եւ ապա աղօթել. վասն որոյ ի սկիզբն գրեցի զխրատս։

(Պրակ ԽԲ) Վասն առ հասարակ Աղօթից

Բանի՞ են ժամք աղօթից եւ ո՞րք։

Պատասխանի. Գիտելի է, զի ի հին օրէնսն Մովսէսի է ժամ էր աղօթից. որպէս ասէ Դաւիթ՝ «Է անգամ յաւուր օրհնեցից զքեզ»։ Եւ էր առաջին ժամն նոցա երեկոյին. վասն զի սկիզբն աւուրն զերեկոյն ասէին. որպէս ասէ Դաւիթ՝ «ես առ Աստուած կարդացի եւ Տէր լուաւ ինձ յերեկոյս»։

Եւ ապա ի հանգստեանն ժամուն։

Եւ ապա ի մէջ գիշերին։

Եւ ապա յառաւօտին. որպէս ասէ Դաւիթ՝ «ի մէջ գիշերի յառնէր»։ «Եւ ընդ առաւօտս կանխեցից»։ Զայս Դ ժամու աղօթս ի գիշերի կատարէին. եւ զերեք ժամուն ի տիւն։ Այս է՝ նախ զերրորդ ժամու. եւ ապա զվեց ժամուն. եւ ապա զինն ժամուն. որ աւարտ էր նոցա աղօթիցն։ Իսկ ի նորա եկեղեցի քրիստոնէիցս ազգի՝ յաւելեալ է կրկին ժամ. այսինքն յետ առաւօտին զարեւագալն։ եւ յետ երեկոյին՝ զխաղաղականն. որ լինի Թ անգամ աղօթք ըստ Թ դասուց հրեշտակաց։

Այլ եւ Թ են աստիճանք եկեղեցւոյ եւ զայս եւս մարգարէն ուսուցանէ, «Օրհնեցէք զԱստուած մեր եւ սաղմոս ասացէք անուան նորա. ճանապարհ արարէք այնմիկ որ նստի ընդ արեւմուտս»։ Եւ դարձեալ ասէ «թագաւորութիւնք երկրի օրհնեցէք զԱստուած. ճանապարտ արարէք այնմիկ որ նստի յերկինս երկնից ընդ արեւելս»։ Որ էր յերկինս երկնից Բանն Աստուած, ի պայծառ եւ լուսաւոր դասուց հրեշտակաց օրհնաբանեալ. եկն ի յերկիր որէ արեւմուտք եւ խաւար, եղեւ որդի մարդոյ։ Յայս միտս մեք ազգս քրիստոնէից յելս արեւու եւ ի մուտս համարձայն վերին զուարթնոցն աղօթեմք առ Աստուած։ Եւ է առաջին ժամ աղօթիցն ի մէջ գիշերի. վասն զի ի մէջ գիշերի յարեաւ Քրիստոս. ե ի մէջ գիշերի հասարակ յարութիւն մեր. վասն որոյ յայսմ ժամու սկիզբն է աղօթից բոլոր աւուրն. յորում ասեմք զՏէր եթէ շրթունքն եւ զայլ սաղմոսսն ի դէմս Հօր Աստուծոյ։ Եւ այս է միտքն, որ մեղօք կապեցաւ։ Որպէս նախաստեղծիցն ի ճաշակմանէնն։ Զարձակումն խնդրեմք բերանոյ հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Եւ Գ փոխն վասն չորեք նիւթեայ բնութեանս. եւ վասն Դ պահու գիշերոյն. յորում բազումս նեղեաց զմեզ թշնամին մեր. գանկատիմք նմա ե խնդրեմք զփրկութիւն։ Եւ Ճ տէր ողորմեայն, ըստ թուոյ Ճ ոչխարացն միոյն մոլորելոյ։ Եւ Ծ մարտիրոսսացն. զի ազատութիւն է։ Եւ Գ Տէր ողորմեա Տէրունական տօնիցն։

Երկրորդ ժամն է օրհնութիւն երից մանկանցն ի դէմս որդւոյ. որ նա էջ ի մէջ հնոցի աշխարհիս. եւ փկեաց զմեզ։ Եւ «Աստուած քաւեա զիս զմեղաւորս» առ Երրորդութիւն սուրբ. որպէս Տէրն ուսոյց մաքսաւորին։ Եւ մեք խրատեալ զնոյն երգեմք։ Երրորդ ժամն արեւագալին առ Հոգին Սուրբ։ Այս Գ ժամս՝ ի գիշերի կատարին։ Իսկ չորրորդ ժամն՝ ցերեկին երրորդ ժամու առաջին ողորմեայն է ի դէմ Հոգւոյն Սրբոյ. ո յերրորդ ժամու էջ յառաքեալսն։

Հինգերորդ ժամն՝ միջին ողորմեայն է եւ պատարագն։ Ողորմեայն ի դէմս հօր որ առաքեաց զորդին ի խաչ. եւ պատարագն ի դէմս որդւոյ որ խաչեցաւ վասն մեր։ Վեցերորդ ժամն է վերջին ողորմեայն. իններորդ ժամու աղօթն. յորում Քրիստոսս աւանդեաց զհոգին ի ձեռս Հօր։ Զոր այժմոյս Գ ողորմեայն եւ պատարագն ի միասին կատարի։ Եօթներորդ ժամն է խոնարհեցո եւ ապրեցոն ի խորհուրդ թաղմանն Քրիստոսի։ Ութներորդ՝ խաղաղականն է յետ երեկոյին ժամու առ Հոգին Սուրբ. յորում ժամու հոգին Քիստոսի էջ ի դժոխս եւ խաղաղացոյց զնոսա։ Եւ իններորդն է հանգստեան ժամն ի դէմս հօր. որ ասեմք եկեսցէ եւ ննջեմք. որ է վերջք եւ աւարտ ամենայն ժամո բոլոր աւուրն։ Իսկ եկեսցէն ունի սաղմոսս Թ փոխ բոլոր. պահապան Թ ժամուց հանապազորդ գիշերոյն։ Եւ վեց կիսափոխն՝ յաւելեալ ժամուցն մինչ ի հանգստեանն։ Այլ եւ խաղաղականն որ է ի կարդալն՝ է փոխ. ի պահապանութիւն Է զգայարանացս. եւ ի մաքրութիւն անցեալ գործելեացն։ Եւ այս գիտելի է, զի ի գիշերն Դ անգամ կատարի. այսինքն է հանգստեանն, մէջ գիշերին, առաւօտին, եւ արեւագալին։ Վասն զի Դ պահ է գիշերն։

Առաջին՝ յորում ասեմք ղեկեսցէն

Երկրորդ՝ պահն է մէջ գիշերն։

Երրորդ՝ հաւախօսն։

Չորրորդ՝ լոյս առաւօտն։

Եւ Տէրն յայսոսիկ ժամս զգուշացոյց զմեզ արթուն կալ եւ աղօթել. որպէս ասէ՝ «ոչ գիտէք յորում ժամու գող գայ, յերեկօրեայ, ի մէջ գիշերի, ի հաւախօսի, թէ ընդ առաւօտս»։ Զի հասակ ամենան մարդոյ ի չորս փոփոխի։ Երեկոյ է տղայութիւնն. յորում նոր գամք ի խաւար կենցաղոյս։ Մէջ գիշերին է երիտասարդութիւն. յորոմ առաւել թմրիմք ի մեղս։ Հաւախօսն է ալեւորութիւնն։ Եւ Առաւօտն ծերն է. որ մերծ է ծագման հանդերձելոյ աշխարհին։ Եւ դարձեալ՝ չորեքնիւթեայ է բնութիւն մարմնոյս մերոյ եւ սոքօք յանցանեմք վասն որոյ Դ անգամ աղօթեմք ի գիշերի ի դէմս մարմնոյ մերոյ։ Իսկ ի ցերեկին աղօթեմք Ե անգամ ի դէմս հոգւոյս մերոյ։ Նախ՝ վասն զի հոգին եռամասնեայէ. բան, ցասումն, եւ ցանկութիւն, եւ ունի իմացումն եւ կամք։ Եւ դարձեալ՝ հոգին ունի Ե ներքին զգայարանք. որ է հասարակ զգայութիւնն. երեւակայութիւն. կարծիք. տրտմախոհութիւն. եւ միտք որ է յիշողութիւն։ Եւ Ե արտաքին զգայութիւն. այսինքն տեսանելիք. լսելիք. հոտոտելիք. ճաշակելիք. եւ շօշափելիք։ Եւ սոքօք զամենայն բարի եւ զչար գործ է մարդ։ Վասն որոյ ի ցերեկն Ե անգամ աղօթեմք։

Այս հասարակ աղօթք։

(Պրակ ԽԳ) Վասն առանձնական Աղօթից

Զի՞նչ զանազանի հասարակ աղօթքն եւ առանձնական

Պատասխանի.

Նախ՝ հասարակ աղօթքն է հարկաւոր. իսկ առանձնականն կամաւոր։ Երկրորդ՝ հարկն վճարէ զպարտս. եւ առանձնական նիւթէ զպսակ։

Երրորդ, հասարակն զգայարանօք կատարի. իսկ առ անձնականն ի միտս լուսափայլի։

Չորրորդ, հասարակ աղօթքն է միակի պատիւ եւ փառք. եւ առ անձնականն կրկնակի։ Այլ թէպէտ առանձնականն կամաւոր է, սակայն ի վերայ վանականաց որք են աբեղայք եւ կրօնաւորք, հարկաւոր է վասն Դ պատճառի։ Նախ ի տէրունական բանիցնէ յայտ. որպէս ուսոյց հասարակ աղօթել. ըստ այնմ՝ «ուր Բ եւ Գ ի ձէնջ միաբանեսցին եւ խնդրեսցեն»։ Նոյնպէս ուսոյց եւ զառանձինն. ըստ այնմ՝ «մուտ ի սենեակ քո եւ աղօթեա ի ծածուկ»։ Եւ ինքն բազում ուրեք առանձին կայր յաղօթս։

Երկրորդ՝ վասն զի քահանայեմք՝ պարտ է հասարակ աղօթել. եւ զի աբեկայք՝ պարտ է առանձնակի աղօթել։

Երրորդ՝ զի ունիմք զբնութիւնս հասարակ՝ պարտ է հասարակ աղօթել. եւ զի ունիմք անձն եւ դէմք յատուկ՝ պարտ է առանձնակի աղօթել։

Չորրորդ՝ վասն հասարակ եւ յայտնի մեղաց՝ պարտ է հասարակ եւ յայտնի աղօթել։ Եւ վասն առանձին գլորման՝ պարտ է առ անձնակի աղօթել եւ ապաշխարել։ Եւ այս գիտելի է, թէ ոմանք հանապազ յետ ամենայնն կարգալաղօթից առանձնակի աղօթեն։ Այլ որք ո՛չ ժամանեն՝ պարտ է յամենայն աւուր կրկին անգամ աղօթել. այսինքն յայգն եւ յերեկոյն։ Նախ՝ զի հոգի եւ մարմիին մարդոյն։ Եւ դարձեալ՝ մինն սկիզբն եւ վախճան է գիշերոյ. եւ միւսն տունջեան։ Եւ դարձեալ վասն ելից մեր եւ մտից. որ է մահ եւ կեանք։ Եւ Չորրորդ՝ վասն այսմ աշխարհիս եւ հանդերձելոյն առանձնակի աղօթեմք փրկիլ ի փորձանաց։ Իսկ ոմանք եւս կատարեալք ամենայնիւ՝ յերեք ժամանկս աղօթեն առ անձնակի. մի ի մէջ գիշերի յառաջ քան զհասարակաց ժամն. եւ մի յայգն. եւ մի ի ցերեկն։ Եւ է այս խորհրդաւոր։ Նախ՝ զի յերից եմք գոյացեալ ի մարմնոյ, ի հոգւոյ, եւ ի մտաց, որպէս ասեն ոմանք։ Վասն որոյ Գ առանձնական աղօթս մատուցանեմք։ Եւ դարձեալ՝ Գ է ժամանակն. անցեալն. ներկայս. եւ ապագայն։ Եւ դարձալ՝ Գ է որպիսութիւնք մեր եւ փոփոխմունք. որ է աստիկ կեանս. եւ յետ մահուն. եւ յետ յարութեանն։ Վասն որոյ ելիցս աղօթեմք առանձնակի։ Եւ այլ խորհուրդ. Գ առանձնական աղօթքն, եւ Թ հասարակն, որ լինի ամենայն երկոտասան անգամ աղօթք։ Զի տիւ եւ գիշերն է ԻԴ ժամ. լինի ապա ընդ Բ ժամն մի անգամ աղօթք։ Որով յայտ է՝ զի ի կէս աւուրն որ է ԺԲ ժամն՝ աղօթելի է մեզ յամենայն օր. եւ զկէսն այլ՝ մարմնական հոգոց պարապիլ. գործոյ աշխատութեան՝ ննջելոյ՝ կամ այլ ինչ իրաց։ Դարձեալ՝ ունիմք ԲԺան անդամք. ըստ իւրաքանչիւրոցն մի մի ժամս աղօթեմք։ Այլ եւ զերկոտասան գունդս հրեշտակաց յերկինս եւ զԲԺան առաքեալսն բարեխօս մատուցանեմք առ Աստուած։ Դարձեալ՝ ԲԺ անն կրրկին վեց է. եւ մեք հանապազ վեցեկի շարժմամբ հոգւով եւ մարմնով մեղանչեմք. վասն որոյ ԲԺ ան ժամու աղօթիւք զթողութիւն խնդրեմք սոցա։

Այս վասն առանձին աղօթից։

(Պրակ ԽԴ) Դարձեալ վասն աղօթից ըստ մասին

Վասն է՞ր ի սկիզբն ժամուն ասեմք «Օրհնեա այս անուն» եւ ոչ թէ հրամայեա կամ աղօթեա։

Պատասխանի. Օրհնելն զԱստուած երիւք դիմօք է։ Նախ գոհութիւն է եւ շնորհակալութիւն բազում երախտեացն առ մեզ։ Երկրորդ յայտնել ասի. իբր չէ ծածուկ այլ յայտնի է աստուածութիւն նորա յարարածս իւր։ Երրորդ խոստովանութիւն եւ վկայութիւն է. իբր բարի է. երջանիկ է. անմահ է բնութեամբ եւ այլն. որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Այլ վասն առաջնոյն՝ գոհանամք, զի հասոյց զմեզ ի ժամս այս աղօթից։ Վասն երկրորդին՝ յայտնեմք զփառս եւ զմեծութիւն նորա։ Վասն երրորդին՝ վկայեմք եւ կցորդիմք բարութեան նորա եւ երանութեան։ Այս է միտք որ ասեմք «օրհնեա». այսինքն գոհացիր զԱստուծոյ. եւ յայտնեա զզփառս նորա. զի հաղորդիցուք բարութեան նորա։

Վասն սաղմոսաց Հարցումն.

Զի՞նչ է յորժամ երկուքն սաղմոսեն, եւ զօրհնութիւն այլոց տան։

Պատասխանի. Նախ որպէս սովորութիւն է մարդկան որք զաղերսն ընծայեն ի դրունս մեծամեծացն, եւ նոքա մատուցանեն թագաւորին։ Նոյնպէս եւ մեք զնծայս սաղմոսից եւ զայլ երգոց տամք ի քահանայս, ե նոքա նուիրեն Աստուծոյ եւ բերեն մեզ զհաշտութիւն։ Զի քահանայն միջնորդ է առ Աստուած եւ առ մարդիկ։

Երկրորդ, որպէս ի հինքն մատուցանէին զպատարագն առ քահանայսն. եւ նոքա նուիրէին Աստուծոյ։ Նոյնպէս եւ մեք զբանեղէն պատարագս մեր տամք ի քահանայս ընծայել Աստուծոյ, եւ բերել զշնորհքն թէ «խաղաղութիւն ամենեցուն»։ Եւ ասելն «ընդ հոգւոյդ քում, » եւ քահանայքն ճաշակէին ի նուիրացն Աստուծոյ։

Երրորդ, որպէս յերկինս յերիս երրեակս որոշին դասքն. այսինքն առաջին աթոռոցն. միջինֆ տէրութեանցն. եւ վերջին՝ հրեշտակացն։ Եւ այսպէս վերընծայեն Աստուծոյ զօրհնաբանութիւնս։ Վերջինքն տալով ի միջինսն. եւ միջիննքն յառաջինսն. եւ առաջինքն մատուցանեն Աստուծոյ։ Նոյնպէս եւ յեկեղեցիս Գ են դասք պաշտօնէից։ Առաջին՝ քահանայք. եւ միջին՝ սարկաւագունք. եւ վերջին են սաղմոսօքն։ Արդ սաղմոս երգօղքն տան ի սարկաւագն. եւ սարկաւագն ի քահանայն. եւ նա մատուցանէ Աստուծոյ զօրհնութիւնն. որպէս առաջին դասք քերօբէիցն։ Չորրորդ եւ ուղիղ, որպէս տեսիլն հրեշտակք առնուին զխունկս որ է աղօթք սրբոցն, եւ նուիրէին ի սեղանն ոսկի որ է Քրիստոս. եւ ի նմանէ բուրէր ծուխն առ հայր։ Նմանապէս եւ յ եկեղեցի՝ ոմանք սաղմոսեն. եւ սարկաւագն ի տիպ հրեշտակին տայ զօրհնեայն ի քահանայն որր է տիպ Քրիստոսի. եւ նա վերընծայէ առ Աստուած զօրհնութիւն, եւ զխաղաղութիւնն բերէ մեզ պարգեւ։

Վասն խաղաղութեան Հարցումն.

Զի՞չ է որ քահանայն աղօթէ եւ եպիսկոպոսն զխաղաղութիւնն տայ։

Պատասխանի.

Ո՛չ զամենայն, այլ զիւրանչիւր ժամու առաջին աղօթիցն եպիսկոպոսն ասէ զխաղաղութիւնն, եւ զայլն քահանայն որ աղօթէ։ Եւ այս է պատճառն, զի քահանայն է ի դէմս Քրիստոսի, եւ եպիսկոպոսն Հօր Աստուծոյ. եւ խաղաղութիւնն է Հոգին Սուրբ որ ի հօրէ առաքեցաւ. ըստ այնմ թէ «ես աղաչեցից զհայր՝ եւ այլ մխիթարիչ տացէ ձեզ»։ Վասն որոյ քահանայն աղերսէ զեպիսկոպոսն, եւ նա տայ զխաղաղութիւնն։ Եւ յորժամ քահանայն ասէ զխաղաղութիւնն՝ այս է պատճառն, զի քահանայն է միջնորդ առ Աստուած եւ առ մարդիկ. որպէս ընծայէ զաղօթս մեր Աստուծոյ, նոյնպէս եւ ի նմանէ առնու եւ տայ մեզ զշնորհս եւ զպարգեւս հաշտութեան։

Հարցումն.

Խաղաղութիւնն ամենեցո՞ւն պարտ է ասել, թէ ընդ ամենեսեան։

Պատասխանի.

Ասեմք թէ՝ այլ է ամենեցուն, եւ այլ է ընդ ամենեսեանն. Զի ընդ ամնեսեանն՝ զանձն նշանակէ։ Իսկ ամենեցունն՝ զշնորհս հոգւոյն սրբոյ ցուցանէ։ Եւ առաւել յարմարէ քահանային զշնորհս հոգւոյն սրբոյ բաշխել, քան թէ զանձն. Եւ զայս Տէր ցուցանէ. երբեմն ասէր, «զխաղաղութիւն զիմ տամ ձեզ». որ է շնորհք հոգւոյն։ Եւ երբեմն թէ՝ «ընդ ձեզ բնակեսցէ եւ ընդ ձեզ եղիցի». որ է անձնաւոր հոգին։ Եւ դարձեալ՝ ընդ ձեզն, զերբեմն ցուցանէ եւ այլ ընդ այլոց. որպէս ասէր՝ «ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս»։ Իսկ ամենեցունն՝ զմիշտն եւ զանբաժանելի Հոգին Սուրբ.

Ապա ուրեմն պարտ է ասել՝ «խաղաղութիւն ամենեցուն». քան՝ «ընդ ամենեսեան»։

Հարց. Վասն է՞ր խաղաղութեանն խաչակնքեմք։

Պատասխանի. Նախ՝ զի Հոգին Սուրբ պարգեւքէ խաչին Քրիստոսի. այլ եւ ի վերնատունն լուսսեղէն խաչիւ հանգեաւ յառաքեալսն։ Ապա ուրեմն պարտ է յորժամ յիշատակեմք զՀոգին Սուրբ ամենայն ուրեք՝ խաչակնքել զդէմս եւ երկրպագել։ Զի «հոգի է Աստուած, եւ երկրպագուաց նորա պարտ է հոգւոյ եւ ճշմարտութեամբ երկիր պագանել» ասէ Տէրն։

Հարց. Վասնն է՞ր զամենայն աղօթից՝ վերջքն ի Քրիսոոտս աւարտեմք։

Պատասխանի. Զի որդին մարմնացաւ եւ նա նուիրէ զբարեգործութիւնս մեր առ հայր։

Հարց. Վասն է՞ր սարկաւագն զամենայն քարոզի վերջքն յաղօթից ձեւս փոխի ասելով. կեցո՛ եւ ողորմեա։ Օրհնեա այս անուն։

Պատասխանի. Սարկաւագն է քարոզ եւ ուսուցիչ մեր ի դէմսս հոգւոյն եւ ի դէմս արաքելոցն. վասն որոյ յորժամ հրաւիրէ զմեզ՝ ուսուցանէ այսպէս աղօթել։

Հարց. Զի՞նչ է որ զառաւօտու քարոզն՝ այսինքն զԵրկրպագեմքն, եւ զպատարագին գոհութիւնն, եւ յերեկոյն զհասեալքս ի ժամն, աղօթից ձեւով ասէ սարկաւագն։

Պատասխանի. Սարկաւագն քարոզօղէ մեզ եւ հրաւիրօղ յաղօթս. վասն որոյ մեզ լեզու լինի եւ ի դէմս մեր գոհանայ զԱստուծոյ ըսստ իւրաքանչիւր ժամու. այսինքն յառաւօտն, ի հասարակ օրն, եւ յերեկոյն։ Զի գոհացումն է եւ ոչ աղօթք։ Դարձեալ՝ այլ է քարոզն առ մեզ, եւ այլ է աղօթքն առ Աստուած, եւ այլ է մաղթանքն առ սրբոյս, եւ այլ է գոհութիւնն։ Եւ յայտ է, որպէս ասէ առաքեալն, «առնել աղօթս, խնդրուած, պաղատանս, եւ գոհութիւնս»։ եւ Դարձեալ՝ քարոզն ըստ ինքեան յայտնի է զի յորդորում է մեզ։ Այլ աղօթքն վասն հանդերձելոյն է։

Մաղթանքն ներկայիս։

Գոհութիւնն վասն անցելոյն յաղագս առաւել պարգեւացն է։

Դարձեալ վասն Գոհութեան։

Այլ եւ վասն գոհութեան գիտելի է, որպէս ասէ առաքեալն՝ «յամենայն գոհացօղ լերուք զՏեառնէ». Եւ վասն բազում պատճառի պարտ է գոհանալ։ Նախ՝ զի գոհութիւն պարգեւէ օրինաւոր ի բարեաց մասն է. որպէս յամենայն ինչ իրաց՝ մասն նուիրեալի է Աստուծոյ։ Նոյնպէս եւ ի բարեաց գործոց զգոհութիւնն։

Երկրորդ, զի ի գոհութիւնն ամենայն չարք կործանին որ հակառակ կան մեզ։

Երրորդ, բարեաց գանձն մեր անվնաս մնայ։

Չորրորդ, զի բարեաց պատճառ զԱստուած իմանամք եւ ի նա վերաբերեմք։

Հինգերորդ, զի «գոհութիւնն ընդ բարի գործս խառնեալ՝ կրկին պարսպիւք ամրանամք» ասէ սուրբն Եւագրիոս։

Վեցերրորդ, գոհութիւնն փոխարէն է ամենայն պարգեւացն Աստուծոյ։

Եօթներորդ, զի զԱստուած կրկին եւս պարտական առնէ ի տալ։

(Պրակ ԽԵ) Դարձեալ վասնն ժամատեղաց եւ կանոն գլխի

Զի՞նչ խորհուրդ կանոն գլխին որ ձայնիւ ասեմք։

Պատասխանի։

Հինքն ի խորհուրդ եօթնից կենցաղոյ դարոյս՝ զեօթն առաւել պատուէին։ Վասն որոյ եօթնից էր շաբումն նոցա աւուրց ամսոց։ Եւ ամաց է օր բաղարջակերք, եւ տօն աղաւարահարացն։ Եօթն եօթն գառանցն զենումն։ Եւ Է որսկումն արեան. վասն եօթնից զգայարանացս սրբութեան։ Այլ եւ Է անգամ յաւուր օրհնէին զԱստուած։ Նոյնպէս Է է կանոնք սաղմոսին. եւ ԷԷ գուբղայք կանոնացն։ Որ ընդ տիւ եւ ընդ գիշեր ի խորանին երգէին։ Այլ եւ զօթն օր շրջեցան տապանակաւն, եւ կործանեցաւ պարիսպն երիքովի։

Այս առ նոսա։

Իսկ ի նորս առ մեզ, Սակաւ ինչ հոգացեալ զեօթնիցս, այլ ութերորդին փոյթ տարեալ դարուց աւանդապահք եկեղեցոյ, կարգեցին ութն կանոնս Ը Ը գուբղայիւ։ Եւ զվերջին կանոնն ելք աստիճանաց. որ է յաստեսցս ի հանդերձեալն։ Նոյնպէս եւ ընդ ձայն եղանակաց. եւ ըստ օրեայ զտօնս գլխաւորս։ Որպէս ծննդեանն ութն օր։ Եւ յարութեանն՝ եւ հոգւոյն գալստեանն՝ եւ խաչն՝ եւ եկեղեցւոյ՝ եւ այլն։ Այլ եւ ընդ խորհրդով պատերազմն սատանայի. որպէս գրէ սուրբն Եւագրիոս։ Այլ եւ զինն կարգ եղօթից Ը անգամ կատերեմք այժմ այսպէս։ Երեք ի գիշերն, եւ Բ ճաշոյն. եւ Գ յերեկոյն։ Ի յայս միտս եւ զեօթն օր շաբաթուն փոխեցին առաքեալքն ի կիրակէ. որ Ը երորդ է ըստ կարգի։ Եւ այս որպէս ասացաւ։

Իսկ զոր կանոն գլուխ կոչեմք, ասելով Զ գուբղայ հանդարտ ի թիւ. եւ զեօթներորդն ձայնիւ։ Յօրինակ յԵսուայ, որ տապանակաւն եւ քահանայիւք եւ ժովուրդք զվեց օր շրջեցաւ լռութեամբ. եւ յեօթներորդ օրն ի եօթն նուագին բարձրաձայլ փողովք հնցեցին քահանայքն. եւ ժողովուրդն բարձրաձայն աղաղակեաց, յորմէ կործանեցաւ եօթ նապատեան պարիսպն երիքովի։ Նոյն սարասիւք այժմ ի ձեռն փրկչին մերոյ Յիսուսի տապանակաւ խաչին եւ աղօթիւք սուրբ եկեղեցւոյս՝ բարձրացեալ պարիսպն չարութեան եօթնից զգայութեանց մեղաց որոշօղ ի մէջ մեր եւ Աստուծոյ, կործանեսցի ի սպառ։ Ի յայս միտս վեց գուբղայն ի թիւ ասեմք. եւ զեօթներորդն ձայնիւ փողոյ։ Եւ զփոխն առաւել բարձր, որ է ղաղակ ժողովրդեանն։

Իսկ Ը երորդն օրհնութիւն կոչի։ Նախ՝ իբր գոհութիւն եւ շնորհակալութիւն Աստուծոյ որ զօրացոյց զմեզ։ Երկրորդ, զի յրութեամբ իւրով յարոյց զմեզ Քրիստոսի։ Երրորդ՝ ի խորհուրդ Ը երորդին ի կատարածի, յազատեալք յաստեացս՝ գոհանամք զԱստուծոյ եւ օրհնեմք զօրհնիչն մեր որ ասէ՝ «եկայք օրհնեալք հօր իմոյ»։

Իսկ սկսուածն Ը երգոյն խառնեալ, նախ նշանակէ թէ զմարգարէից եւ զառաքելոցն բանս ի միասին խառնեալ ունի նորս եկեղեցի։ Երկրորդ՝ նշանակէ զձայն փողոյն, եւ ապա զօրհնութիւն յարուցելոցն։ Երրորդ՝ զդատաւորին եւ զդատելոցն բանս։ Չորրորդ՝ զմարդկան եւ զհրեշտակաց երգն ի միասին խառնեալ։ Իսկ յառնելն մեր, ի յօրհնութիւն, նշանակէ նախ ի մեռելութենէ մեղաց եւ ի ծառայութենէ յառնելն։ Երկրորդ, ընդ Քրիստոսի յառնելն ի գերեզմանէ։ Երրորդ, ի յարութեան յորժամ փողն գոչէ յառնեմք եւ յառաջ ընթանամք Քրիստոսի։

Յետոյ ալէլուն որ է հրեշտակացն օրհներգութիւն։ Զի ի կիրակէ եւ ի տէրունական տօնս ո՛չ կարօտիւք բարեխօսի. այլ երգս սրովբէական նուագեմք։ Իսկ թագաւորքն առաջին եւ մերջին. զի կիրակին է թագաւորեալն Աստուծոյ. այժմ առաջին, եւ զկնի վերջին, կամ աստ կամողացն միայն, եւ անդ կամողաց եւ ո՛չ կամողաց։

Այլ Գ թագաւորքն պահոց, եւ Գ տուն յուտիքն, ի դէմս սուրբ Երրորդութեանն։ Եւ կրկին տուն սաղմոսին, զի հոգի եւ մարմին եղեւ բանն։ Եւ Թ տունքն ինն դասուց զուարթնոց։ Եւ ի պահքն առաւել ձայնաւորքն քան զերգս. զի յաւուրս պահոց՝ հրեշտակաց նմանիմք, եւ յուտիքն մարդկան։

Եւ ապա ընթերցմունք յիշատակ սրբոցն որք աստ նահատակեցան եւ անդ պսակեալք թագաւորեն ընդ Քրիստոսի։ Այլ զի եւ մեք նոցին բաղձասցուք եւ նոցա մասնակից լիցուք եւ զնոսա բարեխօս կալցուք եւ զնոսա օրինաց դիցուք. որք լրտեսք եղեն երկրին աւետեաց. Իսկ ի կիրակէի խնկարկելն եւ Ժ օրհնութիւնն՝ նշանակէ զտասն քաղաքացն իշխանութիւն ունել. եւ Ժ քանքարացն։ Նոյնպէս եւ խունկն զիւղաբերից կանանց եւ զբուրումն հանդերձելոյն առ մեզ։ Նոյնպէս խունկն ի տօնս սրբոց։ Զի անուշահոտ վարուք հաճոյ եղեն Աստուծոյ։ Եւ բուրմունք աղօթից բարեխօսին վասն մեր։

Իսկ ի պահս ո՛չ խունկ եւ ո՛չ օրհնութիւն. զի ընդ ապաշխարհութեամբ եմք. ո՛չ իշխեմք գոհանալ եւ ո՛չ ունիմք անուշահոտ վարս։

Այլ եւ ոմանք ի հանդերձեալն ո՛չ ունին պատասխանի առաջի ահաւոր բեմին Քրիստոսի։ Ապա զկնի երից մանկանցն աղօթից որով քաւիմք ի մեղաց. ի փառս տալն ի բարձոնս անուշահոտ բուրմամբ նուիրեմք։ Իսկ մեծացուսցէն ի կիրակէի, զբնաւ տնօրէնութիւնն պատմէ. զի թէ ոչ էր ծնեալ՝ եւ ոչ էր խաչեալ. եւ ո՛չ յարուցեալ. եւ ո՛չ զմեզ փրկեալ։ Այլ եւ առընթեր յարութեան աւետարանն. զի նոյն է խորհուրդ ծննդեանն ի կոյս մօրէ եւ ի կոյս գերեզմանէ։ Իսկ փակումն դրանն զթաղումն ի գերեզմանի։ Եղիցի անունն, վասն Ադամայ նուազ ձայինիւ։ Արի Տէրն, աղերս յարութեանն։ Եւ թագաւորեսցէն, զհանդիպիլ իւղաբեր կանանցն։ Երկու զամպարքն, Բ լուսաւոր հրեշտակքն, այլ եւ զլոյս աւետարանին։ Համբարձումն ձեռաց սրբութեամբ աւետարնին, նշանակ գործոց բարեաց որով փառաւորի Աստուած։ Այլ եւ յետ յարութեան երեւեցաւ մեզ։

Համբոյր աւետարանին, կոչելն միայն զՊետրոս յանուանէ։ Իսկ ողորմեայն է որպէս հարցն վասն յանցանացն Ադամայ։ Նոյնպէս եւ ողորմեայն ի դէմս Եւայի։ Եւ ի գուճ կալն, վասն կործանման մեղացն։ Եւ զկուրծսն բախելն, որ բնաւորեալ է կանանց յապաշաւելն զկուրծսն բախել եւ ողբալ։ Իսկ Տէր երկնիցն, ընդ հրեշտակս օրհնաբանել զսուրբն Երրորդութիւնն. զի առաջին փոխն է ի դէմս հօր. եւ միջինն առ որդի. եւ վերջինն առ Հոգին Սուրբ։ Եւ յետ այսորիկ ի միասին համաձայն երգել զփառս ի բարձունս Աստուծոյ, որ փրկաց զմեզ։ Այլ եւ նշանակէ զմարդիկ ընդ հրեշտակաց եւ զհրէայս եւ զհեթանոսս խառնեալ ի մի եկեղեցի։ Իսկ առաւօտու երգն, ի դէմս խաչին։ Եւ երեք սրբեանն, գառն անմահ զենեալ վասն մեր։ Եւ մեսեդի ճաշոյն եւ երեկոյեն, չորրորդ մասն դորակի գինւոյն. որպէս ասացաւ ի վերոյ ի ԻԱ գլուխն ԾԲ համարն։

Եւ ճաշոյն մեսեդի Զ թուով, ի խորհուրդ վեց դարուս։ Երեկոյեանն, Ը երորդին։

Եւ դարձեալ՝ ի հնումն վեց դնէին զհաց երեսացն. եւ յաւուր շաբաթ կրկին Զ։

Եւ այն որ Բ ձայնիցն մի է մեսեդին. զի դարն Ադամայ եւ Ենովքայ միապէս բնական օրինօքն վարեին։ Նոյնպէս Նոյ եւ Աբրահամ մի ունէին օրէնք։ Եւ Ե երրորդն առ Մովսէս մեծ եղեւ զօրութիւն։ Եւ առ Դաւիթ խորհուրրդ հեթանոսաց եմուտ։

Եւ Տեառն մերոյ սուրբ եկեղեցի. եւ վերջին օրն է յաւիտենից։ Եւ որ նախ է վերջին տունն ի մեսեդի կամ կցորդ. այլ է զի Քրիստոսիւ դարձաք յառաջինն եւ ի բարձրագոյնսն. ուստի Ադամաւ խոնարհեցաք. ըստ այնմ «լցին առաջինք յետինք, եւ յետինք առաջինք

Իսկ յաղուհացն՝ ուխսդիք,

Նախ՝ երեխայքն ուխտեցին հրաժարիլ ի սատանայէ. եւ ի մեծի զատկի մկրտելովն Իսրայէլի. եւ ապա ուխտ ապաշխարութեան պահոցն. եւ յարութեանն տեսանել զՔրիստոս. աստ եւ անդ։ Իսկ սաղմոսն՝ մանկացելոցն մկրտութեամբ հրամայէ որդիացելոցն օրհնել զհայրն երկնաւոր. որում փառք յաւետարանս ամէն։ Եւ այլն ասացեալ է սակաւուք։

Բայց դարձեալ տեսանել պարտ է զկանոնագլուխս ընդ կանոնացն կարգաւորեալ։ Զի առաջին կանոն երանելեացն, որք դառնան ի չար է զճանապարհնս օրինացն ընթանան, նոքա սիրեն զՏէրր. եւ զօրացեալ ի նմանէ՝ կոխեն զան մարմին թշնամին. որպէս ժողովուրդն զփարաւօն։ Եւ անցեալ ընդ խորս չարեաց՝ օրհնեն զտէր եւ փառաւորեն։ Այս առաջինն։ Իսկ երկրորդն, որ երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ, զայնմ որր դատէ զհակառակն մեր. զի յերինս է ողորմութիւն նոորա։ Զոր նայեսցեն եկինք ե երկիր զանչափ ողորմութիւնն եւ արդարութիւնն առ մեզ։ Նոյնպէս եւ երկրորդն որ ասէ ոչ նախանձիլ ընդ չարս որ են անզգամք. եւ զի ո՛չ գոյր նոցա աստ փոխարեն մեղաց. վասն այն հրովն յաւիտենից այերսցէ զնոսա։ Իսկ չորրորդն, ողորմելիքս չորեքնիւթեայ բնութեամբ յուսմասցուք ի Տէր եւ երկիր պագցուք նմա. եւ այնու հաստատեսցին սիրտք մեր ի Տէր։ Նոյնպէս եւ հինգերորդն, բարի է Աստուած եւ ողորմած տեսողացն զԱստուած հնգիւք զօրութեամբ հոգւոյ. վասն որոյ ի գիշերի կենցաղոյս լուսաւոր է զհոգիս յետս ընկրկելով զթշնամիս։ Այսպէս վեցերորդն ապաւինելով ի Տէր խոստովան եղիցուք նմա. եւ խոնարհեսցուք ընդ ձեռամբ նորա. զի դարձուսցէ ի մահու ի կեանս։ Իսկ եւ եօթներորդն խոստովան լինի բարութեան եւ արդարութեան Տեառն. եւ մերձիլ խնդրուածովք. եւ օրհնել զԱստուած նոր օրհնութեամբ յետ աստեացս։ Իսկ ութներորդն ի նեղութեան դարուն օրհնել հոգիւով. եւ գովել ի վերինն Երուսաղէմ. յորժամ զարհուրեալ տագնապին ամենայն մեղաւորք յահաւոր ատենին. եւ յանաչառ դատաստանին։ Դարձեալ եւ ըստ մերոց վարդապետաց, առաջին կանոնին Ը երորդ գուբղայն օրհնութիւն՝ ի հանդերձելումն ակնարկէ. զի օր այն ուրախութիւն է արդարոց. եւ կործանումն ամբարշտաց. որպէս երգն ան ուրախութիւն է, եւ սուգ Եգիպտոսի։ Երկրորդն նոյն խնամակալութիւն եւ կշտամբութիւն։ Երկրորդ հրոյ սպառնալիք եւ սատակումն. եւ դարձեալ աւետեաց հրաւէր։ Չորրորդն պարտապան գոհութեան վասն էից փոփոխման. եւ ոմանց ամօթ պատկառանաց։

Հինգերորդն հրոյ կիզումն եւ բարձումն ամբարշտաց. եւ ոմանց բժշկութեան ցօղ ի Տեռանէ ցօղեալ։ Վեցերորդն չարչարանաց պատիժ չարչարեցելոց. եւ ապաշխարողաց թողութիւն. յասելն «ընկեցեր յետս զամենայն թշնամիսն իմ»։ Եօթներորդն օրհնութիւն հրեշտակաց եւ վրկութիւն։ Ութներորդ նոյնպէս զերկոցունց կողմանց յայտնէ զփրկելոց եւ զկորուսելոց. «օրհնութեամբ նորա լցան տիեզերք». եւ դարձեալ՝ «նետաձիգն եղեր ի չարս»։

Այս քան կանոնագլխոցն։

Ի Սողոմոն Հարցումն։

Ո՞ր է առաջին սաղմոսն.

Պատասխանի.

Օրհնեա անձն իմ զՏէր. Տէր Աստուած իմ մեծ եղեր յոյժ։ Իսկ վերջին սաղմոս, բարձր առնեմ զքեզ Աստուած իմ եւ թագաւոր իմ։

Հարց. Անբիծքն զի՞նչ խորհուրդ ունին։

Պատասխանի. Վերջին եւ առաջին գուբղայն յան՝ մեղուեանէ ասացեալ. եւ միջինն յետ մեղանացն։ Այս ընդ իրեար միաւորեցաւ։ Նոյնպէս մարդս ի մանկութեանն անմեղ է եւ ի մեռանիլն մոռանայ զաշխարհս, իսկ զմիջին ժամանակն ապաշխարութեամբ քաւեալ միաւորեցաւ։

Հարցումն։ Ալէլու ընդէ՞ր չասեն։

Պատասխանի. Եբրայեցիքն առաջին դասքն չասէի ալէլու. այլ զոր միայն քահանայքն երգէին ալէլուով էր. որպէս եւ մեք ի սաղմոսաքաղ փոխերն չեմք ասեր. եւ այս այլ ի սաղմոսաքաղի հաշիւն է։ Նոյնպէս եւ որր անիծից փոխ է՝ զալէլուն որ օրհնութիւն է ո՛չ խառնեմք։ Եւ ի վերջին գուբղայսն ո՛չ ասեմք որ այլ մարգարէից է. եւ ալէլուն միայն սաղմոսին է։

Դարձեալ եւ այլ պատճառ։ Մեղաց պատարգին խունկ եւ իւղ չէր հրամայեալ օրէիքն. զի տրտում եւ ժահահոտ է։ Եւ ալէլուն եկեղեցւոյ խունկ եւ իւղէ։ Անբիծքն վասն մեղաց պատարագ է։ Նոյնպէս եւ յիսներորդ ողորմեայն վասն մեղաց է ալէլու ո՛չ ասի։

Հարցումն. Աստուած անուն ընդէ՞ր չկայ.

Պատասխանի. Զի թէ մանկութիւնն է եւ թէ մեռանիլն, երկիւղի ժամանակէ. որպէս ծառայ ի Տեառն է։

Հարցումն.

Ո՞վ է կարգեալ զսաղմոս.

Պատասխանի.

Առաքեալն. ընդ տիւ եւ ընդ գիշեր բոլորեալ։ Նոյնպէս եւ յերեկոյին զի նեղութեան առաքեալքն կարգեցին յաւուրն ելն. զի ելք աստիճանաց ասի. եւ աւուրք՝ աստիճանք են ելից կենաց մերոց։ Եւ կանոնն սահման կոչի։ Որպէս թուղթ Պօղոսի։ Եւ գուբղայն որպէս ընթերցուածն։ Եւ փոխն որպէս գլուխն։ Հանգիստն որպէս մասնաւորքն։ Նոյնպէս եւ տունքն։ Իսկ փառքն, եւ ալէլուն, եւ օրհնութիւն եւ փառքն, եւ ամէնն, եւ ընդ հոգւոյդ քումն, եւ խաղաղութիւնն. այս ամէն առաքելադիր է։

(Պրակ ԽԶ) Վասն Երքսրբենին

Զսուրբն Աստուածն ո՞վ է ասացեալ.

Պատասխանի.

Յովսէփ արեմաթացին։ Զի այսպէս ասէ նեքտառիոս հայրապետն Հռօմայ թէ՝ չէր հնար ի ջուցանել զմարմինն Տեառն ի խաչէն վասն փայլատակմանցն ի խոցուածոյն։ Ապա ի բացեայ կացեալ եւ զձեռս համբարձեալ ասէ, Սուրբ Աստուած եւ հզօր Սուրբ եւ անմահ որ խաչեցար վասն մեր ողորմեա մեզ։ Եւ զայս երիցս ասացեալ՝ էջ մարմինն սուրբ ի վերայ բազկացն Յովսեփայ։

Եւ սոկրատ պատմագիրն ասէ թէ՝ մեծն Իգնատիոս Աստուած ազգեացն ետես երկնային զօրս. եւ լուաւ ի նոցանէ. եւ կարգեաց յեկեղեցիս Անտիոքայ յառաւօտն երւ յերեկոյն զսուրբ Աստուած խաչեցար ասել։

Եւ Յօհան Ոսկեբերանն կարգեաց յաւուրն երիցս անգամ սուրբ Աստուած ասել։

Եւ սուրբն Կիւրեղ Աղէքսանդրու Հայրապետն ի ժողովն Եփեսոսի ասաց զմիածին որդին Ժ մամուտն։ Եւ զսուրբ Աստուածն խաչեցար։ Եւ այսպէս գրէ՝ Եսայի ետես զՔրիստոս նստեալ յաթոռ որ է խաչն. եւ երգէին զերեքսրբեանն։ Եւ վկայ մեզ Յօհան աւետարանիչն որ ասէ՝ «Զայս ասաց Եսայի զի ետես զփառս նորա եւ խօսեցաւ վասն նորա»։

Վասն որոյ ի սրբոյն Կիւրղէ կարգեալ ասեմք զսուրբ Աստուածն ի դէմս որդւոյն։

Այլ եւ Պետրոս Անտիոքայ եւ Տիմօթէոս Աղէքսանդրու հրամանաւ Յուստիանոսի կայսեր՝ հաստատեցին ի սուրբ Աստուածն խաչեցար ասել։ Զոր առ հնովքն էր սովորութիւնս այս, եւ յետոյ նուազեցաւ։ Նաեւ ի հայք ի ժողովն դվնայ հաստատեցին ի սուրբ Աստուծն խաչեցար ասել ստուգապէս։ Կղեմայ՝ «հանապազ յաղօթս մեր ասեմք սուրբ Աստուած, սուրբ եւ հզօր, սուրբ եւ անմահ որ խաչեցար վասն մեր ողորմեա մեզ»։

Իսիդ որոս, «յարակայ ձայնիւ գոչեմք սուրբ Աստուած, սուրբ եւ հզօր, սուրբ եւ անմահ որ խաչեցար վասն մեր ողորմեա մեզ»։

Գրիգորի աստուածաբանի, «Աստուած խաչեալ, արեգակն խաւարեալ»։ Բարսեղ, «զԱստուած խաչեալ տեսանելով, եւ զնոյն ընդ աւազակսն»։

Դաւիթ, «որ եդ զանձն՝ սովաւ եդ. եւ ի սմին եդ. եւ որ ի սմին եդ՝ նոյն ի սմին է. եւ ոչ հեռացաւ. ապա յիրաւի զօրութիւն Աստուծոյ սա»։ Ստեփաննոս, «զերեք սրբեանն Եսայի ի վերայ որդւոյ ետես։ Եւ վկայէ մեզ աւետարանիչն Յօհաննէս. զի ասէ՝ Եսայի ետես զփառս նորա եւ խօսեցաւ վասն նորա, զնա տեսաք ի վերջին աւուրս խաչեալ. որոյ եւ զսրբասացութիւնս երգեմք»։

Եւ սուրբն Աթանաս ի պատարագն ասէ, «սուրբ, սուրբ, Տէր զօրութեանց. լի են երկինք եւ երկիր փառօք քո»։

Եւ սուրբն Կիւրեղ ասաց ի ժողովն Եփեսոսի. զմիածին որդին ձայնիւ ընդ դէմ նեստորի։ Եւ ի նոյն ժողովն ի փառք ի բարձունս, օրհնեալ Տէր ուսո ինձ զարդարութիւնս քո. Գ անգամ։ Եւ յաւուր Կիրակէի երեք անգամ ասեմք «ոչ դարդարեցից Քրիստոս օրհնեալ զքեզ»։ Այլ եւ ասորիք ասեն ըստ մեզ զսուրբ Աստուածն որ խաչեցար՝ մինչեւ ցայսօր։ Եւ այս է մեկնութիւնն. եւ թէպէտ հրէայքն որպէս յանցաւոր մարդ սպանին՝ սուրբ Աստուած ես եւ ոչ սոսկ մարդ։ Թէպէտ կամաւ տկարացար եւ ետուր զքեզ ի ձեռս խաչոզացն՝ հզօր ես յամենայնի։ Թէպէտ մեռար մարմնով եւ եդար ի գերեզմանի՝ սուրբ եւ անմահ եւ անապականես։ Որ կամաւ խաչեցար վասն մեր, նոյնն սիրովն ողորմեա մեզ։ Այսպէս հանապազ յիշատակեմք զերախտիս նորա որ վասն մեր խաչեցաւ։

Զի խաչն պսակ եւ փառք է Քրիստոսի եւ պարծանք քրիստոնից եւ ո՛չ նախատինք, ըստ Սողոմոնի՝ «հայեցարուք ի պսակն արքային զոր պսակեաց զնա իւրոյ»։ Եւ ինքն ասէր՝ «հա՜յր փառաւորեա զորդի քո». եւ գայր բարբառ յերկնից, «փառաւորեցից». զխաչէն ասէր։ Եւ առաքեալն ասէ՝ «ինձ մի՛ լիցի պարծիլ. բայց միայն ի խաչն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի»։ Եւ վկայ այսոցիկ ի մամեստիայ գտեալ քարն. յորում գրեալ էր յունարէն գրով, «սուրբ Աստուած սուրբ եւ հզօր սուրբ եւ անմահ որ խաչեցար վասն մեր ողորմեա մեզ»։

Եւ յամենայն օր Գ անգամ ասեմք ի սրբութիւն մեր հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց։ Եւ Գ կրկնելով լինի Թ. ըստ Թ դասուց հրեշտակաց։ Եւ ըստ Թ դասուց եկեղեցւոյ որ աստուածաբանեն միշտ, զխաչեալն պաշտելով։ Եւ զայն ընդ առաւօտն յորում մատնեցաւ ի չարչարանս։ Եւ ի հասարակ օրն յօրում խաչեցաւ։ Եւ յեկեկոյն յորում թաղեցաւ։

Հարց. Զի՞նչ է որ այլ ազգք ի դէմս Երրորդութեանն ասեն. եւ վկայ ածեն զսերովբէսն Գ սուրբ եւ մի Տէրր ասելովն։

Պատասխանի. Զբանս զայս՝ մարգարէն ի դէմս հօր ասէ. զի յայնժամ միայնն զհայր պատմէին։ Իսկ առաքեալն Պօղոս ի դէմս հոգւոյն ասէ ի գործքն. « բարւոք խօսեցաւ Հոգին Սուրբ ի ձեռն Եսայեայ մարգարէի եւ ասէ՝ «երթ առ ժողովուրդն եւ ասա, լսելով լուրջիք եւ մի իմասջիք». եւ այլն։ Իսկ աւետարանիչն Յօհաննէսս ի դէմս որդւոյն ասէ։ «Զայս ասաց Եսայի, զի ետես զփառս նորա եւ խօսեցաւ վասն նորա»։ որպէս ասացաւ ի վերոյ։ Թէպէտ բազում ուրէք զսոյն բանս ի դաւանութիւն երից անձայն եւ միոյ բնութեանն խոստովանիմք։

Այլ զոր ինչ հասարակ է երից անձանցն, Աստուած, եւ հզօր, եւ անմահ եւ այլն ամենայնի, կարելի է ասել միոյ անձինն եւ միոյ դիմաց. Աստուած հզօր եւ այլն։ Վասն որոյ զոր սերովբէքն երից դիմացն երգէին, աստ աւետարանիչն ի դէմս բանին ասաց։ Յաղագս որոյ եկեղեցի սուրբ ուսեալ յաւետարանչէն եւ ի սրբոց հայրապետացն, երգեմք զերեքսրբեանն ի դէմս որդւոյ։ Իսկ որք ի վերայ Երրորդութեանն ասեն՝ երեք վնաս կայ ի բանս նոցա։

Նախ՝ զի զհայր Աստուած ասեն եւ ո՛չ հզօր եւ ոչ անմահ։ Եւ զորդի հզօր. եւ ոչ Աստուած եւ ոչ անմահ։ Եւ զհոգինն անմահ եւ ո՛չ Աստուած եւ ոչ հզօր։

Երկրորդ, զի յայսպէսս ասելն՝ սուրբ Աստուած սուրբ եւ հզօր սուրբ եւ անմահ Քրիստոս որ խաչեցար վասն մեր ողորմեա մեզ։ Յայնպէս բաժանեն զխաչեալն Քրիիստսի եւ սոսկ մարդ խոստովանին։

Երրորդ՝ զի չորրորդութիւն մուծանեն յԵրրորդութիւնն սուրբ. յորժամ ասեն՝ սուրբ Աստուած հայր, սուրբ եւ հզօր բան, սուրբ եւ անմահ հոգի. եւ մի դէմ զՔրիստոսն որ խաչեցաւ. որ լինի չորրորդ դէմ եւ անձն ըստ նոցա։ Եւ գիտելի է, զի յամենայն ժամս աղօթից է հասարակ եւ է՛ յատուկ։ Հասարակ, որպէս ի սկզբանէ մինչեւ ցաւարտումն առ Երրորդութիւնն սուրբ աղերսեմք։ Իսկ յատուկ, Նախ՝ զերեքսրբեանն ի դէմս որդւոյն. զի նա է առաջնորդ որով զհայր տեսանեմք։ Եւ ապա իբր զհայր մեր որ յերկինս առ հայր։ Եւ ապա իբր զկնիք զբաշխումն շնորհաց ի հոգւոյն սրբոյ աղերսեմք։

Դարձեալ՝ սկիզբն աղօթիցն է՛ առ հայր. եւ մէջն որ է՛ խաղաղութիւնն առ Հոգին Սուրբ. որպէս ասացաւ ի վերոյ. եւ կատարումն ամենայնի աղօթից առ բաննն մարմնացեալ. որպէս ասացաւ։

Դարձեալ՝ առաջին ողորմեայն է՛ առ Հոգին Սուրբ. վասն այն ասեմք օրհնեալ Հոգիդ Սուրբ Աստուած ճշմարիտ զառաջինն։ Եւ խաղաղութեամբ հոգին՝ կատարումն առ Հոգին։ Երկրորդն առ հայր. վասն որոյ աղերսեմք՝ օրհնեալ հայր սուրբ Աստուած ճշմարիտ ի միջինն։ Եւ հայր գթութեանցն՝ կատարումն առ հայր։ Երրորդն առ որդին. վասն որոյ ասեմք՝ օրհնեալ որդիդ սուրբ Աստուած ճշմարիտ։ Եւ Քրիստոս որդինն՝ կատարումն առ որդին։ Եւ տես՝ զի ամենայն ուրէք զհոգին սուրբ ընդ հօր աղերսեմք. զի ի հօրէ բղխէ։

Հարցումն.

Զփառաւորեալն ո՞վ է ասացեալ։

Պատասխանի.

Թովմաս առաքեալն ի թաղումն Տիրամօրն է ասացէալ. որպէս գրեալ է ի գիրս որ կանոնական լրմունք կոչի։ Նախ՝ զի առ որդին մարմնացեալ՝ եւ զգութ մօրն բարեխօս արկանեմք։ Դարձեալ մայրն ընդ որդւոյն պատուեմք։

Հարցումն.

Վասն է՞ր ի պատարագի ժամն ո՛չ ասեմք զփառաւորեալն։

Պատասխանի.

Նախ՝ զի պատարագն է խաչելութեան ժամն. եւ յայնժամ ոչ ասաց Յովսէփ։ Այլ յետ երկոտասան ամաց ի թաղումն կուսին ասացաւ։

Երկրորդ՝ զի պատարագն դէմ յանդիման լինիլ Քրիստոսի. եւ ո՛չ եմք կարօտ բարեխօսի։

Հարց. Վասն է՞ր զերեքսրբեանն որ է սուրբ՝ Աստուածն յառաւօտուն եւ յերեկոյին ժամն ի վերջքն երգեմք. եւ ի պատարագին ի սկիզբն։

Պատասխանի. Այսպէս ասէ մեծ իմաստասէրն եւ երկրորդ աւետարանիչն մեր եւ կաթողիկոսն Սուրբ Յոհան յօձնեայ թէ՝ պատարագին ժամն խորհուրդ խաչին Քրիստոսի. պարտ է զբանիւ պատուականն հիմն դնել. որ է երեքսրբեանն. ե զգործով պատուականն աւարտ ի վերայ բերել. որ է՛ սուրբ մարմին եւ արիւննն փրկչական։ Իսկ յառաւօտն եւ յերեկոյնն պատարագ ո՛չ մատչի. վան այն ամենայն աղօթից եւ պաշտմանց կատարումն եւ աւարտ զխաչէն ճառեմք. զի ճառ խաչին պատուական է առ Աստուած եւ առ մարդիկ. եւ փառք Քրիստոսի է խաչն եւ կատարումն ամենայն տնօրէնութեանցն։

Հարց. Վասն է՞ր ի վերջոյ զհայրմեր յերկինս աղօթեմք։

Պատասխանի. Որպէս ասացաք՝ վասն գերապատուութեան կատարումն եւ աւարտ ամենայն աղօթից զայն երգեմք։ Նախ՝ զի Քրիստոսիւ ծանեաք զհայր։ Եւ Դարձեալ՝ որպէս յետ ամենայն տնօրէնութեանցն ել առ հայր եւ պարգեւեաց զՀոգին Սուրբ։ Նոյնպէս յետ ամենայն խորհրդական աղօթից՝ առ հայր ամբառնամք եւ աղերսեմք զՀոգին Սուրբ բաշխել մեզ. զոր յետոյ քահանայն տայ ասելով՝ «օրհնեալք եղերուք իշնորհաց Սուրբ Հոգւոյն» որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Հարց. Քանի՞ է սուրբ Աստուածն ի բոլոր տարին։

Պատասխանի. Տասն է. ինն ի դէմս Քրիստոսի. եւ մինն ի Հոգին Սուրբ ի հոգէգալուստն։ Առաջին «որ յայտնեցար»։ աւետեաց, ծննդեան, մկրտութեան, եւ թլփատութեան, զայս ասա։

Երկրորդ «որ եկիր եւ գալոց ես»։ Քառասնօրեայ գալստեանն, եւ ծաղկազարդին, եւ բուն յինանց կիրակմտին զայս ասա։

Երրորդ «որ մատնեցար» ի մեծ ի ուրբաթի առաւօտին մէն ասի։ Չորրորդ «որ խաչեցար»։ յուրբաթի ճաշոյն ասա։

Հինգերորդ «որ թաղեցար» յուրբաթի երեկոյն, եւ յառաւօտն շաբաթուն մեծի։

Վեցերորդ «որ յարեար » ի մեծի շաբաթ երեկոյն, եւ յամենայն կիրակմտի եւ ի կիրակէ աւուր։

Եօթներորդ «որ համբարձար փառօք առ հայր»։

Ութներորդ «որ եկիր եւ հանգեայ յառաքեալսն»։

Իններորդ «որ եկիր, կամ երեւեցար ի թաբօր լերինն»։

Տասներորդ «որ եկիրր ի փոխումն մօր քոյ եւ կուսի»։

Արդ՝ այս քան են կարգալ սուրբ հարցքն։ Երւ որ՝ քան զայս աւելի ասեն, որպէս տնօրինեցար. կամ ընծայեցար. կամ քո Տէրութեամբդ. կամ որ եկիր ի Բեթանիա. կամ ի վերնատունն։ Սոքա աւելորդք եւ խո՛րթք են ի տգիտաց ասացեալ։ Իսկ որ ասեն՝ Հայր եւ Որդի եւ Սուրբ Հոգի. կամ թէ՝ Քրիստոս որ խաչեցար։ Սոքա Քաղկեդոոնին են. որք բաժանեն զբանն ի մարմնոյն. եւ զխաչեալն՝ մարդ սոսկ եւ տկար եւ մահկանացու խոստովանին։ Այլ զոր մեզ ուսուցին՝ Եփեսոսին է։ Զի սուրբ Աստուածն անդ հաստատեցաւ. որպէս եւ փառք ի բարձունքն. սկսեալ ի հրեշտակացն ի ծնունդն Քրիստոսի. եւ յերեք սուրբ ժողովնս եղեւ կատրարեալ։

Ի Փառք ի բարձունսն։

Զի այն որ ասէ՝ «փառք ի բարձունս Աստուծոյ, եւ յրկիր խաղաղութիւն, ի մարդիկ հաճութիւն». հրեշտակացն է ասացեալ երգ։ Եւ մինչ ի ժողովն Նիկոյ զայս ասացին։ Եւ անդ յաւուր կիրակէի յառաւօտին միաբան ի մի բարբառ յաւելին յերգս հրեշտակացն եւ զայս. «օրհնութիւնն քեզ ի բարձունս»։ Մինչեւ ցայն՝ «բարձրեալ ես դու միայն Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս»։ Եւ մինչ ի ժողովն Կոստանդնուպօլսի զայս ասացին։ Եւ անդ յաւելին ընդ դէմ հոգէմարտին զայս, «եւ Հոգիդ Սուրբ որ ի փառս Աստուած որ ընդ հօր ամէն»։

Մինչեւ ցայն՝ «օրհնեալ Տէր ուսո ինձ զարդարութիւնս քո»։ Ապա ի ժողովն Եփեսոսի վերստին հաստատեցին զփառք ի բարձունսն ի սաղմոսէն՝ յաւետարանէն՝ եւ ի մարգարէիցն զայս ինչ, «Տէր ապաւէն եղեր մեր յազգէ յազգ»։ Մինչեւ ցայն՝ «ծագեա զորմութիւնս քո որ ճանաչեն զքեզ Տէր»։ Ի Ն եւ Լ ամն կամ աւել ապա աւարտեցաւ։

Հարց. Վասն է՞ր զսուրբ Աստուածն բաց գլխով երգեմք։

Պատասխանի. Ո՛չ միայն զգլուխս բանամք, այլ եւ զձեռս համբառնամք ի վեր. որպէս եւ Յովսէփ ասաց։ Նոյնպէս ի հայրր մեր յերկինս։ Նոյնպէս եւ ի տեսս սրբութեանցն։ Այլ եւ յընթերցումն աւետարանին զգլուխնս բանամք։ Զի ի Դ տեղւոջս յայս՝ պարտ է ժողովրդեանն զգլուխս բանալ։ Իսկ քահանայն՝ յորժամ աղօթէ կամ պատարագէ։ Իսկ սարկաւագն՝ յորժամ քարոզէ կամ խնկարկէ կամ ընթեռնու։ Եւ այս է խորհուրդն. եթէ մեր ամենայն ինչ յատնի եւ բաց է ծածկագիտին։ Եւ դարձեալ թէ՝ այսպէս սուրբ ունիմք զմիտս եւ զհոգիս մեր։ Եւ դարձեալ՝ այսպէս էր Քրիստոս ի վերայ խաչին. եւ մեք բաց գլխով զձեռս տարածեալ զնորա նմանութիւնն բերեմք ի մեզ։ Բայց կին մարդոյ ո՛չ է պարտ բանալ զգլուխն. այլ առաւել ծածկեալ յեկեղեցւոջ։ Իսկ որ այժմ աբեղայք ո՛չ բանան զգլուխս յամենայն աղօթս, այս է պատճառն, զի աբեղութիւնն կրօնաւորութիւն է. եւ կրօնաւորին պարտ է զամենայնն զգայարանս ծածուկ պահել։ Այլ ի պատարագն պարտ է բանալ զգլուխս որ պատարագիչն է ամենայն ոք որ եւ իցէ. թէ քահանայ եւ թէ եպիսկոպոս եւ կամ այլ ոք։ Զի «որ ծածկեալ գլխով աղօթէ՝ յամօթ առնէ զգլուխն Քրիստոսի» ասէ Պօղոս կորընթացւոցն։

Եւ որ եպիսկոոպոսն զՄիթրն եւ զԵմիփորոնն եւ զմատանին զոր զգեցեալն էր ձեռնադրութեանն՝ հանէ յորժամ պատարագէ, այն է, որ հրամայեաց Աստուած Ահարօնի զգենուլ զպճղնաւորն եւ զվակասն եւ զխոյրն եւ զայլն, եւ ելանել առ ժողովուրդն։ Իսկ ի սրբութիւնն սրբոցն մեկանալ զայն եւ զգեստ սպասաւորի զգենուլ միայն սպիտակ կտաւի եւ խնկարկել անդ։

(Պրակ ԽԷ) Վասն Պաշտամանց եւ դասուց

Զի՞նչ է որ երկու դասք պաշտեն յեկեղեցիս.

Պատասխանի. Երկու դասք էին երգիչք ի տաճարին զոր կարգեաց Դաւիթ ընդ տիւ եւ ընդ գիշեր հանապազորդ պաշտօն Ի Դ ժամուց. որպէս յայտ է ի սաղմոսն Ասափայ եւ Կորխայ եւ այլոցն. որք դաս առ դաս երգէին զսաղմոսն Դաւիթ։ Նոյնպէս եւ յեկեղեցի կարգեցաւ։ Այլ եւ նշանակէ նախ զհրէայսն եւ զհեթանսս։ Դարձեալ զվերինն եւ զստորին պաշտօնեայս։ Այլ եւ այսպէս Բ որմունք լինելոց են ի հանդերձեալն. այսինքն է մին հրեշտակաց եւ միւսն մարդկան սրբոց յաւիտենից եւ փառաբանիչք։ Իսկ երբեմն համարձայնին երկու դասքն. որպէս ի փառք ի բարձունս եւ յայլ երգսն։ Նշանակէ այս զմիութիւն հրէից եւ հեթանոսաց ի մի հօտ եւ ի մի պաշտօն։ Դարձեալ՝ ի հանդերձեալն յորժամ խառնին հրեշտակք եւ մարդիկք ի լնուլ զտեղի անկելոց՝ կուսանաց սրբոց։ Իսկ կրկին ասել զշարականս. զի եմք հոգի եւ մարմին։ Իսկ երեքկինն ի դէմս Երրորդութեանն է։

Հարց. Վասն է՞ր երբեմն զփառքն եւ զայժմն ի միասին երգեմք. եւ երբեմն ոչ։

Պատասխանի. Կարգաւորր է զի ո՛ր դաս որ սկսան զերգն, նոյն աւարտէ փառօք. թէ այս՛ թէ այն։ Եւ այս է խորհուրդն, զի որ վաստակի յերգս՝ նա տացէ զփառս արժանապէս։ Եւ որ ամէն շարականի սկիզբն ի մարգարէից դնեմք, այս է պատճառն, զի զհինն եւ զնորս ի միասին խառնեմք։ Դարձեալ՝ զի զսկիզբն մարգարէքն եդին, ե առաքեալքն զշինուածն։ Այլ գիտելի է, թէ սաղմոսն շարականաց որ բաժան տուն է՝ զփառքն եւ զայժմ ի միասին երգեմք. որպէս զօրհնութիւն, հարցն, ողորմեայն, Տէր յերկնիցն։ Իսկ թէ նուազ է, որպէս մանկունքն ճաշուն, եւ համբարձին. որիշ ասեմք զփառքն եւ զայժմն։ Եւ այս է պատճառն, զի մի տան շարականի Դ տուն սաղմոսի պիտոյ է յերկու դասս. եւ մինն շարականն ԺԲ տամբ աւարտի։ Եւ որ սաղմոսն ընդ տուն է՝ կամ այլ նուազ, զփառքն եւ զայժմն վերջին տան շարականին տամք։ Նոյնդ է եւ մեծացուցուսցէին պատճառն։ Դարձեալ այլ իմն պատճառ. որոց շարականաց փառքն եւ այժմն ի միասին է, նոցա փառ կամ կցորդ գոյ զկնի, եւ որք որիշ են՝ նոցա կցորդ ո՛չ ասի։

Հարցումն։ Զամէն շարական կրկին ասեմք, վասն է՞ր զհարցն երեքկին ասեմք՝

Պատասխանի. Վասն զի հարցն երից մանկանցն է երգ։ Այլ եւ զերիս նահապետսն միջնորդ դնէ. այսինքն զԱբրահամ զԻսահակ եւ զՅեկոբ։ Եւ հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց մեր աղերսէ։ Եւ ի դէմս Երորդութեանն որպէս ասացաք։ Եւ գործատունն կրկին ասի. զի ամենայն արարածք կրկին են. այսինքն իմանալի եւ զգալի որք օրհնեն զարարիչն։ Նմանապէս եւ ամենայն շարական Գ տուն է, եւ հարցն Զ. զի վեցն կրկին Գ է. Այլ եւ վեց փոխ է սաղմոսն այն եւ վաթսուն տուն։ Նշանակէ զպատկերնն ոսկի Կ կանգուն երկայն եւ Զ լայն։

Դարձեալ վասն Շարականաց Հարցումն.

Զշարականս ո՞վ է ասացեալ։

Պատասխանի. Որք զծորանս հոգւոյն արբին եւ ի ժամանակս ժամանակս երգեցին եղանակաւ զերգս շարականաց՝ այսոքիկ են։

Նախ՝ մեծն մեսրոպ զկարգն ապաշխարութեան. եւ սուրբն Սահակ զաւագ շաբաթեանն։

Մովսէս Քերթօղն զծննդեանն, եւ զմեծացուսցէքն, եւ զՏեառն ընդ առաջին, եւ զփոխման առաջին պատկերն. Այլ եւ զկարգն յարութեան՝ սորա է ասացեալ մեծն Վարդան ի տեսութիւն անթառամ ծաղկին։ Իսկ այլք ասեն թէ Անանիա Շիրակունին է ասացեալ։ Եւ զպէնտակոստէին, եւ զվարդավառին, եւ զսուրբ Գրիրգորի, եւ զՅովհաննուն, եւ զմարգարէիցն, եւ զՎարդանանցն, եւ զառաքեալոցն, զթագաւորացն, եւ զԱնտօնին։ Զայս ամենայն ոմանք Անանիայի տան, եւ ոմանք Խորենացւոյն։

Զմեղաք յամենայնին, եւ զկարգ մեծ տօնիցն, Յոհան Օձնեցին։ ԶՀռիփսիմեանց անձինքն եւ զհարցն՝ Տէր Կումիտասն։ Եւ զանսկիզբն, Յոհան Մանդակունին։ Եւ այլք ասեն թէ Օձնեցին։ Զհանգստեանն, եւ զմարտիրոսացն, Պետրոս Գետադարձն։ Եւ զբազումս ի մանկտեացն։ Զխաչին եւ զեկեղեցոյ Սահակն որ գնաց ընդդէմ տաճկաց։

Զորս ըստ պատկերին, Գրիգոր Մագիստրոսն։ Զաւագ օրհնութիւնքն զեօթն ձայնիցն, Ստեփաննոս Սիւնեցին։ Եւ զվառին Ներսէս կլայեցին։ Այլ եւ զաղցից կիրակէիցն, եւ զնիւնուէացւոցն, եւ զծաղկազարդի հարցն, եւ զհոգւոյ գալստեան Դ պատկերն, եւ զվարդավառի Բ պատկերն, եւ զփոխման Բ պատկերն, հրեշտակապետացն, եւ զօթանասնիցն, զՂեւոնդեանցն, Զարգարէից դարձեալ հարցն, եւ զՅովնաննու դարձեալ հարցն, զնորա հրաշն, զնայեա սիրովն, զիքէն հայցեմքն զարեւագալին շարականերն, զօրհնեմք զքեզն, զայսօր անճառն, զարարչակներն, զԱստուածեղն, եւ յոմանց լուաք թէ զսուրբ Յակոբին այլ։ Զայս ամենայնն մեծնն Ներսէս է ասացեալ Կլայեցին։

Իսկ զայսօր յարեաւն, զնորոգեալ կղզիքն, եւ զթոռանցն, Ներսէս Լամբրօնացին։ Իսկ Զխորհուրդն անճառ, եւ զմեծահրաշն, Գրիգոր Վկայասէրն։ Իսկ զարեգականն. Գրիգոր Սկիւռացին. Զերգեցէքն, Տէր Յակոբ Կլայեցին. Եւ զոր նախ ի մացն, զ՚ի յանսահման ծովէն, եւ զթագմանչաց օրհնութիւն, եւ զսուրբ Սարգսի օհնութիւնն, Վարդան Վարդապետն։ Իսկ զՆերսէսին Մեծի, եւ զխոտաճարակացն, Յոհաննէս Պլուզն։

Եւ զՂեւոնդեանց մանկունքն դարձեալ, սարկաւագ վարդապետն որ ի հաղբատ։ Եւ զսրբութիւն սրբոցն խաչի, Ստեփաննոս Սիւնեցին։ Այսքան շարականս ընդուննելի է յեկեղեցի. եւ աւելին քան զայս՝ խոտելի է եւ անպիտան։

Մեկնութիւն Դժուարիմաց Շարականաց։

Հարցումն.

Զի՞նչ է ի Ե օր ծննդեանն Ովսաննայ ի բարձունս.

Պատասխանի.

Ի հինգերորդ օր արարչութեան ի խորհուրդ մկրտութեան ջրային կենդանիք եւ թռչունք յօդս ելին։ Եւ ի Ե դարն Մովսէսի եւ Սողոմոնի արարուածաքն. Այլ եւ կուսին փոխումն ի Ե շաբաթի։

Եւ ծնանիլն յիւր մօրէն։

Եւ զփրկիչն ի նոյն օրն ծնաւ։

Այլ եւ զընծայիլն ի տաճարն. յորում երգէին մանկունքն՝ Ովսաննայ. որպէս յողոգոմեանն։ Այս է՝ զի ի բանալ դրանն դղրդեցաւ քաղաքն Երուսաղէմ. եւ իւրաքանչիւրոք լոյս եւ հուր վառեալ՝ նմա նուիրէին զպաշտօնն իբր արարչի. եւ հարցանէին՝ զի՞նչ եւ ո՞վ է սա։ Եւ տեղեակքն ասէին, սա է որ ի մորենւոջն եւ ի ծովուն զսքանչելիսն արար։ Եւ նոքա ասեն, կեցոո եւ ապրեցո։ Հայր ի յորդանան բնութեամբ որդի իւր դաւանեաց. եւ մանկունքն ի քառասնօրէին եւ յողոգոմին.

Հարցումն.

Զի՞նչ է, չորեքկերպեան կենդանեացն զխորհուրդ քարոզեաց ամլորդին։

Պատասխանի. Չորեքկերպեան կենդանիքն է խաչն. եւ տեսեալն ի վերայ նորա՝ գառն որ բառնայ զմեղս աշխարհի։

Հարց։ Ծագեաց մեզ Տէր եղջիւր ի Դաւիթ։

Պատասխանի. Վասս Քրիստոսի ասէ որ եղեւ մեզ զօրութիւն՝ յազգէ Դաւիթ։ Այլ եւ իի մէնջ եւ աննման մեզ. զի Աստուած է բնութեամբ։

Հարց. Ոստաքանց եղէ ես որպէս զարմաւենի.

Պատասխանի. Զտարւոյն ոստն ջարդեն ի վերայ բնոյն. եւ որ աճէ զայն քանղեն եւ հիւսեն. Պտղակորոյս որպէս ձիթենի։ Զի ծողիկն դիւրաւ թափի յամէն փոքր պատճառէ. յանձրեւոյ եւ ի հողմոյ եւ ի սաստիկ որոտոյ, վասն այն պտուղն կորնչի։

Հարց. Անփակ գրով հաստատեալ.

Պատասխանի. զԱստուած ասեն. թէ քահանայապետի մատանւյն Աստուած անունն էր գրած. եւ հաստատեաց թէ Աստուած է. Այլ եւ էն եւ օն՝ անփակգիր է. որպէս այն «ես եմ Աստուած որէն» եւ բացարձակ։

Հարց. Հոլաթեւեան սերովբէն։

Պատասխանի. Հոլաթեւն եւ սաւառնեալ, արձակ եւ պարզ բոլորակաձեւն է։ Այլ ոմանք վեցթեւեան ասեն. Եւ քահանայքն հոլանեալ, որ է ժողովեալ եւ խորհեալ։ Իսկ հոլանի եւ անգօտի. գլխի բաց եւ գօտէլոյծն է.

Հարց. Ողջոյն տուր փողոցն։

Պատասխանի. Փողք են առաքեալքն։ Զի «ընդ Աստուած երկիր ել բարբառ նցա»։

Հարց. Ի հրաշարժի ի յաղբերէն։

Պատասխանի. Այսինքն ի հօրէ յառաջ բղխէ հոգին առ որդի. եւ նովաւ բաշխի մեզ։

Հարց. Ազիւսանման ակն պատուական

Պատասխանի. Տեսանէր ժողովուրդն ուր կայր Աստուած, եւ ընդ ոտիւքն իբր զգործած աղիւս շափիւղայ. որ է ակն պատուական եւ աղիւսն խաչաձեւ է։

Հարց. Դասք անմարմինք առէիցն

Պատասխանի. Հրեշտակք առին զէութիւն մշտնջենաւոր։

Հարց. Զորս ըստ պատկերի քում։

Պատասխանի. Գրիգոր Մագիստրոսն ի Տարօն եկեղեցի է շինեալ. եւ ծախիւք պատկեր բերեալ եւ անդ եդեալ։ Այլ եւ զքարինքն մարդաչափ ասեն։ Լուսաւորիչն Գրիգոր ի Հռօմայ գահիցն պատուեցաւ։ Եւ կենդանագիրն՝ պատկեր Տիրամօրն է.

Հարց. Ժողովէզ կարծեցեալ ճաճանչեն։

Պատասխանի. Նոյն զօրութիւն է ամենայնն խաչի. որպէս բազում ճառագայթք արեւուն. յորժամ առինքն ժողովէ եւ ծագէ, ամենայնն կարծիք լուծանին։

Հարց. Ընդդէմ աստեղաց կնքէր

Պատասխանի. Խաւարեցոյց կնքեալ, այսինքն վկայեաց եցոյց թէ ոչ են աստուածք։ Դարձեալ՝ յերկիւղէն կնքեաց եւ հաստատեաց։ Եւ դարձեալ զիւր հոգին աւանդելով կնքեաց զամենայնն հոգիսն ի ձեռն հօր։

Հարց. Անտրամադրելի տառիցն։

Պատասխանի. Զի առանց կոփելոյ էր առաջին տախտակն աստուածագիծ. կոյսն առանց սերման յղացաւ։ Եւ դարձեալ՝ զի այն անհաստատէր որպէս ստուէր. եւ դու իսկապէս։

Հարց։ Դուռն երկնից եւ ճանապարհ արքայութեան։

Պատասխանի. Զառաջաւոր պահքն ասէ դուռն երկնից եւ ճանապարհ արքայութեան։

(Պրակ ԽԸ) Վասն Ձայնից

Վասն է՞ր ընդ են ձայնք.

Պատասխանի.

Ամենայն եղանակք բարբառոց ի հինգ արամատին։ Նաեւ՝ ամենեւին արձայն. որպէս սեր տրամադրեալն ի խորհուրդս։ Երկրորդ՝ ամենեւին ձայն առանց բանի. որպէս գոչումն։ Երրորդ՝ որ բանն առաւել է քան զձայնն. որպէս երգ շարականաց։ Չորրորդ՝ ձայնն առաւել քան զբանն, որպէս ձայնաւոր երգք։ Հինգերորդ՝ որ հաւասար բանն եւ ձայնիւ ի լեզուն. որպէս բարբառ խօսից։ Այլ եւ ութն ձայնք Դ են ըստ չորից տարերց. այս է՝ առաջին, երկրորդ, երրորդ, չորրորդ։ Իսկ եւ Դ կողմունքնց որ լինի ընդ։

Այլ եւ Բ ստեղք. մինն աւագ կողմին. եւ միւսն վերջին։ Որ լինի Ժ ըստ Ժ մասանց արարածոց։ Եւ կատարեալ է Ժ թիւն։ Եւ մի ձայն է այլ ամենայն տեղք երգք։ Եւ ոմանք ասեն Ը ձայն վասն ութ ձայնաւոր գրոց. եւ ժ ձայն ըստ Ժ առոգանութեանց։ Եւ դարձեալ՝ ութ ձայն՝ ի խորհուրդ ութնն դարուց։ Եւ առաջին եւ վերջին, առաջին եւ վերջին գալստեանն։ Եւ Ժ, զի յաւելումն յինն դասս հրաշտակաց։ Եւ տասն մնասն, եւ Ժ քաղաքաց ի իշխել։ Եւ զի չորք են ձայնք բնականք ըստ չորից տարերց, ցուցցի հոգեպէս։ Առաջին՝ ձայն իմանալեաց։ Երկրորդ՝ բանական։ Երրորդ՝ զգայական։ Չորրորդ՝ նիւթական։

Կամ անդրադարձեալ ի ներքուստ։

Երկրի ձայն՝ տարերց։ Ջրոյն՝ կենդանեաց։

Օդոյն մարդոյ։ Հրոյն՝ հրեղինաց։

Դարձեալ տեսութիւն։

Առաջին ձայն՝ Աստուծոյ, ի ստեղծումն զմարդն ի հողոյ։

Երկրորդ՝ յօրէնսն ջրոյ։

Երրորդ՝ աւետարան հոգւոյ։ Չորրորդ՝ ի կատարածի ի հրոյ։

Եւ այլեւ։ Ադամայ ասաց յերկրէ։ Նոյի ջրով։ Մարգարէիցն ամպով։ Առաքելոցն հրով խօսեցաւ։

Դարձեալ՝ առաջին ձայնն ի յերկրէ ի ծնունդն մարմնով։

Երկրորդն ի մկրտիլն ջրով։ Երրորդն ի վերնատունն հոգւով։ Չորրորդն հրեղէն լեզուօք։ Եւ դարձեալ՝ վերջին յարութիւնն եւ լիճն հրոյ։ Ամպօք վերանալ. եւ փառք ընտրելոցն։ Այս է խորհուրդ չորս ձայնից։

Հարց. Ո՞րք գտին զձայնս.

Պատասխանի. Ասեն եթէ՝ Ստեփաննոս ոմն երաժիշտ զամենայն ձայնս գոյից բաժանեա ԻԶ. որք են, բառաչել, կառաչել, խխնչել, եւ այլն նմանապէս։ Եւ Ստեփաննոսս այս՝ արա գործիք ԻԶ որիշ. եւ նոքօք երգէր։ Իսկ Թիմգիանոս արար մի գործի եւ Ի Զ աղի։

Եւ յետ սորա Թովմաս երաժիշտ՝ այլակերպ յօրինէր գործի. որ յամենայն կենդանեաց ձայնս նովաւ երգէին։

Իսկ յետ սորա՝ Սինիգրէս արար զառաջին ձայնն, ի հիւսնականէ գտեալ արուեստից։

Եւ Փոկեղէդէս եղբայր նորա՝ արար զերկրորդ ձայնն ի դարբնականէ։ Ապա Սոփէկղիդէս եղբայր սոցա՝ եգիտ զերրորդ ձայնն ի հոսանաց. ապա Պապիանոս քեռորդի սոցա՝ արար զչորրորդ ձայնն ի ծփանաց ծովու։

Եւ ապա Քինոսփէնէս հմուտ ձայնից գազանաց եւ թռչնոց, զատուցանէ զկողմն առաջին ձայնին։ Ապա Աքիլեւս, զատուցանէ՝ զկողմն երկրորդ ձայնին որ կոչի աւագ կողմն։ Եւ զերրորդ ձայնիւ որ կոչի վառ։

Ապա Նոմինոս, զատոյց զկողմն չորրորդ ձայնին. որ է վերջին։

Բայց արքեղայոս դարձեալ մաքրեաց զամենայն ոոր ի ծովային կենդանեաց։

Եւ Թէոփիլեանք ոմանք կոչեցեալք, արարին զերկու ստեղունս ասացեալ. եւ այսպէս աւարտեցաւ Ժ ձայնքն։

Եւ զայսոսիկ հոգէխառնեաց Դաւիթ եւ ուսոյց երգեցողացն։ Ասափ եւ Դիթամ ցնծղայիւք երգէին։ Զաքարի Սիմա Ելիա Մովսէս տաւղօք երգէին։ Բանէաս Մանէոս եւ այլքն քնարօք երգէին։ Անանիաս Եղիազար փողովք երգէին։ Եւ ոմանք առանց գործեաց երգէին։ Առանց գործեացն երգ ասի. եւ գործեօքն սաղմոսարան։

Հարցումն։

Վասն է՞ր ձայն եւ քնար խառնէր Դաւիթ ի յերգս հոգւոյն։

Պատասխանի։

Նախ՝ զի մարդնն հոգի է եւ մարմին. ձայնիւ եւ ձեռօք երգէր. զերկու մատունս ի մի լծակցեալ յօրհնութիւնն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ զի սատանայագիւտ էր քնար եւ տաւիղ, ի գացուցանել զմարդիկ։ Խառնեաց զնոսա ի բանս հոգւոյն, զի իւր սրովն խոցեսցէ զինքն եւ հալածեսցէ որպէս ի Սաւուղայ։ Երրորդ՝ զի քաղցր ձայնիւ հեշտացեալ մարդիկ՝ զանխլաբար ուսցին զհոգւոյն բանս։ Չորրորդ՝ զի մասունք արարածոց ձայն ունին եւ բան չունին, զի ընծայեսցեն Աստուծոյ. եւ մարդս գլուխ է արարածոց. վասն որոյ խառնէ զձայնս նոցա ի բանս իւր եւ մատուցանէ Աստուծոյ։ Հինգերորդ՝ յաղագս ջերմսիրոյն առ Աստուած՝ ո՛չ բաւական համարեցաւ միայն լեզուաւ երգել Աստուծոյ. այլ արար գործի տասն աղի. զի տասն մատամբն որպէս խօսս նուագեսցէ Աստուծոյ։ Դարձեալ նոցա կրկին աղի. իսկ մերն բան եւ ձայն. եւ հոգի եւ մարմին։ Չորք աղին չորեքին նիւթն, եւ Դ առաքինութիւնք։

Եօթն աղին՝ Է զգայարանս. եւ եօթն փոփոխմունք եօթնից դարուցն. եւ զօրութիւնք հոգւոյ։ Տասն աղին Ժ զգայութիւնքն հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ Ժ մասունք արարածոց ընդ բան օրինացն։

Վասն Ձայնից Փոփոխելոց Հարց.

Զձայնն որպէս գիտենամք թէ ո՞ր դասուն է։

Պատասխանի. Յորժամ թիւն առաջին լինի որ է Ֆարտ, առաջին ձայնն աջ դասուն է, եւ կողմն ահեակ։ Եւ յորժամ թիւն երկրորդ լինի որ է ջուխտ, առաջին ձայնն ահեակ դասուն է, եւ կողմն աջ։ Եւ է աջ դասն աւազանին կողմն եւ խորհրդանոցին։

Հարցումն.

Վասն է՞ր ի բուն բարեկենդանն զձայնն ի վերջ փոխեմք։

Պատասխանի. Զի մեծ զատիկ կիրակէն առաջի ձայն լիցի. որ զյարութեան ունի զխորհուրդ։ Դարձեալ՝ ունի զխորհուրդ անկմանն Ադամայ որ վերջին խօսեցաւ Աստուած եւ եհան ի դրախտէն։ Եւ մեք արտաքսիմք յեկեղեցոյ։ Այլ եւ ունի զխորհուրդ վերջին աւուրն որ կատարած է աշխարհի։

Շարական Վարել Հարց.

Զշարականն որպէս քաղեմք։

Պատասխանի.

Նախ ըստ աւուրց. Երկրորդ՝ համանմանութեան։

Երրորդ՝ ըստ կարգի։

Եւ նախ ըստ աւուրց տօնից, որպէս մեծն Ներսէս ասացեալ է զերգն։ Եւ այսպէս ի պահոց թագաւորքն նշանակի։

Ի կիրակէն յարութեան. Երկու շաբաթի օրն հրեշտակաց. Երեք շաբաթի օրն մարգարէից։ Չորեքշաբաթի օրն աւետաց։ Հինգշաբաթի օրն առաքելոց։ Ուրբաթ խաչի։ Շաբաթ մեծամեծ տօն սրբոց. որք են ի հանգիստն երկնից. զի շաբաթն հանգիստ լսի։ Եւ այս է պատճառն, զի կիրակին Տէրունի թարգմանի. եւ օր է ստեղծման աշխարհի, եւ յարութեանն Քրիստոսի. եւ միւսանգամ գալստեանն։ Վասն որոյ տէրունի է տօնել միշտ։ Եւ խաչի շարական ասեմք։ Զի յարութեանն փառք՝ խաչն ցուցաւ։ Այլ եւ հանգստեանն ասեմք. նշանակ առ հասարակ յարութեանն. ննջեցելոցն մեր մաղթանք։

Իսկ Բ շաբաթին հրեշտակաց. զի յառաջնում աւուրն ընդ լուսոյն ստեղծան։ Այլ երկրորդ են լոյսք յետ արարչին. եւ առաջին քան զմարդիկ. վաս որոյ յերկրորդ օրն յռաջին զամենայն նոցա տօնեմք։ Եւ յերեք շաբաթին ըստ կարգի՝ մարգարէիցն եւ Յոհաննու. որ միջնորդ է օրինաց եւ շնորհաց։ Եւ ի չորեք շաբաթի աւետեաց եւ ծննդեան։ Եւ ի Ե շաբաթին՝ որ վկայք են Քրիստոսի։ Եւ յեկեղեցւոյ յառաքելոցն շինեալ։ Ուրբաթ խաչի եւ ննջեցելոց։ Եւ շաբաթն տօն մեծ որպէս ասացաք։ Այս ըստ տօնի աւուրց։

Երկրորդն ըստ համանմանութեանց. Եւ Է համանմանքն կրկին։ Նախ որպէս ձայնիւ եղանակաւ նման միմեանց. որպէս զողորմեալքն առ նոյն. եւ զՏէր յերկնիցն առ նոյն։

Երկրորդ ըստ կարգի. եւ է կարգն կրկին. կամ յառաջնոյն ի վերջն ընթանալ կարգաւ. կամ ի վերջնոյն յառաջքն։

Եւ դարձեալ որպէս։ Նախ ասել աւետեաց, եւ ապա ծննդեան. եւ գալստեան. եւ խաչի. եւ յարութեան. եւ համբարձման. եւ հոգւոյ գալստեան. եւ վարդավառի. եւ փոխման։ Թէ Տէրունի իցէ Տօն, այսպէս կարգն։ Իսկ թէ սրբոց։ Նախ մարգարէից. եւ ապա առաքելոց. եւ հայրապետաց։ Եւ Մարիրոսաց։ Իսկ մեծացուսցէքն, եւ խաչի, եւ հանգստեան, հանապազորդք են. զի միշտ բարեխօսք են։

Հարցումն.

Նախ աստուածածի պարտ է ասել շարական. թէ խաչի։

Պատասխանի. Երկոքեանն են ընտրելի։ Եւ այս է խորհուրդն։ Զի նախ ծնաւ, եւ ապա խաչեցաւ։ Եւ ծննդեամբն ազատեցաւ նախամայրն որ նախ մեղաւ։ Եւ խաչիւն նախահայրն որ զկնի։ Այլ սուրբն Ստեփանոս սիւնաց, եւ մեծն Ներսէս, վասն պատուոյ՝ նախ զխաչի տուն են ասացեալ, եւ ապա զԱստուածածնին։ Եւ նախապատուութիւնս այս յայտ է յերից։ Նախ՝ զի յաղօթս զկոյսն սուրբ բարեխօս մաղթեմք. եւ զխաչն սուրբ՝ պահապան. Երկրորդ Թ ամիս. եւ ի խաչն յաւիտեանս յաւիտենից։ Երրորդ, եւ նոյն ինքն Տիրամայրն՝ խաչին երկիր պագանէր միշտ։

Այս քան առ այս։

(Պրակ ԽԹ) Վասն ընթերցման Գրոց

Զգիրս որպէս է ընթեռնլի յեկեղեցի։

Պատասխանի. Զաւետարանն յառաջին ձայնն. եւ զառաքեալն յերկրորդ. եւ զմարգարէսն ի չորրորդ ձայնս է ընթեռնլի. եւ ներբողեանն ի վերջին ձայնն։ Այլ եւ կարդացողին պարտ է նմանեցուցանել զիւր խօսքն ասողին գրոց։ Նաեւ պատճառին. թէ խրատական է. թէ աւաղական. թէ սպառնական. թէ ողոքական. թէ ըղձական. եւ այլ այսպիսիք։

Հարց. Զի՞նչ է որ նախ զմարգարէս, եւ ապա զառաքեալս, եւ ապա զաւետարան ընթեռնումք։

Պատասխանի. Ասեմք նախ՝ թէ մարգարէքն իբր յառաջասաց՝ պատմեցին զմարդեղութիւն բանին եւ զփրկութիւն մարդկան։ Իսկ առաքեալքն իբր ականատեսք վկայեցին։ Եւ յառաջ է ասելն քան զվկայելն։ Դարձեալ՝ մարգարէքն ի հեռուստտեսին. եւ առաքեալքն մերձ զբանն մարմնացեալ։ Վասն այն եւ տեղեաւ փոխեմք. զմարգարէսն ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ զառաքեալսն մերձ բեմին ընթեռնումք։ Դարձեալ՝ մարգարէքն սերմանեցին. եւ առաքեալքն հնձեցին։ Դարձեալ՝ մարգարէքն ասացին. եւ առաքեալքն կատարեցին։ Դարձեալ՝ նախ զօրինակն, եւ ապա զճշմարտութիւնն ուսանիմք աստ, եւ ապա անդ անընդմիջաբար ի Տեառնէ։ «զի եղիցին ուսեալք յԱստուծոյ» ասէ.

Հարց. Զի՞նչ է նախ սաղմոսն եւ ապա մարգարէ կամ առաքեալ։

Պատասխանի. Յետ Մովսիսի Դաւիթ է առաջին մարգարէ. եւ նմա սաղմոսն էր ի տաճարին. եւ ապա այլցն զկնի. Զնոյն կարգ եւ այժմ ունի եկեղեցի։

Դարձեալ՝ Դաւիթ աստուածահայր կոչի. վասն որոյ նախ հրաւիրէ զայլս ի մեծարանս եւ վկայս որդւոյ իւրոյ։ Իսկ կցորդ եւ սկիզբն, այն մին տունն է խորհրդաւոր ըստ պատշաճի աւուրն։ Եւ բոլոր սաղմոսն՝ այն մին տանն համաձայնք եւ վկայք. վասն այն ասի սաղմոս կցորդ։ Այլ եւ այս գիտելի, զի սաղմոսն յարաժամ երգի. յառաւօտն, ի ճաշոյն, եւ յերեկոյն։ Այլ եւ յամենայն խորհուրդս. այսինքն ի կնքելն, եւ ի պատարագելն, ի կարգն, ի պսակն, եւ այլն։ Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախ՝ զի սաղմոսն երգ լսի եւ ի հինքն յամենայն ժամ զսա երգէին ի տաճարին. եւ զայլ մարգարէմն ի ի շաբաթն ընթեռնութիւնն, վասն այն միշտ սա երգի յեկեղեցի։ Երկրորդ, սա զամենայն գրելոց զօրութիւնս յիքն ունի. զի սուրբ գիրք կամ զառաջինսն պատմեն. որպէս Մովսէսին. կամ զվերջինսն կան խաճառեն. որպէս Եսայեայն եւ այլոցն։ Իսկ սաղմոսն զամենայն յինքն ունի. զանցելոյն զներկայիս եւ զապագային. վասն որոյ թէ ոք սրբութեանմբ երգէ՝ լցցի շնորհօք հոգւոյն սրբոյ։ Երրորդ, աստուածահայր կոչեցաւ, պարտ է առաւել զինչս հօրն ծախել ի տունս եկեղեցւոյ։ Իսկ քեզ վայելէն, զարարչութեանն ունի խորհուրդ. այլ եւ զտնօրէնութեանն եւ զկատարածին։ Վասն որոյ ի կիրակէի երգեմք։

Նմանապէս եւ զԵսայի միշտ ի կիրակէս ընթեռնումք. վասն զի ի մէջ մարգարէիցն աստուածաբան կոչեցաւ. զի առաւել քան զայլս զբոլոր տնօրէնութիւնն Քրիստոսի խօսեցաւ. զծնունդն. զխաչն. եւ զայլն ամենայնի։ Եւ կիրակէն տօն է տէրունի։ Այլ եւ յարութիւնն կատարումն է անօրէնութեանցն. վասն այն զԵսայի ընթեռնումք։

Նոյնպէս եւ Պօղոս հրէից եւ հեթանոսաց վարդապետ։ Այլ եւ բոլոր ամենայն տնօրէնութեանցն պատմօղ. վասն այն յամենայն օր ի տօնս, ի պահս, եւ յատիս, ի շաբաթս, եւ ի կիրակէ, զնա ընթեռնումք։

Վասն Աւետարանին Հարցումն.

Զի՞նչ է աւետարանին, Ո՜րթի.

եւ մոմ վառեմք. եւ բուրվառ շարժեմք։

Պատասխանի. Ի խորհուրդ օրինացն. յորժամ էջ Տէր ի Սինա, փող եւ որոտ, հուր եւ ծուխ եւ այլն։ Եւ Մովսէսիւ խօսեցաւ զօրէնս։ Նոյնպէս եւ աստ փոխանակ որոտմանն։ Ո՜րթի բարձրաձայն. որ է յառաջ մատիք։ Որպէս ժողովուրդն գնաց մերձ ի լեառնն, եւ մեզ պարտ է յոտաց կալ եւ յառաջ գնալ եւ լսել։ Եւ ձայն բուրվառին՝ որպէս փողքն։ Եւ ղամպարն վառեալ՝ հուրն։ Եւ խունկն ծուխն։ Եւ գրակալք եւ բեմն, լեառն Սինա անմատոյց բազմաց։ Ընթերցօղ սարկաւագն, որ է հրաշտակն միջնորդ. կամ Մովսէս որ պամեաց զօրէնսն Աստուծոյ. որպէս ասէր ժողովուրն, «խօսեսցի ընդ մեզ Մովսէս եւ մի Աստուած»։ Յայս միտս սարկաւագն նախ առաջի քահանային ընթեռնու իբր ի նմանէ ուսեալ. եւ ապա դառնայ առ ժողովուրդն։ Եւ ի վճարմանն ասեմք, փա՜ռք քեզ Աստուած։ Որպէս ժողովուրդն ասաց եւ երկրպագին, նոյնպէս եւ մեք երկիրպագանեմք եւ համբուրեմք զաւետարանն. իբր թէ ընկալաք եւ հնազանդեցաք մարմնով. կամ միացաք ընդ քեզ հոգւով։ Կամ որպէս յետ յարութեանն Պետրոս նախ ետես զՔրիստոս, եւ նա աւետեաց այլ առաքելոցն։ Նոյնպէս եւ մինն այն ի մէնջ համբուրէ զաւետարանն, եւ մեզ աւետիս տայ խոնարհմամբ գլխոյն։

Վասն Ալէլուին Հարց.

Զի՞նչ է ալէլուն նախ քան զաւետարանն։

Պատասխանի. Ալէլուն է հրեշտակացն երգ. որք աւետարւորք եղեն գալստեան բանին։

Դարձեալ՝ ի յեբրայեցի լեզուն «ալ, » ասէ թէ՝ գայ յայտնսցի։ «Էլ, » Աստուած։ «ուիայ, » օրհնեցէք եւ գովեցէք զկենդանին Աստուած։

Իսկ սաղմոս տունն է երգ մարդկան. այսինքն է զի հրեշտակք եւ մարդիկ միաբանեալ օրհնեմք զԱստուած փրկիչն մեր որ խօսի ընդ մեզ։ Ուստի յայտ է՝ զի ուր եւ ալէլու ասեմք, սաղմոս տուն գոյ ընդ նմա։

Հարց. Զի՞նչ է յայլ լեզուաց Ովսաննայ. Պռօսխումէ. եւ այլն։

Պատասխանի. Ովսաննայ՝ ի յեբրայեցւոցն ի մերս փրկութիւն լսի։ Եւ Պռօսխումէն յունաց է. որ է ի վեր նայեցէք։ Օթէօսն՝ Աստուած թարգմանի. նշանակութիւն է Գ ազգ գրոյն ի վերայ խաչին։ Եբրայեցի. Յունաց. եւ Դաղմատ։ Վասն որոյ ի պատարագն յիշատակի եբրայեցին եւ յունացն։ Եւ փոխանակ դաղմատին է իւրաքանչիւր լեզու որ պատարագէ։ Այլ եւ Թ Տէր ողորմեայն ի պատարագն. եւ Թ երեք սրբեանն, ի խորհուրդ Թ դասուց վերնական յերիս երրեակս որոշեալ։ Նմանապէս եւ քշոցն՝ վեցթեւեան սերովբէքն։ Որ եւ Մովսէս նկարեաց զքերովբէսն հովանի ունել ի վերայ քաւութեանն։ Իսկ թէ զի՞նչ է յորժամ վերնծայի խորհուրդն պաշտմամբ եւ հնչմամբ ժամահարաց։ Այն է՝ յորժամ Դաւիթ զտապանակ ուխտին հանէր յԵրուսաղէմ, Է դաս պարուց որք են քահանայից դասք. եւ սրինկ. եւ փողք. եւ քնար. եւ այլն։ Եւ ինքն Դաւիթ հանդերձեալ եւ հոլանեալ երգէր զտաւիղն որպէս սարկաւագունք. եւ բերէր ի խորանն հանգուցանէր. որպէս ցուցաւ յառաջագոյն յերկրորդ թագաւորութեանց ԺԴ համարն։

(Պրակ Ծ) Վասն բուրվառին

Զի՞նչ է բուրվառին խորհուրդ.

Պատասխանի.

Բազում ինչ է. Նախ՝ որպէս ասեն ոմանք՝ Բուրվառն նշանակէ զմարդկութիւնն Քրիստոսի, եւ հուրն զաստուածութիւն։ Ծխումն զբուրումն հոգւոյն սրբոյ։

Երեք չուանքն՝ Գ գոյացութիւնն։ Վերին ագոյցն միութիւնն։ Եւ զանկակքն առաքեալքն։ Այլ եւ պատկերք քորոզչացն։ Եւ Ադամայ՝ ներգոյի սկիզբն։ Դարձեալ՝ բուրվառն է կոյսն Մարիամ. եւ հուր աստուածութիւնն ի նմա բնակեալ. իսկ խունկն մերձեալ ի հուրն եւ զհոտն բուրեալ՝ է մարմինն միաւորեալ ընդ բանին եւ զհոտ անոյշ բուրեալ աշխարհի։ Երեք չուանն՝ եռակի պատիւն նորա։ Որ է կոյս՝ եւ մայր՝ եւ ծնօղ Աստուծոյ։ Եւ ընդ ոլորտս հնչեցաւ առաքելոցն քարոզութեամբ։ Դարձեալ՝ սիրտք մեր բուրվառ է. եւ աղօթքն խունկ. եւ հուրն ջերմ սէրն նիւթ բուրվառին։ Ոսկի է հաւատն ի մեզ։ Արծաթ՝ մաքուր վարքն. Պղինձ հնչօղ ձայնն ի յերգս Աստուծոյ պարապեալ։ Եւ երկաթ՝ բանն որ կոտորէ զախտ ստորադասեալ։ Երեք չուանն յեռեալ ի միմեանս մակդարձապէս, եւ չորեքնիւթեայ բնութիւնս մեր ի տարերց խառնել. կամ շնչոյ մարմնոյ եւ հոգւոյ խառնումն։ Վերին ագոյցն իմացականն հոգի. եւ ներքին կառոյցն մարմնոյս բնութիւն։ Ըմբռնելիքն ի վերին ծայրքն՝ է յիշողականն ի մեզ։ Եւ բոլորն զկատարեալ ընթացս եմեր առ Աստուած ուղղեալ։ Զոր առեալ ի ձեռս միշտ մատուցանեմք Աստուծոյ։ Դարձեալ՝ նշանակէ զբոլոր արարածս։ Զերկինս եւ զերկիր. եւ այլն որպէս ասացաւ։

Այսքան առ այս։

Ի Գրակալն Հարցումն։

Զի՞նչ նշանակէ գրակալն։

Պատասխանի.

Նախ՝ գրակալն նշանակէ զՄովսէս. որ ընկեալ զպատգամն Աստուծոյ՝ խօսէր առ ժողովուրդն։ Եւ ծածկոյթն՝ զքօղ օրինացն։ Դարձեալ՝ ցուցանէ զմարգարէս եւ կառաքեալս. եւ ի գլուխ նոցա երեւեալ բանն Աստուծոյ եւ խօսեալ։ Դարձեալ ի վախճանի ի միջոյ առաքելոց եւ մարգարէից խօսեալ եւ դատեալ։

Իսկ մի տախտակն յերկուս բաժանեալ եւ հնգիւք փակեալ. որ է կրկին տախտակն Մովսէսի. յանձնառական եւ հրաժարական օրինօքն միաւորեալ։

Դարձեալ՝ մի տախտակն է՛ մի եւ նոյն քարոզութիւնն աքելական ի չորեք ծագեան տիեզերս տարածեալ։ Որ եւ զանազան նկարքն՝ զանազան շնորհաց հոգւոյն նշանակք։

Դարձեալ՝ նշանակ խաչին. եւ Քրիստոս ի վերայ նորա խաչիւն քարոզեալ.

Այլ եւ դարձեալ նշանակէ զաստիճանաւորս ի խոնարհ քան զքահանայս. վասն որոյ նոքա միշտ մերձին գրակալին յորժամ ընթեռնուն։

Դարձեալ, նշանակէ զժողովուրդն Աստուծոյ. յորոց ունկն ընթերցեալ լինին միշտ բանք աստուածայինք. հնգիւք զգայութեամբք հոգւոյ եւ մարմնոյ առ միմեանս յեռեալք։ Յայս միտս այլ ազգք միշտ ի վերայ գրակալին զգիրս. զի արժան է միշտ ուսանիլ։

Դարձեալ՝ ի դատաստանի յորժամ դպրութիւնք բանին, որք աստ ի ձախմէ մարմնոյ՝ փոխեսցին յաջմէ, որք յաջմէ յահեկէ։

Տասներորդ, եւ աստի ընտրեալքն յաջմէ, եւ խոտելիքն ի ձախմէ միշտ նշանակին։

Այս քան առ այս։

Վասն Տօնից Հարցումն.

Զի՞նչ է նախատօնակն որ յերեկոյն սուրբ զգեստիւ խաչիւ եւ աւետարանաւ եւ լոյս վառեալ համաձայն պաշտեմք։

Պատասխանի.

Որպէս ի գալ թագաւորին նախ կարապետք երւ աւետաւորք մտանեն. եւ քաղաքացիքն նախ զարդարեն զինքեանս եւ զփողոցն եւ կան պատրաստ։ Այսպէս հոգեւոր սակաւ ինչ այսօր ուրախանամք եւ պատրաստեմք զմեզ։

Դարձեալ՝ կրկին է տօն. մինն տէրունական, եւ միւսն հասարակ սրբոց։ Արդ՝ ի տօնս Տէրունականս նախատօնակ առնեմք յերեկոյս. եւ ի վաղիւն զկատարեալ տօնն։ Այս է խորհուրդն. զի երեկոյս նշանակէ զկեանս զայս որ տնօրէնութեամբ փրկչին սակաւ ինչ տեսօղ եղաք հաւատով։ Իսկ վաղն որ է կատարեալ տօն, նշանակէ զհանդերձելն որ դէմ յանդիման տեսանելոց եմք զնա։ Վասն որոյ զսրբութիւն զխաչն եւ զաւետարանս ի դուրս բերեմք. զի պատմօղ եւ կատարումն են տնօրէնութեանցն Քրիստոսի։ Եւ նոյն ինքն Քրիստոս երեւի մեզ ի խաչն եւ յաւետարանն։ Եւ զմեզ ի լոյս էած, նշանակեն վառեալ մոմեղէնքն։ Եւ զմեզ հաշտեցոյց ընդ Աստուծոյ, եւ միաւորեաց զերկինս եւ զերկիր, զհրէայս եւ զհեթանոսս. նշանակէ համաձայն պաշտելն. Եւ ապա ի գիշերին դնին սրբութիւնքն ի վերայ բազմոցին մինչեւ յառաւօտն անշարժապէս որպէս ասացաք։

Իսկ հասարակ սրբոցն նախատօնակ ո՛չ է այսօր։ Այլ տօն նոցա է վաղն ի մէջ գիշերոյ ի վեր։

Եւ այս է խորհուրդն. զի որքան են սուրբք ի յերկրի կենդանի, ո՛չ տօնեմք նոցա մինչ ի հանդէս նահատակութեան են. այլ յետ մահուն եւ յարութեանն առնուն զկատարեալ փառս։ Վասն որոյ ի մէջ գիշերոյ ի վեր սկսան տօն նահատակութեան նոցա։ Իսկ գլխաւորագոյն սրբոցն, որպէս յաւագ տօներն եւ յայլս, որ առնեմք նախատօնակ որպէս ի տօնս տէրունականս։ Զի առաջակայք եղեն Քրիստսի, աթոռակիցք եւ զինաւորք նորա. վասն որոյ յերեկոյս տօնեմք զտօն կատարման ելից նոցա ի յերկրէ։ Եւ վաղն զտօն պսակաց եւ փառաց նոցա։ Որք առին զճապատիկն աստ. եւ զբիւրապատիկն ի հանդերձեալն։ Վասն որոյ յերեկոյն նոյնպէս զսրբութիւնսն արտաքս բերեսք որոց ցանկացան եւ ելին յաշխարհէս եւ ի լոյս են բնակեալ։ Եւ համագումար յոգիս անդրանկաց կատարելոց։

Վասն որոյ վառեալ մոմեղինիւ ի միասին համաձայն պաշտեմք։

(Պրակ ԾԱ) Վասն Շաբաթի Տօնից

Վասն է՞ր ի շաբաթի օր տօնեմք սրբոցն։

Պատասխանի. Վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ զի ի շաբաթի սկսաւ հանգիստն եւ երանութիւն սրբոցն. յաւուր որում հանգաւ Աստուած ի գործոց։ Զի ի Զ օրն արար զժամանակաւոր եւ զապականացու աշխարհս, եւ ի Է օրն սկսաւ զիմանալի աշխարհն որ սրբոցն է հանգիստ։ Եւ զայս աշխարհս արար ի Լ օրն եւ դադարեաց։ Եւ զայն աշխարհն տեսութեամբ եւ իմացմամբ միշտ յաւիտեան. անվախճան պատրաստէ զհանգիստ եւ զերանութիւն նոցա։ Եւ տես թէ ո՞ր քան որպիսի անիմանալի եւ անճառելի երանութիւն է սրբոցն. զոր միշտ եւ յաւիտեան պատրաստէ եւ կազմէ Աստուած։ Այն է որ ասէ առաքեալն, «զոր ակն ո՛չ ետես, եւ ունկն ո՛չ լուաւ զոր պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց»։

Երկրորդ, զի ի սմա հանգեաւ Աստուած ի գործոց իւրոց ի բարութիւնն։ Զի որպէս Աստուած ի գործոց իւրոց հանգուցեալ է, նոյնպէս եւ սուրբքն ի գործոց իւրեանց հանգչին։ Եւ որպէս բարին է հանգուցեալ Աստուած, նոյնպէս եւ բարի գործքն մեր հանգիստ է Աստուծոյ եւ մեզ։

Երրորդ՝ զշաբաթս հանգիստ կոչեաց Աստուած. եւ օրէնս եդ որ հանգչէր մարդ ի մարմնական գործոց յաւուրս եւ ի շաբաթս, յամիսս եւ ի տարիս. որ նշանակէր զհանգիստ եւ զվարս սրբոցն։

Չորրորդ՝ լրումն օրինաց Քրիստոսի եղեւ մարմնովն։ Նոյնպէս եւ ի շաբաթի օրս հանգեաւ ի չարչարանաց ուր բաթուն եւ եդաւ ի գերեզմանի։ Նոյնպէս եւ սուրբքն՝ Քրիստոսի չարչարակիցք եղեն. եւ զպակասութիւն չարչարնացն Քրիստոսի ի մարմինս իւրեանց կրեցին. վասն որոյ տէրն Քրիստոսի մարմնով ի գերեզմանի հանգեաւ. եւ սուրբքն հոգւով առ Աստուած յերկինս։

Հինգերորդ, որպէս յետ Զ աւուր լինի շաբաթ եւ հանգիստ, նոյնպէս եւ սուրբքն ակնունին յետ Զ դարուց վճարման կենցաղոյս ժառանգեալ զհանգիստն յաւիտենական. որպէս ասէ առաքեալն՝ «փութացարուք մտանել ի հանգիստն. որում նուազեցին հրէայքն եւ ո՛չ մտին»։ ըստ այնմ «երդուայ ի բարկութեան իմում թէ մտցեն ի հանգիստ իմ». այսինքն է անհաւատքն եւ ուրացօղքն եւ չար հաւատացեալքն։

Վեցերորդ՝ յետ ուրբաթուն չարչարանաց՝ ի շաբաթի օր տօնեմք սրբոցն. որք տեսին զՔրիստոս չարչարեալ, եւ չարչարակից եղեն նմա. զի եւ փառաց ընդ նմա հաղորդեսցին. որպէս ասէ առաքեալն, «եթէ չարչարանացն կցո՛րդ եմք, եւ փառացն հաղորդ լինելոց եմք»։

Եօթներորդ՝ շաբաթի օր տօնեմք սրբոցն եւ պատարագ մատչի ըստ Նիկիական կանոնին. նշանակէ զհանգիստ ապաշխարողաց. որք յուրբաթի յանցեալք ընդ Ադամայ. ի շաբաթի հանգչիմք ընդ Քրիստոսի։ Այսու մտօք եւ Տէր մեր զհարուածեալսն ի յուրբաթու՝ բժշկէր ի շաբաթու.

Ութներորդ՝ որպէս յետ շաբաթուց կիրակէն փոխի։ Նոյնպէս եւ սուրբք որ այժմ են ի հանգիստ՝ ի կիրակէ գալստեանն ի կատարեալ փառս եւ ի հանգիստ մշտնջենաւոր փոխին. ի հանգչելոյ ի հանգիստ. ի փառաց ի փառս. Զի որպէս ի մէջ շաբաթուն եւ ի կիրակէին այլ միջոց օր չկայ։ Նոյնպէս եւ հոգւոցն ելեալ ի մարմնոց՝ այլ միջոց եւ արգելումն կամ խափան պսակացն չկայ։ Զի մերձ յինքեանս եւ յինքեան տեսանեն զփառս եւ զհանգիստ։ Եւ թէ հարցանել ոք, այժմ ի յո՞ր հանգիստ են որ փոխին։ Ասեմք թէ՝ այժմ ի հանգիստ գործոցն են, եւ յայնժաեմ փոխին ի հանգիստ փառաց եւ պսակաց։ Զի որպէս Աստուած ի գործոց իւրոց հանգչի. նոյնպէս եւ սուրբքն ամենայն ի գործոց իւրեանց հանգչին եւ փառաւորին եւ սպասեն գալստեանն Քրիստոսի եւ հատուցման վարձուցն։ Որպէս ասէ մարգարէն «քազ սպասեն արդարքն»։

Եւ առաքեալն ասէ, «կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն զոր հատուցանէ Տէր արդար դատաւորն»։ Զի այժմ յուսով լցեալ ունին ի հոգիս իւրեանց զփառս եւ զպայծառութիւն գործոցն։ Այն է որ տուաւ նոցա արկանելիս սպիտակս. այսինքն զպայծառութիւն գորոցն եւ զանմեղութիւն հոգւոյն զոր ընկալան ի շնորհացն Քրիստոսի։ Եւ ասացաւ նոցա հանգչիլ. մինչեւ լցցին ծառայակրիցք եւ ընկերք նոցա։ Յաղագս որոյ ի շաբաթի աւուր տօնեմք մեծամեծ սրբոց.

Վասն Ութօրից Հարցումն։

Վասն է՞ր ութօրէք միայն ծննդեանն է եւ յարութեանն առանց պահոց չորեք շաբաթի եւ ուրբաթի։

Պատասխանի.

Ասեմք թէ՝ ծննդեան պահքն Ը օրէ. զշաբաթն եւ զկիրակէ պահեաց. վասն որոյ զուրբաթ եւ զչորեք շաբաթ լուծանէ այնմ փոխանակ. Նոյնդ է պատճառ եւ վասն յիսներեկին. զի յաղուհացն զշաբաթ եւ զկիրակէ պահեաց. նա փոխան այնմ զուրբաթ եւ զչորեքշաբաթ լուծանէ։ Եւ որ յինանցն պահէ մինչ ի համբարձումն, ընդդէմ է կանոնաց հարցն եւ աւետարանին որ ասէ մինչ փեսայն ընդ նոսա է՝ չէ պարտ մանկանց սուգ ունել։ Իսկ յորժաեմ վերասցի, յայնժամ պահեսցեն յաւուրսն յայնոսիկ»։

Հարցումն.

Քանի՞ են ութօրեայ տօնք ի բոլոր տարին։

Պատասխանի.

Այժմ ի մերս եղեղեցի Ժ են։ Առաջին եւ երկրորդ՝ ծննդեան եւ մկրտութեանն. զոր իմաստին տօնեմք ըստ կանոնաց սուրբ հարցն եւ Տեառն եղբօրն Յակոբայ։ Երրորդն գալստեան. թէպէտ յայլ եւ այլ աւուրս. որպէս քառասնօրեայն, եւ յաւանակաւն, եւ յինանց կիրակմտիցն։

Չորրորդ չարչարանացն ի մեծի աւագ շաբաթին։ Հինգերորդ յարութեանն եօթնիցս Է։ Վեցերորդ համբարձման Տեառն յերկինս։ Եօթներորդ հոգւոյն գալստեան. որպէս ասացաւ պատճառն ի վերոյ ի ԻԱ գլուխն, ԾԱ համարն։

Ութներորդ փոխմանն.

Իններորդ եկեղեցւոյ։

Տասներորդ խաչի Դ տօնն. զոր ի սուրբ խաչին է. եւ երեւմանն. եւ վարագայ խաչին. եւ խաչգիւտն։ Նոյնպէս աշխարհամատրանն եւ եկեղեցւոյ տօնն ի կիրակէ։ Տապանակին եւ շողակաթին։ Եւ Դ օր սուրբ խաչին կարգն։ Այսոքիկ են մեզ Ընդ օրեայ տօնք։

Հարցումն.

Քանի՞ են փոփոխմունք ժամատեղաց կարգաց ի բոլոր տարին։

Պատասխանի։ Այժմ ի յեկեղեցիս մեր Ժ երեւին մեզ։ Այսինքն երեքն ի մին շաբաթն. որ է Պահոց, Մարտիրոսաց, եւ Կիրակէն այլաձեւ կարգ. Առաջաւորացն։ Աղուհացից. եւ Յինանցն կարգ։ Երկոքին ճրագալոյցքն. որ լինի Ը։ Մին ի տօնս տօրունականս։ Եւ խաչի եւ եկեղեցւոյ կարգ։

Այս քան առ այս։

(Պրակ ԾԲ) Այժմ վասն Պահոց

Տարին քանի՞ օր պահք է։

Պատասխանի.

Որչափ ուտիք է, նոյնչափ պահք է։ Զի հոգի եւ մարմին եմք. ուտիքն է մարմնոյ, եւ պահքն հոգւոյ հեշտալի։ Վասն որոյ կարգեցին առաքեալքն եւ հարքն՝ ՃՁ օր պահք. եւ նոյն չափ ուտիք։ Զի Կ օր ուրբաթ եւ չորեք շաբաթի եւ Գ քառասունք պատք է ի բոլոր տարին։ Այս առաքեալադիր է։

Իսկ հայարապետքն բաժանեցին զերկու քառասունսն ի շաբաթապահս։ Եւ է այժմ ԺԷ շաբաթապահք. եւ թիւ վաթսնիցս Թ շաբաթ. որ լինի ԻԶ շաբաթ պահք ի տարին։ Եւ նոյն քան ուտիք. սակաւ ինչ աւելի կամ նուազ։

Դարձեալ, Ժ շաբաթ պահոց այն է՝ որ մեծն Ներսէս կանոնեաց յամենայն ամսամուտս պահել շաբաթ մի։ Զոր որ այժմ պահեմք Ժ շաբաթ Ժ ամսեան. Եւ Գ ամիս աղուհացք է յիսունք.

Հարց. Պահք օրն վասն է՞ր ոչ տօնեմք։

Պատասխանի. Տօնն ուրախութիւն է. որպէսի հոգւոյ՝ նոյնպէս եւ մարմնոյ։ Վասն որոյ յորժամ տօնեմք հոգւով՝ ուրախանամք մարմնով։ Իսկ պահքն սուգ է եւ ապաշխարութիւն վասն յանցանաց նախաստեղիցն. որպէս չորեք շաբաթն վասն Եւայի, եւ ուրբաթն վասն Ադամայ. եւ այլ պահք ամենայնի վասն ներգործեալ մեղաց մերոց։ Դարձեալ՝ որ քան եմք ի պահքն ընդ ապաշխարութեամբ եմք եւ ո՛չ եմք արժանի տօնել սրբոց. այլ յորժամ ապաշխարութեամբ քաւեմք՝ տօնեմք. եթէ տէրունական եւ եթէ սուրբք։

Հարցումն։ Վասն է՞ր ասեմք պահք սուրբ Սարգիս եւ սուրբ Գրիգորի եւ սուրբ յակոբայ եւ այլոց։

Պատասխանի.

Ամենայն պահքն Աստուծոյ եւ ո՛չ մարդոյ. այլ զպահքն այսպիսի անուամբ ճանաչեմք։ Որպէս յաղուհացս զառաջին շաբաթն Թէոդորոսի կոչեմք. եւ զմիւսն Ղազարու. կամ այլ ինչ։ Զի յաւարտումն պահոցն՝ նոցա տօնեմք. վասն որոյ պահքն յանուն նոցա կոչի։ Եւ դարձեալ յորժամ պահեցաք զշաբաթն, յաւարտումն զնոսա միջնորդ աղաչեմք. զի նոցա բարեխօսութեամբն ընկալցի զպահքն մեր.

Վասն Առաջաւոր Պահոցն

Հարցումն։

Վասն է՞ր առաջաւորաց պահքն առանց ընթերցուածոցն է։

Պատասխանի։

Զի այն պահքն յառաջ քան զգիրս եւ քան զմարգարէս ի նա խահարցն եդաւ։ Զի յորժամ ելին ի դրախտէն՝ Ե օր անսուաղ պահեցին։ Եւ նոյնպէս նինուէացիքն Գ օր պահեցին. եւ երրկուքն՝ չորեք շաբաթ եւ ուրբաթ։

Եւ յորժամ մերն լուսաւորիչ ել ի վիրապէն, Ե օր պահք կարգեաց եւ ապա բժշկեաց ի հարուածոյն. եւ վասն այն առաջաւոր եւ առաջապահք կոչի եւ առանց գրոյ։ Եւ դարձեալ՝ առաջաւոր կոչի, զի սա է առաջին շաբաթ մեծի պահոց աղուհացիցն. եւ աստի մինչ ի զատիկն Հ օր է. որպէս յառաջն ունէին ամենայն ազգք քրիստոնէից. եւ դեռեւս պահէ ազգն ղպտի եւ հապաշի։ Եւ յորժամ յետոյ սուրբ հարքն զմիջին երկոքին շաբաթս բարեկենդանացուցին, մնաց շաբաթս այս անփոխ եւ առաջաւոր պահք եւ մուտ աղուհացից պահք եւ պահոցն։

Հարց. Վասն է՞ր յաղուհացս հանգստեան ո՛չ ասեմք։

Պատասխանի. Զի ընդ ապաշխարութեամբ եմք վասն յանցանաց մեր, ո՛չ կարեմք այլոց բարեխօսել. որ եւ յայտ է ի փակելոյ դրանց եկեղեցւոյ։ Զի արտաքս եմք որպէս Ադամ ի դրախտէն՝ եւ ի սուգ մտեալ։ Նոյնդ է պատճառն որ պատարագ ո՛չ մատուցանեմք. զի անարժան եմք։ Եւ յեկեղեցիս ո՛չ մտանեմք։

Իսկ ի շաբաթն եւ ի կիրակէն պատարագ մատչի.

Զի յաջն զսոսա լուծանէին որք յառաջաւորացն ի վեր պահէին Հ օր։ Այլ ի ժողովն Նիկիոյ քարաղեցաւ պահք, բայց պատարագ մատչիլ։ Որ եւ այժմ ոմանք յազգէ ասորւոց եւ յունաց՝ զշաբաթ եւ զկիրակէ միայն լութանեն ձկամբ։

Հարցումն։

Վասն է՞ր ազգն Ֆռանկաց զերկու օր պահոցն լուծանէ։

Պատասխանի։

Սուտ են բնաւ եւ մոլորումն է նոցա այն եւ անօրէնութիւն։ Զսկիզբն պահոցն մեծի՝ կիրակէն է. ալյ վասն յարութեանն Քրիստոսի բուն բարեկենդան կարգեցաւ, եւ փոխեցաւ յերկու շաբաթի օրն։ Եւ զայս ունին սկիզբն եւ հիմն պահոց ամենայն ազգ քրիստոնէից զոր նոքա լուծանեն։

Եւ զայս դնեն պատճառ թէ՝ ի ժամանակս ինչ՝ զօրք հեծելոց նոցա ո՛չ հասին ի բարեկենդանն. եւ պապ նոցա հրամայեաց զերկու օրն ուտել։ Եւ այս որովայնամոլ ազգին անօրէն օրէնք կարգեցաւ։

Եւ թէ ոք ասիցէ, Տէր ամենակալն ի չորեքշաբաթի մտանէ։ Ասեմք թէ՝ ի յաղուհացնսն կրկին կարգ է. այսպինքն մեծ եւ փոքր։ Զմեծ կարգն է կանոնեալ Տեառն եղբայրն Յակոբոս որ զընթերցուածն կարգեաց։ եւ է սկիզբն ի չորեք շաբաթի, եւ աւարտն ի յուրբաթի։ Եւ զփոքր կարգն մեծն Կիւրեղ Երուսաղէմի հայրապետն. է սկիզբն Բ շաբաթի, եւ աւարտն Ի Ե շաբաթի։ Վասն այն Տէր ամենակալն ի մեծ կարգն սկսանի։ Ապա պարտ է քազ ի փոքր կարգն ուտել զամենայն աւուրս եւ զմեծն պահել։ Եւ թէ ոք ասիցէ, Խ օր է պահոց, զի Խ օր պահեաց Քրիստոս եւ կիրակէն ո՛չ է ի համարս։ Ասեմք թէ՝ Քրիստոս Խ օր պահեաց, եւ Խ օր է մինչ ի Ղազարու տօնն։ Եւ աւագ շաբաթ չարչարանացն Քրիստոսի՝ է ընդ քառասունս կարգեալ, որ լինի յիսնեակ ըստ առաքելական կանոնին։ Եւ այլ եւս, յոր ժամ զշաբաթ եւ զկիրակէ արտաքոյ թուեմք որ պատարագ մատչի, Ե օր առաջաւորն ըստ աղուհացիցն համարեալ՝ լինի Խ օր։ Ապա թէ ոչ՝ ԼԵ օր է։ Որպէս գանձակեցին գրէ ընթերցուածոց մեկնիչն։

Դարձեալ՝ Մովսէս Զ օր արտաքոյ ամպոյն եւ հրոյն եկաց եւ ապա ի ներքս մտեալ՝ Խ օրաւարտեաց ընդ Աստուած խօսելով։ Նոյնպէս եւ առաջին շաբաթն պահոց՝ մեզ մուտէ Խ աւուրցն. վասն որոյ թեթեւ է ընթերցուածովք։ Եւ եւս՝ Եղիայի եւ Մովսէսի քառասնիցն, սկիզբն է առաջին շաբաթն. եւ կատարումն տօնն Ղազարու։ Իսկ Տեառն մերոյ քառասունիցն սկիզբն է երկրորդ շաբաթն, եւ կատարումն չարչարանք մեծի ուրբաթուն։ Վասն ի թագաւորութեանցն սկսան ընթերցուածն. որպէս յայտ է ի մեկնութիւն նորին։ Եւ այսպէս բազում են խորհուրդ քառասնորդացն։ եւ ըստ խորհրդոցն պահքն ո՛չ լուծանի։ Եւ թէ կիրակէն ո՛չ է պահք որպէս զերկու աւուրքն լուծանեն, նոյնպէս եւ զ կիրակէն լոյծ. Եւ ոչ միայն լուծանեն զսկիզբն մեծի պահոցն, այլ եւ զամենայն չորեք շաբաթս որյառաքելոցն է կանոնեալ, լութանեն ի բոլոր տարին, եւ լինին ընդ անիծիւք նոցին։ Եւ զի ճշմարիտ պահք է չորեքշաբաթն որպէս ուրբաթն յայտ է նախ, լի առաքելական է աւանդ. որպէս ի հինքն զերկու շաբաթի եւ զհինգ շաբաթի պահէին. Ըստ որում որ ասէ՝ «պահեմ երկիցս ի շաբաթու»։ Եւ ի նորա՝ ի չորեքշաբաթ եւ յուրբաթ փոխեցին առաքեալքն։ Որպէս յայտ է յառաքելական կանոնս. նաեւ ի Նիկիականն։

Երկրորդ, զի մեծ ճգնաւորն Բենետիքտոս որ է յազգէ նոցա՝ ասէ, «պահելի է զչորեքշաբաթի օրն մինչեւ ցինն ժամն»։ Երկրորդ, զի ասէ սուրբն Եւագրիոս, թէ «պահեա զօր չորեք շաբթի եւ ուրբաթի յամենայն շաբաթս»։ Չորրորդ յայտնի եւ հաստատաուն, որ ամենայն ազգ քրիստոնէից պահեն զչորեք շաբաթն եւ զուրբաթն վասն խաչելութեանն որ սուգ է եւ պահք։ Հինգերորդ, կանոնս եդեալ է եւ հաստատեալ ի Նիկիոյն ի Բարսղին՝ ի յեփրեմին՝ եւ յայլոցն, «եթէ ոք յանգէտս եկեր ի մսոյ յաւուր չորեքշաբաթի կամ ուրբաթի, Գ շաբաթս պահեսցէ սրբութեամբ. եւ Ժ գան արբցէ. եւ տրօք տնանկաց ապա հաղորդեսցի»։ Իսկ թէ արհամարհելով զառաքելական կանոնս լուծցեն զչորեք շաբաթ եւ զուրբաթ, Գ ամ ապաշխարեսցեն. կրկին Խ գան արբցեն. եւ Լ դրամ տուգանս տացեն յեկեղեցին։ Եւ օրն յորում պղծեցաւ, սրբութեամբ պահեսցէ զնա մինչ ցմահ իւր. եւ ապա հաղորդեսցի։ Եւ թէ ազատ ոք է եւ ո՛չ կարէ ապաշխարել, Ծ դրամ յեկեղեցին տացէ. եւ Լ դրամ յաղքատս. եւ ապա հաղորդեսցի։ Իսկ թէ քահանայ ոք հանդիպի ի նոյն չարիս, մի պաշտեսցէ զքահանայութիւնն. այլ Է ամ ապաշխարեսցէ. եւ ապա հրամանաւ եպիսկոպոսին պաշտեսցէ զքահանայութիւնն»։

Ապա այս է կանոնք վասն պահոց չորեք շաբաթի եւ ուրբաթի։ Եւ որ ոք ո՛չ պահէ որպէս ազգն Ֆռանկաց, ընդ անիծիւք է յառաքեալական եւ հայրապետական կանոնաց։

(Պրակ ԾԳ) Դարձեալ վասն Պահոց

Ուստի՞ ունիմք վկայութիւն վասն պահոց։

Պատասխանի. Խորհուրդ պահոց նախ ի դրախտին եդաւ մարդոյն. յամենայնէ ուտել եւ ի միոյն չուտել։

Դարձեալ՝ Ենովքայ չուտելն ի պտղոյ զամենայն ժամանակս իւր զերկու հարիւր ամ։ Եւ դարձեալ՝ Նոյ եւ ամենայն կենդանիքն ի տապանն կացին զբոլոր մի ամ եւ ոչ ինչ կերին. որպէս մանուկն յարգանդի։

Վասն Քառասնիցն։

Իսկ վասն քառասնից պահոց, Նախ Մովսէս պահեաց կրկին Խ ի լերինն. եւ յԵսու ընդ նմա։ Զի ո՛չ եկեր եւ ո՛չ էարբ զքառասուն տիւ եւ զ Խ գիշեր։

Այլ եւ Եղիա պահեաց։

Դարձեալ, խը քաղաքն ապաստանի, նշանակէ զմեծ պահքն խը օր։ Դարձեալ, գ յիսնեակն՝ գ քաղաք ապաստանաց ի քանանացւոց երկրին։ Դարձեալ՝ գ տաղաւարն՝ որպէս ասաց Պետրոս, գուշակէ զերեք յիսունս։ Մին զՔրիստոսին. որ է աղուհացքն։ Եւ մին զՄովսիսին. որ է վարդավառին։

Եւ մին զԵղիային. որ է ծննդեան քառասունքն։

Վասն Պահոց Շաբաթու։

Իսկ շաբաթապահքն բազում ունի նշանակ։ Նախ արարչութեանն շաբաթ՝ էր սրբութիւն եւ պահք մինչեւ ստեղծաւ Ադամ եւ ելոյծ զպահքն։ Երկրորդ, յետ ելիցն ի դրախտէն ե օր սուգ պահեաց անսուաղ. մինչեւ ի հրեշտակէն յուսադրեցաւ եւ էառ կերակուր։ Երրորդ, եօթնօրեայ ժողովիլ կենդանեացն առ դուռն տապանին անսուաղ մինչեւ տեղեաց անձրեւն։ Եւ է Է կենդանիք սուրբք։ Չորրորդ, է աւուր բաղարջակերքն ի յելսն Եգիպտոսի։

Հինգերորդ, է օրեայ սրբութիւնք բորոտացն եւ կալ արտաքոյ բանակին՝ ի պիղծ մերձեցեալք։

Վեցերորդ՝ զ քաղաքն ապաստանի առանձին։ Եօթներորդ, զ զ դնելն զհացն առաջավուր ըստ շաբաթուց։ Ութերորդ, է է ածել զգառինսն պատարագ ի տօնսն։ Իններորդ, շաբաթուց շաբաթն զոր՝ հրամայեաց պահել։ Տասներորդ, ե օր քաւութեան տօնն։

Այլ եւ է օր տաղաւարահացն նշանակէ զսրբութիւն պահոց շաբաթոյս. որովք լինիմք տաղաւար եւ բնակարան Աստուծոյ։ Այս օրինակն։

Իսկ ճշմարտութիւնն ի մեզ, վասն ե զգայարանացս սրբութեան. որով մեղանչեմք՝ սրբիմք պահօք եւ ապա տօնեմք սրբոցն ի բարեխօս մեզ։

Վասն Չորեքշաբաթու եւ Ուրբաթ։

Իսկ զչորեքշաբաթն եւ զուրբաթն առանձին պահել, Նախ այն է՝ որ հրամայէր Մովսէս պղծոցն լուանալ զմարմինն եւ ողողել զհանդերձն եւ արաքոյ կալ մինչեւ յերեկոյ, Երկրորդ, որ ասաց փարիսեցին՝ «պահեմ երկիցս ի շաբաթու». որ էր նոցա բ շաբաթին եւ ե շաբաթին։ Եւ մեզ դ շաբաթին եւ ուրբաթին։ Երրորդ, չորեքշաբաթն ի խորհուրդ խաբէութեան եւ այի. յորում ասաց օձն ուտել ի պտղոյն։ Եւ ուրբաթն՝ զի անդամ եկեր ի պտղոյն, եւ մեք պահեմք զնոսա։

Չորրորդ, ի խորհուրդ կուսին որում աւետեաց հրեշտակն զփրկութիւն մեր. վասնոյ պահեմք զչորեքշաբաթն։ Եւ ուրբաթն խաչելութեան Քրիստոսի զի կցորդեսցուք խաչին։ Հինգերորդ, ըստ անուանն. զչորեքշաբաթն պահեմք, զի ի չորիցս չարաց պահպանեալ լիցուք. զոր նշանակէ դ թիւն։ Եւ ուրբաթն սուգ եւ բօթ լսի՝ պահելի է։

Վեցերորդ, ըստ թուոյն. զի չորեքնիւթեայ բնութեամբ մեղանչեմք, պահեմք զչորեքշաբաթն. եւ վեցիւք շարժմամբ ի մեղս ընթանամք, պահեմք զուրբաթն։ Եօթներորդ, ի դէմս հոգւոյ եւ մարմնոյ մերոյ սրբութեամբ պահեմք երկու ի շաբաթուն։

Ութերորդ, զի ունիմք բ առաքինութիւն. այսինքն տեսական եւ գործական։ Վասն տեսականին սրբեմք զչորեքշաբաթն. եւ վասն ներգործականին զուրբաթն։ Որով սրբասէր լեալ հասցուք առ ճշմարիտն եւ առ բարին ի ձեռն Աստուծոյ։ Իններորդ, ընկալաք կրկին օրէնս հին եւ նոր. վասն որոյ բ աւուրս սրբութեամբ պահեմք։

Տասներորդ, բ են բնականաց տեսակ. մինս տարրական. եւ միւսն գերաշխարհիկ ի վերոյ քան զհինգերորդ էութիւնս երկնից. բարեխօս դնելով զնոսա զչորեք շաբաթս եւ զուրբաթս պահեմք։

Հարցումն

Յինանցն ընդէ՞ր ոչ պահեմք. ո՛չ ուրբաթ եւ ո՛չ Դ շաբաթի։

Պատասխան

Նախ՝ որպէս աղուհացքն զշաբաթ եւ զկիրակի պահել ետ. որպէս ասացաւ իվերոյ։ Երկրորդ, զի Ծ օր պահեցաք վասն հոգւոյն. եւ Ծ օր ուտեմք վասն մարմնոյն։

Երրորդ, աղուհացքն՝ այսմ կենաց խորհուրդ, որ եմք ի սուգ վասն մեղաց։ Եւ յինունքն յարութեան խորհուրդ. զի ո՛չ է սուգ եւ ո՛չ տրտմութիւն եւ ոչ ցաւք։

Չորրորդ, զի մանկունք եմք առագաստի եւ փեսայն Քրիստոս ընդ մեզէ, ո՛չ պահեմք սուգ մինչ վերասցի եւ ապա պահեմք. որպէս աւտեարանն ասէ։ Վասնորոյ յետ համբարձմանն պահելի է զԴ շաբաթ եւ զուրբաթ։ Եւ կամ զինն օր մինչ ի հոգւոյ գալուստն։ Այս քան վասն աղօթից եւ Կարգաց եկեղեցւոյ եւ Պահոց։

Իսկ վասն ողորմութեան ասացաւ ի վերոյ Լ գլուխն յառաջին համարն։

(Պրակ ԾԴ) Վասն Կերակրոյ եւ Սեղանոյ

Զի՞նչ է օրհնութիւն սեղանոյն։

Պատասխան

Բազում է խորհուրդն։ Նախ՝ որպէս ասէ մարգարէն՝ «աչք ամենեցուն ի քեզ յուսան»։ այսինքն ի քէն խնդրէն։ Նոյնպէս եւ մեք խնդրեմք աղօթիւք։

Որպէս եւ մանկունք նախ խնդրեն եւ ապա ծնօղքն կերակրեն։

Երկրորդ, զի աղօթք՝ հոգւոյն է՛ կերակուր, եւ հացն մարմնոյն, նախ պա՛րտ է զհոգին կերակրել եւ ապա զմարմինն։

Երրորդ, զայս ի Քրիստոսէ ուսաք. զի գոհացաւ ի հօրէ եւ ապա բաշխեաց զգարեղէն նկանակսն եւ աճեաց։ Այսպէս օրհնութիւնն Աստուծոյ առատութիւն է ամենայն կերակրոց։

Չորրորդ, զի բաժանեսցի կերակուր մեր ի յանասնոց. որք խըճողեն զորովայնս իւրեանց առանց օրհնութեան։ Իսկ քրիստոնէիցս օրհնութեամբ է եւ շնորհօք։

Հինգերորդ, քրիստոնէից մարմինք սրբութեամբ տաճար են Աստուծոյ, յոր պիղծ ոչ ինչ մտանէ։ Նոյնպէս զսուրբ կերակուրն դարձեալ սրբելի է անուամբն Աստուծոյ. զի թէ աղտեղութիւն ինչ լինի խառնեալ արտաքուստ ի կալ կամ ի հնձան, սրբեսցին խղճմտանք մեր։

Վեցերորդ, ընդ կերակուր եւ ըմպելիս մեր՝ դեւն որ թշնամի է մեր բազում վնասս խառնէ. որպէս նոքա որ զդեղ մահու խառնեն. վասն որոյ նշանաւ խաչին կնքեմք զնոսա, զի փախիցեն դեքն։

Հարցումն

Զի՞նչէ որ յետ կերակրոյն դարձեալ կրկին օրհնեմք։

Պատասխան

Եւ զայս ուսաք ի Քրիստոսէ. որ ի վերնատունն յետ ընթրեացն օրհնեցին եւ ելին ի լեառն ձիթենեաց։ Նոյնպէս եւ մեք յետ սեղանոյն օրհնեմք զաստուած։

Նախ՝ զի կրկին պարգեւս ետ մեզ. այսինքն հոգեւոր եւ մարմնաւոր. վասն որոյ կրկին օրհնեմք։ Երկրորդ, զի կրկին եմք մարդ. այսինքն հոգի եեւ մարմին. պարտիմք կրկնակի օրհնեալ զարարիչն։ Եւ ոմանք երեքկին օրհնեն. ի սկիզբն, ի մէջն, եւ յետ կերակրոյն։ Զի յերից եմք գոյացեալ մարդ. հոգի եւ մարմին եւ միիտք։ Եւ ոմանք ըստ իւրաքանչիւր պատառոյ զմահն ի միտ ածեն եւ զդատաստանն. կամ ա ա տուն սաղմոս ասեն, զի պարկեշտութեամբ լիցի կերակուրն, եւ միշտ անպարապ լիցին աղօթից։

Երրորդ, զի կրկին օրհնեմք, առաջին օրհնութիւն խնդրելն է, եւ վերջինն գոհանալն։ Որպէս աղքատք նախ խնդրեն. եւ յորժամ առնուն՝ գոհանան։ Նոյնպէս եւ մեք առնեմք։ Զի գոհութիւն կրկին զօրութիւն ունի. նախ զառեալ պարգեւսն հատուցանէ. եւ ապա դարձեալ պարտական առնէ։

Եւ որպէս ասացաւ ի վերոյ լերան գլուխն, խդ համարն։

Չորրորդն, զի բազում աշխատօղք գոն կերակրոցն եւ ըմպելեացն, պարտ է վասն ամենեցուն աղօթել եւ զպարտս նոցա վճարել։

Վասն Աղուհաց Կտրելոյն Հարցումն։

Զի՞նչ է աղուհաց կտրելն։

Պատառ։

Եւ զայս ի Քրիստոսէ ուսաք։ զի այսպէս խաչանման բեկանէր զհացն երկոքին ձեռօքն։

Եւ յետ յարութեանն այն սովորութեամբն ծանեան զնա։ ըստայնմ, «ետ ծանօթս նոցա ի բեկանել հացին»։ Եւ զայս սովորեցաք քրիստոնէից ազգս. զի երկուքն բաժանեն զմի հացն. եւ դարձեալ հատանեն ի ձեռս իւրեանց որ լինի խաչ։ Եւ ա՛յս է խորհուրդն։ Նախ՝ զի այսու խաչին Քրիստոսի հաղորդեսցուք. եւ սուրբ հացին զոր ի վերնատունն բաժանեաց։ Երկրորդ, զի ուսցուք այսպէս զամենայն ինչս մեր հաղորդել ի պէտս կարօտելոց. եւ զմիմեանս մեծարել եւ պատուել սիրով։ Երրորդ, զի այսպէս հաղորդ լինիմք վերիին սեղանոյն որ է արքայութիւնն երկնից։ Վասն այն ընդ քրիստոնէից պարտէ՝ բաժանեալ զհացն. որք հաղորդ եմք մարմնոյն Քրիստոսի եւ բաժանորդք արքայութեանն երկնից։

Վասն Օրհնութեանն Գինւոյ Հարց։

Զի՞նչ է յորժամ գինի ըմպեմք, օրհնեմք եւ շնորհակալեմք միմեանց. եւ յայլ կերակուրս եւ ըմպելիս ոչ առնեմք նոյնպէս։

Պատասխան։

Նոյնպէս զայս ի Քրիստոսէ ունիմք քրիստոնեայքս։ Որ ի հարսանիսն զջուրն ի գինի փոխեաց եւ օրհնեաց։ Այլ եւ ի վերնատունն զբաժակն օրհնեաց։ Վասն որոյ ըմպելի եղեւ քրիստոնէիցս եւ օրհնութեան բաժակ։ Եւ յորժամ ըմպեմք։ զնոյն օրհնութիւնն Քրիստոսի յիշատակեմք։ Եւ զայս այլ ազգք ո՛չ ունին. այլ ի մէնջ են սովորեալ։ Վասն այն ասէ սուրբն եւ ագրիոս առ միայնակեացս թէ «գինի ամենեւին մի՛ ըմպիցես»։ Եւ դառնայ առ աշխարհականս ասելով, » ապա թէ ըմպիցես, զարարիչն օրհնեսցես»։ Այս է զստեղծիչն որ արար յոչ էից։ Այլ եւ զարարիչ օրհնութեան գինւոյն զՏէր մեր Յիսուս Քրիստոս։

Եւ ա՛յս է խորհուրդն։ Նախ՝ զի բաժանիցուք յայնցանէ որք զգինի մեղաց ըմպեն. եւ վասն մեղաց արբենան եւ շռայլին։

Այլ մեք զբաժակ օրհնութեան ճաշակեմք զչափաւորն։ Եւ ոչ զանչափն որ է մեղաց՝ եւ արբեցութիւն։ Վասն այն նախքան զըմպելն օրհնեմք. եւ յետ ըմպելոյն դարձեալ շնորհակալեմք. զի մի՛ լիցի այն ի մեղս կամ ի մահ։

Երկրորդ, զի այսպէս հաղորդիցուք երկնաւոր գինւոյն. որ է՛ իմաստութիւնն Աստուծոյ։ Ըստ որում, «ուտիցէք եւ ըմպիցէք ի սեղան հօր իմոյ» ասէ Տէր մեր։

Հարցումն

Զի՞նչ է որ յըմպելն զգինին՝ թափեն յանուն մեռելին։

Պատասխան

Հեթանոսաց սովորութիւն էր որ զինչս մեռելոյն ընդ նմա դնէին ի գերեզմանն. եւ յետոյ զբաժին նոցա ի վերայ լնուին։ Նոյնպէս ի տունս եւ ի դուրս յորժամ յիշէին։ Զայս սովորութեամբ առնեն զոր չէ՛ պարտ. զի յուսահատութեան է նշան եւ հեթանոսաց գործ։

Այլ բաժին ննջեցելոց Քրիստոնէից արքայութիւնն է եւ կեանքն Քրիստոս։

Հարց

Զի՞ինչ է որ ի մէճլիսն յանկարծ ժամ մի լռեն։

Պատ Յորժամ ըզ սարսափելի գլուխն Յովհաննու Մկրտչին՝ բերին ի մէջ բազմականացն Հերովդէի, ամենեքեան սարսեցին եւ լռեցին։ Եւ այս նշանակութիւն մնաց ամենայն ուրէք։

Հարց

Զի՞նչ նշանակէ բաժանել զբաժակն ըստ կարգի։

Պատասխան

Նախ՝ զի հաւասարութիւն ունիմք առ միմեանս. այլ եւ կարգ. որ է՛ առաջին միջին եւ վերջին. Եւ դարձեալ՝ ի յարքայութիւն երկնից այսպէս ըստ իւրաքանչիւր չափու եւ արժանեաց կարգաւորապէս պարգեւէ Աստուած զիմաստութիւնն։ եւ ո՛չ անկարգ. կամ զրկելով. կամ աղաչելով։ Իսկ մատռւակն յոտն կացեալ, նշանակէ՛ զծառայն ի գործ սպասու։ Իսկ Տէրքն բազմեալ ի հանգիստ վայելման։

Եւ դարձեալ որպէս ասէ Տէր, «բազմեցուցից զձեզ ի սեղան հօր

իմոյ եւ անցեալ պաշտեցից»։

Որ եւ զմեզ արժանաւորեսցէ Քրիստոս ամէն։

Վասն Ընթրեաց եւ բարեկենդանի Հարցումն։

Զի՞նչ է ճաշն եւ ընթիրսն։

Պատասխանի

Կերակուրն մինչ ԻԶ ժամն կոչի։ Եւ անտի յառաջ ընթրիս։

Եւ նշանակէ՛ ճաշն զաստիս, եւ ընթրիսն զհանդերձեալն։

Եւ դարձեալ ճաշքն ցուցանեն յերիս հասակս զբարեգործսն։ Եւ ընթրիսն զվերջին հասակին յորում ննջեմք ի գերեզմանի։

Հարցումն

Զի՞նչ է խորհուրդ բարեկենդանին որ յամենայն տեղիս ի վանորայս եւ յանապատս ներե՛ն սակաւ ինչ ի չափաւոր վայելս։

Պատասխանի

Որպէս ասաց հրեշտակն Եղիայի, «արի՛ կե՛ր եւ արբ. զի ի բազմօրեայ ճանապարհ ես ընթանալոյ». որ է քառասունք պահոցն։ Յայսմանէ է առեալ հրաման վասն բարեկենդանի։ Եւ զորօրինակ՝ ի ստորոտ լերին հասեալ զգրաստի բեռինս առեալ՝ թողումք յարօտս սակաւիկ մի։ Նոյնպէս եւ բարեկենդանս. զի ի լեառն պահո՛ց ելանեմք։

Եւ ա՛յս է խորհուրդն։ Նախ՝ նշանակէ բարեկենդանին արձակութիւն զպահոց նեղութիւնս. որ ամենայնիւ ընդդէմն փոխի ուտելն եւ ըմպելն ի ծոմ եւ ի ծարաւ։ Ծաղրն ի սուգ. հեշտութիւն ի տքնութիւն. եւ ի չարչարանս եւ այլն։

Դարձեալ, նշանակէ բարեկենդանն զդրախտին կեանքն. ամենայնիւ առանց կարօտութեան։ Իսկ պահքն զկենաց կարօտութիւնս զայս։

Եւ դարձեալ՝ բարեկենդանն նշանակէ՛ զառաքինութիւնն հոգւոյն ամենայնիւ փարթամացեալ։ Իսկ պահքն զչարութիւնն. զի նուազի եւ կարօտի հոգին յամենայն բարեաց. որպէս ի պահոց մարմինն։

(Պրակ ԾԵ) Վասն Մատաղի

Զի՞նչ է օրհնած աղն մատաղի

Պատասխան

Մատաղն ստուգաբանի մատո՛ աղ։ Եւ լուսաւորիչն կարգեաց զօրհնութիւն աղին։

Եւ մատաղն, Նախ պատարագ եւ նուէրք է Աստուծոյ. որպէս Աբէլ՝ Նոյ՝ եւ Աբրահամ մատուցանէին։

Երկրորդ, փրկութեան է յոյս եւ թողութեան մեղաց։ Երրորդ, աղքատասիրութիւն էեւ ողորմութիւն։ Չորրորդ, յիշատակ ննջեցելոց։

Դարձեալ՝ մատաղն ստւեր եւ օրինակ է ճշմարիտ պատարագին Քրիստոսի որ գառն Աստուծոյ եւ եզն պարարակ կոչեցաւ, վասն այն պարտէ զընտիրն եւ զգէրն մատուցանել։ Նախ՝ զի բաժինն Աստուծոյ ընտիրն լիցի եւ մի անարգն։

Երկրորդ, զի հաճոյ լիցի որպէս Աբելին եւ մի որպէս Կայենին։

Երրորդ, զի օրինակն նմանեսցի ճշմարտութեանն. որ պարարակ էր աստուածութեամբն եւ կատարեալ մարմնով։

Չորրորդ, զի մասն է հոգւոյն եւ հանդերձեալ կենացն. պարտ է զպատուականն որոշել քան զմարմնոյս։

Հինգերորդ, ընտիրն յաչս մեր սիրելի է. որպէս Իսահակ Աբրահամու։

Դարձեալ՝ ճշմարիտ պատարագն Քրիստոս՝ Նախ կենդանի աղ կոչեցաւ. զի զանհամութիւնս համեմեաց եւ զնեխեալ վէրս սրբեաց։ Երկրորդ՝ ողջակէզ եղեւ ի վերայ խաչին։ Երրորդ՝ ընդունելի եղեւ Հօր ի հոտ անուշից։ Չորրորդ՝ անմահ կերակուր ետ զմարմին իւր։ Հինգերորդ՝ քաւութիւն մեղաց շնորհեցաւ։

Յաղագս որոյ Նախ օրհնեալ աղ տամք կենդանւոյն։ Երկրորդ, ի հուր խորովեալ ողջակիզեմք։ Երրորդ, զիւղ անոյշ մատուցանեմք։

Երրորդ, զիւղ անոյշ մատուցանեմք։

Չորրորդ, կերակրիմք ի նմանէ։

Հինգերորդ՝ ազատիմք ի մեղաց։

Իսկ օրհնութիւն աղին, զի որոշեսցի ի զոհից կռոց, եւ ի հասարակ զենմանց. որպէս ցուցաւ ի ԻԱ գլուխն, ԽԵ համարն։

Դարձեալ՝ չորիւք յատկութեամբ մատաղին պա՛րտ է զանձինս մեր պատարագել։ Նախխ՝ որպէս ի սուրբ կենդանեսցէ պատարագն. եւ մեզ պա՛րտ է սրբութիւն սրտի եւ վարուց. զի պատարագ Աստուծոյ սիրտ սուրբ եւ հոգի խոնարհ զոր Աստուած ոչ արհամահէ։ Երկրորդ, որպէս կենդանւոյն աղ, նոյնպէս ի կեանս մեր հանապազ պա՛րտ է ի լեզուս ունել զօրհնութիւն եւ զփառս Աստուծոյ։

Երրորդ, որպէս ողջակէզ նորին, եւ մեզ պա՛րտ է զանազան փորձանաց եւ նեղութեանց զանձինս մատուցանել սիրովն Աստուծոյ։ Չորրորդ, որպէս մասն ինչ է քահանայից եւ մասն աշխարհականաց։ նոյնպէս եւ մեզ եւ մասն ինչ բարւոյ էեւ Աստուծոյ. եւ մասն ինչ աշխարհի մասն ինչ հոգւոյ եւ մասն ինչ մարմնոյ։ աստի կենաց եւ հանդերձելոյն. որպէս խրատէ սողոմոն. «տո՛ւք բաժինս յեօթանց՝ այլեւ յութիցս»։

Հարցումն

Զի՞նչ է «լսելիս հաստատեցեր զողջակէզս»։ Եւ Սամուէլ ասէ «լաւ է հնազանդութիւն քան զպատարագ»։

Պատասխան

Որպէս լեզուն մտաց՝ եւ ձեռքն սրտին է գործի, նոյնպէս ունկն կամաց է. հնազանդութեան եւ կամ ոչ։

Իսկ զկամքն տալ Աստուծոյ հաճո՛յ է քան զպատարագ՝ վասն չորից։ Նախ՝ զի լսելովն զկամս Աստուծոյ կատարեմք։ Իսկ պպատարագաւն զմերս։ Երկրորդ՝ պատարագն մասն է ի կամացն. եւ կամքն բոլոր։

Երրորդ՝ զի այն արտաքուստ անասնոյ է մարմին. եւ այս ի ներքուստ յինքենէ եւ զինքն մատուցանէ Աստուծոյ։ Չորրորդ՝ զի այս՝ է խօսուն եւ բանաւոր պատարագ եւ այն անբան զենումն զոր խօսեցաւ վասն հնոյն։ Իսկ այս ընտրեցաւ վասն նորոյս եւ ճշմարտութեան։

Այսքան վասն մատաղի։

(Պրակ ԾԶ) Ցուցումն Օրհնութեան Կարգաւորութեան

Ցուցումն Օրհնութեան Կարգաւորութեան ։ Հարց (Պրակ ԾԶ)

Զօրհնութիւն ի կարգաւորութեանցս այսոցիկ ո՞վէ արարեալ. եւ ո՞վ է բերեալ յազգս հայոց։

Պատասխան։

Երանելովն Մովսէս Խորենացի՝ որ էր գրիչ Սահակայ Պարթեւի, յետ ՃԺ ամի սրբոյն Գրիգորի՝ եղեւ սկիզբն թարգմանութեան՝ եղեւ սկիզբն թարգմանութեան ի հայոց լեզու։ Ի Բ ամի թարգմանութեանն, առաքեց սուրբն Իսահակ եւ ետ բերել զսերմնօրհնէքն զկալոյ եւ զհնձանին. զոր արարեալ էր սուրբն Գրիգոր Աստուածաբանն յեօթն ամի հայրապետութեան իւրոյ։

Ջրօրհնէք։

Իսկ զկանոն ջրօրհնէից՝ սրբոյն Բարսղի արարեալ յեօթն ամի հայրապետութեան իւրոյ յԵրուսաղէմ. զի անդ հանդիպեցաւ։

Եւ Խոսրով թարգմանիչ եբեր ի հայս. որ գնացեալ էր յԵրուսաղէմ հրամանաւ սրբոյն Սահակայ։

Ապաշխարողի։

Իսկ զապաշխարօղսն կարգել. եւ դարձեալ ի մեծի ե շաբաթի աւուրն արձակել, սրբոյն Կիւրղի է արարեալ ի դուռն սրբոյն սիօնի. ի ԻԱ ամի հայրապետութեան իւրոյ։ Եւ արջեւան եւ կորիւն թարգմանիչք բերին ի հայս։

Մայրօրհնէք։

Իսկ զկարգ մայրօրհնէից՝ սուրբն Կիպրիանոս կարգեդոնացի։

Որեւ զուստիանէ սրբուհի կոյսն մա՛յր արար կանանց հաւատաւարոց։

Ագապս առնելոյ։

Իսկ վասն ագապս առնելոյ որ է՛ ոգէհանգիստ. եւ վասն քահանայաթաղին որ է ԺԸ աւետարան. զոր արարեալ է սրբոյն Եփրեմի խորին ասորւոյ ինիկոմիդացոց քաղաքին։ Եւ Ղազար թարգման եբեր ի հայս ի ԺԳ ամի թարգմանութեան սրբոյն Սահակայ առն Աստուծոյ որ էր նախանձախնդիր կարգոց եկեղեցւոյ։ Որ Ժ թիւ էր ի սրբոյն Գրիգորէ յետ ՃԺԱ ամի անցանելոյ. յորժամ այս ամենայն հաստատեալ

նորոգեցաւ հրամանաւ սրբոյն Սահակայ Պարթեւի ի փառս Քրիստոսի. ձեռամբ իմով Մովսիսի գրչի Սահակայ։

Տօնական եւ Աղօրհնէք։

Իսկ վասն տօնականին եւ աղօրհնէիցն, սուրբն յոստոսէ արարեալ. որ չորրորդ եպիսկոպոս էր յԵրուսաղէմ յառաքելոյն Յակոբայ։ Յերկրորդ ամէ սրբոյն Սահակայ մինչեւ ԻԺԳ ամն նորին՝ կատարեցան ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։

Սգեմաւորի։

Իսկ զսքեմայ կարգն՝ սուրբն Դիոդորոս եպիսկոպոս պամփիւլացոց քաղաքի. յառաջին ամի իւրոյ. հրամանաւ մեծին Անտօնի եւ Բ թեբայեցոցն. եւ Բ սկիւթացւոց լերինն։

Գրակարդացի եւ այլոցն։

Իսկ վասն գրակարդացի եւ նկարեալ եկեղեցւոյ. եւ վասն զնշխարս ի հանգիստ փոխելոյ. այս ամենայն յիշատակ է մեզ ի սրբոյն Գրիգորէ Լուսաւորչէն մերմէ։

Երեցօրհնէք։

Իսկ վասն քահանայօրհնէիցն, սուրբն Սահակ է արարեալ. յառաջին ամի եպիսկոպոսութեան իւրոյ. ի նաւասարդի ամսեանն որ օր մը էր. եւ յիշատակ սուրբ Կարապետին արար զքահանայօրհնէքն։

Երիցաթաղն

Եւ նոյն զքահանայթաղէքն, որ ունի է աւետարան։ եւ զաշխարհական թաղումն, ի յայրարատ գաւառի ի Վաղարշապատ քաղաքի ի վկայարանս սրբոյն Հռիփսիմի. յետ ՃԺԱ ամի սրբոյն Գրիիգորի. զի մինչեւ ցայն հնովն վարեին։ Քարոզն։ Արար սա՛ զգիշերոյն քարոզքն. եւ զնոցունց Դ աղօթքն։ Վասն ի վերուստ։ Վասն ի գիշերի։ եւ այլն։ Եւ առաջին կանոնին Տէր տուընջան. եւ որ այլ զհետ սոցա աղօթք եւ փոխք նոցունց։

Հիմնարկէք։

Իսկ վասն հիմնարկութեան սուրբ տաճարի եւ ժամահար օրհնելոյ. սկիհ եւ մաղզմայ։ եւ զգիրք. եւ զկնունք առնելոյ. եւ խաչօրհնելոյ. եւ զքառասնորդաց Գ ժամուց զքարոզքն եւ զաղօթսն, Յոհան Մանդակունին է արարեալ. որ ԺԴ թիւ էր ի սրբոյն Գրիգորէ։ Եւ այս գիտելի է, զի առաջին աղօթք յամենայն կարգադրութիւնս՝ գոհանամք պարտ է դնել. բայց առաւել ի կնքելն՝ եւ ի թաղել մեռելոյն։ Զի Դիոնէսիոս այր առաքելական ասէ. թէ ասեն եպիսկոպոսին թէ ոք եկեալ է կնունք խնդրել, նա զձեռն ի վեր առեալ գոհանայ զԱստուծոյ. նմանապէս թէ պատերազմի վասն վախճանի ուրուք։

Իսկ աղօթքն զոր Յովհաննէս ուսոյց աշակերտաց իւրոց այս էր։ Հայր սուրբ՝ ուսո մեզ զբան քո։

Որդի սուրբ՝ ցոյց մեզ զերեսս քո։ Հոգի սուրբ սրբութեամբ քոսրբեա՛ զմեզ։ Եւ Եփրեմի ներբողեանն այլ՝ ցոյց զայս տայ. թէ դահիճն ետես ի բանտին որ այսպէս աղօթէր։

Այլ ոմանք ասեն, «Օրհնել Տէր որ զբնակեալդ ես ի բարձունս՝» այն է։

Այսքան մինչեւ ցայս վայր՝ վասն այժմոյս, եւ կարգաց եկեղեցւոյ, Իններորդ հարցմանս բաւական լիցի ի Փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ Ամէն։

Տասներորդ հատոր

Գլուխ ԼԶ ի մեծ ցանկէն

Առաջին՝ վասն է՞ր Աստուած նախ զայս կեանքս, եւ ապա՛ զհանդերձեալն տայ։

Երկրորդ՝ Վասն է փոփոխման մարդոյն։ Եւ մեծութեան եւ աղքատութեան։ Հիւանդութեան եւ բժշկութեան։

Երրորդ՝ Վասն ճանապարհաց. եւ պակասելոյ, Եւ վասն մահու եւ ոգէվարի թէ զի՞նչ լինելոց է։

Չորրորդ՝ Վասն ոգւոյ. եւ կարգ կատարելոյ. եւ պատանաց, եւ այլն. Հինգերորդ՝ Քահանայաթաղ. եւ օծման նոցա. եւ ողջունին. Ժ Ժ թուով։ Եւ տանիլ ի հանիստ։ Դնել երիցս իճանապարհին։ Առ հասարակ ուղեկիցք։ Օրհնեալ հողն եւ այլն։

Վեցերորդ՝ Վասն գերեզմանին. եւ ի հող թաղելն, եւ Կոչումն գերեզմանին։ Քար գերեզմանին եւ կնքելն։

Եօթներորդ՝ Վասն երկրորդ աւուրն. այգալացքն ի Ժ միտս։

Ութերորդ՝ Վասն երեք աւուրն Ժ միտք։

Իններորդ, Վասն Է օրէիցն. եւ մեռելոցն. եւ գերեզման օրհնելն. եւ տուն օրհնել։ Եւ ի մեծ բարեկենդանին՝ Դ շաբաթն եւ ուրբաթն հանգստեան։

Տասներորդ, Վասն բաժանման հոգւոցն թէ ճանաչե՞ն զմիմեանս. եւ գիտե՞ն զմեզ. եւ աղօթե՞ն ի վերայ մեր։ Եւ թէ որպէ՞ս երեւին մեզ։ Եւ ուրախութեան նոցա եւ օթեւանացն։

Տասնեւ մի, Ո՞ւր են կայանք ամենայն հոգւոց։ Եւ սպիտակ արկանելիքն եւ այլն։

Երկոտասաներորդ, Թէ հատուցումն ըստ գործոց՝ է ի կատարածի, Լ վկայութեամբ։

Երեքտասաներորդ, Վկայութիւնք հակառակ ախթարմայիցն. եւ պատասխանիք նոցա ԺԵ թուով։

Չորեքտասաներորդ, Թէ ո՛չ է քաւարան հրոյ, ԺԵ թուով։

Հնգետասաներորդ, Վկայութիւնք քաւարանին, եւ լուծումն նոցա Ժ թուով։

Վեցտասաներորդ, Ռ ամ կապելոյն սատանայի։ Եւ վասն նեռին եւ պատրանաց նորա։ Եւ գօգ եւ մագօգ։ Եւ Եղիա գայ եւ Ենովք։

Եօթնեւ Ժ, Վասն առաջին յարութեան հոգեւոր։ Եւ Ռ ամեայ արքայութեանն։

Ութեւ Ժ, ԻԴ Երիցունքն. եւ սպիտակ զգեստն. պսակն եւ քնարն։

Իննեւ Ժ, Վասն փողոյն գոչման։

Քսաներորդ, Վասն յարութեան մարմնոյ. եւ սահմանի նորա։

Քսանեւ մի, Հանգամայն յառնեմք. եւ վասն կերակրոյ. եւ կերեալ մարդոյ ի գազանաց։

Քսանբ Ճանաչման հոգւոց. եւ որպիսութեան մարդոյ։

Քսանգ, Օրինակ սերմանց. եւ զարդ հարսինն։

Քսանեւ Դ, Թէ յանմահութիւն փոխիմք։

Քսանեւ Ե, Թէ ամենեքեան յառնեմք. եւ ամենայն անդամօք։

Քսանեւ վեց, Վասն հասակացն։

Քսանեւ է, Թէ ո՞ր մարմինք մնան ի կատարածի եւ ո՞րք ոչ։

Եւ նորոգին արարածք։

Քսանեւ Ը, Գալարին երկինք եւ թօթափին աստեղք։

Քսանեւ Թ, Վասն գալստեան. եւ նշանացն նորին. եւ կատարածի հրոյն։

Երեսուներորդ, Խաչն երեւի, եւ անապականէ։

Երեսունեւ մի, Դատաստանին ժամն։ Եւ հայր ո՛չ դատէ, այլ միա՛յն որդին։

Երեսունբ, Վասն աթոռոյ եւ փառաց նստելոյն։

Երեսունգ, Ո՞ւր լիցի դատաստանն։ Եւ աջակողմ եւ ձախ։ եւ ահագին դատելոցն.

Երեսունեւ Դ, Դատաւորք եւ դատեցեալք։ Եւ բանից դատաւորին եւ վճռոցն։ Եւ թէ որպէ՞ս երեւի Քրիստոս։

Երեսունեւ Ե, Դպրութեան կենաց։

Երեսունեւ վեց, Վկայքն եւ ոսոխքն։

Երեսունեւ Է, Ուղիղ է դատաստանն Աստուծոյ. եւյաւիտեան տանջէ. եւ վասն կշռոց դատաստանին։

Երեսունեւ Ը, վասն հնձանաց. եւ դժոխոց. եւ ծխոյ. եւ անվախճանէ հուրն. եւ անհանգիստ տանջանքն։

Երեսունեւ Թ, Քանի՞ են թիւք տանջանաց անդ։

Եւ խաւարն արտաքին, եւ որդն անքուն։ Եւ տեսանեն արդարք զմեղաւորս։

Քառասուներորդ, Վասն արքայութեան բան յերկար։

Քառասունեւ մի, Երեսնաւոր, Վաթսնաւոր, եւ այլն։

Քառասունբ, Վասն բնակութեան անտի։ Եւ թիւ ընտրելոցն։ եւ լոյս նոցա։

Քառասունգ, Վասն ուրախութեան եւ փառաց նոցա։

Քառասունեւ դ, Կենաց ծառն եւ երկոտասան պտուղ նորա։

Եւ վասն հաւատոյ բան։

Քառասունեւ Ե, Յիշատակարան գրոցս։

Քառասունեւ Զ, Հարցմունքն Գէորգեայ տասնեւչորս գլուխ։

Եւ աստանօր Աւարտումն Տասներորդ Հատորի Հարցմանցս, Ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ Յաւիտեանս Ամէն։

(Պրակ Ա) Վասն հանդերձելոյն եւ փոփոխման մարդոյս

ՅԵՏ ԱՅՍՈՐԻԿ հարցանելի է վասն հանդերձելոյն։

Հարց Վասն է՞ր զի Աաստուած նախ զայս՝ եւ ապա զայն կեանքն տայ մարդոյս։ Եւ այն զի նախապատիւ է պատուականն քան զանարգն։

Պատասխանեմք այսմ, թէ ամենայն ինչ զոր արար եւ զոր առնէ Աստուած՝ բարի են եւ յօգուտ մեզ, թէպէտ մեք անգիտանամք ի խորհրդոյն որպէս տկար տեսութեամբ։

Ղեկ նաւին ի ջուրս բեկեալ թուի. եւ ցաւոտ գլխոյ լերինք շարժեալ։ Այլ նոքա հաստատունք են։ Այսպէս եւ այս կարգաւոր եւ ուղիղ վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ այն կեանքն անապականէ եւ անմահ. եւ մարդս մահկանացու եւ ապականելի. ո՛չ էր յարմար թէ ապականացուն յանապական տեղիս բնակեսցի. մինչեւ սա եւս յանապականութիւն վերափոխեսցի։

Երկրորդ՝ այն տեղի անմարմնո՛ցէ ոչ կարէր մարդս մարմնով անդ բնակիլ. այլ նախ բնակեսցէ հոգւով, եւ ընտանացեալ մտցէ եւ մարմնով։

Երրորդ՝ կրկին է մարդս. որ է՛ հոգի եւ մարմին, եւ Բ աշխարհս. այսինքն երկին եւ երկիր։

Արդ՝ նա՛խ մարմնոյս եւ զերկիր, եւ ապա հոգւոյն տայ զերկին։ Զի նախ է մարմին քան զհոոգի, ո՛չ ժամանակաւ եւ պատւով. այլ նիւթով եւ զօրութեամբ։

Չորրորդ՝ այն տեղիք անփոփոխ է, եւ այս փոոփոխական։ Արդ՝ եթէ նախ զայն էր տուեալ, այսպիսի իմն հանդիպէր. կամ մնալով անփոփոխ՝ զրկէր զերկիր։ Եւ թէ անտի փոխէր յերկիիր, լինէր երկին փոփոխական, եւ երկիր անփոփոխ։ Եւ թէ յայսմանէ եւս փոխէր, լինէր ո՛չ ոքն անփոփոխ։

Հինգերորդ՝ մարդոյս պիտոյ էր ժամանակաւ աճումն. զի թուով առցէ զկատարումն վերջին ընտրելոյն։ Եւ անդ զի յաւիտենէ եւ ո՛չ ժամանակ։ Եւ զի ո՛չ գոյ ժամանակ, վասնորոյ եւ ո՛չ ծնունդ։ Ապա եւ ո՛չ լրումն թուոյն. զի միակն յառաջ է քան զբազումն։ Վասն որոյ յերկրի աստ բազմանան թուով. եւ ապա՛ միահաղոյն մտջեն՞՞՞՞՞ անդ որպէս բազմութիւնք հրեշտակաց։

Վեցերորդ՝ ամենայն պատուական իր՝ ի բարձր տեղւոջէ. որպէս գլուխն զի պատուական մասն է. եւ լուսաւորքն եւ երկին քան զերկիրս։ Եւ բնական է զի նախ ի յանկատարն եւ ապա ի կատարեալն ելցեն։ Եւ ըստ աստիճանի՝ նախ ի ներքինն, եւ ապա ի վերինն ելք։

Եօթներորդ՝ աստ հանդէս մարտի է, եւ անդ յաղթանակ պսակի։ Արդ՝ ըստ կարգի՝ սերմանքն յառաջ են քան զարդիւնսն. եւ նահատակքն քան զպսակն, վասն որոյ որք աստ փորձ գտանին, անդ առցեն զպսակն կենաց։

Ութերորդ՝ որպէս ողորմած նոյնպէս եւ արդա՛ր է Տէր։ Արդ՝ զայս կեանս շնորհեաց եւ զայն խոստացաւ։ Զի մի միայն ողորմութեամբ՝ այլ եւ արդարութեամբ վայելեսցուք։ Վասն որոյ բռունք յափշտակեն. եւ բազում նեղութեամբ մտանեն։

Իններորդ՝ առաւել ամենահնար գթութենէ ցոյցք, զի եղական բնութիւնս ո՛չ կարէր անմեղ մնալ. զի անեղն է անմեղ։ Արդ՝ թէ յերկինս էաք մեղանչեալ՝ ո՛չ կարէաք բժշկիլ որպէս դեւքն։

Արդ՝ ի յերկրի մեղանչեալք՝ դարձեալ ապաշխարութեամբ անդ ժամանեմք։

Տասներորդ՝ յապաղեաց զայն, զի փափագն առաւելասցի. ստ հաւատով եւ յուսով ակն ունել. եւ ապա՛ դէմ յանդիման երեւիլ։ Զի մի՛ դիւրաւ գտեալ՝ դիւրաւ արհամարհելի լիցի։

Մետասաներորդ, նախ ետ զայս կեանքս որ է ցաւալից եւ բազմաչարչար. զի յորժամ տեսցուք զանցաւոր կեանս, իմասցւք զմեծութիւն պատւոյն այնր կենացն։

Երկոտասաներորդ՝ զի մարդասէ՛ր է Աստուած՝ կամեցաւ միածնին միաւորիլ ի մարմնի եւ մարդանալ յաշխարհի. եւ նովաւ արժանաւորիլ մեզ վերնոյն գաւառի ըստ անհաս իմաստութեանն՝ իւրոյ։

Իսկ որ ասեն՝ նախապատիւ է պատուականն քան զանարգն։

Այլ ես ասեմ, ատելութեան եւ անարգանա՛ց էր ցոյցք, եթէ զպատուականն էր տուեալ նախ՝ անտի փոխեալ։ Այս փոքրիշատէ պատճառ իմաստից ձեր լիցի։ զի «տո՛ւր իմաստնոյն պատճառ՝ եւ իմաստնագոյն լիցի» ասէ իմաստունն։

(Պրակ Բ) Վասն փոփոխման մարդոյ

Ո՞ր քան է փոփոխումն մարդոյ։

Պատասխան Բոլորապէս Դ է, այսինքն Նախ ըստ տարերց ի լինելութիւն եւ յապականութիւն։

Երկրորդ ըստ տնկոց ի մանկութիւն եւ ի ծերութիւն։ Երրորդ ըստ կենդանեաց յողջութիւն եւ ի հիւանդութիւն։

Չորրորդ ըստ բանական հոգւոյն յառաքինութիւն եւ ի չարութիւն։

Եւ մասնաւոր Գ։ Նախ ըստ իմացման՝ տգիտութիւն եւ գիտութիւն։

Երկրորդ ըստ ախորժակին, տրտմութիւն եւ ուրախութիւն։ Երրորդ ըստ արտաքին ընչից, աղքատութիւն եւ փարթամութիւն։ Որ ամենեքեան լինին Է փոփոխմունք կենցաղական. ըստ Դանիէլի որ ասէ՝ «եօթն ժամանակք փոխեսցին ի վերայ քո»։

Եւ գիտելի է, զի հրեշտակք ո՛չ ունին զայսպիսի փոփոխմունս։ Զի ո՛չ են տարրականք, եւ ո՛չ ընդ ժամանակաւ։ Այլ ըստ իմացման առաւելուն ի գիտութիւն. եւ այն ո՛չ է նոցա փոփոխումն, այլ աճումն իմաստութեամբ։

Այսպէս եւ ի յարութեանն սուրբք զայսպիսի փոփոխմունս ո՛չ ունին. այլ հրեշտակաց հաւասարք են առանց փոփոխման. եւ աճին միշտ լուսափայլ իմաստութեամբն Աստուծոյ։

Է՛ եւ այլ իմն եղանակ փոփոխման ըստ իմաստասիրացն Դ։

Ըստ մարմնոյն ջերմ եւ սպիտակ։ Եւ ըստ հոգւոյն բարի եւ չար։ Եւ ըստ մտացն իմաստութիւն եւ տգիտութիւն։ Եւ ըստ բոլոր անձինն ողջութիւն եւ հիւանդութիւն։ Վասն որոյ յայսցանէ տան զտարացոյցս ամենայն ուրէք։

Արդ՝ ա՛յլ ամենայն փոփոխմունք ասացան ի վերոյ ի զանազան տեղիս։ Այլ վասն ողջութեան եւ հիւանդութեան՝ մեծութեան եւ աղքատութեան՝ այժմ ասասցի։

Վասն Մեծութեան եւ աղքատութեան Հարցումն։

Վասն է՞ր ոմանք մեծատունք են եւ ոմանք աղքատք։

Պատասխան

Մեծութիւն մարդոյ պատճառի՛ ի չորից։ Նախ յաշխատութեանց վաստակոց. ըստայնմ «գործք ձեռաց մեծացուցանեն». եւ այս բարի՛ է։ Երկրորդ ի զրկանաց եւ յափշտակութեանց. եւ այս չա՛ր է։

Երրորդ ի պատահմանէ դիպւածոյ. եւ այս միջա՛կ է։ Չորրորդ տուրք Աստուծոյ. ըստ այնմ «Տէր աղքատացուցանէ եւ Տէր մեծացուցանէ»։ եւ «իմ է արծաթ եւ ոսկի, ում կամիմ տաց զնա»։

Եւ տայ Աստուած զմեծութիւն վասն Դ պատճառի։ Նախ՝ զի թէ բարի է մարդն, ընտրէ՛ Աստուած եւ տայ զմեծութիւն որ կարօտելոց ի գո՛րծ ածէ, եւ այս կենօքս զայն կեանքն շահի։ Երկրորդ, թէ չար մարդ լինի, տայ Աստուած զմեծութիւն՝ որ ի դատաստանին պատասխանի չունենայ թէ զի՞նչ տուեր որ զքեզ սիրէի։ Երրորդ, եւ վա՛տ մարդոյ տայ մեծութիւն. լինի թէ այն իրօքն ի յԱստուած դառնայ եւ ասէ՛ ի միտս իւր՝ թէ ես անարժա՛ն եմ եւ զայս ետ ինձ Աստուած։ Թէ զպատուիրանս նորայ պահեմ, եւ զայն կեանքն տայ։ Չորրորդ, տայ մեծութիւն եւ նոցա. որք բազոմ չարիս՝ եւ մի մասն բարեաց ունին։ եւ զայն սակաւ բարին վճարէ՛ աստ, որ ի դատաստանին ակն բարւոյ այլ ո՛չ ունիցին. որպէս մեծատունն որ ընկալաւ զբարիսն ի յայս կեանքս։

Նոյնպէս եւ աղքատութիւնն բնակապէս բաժանի ի չորս։

Առաջին ի ծուլութեանց. ըստայնմ «որ քնածն է զգեցցի զպատառատուն»։ Երկրորդ, որք կամաւ աղքատանան վասն Քրիստոսի։ Երրորդ, ի հանդիպելոյ լինի։ Չորրորդ, որոց Աստուած տայ։

Եւ լինի այս եւ վասն չորից պատճառաց։ Նախ՝ զոմանս աղքատ առնէ Աստուած, զի զարքայութիւնն մեծատանց վաճառեսցեն։ «Զի որ ողորմի աղքատին, փոխտայ Աստուծոյ»։ եւ ինքն վարէ՛ որ ողորմածնէ։ Երկրորդ, տայ զաղքատութիւնն եւ փորձէ զմարդն։ Որպէս հրովն փորձի ոսկին թէ լաւ է թէ վատ. նոյնպէս եւ մարդն թէ համբերօղ է թէ ոչ։ Երրորդ, զլաւ մարդն աղքատացնէ եւ փորձէ, թէ վասն ընչի՞ցն սիրէր զԱստուած՝ թէյաղքատութեանն այլ նոյնպէս է. որպէս Յոբայն։ Չորրորդ, որոյ ամէն գործքն բարի լինի եւ մին մեղքէ գործեալ, տայ նորա Աստուած աղքատութիւն որ այնու չարչարի եւ այն մին մեղքն վճարի եւ այն կենացն սուրբ եւ արժանաւոր ժառանգորդ լինի։

Վասն Հիւանդութեան եւ Դեղոց Հարցումն։

Զի՞նչ է հիւանդութիւն։

Պատասխան։

Հիւանդութիւն է անչափակցութիւն տարերց մարմնոյ. որ առաւելու եւ նուազէ. ջերմ եւ ցուրտ, խոնաւ եւ ցամաք։

Եւ լինի հիւանդութիւն ի չորից իմն պատճառաց։

Նախ՝ յանպատրաստութենէ կամ ի պակասութենէ հարկաւոր պիտոյից. կամ յարտաքին ստահակութենէ օդոց։

Երկրորդ, որ անզեղջ են ի մեղս՝ տայ Աստուած զհիւանդութիւն ի խրատ ուղղութեան։

Երրորդ հիւանդութիւն է ընտրելոց, զի փո՛րձ երեւեսցին ի յամօթ չարին. որպէս Յոբայն։

Չորրորդ՝ նախախնամութեամբ. զի մի՛ հպարտասցին. որպէս խէթն առաքելոյն Պօղոսի։ Եւ զի մի՛ մարդիկ թիւրեսցին արտաքոյ բնութեանս լեալ։

Հարց

Պա՞րտ է բժշկական դեղով վարիլ հիւանդաց, թէ ոչ։

Պատասխան

Աստ զանազան ցաւոց՝ եւ զանազան դեղս կազմեաց արարիչն Աստուած. որպէս յարմատս ի ծաղիկս ի պտուղս եւ յայլսն։ Նաեւ բժշկութիւն բազում անգամ ժուժկալութիւն ուսուցանէ ընդդէմ անչափութեան կերակրոց. իբր թէ նա՛ է առաւել պատճառ հիւանդութեան։ Եւ ի բժշկութիւն՝ ո՛չ ի դեղն, այլ յԱստուած յուսալ պարտէ. որ դեղով եւ առանց դեցոյ կարօղ է բժշկել։ Որպէս մշակն յորժամ սերմանէ, ո՛չ ի գործն՝ այլ յԱստուած ապաւինի։ Նաեւ պաղատիտս թզոյ եդաւ ի վերայ Եզեկիայի եւ ողջացաւ։

Արդ՝ եթէ ըստ բնականինէ հիւանդութիւնն, պա՛րտ է բժշկական դեղով առողջանալ։ Իսկ թէ յայլ երիցն է, նայիլ պարտ է առ ինքն թէ ո՞ր յանցանք առաւել զօրացեալ է յինքն, զայն պակասեցուցանել. եւ ո՞ր արդարութիւն նուազեալ է՝ զայն ուղղել. յայն ժամ լինի բժշկութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ յԱստուծոյ եւ ո՛չ ի դեղոց։

Դարձեալ՝ վասն հիւանդութեան գիտելի է, զի է ի մէջ մահու եւ կենաց։ Եւ թէպէտ մարդ ո՛չ գիտէ զօր մահուն իւրոյ, այլ երիս իրս տուեալ է Աստուած ի զգուշութիւն մեզ եւ կարապետ մահուն։

Նախ զսպիտակութիւն ալեացն։ Երկրորդ զպակասութիւն. այսինքն ուժոյ, տեսութեան, եւ այլոցն։

Երրորդ զհիւանդութիւնն. զի տեսեալ զսոսա՝ գիտասցուք զմահն մերձեալ։

Եւ վասն յերկարութեան կենաց, եւ վասն ոչ գիտելոյ զօր մահուն եւ զկատարածի, ասացեալ է ի վերն առ նահապետն ի Դ համարն։

(Պրակ Գ) Վասն ճանապարհաց

Ո՞րք են ճանապարհք։

Պատասխան

Բազմաեղանա՛կ է։

Նախ ճանապարհ կոչի ծնունդն. որով ի կեանս գամք ըստ հասարակութեան ընթացից մարդկան։

Երկրորդ՝ ճանապարհ կոչի կուսութեան եւ անմեղութեան. որով Տէրն մեր եկն առ մեզ կուսութեամբն Մարիամու։ Ուստի «Աստուած իմ անբիծ են ճանապարհք քո»։

Եւ անմեղութեան, որ ո՛չ ոքէ առանց մեղաց. բայց նա՛ միայն որ ծնաւ առանց մեղաց։ Ըստ որում «ցնծայ նա՛ որպէս հսկայ ընթանալ զճանապարհս իւր»։

Երրորդ՝ Ճանապարհ կոչի շնորհաց եւ մաքրութեան։ Ըստ որում «ճանապարհ արարէք այնմիկ որ նստի յերկինս»։ Եւ «զճանապարհս որ ընդաջմէն՝ գիտէ Աստուած»։

Չորրորդ՝ ճանապարհ կոչի աստի կեանքս. ընդ որում «տո՛ւր զհաշիւն քո վաղագոյն ի ճանապարհի»։

Հինգերորդ՝ ճանապարհ կոչի բարեպաշտութեան հաւատոց. ըստ որում «երանեալ են անբիծք ի ճանապարհի»։

Վեցերորդ՝ ճանապարհ կոչի օրինացն եւ պատուիրանաց. ըստ որում ասէ՝ «պահել զպատուիրանս եւ գնալ ի ճանապարհս նորա». որով ընթանամք առ Աստուած եւ Աստուած ի մեզ գայ։ Եւ ա՛յս է արքունի ճանապարհն։

Եօթներորդ՝ ճանապարհէ կուրութեան եւ անհաւատութեան. ըստորում «եղիցին ճանապարհք նոցա ի խաւար եւ ի գայթակղութիւն»։ եւ «ա՛յս ճանապարհ է գայթակղութեան նոցա»։

Ութերորդ՝ ճանապա՛րհ է կեանք անառակ. ըստ որում «երթալով երթային եւ չա՛ր էր ճանապարհ նոցա»։ Եւ ա՛յս ճանապարհէ ի ձախ մէն եւ թիւր։ Յայսցանէ ասէ Տէր՝ «նե՛ղ է ճանապարհ կենացն՝ եւ լա՛յն է կորստեանն»։

Իններորդ՝ ճանապարհ կոչի եւ ահն որով ի հանդերձեալն ընթանամք. ըստ որում ասէ՝ «ես գնամ զճանապարհ ամենայն մարդկան»։

Տասներորդ՝ ճաննապարհ փառաց երանութեան կոչի Տէր մեր. զի առաջնորդէ՛ առ հայր. ըստ որում ո՛չ ոք գայ առ հայր, եթէ ոչ հնեւ»։ Այլ եւ դուռն՝ որվ մը տանեմք յերկինս. ըստորում, «Ե՛ս եմ ճանապարհ եւ ճշմարտութիւն եւ կեանք»։ Այսքան առ այս։

Հարցումն

Զի՞նչ է չորեքկին բառս որ ասեմք, պակասեալ. յաւելեալ. լցեալ. եւ անցեալ զաւուրբք։

Պատասխան

Կրկին է տեսութիւն։ Նախ ի դէմս մեր. զի պակասիմք ի մարմնոց եւ յաւելումք ի հոգիսն։

Անցանեմք զերկիրս եւ լնումք զերկինս։

Երկրորդ ի թիւ ամացն. զի որքան յերկարեմք անցանելով, պակասի մասն վերին եւ յաւելու մասն ներքին. եւ ժամանեալ ի կէտն՝ լցել լինի բոլորն։

Երրորդ ի ժամն. զի անցեալ մասն յաւելու. եւ ներկայն անցանէ. եւ հանդերձեալն պակասի. եւ բոլորն կատարի եւ լցուի։

Չորրորդ ի հասակն է իմանալ. զի տիքն անցանեն, եւ զօրութիւնք եւ ներգործութիքն պակասին. Ընդ դիմակն սոցա յաւելու. եւ ի մահն լնանի եւ դադարի ամենայն։

Իսկ վախճանեալն կատարեալ լսի. որպէս թէ ոք սկսանի երթալ ի ճանապարհ կամ ի գործ ինչ եւ ի յաւարտիլն կատարած ասի։

Այսպէս եւ նոքա կատարեցին զճանապարհ կենցաղոյս եւ զբարեաց գործոց. վասն որոյ վախճանեալ կոչին։

Իսկ լի աւուրբ ասէ եւ ոչ ամօք կամ ամսօք. այս է, զի սրբոցն ամենայն աւուրքն լի՛ են բարի գործովք։

Վասն Մահու Հարցումն։

Զի՞նչ է մահ։

Պատասխան

Մահ է որոշումն հոգւոյ ի մարմնոյ։ Ասեն վարդապետք, որպէս միաւորութիւն նոցա կեանք է, նոյնպէսեւ որոշումն նոցա մահ։ Զի մարմինն բաժանեալ ի հող լուծանի ուստի առաւ. եւ հոգին երթայ առ Աստուած որ ետ զնա ասէ Սողոմոն։ Այս քակտումն է անձինն։ Այլ եւ մարմնն եւ ոսկր եւ ջիլք եւ այլն քակտին եւ ի հող լուծանին։

Այս որոշումն է բնութեան մարմնոյն։

Դարձեալ՝ փոխումն է մահն ժամանակի եւ մուտ յաւիտենին. զի որ քան էր ի ժամանակս՝ ի մէջ փոփոխման էր հոգին. իսկ մահն մուտն է անփոփոխ յաւիտենին. զոր ի յարութեանն աւուր զանփոփոխ սերտութիւնն ստասցի։

Դարձեալ՝ մահն եզր է հանդիսից որք են ի պատրեազմ կենցաղոյս որ քան են։ Եւ մահն սկիզբն է պսակացն. եւ յարութիւնն կատարումն։ Որպէս ասէ սուրբն դիոնէսիոս առցէն ի բոլոր յարութեանն։

Եւ տե՛ս զորպիսութիւնն։

Նախ աստ հոգի մարդոյն է ի մէջ չարեաց եւ բարեաց։ Իսկ յետ մահու ի մէջ բարեաց միայն։ Եւ ի յարութեանն ի մէջ բարեաց եւ փառաց։

Դարձեալ՝ աստ խոստմունքն է պսակաց. իսկ մահն սկիզբն է եւ ճանապարհ. եւ յարութիւնն է կատարումն պսակաց եւ երանութեանց։ Եւ դարձեալ՝ աստ հաւատոյն է. իսկ յետ մահու յուսոյն. եւ յարութեանն սիրոյն։

Զի աստ անփոփո՛խ հաւատով հաւատամք. այլ ունիմք թերեւս փոփոխումն յուսոյ եւ սիրոյ։

Իսկ յետ մահու հաստատուն յուսով տեսանեմք եւ ուրախանամք. ըստ Սողոմոնի՝ «յոյս նոցա լի՛ է անմահութեամբ»։ իսկ յետ յարութեան սերտ եւ անքակտելի սիրով միաւորիմք. կստ առաքելոյ, «հաւատ յոյս սէր. եւ մեծ քան զսոսա սէրն է». որ յաւիտենական է եւ անքակտելի։

Եւ չորրորդ որպիսութիւն, զի աստ հոգին կարէ՛ մեղանչել՝ կարէ՛ եւ ոչ մեղանչել։ Իսկ յետ մահու կարէ՛ ոչ մեղանչել։ Եւ յետ յարութեան ո՛չ կարէ մեղանչել զի անկա՛ր է մեղանչել։

Նոյնպէս եւ մեղաւոր հոգին աստ կարէ՛ արդարանալ եւ կարէ ոչ արդարանալ։ Եւ յետ մահուն կարէ ոչ արդարանալ։ Եւ յետ յարութեանն ո՛չ կարէ արդարանալ զի անկատա՛րէ. այլ դատապարտի՛լ հարկաւորէ։ որպէս դիւաց մեղանչումն եւ անկումն. որ է մահն եւ դատապարտումն որ է՛ պատիժն։ Զի նախ մեղանչեցին յերկինս. եւ ապա անկան յօդս եւ մահացան. զի անկումն նոցա մահ է ննոցա որպէս ասէ սուրբն Գրիգոր Նիւսացին։

Եւ ապա՛ ի կատարածի ի հուրն յաւիտենական տանջինն ասէ Տէր։ Նոյնպէս եւ մեղաւոր մարդնն աստ մեղանչէ. եւ ապա մեռանի եւ բաժանի ի հոգւոյն. եւ ապա տանջի ընդ սատանայի ի հուրն յաւիտենական որ պատրաստեալ է նոցա։

Այս է ուղղափառ վարդապետաց։

Հարցումն։

Մահն ի քանի՞ս բաժանի։

Պատասխան։

Մահն բաժանի յերկուս. այսինքն յիմանալի եւ ի զգալի. որպէս եւ կեանքն է իմանալի եւ զգալի։

Արդ՝ իմանալի մահ է՝ ի ձեռն առաքինութեան զմարմինն մեռուցանել եւ ի ձեռն չարութեան զհոգին։ Զի յորժամ առաքինութեամբ ախտ մարմնոյն մեռանի՝ զօրայ հոգին, եւ մարդն կեայ հոգեւոր եւ աստուածային։ Ըստայնմ «մեռարուք. եւ կեանքն ձեր ծածկեալ են ընդ Քրիստոսիւ յԱստուած»։ Եւ յորժամ չարութեամբ հոգին նուազի, մարմինն զօրանայ եւ լինի մարդն շնչաւոր եւ անբան. եւ «շնչաւոր մարդն ո՛չ ընդունի զհոգւոյն Աստուծոյ» ասէ առաքեալն։

Իսկ մարմնաւոր մահն բաժանի ի Դ. այսինքն ի բնականն, ի պատահականն, յանձնիշխանականն, եւ ի խնամականն։ Եւ այս բազում ուրէք ասացեալ է ի վարդապետաց։ Գտցես եւ վասն մահու առ խաչելութեանն Քրիստոսի ի Լ գլուխն ի ԻԶ համարն։

Վասն Հոգէվարի Հարց։

Զի՞նչ է ոմանք յերկար ոգէվարին, եւ ոմանք յանկարծակի մեռանին։

Պատասխան Յերկար ոգէվարք լինի յերից պատճառաց։

Նախ՝ ի պընդակազմ մարմնոյն դժուարաւ լուծանին տարերքն։ Երկրորդ, ի թուլութենէ ցաւոյն։ Երրորդ, ի վերինն տեսչութեանցն։ Եւ այս լինի բարեաց եւ չարաց։

Բարեաց՝ զի քաւեսցին փոշետեսակ յանցանք ինչ. եւ կամ զի պսակքն բազմասցին։ Իսկ չարաց՝ առ հաւատչեալ տանջանացն։ եւ կամ թեթեւութիւն։ Եւ զի՞նչ եւ իցէ՝ խրատէ՛ Աստուած զմեզ։ զի տես զուք եւ ի միտ ածցուք զօր ելիցն մեր ի մարմնոյ։ Զի չորք իրք դժուարին է. որ առանց կամաց մեր լինին։ Նախ՝ հիւանդութիւնն։ Երկրորդ՝ ալեւորութիւնն։

Երրորդ մահու օրն։

Չորրորդ ի դատաստան երթալն։ Եւ զի ո՛չ գիտեմք զսոսա՝ պա՛րտ է զգուշւթեամբ լինիլ։

Նմանապէս եւ յանկարծակամահ լինի, կամ ի խստութենէ ցաւոյն. յորժամ ի գլխաւորագոյն անդամքն դիպին. այսինքն ի սիրտն, կամ ի լեարդն, կամ ի խելապատակն։ Կամ ի պատահմանէ երեւելոյ ինչ տեսլեանն։ Կամ ի վերինն խնամոցն. զի արդարքն դիւրաւ փոխեսցին ի կեանս։ Կամ ի խիստ պատժէ անզղջից չարաց՝ իսկոյն սատակին։

Հարցումն։

Ի վախճան մերձեցեալքն տեսանե՞ն զանտի կենացն ինչ՝ թէ ոչ։

Պատասխան։

Յորժամ սրբազան եւ մաքուր հոգին հասանէ ի վախճան՝ ուրախութեամբ ցնծայ իբր ի հանդիսից զերծեալ եւ ի պսակն ընթացեալ։ Եւ որպէս յանփոփոխ կեանքն հետեւեալ։ Եւ զոր այժմ մղտատեսակ եւ հեռու տեսանէր, յայն ժամ յայտնի եւ մերձակայ տեսանէ զամենայն փառս եւ զպսակ զոր ընդունելոց են նոքա ի յարութեանն աւուր. որպէս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս։

Նախ՝ զի համընթա՛ցք են ասէ ի վաստակն. այսինքն հոգին եւ մարմինն. ի միասին եւ հանգիցեն եւ պսակեսցին։ Եւ դարձեալ ասէ՝ զուգագրեալք են ի գիրն յաւիտենից, ի միասին եւ ժամանեսցեն։ Եւ դարձեալ՝ հոգի եւ մարմին զոյգ եւ ի միասին ստեղծան եւ ծնան ի մարմնաւոր կեանքս. զոյգ եւ ի միասին մտցեն ի հոգեւոր կեանքն։ Զայս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս։ Այսպէսէ վախճան մաքուր եւ սուրբ հոգւոցն. ուրախութեամբ ընթացեալ ի պսակն եւ զերծեալ ի բանտէ խաւարային մարմնոյ։ Որպէս որք ի խաւար բանտից զերծանին եւ ազատեալք զլոյս տեսանեն։ Նոյնպէս եւ հոգին բաժանեալ ի մարմնոյ։ Եւ են ի լոյս եւ յերանութեան հանգիստն։

Այլ կան եւ սպասեն մեծի հարսանեացն Քրիստոսի եւ կատարածի աւուր. որպէս ասէ Դաւիթ «քեզ սպասեն արդարքն մինչեւ հատուսցես»։

Իսկ յորժամ մեղաւոր հոգին հասանէ ի վախճան, տրտմութեամբ եւ ակամայ իբրեւ զանասուն սպանդ վարեալ։ յայնժամ տեսանէ ա՛յլ աչօք, այսինքն մտօքն։ Նախ զերնական կեանս արդարոց ուստի զրկեցաւ մեղօք։

Եւ ապա՛ անտի հատուցումն իւր եւ զտանջանս գեհենին։

Եւ դառնացեալ յոգոց հանէ, եւ այսր եւ անդր զերեսն շրջէ եւ թաքչիլ ո՛չ կարէ։ Եւ այնպէսյարաժամ տեսանէ զցաւս մերձ ինքեան եւ առ ինքն ի չար գործս իւր անբաժանելի ի նմանէ մինչ ի յարութեանն օր. յորում կրեսցէ զվճիռս անվճար պատժոյն յաւիտենից տանջանացն։

Սակայն այլ է մահ մեղաւորին, եւ ա՛յլ արդարոյն։ Զի արդարոյն մահ՝ պատուակա՛ն է առաջի Տեառն որպէս ասէ մարգարէն։ Եւ «բազում նեղութիւնք են արդարոց. յամենայնէ փրկէ զնոսա Տէր» եւ այլն։

Իսկ մահ մեղաւորին չա՛ր է. զի չարութեամբ կեցեալ ոգին՝ չարութեամբ եւմեռանի։ Զի ի չար կենաց ի չար տանջանս ընթանայ։ Եւ ոչ մի ինչ ունի յոյս փրկութեան. ո՛չ օգնական. ո՛չ բարեխօս. ո՛չ ողորմութիւն. եւ ո՛չ այլ ինչ այնպիսի որ արժանաւորացն է։

Այլ եւ ի բաժանիլ չար հոգւոյն ի չարացեալ մարմնոյն, չար հոգիքն ընդ առաջ ելեալ արգելուն զնա ի ճանապարհն. զի գործունեա՛յ է նոցա եւ կամարար։ Հուր բորբոքեն, տանջանս կազմեն, զկրճել ատամանցն ցուցանեն. զի զառհաւատչեայ տանջանացն ընկալցի, եւ զբաժին իւր գիտասցէ որ լինելոց է ի կատարածի։ Մինչ աւանդօղ հրեշտակն սաստեսցէ ի նոսա, եւ առեալ տանի ի կայանս հոգւոց։ եւ շրջեսցին զնովաւ կոծօղք եւ լալականք հրապարակին. եւ նա ցաւօք եւ տրտմութեամբ եւ հեծութեամբ կայ անդ ի խաւարին բանտն ընդ այլ խաւարասէր հոգւոցն։ Զի զգալի լոյս ո՛չ լուսաւորէ զնոսա. եւ զիմանալի լոյս շնորհաց ոչ ունին։ Եւ տեսանեն զպատիժս մերձ ինքեանց. եւ այնպէս դառնացեալ տրտմութեամբ եւ սարսռելի երկիւղիւ յուսահատեալ մնան. զի ի մեծի ծագման առաւօտուն կրեսցեն զպատիժն ըստ գործոց իւրեանց։

Եւ որպէս արդարքն դեռեւս ոչ են ընկալեալ զկատարեալ փառս իւրեանց. նոյնպէս եւ մեղաւորք ո՛չ են առեալ զկատարեալ տանջաս իւրեանց։ Այլ երկոք ինձ ունին ի հոգիս իւրեանց մերձ տեսեալ՝ զոր ի յարութեանն՝ առնլո՛ց են կատարեալ անձամբ՝ հոգւով եւ մարմնով։ Որպէս ասէ աւետարանն «լուիցեն ձայնի որդւոյն Աստուծոյ եւ եկեսցեն արտաքս. ոմանց յարութիւն կենաց եւ ոմանց յարութիւն դատաստանաց»։ Եւ առաքեալն ասէ, «հաստատեաց օրմի՝ յորում դատելո՛ց է զամենայն»։ Եւ որպէս ասէ սուրբն Կիւրեղ, «հատուցմունքն հետեւի դատաստանին. եւ դատաստան դատաւորին. եւ գալուստ դատաւորին՝ է՛ ի կատարածի օրն վերջին». Ապա ուրեմն յա՛յնմ աւուր լինի հատուցումն արդարոց եւ մեղաւորաց. որպէս ցուցանի յառաջի կայդ բազում վկայութեամբ։

(Պրակ Դ) Վասն սգոյ մեռելոց

Զի՞նչ նշանակէ սուգն եւ կոծն եւ հանդերձին պատառելն։

Պատասխան

Նախ՝ նշանակէ՛ ի մեզ զջերմեռանդ բորբոք այրեցման սրտին. որ ի բա՛ց հանէ զօձիսն եւ արտասւէ. եւ արտադրէ՛ հառաչումն ձայնից եւ ողբ աղէողորմ։ Դարձեալ՝ նշանակէ՛ յետ մեռելոյն զփոփոխումն ուրախութեան մեր՝ ի սուգ եւ ի մերկութիւն։ եւ ի սեւ հանդերձս. ի խաւար տունս եւ այլն։

Դարձեալ՝ ցուցանէ իբր թէ սիրելոյն որ մեռաւ՝ կցորդիմք եւ չարչարեմք զմարմինս. մերկանալով, ի սիով եւ ի ծարաւ, ի մութն եւ ի հող որպէս նա ի գերեզմանի եղեւ։ Ո՛չ միայն մարմնով, այլ եւ հոգով. թէ չունի զմասն բարութեան։ Եւ սոյնպէս զկարօտութիւն եւ զպակասութիւն ախորժակացս նշանակէ. որքան ի միտ ածեմք եւ սըգամք։

Է եւ ա՛յլ իմն տեսութիւն վերագոյն։ Զի արարողութիւն սըգոյս ցուցանէ զառաջին անկումն մեր ի լուսեղէն կենացն ի խաւար աշխարհ տրտմութեամբ եւ ցաւօք մահումեռեալք եւ ի հող դարձեալք։ եւ այս ի ճաշակմանէ պտղոյն։

Վասն որոյ ո՛չ ուտեմք. եւ մերկանամք զզգեստս. եւ ցետեմք ըզհերս. եւ հող զգլխով արկեալ, ի խաւար բնակիմք եւ այլն։

Իսկ հող ցանեալ ի գլուխն, գլուխ զմիտքն նշանակէ. որ ինքնիշխան եղեւ յԱստուծոյ. եւ հնազանդեալ խրատու հողակեր օձին՝ մահացաւ. վասն այն հող ի գլուխ արկանէ մարդ ի ժամ սըգոյ. այլ եւ ի վերայ մեռելոյն։ Յայս միտս՝ յորժամ փոշիմանիմք ի վերայ բանի կամ տրտմիմք, ատամամբք զմատն խածանեմք. իբր թէ այսպիսի սղալումն ի ճաշակելոյ պտղոյն եղեւ. որ ձեռօք հատեալ եդ ի բերանն։ Նաեւ ի տխրիլն զձեռն ի ծնօտն եդեալ, եւ ձեռամբ զձեռն ծեծեալ, եւ զբարձս ոտիցն եւ զգլուխն եւ զերեսս եւ զկուրծքն հարեալ. իբր թէ սիրտն ցանկացաւ, եւ ոտքն ընթացաւ ի ծառն. եւ ձեռն եհատ, եւ գլուխն խոնարհեցաւ։ Եւ երեսքն ամաչեաց։ Եւ որպէս այս բնական եղեւ ի մեզ ամենայն մարդոյ։ Նոյնպէս եւ սուգն ի վերայ մեռելոյ զնոյնն նշանակէ։

Այլ եւ նշանակէ սուգն զՏեառն մերկութիւնն ի խաչին. ապտակեալ. եւ նախատեալ. եւ բեւեռեալ. եւ լուսաւորացն խաւարեալ. եւ այլն. զոր մեք ի վերայ մեռելոյն նշանակեմք։ Դարձեալ՝ նշանակէ զմահ մեղաւորացն ի կատարածի։ Այսպէս մերկացեալ ի բարեաց. լալ եւ կրճել ատամանցն. փոշիմանիլ, տխրիլ, եւ ոչ ինչ օգտիլ. զի անցեալ է ժամանակն ողորմութեան, եւ դատաւորն առ դուրս հասեալ՝ դնել ի տանջանս դժոխոց. որպէս աստ զմարմինն ի գերեզմանի։

Վասն Կարգ Կատարելոյն

Հարցումն։

Զի՞նչ է կարգ կատարելն։

Պատասխան։

Կոչի կարգ, Նախ զի Քրիստոնէից մին կարգ՝ ննջեցելոց կատարումն ի վերայ է խորհրդոցս ութերորդ խորհուրդ եւ կարգ. վասն ութերորդին կենաց։

Երկրորդ կոչի կարգ, զի զիւրաքանչիւրոք յիւրում կարգին յօրհնեմք եւ կատարեմք. այսինքն ա՛յլ կարգ քահանայից. եւ ա՛յլ կրօնաւորաց. ա՛յլ աշխարհականաց. եւ ա՛յլ տղայոց։

Երրորդ կոչի կարգ, զի զոր ինչ մեք առ մարմին ննջեցելոցն կատարեմք, զնոյն կարգ եւ հրեշտակք առ հոգիսն կատարեն այժմ եւ ի յարութեանն աւուր։ Զի երեւելիքս տիպ եւ գաղափա՛ր են աներեւութիցն։

Արդ՝ եթէ ի հասարակ ժողովրդենէ իցէ ննջեցեալն, հանեն զհին հանդերձն եւ պատե՛ն սուրբ կտաւովք եւ զգլուխն փակեղամբ եւ վարշամակօք, եւ օդ յոտս։ Եւ տանին առ աւագ երէցն զոր քահանայապետ կոչէ սուրբն Դիոնէսիոս. եւ նա դնէ յեկեղեցին մերձ ի դուռն եւ աղօթէ՛։

Իսկ թէ ի կրօնաւորաց իցէ, պատեսցեն իւր զգեստիւն, մազեղէն եւ կնկուղ եւ այլ որպէս գրեալ է. եւ դնեն ի մէջ եկեղեցւոյն ի ներքոյ բեմին.

Նոյնպէս թէ քահանայ իցէ՝ կարգիւն պատեն եւ դնեն ի վերայ բեմին, առաջի սեղանոյն։

Օծցեն սուրբ իւղովն եւ ողջունեն եւ տանին ի հանգիստն։

Վասն Պատանոյն։

Արդ՝ զգեստին հանելն նախ նշաննակէ թէ՝ զկենցաղ աշխարհի մերկացաւ եւ զգեցաւ զգեստ լուսեղէն որ ի դրախտին։

Դարձեալ, մերկ եկն եւ մերկ գնայ ի մարմնոյ զգեստու որպէս ասէ Յոբ։ Եւ դարձեալ, ի հոգեւորն մերկ եկն եւ սուրբ հանդերձիւ զգեցեալ գնաց։ Եւ կոչի պատանք, զի պատեալ եւ կապեալ է զամենայն զգայարանսն. եւ ոչ ինչ կարէ գործել. ո՛չ չար եւ ո՛չ բարի։ Եւ զի կտաւն յերկրէ է եւ արուեստիւ գործեալ. ցուցանէ թէ զոր ինչ գործեաց ոք ի յերկրի, զնոյն զգենու ու զարդարի։

Խունկ յռնգնուքն, անուշահոտ վարս նշանակէ։

Եւ բազմապակ երեսացն՝ զպայծառ հաւատն։ Իսկ կնկուղ ի գլուխ կրօնաւորաց եւ օդ յոտս եւ գօտի ընդ մէջ. զսպառազինիլն եւ զարիութեամբ ընթանալն ի պատերազմ։ Իսկ զի չորիցն բարձեալ տանին, նշանակէ որ Բ հրեշտակք պահապանք ամբառնան զհոգին. եւ Բ հրեշտակք դարձեալ բերեն ի յերկիր ի յարութեան աւուրն։ Եւ որպէս հրեշտակքն զհոգին ածեն առ Աստուած, նոյնպէս եւ զմարմինն տանին առ քահանայապետն. եւ նա դնէ յեկեղեցին մերձ առ դուռն որ նշանակէ զկայանք հոգւոցն յերկինս ի վերջին տեղւոջ մինչ ի յարութեանն օր։

(Պրակ Ե) Քահանայաթաղն է։

Դարձեալ՝ դնեն զքահանայս առաջի սեղանոյն ի վերայ բեմին, եւ զկրօնաւորս ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ զաշխարհականս առ դուռն, նշանակէ զզանազան տեղիս։

Զքահանայս ընդ սերովբէից եւ քերովբէից յառաջին դասս վերին զուարթնոցն։ Եւ զկրօնաւորս ի վերջին դասս տերութեացն։

Եւ զհասարակ ժողովուրդն, ի դասս հրեշտակաց ըստ սրբոյն Դիոնիսեայ։ Իսկ ի քահանայաթաղն՝ քահանայապետն հեղու զիւղն իվերայ մարմնոյն. այսինքն ի ճակատն եւ ի ձեռն. եւ ուղջունեն առհասարակ եւ պատեալ դնեն զմարմինն ի տան պատուականի։

Վասն Օծման Քահանայիցն Հարցումն։

Վասն է՞ր զքահանայս միայն օծանեմք.

եւ զի՞նչ է պատճառ օծմանն։

Պատասխան։

Նախ՝ զի նա՛ միայն օծաւ յառնուլ կարգին։ Երկրորդ, զի քահանայն գլուխ է. գլխոյն օծումն խորհրդով յանդամն իջանէ. ըստայնմ «որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ եւ ի մօրուսն Ահարօնի» եւ այլն։

Եւ զի օծանի վասն բազում պատճառի։ Առաջին, որպէս Քրիստոս նախ օծաւ իւղով եւ ապա թաղեցաւ. այսպէս եւ քահանայն նախ օծանի եւ ապա՛ թաղի։

Երկրորդ, ցուցանէ թէ՝ որպէս ի մկրտութիւնն նախ օծաւ եւ ապա թաղեցաւ ի ջուր. այսպէս եւ աստ նախ օծանի եւ ապա թաղի ի հող։ Երրորդ, նշանակէր անդ ի հանդէս մտանել զի մի՛ ձեռնամուխ լիցի ի նա թշնամին։ Նոյնպէս եւ աստ ի մարտ մտանէ ընդ օդային այսոց՝ նախ օծանի հոգեւոր իւղովն։

Չորրորդ, որպէս այն սկիզբն էր հանդիսին եւ աստ կատարումն, ցուցանէ թէ ի նոյն հանդէսն Ճ նեցաւ եւ վախճան կատարմանընկալաւ։ Զորօրինակ զմարտիկ ոք յետ հանդիին դարձեալ լուանան ի փոշոյն եւ օծանեն։

Հինգերորդ, ցուցանէ թէ որպէս մարմինն օծանի ի քահանայապետէն անուշահոտ իւղով. այսպէս եւ հոգին զմայլի տեսութեամբ սրբութեամբ Երրորդութեանն։ Զի քահանայապետն զհայր նշանակէ. եւ իւղն զՔրիստոս. եւ անուշահոտն զհոգին սուրբ որ Քրիստոսիւ պարգեւեցաւ մեզ։

Վեցերորդ, զբոլոր մարդոյն յարութիւն եւ զբոլորին փրկութիւնն եւ զսրբութիւնն նշանակէ որ է՛ հոգին եւ մարմինն. վասն այն հոգւոյ նորա աղօթիւք սրբութիւն եւ փրկութիւն խնդրեմք, եւ զմարմինն՝ սուրբ իւղով օծանեմք։

Եօթներորդ, ցուցանէ թէ Հոգին Սուրբ եւ Քրիստոս հանգուցեալ է ի նշխարս սրբոց. որպէս ի կեանքն՝ նոյնպէս եւ ի մահն։

Ութերորդ, ցուցանէ թէ իշխանութիւն քահանայութեանն անբաժանելի է ի նմանէ. զի կնիքէ ի հոգին եւ անքակ. եւ որպէս ի կեանքն՝ նոյնպէս եւ յետ մահու ունի։

Իններորդ, երիցս օծանի. այսինքն ի մկրտութիւնն, ի կարգն, եւ ի թաղումն. որպէս եւ Դաւիթ օծաւ Գ անգամ։ Նախ ի Բեթլէհէմ. եւ ապա ի քեբրօն. եւ յետ եօթն ամաց իվերոյ ամենայն Իսրայէլի օծաւ։

Տասներորդ, նշանակէ զվերջին օծումն. զի ամենայն կարգ զոր մարմնոյն կատարեմք՝ հոգւոյն է եւ մարմնոյն որպէս ասացաք։

Վասն Ողջունին Հարցումն։

Զի՞նչ է ողջունելն առհասարակ։

Նախ՝ քահանայապետին եւ ապա այլոցն։

Պատասխան

Նախ ցուցանէ զանվախութիւնն մեր ի մահուանէ։

Երկրորդ՝ զվերջին ողջոյնն տամք, զի ի հեռու ճանապարհ գնայ։

Երրորդ՝ զի կամօք եւ ուրախութեամբ ուղարկեմք ի Քրիստոս եւ ո՛չ ակամայ կամ տրտմութեամբ։

Չորրորդ՝ զսէր եւ զհաշտութիւն նշանակէ զոր ունիմք առնա. զի որպէս հոգեւոր սիրով կեցաք. նոյնպէս սիրով բաժանիմք. եւ թէ իցէ քէն ինչ, զայն շնորհեմք միմեանց։

Հինգերորդ՝ փափագիմք մասնակից նորա լինիլ սրբութեան եւ փառաց։

Վեցերորդ՝ ի միմեանս յանձին լինիմք. մեք ի նա՛ եւ նա՛ ի մեզ։ Զի նա կենդանեացս աղօթի՛ց է կարօտ, եւ մեք նորա բարեխօսութեան առ Քրիստոս։ Վասն այն նա՛ մեզ ողջոյն տայ բոլոր եկեղեցւոյս. եւ մեք զնա ողջունեմք։

Եօթներորդ՝ զի սիրելի եւ համբուրելի է նշխարքն սուրբ որ ի Քրիստոս միացաւ եւ օծաւ, եւ Քրիստոսի եղեւ բաժին։

Ութերորդ՝ զողջութիւն նշանակէ ողջոյնն բոլոր հոգւոյն եւ մարմնոյն որ է անբիծ եւ անարատ։

Իններորդ՝ որպէս հոգին Եղիայի էջ ի վերայ Եղիսէի։ Նոյնպէս եւ մեք ողջունիւս զհոգին եւ զշնորհք նորա ընդունիմք ի մեզ։

Տասներորդ՝ զի այսպէս ողջունի եւ հոգին անդ որպէս մարմինն աստ։ Նախ յԱստուածպետութենէն, եւ ապա ի համակարգ հոգւոց սրբոց։

Իսկ ի դիմաց նորա օրհնել զուղարկաւորսն, զի նովին երկիւղիւն կան եւ սպասեն սոսկալի աւուրսն այն. միշտ մտի ունելով. եւ պատրաստ գտանելով սահմանեալ ժամանակին։

Իսկ տանիլն ի Դ անկիւնս եկեղեցւոյն, վկայեն նմա թէ՝ չորեքին աւետարանչացն խրատու շուրջ եկն զեկեղեցաւն. այնմ խորհրդով որ ընդ չորս կողմն տիեզերաց աւետարանեցաւ։

Իսկ՝ նախ ի յարեւելս, ցուցանէ զմիածինն որ իբր յարեւելից ի ծոցոյ Հօր ծագեցաւ մեզ արեգակն արդարութեան եւ օգնեաց մեզ քրիստոնէական անուամբ։ Վասնորոյ ասեմք՝ «օգնութիւն էմեզ յանուանէ Տեառն»։

Եւ յետ այնորիկ ի հարաւ. զի հարաւով հողմոյ սուրբ հոգւոյն՝ արար մեզ գարուն հոգեւոր ազգի հաւատացելոցս։ Վասն որոյ ասեմք «երանի ազգի որոյ Տէր Աստուած Յակոբայ օգնական է նմա»։

Եւ ապա՛ ի յարեւմուտս. զի նստի ընդ արեւմուտս որէ՛ մարդկային սրբութիւնս. եւ փառաց աթոռն քահանայութեան աստիճանս։ Վասնորոյ ասեմք «անդ պատրաստեաց որ զօրհնութիւն»։ Եւ վերջոյ ի հիւսիս. որ ցուցանէ զշնորհն որ ի հինն սիովնէ հնչեաց յեկեղեցիս հեթանոսաց։ Վասն որոյ ասեմք «օրհնեսցէ զմեզ Տէր ի սիօնէ»։

Իսկ որ պատեն զնա քահանայական զգետիւք։ Փակեղն եւ վարշամակն ի գլուխն, որպէս սաղաւարտ։ Բաճկոնն եւ փիլոնն, որպէս զրահ։ Գօտի ի մէջն, ի նշան արիութեան։ Օդ կամ կօշիկ յոտս, կուռ վառեալ զինու ընդդէմ օդային թշնամւոյն։ եւ Անդրավարտիս ըստ հնոյն, զի ի սրբութիւն մտանէ։ Բուրվառ ի ձեռն ի իր աւետարանին, «ելի ի հօրէ եւ եկի յաշխարհ». կամ այլ ինչ։

Ցուցնէ թէ անուշահոտ վարուք եւ խրատու աւետարանին ընթացաւ զկեանս իւր։

Այլ եւ զգրեալն ընդհանրական թողութիւն ի դիմաց նորայ ի վերայ գերեզմանին ընթեռնուն։

Եւ վարագոյր ծածկոյթն, որպէս ի թաղումն Մովսէսի ամպն ծածկեաց. եւ ի համբարձումն Տեառն ամպն կալաւ զնա յաչաց նոցա։

Եւ համակարգք իւր իջուսցեն զնա ի հանգիստ. այսինքն թէ եպիսկոպոս իցէ՝ եպիսկոպոսք. եւ թէ քահանայ՝ եւ թէ սարկաւագ։ նմանապէս եւ աշխարհականք զաշխարհականս։

Այսպէս եւ հանգստրանք եպիսկոպոսաց ի կարգս իւրեանց, եւ քահանայից, եւ կրօնաւորաց, եւ թագաւորաց, եւ աշխարհականաց։ Զի ցուցցէ թէ նմանապէս լինելոց է ի յարութեանն հանգիստ նոցա ի կարգս իւրեանց։

Իսկ դնել զմարմինն ի տան պատւականի որ է՛ գերեզմանն, «գերեզմանք տունք նոցա եղիցին» ասէ. եւ «գնաց մարդ ի տուն իւր յաւիտենից։ Եւ որպէս ի հիմնարկութեան եկեղեցւոյ խաչիւ եւ աւետարանաւ բրել Է աստիճանաւ. որ ցուցանէ թէ մարմինն նորա միշտ յեկեղեցւոջ է եւ յետ մահուն. ըստ Դաւթի «երանելիք են որ բնակեալ են ի տան Տեառն, յաւիտեանս յաւիտենից»։ Եւ այսպէս ծածկեսցեն հողով զեօթն օր զաստի ճանքն։ զի Է աստիճանաց եղեւ սպասաւոր. եւ զեօթն խորհուրդ եկեղեցւոյ կատարեաց։ Եւ ի խորհուրդ եօթնեաց դարուց կենցաղոյս՝ զեօթն օր նաւակատիս կատարեմք թաղման քահանայից։ Այսպէս է կարգ կատարման ննջեցելոց սրբոց քահանայից եւ կրօնաւորաց եւ առ հասարակ ժողովրդոց։

Հարցումն

Արժանաւոր է թէ անարժան՝ պա՞րտ է կատարել զկարգն թէ ոչ։

Պատասխան

Ասեմք թէ այո՛ պա՛րտ է ամենեցուն կատարել։ Նախ՝ զի ամենատեսն Աստուած գիտէր զլաւս եւ զխոտանսն։ Նոյնպէս եւ մեզ շնորհացն այնմ պարտ է հնազանդիլ եւ կատարել զկարգն։ Երկրորդ, զի թէ արժանաւոր է՝ յաւելցի պսակն. եւ թէ անարժան՝ թեթեւ ասցին տանջանքն։ Նոյնպէս եւ ամենայն աշխարհականաց պա՛րտ է կատարել զկարգս իւրեանց. զի քահանայական աղօթիւք եւ պատարագօք կամ առաւելուն պսակքն, կամ ջնջին մեղք նոցա։

Եւ թէ ոք ասիցէ, անմեղ տղայքն զի՞նչ պէտք ունին առաւել թաղման։

Ասեմք թէ՝ անմեղ տղայոցն առաւել պէտք են։ զի նոքա ո՛չ չար են գործեալ եւ ո՛չ բարի. ո՛չ տանջին եւ ո՛չ պսակին. զի սոքա բարեաց եւ չարեաց են հատուցմունք։ Իսկ պաշտօնք եւ ողորմութիւնք եւ պատարագք լինին նոցա առիթ պսակաց։ Ապա ուրեմն ամենեցուն առ հասարակ պէտք են քահանայական կատարմունք եւ նուէրք. գալ ի գերեզմանն եւ այլն ամենայն։ Ա՛յս է խորհուրդ կատարման կարգին։

Վասն Տանելոյն ի Հանգիստ Հարց։

Ո՞րն է Գ հանգիստն. եւ զի՞նչ խորհուրդն։

Պատասխան

Նախ այն է, յորժամ բերեն առ քահանայապետն։

Երկրորդն յորժամ դնեն յեկեղեցին։

Երրորդն ի դուռն գերեզմանին. վասն որոյ այժմ սովորութեամբ երիցս անգամ դնեն զդագգաղն ի ճանապարհի։

Եւ նշանակէ նախ զերեք հանգստեանն. մինն մարմնոյ. եւ միւսն հոգւոյ. եւ միւսն հոգւոյ եւ մարմնոյ։

Երկրորդ, զի երի՛ց եմք գոյացեալ. ի մարմնոյ, ի հոգւոյ, եւ ի մտաց. որպէս ասեն ոմանք։ Վասն սոցա երեք հանգստեան տամք եւ աւետարան ընթեռնումք։

Երրորդ, զի երիւք մեղանչէ մարդ. այսինքն մտօք եւ բանիւ եւ գործով մարմնոյ. վասն սոցա թողութիւն խնդրեմք։

Չորրորդ, զի Գ է ժամանակ յորում գործեմք զմեղս. այսինքն անցեալն ներկայն եւ հանդերձեալն։ Վասն որոյ երեք անգամ թողութիւն խնդրեմք։

Հինգերորդ, զի Գ է հասակ մարդոյս. մանկութեան երիտասարդութեան եւ ծերութեան յորում փոփոխիմք վարուք. վասն սոցա Գ հանգիստ դնեմք։

Վեցերորդ, որպիսութիւն կենաց մեր Գ է. այսինքն այժմու կեանս. եւ յետ մահու. եւ յետ յարութեանն։ Զի այժմ կարե՛մք մեռանիլ. եւ յետ մահու կարեմք յառնել. եւ յետ յարութեանն ո՛չ կարեմք մեռանիլ եւ յառնել։ Վասն որոյ երիցս հանգիստ դնեմք։

Եօթներորդ, զի Գ են հանգիստ եւ վարձք սրբոցն. որպէս ասէ Տէրն. Ճ, Կ, եւ Լ։ Վասն որոյ երիցս հանգիստ դնեմք, զի յայսցանէ ո՛չ արտաքսեսցէ զնա։

Ութերորդ, Գ պսակ տայ Աստուած արդարոցն. մին զկուսութեան. եւ մի զողջախոհութեան. եւ միւս զապաշխարութեան։ Վասն որոյ երիցս աղաչեմք. զի պսակացս այսոցիկ արժանաւորեսցէ։

Իններորդ, վասն Գ գոչման փողոյն երիցս ընթեռնումք զաւետարանն։ Տասներորդ, զի Գ են տեղիք. այսինքն կայանք հոգւոցն եւ դժոխք եւ արքայութիւն։ Վասն որոյ երիցս խնդրեմք զի այժմ բաժանեալ հոգին խաղաղութեամբ ժամանեսցէ յօթեւանս լուսոյ. ուր սուրբք ամենայն սպասեն մեծի հարսանեաց գալստեանն Փրկչին։ Եւ յետոյ զերծուսցէ ի դժոխոց եւ պարգեւեսցէ զարքայութիւնն երկնից ա՛մէն։

Հարց Զի՞նչ է որ առ հասարակ ամենեքեան. այր եւ կին՝ ծեր եւ տղայ ընդ մեռելոյն ընթանան ի գերեզմանն։

Պատասխան Նախ ցուցանէ թէ՝ եւ այսպէս հասարակ ընթանամք առաջի Քրիստոսի։

Երկրորդ, զի ննջեցեալն եղբա՛յր է մեր եւ ունի բազում պատերազմ, օգնական լինիմք նմա։

Երրորդ, զի ի հեռու ճանապարհ գնայ. այս է յերկրէ յերկինս. յուղարկաւորեմք մինչ ի գերեզմանն։

Իսկ չափաւոր արտասուել պարտ է ամենայն մարդոյ ի տեսանել զմեռեալն. որպէս արտասուեաց Քրիստոս ի վերայ Ղազարու։ Նախ՝ արտասւեմք զբնութիւնս մեր թէ վասն մեղաց յո՞րպիսի կենաց դրախտին ի մահ անկաւ եւ ի հող դարձաւ։ Երկրորդ, արտասուօք լուանամք զմեղս նորա։ զի արտասուքն ջերմ ջուր է սրբարար որպէս ցուցաւ ի վերոյ ԼԵ գլուխն ի կարգ աղօթիցն ի ԽԱ համարն։

Երրորդ, արտասուեմք զմեզ թէ եւ այնպէս հանդիպելոց է մեզ։

Չորրորդ, արտասուօք թողութիւն խնդրեմք զոր մեղաք նմա ի մարմնաւոր կեանս, զի եւ նա թողցէ մեզ զպարտս մեր։

Իսկ խաչն վառել եւ ժամահարն յառաջ. նշանակէ՛ զվերջին գոչումն փողոյ հրեշտակապետին։ Եւ խաչն բարձրացեալ. զի նշան խաչին Քրիստոսի յայնժամ ընդ երկնիւք ծագեսցէ եւ զչորս կողմ աշխարհի լցուսցէ։

Եւ այն որ ի վերայ վառին նիւթեղէն զգեստէ, զի գայցէ խաչն ի վերայ լուսեղէն ամպոյ. յոդս բարձրացեալ եւ ցոլացեալ. զոր նշանակէ մանր վարշամակ վառին։ Եւ դարձեալ որպէս որք յեզր ծովուն հասեալ զառագաստ նաւին իջուցանեն. նոյնպէս յորժամ ի գերեզման դնեն զմարմինն, իբր յաշխարհի ծովէ ելեալ զվառն խոնարհեցուցանեն։

Վասն Օրհնեալ Հողոյն։

Եւ յորժամ դնեն ի գերեզման, քահանայն նախ օրհնէ՛ երիցս զհողն եւ արկանէ ի գերեզմանն ասելով, «հող օրհնութեան իջցէ ի գերեզման ծառայիս Աստուծոյ, յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ». երիցս անգամ. որպէս ի մկրտութեանն ջրով։

Եւ յետ դնելոյ մարմնոյն՝ նոյնպէս օրհնէ զհօղն ասելով «յիշեա՛ զի հող էիր եւ ի հող դարձցիս». եւ ապա՛ ժողովուրդն ծածկէ՛ հողով զմարմինն։

Իսկ թէ վասն է՞ր օրհնեն զհողն՝ այս է։ Զի վասն յանցանացն Ադամայ անիծաւ երկիր ի գործս նորա. զսուրբ մարմինն քրիստոնէի չէ՛ պարտ դնել յանսուրբ հող. այլ նախ օրհնել եւ սրբել նուամբ սուրբ Երրորդութեանն։ Եւ յայս միտս նախ օրհնեմք ըզ ջուրն եւ ապա մկրտեմք զերեխայն։ Եւ յետ այնորիկ յիշեմք զպատիժ հրամանացն Աստուծոյ որ կատարեցաւ ի վերայ նորա. այսինքն թէ «հող էիր եւ ի հող դարձցիս»։

Հարց Վասն է՞ր զոտքն յառաջ տանիմք մեռելոյն։

Պատասխան Նախ՝ զի յետս դառնամք մահուամբ, այսինքն ի դրախտն եւ ի մայրն մեր, պա՛րտ է զի նախ ոտքն ընթասցի։ Երկրորդ, զի Քրիստոսիւ կանգնեցաւ անկեալ բնութիւնս մեր. վասնորոյ որպէս ի մկրտութիւնն ուղիղ մկրտիմք գլուխ ի վեր եւ ոչ ի վայր որպէս արիոսեանք։

Նոյնպէս ի գերեզմանն ուղղակի տանիմք։ Իսկ ի վեր կոյս ունել զերեսս մեռելոյն, Նախ՝ նշանակէ զակն արկութիւնն ի վեր առ Աստուած ունիլ։ Երկրորդ, այլ եւ ցանկութիւնն ի վերինն երուսաղէմ յերկինս։

Երրորդ, զի խաչաձեւ դնի մարմարնն ի հանգիստն. որ եւ ձեռքն խաչանմա՛ն է ի վերայ սրտին։

Իսկ զդէմքն եւ զգերեզմանն ուղղեմք յարեւելս, Նախ ի դէմս դրախտին ուստի արտաքսեցաւ մարդն։ Երկրորդ, Փրկչին ակնունելով որ գայցէ յարեւելից. ըստայնմ «որպէս փայլակն յարեւելից, այնպէս եղիցի գալուստն որդոյ մարդոյ»։ Երրորդ, զի լոյս հաւատ եկն եւ լուսով հաւատոյն գնաց փառօք առ Աստուած. զի արեւելիցկողմն լո՛յս է։

(Պրակ Զ) Վասն գերեզմանին եւ թաղման

Վասն է՞ր թաղեմք զմեռեալս։

Պատասխան։

Նախ՝ պատուեմք զմարդն որ է՛ պատկեր Աստուծոյ. եւ պահեմք զմարմինն իբր զգանձ պատուական։ Երկրորդ, զի մի տեսցուք զգարշութիւն մարմնոյս. եւ որպէս ի կեանքն հանդերձիւ ծածկեմք, նոյնպէս ի մահն հողով։

Երրորդ, զի մի կոխան լիցի կամ կերակուր գազանաց որպէս շաղիղ անասնոցն։ Չորրորդ, զի մի՛ լիցին փողոցք եւ տունք մեր գերեզմանատուն մեռելոց. վասնորոյ թաղեմք զնոսա։ Հինգերորդ, զի մի՛ ի զազիր հոտոցն եւ որդանցն գարշեսցուք եւ թողցուք զշէնս աւերակ։

Վեցերորդ, որպէս կենօք փոխեցաւ, նոյնպէս եւ տեղեաւ փոխեսցի. զի կենդանիք բնակին ի վերայ յերկրի, եւ մեռեալք ի ներքոյ երկրի։

Եօթներորդ, զի մի՛ յարաժամ տեսցեն կենդանիքն եւ մորմոքեսցին սիրտք նոցա։

Ութերորդ, զի մի՛ դատարկասցին ի մարմնական գործոց միշտ տեսանել զմեռեալս։

Իններորդ, զի մի՛ պաշտեսցեն զդիս մեռեալ սիրելեաց իւրեանց, որ այս եղեւ սկիզբն պատկերապաշտութեան յորժամ զսիրելի զաւակաց պատկերս արարին եւ պաշտեցին։

Տասներորդ, զի թաղելն նշանակէ զյարութիւնն. որպէս սերմանիքն թաղեալ կենդանանան եւ բուսանին. նոյնպէս եւ մարդոյս մարմին։

Որպէս ասէ առաքեալն, «սերմանի տկարութեամբ եւ յառնէ զօրութեամբ». վասն որոյ թաղեմք զնոսա։

Հարցումն։

Վասն է՞ր ի հող թաղեմք եւ ո՛չ յայլ տարերս։

Պատասխան։

Նախ՝ զիպարտս դատապարտութեանն վճարեն. որպէս ասացաւ Ադամայ «հող էիր եւ ի հող դարձցիս»։

Երկրորդ, զի հողն մա՛յր է մեր առաւել քան զայլ տարերք. ծածկէ՛ զգարշութիւն մեր. որպէս մայր մանկան քան զայլ կարեւորս։

Երրորդ, զի մարմինն փոխեսցի ի հող մինչեւ հոգին յանապական եւ յանփոփոխ սերտութիւնն կայասցի. ապա եւ մարմինն ընդ նմա անապական եւ անփոփոխ մնասցէ։

Չորրորդ, մարմինն ի հող հանգչի եւ հոգին ի կայանս հոգւոց. զի ի յարութեանն ի միասին պսակեսցին եւ փառաւորեսցին։

Հինգերորդ, մարմինն ի հող դնի, մինչեւ ապականացու տարերք զանապականութիւն ստասցին. ըստ Պօղոսի՝ «արարածք ազատին ի ծառայութենէ ապականութեան». ապա եւ մարմինն անապական եւ հոգին անփոփոխ կացցէ յաւիտեան. նմանելով անապական եւ անփոփոխ մարմնոյն Քրիստոսի։ Այս վասն սրբոց մարմնոց։

Իսկ վեցերորդ պատճառ վասն հասարակաց ամենայն մարդկան, զի ի հողոյ սկսաւ, դարձեալ ի հող վախճանի մարմինն. թէպէտ են եւ այլ տարերք զօրութեամբ ի հողն։

Եօթներորդ, զի հողն ամենեւին ներքին ծայրքն է ամենայն տարերաց. անդ դնի մարմինն։

Ութերորդ, զի որակ երկրի խաւա՛ր է եւ սեաւ. եւ ո՛չ է պայծառ որպէս այլքն։ «նստոյց ի խաւարի որպէս մեռեալ յաւիտենից» ասէ Դաւիթ։ Իններորդ, զի անշա՛րժ է երկիր տեղեաւ. զի կիբրկոն ասեն. ցուցանէ թէ անշարժ է մեռեալ մարմինն ամենեւին ի կենդանական շարժմանէ։ Տասներորդ, զի կերակուր օձին է հող, պատժեաց զմարդն եւ ետ զնա ի կերակուր օձին. վասնորոյ ի հող թաղեմք։

Հարց Վտանգ ինչ է՞ արդարոյ՝ թէ ի յօրհնեալ գերեզմանս ո՛չ թաղի։

Պատ Ո՛չինչ բնաւ. քանզի յորմէ հետէ Քրիստոս ի գերեզման եդաւ ամենայն հողք օրհնեցան. զի գինք են արեանն Քրիստոսի։

Այլ եւ ամենայն Աշխարհ տաճա՛ր է Աստուծոյ. թէ ի դաշտի թէ յագարակի թէ ի տղմի. կամ ի ջուր սուզի, կամ ի գազանաց գիշատի, կամ ի ձկանց կլցի, արդարութեան ոչ ինչ վնասէ։

Եւ զի՞նչ է օգուտ ի յօրհնեալ տեղիս թաղելն։

Պատասխան։

Նախ՝ զի ի սրբոցն որ ա՛նդ են թաղեալ՝ օգնութիւնս ընդունին գերեզմանակիցք նոցա։

Երկրորդ, զի սիրելիք նոցա որք անդ ժողովին, տօնեն եւ յիշեն զնոսա աղօթիւք առ Աստուած։

Հարց։ Չարքն ի սուրբ տեղիս թաղեալ օգո՞ւտ է նոցա։

Պատասխան Ասեմքթէ ո՛չ. այլ առաւել վտա՛նգ է նոցա. զի ի բազում անգամ ի ձեռս դիւաց արտաքս ընկեցեալ լինին մարմինք նոցա։ Իսկ թէ յեկեղեցիս ո՛չ թաղեմք՝ ասացաւ ի վերոյ ԼԵ գլուխն ԼԹ համարն։

Կոչման Գերեզմանին Հարց։

Զի՞նչ է գերեզմանն։

Պատասխան։ Գիր իմոյ, կամ գերւոյ աման, կամ գերէ՛ զամէն։ Պարսիկ բառ է՝ ներքոյ հողոյ։

Իսկ շիրիմն՝ յիշատակ այնոցիկ ուր զազգին մեռեալքն դնէին։ Այլ ստուգաբանի թէ՝ աստի շարժիմ, կամ շինիմ. յա՛յտ է զի նոյն մարմին շարժի եւ շինի ի յարութեան աւուրն։

Իսկ դիրք կոչի. զի ի նմա՛ դնի մարմինն իբր ի յանօթ ինչ։ Այլ եւ դիրք՝ զնշանացի տեղն ցուցանէ։

Իսկ դամբարան, որ է պահարան։ զի անտի դարձեալ առցի որպէս եւ եդաւ։ Եւ զի պահէ՛ ոչ ուտիլ ի գազանէ, եւ ո՛չ ցրուիլ ի ջրոյ. եւ ո՛չ հոսիլ ի հողմոյ, եւ յայլոցն պահէ։ Այլ եւ գանձարա՛ն է մարմնոյն. զի պահէ՛, եւ դարձեալի Տէրն տայ։

Իսկ հանգիստ կոչի, Նախ՝ զի հանգեաւ յաշխատանաց մարմնոյն, այլ եւ ի չար գործոց։

Դարձեալ՝ հանգիստ է, զոր մինչեւ ցայժմ ժողովէր արդարութեամբ, այժմ կամի վայելել։

Հարցումն։

Վասն է՞ր կոչի գերեզմանն դժոխք. որպէս ասէր Դաւիթ, «արեամբ իջուսցես զսիմէի ի դժոխս»։

Պատասխան։

Նախ՝ զի նեղ եւ անձո՛ւկ է. զի դժոխք զդժուարն եւ զնեղն նշանակէ։ Երկրորդ, զի յամենայն կողմանց վիշտ է։ Երրորդ, զի զառաջին պատիժն աստ կրէ. հողանալով գեղեցկայարմար շինուածն։

Իսկ ներքին դժոխք զտանջանաց տեղիքն ասէ մարգարէն. ուր բելիարն նստի. զորս աւերեաց Քրիստոս, եւ շինեն մեղսասէրք, Եւ զանազանին սոքա։ Նախ՝ զի ի սմանէ ելանեմք, եւ ի նմանէ ո՛չ։ Երկրորդ, զի աստ մի միա՛յն տանջանք, եւ անդ բազում եւ ազգի ազգի։ Երրորդ, զի աստ միայն մարմինն, եւ անդ հոգին եւ մարմինն տանջին։

Քար գերեզմանին

Հարց։ Զի՞նչ է քար գերեզմանին։

Պատասխան։

Նշանաքարն կրկին, Նախ ցուցանէ զհոեի եւ զմարմին բաժանեալ ի միմեանց։ Դարձեալ՝ նշանակէ զքանակ հասակի մարմնոյն մեռելոյ։ Դարձեալ՝ ի տիպ պահապան հրեշտակին որ նստէր մի ի սնարից եւ մի յանոտից Տեառն գերեզմանին։ զի հրեշտակք խաչաձեւ երեւեցան առ գերեզմանաւն Տեառն։

Իսկ տապանաքարն,

Նախ՝ զի մի՛ գործեսցի երկիրն այն յայլ ինչ գործ, կամ քակտեսցի վասն այլ մեռելոյ։

Երկրորդ, զի քարն անպտուղ՝ ցուցանէ զանգործութիւն մեռելոյն։

Երրորդ, եւ որպէս այն քար անպիտան է գործոյ, նոյնպէս եւ մեռեալն անպիտան է աշխարհի։

Չորրորդ, անշա՛րժ է քարն, ցուցանէ զանշարժութիւն մեռելոյն. վասն որոյ խաչակնքեալ ասեմք «անշար եղիցի»։

Հինգերորդ, զի եւ նախահարցն քարեայ էր գերեզմանն։ Աբրահամու. Սահակայ. եւ Յակոբայ։ Նոյնպէս եւ գերեզման Տեառն։ եւ կափարիչ վեմն։ Այսպէս եւ քար տապանիս մեր լիցի։ Նշանակէ՛ զանապական յարութիւնն. որ վիմածին լինիմք եւ առանց ապականութեան որպէս Քրիստոս։ եւ ո՛չ հողածին ապականացու որպէս զառաջին Ադամն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է խաչիւ եւ աւետարանաւ կնքելն զգերեզմանն անշարժապէս։

Պատասխան։

Երիցս կնքելն զգերեզմանն, Նախ ի խորհուրդ սուրբ Երրորդութեանն։ Եւ դարձեալ հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ շնչոյս պահապան։ Այլ եւ մտաց եւ բանից եւ գործոց մեղացն քաւութեան։

Եւ այս վասն երկու պատճառի։

Նախ՝ զի մի՛ շարժեսցէ զնա այսն չարութեան որպէս զմարմին անհաւատից։ Եւ դարձեալ՝ ցուցանէ թէ այսպէս եւ հոգի նորա անշարժ կայ եւ մնայ ի յաւիտենական փառս եւ ի մշտնջենաւոր հանգիստն ամէն։

Այսոքիկ այս քան վասն կարգ կատարելոյ առաջին աւուրն։

(Պրակ Է) Վասն երկրորդ աւուրն

Զի՞նչ է որ յերկրորդ օրն դարձեալ գան ի գերեզմանն։

Պատասխան։

Ասեմք թէ՝ մարգարէն ուսուցանէ մեզ զչափ սըգոյ մինչ յերեկոյն, եեւ յառաւօտուն ուրախանալ. «ընդ երեկոյս հանգիցեն լալիք. առաւօտու եղիցի ուրախութիւն»։

Եւ որպէս իւղաբեր կանայքն նախ եկին ի գերեզմանն եւ տեսին յարուցեալ զՔրիստոս, եւ ապա առաքեալքն։ Նոյնպէս յերկրորդ օրն պարտ է կանանց նախ ի գերեզանն, եւ ապա արանց. եւ հոգեւոր տեսութեամբ ուրախանալ։

Դարձեալ՝ երէկ վասն մեռելոյն կսկծոյ կոծ մեծ արարաք. եւ այն դժուարութիւն էր աստուծոյ. վասնորոյ այսօր թեթեւացեալ գամք ի գերեզմանն եւ գոհանամք զԱստուծոյ։

Դարձեալ՝ որպէս զսերմանիս թաղեալ յերկրի՝ դարձեալ ջրով ոռոգանեմք նոյնպէս զբանական սերմս զայս երէկ թաղեցաք ի հող, այսօր հոգեւոր ջրով դարձեալ ոռոգանեմք, զի բուսցի ի գարնանաշարժ յարութեանն։

Դարձեալ որպէս բժիշկք դեղ տան հիւանդաց՝ եւ ի միւս օրն դարձեալ հարցանեն։ Նոյնպէս եւ մեք ըզհոգեւոր դեղն կենաց յերեկեան աւուրն մատուցաք մեռելոյն. եւ դարձեալ այսօր հարցանեմք զորպիսութիւնն։

Դարձեալ, յերեկեան օրն էր ի խորհուրդ թաղման. եւ այս առաւօտս է ի խորհուրդ յարութեան յառաւօտն վերջին։

Զի արեգական ծագելն զծնանիլն մեր նշանակէ. եւ մուտն զգերեզմանն։ իսկ այս առաւօտ զյարութիւնն հասարակաց։

Դարձեալ՝ կրկին է կեանք. այսինքն ժամանակեայս եւ հանդերձեալն. եւ յերկոքինս սխալեցաք մեք. վասն որոյ կրկին գամք եւ թողութիւն խնդրեմք։

Դարձեալ՝ եւ կրկին է մահ. որ է հոգւոյ եւ մարմնոյ. զի մեղօք մեռանի հոգին ի դժոխս. որպէս եւ մարմինն. վասն որոյ կրկին անգամ աղօթեմք։

Դարձեալ՝ ամենայն մեղաց պատիժ գոյ։ եւ ա՛յլ է մեղքն եւ ա՛յլ է պատիժն որ հետեւի մեղացն. զի մեղքն առնելն է, եւ պատիժն կրելն։ յերեկեան օրն վասն մեղաց խնդրեցաք. այսօր վասն պատժոց։

Դարձեալ՝ գիտութեամբ եւ կամօք գործեցաք զմեղս։ այլ եւ մեղօքն կապի մարդ յերինս եւ յերկրի. վասն որոյ կրկին անգամ ի կրկին մեղաց եւ ի կրկին կապանաց արձակումն խնդրեմք։

Դարձեալ՝ կրկին է օր մարդոյ թէպէտ յերկար ապրեսցի. այսինքն մին օր ծննդեանն, եւ մին օր մահուան։ Ի մին օրն մտանեմք յաշխարհ, եւ ի մին օրն ելանեմք աշխարհէ։ Զի կենցաղս այս որպէս երկդռնի քաղաք է. ի մինն մտանեմք եւ ի միւսն ելանեմք վասն այսոցիկ պատճառի կրկին գամք ի գերեզմանս։