Գիրք հարցմանց · 11/12

(Պրակ Ը) Վասն երրորդի աւուրն

Եւ երեք աւուր յիշատակ ննջեցելոց ունի բազում խոորհուրդ։

Նախ՝ զի Գ թիւն խորհրդաւոր է. որ ունի սկիզբն եւ մէջ եւ կատարումն։ Եւ ամենայն ինչ որ յաշխարհականի է՝ յայսմանէ արտաքս ո՛չ է. եթէ ժամանակն եթէ կեանքն եւ եթէ փոփոխումն մեր։

Երկրորդ՝ զի Գ օր են ամենայն աւուրք մարդոյ. այսինքն օր ծննդեանն. օր սննդեանն. եւ օր մահուանն։ Եւ Գ փոփոխումն ունիմք. զի նախ յոչէ է ի յէութիւնն գամք։ եւ յէութեանս միշտ փոփոխիմք վասն կարօտութեան, եւ յետոյ յէութենէ յոչ էութիւն փոփոխիմք մարմնով։

Յայս Գ փոփոխմանէս Աստուած ամենեւին անփոփո՛խ է։ Իսկ հրեշտակք զմինն ունին. զի յոչ է է՛ եղեն. եւ զերկուքն չունին։ Իսկ դեւք զերկուքն ունին. զի յոչէից եղէն. եւ փոխեցան ի բարւոյն ի չար. այլ զմինն չունին։ Իսկ մարդ զերեքեանն ունի. Վասն որոյ երեքօրեայ յիշատակ կատարեմք։

Երրորդ՝ զի Գ են տեսակք հոգւոց. տնկական, զգայական, բանական. եւ սոքօք մեղանչեմք։ Նաեւ Գ զօրութիւնք են տնկականին. այսինքն կերակրիլն, աճիլն, եւ ծնանիլն, եւ մեք ունիմք զայս։ Այլ եւ բանական հոգւոյ Գ են զօրութիւնք. բան ցասումն եւ ցանկութիւն։ Նաեւ երիւք լինի թողութիւնք մեղաց. այսինքն զղջմամբ խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ. որ լինի մտօք բանիւ եւ գործով։

Չորրորդ՝ ի մարմնաւորս Գ օր լինի հարսանիո. նոյնպէս եւ սուրբքն հոգեւոր հա՛րսն են Քրիստոսի հաւատն նշան է նոցա, եւ բարի գործքն զարդ. եւ մահն ի հարսանիս ընթանալ. եւ յարութիւնն միանալ սիրով ընդ փեսային Քրիստոսի եւ մտանել յառագաստն ընդ իմաստուն կուսիցն։

Հինգերորդ՝ յետ Գ օրեայ թաղմանն Քրիստոսի եկին առաքեալքն եւ կանայքն ի գերեզմանն. եւ տեսին յարուցեալ զՔրիստոս. յայս միտս գամք ի գերեզմանս ննջեցելոցն. եւ աւետիս յարութեան տամք նոցա. եւ տեսեալ հոգով ուրախանամք։

Վեցերորդ, ի փոխումն Աստուածածին կուսին յետ Գ յաւուր ձայն հրեշտակացն դադարեցաւ. եւ յորժամ բացին զգերեզմանն, գտին թափուր ի սուրբ մարմնոյն. զի վերափոխեաց զնա Աստուած ի Տեղի ուր ինքն գիտէ։ վասնորոյ Գ օր յիշատակ կատարեմք եւ գամք ի գերեզմանն։ Եօթներորդ՝ Գ օրս այս նշանակեցաւ յերիս աւուրսն որ նախ քան զլինիլն լուսաւորաց. զի լոյսն անմարմին սփռիւր ի յերկինս եւ լուսաւորէր մինչեւ ցերեկոյ. եւ դարձեալ ի դրախտն ամփոփէր զգիշերն։ Այսպէս եւ բաժանեալ հոգին ի մարմնոյ՝ ընթանայ յերկինս եւ ամփոփի ի տեղւոջ լուսոյ յօթեւանս հոգւոց. մինչ դարձեալ միաւորի ընդ մարմնոյն եւ իբրեւ զարեգակն պայծառացեալ ծագէ ընդ Քրիստոսի։

Ութերորդ Գ օրս այս օրինակեցաւ ի զենումն Իսահակայ. զի հայրն Աբրահամ առեալ հուր եւ սուր, եւ յետ երից աւուրց տեսին զտեղին ի հեռաստանէ որպէս ասէ պատմութիւնն։ Արդ հայրն Աբրահամ նշանակէ՛ զՀայր Աստուած. եւ հուր եւ սուր՝ տանջանարանք որ հանդիպին ի ճանապարհ օդոյդ։ Եւ Բ ծառայքն՝ սպասաւոր հրեշտակքն։ Եւ զերծեալ Իսահակ եւ խոյն զենեալ. զի հոգին զերծանի ի տանջանացն եւ մարմինն մեռանի։ Եւ ի հեռուսստ տեսեալ զտեղին, զի յետ կատարածի մարմնով առնլո՛ց են իւրաքանչիւրոք զփառս կամ զտանջանս։

Իններորդ, Գ տեղիք մարդկան նշանակեցաւ յեռայարկ խորանն Մովսէսի. առաջին միջին եւ վերջինն։ Այսինքն սուրբն սրբոց որ է արքայութիւնն երկնից. ուր աստուածութիւնն է բնակեալ. եւ քերովբէիւք սպասաւորեալ։

Եւ միջին սրբութիւն է կայանք հոգւոցն. ուր աշտանակն լուսոյ եւ խունկն եւ հաց երեսացն։ Որք են անուշահոտ հոգիք սրբոցն հանդէպ երեսացն Քրիստոսի իտեղւոջ մշտնջենաւոր լուսոյն։ Իսկ վերին եւ արտաքին սրահն ուր զենմունք եւ պատարագն մատչէին, է՛ մարմնական աշխարհս այս. ուր արդարք եւ մեղաւորք ի միասին բնակին կարօտ կերակրոց եւ ըմպելեաց։ Զի աղօթիւք եւ զանազան մաքրութեամբ սրբեմք զմեզ, եւ յետ աստեացս մտանեմք ի կայանս հոգւոց, եւ ապա յետ յարութեանն ի կատարածի միանգամայն մտանեմք ի սուրբն որ է արքայութիւնն երկնից։

Տասներորդ՝ Գ օրս այս նշանակեցաւ որ ասէր Մովսէս ցփարաւօն՝ արձակեա՛ զԻսրայէլ զի յերեք օրեայ ճանապարհ երթիցեն եւ երկիր պագցեն այն իւրեանց։ Զոր բազում հարուածովք եհան զժողովուրդն. եւ գնացին յերեքօրեայ ճանապարհ, ի տիւն ամպ հովանի, եւ գիշերն լոյս գայր. եւ ծովն պատառեցաւ. եւ փարաւօն ընկղմեցաւ. եւ նոքա կացին յանապատ ամս Խ եւ այլն։ Արդ եգիպտոս նշանակէ՛ զաշխարհս որ է՛ հալոց չարութեան եւ տեղի ծառայութեան մեղաց եւ սատանայի որ է՛ փարաւօն։ Եւ ի ձեռն հրեշտակի բազում պատուհաս եւ հարուած կրէ աստ մարմինս. եւ հոգին անվնաս մնայ որպէս զԻսրայէլ. եւ ելեալ ի մարմնոյն ընթանայ յօդս։ Եւ մկրտութեանն շնորհք եւ դաւանութիւնն սուրբ՝ հովանի եւ լուսատու լինի հոգւոյն։

Եւ ծովն պատառեալ ի ձեռն Մովսիսի այսինքն խաւարային անդունդք օդոյդ ի ձեռն առաջնորդ հրեշտակին։ Եւ փարաւօն ընկղմեալ զօրօքն։ զի ոչ ինչ կարեն վնասել չար դեւքն՝ քրիստոնէից հոգւոց։ Եւ անապա՛տ է՛ կայանք հոգւոցն անկարօտ մարմնական պիտոյից։

Մանանայ նոցա բանն Աստուծոյ. եւ ջուր հոգին սուրբ։ Զգեստ անմաշելի գործք իւրեանց։ Եւ Խ ամն է՛ ԴԺ. այսինքն մինչ ի կատարումն չորեքնիւթեայ կենցաղոյս։

Եւ ապա՛ ի ձեռն Յիսուսի արժանաւորքն մտանեն յարքայութիւնն երկնից եւ ժառանգեն զնա՛. ըստայնմ «եկայք օրհնեալք հօր իմոյ ժառանգեցէք զարքայութիւնն երկնից» Իսկ անարժանքն որ ունէին զսիրտն յԵգիպտոս, սատակեցան յանապատին եւ ո՛չ մտին յերկիրն պարգեւաց։ Այսպէս թէպէտ քրիստոնէից հոգիքն որ անարժանք են՝ ի ձեռն հրեշտակին ժամանեն ի կայանս հոգւոցն այսպիսի սքանչելեօք։

Այլ յորժամ սիրտն կապեալ է ի մեղս աշխարհի եւ ոչ կարաց ապաշխարհութեամբ քաւել. ո՛չ մտանէ յարքայութիւնն երկնից։ Եւ թէ ոք ասիցէ, թէ տուրք աղօթք եւ պատարագ, եւ ո՞չ է օգուտ նոցա։ Ասեմք թէ որ ունին զհաւատ սուրբ Երրորդութեանն եւ անկան ի սխալանս աշխարհի. եւ զղջացան եւ խոստովանեցան զմեղս, եւ ո՛չ կարացին բովանդակ ապաշխարել. նոցա՛ է օգուտ պաշտօն եւ պատարագ եւ այլն. զի զպարտս նոցա մեք հատուցանեմք. եւ ազատի նա ի պատժոց անտի։ Իսկ թէ անզեղջ կամօք եւ առանց խոստովանութեան ի մեղս մեռան, ո՛չ է օգուտ նոցա. թէպէտ մկրտեալ իցեն եւ հաւատացեալ. զի հաւատք առանց գործոց մեռեալ են։ Ա՛յս է խորհուրդ Գ օրեայ ննջեցելոց յիշատակին։ Եւ այլն յառաջագոյն ասացաւ Գ հանգստեան դնելոյ։

Այսքան առ այս։

(Պրակ Թ) Վասն եօթօրէիցն եւ այլոցն

Զի՞նչ է եօթնօրէքն եւ ամսագլուխն եւ տարէբոլորն։

Պատասխան։ Նախ՝ որպէս ասացաւ ի քահանայաթաղն վասն է շնորհաց հոգւոյն, եւ է խորհրդոյ եկեղեցւոյ, եւ է առաքինութեանց, եւ է գլխաւորագոյն մեղաց, եւ է զգայարանօք մեղանչեմք, եւ է փոփոխմամբ հասակի։ Եւ վասն եօթնէից աստիճանաց, եւ եօթն աստեղան խորանացն, եօթօրէք կատարեմք։

Իսկ ամսագլուխն եւ տարեբոլորն նոյնպէս յերեք դէմսէ։ Նախ՝ ի ժամանակս. զի Գ, եւ Է, եւ ամիսն, եւ տարին՝ լինի Դ։ Եւ Դ օրն նախկին, որ է՛ եօթն։ Եւ ժամանակն Գ է եւ եօթեամբ չափի շաբաթի աւուրբ, եւ եօթն դար կենցաղոյս։ Այլ եւ յամիսն եւ ի տարին բոլորի։ Ամիսն նշանակէ մինչ ի դատաստանն. եւ տարին զյարութիւնն յաւիտենից. վասնորոյ ի նշանաւոր աւուրքս այս յիշատակեմք զննջեցեալսն։

Երկրորդ ի մեզ. զի Գ զօրութեամբ հոգւոյ եւ Դ նիւթով մարմնոյ մեղանչեմք։ Իսկ ամիսն որ է՛ Գ Ժ, տասն զգայութեամբ մեր մտօք եւ բանիւ եւ գործով մեղանչեմք։ Այլ եւ ՅԿԵ զօդուածովքս եւ ԲԺԱՆ անդամօք մարմնոյս մեղաչեմք։ Յայս միտս ամսագլուխ եւ տարեգլուխ առնեմք։

Իսկ երրորդն ի դէմս Երրորդութեանն եւ է շնորհաց հոգւոյն զոր ընկալաք յաւազանին։

Եւ ամիսն Գ տասամբ բաղկանայ. զոր ի հաւատ Սուրբ Երրորդութեանն եւ Ժ բանեան օրինացն յանցաւոր գտաք։ Եւ տարի՛ է Քրիստոս։ եւ ամենայն Տեառն ընդունելի։ եւ բաժան ամիսք առաքեալքն։

Զի նա՛ է արեգակն արդարութեան. եւ նմա՛ ասի «օրհնեսցի պսակ տարւոյ քաղցրութեան քոյ Տէր»։

Վասն ի սոյն աւուրքս կատարին արդիւնք ննջեցելոցն եւ յիշատակութիւնք նոցա այսու խորհրդով։

Եւ ո՛չ որպէս շաղակրատեն ոմանք մտացածին բանիւ. թէ երեք օրն՝ կամ յեօթն՝ կամ յամիսն՝ եւ կամ ի տարին ելանեն ի քաւարանէն. Զի աւուրքս այս առ մե՛զ չափին եւ ո՛չ առ նոսա. եւ մե՛ք քաւեմք զմեղս նոցա եւ ո՛չ նոքա։ Եւ թէպէտ ամենայն մեղաւոր զղջանայ յետ մահու, այլ ո՛չ կարէ ապաշխարել. զի անցեալէ ժամանակն որպէս յիմար կուսանացն։ Զի առաքեալն ասէ՝ «այս է ժամանակ ըստ ունելի եւ այս է օր փրկութեան մի՛ ինչ տայցէք պատճառս զի մի՛ արատեսցի պաշտօնն ձեր»։

Դարձեալ վասն Մեռելոց Հարց։

Զի՞նչ է զատկի երկուշաբթի օրն մեռելոց առնելն։

Պատասխան։ Նախ՝ որպէս մեք ի կիրակէ ուրախացաք եւ վայելեցաք ի շնորհաց յարութեանն Քրիստոսի, եւ միւս օրն եւ զնոսա մասնաւորեմք։

Դարձեալ, ի կիրակէ յարութեանն Քրիստոսի տօնեմք. եւ յերկուշաբթին՝ նոցա սրբոցն որք ընդ Քրիստոսի յարեան եւ մտին ի քաղաքն սուրբ։

Հարցումն։

Զգերեզմանս յորո՞ւմ աւուր պարտ է օրհնել։

Պատասխան։

Ի մեծի ուրբաթին։ Զի Բ շաբաթին մեռելո՛ց է եւ ո՛չ գերեզմանօրհնէք։ Եւ այս է խորհուրդն. զի յայնմաւուր խաչեցաւ Քրիստոս, եւ գերեզմանք բացան եւ այլն։

Եւ ի նոյն օրն ի գերեզման եմուտ եւ էջ ի դժոխս եւ քարոզեաց։

Վասնորոյ խաչիւ եւ աւետարանաւ աւետեմք ննջեցելոցն զմեծ օր աւետեաց նոցա եւ կնքեմք զգերեզմանն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է գերեզմանօրհնէքն։

Պատասխան։

Ողորմութիւն է ննջեցելոցն. եւ ո՛չ Ժէ գին աւետարանին շնորհացն։ Այսպէս եւ թաղմանն։ Նոյնպէս եւ յոտնալուայն եւ ի խաչհամբոյրն՝ գանձանակն է Քրիստոսի զոր յիշատակեմք։ Այսպէս եւ ի տընօրհնէքն ընծայք խաչին եւ աւետարանին որ ի նոցա տունն մտանէ։ Նոյնպէս եւ յայլ խորհրդոց կատարմունքն. կնքոյ, պսակի, եւ այլոցն, լուսացո՛ւ է եւ խնկոցգին։ Զի որք ընկալան զշնորհսն, պա՛րտին նոքա ընչիւք իւրեանց զեկեղեցւոյն լոյսն վառել զաւուրս ութն։ Այլ թէ ասեն՝ հաղորդադրամ, կամ խոստովանադրամ, խո՛րթ է. յագահութեանց երիցանց սահմանեալ եւ ո՛չ ըստ կանոնաց որպէս այլքն։ Զի այնպիսիքն դատաստան ընդունելոց են անձանց իւրեանց ի մեծի ատենին Քրիստոսի։

Հարց Զի՞նչ է տուն օրհնելն ի զատկի եւ յայտնութեանն։

Պատասխան։ Այն է որ յետ յարութեանն Քրիստոս եմուտ ի վերնատունն եւ օրհնեաց զաշակերտսն։ Եւ ի ծննդեանն յայրին երեւեցաւ բանն Աստուած. վասնորոյ զնոյն խաչն եւ զաւետարանն տարեալ ի տուն՝ օրհնեմք զբնակութիւնս մեր։

Հարց։ Եւ զի՞նչ է որ ի մեծ իբարեկենդանին ԶԲ չորեքշաբաթ եւ զուրբաթն հանգստեանն ասեմք։ Պապասխան։ Նախ ասեն թէ՝ յաւուրսն յայնոսիկ յարեան մանկունքն յեփեսոս ի վկայութիւն առ հասարակ յարութեանն, զնոյն յիշատակեմք։

Եւ դարձեալ, զի ի Խ օր պահոցն մինչ ի յարութիւնն Ղազարու այլ հանգստեան ո՛չ տօնեմք։

Այսքան ի խորհուրդ ննջեցելոց ի թաղումն եւ ի կատարումն նոցա։

Գլուխ ԼԷ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ Ժ) Վասն Բաժանեալ հոգւոց

Յետ մարմնոյ կատարմանց՝ հարցանեմ եւ վասն բաժանեալ հոգւոց։

Հարցումն։

Հոգիք ելեալ ի մարմնոց՝ ի զգայութե՞ան են եւ ի միտս, թէ ոչ։

Պատասխան։

Ի մարմնոյ բաժանեալ հոգին պայծառանայ տեսութեամբ. որպէս որք ի խաւար բանտից ազատին։

Եւ են յիմացումն յուշի. որպէս ասէ առաքեալն Թադէոս. եւ յոյս նոցա լի է անմահութեամբ. եւ սիրով առ Աստուած միացեալ։

Այլ զտեսութիւն սրբոցն առաւելու լոյսն շնորհաց եւ մաքրութեան. եւ ազատումն ի թանձրութեանց մարմնոյն։ Իսկ մեղաւորացն որ ի մարմնոյ արձակեալ, առաւել տեսանեն քան զայժմ։ այլ խաւար մեղացն արգելու զտեսութիւնն. եւ չա՛ր է կարծիք նոցա, եւ երկիւղ տանջանաց։

Հարց Հոգիքն ճանաչե՞ն զմիմեանս, թէ ոչ։

Պատասխան։ Հոգիք արդարոցն ճանաչեն զմիմեանս անուամբ եւ ծննդեամբ եւ գործով վաստակոցն։ որք զարդիւնսն միշտ մերձ տեսանեն։ Իսկ չար հոգիքն ճանաչեն այն քան զչարս՝ վասն զի ընդ արժանեաց իւրոց տանջելոց են։ Եւ զբարիսն՝ զի պսակելոց են։ Դարձեալ՝ զչարս եւ զբարիս ճանաչեն անւամբն. որպէս մեծատունն զԱբրահամ եւ զՂազար։

Հարց Գիտե՞ն նոքա զոր ինչ աստ գործեմք, թէ ոչ։

Պատասխան։ Հոգիք արդարոցն զամենայն գիտեն զոր իիինչ վասն նոցա գործեմք. եւ վասն մեր բարեխօսեն եւ կատարեն զխնդիրսն։ Իսկ չարացն ոչ ինչ գիտեն. այլ զոր հրեշտակք կամ դեւք նոցա պատմեն։

Հարց։ Հոգիքն աղօթե՞ն վասն սիրելեաց իւրեանց. թէ ոչ։

Պատասխան։ Արդարքն վասն իւրեան սիրելեացն միշտ աղօթեն զի ազատեսցին իփորձանաց եւ ուղղեսցին ի մոլորութեանց եւ ընկեր փառաց նոցա լինիցին։

Իսկ մեղաւորքն ոչ. զի չարակամք են եւ նախանձուք։

Իսկ մեծատունն վասն եղբարցն աղօթէր, զի մի՛ տանջանքն իւր առաւելասցի վասն նոցա։

Հարց։ Զի՞նչ է աղօթք նոցա։

Պատասխան։ Աղօթք նոցա ցանկութիւնն է նոցա. զի զկամս երկիւղածաց իւրոց կատարէ՛ Տէր։

Դարձել աղօթքն՝ չարչարանքն եւ բարի գործքն է նոցա, զոր վասն Քրիստոսի կրեցին. զայն աղերսեն նմա. սակայն ըստ հաճոյութեան կամացն Աստուծոյ խնդրեն եւ ո՛չ զհակառակն։

Վասն Երեւման Հոգւոյն Հարց։

Հոգիքն որպէս երեւին մարդկան։

Պատասխան։

Ասեն ոմանք թէ՝ սրբոց հոգիքն յարաժամ երեւին յորժամ կամին եւ որոց կամին։ Այլ մեղաւորքն ո՛չ երեւին ամենեւիմբ։

Այլ մեծն Ներսէս ասէ թէ՝ սուրբքն ի ձեռն պահապան հրեշտակացն երեւին. թէ յերազս թէ յարթնութեան. եւ օգնեն մեզ. եւ խօսին. եւ լսեն զաղօթս մեր։

Իսկ մեղաւոր հոգին դարձեալ ի ձեռն հրեշտակաց. զի աղաչէր զնա երեւիլ։ Կամ ի ձեռն դիւաց կերպարանին նոքա։

Այլ չար հոգիքն ոչ կարեն գալ առ մեզ մինչ ի դատաստանի օրն. ըստայնմ «հոգի որ ելանէ այլ ո՛չ դառնայ»։ Իսկ թէ զի՞նչ է պատճառ ոչ երեւելոյն, ասացեալ եմք ի հարցմունքն գէորգեայ յառաջիկայդ տես ի Բ համարքն։

Հարցումն։

Արդարքն ունի՞ն լիակատար ուրախութիւն, թէ ոչ։

Պատասխան։

Ո՛չ. զի ըստայնմ որ զերծան ի չարեաց, միայն ի հոգիս իւրեանց ունին զուրախութիւնն։

Այլ ըստ պսակացն որ մարմնով կատարին՝ եւ վասն ընկերացն որ ժողովին՝ պակաս է նոցա. զորի կատարածի լինելո՛ց է ի գալուստն Քրիստոսի. ըստայնմ «դարձեալ տեսից զձեզ եւ ուրախ լիջիք. զոր ո՛չ ոք հանիցէ ի ձէնջ»։

Հարց։ Զի՞նչ է տուն Հօր եւ օթեւանք բազում։

Պատասխան։ Տեսութիւնն օ Աստուծոյ. որք ըստ բազմազան գործոց իւրեանց տեսանեն. եւ որպէս ի տան փառաւորին։

(Պրակ ԺԱ) Կայանք հոգւոյն

Ո՞ւրէ կայանք հոգւոցն եւ պահեստ։

Պատասխան։ Վարդապետք սուրբք՝ զպահեստ հոգւոց յերիս փոփոխմունս գիտեն. այսինքն նախ զՔրիստոս. եւ յետ Քրիստոսի. եւ յետ դատելոյն։ Նախ քան զՔրիստոս, առ հասարակ ի դժոխս. բայց յետ Քրիստոսի, առհասարակ ի կայանս 686 (1) հոգւոց։ եւ երրորդն ի կատարածի, յորժամ բաժանին օդիքն եւ այծիք. որէ արքայութիւնն երկնից եւ դժոխքն յաւիտենից։ Առաջինն վասն պատժոյն Ադամայ։ Երկրորդն վասն շնորհացն Քրիստոսի։ Երորդն վասն իւրաքանչիւր գործոցն առանձնակի։

Եւ այլն ասացեալ է ի հարցմունս Գէորգեայ ի Գ համարն։

Հարց։ Իսկ թէ այժմ ո՞ւր են կայանք հոգւոց։

Պատասխան։ Այլք այլ իմն ասեն. իբր թէ իւրա քանչիւր մեղաւոր հոգի իգերեզմանս իւրեանց կամ ի յերկրի տանջին. ըստ որում «գերեզմանք տունք նոցա եղիցին»։

Իսկ ազգն Ֆռանկաց ասեն ըզչարաց հոգիսն ի դժոխս իջեալ. եւ զբարեացն յերկինս ելեալ. եւ որք միջակք են, եւ նոքա ի քաւարանին մաքրին եւ յերկինս ելանեն։

Եւ այլք ասեն ի դրախտին՝ լինիլ զկայանս հոգւոց արդարոց եւ մեղաւորաց մինչ ի կատարած աշխարհի։

Այլ մեր վարդապետք յերկինս եւ ի ներքոյ երկնից ասեն. որպէս եւ կալիստրատոս վկայն առ ընդ երրորդ կամարաւն ուր են լուսաւորք եւ եթերային լոյսն։ Խորան ասեն աջակողմ եւ ձախակողմ. այսինքն ի քաղցր հայեցողութիւնն Քրիստոսի է աջ. եւ ի դառն եւ ահաւոր որ է՛ ձախ։

Այլ եւ ոմանք ի մէնջ որպէս վարդապետն վարդան եւ այլք ասեն գոլ ի միում տեղւոջ զամենայն հոգիս. այլ զանազանութիւն է նոցա յիւրաքանչիւր գործս եւ ի տեսութիւնս։ Ոմն լի՛ է անմահութեամբ եւ խնդութեամ։ եւ ոմն լի դառնութեամբ եւ յուսահատութեամբ. որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Եւ այլք ոմանք վեցերորդ կարծիս ստացեալ ասեն զբուն կատարեալ բարեաց հոգիսն ժողովեալ ի հրեշտակացն դասս. զոր ասէ առաքեալն, «յոգիս անդրանկաց կատարելոց»։ Եւ ո՞րք են կատարեալք. այսինքն է որ ի վեր քան զհրամայեալ օրէնսն կատարեցին զգործս. որպէս առաքեալքն, մարգարէքն, մարտիրոսքն, կուսանքն, եւ այլքն։

Եւ զբուն չարսն ի դժոխս. որք են անհաւատք, եւ չարք, եւ կռապաշտք. որք ունին ըզհին օրէնս եւ ո՛չ զնորս. այլ իներքոյ մնացեալ սկզբնական մեղաց՝ նոքա ի տանջանս ընթանան։

Իսկ արդարքն եւ մեղաւորքն միջակք՝ որք առին զօրէնսն եւ ըստ օրինացն գործեցին զբարիս. կամ սխալեցին. են հոգիք նոցա ի միում խորանի մինչ դատաստանն ընտրեսցէ զնոսա եւ որոշեսցէ. որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Եւ այս զանազան կարծիքս վասն այն է, զի գիրք սուրբք չե՛ն յայտնի բացայայտեալ զնոսա։

Նախ՝ վասն նորընծայ հաւատացելոցն. անկիրթ գոլով կատարեալ տեսութեանց։ եւ Երկրորդ՝ ի հաւատն եղեն ապաստան. որոյ վարձքն հետեւի. եւ ո՛չ ի քննութիւն մտաց. վասն որոյ իւրաքանչիւրոք ի բանից վկայութեանց ինչ զկարծիս իւր հաստատէ՛։

Հարց։ Եւ ո՞ր ի սոցանէ ընտրելի է ճշմարիտն։

Պատասխան։ Առաջինն նման է այնմ որ ասեն զհոգին ընդ մարմնոյն ի հող լուծեալ կամ անդ տանջեալ. որպէս որք մահկանացու ասեն զհոգին. եւ այս խոտելի է ի բաց։ Իսկ « գերեզմանք տունք նոցա»՝ վասն մարմնոյն ասէ։

Իսկ երկրորդն՝ որ ի բերքաթուրն ասեն քաւեալ եւ ելեալ յերկինս. նմանէ Պղատոնի մարմնափոխութեանցն. որ ի բանական մարդոյն ի զգայականն, եւ անտի ի տունկն ասեն, եւ ի տնկոցն յերկինս վերափոխիլ. եւ սոքա ի հուրն ասեն մտեալ եւ անտի յերկինս վերափոխեալ։

Երրորդն ի տգիտա՛ց է ասացեալ։ զի կայանք մարմնաւոր՝ անմարմին հոգւոց ո՛չ է պիտոյ։

Իսկ չորրորդն եւ հինգերորդն ընդունելի են. եւ սակաւ զանազանին։ Այլ միապէս զընտրութիւնն ի դատաստանին ասեն։

Իսկ վեցերորդն նման է երկրորդին. այլ մե՛րձ է ի ճշմարտութիւնն այնու, զի զարդարս եւ զմեղաւորս ի դատաստնին ասեն որոշիլ։

Եւ սոքա այսպէս։

Այլ որք ուղիղ դատեցան վարդապետք եկեղեցւոյ ըստ տեսլեանն յՕհաննու. որպէս մեծն Անդրէաս եւ համախոհք նմին սուրբն Իրինոս, Եպիփան, եւ Բասիլիոս։ Այլ եւ ի մերոց վարդապետաց սկիւռացին Գրիգոր ի փոխումն Աստուածածին կուսին։ Եւ հայրապետն Ներսէս ի ճառս հրեշտակապետաց։ Եւ միւս Ներսէս ի հանգիստն Յոհաննու։ Եւ սուրբն Կալիստրատոս վկայն ի ճառս իւր։

Կրկին ասեն զշաւիղս ընթացից հոգւոց. այսինքն մինն ի վեր յերկինս, եւ միւսն իներքոյ երկնից Նոքա որ թաղին զամենայն եւ գնացին զհետ Քրիստոսի, որոց խոստացաւ զհարիւրապատիկն աստ՝ եւ զկեանսն յաւիտենից։ Սոցա համաձայնին ընդհանուր ամենայն վարդապետք գոլ ի յերկնային խորանս անմարմնոց ի զանազան օթեւանս լուսոյ։

Իսկ հոգիք հաւատացելոց որք ոչ գնացին այսպէս զհետ նորա, այլ ընկալան ի ներգործութեանցն սատանայի եւ ի կրից աշխարհի. ոչ թողու արդար իրաւունքն Աստուծոյ ելանել յերկինս. այլ կան եւ մնան ի ներքոյ երկնից. ակնունելով հանդերձեալ դատաստանին. որ գթով ողորմութեամբ դիւրապէս քաւեսցին եւ ողորմութեան արժանասցին։

Իսկ թէ ո՞ւր իցեն սոքա երկոքեանս, տեսիլն յՕհաննու յայտննապէս ցուցանէ. սրբոց խորանս ասէ զվերինն սիօն եւ զհրեշտակացն դասս։ Ուր ետես ըզ ԻԴ երիցունսն շուրջ զաթոռովն Աստուծոյ. եւ զբազմութիւն հոգւոց սրբոց յամենայն ազգաց ժողովեալ անդ։

Եւ այն է եկեղեցիք անդրանկաց կատարելոց յերկինս որպէս ասէ Պօղոս։ Եւ ի հանգիստն յՕհաննու ասէ, Ո՜ հա՛յրդ ես որոց ի վեր քան զերկինս. այսինքն հոգւոց սրբոց կատարելոցն որ ի վերեն քան զդասս հրեշտակաց մերձ Քրիստոսի որպէս քահանայք առ քահանայապետ, եւ անդամք առ գլուխն. եւ որդիք առ հայր։ Որպէս աղօթէր, «կամիմ զի ուր եսն եմ, եւ սոքա ընդիս իցեն». եւ կատարեալ է կամքն Քրիստոսի։ Զի այժմ հոգւով են առնա. եւ յետ յարութեանն հոգւով եւ մարմնով։ Եւ այն է քաղաք Աստուծոյ եւ վերին Երուսաղէմ եւ եկեղեցիք արդարոց ըստ Պօղոսի։

Եւ գիտելիէ, զի հիմն եւ սկիզբն անդ եկեղեցւոյն եղեւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս յարուցեալ ի մեռելոց. եւ ընդ ինքեան հանեալ եւ վերացուցեալ զհոգիս սրբոց նահապետաց եւ մարգարէից։ Անդ ժողովեցան առաքեալք եւ վկայք սուրբք եւ կատարեալք մինչ ի միւսանգամ գալուստն. եւ սոքա ո՛չ գան ի դատաստանն. այլ ի դատել զհրեշտակս եւ զմարդիկ ըստ առաքելոյ։

Իսկ ի ներքոյ երկնից առերկնիւ է կայանք հոգւոց կիսամասնեայ արդարոց այնոցիկ որոց պակա՛սէ արդարութիւն քան զմեղս եւ կամ առաւել։ Զնոսա աասեն գոլ առ ընդ երորդ կամարն երկնից. ամբարձեալ յիշխանութենէ սատանայի որք ի յօդս եւ ի տարերս միայն իշխեն։ Այս է խորանն առերկնիւ ուր ժողովին արդարք եւ մեղաւորք հոգիք հաւատացելոց. որք դատաստանաւն կատարին, ակնունելով ողորմութեանն Աստուծոյ։ Այսոքիկ ասին աջակողմեան խորանք։ Իսկ ձախակողմեան խորան՝ է ի յօդս յաներեւոյթ տեղիս. ուր ժողովին հոգիք չարաց եւ մեղաւորաց. որք դատաստանաւն դատապարտին։

Եւ սկիզբն անդ ժողովելոյ՝ ի յարձակելն Քրիստոսի առ ժամանակեայ զհոգիսն անարժանից՝ անդ մննացին եւ անտի դարձցին մեղաւորք անդրէն ի դժոխս ըստ մարգարէին։ Անդ ժողովին եւ հոգիք չարաց եւ ամբարշտաց ի ձեռն հրեշտակաց չարաց. ո՛չ ըստ բնութեան, այլ սրտմտութեամբ տանջանաց արդէն իսկ դատապարտելոց ըստ աւետարանին ձայնի։

Եւ վասն այսմ տեղւոյ ասէ տեսիլն՝ «մահ եւ դոխք ետուն զիւրեանց մեռեալս»։ այսինքն զմեղօք մեռեալ հոգիսն ի դատաստան ըստ գործոց։

Եւ այսոքիկ են աջակողմեան եւ ձախակողմեան խորանք։

Որք աստ ունին ըզ յաջողակ գործս բարեաց կամ ձախողակ. եւ նոյնպէս դասին յաջակողմն եւ ձախակողմն Քրիստոսի։

Հարցումն։

Ապա որպէ՞ս է մի կայանք հոգւոցն որ ասացաւ յառաջն։

Պատասխան։

Ի մի ասացին գոլ խորանս ի ներքոյ երկնից զարդարս եւ զմեղաւորս. որք դատաստանաւն որոշին։ Այլ թէպէտ մի է տեղեւ, այլ արդարքն յուսով ուրա՛խեն, եւ մեղաւորքն տանջին։ Որպէս ծառայքն փարաւօնի ի տան բանտին ընդ Յովսեփայ։

Մատռուակն ուրա՛խ էր. եւ խոհագործն տրտում վասն ցուցման երազոյն։

Դարձեալ՝ մի ասի կայանք երկուցն վասն միոյ ակնկալութեան. զի արդարքն ակնունին պսակաց։ եւ մեղաւորքն տանջանաց։ Եւ ո՛չ ոքն է առեալ արդեամբ զգործոց հատուցումն մինչ ի գալուստն դատաւորին որպէս ասէ աւետարանն։ Ապա թէ ոչ՝ ո՛չ կարէ մեղաւոր հոգին ելանել յերկինս. ուստի եւ հրեշտակք վասն մեղաց անկան. եւ մարդն ի դրախտէն։ Նոյնպէս եւ հոգիք արդարոց ո՛չ մնան ուրեք ընդ ներքոյ դատապարտեալ տարերաց. զի ազատեցան ի պատժոց եւ առ հայր աւանդեցան. որպէս Տեառն մերոյ որ ասէր «հա՛յր ի ձեռս քո աւանդեմ զհոգի իմ. այսինքն զամենայն հաւատացելոց իմ։ Այլ հոգիք սրբոցն ելանեն յերկինս որ անապա՛տն է չարաց. որպէս փախեաւ կինն որ ծնաւ զմանուկն արու ի տեսիլն։ Եւ ո՛չ կարաց հրեղէն վիշապն հասանիլ։ «Զի հոգիք արդարոց ի ձեռին Աստուծոյ են. եւ ո՛չ մերձեսցի ի նոսա չար». որպէս ասէ Սողոմոն։ եւ են ի խաղաղութեան։

Զի այժմ յուսով են յերկինս եւ առ երկնիս. եւ յետ մահու հոգւով. եւ յետ յարութեանն հոգւով եւ մարմնով յանճառելի փառսն։

Հարցումն։

Հոգիք արդարոց կամ մեղաւորաց ունի՞ն այժմ զփառս կամ զտանջանս թէ ոչ։

Պատասխան։

Յետ աստեացս փառք երանելեացն կրկին է. այսինքն է փառք գործոց ըստ ինքեան, եւ փառք հատուցմանց։

Եւ այժմ հոգիք սրբոց առնուն զփառս գործոց ըստ ինքեան. զի հանգչին եւ ուրանան ի գործս իւրեանց։ Եւ ի յարութեանն առնուն զփառս հատուցմանց հոգւով եւ մարմնով. եւ այնպէս փառաց ի փառս բարձրանան որպէս ասի յերգս։ Եւ այսպէս ամենայն առաքինութիւն աստ հանգուցանէ զմիտս. եւ յետ մահու զհոգիս. եւ յարութեանն զհոգի եւ զմարմինն։

Բայց այժմ ըստ ինքեան, եւ անդ ըստ հատուցման։ Նոյնպէս կրկին է եւ տանջանք չարաց. այսինքն տանջանք գործոց ըստ ինքեան, եւ տանջանք հատուցման։ Զի զտանջանք գործոցն կրեն յետ մահու. եւ զտանջանք հատուցման ի յարութեանն հոգւով եւ մարմնով։ Զի գործք չարութեան այժմ դատէ՛ խղճիւ զմիտս. եւ յետ մահու զհոգիս. եւ յետ յարութեաննզհոգի եւ զմարմին որպէս ասացաւ։

Հարցումն։

Ապա զի՞նչ էր արկանելիքն սպիտակ, եւ պսակն ոսկեղէն որպէս ասէ տեսիլն։

Պատասխան։

Նախ ասեմ, եթէ հանդերձ սպիտակ եւ պսակք եւ աթոռք եւ այլն ամենայն զոր ետես ի տեսիլն՝ ո՛չ ներկային. այլ հանդերձելոյն էր տեսութիւն ոչ ինչ լինելոց է ի կատարածի. որպէս վասն նեռինն եւ դատաստանին ետես. նոյնպէս եւ զհատուցումն սրբոց։

Դարձեալ ասեմք, թէպէտ զներկայն ետես, սպիտակ հանդերձն ո՛չ ցուցանէ զփառս հատուցման։ այլ զփառս եւ զհանգիստ գործոց։ Զի հոգիք սրբոցն ո՛չ են առանց մխիթարութեան. այլ հանգչին եւ ուրախանան ի գործս իւրեանց եւ յուսով փառացն հատուցման. որպէս ասէ մեկնիչն տեսլեան. եթէ սպիտակ հանդերձն շնորհացն Քրիստոսի մաքրութիւնն է. որ սրբութիւն մեղաց մերոց արար Քրիստոս. յոր ամենայնքն վայելեցաք. զի յորժամ սրբի հոգին, բնական ունի զպայծառութիւնն։ Իսկ արմաւենիքն զյաղթութիւնն նշանակեն. որք յաղթեցին ցանկութեանց մարմնոյ եւ սատանայի։

Ոչ մկրտեալքն կամ չորքն ո՞չ ունին տանջանս վասն սկզբնական կամ ներգործական մեղաց։

Պատասխան։

Որք ո՛չ թլփատեցան ի հինն եւ ոչ մկրտեցան ի նորս, կամ չարք ի մարդկանէ, ունին զդատապարտութիւնն զոր զրկելոց են ի դատաստանին զանազան տանջանս եւ ո՛չ այժմ։ Որոյ պատճառէ, զի դատապարտութիւնն Ադամայ բարձաւ Քրիստոսիւ. եւ չարաց տանջանքն է՛ ի դատաստանին։ Ապա ուրեմն երկոքինն ո՛չ կրեն այժմ զտանջանս, այլ ի հանդերձեալն։

Զի «հաստատեաց օր մի՝ յորում դատէ զամենայն» ասէ առաքեալն։

Հարցումն։

Ապա որպէ՞ս են ի դժոխս հոգիք մեղաւորաց որպէս ասէ տեսիլն եթէ «դժոխք ետ զմեռեալս իւր»։

Պատասխան։

Դժոխքն նշանակէ զդժուարին եւ զնեղ տեղիս որ է՛ խորանն՝ ձախակողմեան. ուր մեղաւորքն կրկին ունին զտանջանս։

Նախ ի չար գործոց իւրեանց տանջին նոքա. ըստայնմ «ի գործս ձեռաց իւրեանց կապեսցին մեղաւորք»։ Երկրորդ, յակնկալութենէ հատուցմանն կրեն զտանջանս. որ լինելոց է ի կատարածի։

Հարցումն։

Զի՞նչ է աներեւոյթ տեղի մեղաւորաց։

Պատասխան։ Աներեւոյթն եռակի՛ է նոցա։

Նախ՝ զի աներեւո՛յթ են ի մէնջ. այլ եւ ի մտացն Աստուծոյ. ի հրեշտակաց եւ ի սրբոց մոռացեալ։

Երկրորդ, աներեւոյթ են ի տեսութեանց իւրեանց. զի զրկեալ են ի լուսոյ շնորհաց որով երանութիւնքն տեսանին։

Երրորդ, աներեւոյթ են մեղօք եւ ո՛չ ունին զպայծառութիւն բարեաց. որպէս այն որ ո՛չ ունէր զհանդերձ հարսանեաց։ Այլ սակայն զհատուցումն գործոց եւ զտանջանս յաւիտենական ո՛չ են առեալ այժմ. այլ առցեն յաւուրն դատաստանի հոգւով եւ մարմնով. որպէս յա՛յտ է յառաջիկայդ ի զանազան վկայութեանց վարդապետաց սրբոց եւ ի հին եւ ի նոր Աստուածաշունչ կտակաց։

(Պրակ ԺԲ) Վկայութիւնք ուղղափառաց։

Արդ՝ առաջին վկայութիւն, ասէ սուրբն Կիւրեղ ի գիրս պարապմանց ի հարցմունս տիբերեայ եթէ՝ հատուցմունքն հետեւին դատաստանին. եւ դատաստանն գալստեան դատաւորին ի կատարածի։

Արդ չեւ է եկեալ դատաւորն. եւ ոչ է եղեալ դատաստան. նա եւ ո՛չ հատուցումն. ո՛չ բարեաց եւ ո՛չ չարաց որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Երկրորդ, ասէ սուրբն Դիոնէսիոս ի ննջեցելոց կատարմանց գլուխն՝ եթէ մաքրելոց հոգին հասեալ ի վախճան՝ յայտնի եւ մերձակայ տեսանէ զամենայն փառս եւ զպսակ զոր ընդունելո՛ց են նոքա ի յարութեան աւուրն։ Եւ դնէ երեք պատճառ։ Նախ՝ զի համընթաց են ասէ ի վաստակն։ Երկրորդ, զի զուգագրեալք են ի գիրն յաւիտենից։ Երրորդ, զի զոյգ եւ ի միասին ստեղծան եւ ծնան ի մարմնաւոր կեանքն հոգին եւ մարմինն, զոյգ եւ ի միասին մտցեն ի հոգեւոր կեանքն որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Երրորդ, ասէ առաքեալն Թադէոս, եթէ հոգի ամենայն մարդոյ որ ելանէ ի մարմնոյ, են նոցա օթեւանք եւ բնակութիւն ի հանգստեան. բայց վարձ հատուցման ո՛չ կարէ ընդունիլ առանց մարմնոյն. զի ո՛չ միայն հոգւոյն է վաստակն, այլ եւ մարմնոյն։

Չորրորդ, ասէ սուրբն Եպիփան ի հաւատոց գիրն, եթէ որպէս հոգին միայն դատի ըստ բանի հերձուածողացն զի կարէ՛ ասել մարմնոյն եղեալ զյանցանքն։ Նոյնպէս եւ հոգին պատճառէ՛ զմարմինն՝ թէ յորմէ հետէ բաժանեցայ ի նմանէ՝ ո՛չ մեղանչեցի։ Վասն այսորիկ արդար դատաւորն զհոգի եւ զմարմին ի միասին յարուցանէ եւ դատէ. եթէ վասն մեղաց ի տանջանս եւ եթէ վասն արդարութեան յարքայութիւնն երկնից։

Հինգերորդ, ասէ աստուածաբանն Գրիգոր՝ եթէ հաւանիմ իմաստնոյն բանի՝ թէ հոգի բարի եւ աստուածասէր յորժամ ի մարմնոյն արձակի, կայ եւ մնայ նմա բարին որ լինի։ Եւ երթայ առ իւր Տէրն հեշտութեամբ. եւ անդէն վաղվաղակի իբրեւ երեւմամբ եւ տեսութեամբ իմն շահի զպտուղն առաջիկայ երանութեանց։ Եւ փոքր ինչ յետոյ մարմնովն զոր զգեցցի ժառանգեսցէ զփառսն զայն. զի որպէս չարչարանացն հաղորդեցաւ, նոյնպէս եւ վայելչականացն նմա։

Վեցերորդ, մարգարէն Դաւիթ՝ «քեզ սպասեն արդարքն մին չեւ հատուսցես» ասէ. որպէս թէ այժմ ակն ունին եւ մնան գալստեանն Քրիստոսի եւ վարձուց հատուցման։

Եօթներորդ, ասէ Յոբ «մարմնով իմով տեսից զԱստուած Փրկիչ իմ եւ ոչ այլոք»։

Ութերորդ, ասէ առաքեալն յեբրայեցիսն, «սոքա ամենեքեան վկայեալք ի հաւատոց՝ չեւ եւս ընկալան զաւետիսն Աստուծոյ. վասն մեր լաւագոյն համարեալ. զի մի՛ առանց մեր կատարեսցին»։

Այսինքն մի՛ առաջինքն առանց մեր վերջնոցս, եւ մի՛ հոգիքն առանց մարմնոյս պսակեսցին։

Իններորդ, եւ յերկրորդ կորնթացւոցն ասէ «մեզ ամենեցւոցն յանդիման լինիլ կայ առաջի ատենին Քրիստոսի. զի ընկալցի իւրաքանչիւր իւրով մարմնովն. եթէ բարի եւ եթէ չար»։ Իբր թէ յայն ժամ առնուն զգործոց հատուցումն։

Տասներորդ, գրէ առ Տիմոթէոս, «կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն զոր հատուսցէ Տէր յաւուր այնմիկ արդար դատաւորն. ո՛չ միայն ինձ՝ այլ եւ ամենեցուն որ սիրեն զնա»։

Մետասաներորդ, նոյն Պօղոս ասէ ի գործս «հաստատեաց օր մի յորում դատելոց է զամենայն»։ Ապա ուրեմն մի է օր դատաստանին եւ ոչ հանապազ։

Երկոտասաներորդ, Դաւիթ ասէ «ընդ առաւօտս սպանանէի զամենայն մեղաւորս երկրի»։

Եւ առաւօտէ է օր դատաստանին. զի միշտ առաւօտ է եւ ո՛չ երբէք փոխէ զնա երեկոյ։

Երեքտասաներորդ Տէրն ասէ «յորժամ լուիցեն ձայնի որդւոյն Աստուծոյ, ոմանց յարութիւն կենաց եւ ոմանց յարութիւն դատաստանաց»։

Չորեքտասաներորդ, ասէ Յոհաննէս ի կաթուղիկէքն, «գիտեմ զի յորժամ նայն յայտնեսցի, տեսանելոց եմք զնա որպէս եւ էն»։

Հնգետասանրեորդ, ասէ Տէրն «դարձեալ տեսից զձեզ եւ ուրախ եղիցին սիրտք ձեր. եւ զուրախութիւն ձեր ո՛չ ոք հանիցէ ի ձէնջ»։

Արդ՝ դարձեալ տեսանելն զմիւսանգամ գալուստն նշանակէ. որով ուրախ լիցին առանց տրտմութեան։

Վեցտասաներորդ, ասէ ի Յոհաննու աւետարանն, «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի. դարձեալ գամ եւ առնում զձեզ առիս». այսինքն զի վերստին գալն Քրիստոսի լինի, եւ ապա սրբոցն տանիլ առ ինքն։

Եօթնեւ Ժ, ասէ ի Մատթէոսն թէ «արքայութիւնն երկնից նման է առն տանուտեառն, որ ել ընդ առաւօտս ունիլ մշակս յայգի իւր. եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ, ասէ ցգաւառապետն տալ նոցա մէն մի դահեկան»։

Արդ տանուտէր աստ կոչէ զԱստուած, եւ այգի է եկեղեցի, եւ գաւառապետ կոչէ զՔրիստոս. եւ առաւօտ յաբելէ առաջին արդարոյն. եւ երեկոյ օր դատաստանին յորժամ ընտրեաքն ամենայն ժողովին. ապա յայնժամ առնուն զդահեկան երանութեանն։ Ուստի յա՛յտ է զի մինչեւ յօր դատաստանին ոչ առնուն։

Ութեւ Ժ, եւ ի Մատթէոսն ասէ՝ «այր մի գնացեալ ի տար աշխարհ, կոչեաց զծառայսն եւ ետ նոցա զինչս»։ Այրն ի տար աշխարհ գնաց Քրիստոսէ. որ մարմնով համբարձաւ յերկինս. զի յատուկ տեղի մարմնոյ երկիրս է. վասն որոյ ի տար աշխարհ գնալ ասէ յերկինս։ Եւ զկնի ասէ՝ «յետ ժամանակաց եկեսցէ Տէր ծառայիցն հատուցանել վարձս բարեգործաց եւ դատապարտել զհեղգս»։ Ապա ուրեմն հատուցումն յաւիտենական է՛ ի գալուստն Քրիստոսի։

Իննեւ Ժ, դարձեալ ի Մատթէոսն ասէ՝ «արքայութիւնն նման է առն որ սերմանիցէ սերմ բարի յագարակ իւր» եւ այլն։ Սերմն բարի են սուրբք եւ ընտրեալք զոր սերմանեաց Աստուած յեկեղեցի։ Իսկ որոմն չարք եւ անպիտանք։ Եւ զի դժուարաւ խլին չարքն առանց վնասելոյ բարեաց, վասն որոյ թոյլ ետ մինչ ի ժամանակի հնձոցն։

Եւ յայնժամ զորոմն քաղել առ ի յայրել ի հուրն. եւ զցորեանն ի շտեմարանն ժողովել ի կեանս։ Ապա ուրեմն մինչ ի դատաստան ընտրրեալքն։ ո՛չ ունինկեանս, եւ ո՛չմեղաւորքն տանջանս։

Քսաներորդ, ասէ ի Մատթէոսն՝ «նման է արքայութիւն առն թագաւորի որ արար հարսանիսոր դւոյ իւրոյ. եւ ժողովեաց զամենայն զչարս եւ զբարիս. եւ լցան» եւ այլն։ Ա՛րդ՝ փեսա Քհրիստոս է. եւ հարսն հաւատացեալ ժողովուրդքն։ Արդ այժմ ի մկրտութիւն հաւատն նշան դնի հարսին. եւ յետ մահու յուսով կոչի ի հարսանիս. եւ յետ յարութեան սիրով միաւորի ընդ փեսային։

Ապա ուրեմն ի գալ փեսային լինի պսակ եւ հարսանիսս այս հոգեւորապէս։ Քսան եւ մի, եւ յառակս տնտեսին զոր կացոյց Տէր ի վերայ ծառայիցն տալ կերակուր. զոր յետոյ Տէրն եկեալ գտցէ այնպէս՝ երանի է ծառային այնմիկ. ապա թէ ո՛չ ընդ մէջ կտրեսցէ։

Նոյնպէս եւ յառակս որր զքանքարն ետ եւ զմնասն. յետոյ եկն եւ արար խնդիր։ Այս է ի միւս անգամ գալուստն զարծաթ բանին շահեցան, տալ զփառս եւ զմուտն ուրախութեան. եւ որք ո՛չ՝ նոյնպէս զտանջաննս։

Քսան Բ, եւ յառակս Ժ կուսանացն ասէ՝ «Եյիմաար եւ Ե իմաստուն. այսինքն արդարք եւ մեղաւորք ԵԵ զգայութեամբ նիրհեցին ամենեքեան եւ ի քուն մտին։ Զքուն մահուն սաէ մինչ ի կատարած. եւ ի մէջ գիշերի յարութեան աւուր յարեան ամենայն կուսանքն եւ կազմեցին զլապտերս։ Եւ յայնմաւուր հիմաստունքն մտին յառագաստ փեսային, եւ յիմարքն արտաքոյ մնացին։

Քսան Գ, ի նոյն գլուխն ա սէ «յորժամ եկեսցէ որդի մարդոյ փառօք հօր իւրոյ, յայնժամ նստցի յաթոռ փառաց». զդատողական աթոռն ասէ։ Եւ «յայնժամ կացուսցէ զօդիսն յաջմէ եւ զայծիսն ի ձախմէ». այսինքն բաժանեգսցէ զարդարսեւ զմեղաւորս։ Եւ արդարոցն ասէ «եկա՛յք օրհնեալք հօր իմոյ»։ Եւ մեղաւորացն թէ՝ «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենական»։ Ապա ուրեմն մինչ ի վերջին օրն ո՛չ է բաժանումն արդարոց եւ մեղաւորաց։ Եւ մինչ այս ոչ կատարի, ո՛չ առնուն արդարք զփառս, եւ ո՛չ մեղաւորք զտանջանս։ Քսան եւ Դ, այժմ ցուցից բնականապէս քննութեամբ։ Զի ոչ վայել է անկատարից զվախճանական կատարումն առնուլ. եթէ ոչ նախ իւր յատուկ կատարելութեամբն կատարեսցի։ Իսկ հոգին բաժանեալ ի մարմնոյն տակաւին ո՛չ է կատարեալ իւր յատուկ կատարելութեամբն։ Ապա ուրեեմն հոգին ո՛չ կարէ առնուլ զկատարեալ վարձս կամ զտանջանս։

Քսան եւ Ե, ամենայն ներգործութիւնք կամ ենթակայից են, եւ կամ անձանց։ Իսկ հոգին բաժանել ի մարմնոյն՝ ո՛չ է անձն եւ ո՛չ ենթակայ։ Ապա հոգին առանց մարմնոյ ո՛չ ունի ներգործութեամբ ինչ վարձ կամ պսակ։ Այլ յորժամ հոգին միաւորեսցի ընդ մարմնի եւ զերկուցն լինիցի անձն, յայնժամ կարէ ունել ներգործութեամբ զփառս կամ զտանջանս։

Քսան եւ Զ, ո՛չ է արդարութիւն Աստուծոյ թէ այժմ հատուցանի. զի մարմին եւ հոգին ի միասին գործեցին զչար եւ զբարի։ Եւ թէ մասն մարդոյն որ է հոգին՝ տանջի այժմ վասն մեղաց եւ մարմինն հանգչի, այս ո՛չ է ուղիղ, նոյնպէս եւ զփառսն։ Այլ որպէս ի միասին վարեցին զայս կեանս հոգին եւ մարմինն, նոյնպէս եւ զայն կեանս ընդունիցին։

Քսան եւ Է, զի թէ ամենայն ոք առնու այժմ զվարձս կամ զտանջանս, ապա ո՛չ գոյ յարութիւն. զիհ յարութիւն վասն հատուցման գործոցն է։ Նաեւ ոչ դատաստան. զի ո՞ւմ լիցի դատաստան. զի ամենեցուն վճարեալ է։ Եւ այսմ հետեւի աղանդն սադուկեցւոց որ ասէին չիք յարութի։ Նմանապէս հետեւի զի մարմինն ո՛չ կրեսցէ տանջանս. զի ո՛չ յառնէ ըստ նոցա կարծեացն։

Քսան եւ Ը, տանջանք եւ փառք այնմ կենաց յա՛յտ է զի ո՛չ է ժամանակեայ, այլ յաւիտենական։ Ա՛րդ՝ եթէ արդարք այժմ առնուն զփառս եւ ի դատաստանին դարձեալ փոխիցին յայնմանէ, ապա ուրեմն ամենայն ինչ կենացն անցաւոր է եւ փոփոխական. այսինքն փառքն եւ տանջանքն։ Եւ հետեւի հազարամեայ արքայութիւն որոգինի. նաեւ փոխիլն ի տանջանաց։

Քսան եւ Թ, ի տեսիլն ասէ՝ «տեսի ի ներքոյ աթոռոյն զհոգիս սպանելոցն վասն բանին Աստուծոյ եւ վկայութեան Յիսուսի Քրիստոսի. եւ աղաղակէին բարձր ձայնիւ՝ մինչ յե՞րբ Տէր սուրբ եւ ճշմարիտ ո՛չ դատես եւ առնուս զվրէժ արեան մերոյ»։ Արդ եթէ սիրելիքն Աստուծոյ որք զարիւնս իւրեանց հեղին վասն Քրիսոտոսի՝ ոչ առնուն զվարձս իւրեանց, նմանապէս եւ ամենայն ազգ մարդկան։

Երեսուներորդ՝ յայտ է յորպիսութեանցն չորից որ ասացաւ յառաջագոյն եթէ աստ հոգի մարդոյն է ի մէջ բարեաց եւ չարեաց. իսկ յետ մահու ի մէջ բարեացմիայն։ Իսկ ի յարութեան ի մէջ բարեաց եւ փառաց։ Նմանապէս մեղաւորքն անդ ի յարութեանն ի մէջ չարեաց եւ տանջանաց։

Այսքան առ այս։

(Պրակ ԺԳ) Վկայութիւնք հակառակացն եւ պատասքանիք նոցին

Այլ եւ տեսցուք զվկայութիւնս հակառակացն եւ յարմարեսցուք զպատասխանիսն, զի առ ձեռն պատրաստ լիցի։ Նախ ընդդէմ բերեն զբան մեծատանն եւ զՂազարու. որ մինն ի գոգն Աբրահամու եւ միւսն ի տանջանքն էջ։

Պատասխանեմք առ այս որպէս ասԷ սուրբն Կիւրեղ ի գիրս պարապմանց եթէ առակ օրինակ եւ սոքա արդարոց եւ մեղաւորաց որ այսպէս լինելոցէ ի կատարածի։

«Ներհակաբար տալով զոր աստ ընկալան» ասէ սուրբն Ներսէս։ Ուստի յայտ է զի նախ քան զՔրիստոս արդարք եւ մեղաւորք ի դժոխս էին։

Դարձեալ ասեն զբանն Պօղօոսի, «ցանկամ ելանել ի մարմնոյս եւ մտանել առ Աստուած»։ Ասեմք եթէ՝ մտանելն առ Աստուած այն է՝ որ հեռանայ ի չարութեանց եւ լինի ի բարութեան եւ ոչ փոփոխի ի չար, Աստուծոյ պահելովն. ըստ այնմ «հոգիք արդարոց ի ձեռս աստուծոյ են. եւ ո՛չ մերձեսցի ի նոսա չար»։

Դարձեա լ ասէ ի նոյն գլուխն եթէ՝ «շինուած յԱստուծոյ ունիմք տաճար. եւ ընդ այս տաղտկամք եւ զբնակութիւնս երկնից փափագիմք զգենուլ»։

Ասեմք, շինուած տաճար եւ բակութիւն երկնից զերանելի մարմինն ասէ։ Զի ո՛չ կարեմք հոգւով երանի լինիլ եթէ ոչ մարմնով երանելի լիցուք։ Իսկ զբնակութիւն փառացն այլ ուր պատրաստ ասէ եւ ոչ տուեալ։ «Զոր ակն ո՛չ ետես, եւ ունկն ո՛չ լուաւ. զոր պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց։

Դարձեալ ասեն զբանն Սողոմոնի, «մարմինն դառնայ ի հող, եւ հոգին երթայ առ Աստուած որ ետ զնա»։ Ասեմք առ այն նախ՝ ապա դու զիա՞րդ ասես թէ երթայ ի դժոխս։ Եւ ապա ասեմք, եթէ Աստուած յամենայն տեղիս է. վասն որոյ կայանք հոգւոցն ուր եւ իցէ առ Աստուած էա։ Զի թէպէտ անդ ո՛չ է փառք, այլ եւ ո՛չ տանջանք եւ չարչարանք գոյ։ Վասն այսորիկ առ Աստուած ասէ որք են ի պահեստ հոգւոցն։

Դարձեալ ասեն՝ «յոգիս անդրանկաց կատարելոց յերկինս»։ Ասեմք եթէ՝ անդրանիկ եւ կատարեալ ո՛չ վասն պսակացն ասէ որ դեռ առնլոյ են։ Արդ ըստ կատարեալ գործոցն զոր ունին յինքեանս՝ եղեն անդրանիկ երանութեամբ եւ հանգստեամբ։

Դարձեալ ասեն զբանս օրինացն, «մի՛ պահեսցես զվարձ վարձկանի քո ի վաղիւ»։ Աասեմք առ այս, եթէ ո՛չ է պահել որպէս այժմ ի մարմնի. եւ ո՛չ առնուն որպէս ի կատարածի. այլ ընկալեալ ունին զյոյս անմահութեան եւ զերանութեան ի հոգի։

Դարձեալ ա սեն՝ ըստ Սողոմոնի «յոյս զապաղեալ տանջէ զհոգի»։ Ասեմք ըստ Նիւսացւոյն Գրիգորի, թէ յոյյս նոցա ո՛չ է տանջանք, այլ վայելչութիւն նոցա. զի հաւատարիմ է խոստացօղն եւ ճշմարրիտ։ Դարձեալ ասեն, «յոյս տեսանելի չէ յոյս» ըստ Պօղոսի։ Ասեմք առ այս նախ՝ թէ կրկին է յոյսն։ Զի է յոյս ակնունիլ ի հեռաւորն. եւ է յոյս ըմբռնել ի մերձաւորն։

Ա՛րդ այս կենացս յոյս ակն ունի ի հեռաւորն. եւ յետ մահու յոյս նոցա ըմբռնէ ի մերձաւորն։ Եւ դարձեալ ասեմք, թէ աստի կենացն յոյս է հանդերձ ստուգութեաեմբ կարծեաց. եւ յետ մահու յոյս նոցաէ հանդերձ ստուգութեամբ գիտութեան. կամ տեսութեան. որպէս ասացաւ ի վերոյ ԼԳ գլուխն ի ԻԲ համարն։

Դարձեալ ասեն՝ հոգին յառաջ գործէ զբարին զի նախիմանայեւ կամի։ Ասեմք առ այս, եթէ նախ է բարին ի հոգին ըստ տեսութեան մտացն եւ կամացն. այլ զգործելն ի միասին գործեն հոգին եւ մարմին։ Այսպէս հոգին նախ տեսութեամբն ուրախանայ եւ փառաւորի, եւ ապա մարմնովն կատարեալ պսակի։

Դարձեալ ասեն, «տուաւ նոցա արկանելիս սպիտակս եւ ասացաւ նոցա զի հանգիցեն փոքր մի ժամանակ մինչեւ լզցին ծառայակիցք նոցա եւ եղբարք որ հանդերձեալ էին կատարիլ իբրեւ զնոսա »։ Տես ԺԷ գլուխն։

Ասեմք ըստ սրբոյն Անդրէի մեկնչի՝ եթէ սուրբքն աշխարհի վախճան խնդրեցին. որոց ցուցանէ զպատճառս երկայն մտելոյն. զի լաւագոյն համարեցաւ Աստուած մի առանց մեր պսակիլ։ Այլ արկանելիք սպիտակ՝ զծաղկեալ նոցա առաքինութեան երեւեցուցանէ զպայծառութիւն յետ ի թանձրութենէ մարմնոյս փոխելոյն. զոր զգեցեալ են նախքանզխոստացեալ զփառսն. եւ են առ Աստուած ի հանգիստ որպէս լուաք։ Եւ ճշմարիտ է հանգչիլն ի թանձրութենէն՝ յախտաւորկրից զերծելոցն եւ առ Աստուած եղելոցն։ Սակայն զփառսն չեւ եւս են ընկալեալ մինչեւ ի սքանչելի երկրորդն գալուստ. այսպէս մեծն Անդրէաս։

Դարձեալ ասեն թէ, ի նոյն գլուխն ասէ «տեսի յամենայն ժողովրդոց որ կային առաջի աթոռոյն եւ առաջի գառինն արկեալ զիւրեամբք հանդերձս սպիտակս եւ արմաւենիս ի ձեռս իւրեանց»։ Ասէ մեկնիչն, սպիտակ հանդերձն զոր զգեցեալ էին՝ շնորհացն Քրիստոսի մաքրութիւն է. յորմէ ամենեքեան վայելեցաք որպէս ասէ առաքեալն. քանզի յորժա սրբի հոգին՝ բնական ունի զպայծառութիւն։ Իսկ արմաւենեօքն զոր բարձեալ են ի ձեռս՝ զյաղթութիւնն նկարագրեն։ Դարձեալ ասեն, Մատթէ ի՝ «ասէ տանուտէրն՝ կոչեա զմշակսն եւ տու՛ր նոցա զվարձս»։ եւ կոչելն զմահն ասէ. եւ վարձ՝ իսկոյն զփոխարէնն։ Աասեմք եթէ՝ իսկոյն այսմ պատասխանի ասացաւ յառաջագոյն. զի ո՛չ ուղղակի իմանան վասն առակին. զի երեկոյ կատարա ծն է աշխարհիս. զի «Ռ ամ յաչս Տեառն որպէս օր երեկոյ է»։ Իսկ կոչելն զյառնելն ի մեռելոց ցուցանէ. հոգւոյն եւ մարմնոյն միաւորեալ։ Նաեւ մշակ ասելն, զի հոգին առանց մարմնոյն ո՛չինչ է աշխատեալ. վասն որոյ եւ զվարձն հոգւոյն եւ մարմնոյն տայ։ Նախ զվարձն համանգամայն ետ մշակացն։

Դարձեալ ասեն զբանն Ղուկասու, «որ ունիցի բարեկամ եւ երթայ առ նա ի գիշերի, եւ նա ասէ՝ մանկունքս ընդ ինեւ են»։ Եւ ասեն թէ մանկունք ի յանկողնի՝ են արդարքն ընդ Քրիստոսի. եւ մէջ գիշերն է այս կեանքս. ապա ուրեմն առեալ են զվարձս։ Ասեմք եթէ՝ սխայլին ի յիմացումն առակին։ Զի ասէ մեծն Իգնատիոս մեկնիչն յայսմ. բանի, եթէ բարեկամ եկեալ՝ զպահանջօղ հրեշտական ասէ յօր մահուն. իսկ առաջին բերեկամ է Աստուած։ Ա՛րդ՝ եկեալ հրեշտական խնդրէ ի նմանէ զբարի գործս որով նա կերակրի։ Իսկ հոգի մարդոյն յանհնարինս մտեալ երթայառ միտս որ է՛ երրորդ բապեկամ եւ խնդրէ բարիս։ Իսկ միտքն տայ պատասխանի՝ դրունքս փակեալ են. այսինքն զգայարանքս խցեալ են եւ մեղաց մանկունքս ընդ ինեւ ո՛չ տան թոյլ։ Իսկ հոգին թախանձէ թերեւս զի ելս իրացն իմասցէ։ Զոր վասն յոյժ ժտելոյն՝ յարուցեաել միտքն տացէ զխոստովանութիւն հաւատոյ սուրբ Երրորդութեան. զոր յերիս նկանակս յառակեաց։ Իսկ գիշեր զօր մահուն ասէ։ Յայտ ուրեմն է թէ ոչ է առակս վասն հատուցման արդարոց։

Դարձեալ ասեն, Տէրն աւազակին ասաց «այսօր ընդիս իցեսի դրախտին» ահա հատոյց. զի ներկայական է այսօրն։ Եւ ի տեսիլն ասաէ՝ «տուաւ նոցա արկանելիս սպիտակս»։ Այս առաջինն ասեմք թէ՝ որպէս ո՛չոք ընդ Քրիստոսի ի խաչ ելեալէ՝ բայց միայն աւազակն, այսպէս եւ ո՛չոք առեալ զպատիւ, բայց միայն աւազակն։

Զի այս ո՛չ է ի կարգ է դատաստանին. աեյլ ի սքանչելեաց միածնին։ Որպէս արեգական խաւարիլն, եւ գերեզմանաց բանիլն, եւ այլն։ Առ երկրորդն ասեմք թէ՝ ի տեսիլն ո՛չ զհատուցումն ասէ, այլ զյայտնութիւն գիտութեան. որով իմանան արդարքն թէ այնպիսի փառս պատրաստեալ է նոցա. եւ յուսով վայելեն մինչեւ օր դատաստանին։

Դարձեալ ընդդէմ բերեն զձայնն երկնայեին եթէ՝ «ծառայք իմ եկայք եւ հանգերուք»։ Նոյնպէս եւ լուսաղէն պսակքն որ իջանէր ի վերայ նոցա՝ յայտնապէս ցուցումն է իմանալի պսակացն։ Ա

Ասեմք եթէ՝ ձայնիւն եւ պսակաւն եցոյց մարդկան եւ լսեցոյց ի յաչս եւ ի յականջս թէ զայնպիսի կեանս վիճակեցին նոքա որք սուրբք են ի մարդկանէ. այլ սկիզբն է ի մահն, եւ կատարումն ի յարութեան որպէս ասացաւ։

Դարձեալ ասեն, զի՞նչ է փառքն եւ պսակ արդարոցն, եթէ ոչ տեսութիւն Աստուծոյ զոր ունին հոգիքն։

Ասեմք, թէ ո՛չ գիտես զի՞նչ է, երթ առ առաքեալն եւ ուսուսցէ քեզ, «ցանկամ ելանել ի մարմնոյ եւ մտանել առ Աստուած». այս տեսութիւն է եւ հանգիստն։ Եւ «կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն զոր հատուսցէ յաւուր յայնմիկ արդար դատաւորն». այս է փառք եւ պսակ սրբոցն։

Եւ զի այլ է այս՝ եւ այլ այն՝ յայտ է յերկուց։

Նա՛խ՝ զի առաքեալն զանազանեաց զտեսանելն յետ մահու՝ եւ զպսակն ի յարութեան։

Երկրորդ՝ զի տեսութիւն հաւատոյն է փոխարէն զոր հոգին ընկալաւ. եւ պսակն գործոյն է զոր մարմնով առնու։

Իսկ այս կատարելոցն է որ են յերկինս. իսկ միջակ արդարքն որ են ի կայանս հոգւոցն՝ եւ զտեսանելն պայծառապէս ընկալցին ի յարութեան դէմ յանդիման որպէս եւ էն. ըստ Յոբայ «մարմնով իմով տեսանեմ զԱստուած դէմ յանդիման»։

Այսքան առարկութիւնք հակառակաց եւ պատասխանիք ուղղափառաց։

(Պրակ ԺԴ) Թէ ոչ է քաւարան հրոյ

Ո՞րք են որ ասեն քաւարան հրոյ. եւ զի՞նչ է պատճառն։

Պատասխան։

Ընդհանուր ամենայն վարդապետք ուղղափառաց համաձայնեալ աստուածեղէն գրոց՝ ո՛չ ասեն քաւարան հրոյ։ Այլ միայն վարդապետք Ֆռանկաց տարաձայնեալ ամենեցունց համբաւեն զբերքաթուրն։ Եւ վասն Դ պատճառի ո՛չ ասեմք քաւարան հրոյ։ Նախ՝ զի ընդդէմ է սուրբ գրոց եւ ուղափառ վարդապետաց որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Երկրորդ, զի բառնայ զերկրորդ գալուստն Քրիստոսի եւ զհատուցումն դատաստանին։ Զի յորժամ ոմանք քաւին եւ մտցեն յարքայութիւն, եւ ոմանք ի տանջանս յաւիտենից, ա՛յս է հատուցումն։ Եւ վասն զի մի օր է հատուցումն եւ ոչ յամենայն օր ասացաւ ի վերոյ։

Երրորդ՝ զի ընդունայն լինին աղօթք եւ տուրք եւ այլ օժանդակութիւնք եկեղեցւոյ՝ յորժամ ինքեանք քաւեսցեն։

Չորրորդ՝ զի յայտնապէս զրկէ զժողովուրդն ի փրկութենէ, եւ ծուլութեամբ ընկղմէ ի մեղս. զի վասն անտի քաւարանին աստ ո՛չ պահեն եւ ո՛չ աղօթեն. եւ անդ ի դժոխս ի դժոխս մատնին։ Իսկ որք հաստատեն զքաւարան հրոյ՝ չորիւք մեղանչեն ինքեանց։ Նախ՝զի քակեն զխոստովանութիւն յեկեղեցւոյ եւ ի քաւարանն ապաւինեալ կորնչին մեղօք։

Երկրորդ՝ զի առանց ահի եւ ամօթոյ զմեղս գործեն. զի որք զպատիժ այսմ կենացս ակն ունին առնուլ՝ երկնչին ի չարեաց կամ սակաւ առնեն։ Իսկ որ յանմերձ ունիցին ակն, յումեքէ ոչ երկնչին։ Երրորդ, զահ դատաստանին որ ամենեցուն երկնչիլ տայ ի մեղաց, նոք քաւարան ասելով բառնան զերկիւղ դատաստանին։ Չորրորդ, զի ոչ ինչ համարին զաստուածային իշխանութիւն որ յեեկեղեցի եդեալ. «զոր միանգամ կապիցէք յերկրի՝ եղիցի կապեալ յերկինս. եւ զոր արձակիցէք յերկրի՝ եղիցի արձակեալ յերկինս»։ Եւ զքաւարանին զօրութիւն առաւել ասեն քան զՔրիստոսի։

Վկայութիւնք թէ ոչ է Քաւարան հրոյ։

Նախ՝ մարգարէն զնոյն երկրորդէ։ «Ահա ժամանակ ընդունելի. ահա օր փրկութեան. մի եւ մի իւիք տայցէք պատճառս. զի մի արատեսցի պաշտօնն»։

Արդ՝ եթէ ճշմարիտ է մարգարէն եւ առաեալքն, զի ահա աստ է ընդունել զապաշխարութիւն եւ փրկել զհոգիս. ապա սո՛ւտ են որք անդ ասեն փրկութիւն եւ քաւարան։ Երկրորդ, ասէ Պետրոս ի կաթողիկէն՝ «գիտէ Տէր զաստուածապաշտս փրկել ի փորձութենէ. եւ զանիրաւս պահել ի տանջանս յաւուրն դատաստանի»։ Եւ մեկնիչն ասէ, աստուածապաշտ են որք խոստովանին զմեղս. զոր գիտէ Տէր յայսմ աշխարհի փրկել առանց քաւարանի հրոյ։

Եւ անիրաւք որ ո՛չ խոստովանին զմեղս, նոքա ո՛չ զերծանին ի ձեռաց. այսինքն պատժոցն Աստուծոյ. զի ահ մեծ է անկանիլ ի ձեռս Աստուծոյ կենդանւոյ յանաչառ դատաստանին եւ ո՛չ այժմ։ Երրորդ, Եսայի ասէ, «ասա՛ դու զանօրէնութիւնս քո եւ արդարասցիս. եւ զմեղս քո այլ ո՛չ եւս յիշեցից»։ Եւ Դաւիիթ զնոյն երկրորդ է. «ասացի թէ պատմեցից ինձէն զմեղս իմ. եւ դու թողցես զամենայն ամբարշտութիւնս մեղաց իմոց»։ Ապա ուրեմն խոստովանութեամբ քաւին մեղքն եւ ո՛չ հրով։ Չորրորդ, ասէ Տէր՝ «զոր կապիցէք յերկրի՝ եղիցի կապեալ յերկինս. եւ զոր արձակիցէք յերկրի՝ եղիցի արձակել յերկինս»։ Ապա ուրեմն որք աստ խոստովանութեամբ արձակին ի մեղաց, անդ ազատեալ են ի տանջանս։ Հինգերորդ, հոգի եւ մարմին ի միասին գործեն զմեղս որպէս ասացաւ ի վերոյ. իսկ հոգին միայն ո՛չ կարէ քաւել զանչափ մեղս։

Եւ այն զի պատճառ մեղաց առաւել մարմինն՝ քան թէ հոգին լինի։ Եւ ո՛չ է ի դէպ թէ հոգին ըստ ինքեան վճարէ զպարտս մարմնոյն. ապա ո՛չ հէ անդ քաւարան։

Վեցերորդ, զի մահն սկիզբն է անփոփոխ կենացն. զի ո՛չ կարէ փոխիլ ի մեղաց յարդարութիւն որպէս եւ հրեշտակք յետ անկմանն ո՛չ կարացին փոխիլ յարդարութիւն։ Զի անկումն նոցա մահ է նոցա ասէ Նիւսացին Գրիգոր։ Նոյնպէս եւ հոգին յետ բաժանման մարմնոյն ո՛չ կարէ քաւել։

Եօթներորդ, ասէ մարգարէն «ո՛չ թէ մեռեալք խոստովան լիցին քեզ. եւ ո՛չ օրհնեսցեն զքեզ»։ Ա՛րդ՝ եթէ մեռեալք ո՛չ խոստովանին եւ ո՛չ օրհնեն. ապաեւ ո՛չ ապաշխարեն եւ ո՛չ քաւեն ըստ ինքեան զմեղս։ Եւ Դաւիթ ասէ. «հոգի որ ելանէ՝ ո՛չ եւս դառնայ». այսինքն ո՛չ դառնայ յայժմու վարս աշխարհի եւ ո՛չ ապաշխարել կարէ ասէ մեկնիչն։ Ութերորդ՝ ապաշխարութիւնն խնդրէ մարմնական տանջանք ի մարմնական գործիս։

Այլ հոգի դատարկ ի քաւարանին աչս ո՛չունի զի լացցէ որով յարատ հայեցաւ. եւ ոչ մարմին զի պահեսցէ եւ աղօթեսցէ։ Այք եւ ո՛չ զղջումն. զի հոգին ինքն ըստ ինքեան ո՛չ կարէ զղջալ։ Այլ պարտի ապաշխարութիւն կամաւ գոլ. իսկ ի քաւարանն հրկիւ տանջի։ Ապա ուրեմն ո՛չ գոյ քաւարան հրոյ։

Իններորդ, հուր քաւարանին պատիժ է մեղացն ըստ նոցա։ Արդ՝ եթէ մարմինն եւս գործեաց զմեղս, պարտ է եւ նմա կրել պատիժ. եւ յայտ է զի մեռելութիւնն բնութեանս է պատիժ եւ ո՛չ մարմնոյն։ Իսկ արդ ի յարութեան հարկ է զի միանգամ տանջեալ հոգին՝ միւս եւս ընդ մարմնոյն տանջեսցի որ է անհնար. կամ ո՛չ է արժան միաւորիլ ընդ մարմնոյն. զի նա քաւեալ է եւ սա ոչ. մինչեւ մարմինն եւս տանջեսցի եւ քաւեսցի. որ է անպատշաճ երկոքինն։ Տասներորդ, որք գտանին կենդանի յաւուրն դատաստանին, ո՛չ երթիցեն ի քաւարանն. զի մինչեւ ցօրն ցայն ասեն զքաւարանն. այլ առ ժամայն ի փառս կամ ի տանջաննս։ Նոյնպէս եւ այժմ որքան ի մարմնի եմք՝ գոյ հնար քաւութեան. իսկ յետ մահու ոչ է քաւարան հրոյ։

Տասն եւ մի, պատժոյն մեղաց չափ եւ ժամանակ գոյ ըստ իւրաքանչիւրիցն. որպէս յայտ է ի կանոնս։ Ա՛րդ ի քաւարանն ոչ է ժամանակ. զի ժամանակն յարեգակնէ եւ ի լուսնէ լինի. իսկ անդ ո՛չ գոյ այս ամենայն. ապա ուրեմն դժոխքն է անտի պատիժ որ է յաւիտենական եւ անզերծանելի. եւ ո՛չ գոյ քաւարան։

ՏասնԲ, հարցանեմ, հուր քաւարանին ժամանակեա՞յ է թէ յաւիտենից։ Զի թէ յաւիտենից է, տանջանք է եւ ո՛չ քաւարան։ Իսկ թէ ժամանակեայ, ընդդէմ ասէք աստուածային բանին. զի Տէրն մի հուր ասաց. եւ զայն յա ւիտենից. ըստ այնմ, «երթայք յինէն ի հուրն յաւիտենից»։ Ապա ուրեմն ո՛չ գոյ քաւարան. եւ ո՛չ հուր ժամանակեայ տանջիչ։

ՏասնԳ, ողորմութեամբն Աստուծոյ զերծանի ոք ի մեղաց. եւ արժանաւորի արքայութեան։ Ա՛րդ ողորմութիւն Աստուծոյ է այսմ աշխարհի որքան կենդանի եմք. իսկ մեռեալ եւ անդ գնացեալ արդարութիւն է յայտնի եւ ոչ ողորմութիւնն. ապա ուրեմն ո՛չ գոյ հնար զերծանելոյ անտի։ Եւ զի ո՛չ գոյ ողորմւոթիւն անդ՝ յայտ է ի յիմար կուսանացն։ Եւ ո՛չ զերծումն ի տանջանաց. որպէս յայտ է ի մեծատանէն։

Չորեքտասաներորդ, զի թէ մեղաւորացն գոյ հնար արտաքս գալ ի հրոյն եւ երթալ յարքայութիւն. հետեւի զի եւ արդարքն կարեն ելանել յարքայութենէն Աստուծոյ եւ գնալ ի դժոխքն։ Եւ զի ո՛չ գոյ հնար՝ ա սաց Աբրահամ առ մեծատունն, «ո՛չ կարեն աստի այդր գալ, եւ ո՛չ այտի աստ։

Ապա ուրեմն ո՛չ գոյ քաւարան հրոյ։

Հնգետասաներորդ, զի թէ գոյ քաւարան այժմ հոգւոյ՝ ապա ո՛չ է բոլոր դատաստան ի կատարածի. զի այժմ մասին քննութիւն է հոգւոյ եւ յայնժամ մասին մարմնոյ։ Իսկ թէ բոլորեւ բոլորից դատասատանն է ի կատարածի. ապա ուրեմն այժմ ո՛չ է քննութիւն մասնաւոր հոգւոյ։ Այլ եւ թէ գոյ քաւարան՝ ո՛չ գոյ դատաստան. զի զգործ դատաստանին այժմ կատարէ որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Այլ թէ ոչ գոյ դատաստան, նաեւ ոչ յարութիւն մարմնոյ. եւ ոչ հատուցումն գործոյ. ապա եւ ո՛չ գալուստն Քրիստոսի որպէս ասէ սուրբն Կիւրեղ։ Իսկ թէ այժմ հոգւոյն եղեալ է դատաստան, եւ հատուցումն ըստ գործոց, եւ արդարոցն փառք եւ մեղաւորացն տանջանք. եւ յայնժամ մարմնոյն որպէս ասեն նոքա. ապա ի յարութեանն ո՛չ բոլոր մարդոյն հատուցումն. այլ մարմնոյն միայն որպէս ցուցաւ։

(Պրակ ԺԵ) Վկայութիւնք հակառակացն վասն քաւարանին եւ պատասխանիք նոցա

Հարց։

Ապա վասն է՞ր ասեն քաւարան։

Պատասխան։ Վասն Բ իրաց։ Նա՛խ վասն հեշտ ցանկութեան իւրեանց զոր ոչ կամինելանել անտի, պատճառեն գործոց իւրեանց հնարս. իբր թէ ակամայ զերծանիցին ի տանջանաց։

Երկրորդ՝ զի ի սուրբ գրոց ածեն վկայութիւնս եւ մեկնեն ըստ կամաց իւրեանց. եւ բազումք մոլորին զհետ բանից նոցա եւ յառասպելս նոցա կործանին։ Եւ ասեն այսպէս։ Նա՛խեթէ ի խոստովանութիւն մեղացն մնայ պատիժն զոր ապաշխարութիւն քաւէ. որպէս յայտ է ի կանոնս. որոք ի պատիժն աստ ոչ ժամանէ կրել, անդ կրէ յետ մահու ի հուրն եւ քաւի։ Ասեմք եթէ՝ պատիժ չարեաց պտուղ է մեղաց։ Եւ ի խոստովանիլ մեղաց՝ լուծանի եւ պտուղն չար։ Այլ զապաշխարանքն դնէ կանոնքն, զի ցանկ եւ պարիսպ է մեղաւորին. որպէս ասացաւ ի վերոյ ճառս խոստովանութեան։

Դարձեալ ասեմք, եթէ զպատիժ մեռելոյն զորնա ո՛չ կարէ քա ւել, եկեղեցի սուրբ եւ աղօթք քահանայիցհատուցանէ զպարտս նոցա եւ քաւէ. որպէս ասէ աստուածաբանն Գրիգոր առ Մաքսիմիանոս եթէ «մեք կենդանիքս քաւեմք զպարտս մեռելոյն զոր նոքա ո՛չ կարեն եւ հատուցանեմք»

Երկրորդ, ասեն խնդրէ արդարութիւն Աստուծոյ՝ զի վասն մեղաց պատիժ տացի. որպէս յօրէնս մարդկային պատժին յանցաւորք. եւ որ ոք աստ կամաւ ո՛չ պատժի, Աստուած պատժէ զնա ի հուրն եւ քաւի։ Ասեմք նախ՝ եթէ Գ են մեղք. այսինքն անգիտութեամբն եւ գիտութեաեմբն եւ չարութեամբ։ Եւ արդ՝ անգիտութեամբն ներրելի է. իսկ գիտութեամբն ապաշխարելի. իսկ չարութեամբ մեղքն է պատժելի. կամ աստ ժամանակեայ, կամ անդ յաւիտենական։ Դարձեալ ասեմք եթէ՝ խոստովանողին պատիժ ամօթն է զոր կրէ առաջի քահանային. եւ ո՛չ կրէ զամօթն յաւիտենից։ Արդ՝ որք կրեն զամօթն առաջի քահանային, ո՛չ կրկնի ի վերայ նոցա պատիժ։

Զի զամենայն ոք միանգամ սպանանեն եւ ո՛չ Բ։

Երրորդ, ասեն բոլոր աշխարհիս նորոգի հրով. որպէս ասէ Պետրոս. եւ եղիցի երկին նոր եւ երկիր. ապա ուրեմն եւ հոգիքն նորոգին ի հուր քաւարանին։ Ասեմք նախ՝ եթէ երկինքեւ երկիր մարմին գոլով նորոգին մարմնական հրով. իսկ հոգին զի է անմարմին՝ նորոգի շնորհօքն Քրիսոտոսի եւ հոգւովն սրբով։ Դարձեալ ասեմք, եթէ ի հուրն համատարած ամենեքեան անցանելոց եմք ի կատարածի. այլ ո՛չ ի հուր քաւարանի. զի ոչ գոյ քաւարան։

Չորրորդ՝ ասեն «անցաք մեք ընդ հուր եւ ընդ ջուր եւ հաներ զմեզ ի հանգիստ»։ Ասեմք նախ՝ եթէ մարգարէն Դաւիթ վասն բոլոր աշխարհի ասէ որ ջրով եւ հրով անցանի. եւ ապա հանգիստ յաւիտենական լինի։ Ուստի յայտ է զի քաւարան ջու ոչ է։ Դարձեալ ասեմքեթէ ջուր զմկրտութիւն ասէ, եւ հուր զխոստովանութիւն մեղաց։

Հինգերորդ, ասէ առաքեալն «որ շինէ ի վերայ հիմանն փա՛յտ, խո՛տ, եղէ՛գն, տուժեսցի։ Եւ որ ոսկի, արծաթ ականս», եւ այլն։

Ա՛րդ՝ նախ գիտելի է, զի հիմն հաւատն է ի մեզ. եւ շինուածն գործքն։ Ոսկի է խոկումն հաւատոյն։ Արծաթ՝ բան քարոզութեան։ Պատուական ակունք՝ գործքն բարի։ Եւ սոքա պարտ է զի իցին հաւատով։ Զի որ խոկայ առանց հաւատոյ՝ այնպէս է իբր թէ ջայ ոք տեսանել զարեգակն առանց աչաց։ Եւ որ քաարոզէ առանց հաւատոյ՝ ո՛չ խօսի զբանն հաւատարիմ որ ըստ Աստուծոյ։ Եւ որ գործէ զբարիս առա նց հաւատոյ, այն է որ առնէ շինուած ի վերայ աւազոյ։

Դարձեալ՝ ոսկի է հաւատն եւ դաւանաութիւնն անապական։ Եւ արծաթ՝ անաղտ մաքրութիւն ի մեղաց։ Եւ պատուական ակունք՝ զանազան առաքինութիւնք։

Եւ դարձեալ, արծաթ մաքրութիւն սրտի եւ խորհրդոյն։ Եւ ոսկի՝ ճշմարիտ եւ արդար բանքն։ Եւ ակն պատուական՝ գործք մարմնոյն. պահք, աղօթք, ողորմութիւն, եւ այլն։

Եւ դարձեալ, ոսկի է հաւատն սուրբ։ Եւ արծաթ յոյսն պայծառ։ Եւ պատուական ակունք սէրն առ Աստուած եւ առ ընկերն. ուստի ամենայն բարեգործութիւնք կատարին։ Իսկ որք շինեն փայտ, այսինքն զբորբոքեալ սէր ժամանակաւորացս։ Ոմանք խոտ. որ է ծուխ մարմնական հեշտութեանց։

Այլք եղէգն. այսինքն զդատարկաբանութիւնս եւ զտկար գործս։ Արդ այսոքիկ փրկին արդեամբք հիման հաւատոյն. սակայն այնպէս որպէս թէ ի հուր։ Զի այրի շինուածն որ ո՛չ է յարմար այնպիսի հիման հաւատոյ։

Եւ այլ վարդապետք փայտ խոտ եւ եղէգնզներելի մեղս ասեն. եւ առաւել եւ նուազ եւ միջակ։ Իսկ այլք զերեք տեսակ մեղացն. այսինքն սկզբնականն որ է խոտ. եւ ներելին եղէգն. եւ մահացուն փայտ։ Դարձեալ՝ խոտն մտաւոր մեղք խորհրդոց. եւ եղէգն յանցանք բանից. եւ փայտն մարմնական մեծամեծ մեղք։ Եւ ամենեքեան անցանեն ընդ հուրն որ յառաջ ընթանայ գալստեանն Քրիստոսի։ «Եւ երկինք եւ երկիր վառեսցին հրով»։ այսինքն տարերք սրբեսցին ի մեղաց դիւաց եւ մարդկան։ Եւ ի յայս հուրս անցեալք՝ որ զգեցեալք՝ որ զգեցեալ են ոսկի՝ արծաթ՝ եւ ականս առաւել պայծառանան։ Եւ որք ունին զխռիւն եւ զխոտ, այրելիք են հրոյ։

Վեցերորդ ասեն, ահա այս է քաւարանին հուրն։

Ասեմք թէ՝ ոչ։ Նախ՝ զիաասատյաժմու կեանս շնորհքն է, իսկ անդ փառքն. որպէսաստ մեղքն է եւ անդ պատիժն. այլ ո՛չ քաւարան։

Դարձեալ ասեմք, թէ սուրբն Ոսկեբերան ըստ չորից հակառակի եւ ստէ զնոսա։ Նախ՝ զի նոքա ժամանակեայ հուր ասեն եւ տանջանք հոգւոց. իսկ Ոսկեբերանն մի հուր եւ տանջանք յաւիտենից։ Երկրորդ՝ նոքա զարդարս ո՛չ ասեն անցանել ընդ հուրն. այլ Ոսկեբերանն ամենեցուն անցանել եւ պայծառանալ ասէ։ Երրորդ, նոքա փայտ խոտ եւ եղէգն զներելիսն ասեն. որք անդ ծախին եւ ազատին։ Եւ Ոսկեբերանն զմահացուն լինիլ ասէ փայտ խոտ եւ եղէգն. եւ նիւթ յաւիտենից այրելոյն։

Չորրորդ, սոքա իւրաքանչիւր հոգւոցն ասեն ընդ բաժանելն. եւ Ոսկեբերանն ի վերջին օրն համընթաց այրեցումն։

Դարձեալ՝ ա ասէ մարգարէն Մաղաքիա. «եկեսցէ օր Տեառն իբրեւ զբոզ հալոցի. եւ իբրեւ զաճառ լուանալեաց սրբեսցէ զղեւտացիս. իբրեւ զոսկի եւ զարծաթ»։

Եւ ապա ա սէ՝ «օր Տեառն իբրեւ զբոց հնոցիհ այրեսցէ զանօրէնս իբրեւ զեղէգն. եւ ո՛չ մնասցէ ուռ եւ ո՛չ արմատ ի նոցանէ». որ է փայտ եւ խոտ։ Ահա՛ յայտնապէս զփայտ զխոտ եւ զեղէգն զոր նոքա վասն քաւարանին ասեն, մաղաքիա վասն մեծամեծ մեղացն ասէ։ Դարձեալ մեր վարդապետք ասեն, որպէս ի տեսլեան մեկնիչն ԼԴ գլուխն ասէ այսպէս։

Զիա՞րդ վախճան ածեն տանջանաց ունայնախոհքն. թէրեւս կարծելով թէ ի հուրն մաքրեսցին. զոր մի լիցի աշակերտաց ճշմարտութեան խորհիլ։ Եւ յետ սակաւուց ի նոյն գլուխն ի վերայ այնմ բանի թէ՝ «կինն փախեաւ յանապատզի կերակրեսցի անդ» ասէ, որով դրոշմեալքն յետ արտաքս ելանելոյ ի մարմնոյս, թռչին յանապատն ի մեղաց յերկինս կերակրիլ անդ յուսով մինչեւ լնու թիւ կատարման աշխարհի։ Եւ ԽԲ գլուխն ի վերայ այնմ բանի թէ՝ «տանջեսցին նոքա հրով եւ ծծմբով, եւ ծուխ նոցա ելցէ յաւիտեանս յաւիտենից» ասէ, զի գիտասցուք թէ որպէս արդարոց փափկութիւն է յաւիտենական, այսպէս եւ մեղուցելոց տանջանքն։ Եւ յետ սակաւուց ի նոյն գլուխն ասէ, թէ ո՛չ զգայապէս լինի տեսիլ հրեշտակի, այլ ի սիրտս ամենեցուն խորհուրդ ամբարշտացն պատուհասից կերպարանի։ Իսկ պատիժն յետ արդար դատաստանին։ Եւ ի ԽԵ գլուխն ի վերայ այնմ բանի «ո՛չ ոք կարէ մտանելի տաճարն մինչեւ կատարեսցին եօթն հարուածք յեօթն հրեշտակացն, » ասէ մեկնիչն. ոչ արդարոցն հանգչելոյն աղաչանք, եւ ո՛չ մեղաւորացն ի տանջանս հառաչանք, մինչեւ կատարեսցին հարուածք բարկութեան Աստուծոյ ի վերայ երկրի. որով փորձին եւ արդարք եւ մեղաւորք. եւ ապա տացի սրբոցն վերին տաճարին բնակութիւն։ Տեսէք երբարք զսրբոցն վարդապետաց բանսն զի ո՛չ գոյ անդ քաւարան հրոյ։ Եօթներորդ ա սեն, զի՞նչ է որ ասէ Յոհաննէս «ի գալս իմում առ քեզ՝ ընկրկեսցի հուրն» եւ այլն։ Ասեմք նախ՝ եթէ գնալ առ Քրիստոս՝ վասն յարութեան ասէ եւ զվերջին հուրն. որպէս եւ ամենայն աղօթք մեր վասն կատարածի եւ յարութեան է, նոյնպէս եւ այս։ Զի ո՛չ ասէ թէ ի գալ հոգւոյս, այլ՝ ի գալս իմում. որ է հոգի եւ մարմին։

Դարձեալ՝ թէպէտ վասն հոգւոյն ասեմք որպէս այս, եւ տեսիլ Անտօնին, եւ այլոց, այն ո՛չ է բերքաթուր. այլ պատերազմ դիւաց. որպէս աստ մարմնով, նոյնպէս եւ յետ մահու առ հոգիսն։ Ըստ առաքելոյ՝ «մեզ մարտ է ընդ իշխանութիւնս եւ պետութիւնս որ ի ներքոյ երկնից»։ Զի տանջանարանք կազմեն, սառնամանիք ցուցանեն, հուր բորրբոքեն։ Եւ զոր ինչ լինի ի կատարածի անդ ցուցանեն Այլ ոչ թողու աւանդօղ հրեշտակն. այլ ասէ՝ «սաստեսցէ ի ձեզ Տէր որպէս Միքայէլ վասն մովսիսեան մարմնոյն. եւ ապա կորնչին դեւք. եւ այս ո՛չ է բերքաթուր։ Ութերորդ՝ա սեն, «արկանիցի ի բանտ մինչեւ հատուսցէ զյետին նաքարակիտն»։ ապա ուրեմն զքաւարանն ասէ։ Ասեմք նախ՝ եթէ սուրբն Ոսկեբերան մեկնէ զբանս զայս աստի դատւորաց եւ հատուցմանց այսպէս։

Ճանապարհ կեանս այս. եւ ոսոխ մարմինն. եւ դատաւոր միտքն. դահիճ խիղճ մտացն որ չարչարէ զհոգին եւ ոչ ազատէ մինչեւ զամենայն պարտսն վճարեսցէ ապաշխարութեամբ։ Նամանապէս այն որ ասէ եղբօր իւրում մօրոս, պարտաւոր լիցի աստի դատաստանի եւ գեհենի խղճի մտացն։ Դարձեալ ասեմք թէ՝ այլ վարդապետք մեկնեն ի դատաստանին օրն. որպէս սուրբն Եւագրիոս ի լուսաւոր պատերազմն ասէ՝ «յորժամ սատանայ ի հուր գեհենին կապեսցի ի քէն, եւ զյետին նաքարակիտն պահանջեսցեն»։

Դատաւոր Աստուած. եւ դահիճ հրեշտակք. եւ բանտ դժոխքն։

Իսկ մինչեւն՝ անդ ո՛չ է կոպար ժամանակի. այլ յաւիտենի։ Որպէս այն՝ «ո՛չ գիտաց զնա մինչեւ ծնաւ զորդին զանդրանիկ»։ Զի ո՛չ յառաջ եւ ո՛չ յետոյ գիտաց զնա։ Եւ այն որ ասէ «յաւիտենից մի չեւ յաւիտեանս դու ես». յետ այս յաւիտենիս ո՞չ է։

Եւ Տէրն ա սէ, «ես ընդ ձեզ եմ մինչ ի կատարած աշխարհի»։ եւ յետ այնորիկ ո՞չ իցէ։

Եւ այն որ ասէ՝ «նիստ ընդ աջմէ իմմէ մինչեւ եդից զթշնամիս քո ի ներքոյ ոտից քոց»։ եւ յետ այնորիկ ո՞չ նստի ընդաջմէ հօր որդի։

Այսպէս եւ աստ մինչեւս՝ զոր մինչ առ ինքն նշանակէ, եւ զհանդերձեալն ո՛չ լքանէ։

Իններորդ ասեն, ապա յայն կեանքն թողութիւն չկա՞յ։

Ասեմք առ այս թէ ոչ. վասն Բ պատճառի։ Նախ՝ որպէս ո՛չ է անդ գործ մեղաց, նոյնպէս եւ ո՛չ թողութիւն։ Զի այս կեանքս է գործոց, եւ այն հատուցմանց բարեաց եւ չարեաց։ Այս կեանքս է սերմանելոյ, եւ անդ հնձելոյ եւ ժողովելոյ։ Աստ վաստակիլ եւ անդ հանգչիլ։ Երկրորդ՝ որպէս մարմինն ոչ փոխի ի բարւոյ ի չար, կամ ի հակառակն. նոյնպէս եւ ո՛չ յոր անկցի ի նոյն կացցէ. թէ ի հարաւ» որ է ջերմ սէրն Աստուծոյ եւ լոյս. «եւ թէ ի հիւսիս, » որ է ցուրտ՝ ատեքութիւն Աստուծոյ՝ եւ խաւար։

Տասներորդ, ասեն՝ «մի թողցի. մի յայսմ աշխարհի եւ մի ի հանդերձելումն». որ ցուցանէ թէ գայ ի հանդերձեալն թողութիւն։ Ասեմք առ այս նախ՝ եթէ անդ մեղաց թողութիւն ո՛չ է զոր աստ ոչ թողուի։ Այլ ամենայն մեղք որ աստ թողուի՝ եւ անդ՝ ըստ այնմ «զոր կապիցէք յերկրի, եւ եղիցի կապեալ յերկինս. եւ զոր արձակիցէք յերկրի, եղիցի արձակեալ յերկինս։ Դարձեալ ասեմք, մեղք աստ զպատիժն ասէ. զի թէ ոք աստ զպատիժ մեղաց ոչ կարասցէ վճարել, անդ վճարեսցէ եւ թողցի։ Եւս յայտնի, աստեացս ամենայնի կատարումն է ի հանդերձեալն. այսինքն մեղաց եւ արդարութեան. պատժի եւ պարգեւի. կապելոյ եւ արձակելոյ։ Զայս ասէ մի աստ եւ մի ի հանդերձելումն։ Եւ այն որ ասէ «Ճապատիկ առցէ, եւ զկեանս յաւիտենականննս ժառանգեսցէ»։ Եւ թէ՝ դատաստանն Աստուծոյ է միաձեւ բազմաձեւ եւ ամենաձեւ. եւ այլ սոյնպիսիք եթէ բերեն վկայութիւն. եւ թէ մացածին բանիւ հաւանութիւն տան։ Այն է՝ որ յետ աստի կենացս հոգին ի քննութիւն գործոց ժամանէ. եւ ըստ իւրաքանչիւրոցն տեսանէ զփառս եւ յուսով վայելէ. մինչ ի յարութիւնն առցէբոլորիւ բոլորապէս զփառսն եւ զպսակս զանվախճան տեսութիւն Աստուծոյ։ Զի այժմ կարծեմք. եւ յետ մահու յայտնապէս տեսանեմք զամենայն. եւ յետ յարութեանն առնումք զամենայն։ Զոր այժմ ի հեռուստ գիտէ եւ կարծէ. եւ յետ մահու մերձ ի յինքն եւ առ ինքն տեսանէ եւ ճանաչէ. եւ յետ յարութեան առնու եւ կատարի։

Եւ այս է որպէս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս, «աստ մաքրի, յետ մահու լուսաւորի, եւ ի յարութեան կատարելագործի ի փառս ամենասուրբ Երրորդութեանն ամէն»։

Այլ եւ վասն դժոխոց ասացաց ի վերոյ ի մարդեղութեեան ճառն. ասի եւ յառաջիկայդ ի կատարածի։ Այլ եւ յետոյ ի Գէորգեայ հարցմունքն գտցես։

Գլուխ ԼԸ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԺԶ) Յաղագս Նեռէն. եւ կապելոյն Սատանայի եւ Ռ ամ

Հարցումն. Զի՞նչ է կապիլն սատանայի Ռ ամ։

Պատասխան։ Այն է որ սատանայ խաբէութեամբ եւ բռնութեամբ զօրացեալ էրր եւ իշխան եղեալ ի վերայ մարդկան։ Ի կեանս զանազան չարեօք եւ կռոց պաշտամամբ. եւ յետ մահու զհոգիսն ի դժոխս տանջէր։ Իսկ Տէրն մեր անմեղ մարմնովն դատապարտեաց զնա իբր պատճառ մեղաց. եւ պատարագաւ խաչին հաշտեցոյց զհայր։ Եւ իջմամբ ի դժոխս կապեաց զհզօրն սատանայ եւ արձակեաց զկապեալ հոգիսն։ Որպէս ասաց Տէրն « այսու հետեւ իշխան աշխարհիս դատապարտեալ է եւ ընկեսցին արտաքս»։ Եւ «յորժամ բարձրացայց զամենեսեան ձգեցից առիս»։ Եւ այսպէս ասէ առաքեալն եթէ՝ մերկութեաեմբ մարմնոյն մերկեաց զիշխանս եւ զպետս խայտառակեաց։ Եւ բեւեռմամբ ձեռացն բեւեռեաց ընդ խաչափայտին զսատանայ եւ զմեղս մեր։ Եւ իջմամբ ի դժոխս կապեաց զնա եւ արգելեաց յանդունդս։ Եւ յարութեաեմբն իւր ազատեաց զկապեալ հոգիսն։ Դարձեալ եւ այլ իմն եղանակաւ կապեաց զհրեղէն վիշապն։ Զի գլուխ վիշապին ի ջուրսն Յորդանանու ջախջախեաց ըստ Յոբայ որ է մեղքն. եւ խաչիւն ելոյծ զզօրութիւն մահու. եւ յարութեամբն եբարձ զապականութիւն որ է՛ խայթոց նմաին։ Եւ մեզ ետ իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս որ տկարեացեալ էր եւ կապեալ։ Այլ եւ վասն կապելոյն սատանայի գրեալ էի Թ գլուխն ի ԻԶ համարն ի վերոյ։

Իսկ զհազար ամն, ոմանք ասեն զերեք ամն եւ զկէս ի մկրտութենէն մինչ ի համբարձումն։ Եւ ոմանք յետ ԶՌ ամին զեօթներորդն որ վախճանն է՝ յարութիւն ասեն միայն սրբոցն եւ կապիլ սատանայի։ Իսկ Որոգինէս զհազարամեայ արքայութիւն սրբոցն։ Եւ այսպէս ասացեալքս թերի են եւ ոչ ընդունելի եկեղեցւոյ։ Այլ Ռ ամ է յառաջին գալստենէն Քրիսոտոսի յերկրորդն. եւ սուրբքն ելեալք ի մարմնոյ եւ յաղթեալք թշնամւոյն՝ թագաւորեն ընդ Քրիստոսի որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Հարց։ Վասն է՞ր յետոյ արձակէ զկապեալն։

Պատասխան։ Նախ՝ զի արձակէ ի ժամանակեայ կապիցն եւ արկանէ ի յաւիտենից տանջանս։ Երկրորդ, կապելովն ետ նմա զառհաւատչեայն տանջանաց. եւ ելոյծ առաւելուլ չարեօք զի արդարատիպ կրեսցէ զանվախճան տանջանս։ Երրորդ, ներելով արձակէ զսատանայ որով փորձին ընտրեալքն որպէս ցոցեան ի շտեմարանս արքայութեան։ Եւ կորիցեն անհաւատք որպէս զյարդ այրեցեալ ի հուրն։ Չորրորդ, արձակէկ զսատանայ, զի տեսցէ զիւր ժամանակ տանջանացն մերձեալ. եւ մոլի որպէս գազանմերեձ ի սատակումն. եւ շուն կատաղեալ։ Հինգերորդ, որպէս տուտն ջախջախեալ վիշապին շարժի։ Եւ սատակեալ վիշապին տուտն է նեռն. որ ի վերջին ժամանակս քարշէ զերրորդ մասն աստեղաց. այսինքն զի ոմանք փախչելով յանապատս զերծանին, եւ ոմանք արեամբ վկայեալք ապրին։ Իսկ որք հաւանին նմա՝ կորնչին ի տանջանսն յաւիտենից։ Եւ վասն հրեղէն վիշապին եւ տտան նմին ասացաւ ի վերոյ Թ գլուխն ԻԵ համարն։

Վասն Նեռին հարցումն։

Նեռն ուստի՞ լինի։

Պատասխան։ Թովմասա ասէ, կին յԵգիպտոսէ ի գալ լինի. եւ անդ ուր կինն Ղովտայ էր ննջէ։ Մերն Ներսէս անուն տայ՝ Հռասիմ։ Անդ ի քունն ձայն լսէ թէ՝ կին դու յղասցիս մեծ ոմն։ Զյաղանալն ապականութեաեմբ եւ կուսութեամբ ասեն. թէ ի ներքինեաց առանց խառնելու ի ներքանցեալ յղութիւն առնէ։ Եւ ծնունդն ի քարոզին. եւ սնունդն ի Բեթսայիդայ. եւ թագաւորեալ ի Բիւզանդիայ։

Հօր անունն Ռոմելոե ասեն. զմրն ձեռն եւ զոտն երկայն եւ մինն կարճ. զմի ակն խաժ, եւ միւսն սեւ։

Եւ այլ վարդապետք ասեն եթէ, նեռն յղանայ ի սերմանէ եւ ծնցի ի բոզէ։ Սակայն ի յղութեեան իջանէ չար հոգին ի յորովայն մօրն եւ նմա զօրութեաեմեբն եւ ներգործութեամբն ծնանի մանուկն եւ սնանի եւ հասանէ յերիտասարդութիւն. վասն որոյ ասաի որդի սատանայի։ Արդ՝ ծնանի ի Բաբելօն ի ցեղէն դանայ. եւ եկեսցէ յԵրուսաղէմ եւ թլփատեսցէ զինքն։ Եւ ասէ հրէիցն թէ ես եմ Քրիստոս խոստացեալն ձեզ. եւ հրէից ժողովն յարեսցի ի նա՛։

Եւ լինիցի նեռն բղջախոհհ ի ցանկութիւնս կանանց. բայց ըստ վերերեւութեան ցուցանէ զսրբութիւն. զի դիւրաւ խաբեսցէ։ Զսիրտ իւր հպարտացուսցէ որպէս ասէ Դանիէլ. «յարիցէ ընդդէմ իշխանաց իշխանին». այսինքն ընդդէմ Աստուծոյ. եւ ջանայ փոխել զօրէնս եւ զկրօնս։ եւ լինիցի յանդուգն. զի ո՛չ համարի պատժիլ ի յԱստուծոյ. զի յապաղէ դատաստանն. ըստ սաղմոսին «բարձեալ են իրաւունք յերեսաց նորա»։ Այլ եւ լինի հայհոյիչ. զի խօսեսգցի բան ընդդէմ բարձրելոյն։ Եւ տացէ երկիրպագանել պատկերի իւրոյ։ Եւ զամենեսեան դրոշմէ ի ճակատն եւ յաջոյ ձեռն. որպէս ասէ տեսիլն Յօհաննու։ նաեւ խոստովանեսցի զինքն գոլ Քրիստոս եւ ճշմարիտ որդի Աստուծոյ։ Նստցի ի տաճարին զոր շինեսցեն նմա հրէայքն. եւ ասասցէ թէ, յառաջ քան զիս ո՛չ ոք է ճշմարիտ քրիստոնեայ. այլ նեռինք ամենեքեան ի Քրիստոս բնակեալ է ամենայն լրումն աստուածութեան որպէս ասէ թեսաղոնիկեցոց։ Նոյնպէս եւ ի նեռն ամենայն լրրումն անօրէնութեան։ Զի ի նմա բնակէ գլուխն ամենայն չարեաց։ Եւ հրեշտակ բարի նախ կարգեսցի ի պահպանութիւն նեռնին. այլ յորժամ խըստանայ ի չարիս մինչ զի զպաշտօնն Աստուծոյ յաինքն ձգեսցէ. յայնժամ ի բաց կացցէ ի նմանէ հրեշտակն. զի նա է գազանն որ ել ի ծովէն եւ ունէր գլուխս Է. այսինքն զամենայն իշխանս։ Եւ եղջիւրս Ժ. այսինքն զայնոսիկ որք մարտնչին ընդ Ժ բանեան օրինացն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է անուն նեռինն։

Պատասխան։ Եբրայեցերէն կոչի արնաւիմէ. այսինքն ուրանամ։ Եւ յունարէն անթէվիոս. այսինքն հակառակ։ Եւ Դ ղմատերէն տիտան. այսինքն արեգակն կամ հսկայ։ Եւ այս գիտելի է, զի անուն նեռին ջնջեալ եւ կորուսեալ է ի սուրբ գրոց. վասն այն զանազանապէս կոչեն զնա։ Զի Տէրն պղծութիւն կոչէզնա եւ սուտ Քրիստոս։ Եւ Դանիէլ՝ փոքր եղջիւր։ Տեսիլն՝ գազան։ Եւ նահապետն Յակոբ՝օձ դարանակալ ի ճանապարհի։ Երեմիա՝ երիվար արշաւեալ յազգէն դանայ։ եւ Յօհաննէս՝ նեռն կոչէ։ Եւ Պօղոս՝ մարդ անօրէն եւ ապստամբ եւ որդի կորստեան ասէ։ Իսկ համար անուան. ի յելլադացւոցն ի մերս թարգմանեալ այս է, ո. կ. զ։ Որ է՝ ուրանամ կամաւ զարարիչն երկնի եւ երկրի։ Եւ զայս ի ճակատն եւ յաջոյ ձեռինն տայ դրոշմել։

Դարձեալ՝ հարիւրեակ Զ. եւ տասնեակ Զ. եւ միակ Զ։

Այս է ի գլխաւորութիւն ամենայնի ԶՌ եղելոյ ապստամբութեանն։ Զի որ քան աւուրբ եղեւ աշխարհս, այն քան ամօք յանկ ելանէ։ Եւ դարձեալ նշանակէ զամենայն ապստամբութիւնս որր յառաջին, եւ միջին, եւ վերջին ժամանակս լինելոց է։ Վեց հարիւրն զամս Նոյի. որ էր Ո ամաց եւ ջրհեղեղով ջնջեցան ապստամբքն։ Իսկ վաթսունն զԲաբելօնի պատկերն Կ կանգուն երկայն, եւ Զ լայն. յորում ընդ արձակեցաւ կռամոլութիւն։ Եւ վեցն՝ ի կատարումն վեցեակ դարին նոր ապստամբն ելցէ եւ կորուսցէ զբազումս։ Զորմէ ասի «հրեղէն վիշապն տըտամբն քարշեաց ընդ իւր զերրորդ մասն աստեղաց»։ որպէս ցուցաւ ի վերոյ ուր յաղագս անկման դիւաց ասացաւ։

Վասն պատրանաց նեռին Հարց։

Ո՞րպէս պատրէ զմարդիկ։

Պատասխան։ Չորիւք եղանակօք քարշէ ընդ ինքեան զմարդիկ. որպէս ասէ տեսիլն «տուտն նորա քարշէր զերրորդ մասն աստեղաց յերկնից ի յերկիր»։ Ա՛րդ քարշէ զչարսն տրօք. զբարիսն տանջանօք. զպարզամիտսն քարոզութեամբ եւ սքանչելեօք։ Զի նա է օձ դարանակալ ի ճանապարհի որպէս ասաց Յակոբ յազգէն դանայ։ Եւ զինեսցի չորիւք եղջերօք։ Նախ՝ պատրեսցէ զեկեղեցականսգ խորամանկ քարոզութեամբ. եւ ընդդէմ խօսեսցի աւետարանին եւ արգելուցու զուղղափառ վարդապետս զի մի քարոզեսցեն։ Երկրորդ՝սուտ սքանչելեօք եւ կախարդութեամբ պատրեսցէ զկրօնաւորս. մինչ ի խօսիլ տայ բագնեաց, եւ լերանց գնալ, եւ ծառոց ծաղկիլ եւ չորանալ. եւ մեռելոց յառնել. եւ հրոյ իջանել յերկնից. եւ չար հոգւովն խօսիլ տայ այլ եւ այլ լեզուս։ Եւ կախարդութեամբ երեւեցուսցէ զինքն մեռեալ եւ երեքօրեայ յարուցեալ. եւ զայս ամենայն արասցէ դիւական երեւմամբ եւ կախարդական արուեստիւք։

Երրորդ՝ առատ պարգեւաց տրօք պատրեսցէ զմեծամեծս եւ զագահս. զի ինքն նեռն գտանիցէ նեռն գտանիցէ զգանձս ծածկեալս. զի սուտ բարեբաստութեամբ նոցա զայլս խաբեսցէ։

Չորրորդ՝ զռամիկս եւ զմարմնասէրս ահիւ եւ տանջանօք պատրեսցէ. քանզի մեծամեծ եւ խըստագոյն չարչարանս տացէ պաշտօնէիցն Աստուծոյ։ Եւ որպէս նեռն լինիցի անողորմ քան զամենայն հալածիչս յառաջագոյն. նոյնպէս եւ սուրբք ժամանակին այնորիկ լինիցին զօրեղագոյն քան զամենայն յառաջագոյն մարտիրոսն։

Վասն Գոգայ եւ Մագոգայ Հարց։

Զի՞նչ է գօգ եւ մագօգ։

Պատասխան։

Ասեն ոմանք թէ ցեղքն Իսրայէլի որ փակեցան ի մէջ լերանցն կասբից, զսս ասեն հրեայքն ելանել ի կատարածի եւ գալ յԵրուսաղէմ։ Այլք ասեն թէ գօգաւ եւ մագօգաւ իմացեալ լինին զօրքն նռինն. որ ի կատարածի աշխարհի մարտնչին ընդ եկեղեցւոյ։

Զի գօգ նոքա են որովք սատանայ գաղտնաբար հալածէ զհաւատացեալս։ Եւ մագօգ՝ որովք յայտնապէս հալածէ զեկեղեցի։

իսկ այլք ասեն, գօգ ասին հեթանոսք. մագօգ սատանայ։ Բայց ի կատարած ի փոքրիկ լինին հասակք մարդկան քան զմերս. որպէս մերս քան զառաջնոցն։ Վասն ընդ երեւիլ նեռինն եւ թագաւորելն յԵրուսաղէմ, եկեսցեն ենովք եւ Եղիա որպէս ասէ Մաղաքիա եւ դարձուսցեն զսիրտս հարց յորդիս. այսինքն զի ուսուսցեն վերջնոցն զհաւատս փրկչին. յոր եւ նոքայն հաւատացին։

Հարցումն։

Ո՞րպիսի հասակաւ գայցեն.

Պատասխան։ Նոյն հասակաւն որով փոխեցան՝ եւ գայցեն։ Նոքա են Բ ձիթենիք. այսինքն օծեալ հոգւով սրբով։ Եւ Բ աշտանակք որ տան լոյս ամենեցուն։ Եւ քարոզեսցեն զաւուրս ՌՄ եւ Կ։ այսինքն Գ ամ եւ կէս. որպէս ասէ տեսիլն։ Այնչափ որչափ եւ Քրիստոս քարոզեաց։ Որ եւ յետ այնորիկ սպանիցին ի նեռէն յԵրուսաղէմ. եւ անկեալ լիցին մարմինք նոցա ի հրապարակս զերիս տիւս եւ զերիս գիշերս. Յետ որոյ սպանօղք նոցա լուիցեն այսպիսի բարբառ, «Եղիա եւ Ենովք ելէք աստ»։ Եւ յարիցեն եւ ելանիցեեն յերկինս ամպօք։ Եւ յետ մահուն եւ յարուոթեան նոցա՝ թագաւորեսցէ նեռն այլեւս Ժ եւ Ե օր։

Վասն յերկարելոյ Նեռինն եւ Հալածանաց

Հարցումն։

Ո՞ր քան թագաւորէ նեռն։ Պատասխան։ Թագաւորէ նեռն զաւուրս Ռ երկերիւր Հ եւ Ը, ըստ Դանիէլի։ Որ է ամիսս ԽԲ, եւ ամք՝ Գ ամ եւ կէս։ Զի «ժամանակ» որ է ամ մի։ «եւ զժամանակս» որ է երկուս ամս։ «եւ կէս ժամանակի» այսինքն կէս ամ։ Եեւ յայսքան միջոցս լինի հալածումն եկեղեցւոյ։ Եււ այսպէս կարճեսցին աւուրքն այնոքիկ ողորմութեամբն Աաստուծոյ։ Եւ կարճել ո՛չ զժամ աւուրցն ասէ, այլ զթիւ։ Եւ յետ այսորիկ ի լեառն ձիթենեաց ուստի համբարձաւ Քրիսոտս Տէր իշխանութեամբ իւրով սպանցէ զնեռն։ Եթէ ինքեամբ՝ եթէ ի ձեռն Միքայէլի. ի մէջ վրանի եւ յաթոռն իւր սատակեսցի. եւ գլորեսցի մարմինն ակներեւ ժողովրդեան իւրոյ. որպէս ասէ մարգարէն «գահաւէժ արասցէ Տէր զյարուցեալն ի վերայ երկրի ի լերինն սուրբ»։ Եւ յետ այնորիկ ոչ առ ժամայն գայցէ Տէր ի դատաստան. այլ տացի խաղաղութիւն աւուրս ԽԵ. առ ի հանգիստ սրբոցն եւ ի յապաշխարութիւն թիւրելոցն։ Իսկ թէ ո՞րքան է միջոցն ի մէջ ԽԵ աւուրցն՝ ո՛չ ոք գիտէ։ Այլ արբանեակք նեռին յետ մահուան նորա ուրախասցին եւ առցեն իւրեանց կանայս. եւ ասասցեն՝ թէպէտ մեռաւ իշխանն մեր, սակայն մեք ունիմք անհոգութիւն եւ խաղաղութիւն։ Եւ մինչ դեռ ասասցեն զայս, յանկարծակի եկեսցէ ի վերայ նոցա սատակումն որպէս յաւուրսն Նոյի ըստ հրամանի Փրկչին։

Այլ հրէայքն յայնժամ դարձցին ի հաւատս Քրիստոսի. եւ եկեղեցի սուրբ խաղաղութեամբ հանգիցէ մինչ ի կատարած աշխարհի. զի նուազեսցին դժնդակութիւնք եւ պատրանք մարդկան եւ սատանայի։ Այսքան յաւուրս նեռինն։

Գլուխ ԼԹ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԺԷ) Վասն յարութեան Հարցումն Կարգաւ

Զի՞նչ է առաջին յարութիւն եւ երկրորդն. որպէս ասէ տեսիլն. այս է յարութիւնն առաջին։

Պատասխան։ Ոմանք հերձուածօղք որպէս Որոգինէս, առաջին յարութիւն ասաց զհազարամեայ արքայութիւն. եթէ սուրբք որ աստ չարչարեցան, յառնեն յառաջագոյն եւ փափկանան մարմնով Ռ ամ. եւ ապա հասարակ յարութիւն ամենայն մարդկան։ Եւ զայս ասաց տգիտութեամբ զի կրկին յարութիւն մարմնական իմացաւ։ Որոյ ընդդէմ է աւետարան որ առ սադուկեցիսն հրամայէ Տէր, եթէ «յարուցեալքն ի մեռելոց՝ են իբրեւ զհրեշտակս Աստուծոյ» Եւ առաքեալն ա սէ «ո՛չ է արքայութիւն Աստուծոյ կերակուր եւ ըմպելի»։ Զոր որ վարդապետք եկեղեցւոյ այսպէս իմանան եթէ՝ կրկին է յարութիւն. այսինքն կեանք։ Եւ ընդդէմ սմա կրկին է անկումն որ է մահ վաասն զի կրկին է մարդն. այսինքն հոգի եւ մարմին։ Առաջին յարութիւն է հոգեւոր, եւ երկրորդն, մարմնաւոր։ Առաջին յարութիւն եղեւ առաջին գալստեամբն Քրիստոսի. եւ այս երկակի։ Նախ՝ յարութիւն է շնորհաց. որ զթողութիւն մեղաց ընկալաք եւ զհաւատն Քրիստոսի։ Եւ դարձեալ յարութիւն է հոգւոյ ելեալ եւ ազատեալ ի մարմնոյ եւ մտեալ առ Աստուած, որ է յոգիս արդարոց կատարելոց։

Եւ երկրորդ յարութիւնն որ է մարմնաւոր եւ այն եւս կրկին է. նախ յարութիւն կենաց, եւ ապա յարութիւն փառաց. յորժամ հոգին միաւորի ընդ մարմնոյն եւ մարմնովն ժառանգէ զփառս եւ զկեանսն յաւիտենից։

Ապա ուրեմն ընդդէմ այսմ չորեքկին յարութեանս չորեքկին է եւ մահ. այսինքն նախ մեղաց եւ անհաւատութեան մահն։ Երկրորդ՝ բաժանիլ հոգւոյ ի մարմնոյ. եւ սոքա կոչին առաջին մահ։ Երրորդ՝ մահ է երկիւղ դատաստանին։ Չորրորդ, տանջանքն յաւիտենից մահ է մշտնջենաւոր։ Եւ սոքակոչին երկրորդ մահ։ Յորմէ փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած զամենայն հաւատեացեալս անուան իւրոյ ամէն։

Հարցումն։

Զի՞նչ է հազար ամեայ թագաւորելն ընդ Քրիստոսի։

Պատասխան։ Հազար ամն է թիւ կատարեալ ։ զի ունի զտասն հարիւրեակն։

Այլ եւ Ռ ամն է յառաջին գալստենէն Քրիստոսի մինչ յերկրորդն։ զի զբազում եւ զառաւելն նշանակէ։ Ցուցանեն այսոքիկ զկատարեալ եւ զառաւել հանգիստ սրբոցն այժմ յուսով եւ յետ մահու հոգւով թագաւորեալ ընդ Քրիստոսի։ եւ ապա յետ յարութեան հոգւով եւ մարմնով ո՛չ Ռ ամօքայլ անվախճան կենօք. որպէս ասէ առաքեալն «եթէ համբերեմք՝ ընդ նմին եւ թագաւորեմք»։ եւ աստ գիտելի է, զի ամենակալ թագաւորութիւն Քրիսոտսի երեք եղանակաւ ասի։ Եւ առաջինն է եռակի։ Նախ աստուածութեամբն թագաւորէ ընդ հօր եւ հոգւոյն։ Երկրորդ՝ մարմնովն տիրեաց ցանկութեանց երկրաւոր՝ եւ իշխանացն դիւաց։ Եւ մարմնովն իւրկոխեաց եւ հալածեաց զայն որ ասէր «ինձ տուել է այյս ամենայն»։ Երրորդ, հոգւովն տիրեաց դժոխայնոցն. կապեաց զհզօրն եւ արձակեաց զկապեալ հոգիսն։ Որպէս ա սէր «տուաւ ինձ ամենայն իշխանութիւն յերկինս եւ յերկրի»։ Նոյնպէս եւ սուրբքն այժմ թագաւորենեւ տիրեն ի վերայ ախտից, եւ յետոյի վերայ դիւաց, եւ ապաի վերայ մահու։ Երկրորդ՝ եղանակաւ ամենակալ թագաւոր է Քրիստոս ըստ որում անվախճանէ մարդկութեամբն. որպէս ա սէր հրեշտակն «թագաւորութեան նորա վախճան ո՛չ գոյ»։ Նոյնպէս եւ սուրբք ընդ Քրիստոսիյաւիտեանս թագաւորեն. ըստ որում ասաէ «եկայք օրհնեալք հօր իմոյ, ժառանգեցէք զկեանսն յաւիտենից»։ Երրորդդ՝ եղանակաւ ա մենակալ է, ըստ որում «աստուածոց եւ Տէր տէրանց»։ Այսինքն զի աստուածք եւ տեարք կոչին յերկինս հրեշտակացն դասք, եւ թագա ւորք յերկրի. որպէս գրէ առաքեալն եթէ «բազումք անուանին աստուածք եթէ յերկինս եւ եթէ յերկրի»։ Այլ Քրիստոսի երկիրպագանեն ամենայն երկնաւորք եւ երկրաւորք եւ ամենայն հոգիք սրբոց։ Նոյնպէսեւ զօրք հրեշտակաց եւ մարդիկ երկիրպագանեն սրբոց. վասն որոյ թագաւոր թագաւորաց ենեւ Տէր տէրանց. յորժամ գայ Աստուած իմէջ աստուածացելոցն եւ լինի ամենայն եւ յամենայնի Աստուած։ Ապա ուրեմն յայտ է որպիսութիւն թագաւորելոցն սրբոց։

(Պրակ ԺԸ) Վասն ԻԴ Երիցանցն

Զի՞նչ է ԻԴ երիցունքն զոր ասէ տեսիլն։ Պատասխան։ Երիցունք նախ նշանակէ զքահանայս որք զանձինս իւրեանց մատուցանեն պատարագ Աստուծոյ։ Երկրորդ երիցունք են ծերքն. որք ծայրացեալքեն կատարելութեամբ։ Երրորդ՝ երիցունք են անդրանիկքն եւ նախնիքն երանութեամբ։ Իսկ ԻԴ թիւն ո՛չ եթէ սահման եւ կէտէ. այլ սովորութիւն է գրոց փոքր թուով զբազումսն ցուցանել։ Եւ որպէս ԲԺ ան բիւր հրեշտակացն, եւ եօթանասնից եօթն թողուլն, եւամլոյն եօթն ծնանիլն ոչ է վճիռ, նոյնպէս եւ ԻԴ երիցանցն։ Նախ՝ որպէս ԲԺ ան գունդ հրեշտակացն եւ չորք կենդանիքն զբոլոր երկնային զօրս նշանակեն, նոյնպէս եւ ԻԴ երիցունքն զբոլոր դասս սրբոցն։

Երկրորդ, որպէս չորք կենդանիքն զվեհագոյնս եւ զնախամեծարս երկնայնոցն ցուցանեն. նոյնպէս եւ ԻԴ երիցունքն զնախամեծարս ընտրելոցն մարդկան, որք աստիճանաւ վեհագոյնք եեն քան զհասարակաց արդարս. որպէս Աբէլ, եւ առաքեալքն եւ մարգարէքն. եւ այլք։ Երրորդ, որպէս ԻԴ_-ն բազում է քան զչորսն։ նոյնպէս կարծի վեհագոյնքն ի մարդկանէ բազում գող քան զվեհագոյնս երկնայնոցն։ Չորրորդ, նշանակէ զթիւ աւուրցն ժամուց յորում նոքա վաստակեցին եւ զարդարեցան։

Հինգերորդ՝ ըստ համարոյ ԻԴ տառիցն որովք իմաստնացան եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան հասին։ Վեցերորդ, ԲԺեւան ցեղապետք էին հնոյն. եւ ԲԺեւան առաքեալ նորոյս. զերկոցունց ազգաց նահապետսն դնելով զբոլոր թիւ ամենայն ազգին, նշանակէ։

Սպիտակ հանդերձն Հարց։

Զի՞նչ է սպիտակ հանդերձն։

Պատասխան։

Պայծառ հանդերձն զոր զգեցեալ են՝ շնորհացն Քրիստոսի մաքրութիւնն է յոր ամենեքեան վայելեցաք. որպէս ա սէ առաքեալն «սրբութիւն մեղաց մերոց արարեալ»։ Զի յորժամ սրբի հոգին ի մեղաց, բնական ունի զպայծառութիւնն։ Եւ զի սպիտակ հանդերձն արդարութիւն սրբոցն է, ասէ նոյն տեսիլն ԾԷ գլուխն, «տուաւ հարսինն զգենուլ բեհեզս սպիտակս սուրբս եւ լուսափայլս». եւ բեհեզն է արդարաութիւն սրբոցն։ Եւ ունի բեհեզն վեց յատկութիւնս որ նշանակէ զվայելչութիւն հոգւոց սրբոցն ելեալք ի մարմնոյ։ Նախ՝ զիհ բեհեզն է անօսր. ցուցանէ զանօսր էութիւն եւ զմտածութիւն սրբոցն առանց թանձրութեան մարմնոյ։

Երկրորդ զի սպիտակ է. նշանակէ՛ զպայծառ առաքինութիւն նոցա։ Երրորդ զի սուրբ է. ցուցանէ զմաքրութիւն նոցա առանց աղտեղութեան։ Չորրորդզի լուսավայլ է. նշանակէ՛ զբարձրագոյն տեսութիւն որով լուսափայլին իմացմամբ։

Հինգերորդ զի կարծր է. ցուցանէ զկարծր եւ զսերտ առաքինութիւն նոցա առանց քակտելոյ։

Վեցերորդ զի կրթելով առնու զսպիտակ գոյնն. նոյնպէս եւ սուրբքն կեանս յայգս կրթելով չարչարեցան, եւ ապա այն կենացս արժանի գտան։

Արմաւենին եւՊսակն Հարց։

Զի՞նչ է արմաւենին ի ձեռս նոցա։

Պատասխան։

Զյաղթութիւն նոցա ցուցանէ. որք յաղթեցին ցանկութեանց մարմնոյ աշխարհի եւ սատանայի։ եւ ոսկեղէն պսակն զթագադրելն ընդ Քրիստոսի որպէս ցուցաւ։

Եւ թէ որո՞ց ոմանց լիցի ոսկեղէն պսակն։ Պատասխանեն վարդապետք եթէ երից ոմանց. այսինքն կուսանաց. մարտիրոսաց. եւ վարդապետաց։

Եւ այս նախ վասն գերազանց գործուերից մասանց հոգւոյն։ Զի գերազանց գործ է բանին ուսուցանելն ճշմարտութիւն. եւ զայս ունին վարդապետքն։ Եւ գերազանց գործ ցասմանն է համբերել չարչարանաց. եւ զայս ունին մարտիրոսքն։

Եւ գերազանց գործ ցանկութեան է տանել ողջախոհ կուսութեան. եւ զայս ունին կուսանքն։ Վասն որոյ երից սոցա պատշաճի թագն ոսկեղէն։

Դարձեալ, զի Քրիսոտս էր վարդապետ ըստ որում ճշմատութիւն քարոզեաց։ Եւ էր Մարտիրոս ըստ որում չարչարանաց համբերեաց։ Եւ էր կոյս ըստ որում պահեաց զմաքրութիւնն։ Վասն որոյ նմանակիցք նորին՝ թագիւ պսակին ընդ նմին։

Բուրվառ եւ Քնար Հարց։

Զի՞նչ է բուվառն ոսկի եւ քնարն ի ձեռս նոցա։

Պատասխան։ Բուրվառն ոսկի եւ խունկն՝ այսինքն է զի զաղօթս երկրաւորաց սուրբքն եւ հրեշտակք մատուցանեն Քրիստոսի։

Իսկ քնարն Նախ նշանակէ զքաղցրաձայն երգս փառաբանուեն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ զի պատկանեալ են եւ համաշունչ յերգն աստուածային՝ եւ ի սէրն առ միմեանս եւ առ Աստուած։ Երրորդ՝ զուղղութիւն իմացման նոցա առանց խոտորման։ Չորրորդ՝ զպնդութեամբ կապիլն ի սէրն կրկին։ Հինգերորդ՝ զմեռելութիւն մարմնոյ եւ կրթութիւն չարչարանաց նոցա ցուցանէ։ Այս վասն հոգեւոր եւ առաջին յարութեան։

(Պրակ ԺԹ) Վասն գոչման Փողոյն Հարց

« Զի՞նչ է «ի փող յետին՝ մեռեալք ի Քրիստոս յարիցեն»։

Պատասխան։ Չորիւք իմանի յետին փողն։ Նախ՝ զի առաջին փող էին մարգարէքն կոչելով յօրինակն։ Եւ միջին փող առաքեալն կոչելով ի ճշմարտութիւնն։ Վերջին փող է հրեշտակացն որ կոչէ ի դատաստան։

Երկրորդ, ըստ ոմանց Գ է գոչումն փողոյն. զի առաջնովն հոգիքն սլանան յերկնից։

Միջնովն ժողովեալ կուտին մարմինքն։ Վերջնովն յարիցեն հոգւով եւ մարմնով։

Երրորդ, ասեն թէ միովն զարթուցանէ որպէս ի քնոյ. եւ միովն յառնեն. եւ միովն ընդ առաջՔրիստոսի վերանան։ Չորրորդ՝ ըստ ոմանց Դ է գոչումն փողոյն. վասն զի չորիցս գոչէր փողն ազդարար ի չուել բանակին Իսրայէլի։ Նախ կոչելով զրեկինս ի վերուստ որ են հոգիքն. եւ զերկիր որ են մարմինք։ Եւ իշխանք են առաքեալք եւ մարգարէք որ փողք են տիեզերաց, նախ զնոսա կոչէ։ Երկրորդ զքահանայս հին եւ նոր. դնեն զպատարագս ուխտից ի սեղանն։ Երրորդ զնահապետս եւ սուրբս։ Չորրորդ առ հասարակ զամենեսեան։

Այս է փողն յետին։

Հարցումն։

Զի՞նչ է ձայն փողոյն։

Պատասխան։ Կրկին է կարծիս։ Նախ ձայն փողոյ է հրամանն Քրիստոսի որ հրամայէ զյարութիւն։ Երկրորդ երեւելի ձայնն հրեշտակապետին. որպէս ձայնն փողոյ ի Սինա լերինն. եւ ազդումն զօրութեանն Քրիստոսի։ Իսկ զի ա սէ «գաբրիէլեան փող, » վասն զԳաբրիէլ հրեշտակապետաց դասուն է պետ, որ զմեծամեծս աւետարանեն. եւ միջնորդեն մահու եւ յարութեան մարդկան։

Հարց։ Ո՞ւր գոչէ փողն։

Պատասխան։

Առասպել մի համարիր զայն որ ասեն թէ ի վիրապն հարկանի։ Զի Դիոնէսիոս հաստատէ զՄովսէսի բա նն թէ «կացոյց սահմանս հեթանոսաց ըստ թուոյ հրեշտակաց Աստուծոյ»։ Զի հրեշտակապետն հրեշտակօք իւրովք վերակացու է ազգի. ուր ազգին բունն եւ գլուխ՝ ա՛նդ հնչեցուցանէ որ ազգին առաջնորդն է։ Եւ զիւր ժողովուրդն առեալ ընդ առաջ երթայ ասելով՝ «ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ»։

Դարձեալ՝ որ հրոյ է վերակացու, ի վերայ նորին հարկանէ, եւ որ օդոյ եւ ջրոյ եւ երկրի, ի վերայ իւրաքանչիւր տարերաց գոչէ։

Հարց։ Յո՞րժամ եւ յորում աւուր գոչէ փողն։ Ի գարնան եղանակի ի զատկի կիրակէին ի մէջ գիշերի յորում ժամու յարեւ Քրիստոս եւ հրեշտակն թաւալեցոյց զվէմն եւ գոչէր զյարութիւնՔրիստոսի. ի նոյն ժամնի մէջ գիշերի հարկանի փողն. որպէս ասէ աւետարանն Մատթէի, «ի մեջ գիշերի եղեւ բարբառ ահա փեսայ գայ արիք ընդառաջ նորա»։ Իսկ մաար վարդապետք ասեն ի կիրակէի պենտակոստէին ի նոյն ժամն գիշերոյն. որպէս ցուցաւ յերգս երգոց ի ԻԴ համարն։

Հարց։ Եղիցի՞ յայնժամ ոք յաշխարհի։

Պատասխան։ Այնպէս եղիցի լի մարդկամբ որպէս այժմ է. եւ այնպէս յիւրաքանչիւր գործս որպէս այժմ։ Ոմանք ի վարել եւ ի նաւել եւ յայլ ինչ գործս։

Հարց։ Վասն է՞ր փողն ի յերկինս եւ յերկրի գոչէ. ըստ այնմ «կոչեսցէ զերկինս եւ զերկիր»։

Պատասխան։ Նա՛խ զի կոչեսցէ երկնէ զհոգիս սրբոց եւ յերկրէ զմարմինս. եւ տան ի բաց զոր ունին յաւանդի։ Զի թէ զչգոյն կոչէ ի գոյեւ լսեն նմաա, քանի՞ առաւել զգոյն ի գոյից ժողովէ եւնորոգէ։ Երկրորդ, զի չո՛րք են սկզբունք աշխարհի. երկինք որ է երկուք. հուր եւ օդ։ Եւ երկիր որ է Բ իր. հող եւ ջուր։ Եւ որպէս զմարմինս մեր ընդունին յաւանդ, նոյնպէս եւ զգործս մեր խնդրէ ի սոցանէ եւ յառաջ բերեն։ Զջերմ սէրն հուրն ցուցանէ. թէ՝ առ Աստուած է եւ թէ ի մարմինն։ Եւ զբանս օդն ունի. եթէ հոգեւոր եթէ մարմնաւոր. զի օդով խօսեցաք։ Եւ զպտուղս զգայութեանց ջրով հասուցաք. եթէ բարի եւ եթէ չար։ Եւ զգործս բոլոր մարմնոյ յերկրի հաստատեցաք. թէ երկնաւոր թէ երկրաւոր։ Այսպէս ուրեմն տարերք զչորեքին գործս մեր ընդ էութեանս ունին յաւանդի եւ յառաջ բերեն։ Եւ զոր օրինակ յաշնայնոյ զդժնիկն խլեմք եւ զվարդենին տնկեմք, ի գարունն ոչ թէ զդժնիկն խլեալ բուսանի, եւ այել տնկեալ վարդենին. եթէ արմատն ոչ մնայ դժնկին։ Նոյնպէս կատարեալ խոստովանութեամբմ կորնչի մեղքն եւ բուսանի արդարութիւն։ Եւ զորօրինակ զկնի մկրտութեան սկզբնական մեղքն ոչ երեւի. նոյնպէս զկնի ապաշխարութեան ներգործական մեղքն ծածկի եւ կորնչի. ըստ այնմ «երանի ում թողութիւն եղեւ մեղաց եւ ծածկեցան ամենայն յանցանք նորա»։

(Պրակ Ի) Վասն Յարութեան մարմնոյ ամենայն մարդկան

Գո՞յ յարութիւն մարդկան թէ ոչ։

Պատասխան։ Թէպէտ բան յարութեան էի մասնէ հաւատոյ, որպէս սկիզբն աշխարհի եւ վախճան. զի «հաւատով իմանամք յաւիտեանս հաստեալ բանիւն Աստուծոյ» ըստ առաքելոյ. եւ նոյն հաւատովն զվախճան աշխարհի եւ զյարութիւն մարդկան։ Սակայն հաստատի յարութիւն բնական քննութեամբ եւ սուրբ գրոց վկայութեամբ։ Եւ բնական քննութեամբ նախ այսպէս եթէ՝ տեսանեմք ի խաղաքական օրէնս զի գոյ դատաստան. այսինքն բարեացն պատիւ եւ չարացն պատիժ։ Ապա գոյ եւ առ Աստուած արդար դատաստան։

Այլ արդ ի կեանս յայս տեսանեմք զբազումս որ բարիքն ի նեղութեան են եւ չարքն ի հանգստեան. ապա պիտոյ է եւ այլ կեանս զի հատուսցի բարեացն բարի եւ չարացն չար։ Եւ այս ո՛չ լինի եթէ ոչ իէ յարութիւն։ Եւ դարձեալ՝ հոգին եւ մարմինն ի միասին գործեցին զբարի կամ զչար. այլ արդ եթէ հոգին առանց մարմնոյ պսակի կամ պատժի՝ ո՛չ է արդար դատաստան. այլ պարտէ զի յարիցէ եւ մարմինն եւ ի միասին առցեն զհատուցումն բարեաց կամ չարեաց։

Երկրորդ, զի հոգին մարդոյ անմահ է վասն Բ պատճառի։ Նախ՝ զի ոչ է ի չորից տարերաց ժողովեալ որ քակտելով մահանայ։ Եւ դարձեալ զի հոգին ինքնաշարժ է. եւ ինքնաշարժն մշտաշարժէ. եւ մշտաշարժն անմահ։ Ապա ուրեմն հոգին անմահ է։ Որպէս ի սահման իւր բացայատի։ «Էութիւն անմարմին մշտաշարժ եւ շարժօղ մարմնոյ»։ Այլ արդ՝ յանմահութենէ հոգւոյն պարտ է զի լինիցի եւ մարմինն անմահապէս շարժեալ ի նմանէ։ Եւ այս ո՛չ լինի եթէ ոչ է յարութիւն մարմնոյ։ Երրորդ, մարդն մասն եւ կատարումն է աշխարհի. ըստ որում աշխարհ յերից մասանց է առկայացեալ. զի կամ իմանալիք են որպէս հրեշտակք. կամ զգալիք որպէս տարրեղէնք. եւ կամ յերկուց գոյացեալ որպէս մարդ. այսինքն ի հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Իսկ թէ մարդս ոչ յառնէ, աշխարհի անկատար մնայ. զի բոլորն մասամբն է կատարեալ։ Ապա ուրեմն գոյ յարութիւն։ Եւ այս ըստ բնականին։

Իսկ վկայութեամբ սուրբ գրոցս, որպէս ասաց Աստուած ցնոյ՝ եթէ «զմիս արեամբ շնչոյ մի ուտիցէք. զի զձեր արիւնդ ի ձեռաց գազանաց խնդրեցից եւ ի ձեռաց ամենայն մարդոյ։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ փոխանակ նորա հեղցի արիւն նորա. զի ի պատկեր Աստուծոյ արարի ես զմարդն»։ Այսզյարութիւն ասէ ի ձեռաց գազանաց խնդրելն. զի յառնեն մարմինք որ մեռեալ են ի ձեռն գազանաց։ Եւ առ Մովսէս ա սէ «ե՛ս եմ Աստուած Աբրահամու եւ Աստուած Իսահակայ եւ Աստուած Յակոբայ»։ Եւ Աստուած ո՛չ է մեռելոց այլ կենդանեաց. որոց հոգիքն ի ձեռս նորա կենդանի են. եւ մարմինքն ի ձեռս նորա կենդանի լինելոց են։ Եւ աստուածահայրն Դաւիթ ասէ, «հանես զոգիի նոցանէ պակասինեւ ի հող դառնան». այս զմարմնոյն ասէ որ ի հող դարձաւ։ Եւ «առաքես զհոգի քո եւ ստանաս զնոսա եւ նորոգես զերեսս երկրի». այս զյարութիւն ասէ։ Եւ Եսայի ասէ «յարիցեն մեռեալք եւ կենդանասցին որք եդեալ են ի գերեզմանի»։

Եւ ի նորա առաքեալն Պօղոս բազում ուրէք գրէ զյարութիւն. որպէս այն «փող հարկանի եւ մեռեալք ի Քհրիստոս յարիցեն անապական մարմնով»։ Եւ թէ՝ «մարդով մահ եւ մարդով յարութիւն մեռելոց»։ Եւ ինքն Տէրն յայտնապէս ասէ զյարութիւն մարմնոյ եթէ՝«ամենեքեան որ եդեալ են ի գերեզմանս լուիցեն զձայն որդոյն Աստուծոյ եւ եկեսցեն արտաքս»։ Եւ հաւատարիմ վկայ ընդհանուր յարութեան զգործս եցոյց. որ զՂազար չորեքօրեայ ի գերեզմանէն յարոյց։ Եւ զորպիսութիւն յարութեան մեր ի յաստուածացեալ մարմինն իւր երեւացոյց. ըստ որում երեքօրեայ յարեաւ ի գերեզմանէն անապական մարմնով. եւ զբազումս յարոյց ընդ իւր եւ մտին ի քաղաքն սուրբ։ Վասն որոյ ինքն եղեւ պտուղ ննջեցելոց։ Ուստի եւ փրկչին ակնունիմք նորոգել զմարմին խոնարհութեան մերոյ ըստ մարմնոյ փառաց իւրոց։ Եւ բաւականէսակաւս ի բազմաց սուրբ գրոց վկայութիւն եթէ գոյ ճշմարտապէս յարութիւն մարդկան։

Սահման յարութեան Հարց։

Զի՞նչ է յարութիւն։ Պատասխանեն վարդապետք եւ դնեն Գ սահմանս։ Ոմանք ասեն թէ՝ յարութիւն ո՛չ այլ ինչ է՝ քան թէ վերստին կենդանանալ։ Եւ ոմանք ասեն՝ հոգոյ եւ մարմնոյ վերստին նորոգիլ։ Եւ այս Բ սահմանս յայտնի են ըստ ինքեան։ Այլ ոմանք ասեն թէ յարութիւն է այնմ որ անկաւ վերստին յառնել ի կենդանութիւն յաւիտենական անմահ։ Եւ այս սահմանս կատարեալ է։

Այլ գիտելի է, զի կրկին է մարմնաուր յարութիւն։ Նախ՝ զի կարէ ոք յառնել միանգամ եւ դարձեալ մեռանիլ. որպէս վեց մեռեալքն որք յարեան նախ Ք Քրիստոս. եւ յարութիւնս այսգ անկատար է. զի դարձեալ մեռան։ Երկրորդ՝ է յարութիւն զի յառնէ ոք միանգամ եւ այլ ո՛չ եւս մեռանի։ եւ յարութիւնս այս կատարեալ է։ Եւ այսպէս սահմանի եթէ յարութիւն է այնմ որ անկաւ մարմնաւոր մահուամբ՝ վերստին յառնել անմահութեամբ ի կեանս յաւիտենականս։ Եւ այսպէս էր յարութիւն Քրիստոսի. որպէս ասէ Պօղոս ի կորնթացւոցն «գիտեմք եթէ Քրիստոս յարուցեալ է ի մեռելոց. այսուհետեւ ո՛չ մեռանի եւ մահ նմա ոչ եւս տիրէ»։ Այնպէս եղիցի եւ յարութիւն մեր վերջինն աւուր։

(Պրակ ԻԱ) Թէ համանգամայն յառնեն

Վասն է՞ր ի վերջին ժամանակս յառնեմք համանգամայն։

Պատասխան։

Ասաց Աստուած առաջին մարդոյն «աճեցէք եւ բազմացարուք եւ լցէք զերկիր»։ Այլ արդ՝ մարմնով աճումն է ըստ բնութեան. եւ բնութիւն ըստ ժամանակի փոփոխման կատարի։ Նաեւ անդանօր ետես նախանըկար տեսչութեամբ զորքանութիւն մարդկան ըստ թուոյ։ Եւ որպիսութիւն բարեաց եւ չարաց. եւ զերկայնութիւն ժամանակին որով թիւ մարդկան զլրումն առցէ։ Եւ ի նոյն կէտ լրմանն որ է վախճան ժա մանակի եւ սկիզբն յաւիտենի՝ լինի վերառութիւն համայնից մարդկան որպէս գրէ առաքեալն կորնթացւոց. «յանկարծակի յական թօթափել ի վերջին փողն մեռեալք ի Քրիստոս յարիցեն»։ Եւ այս վասն բազում պատճառի։ Նախ՝ զի շնորհն աստուածային պատկերին որ համանգամայն կամեցաւ զբոլոր բնութիւնս ըստ հրեշտակացն օրինակի մուծանել ի կեանս ի ներգործութեամբ չարին յապաղեաց ժամանակաւ. եւ ի դադարիլ ժամանակին՝ ի նոյն կէտն համանգամայն վերառեցեալ մտանեն ի կեանս առաջին ըստ խոստման բանին։

Երկրորդ, մարդս մասն է աշխարհի. զի մարմինն է ի չորից տարերց. եւ ո՛չ էր պարտ մասին փոփոխիլ առանց բոլորին. այլ յորժա մ բոլոր արարածք ազատեսցին յապականութենէ ծառայութեան որպէս գրէ յայնժամ եւ մարմինք մարդկան յապականութիւն վերափոխեցին։ Երրորդ, զի որքան յապաղէ ժամանակն, այսքան վարձք հաւատոյն աճէ. զի հաւատն վարձք ո՛չ ունի թէ վկայութեամբ հաստատի։ Այլ արդ՝ թէ օրըստօրէ յառնէր իւրաքանչիւրոք, հաւատ յարութեան խափանէր. զի հաւատն ոչ երեւելեացն է։

Չորրորդ, զի ամենայն մարմինք մարդկան միանգամայն ստեղծմանի կողմանէ առաջին նիւթոյն. ըստ այնմ որ արար Աստուած զմարդն ի հողոյ։ Եւ ի գործս ա սէ «արար ի միոջէ արենէ զամենայն ազգս մարդկան»։ Պարտ է ապա զի ամենայն մարմինք մարդկան համանգամայն յարիցեն ի յաւուրն վերջին։ Հինգերորդ, զի մեծ ուրախութիւն է եւ տօն յորժամ համանգամայն ամենայն մարդկան յական թօթափելն լիցի յարութիւն, քան յայլ եւ այլ ամանակս. որպէս ա սէ Պօղոս յեբրայեցիսն, «Աաստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ զի մի առանց մրե կատարեսցին»։

Վեցերորդ, զի յարութիւն է գործ սքանչելեացն Աստուծոյ եւ ո՛չ բնութեան. զի բնութիւն հունաւորեալ է զօրութեամբ՝ յերկար ժամանակս գործէ։ Իսկ Աստուած անհուն է զօրութեամբ՝ յանկարծակի ի նոյն կէտ վայրկեան ժամանակի յարուցանէ։ Ապա վասն է՞ր Եզեկիէլ յերկար ժամանակս նշանակէ զյարութիւն. որպէս ասէ «մերձեցաւ ոսկր առ ոսկր եւ յօդ եւ ջիլք եւ մորթ, եւ ապա եկն շունչ ի չորից հողմոց»։

Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ որպէս Մովսէս թանձրամիտ ժողովրդեանն Իսրայէլի զլինելութիւն արարածոց ԻԶ օրս, զի կարիցեն հասկանալ. այնոր համանգամայն եղեն երկինք եւ երկիր։ Նոյնպէս եւ Եզեկիէլ թանձրամիտ ժողովրդեանն զյարութիւն ննջեցելոցն ի բազումս բաժանեաց. այլ ի նոյնպէս կէտն է յարութիւն եւ միաւորուի հոգւոյ եւ նորոգումն մարմնոյ։

Հարցումն։

Ապա զի՞նչ է որ ասէ Պօղոս, «մեք որ կենդանւոյն մնացեալ իցեմք՝ ո՛չ ժամանեմք ննջեցելոցն»։

Պատասխան։

ԱռաքեալնՊօղօոս ո՛չ զայն ասէ թէ յապաղելով լինի յարութիւն, այլ զկարգն ցուցանէ ոչ ժամանել ննջեցելոցն։ Եւ այսպէս կրկին իմանի առաքելոյ բանն։

Նախ՝ եթէ համանգամայն է յարութիւն ի նոյն կէտն, այլ ննջեցեալքն նա՛խ յառնեն եւ ապա կենդանիքն ընդ նոսա. զի ննջեցելոցն միայն գործ է. այսինքն յարութիւն. իսկ կենդանեացն մահն եւ յարութիւն. զի նախ մեռանին ի նոյն կէտն եւ ապա յառնեն։ Դարձեալ՝ կենդանիքն ո՛չ ժամանեն ննջեցելոցն, այսինքն նոցա որ մեռեալ են եւ ի հող փտեալ եւ փոշիացեալ. այլ մեռանին եւ իսկոյն լինի յարութիւն նոցա. յորում ո՛չ մարմինքն ի յերկիր անկանին եւ ո՛չ լուծանին։ Եւ թէ վասն է՞ր ոչ գիտեմք զկատարած աշխարհի եւ զկենաց մեր, գրեալ է ի վեր անդ առ նա հաւատսն ի Ժ ը գլուխն ի Դ համարն։

Հարցումն։

Որպէս ի հող լուծեալ եւ յայլ տարեր, եւ ի գազանաց կերեալ, ժողովի մարմինն մեր։ Պատասխան։

Ասեմք առ այս, եթէ մարմին մարդոյ բաժանեալ ի հոգւոյ, եւ հոգին գնացեալ կայանս հոգւոց առ Աստուած որ ետ զնա. եւ մարմինն ի հող լուծեալ կամ յայլ տարերս։ Եւ թէ ի գազանաց եւ ի թռչնոց եւ ի ձկանց կամ ի մարդոյ ուտի, եւ նոքա եւս ի տարերս լուծանին։ Եւ տարերք ամենայն շտեմարանք են Աստուծոյ. եւ տիեզերք ամենայն ի ձեռին նորա են ըստ մարգարէին։ Եւ որպէս կարելի է քեզ իքում ափիդ զսերմանս զանազանել, եւ զեդեալն ի շտեմարանսքո յիւրաքանչիւր անկեան յառաջ բերել, առաւել Աստուծոյ է կարելի զհոգիս յերկնից եւ զմարմինս ի տարերաց ի մի վայր ժողովել եւ յարուցանել։

Վասն կերակրոյ Հարց։

Կերակուրս զօր ուտեմք՝ յառ նէ՞ ի մարդն թէ ոչ։

Պատասխան։

Գիտելի է, զի ոմանք ասեն թէ կերակուրս զոր ինչ ուտեմք ո՛չ յառնէ ի մարդն. այլ սակաւ հիւթն այն որ ի սկզբանէ գոյացութեան մերոյ ի ծնողացն է ընկալեալ։ Ապա թէ կերակուրքս այսոքիկ յառնեն ի մարդն, լինի մարդոյ մարմինն կարի անհեթեթ Եւ դարձեալ՝ ո՛չ միայն մարդոյս մարմինն, այլ եւ անշնչից եւ շնչաւորաց զոր ինչ ուտեմք յառնէ՛ ասեն որ է՛ անպատշաճ։ Եւ բերեն վկայութիւն թէ «ամենայն կերակուր ընդ բերան մտանէ աւ արտաքս երթայ»։ Ասեմք առ այս թէ՝ են նիւթ ի մարդն որ յառնեն եւ են որ ոչ։ Այննիւթն զոր ծնողացնունիմք՝ բոլոր առնէ. զի սկիզբն է գոյացութեան մեր եւ նիւթ կերակրոյն՝ այն մասն որ փոխեցաւ ի գոյացութիւն մեր՝ յառնէ՛. զի մարմին եղեւ մարդոյն այլ աւելորդքն ո՛չ յառնեն։ Զի թէ սկզբնական նիթն միայն յառնէ, մարմին մարդոյ աւենեւին փոքրիկ եւ անկատար լինի։ Եւ Տէրն վասն կերակրոյն ո՛չ ասաց թէ ի մարմին մարդոյն ո՛չ հաւասարի. այլ զայնթէ՝ դառնութիւն եւ ծանրութիւնն արտաքս ելանէ, եւ քաղցրութիւն եւ թեթեւութիւն ի մարմինն փոխի։ Ապա ուրեմն կենդանեաց մարմինն ոչ յառնէ ի մեզ ըստ բոլոր նիւթոյն, այլ ըստ չափոյ զօրութեան որ փոխեցաւ ի մեզ եւ եղեւ մարմին մարդոյ, այն մարմինն յառնէ։

Վասն ի ձկանց կերեալ մարմնոց

Հարցումն։

Թէ զձուկն զայն որ եկեր զմարմին մարդոյ՝ ուտէ մարդ, եւ յայնմ սերմանէ ծնանի զայլ մարդ. ի յորո՞յ մարմին յարիցէ։

Պատասխան։

Մարմին մարդոյն զոր եկեր ձուկն՝ ո՛չ յառնէ ի ծնեալ մարդն այլ ի կերեալն։

Այսպէս եւ թէ ոք մարդոյ մարմինուտէ եւ ծնանի ա՛յլ մարդ, մարմին մարդոյն ո՛չ յառնէ ի ծնեալ մարդն եւ ո՛չ ի ծնօղն որ եկեր, այլ ի կերեալն մարդ։

Որոյ պատճառ է, զի մարմին կերեալ մարդոյն է իւրն նիւթ գոյացական եւ սոցա եղեւ նիւթ պատահական։ Նոյնպէս եւ նիւթն սկզբնական ո՛չ յառնէ ի ծնօղս որ աւելորդ արտահոսումն է նոցա. այլ յառնէ ի ծնեալ մարմինն որոյ հիմն է շինուածոյն։ Նմանապէս եւ կողն որ առաւ յԱդամայ եւ շինեցաւ կին, ո՛չ յառնէ ի յԱդամ, այլ ի յԵւա. որոյհիմն կազմութեան եղեւ փոխանակ սերման։ Այսպէս եւ հողն ուստի շինեցաւ Ադամ, ո՛չ մնայ ի տարերս. այլ յառնէ հի յԱդամ որ սկիզբն եղեւ գոյութեան նմա»։ Իսկ վիժեալն ի յարգանդէ ըստ որում է սրեմ կամ արիւն մօրն՝ ի մայրն յարիցէ։

(Պրակ ԻԲ) Վասն Ճանաչման Հոգւոց

Ո՞րպէս անսխալ ճանաչէ հոգին զմարմինն։

Պատասխան։ Ասեմք այսմ կրկին պատճառ։ Նախ՝ ամենակարօղ զօրութեան Աստուծոյ եւ արարչութեան է գործ։ Որ արարն յոչ էից, գիտէ անխառնապէս որոշել զիւրաքանչիւր փոշիս արդարոց եւ մեղաւորաց. զի հատուսցէ իւրաքանչիւր ըստ գործոց։ Երկրորդ՝ նշան իմն գոյ առանձնակի ի խառնուածոյ դիմացն։ Եւ նշանս այս անքակտելի է ի հոգւոյն եւ ի մարմնոյն խառնեալ։ Եւ յորժամ բաժանի հոգին սա ո՛չ բաժանի ի հոգւոյն եւ ո՛չ լուծանի ընդ մարմնոյն։ Եւ թէպէտ մարմինն փոփոխի հասակաւ կամ հիւանդութեամբ, կամ մեղօք հոգին հիւանդանայ. դիմաւոր նշանս այս անփոփոխ մնայ։ Եւ այսու նշանաւ ճանաչեաց հոգի մեծատանն զհոգին Աբրահամու եւ զՂազարու ի գոգ նորա հանգուցեալ։ Իսկ նշանս այս անմարմին է եւ մնացական եւ ծածուկ, ինքեանց միայն գիտելի է։ Որով անսխալ ճանաչէ իւրաքնչիւր հոգի զիւր մարմինն եւ միաւորի։ Զոր օրինակ նշան դրոշմի կայ ի մէջ քո՝ եւ անասնոյն՝ եւ տանն. զի ելեալ ի տանէ երթայ խառնի ի հասարակ նախիրն. եւ ի դառնալն այսու նշանաւս ճանաչէ զքեզ եւ զտունն եւ դու ճանաչես քո դրոշմիւն զնա։ Նոյնպէս հոգին բաժանեալ եւ մարմին լուծեալ ի հասարակ տարրն, այսու խառնեալ դրոշմիւս ճանաչենզմիմեանս անսխալապէս։

Հարցումն։

Որպէս ի հասարակ տարրէ մարմին մարդոյ անխառնապէս ժողովի։

Պատասխան։

Ասեմք եթէ՝ զորօրինակ սընդիկ լուծեալ եւ ի հող խառնեալ գնդապէս փոշիացեալ. յորժամ ի մի վայր ժողովես՝ թողու զփոշիսնի յորս խառնեալ է եւ պարզ միայն սնդիկն ժողովի։ Այսպէս եւ ի մարմին մարդոյ ոչինչ խառնի ի հասարակ տարերաց ի յորս լուծաւ. այլ ինքն միայն գոյացութիւն մարմնոյն խառնեսցի ընդ հոգւոյն։ Եւ դարձեալ՝ որպէս զանազան սերմանիք ցորեան կորեակ եւ այլք՝ հասարակ ի մի վայր սերմանին. եւ հասարակ ջրով եւ ջերմութեամբ սնանին. եւ ի յաղագս իւրեանց կատարին. ցորեանն ի ցորեանն եւ այլն։ Նմանապէս եւ մարմին մարդոյ առ հասարակ մեռանին եւ ի հող լուծանին եւ յայք տարերս. եւ յորժամ յառնեն՝ ո՛չ ունին ի հասարակ տարրէ ընդ ինքեանս. եւ այս մարմին ի յայն մարմնոյ ոչ ինչ ունի խառնումն։

Հարց։ Ո՞րպիսի մարմնով յառնեն մեռեալք։

Պատասխան։ Գիտելի է, զի ոմանք հերձուածօղք մոլորեցան վասն յարութեան մեռելոց եւ ասացին թէ մարմինն ո՛չ բաղկանայ ի չորից տարերց. այլ լինի պարզ։

Եւ նոքա դարձեալ յերինս բաժանեցան։ Ոմանք ասացին թէ ի յարութեան մարմինք մարդկան ի հոգի փոխին։ Եւ բերեն վկայ զբանն Պօղոսի որ ասէ, «սերմանի մարմին շնչաւոր, եւ յառնէ մարմին հոգեւոր»։ Այլ բանն Պօօղոսի ո՛չ է այսպէս թէ մարմինն էութեամբ հոգի լինի. այլ նման է հոգւոյ. զի անմահ լինի որպէս հոգի եւ անկարօտ կերակրոյ։

Եւ դարձեալ ոմանք ասացին թէ՝ ի յարութեան մարմինք մարդկան օդային լինին կամ հողմային. զի երբեմն ի գրոց հողմ եւ օդ հոգի կոչին։ Եւ այլք ոմանք ասացին թէ՝ մարմինք մարդկան ո՛չ լինին երկրային, այլ երկնային. որպէս վասն յա րութեան ա սէ Պօղոս ի կորնթացւոցն, «այլ մարմինք երկնաւորաց եւ այլ մարմինք երկրաւորաց»։ Իսկ Յոբ սուտ առնէ զնոսա զամենայն ասելով՝ «քանզի գիտեմ որ կենդանի է որ լուծանելոցն է զիս յարուցանել զմորթ իմ որ կրեաց զայս ամենայն»։ Եւ դարձեալ ոմանք հերձուածօղք ասացին թէ՝ այս մարմինս ո՛չ յառնէ եւ ո՛չ այս մարդ որ մեռանի. այլ փոխանակ նորա նոր մարդ յառնէ։ Իսկ Յոբ ստէ զնոսա ասելով, թէ «մարմնով իմով տեսանեմ զԱստուած փրկիչ իմ եւ ո՛չ այլ ոք»։

(Պրակ ԻԳ) Յօրինակէ Սերմանց

Դարձեալ գիտելի է, զի Պօղոս ի կորնթացոցն զհաի սերման՝ օրինակ տայ յարութեան մարդկան եւ ասէ. «անմիտ՝ դու զոր սերմանես ո՛չ կենդանանայ թէ ոչ մեռանի»։ Եւ վասն Գ պտաճառի զայս օրինակ առնու։ Նախ՝ զի ամենեցուն յայտնի է ամենայն ուրեք գոլով։ Երկրորդ՝ զի եւ վարդապետն իւր ետ օրինակ զհատն ցորենոյ։

Երրորդ՝ զի առաւել յարմարի օրինակս ճշմարտութեանն։

Նախ՝զի որպէս նախ սերմանի եւ ապա բուսանի. այսպէս եւ մարդն նախ մեռանի եւ ապա կենդանանայ։ Որպէս ասէ կորնթացւոց, «դու զոր սերմանես՝ ո՛չ բուսանի եթէ ոչ նախ մեռանի»։

Երկրորդ, որպէս հատ մերկ անկանի եւ բուսանի ծաղկեալ եւ զարդարեալ տերեւով։ Նմանապէս եւ մերկ մարմին մեռելոյ ո՛չյառնէ մերկ, այլ փառօք. որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Երրորդ, որպէս նոյն հատն սերմանեալ նոյն հատնբուսանի ըստ ազգի իւրում. եւ մարմինն մեռեալ առաւել նոյն ինքն յառնէ. այլ ո՛չ թէ նմանն մեզ ըստ ազգի մերում։ Ըստ առաքելոյ որ ասէա, «ընկալցի իւրաքանչիւրոք իւրով մարմնովն զբարի կամ զչար»։ Չորրորդ, յայլ եւ այլ ժամանակս սերմանին եւ ի մի ժամանակ կատարին։ Եւ մարմինք մեռեալք որ յԱդամայ հետէ՝յանկարծակի յական թօթափել ի փող յետին յարիցեն ասէ առաքեալն։ Հինգերորդ, նախ ծաղկի եւ ապա առնու զպտուղն յետոյ. զի ծաղիկն կարապետ է պտղոյն։ Իսկ հոգիք սրբոցն նախ ծաղկին բնական պայծառութեամբն իւրեանց որպէս ցուցաւ ի վերոյ, եւ ապա յետոյ արդեամբք պտղոյն կատարին ի հանդերձեալ կեանքն։ Վեցերորդ, ոմանք ատոքք եւ կկէսք ազազունք եւ այլք անպտուղք. այսպէս եւ մարմինք ընտրելոցն եւ ոչ նոյնպիսեացն ըստ չափու զանազանին։ Եօթներորդ, ոմանք ջրարբիք եւ ոմանք անջրդիք. ջրարբիք են հահատով եւ յուսով մեռեալքն։եւ հանապազ յեկեղցի սուրբ յիշատակութիւն նոցա կատարի։ Իսկ անյոյս մեռեալքն անջրդիք են։ Ութերորդ, բարրի եւ չար սերմանիքն ի միասին բւսանին եւ մնան մինչ ի հունձս. մանաւանդ մինչ ի կալն ըստ առակի Տեառն։ Նմանապէս եւ մարմինք մեռեալք յերկրի եւ հոգիք ի կայանս իւրեանց ի միասին կան առհասարակ արդարոց եւ մեղաւորաց մինչ դատաստանաւն բաժանեսցին օդիքն եւ աեյծիք։ Իններորդ, ամենայն սերմանիք բուսեալք՝ ի մի հասակ այսինքն ի կատարելութեան իւրեանց ժամանեն ի հունձս. այսպէս եւ ննջեալք ամենայն ծեր եւ տղայ՝ յառնեն իմի չափ հասակի երեսնամեայ որ է կատարել հասակ որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Տասներորդ, որպէս հատն սերմանեալ եւ բուսեալ եւ չարչարեալ եւ ընդ հուր անցեալ՝ ապա ի սեղանեդեալ պատուեսցի։ Նոյնպէս եւ ի յարութեան մեռելոց «օրն ընտրեսցէ» ասէ առաքեալն. զի հուրբ յայտնելոց է։ Եթէ փայտ խոտ եղէգն որ են մեղաւորքն, զի անդէն մնան։ Կամ ոսկի՝ արծաթ ականս. զի արդարքն առաւել պայծառանան եւ ապա՛ բազմինի սեղան հօրն երկնաւորի պաշտելովն ի Քրիստոս է։

Դարձեալ յօրինակէ Սերմանց։

Դարձեալ որպէս հատն մերկ սերմանի եւ մերկ ոչ բուսանի. այլ զարդարեալ խոտով եւ տերեւով եօթն թուով։ Այսինքն նախ արմատն. եւ յետոյ խոտն. յետոյ ծղօտն. եւ ծնունդն. եւ ապա տերեւ. պատանք եւ քիստք. եւ ապա ցորեանն ատոք ի հասակին։

Նոյնպէս եւ մարմինք մարդկան մերկ թաղին՝ այլ մերկ ո՛չ յառնեն. բայց գեղեցիկ յոյժ եւ պատուական զգեստով զարդարեալ։ Որպէս ասէ Պօղոս ի նոյն գլուխն եթէ՝ «պա՛րտ է ապականութիւն, եւ մահկանացուիս զանմահութիւն»։

Վասն Զարդարոց Հարսին։

Եւ զարդարեալ լինի Է զարդուք. այսինքն Գ հոգւոյն եւ Դ մարմնոյն որպէս ասեն վարդապետք։ Ի յայս միտս մարմնաւոր հարսն Է զգեստուք զարդարի. Գ զարդ գլխոյն եւ Գ բոլոր մարմնոյն։ Այսպէս եւ հոգեւորն։ եւսեղանն սուրբ Է զգեստուք զարդարեալ ծածկի։ Եւ բաւականութիւն է զարդուցն պատճառիյերից մասանց հոգւոյն եւ ի չորս տարերաց մարմնոյն։ Վասն զի մարդն յայսմ աշխարհի եօթն պակասութիւն ունի. Գ հոգւոյ եւ Դ մարմնոյ. այս Է պակասութիւնս ի յարութեանն բառնի եւ եօթն զարդ ընդունի։

Առաջին պակասութիւն է հոգւոյն իմացականին խաւարն եւ տգիտութիւն։ Իսկ ի յարութեան բառնի այս ի հոգւոյն եւ լինի լոյս պայծառ՝ եւ գիտութիւն աստուածային տեսութեան. զի զԱստուած դէմ յանդիման տսեանէ եւ զաստուածայինսն իմանայ։ Երկրորդ պակասութիւն է թուլութիւնեւ մոռացումն մտաց. զի աստ զԱստուած մոռանամք եւ որոշիմք մեղօք ի նմանէ։ Եւ այս բառնի ի հոգւոյնեւ լինի ամրութիւն եւ հասատութիւն։ Զի զԱստուած հաստատապէս ըմբռնեմք եւ բնաւ ո՛չ բաժանիմք ի նմանէ եւ ոչ մոռանամք։ Երդուաւ պակասութիւն տրտմութիւն է ի հոգին. զի բազում ինչ խնդրէ եւ ո՛չ կարէ առնուլ. եւ բազում ինչ ոչ խնդրէ եւ լինի նմա։ Եւ այս բառնի ի հոգւոյն եւ ընդունի ուրախութիւն եւ տարփումն հոգեւոր առ Աստուած։ Ըստ այնմ «դարձեալ տեսից եւ ուրախ լինիջիք. եւ զուրախութիւնն ձեր ո՛չոք հանիցէ ի ձէնջ»։ Իսկ առաջին պակասաութիւն է մարմնոյն աստ՝ զի է մահկանացու՝ յապականացու՝ եւ չարչարելի. որպէս քաղցն՝ ծարաւն՝ հիւանդանալն եւ այլն։ Իսկ այս ամենայնբառնի ի մարմնոյն եւ դնի անմահոհւթիւն անապականութիւն եւ անչարչարութիւն. զի բնաւ ո՛չ չարչարի. որպէս ասէ Պօղօս «սերմանի ապականութեամբ եւ յառնէ առանց ապականութեան»։ Երկրորդ պակասութիւն է մարմնոյն՝ սեւութիւն եւ աղտեղութիւն։ Եւ բաժանի այս ի մարմնոյն եւ զարդարի լուսով որպէս զարեգակն։ Որպէս հրամայէ Տէր, «փայլեսցին արդարքն որպէս զարեգակն յարքայութեան երկնից»։

Երրորդ պակասութիւն է մարմնոյն՝ զի ծանր է եւ ծոյլ յամենայն գործս հոգեւորս։ Բառնի այս եւ լինի թեթեւ երագ եւ արի յամենայն բարեգործութիւնս։ Զի ուր կամք հոգւոյն խնդրէ՝ անդ ընթանայ եւ մարմինն անարգել ի յական թօթափելն։ Որպէս ասէ Պօղոս՝ «սերմանի տկարութեամբ եւ յառնէ զօրութեամբ»։ Եւ Սողօմոն եթէ՝ «պայծառասցին արդարքն եւ իբրեւ զկայծակն ընդ եղէգն ընթասցին»։ Չորրորդպակասութիւն է՝ զի այժմ է մարմին մեր թանձրեւ կոպիտ. այլ յայնժամ բառնի այս ի մարմնոյ եւ լինի անօսր եւ թափանցիկ. զոր ոչ պարիսպ կամբանտ ըմբռնել կարիցէ։ Որպէս լոյս արեգական անցանէ ընդ երկինս առանց ապականութեան. եւ որպէս Քրիստոս յարեաւ մարմնով ի գերեզմնէն վիմովն կնքելով. եւ եմուտ առ աշակերտսն դրօքն փակելովք։ Նոյնպէս մարմնի սրբոցն ընդ ամենայն երկինս անցանէ զօրութեամբվն Աստուծոյ մինչեւ ի հրեղէն երկինս. որպէս ասէ Պօղոս՝ «սերմանի մարմին շնչաւոր եւ յառնէ մարմին հոգեւոր»։

Եւ այս գիտելի է, զի Տէր մեր Քրիստոս նախքան զյարութիւն զչորեսինս զայս եցոյց ի մարմին իւր։ Զթափանցութիւն՝ զի կուսութեամբ ծնաւ։ Զթեթեւութիւն՝ ի վերայ ծովուն եւ յԱրետեւան լերինն։ Զպայծառութիւն՝ ի Թաբօր լեառն։ Եւ զանչարչարութիւն ի յօրհնելն զմարմինն իւր եւ տալ աշակերտացն ի վերնատունն՝ անչարչարելի էր մարմինս Քրիստոսի ներգործութեամբ եւ ո՛չ զօրութեամբ։

Հարցումն։

Մեղաւորաց մարմինքն ո՞չ ունին զզարդս զայսոսիկ։

Պատասխան։

Ասեմք թէ ոչ. որպէս ասէ Պօղոս «ամենեքեան ննջեսցուք, այլ ո՛չ ամենեքեան նորոգեսցուք»։ Վասն այսորիկ վարդապետք թէ՝ սրբոցն եւ անսրբոց Բ իրք հասարակ է. այսինքն յարութիւն զի առհասարակ յառնեն։ Եւ անմահութիւն զի առհասարակ անմահ եւ անապական մարմնով յառնեն։ Բայց եօթն զարդքն զոր ունին սուրբքն որք են հարսունք Քրիստոսի՝ ո՛չ ունին անսուրբքն որք են հարսունք սատանայի. Վասն այն հոգիք մեղաւորաց լինին ի խաւարն անգիտութեան. եւ ի տրտմութիւն յաւիտենական եւ որոշեալք յԱստուծոյ։ Եւ մարրմինքնոցա լինին առաւել թանձր եւ ծանր եւ գարշելիք որպէս աստ։ Եւ երեւի որպէս բլուր մեծ մարմինք նոցա յաչս իւրեանց. սեւ եւ աղտեղի եւ չարչարելի. զի կրեն անչափ չարչարանս եւցանկան մահու եւ ո՛չ մեռանին. որպէս ասէ տեսիլն «յաւուր յայնմիկ խնդրեն մարդիկ զմահ եւ ո՛չ գտանեն»։

(Պրակ ԻԴ) Զի անմահ մնամք ի Յարութեան

Վասն է՞ր յարութեան անմահ եւ անապական մնամք։

Պատասխան։

Ասի այսմ բազում պատճառ. բնական եւ բարոյական։ Եւ նախ բնական։ Զի այժմհոգիս փոփոխական է. որպէս խորհրդով կամօք եւ այլն։ Վասն որոյ զմիաւորութիւն ընդ մարմնոյ փոփոխական ունի։ Իսկ ի յարութեանն անփոփոխ սերտութեամբ հաստատի ասէ սուրբն Դիոնէսիոս։ Վասն որոյ անփոփոխ եւ անմահ միաւորի ընդ մարմնոյ։

Երկրորդ, այժմ մարմինս մեր յապականացու հողոյ է եւ տարերց. վասնորորյ եւ ապականի դարձեալ։ Իսկ յայնժամ հող եւ տարերք յանապականութիւն փոխին ըստ Պօղոսի «արարածք ազատեսցին ի ծառայութենէ ապականութեան». վասն որոյ յանապական տարերց կազմի անապական մարմին։ Երրորդ, այժմ ի ժամանակի եմք եղեալք. եւ ժամանակն փոփոխական է. վասն որոյ ընդ ժամանակին փոփոխիմք եւ մեք։ Իսկ յարութեան յանփոփոխ յաւիտեանն ծնանիմք. ըստ այնմ «որդիք յարութեան են». վասն որոյ ընդ յաւիտենին անմահ եւ անփոփոխ մնամք։

Չորրորդ, այժմ իծնողաց ապականացու ծնանիմք. վասն որոյ եւ ապականիմք։ Իսկ յայնժամ յանապական ծնօղէ յԱստուծոյ ծնանիմք. ըստ այնմ «Աստուծոյ որդիք են». վասն որոյ անապական մնամք։ Հինգերորդ, ստեղծաւ մարդն հաւասար հրեշտակաց. եւ յարաժամ մեղանչեաց՝ անասնոց հաւասարեցաւ ըստ Դաւթի եւ ընդ նոսա ապականեցաւ

եւ պատժեցաւ. վասն որոյ ի յարութեան հրեշտակաց հաւասար յարուցանէ անմահ եւ առանց կարօտութեան. ըստ որում «հաւասար հրեշտակաց են» ասէ Տէր։

Վեցերորդ, կրկին են կեանք. մահկանացու եւ անմահ. եւ կրկին է մարդն. մահկանացու եւ անմահ։ Եւ որպէս այժմ հոգով եւ մարմնով զմահկանացու կեանս վայելեաց, նոյնպէս եւ յայնժամ հոգւով եւ մարմնով զանմահ կեանս ժառանգեսցէ. վասն այն յառնէ։

Եօթներորդ, մահն եւ ապականութիւն ծնունդ է մեղաց. ըստ այնմ «ցանկութիւն յղացեալ զմեղս ծնանի, եւ մեղքն զմահ»։ Եւ յայն ժամ ո՛չ լինի մեղք. վասն որոյ եւ ոչ մահ. ըստ այնմ «պակասեսցին մեղաւորք յերկրէ»։ Ութերորդ, կեանքն բարի է եւ անեզր. եւ մահն չար եւ եզերեալ։ Եւ որպէս ելաք ի բարի կենաց եւ մտաք ի չար մահն, այսպէս եւ ելեալք ի մահուանէ մտաք յանեզր եւ անվախճան կեանքն եւ բարութիւն։ Իններորդ, հոգին եւ մարմինն են մի անձն մարդոյ. վասն որոյ փոխակրեն ի միմեանց զբարիս եւ զչարիս։ Եւ որպէս աստ հոգին ի մարմնոյն կրեաց. նոյնպէս եւ անդ մարմինն ի հոգւոյն կրեսցէ եթէ զբարիս եւ եթէ զչարիս։

Տասներորդ, գործք մարդոյ անցաւորէ որպէս ինքն. իսկ հատուցմունքն Աստուծոյ եւ մշտնջենաւոր որպէս նոյն ինքն. վասն որոյ յացուցանէ անմահ, զի հատուսցէ ոմանց զփառս եւ ոմանց զտանջանս անմահ մարմնով։

Թէ ամենեքեան յառնեմք։ Հարց։

Պատասխան։

Ասեն վարդապետք թէ ամենայն մարդ յառնէ։ Այլ եւ նոքա որ յարգանդի մօրն մեռանին թէ առին զբանական հոգին։

Եւ այս է պատճառ յարութեան. զի ամենայեն մարդիկ առնուցուն զվարձ կամ զպատիժ. կամ վասն իւրեանց գործոց, կամ վասն սկզբնականին։ Այլ արդ՝ երեխայքն որ յառաջ քան զմկրտիլն մեռանին, վասն Ադամայ մեղացն պատժին։ Եւ որք մկրտեալ մեռանին, առնուն վարձ ի խորհրդոյ եկեղցւոյ եւ ի չարչարանացն Քրիստոսի յոր մկրտեցան։ Ապա ուրեմն պարտ է զի ամենեքեան յարիցեն ի մեռելոց. որպէս ասէ աւետարանն Յօհաննու, «ամենեքեան լուիցեն ձայնի որդւոյն Աստուծոյ եւ եկեսցեն արտաքս»։ Եւ Պօղոս ասէ՝ «ամենեցուն յանդիման լինիլ կայ առաջի Աստուծոյ, զի ընկալցի իւրաքանչիւր ոք իւրով մարմնովն զոր ինչ գործեաց. եթէ բարի, եթէ չար»։ Հարցումն։

Ապա զի՞նչ է որ ասէ մարգարէն, «ո՛չ յարիցեն ամբարիշտք ի դատաստան) եւ այլն։

Պատասխան։

Ասեմք առ այս, եթէ բան սաղմոսին այսպէս մեկնի։ Ո՛չ յարիցեն ամբարիշտք ի յարութիւնս հոգեւորս. այսինքն ի մեղաց ի շնորհքն. այլ յառնեն մարմնով։ Դարձեալ՝ ո՛չ յարիցեն ի դատաստան, այսինքն ո՛չ կանգնեսցին ի դատաստանի մեղօք կործանեալք են։ Եւ դարձեալ՝ ո՛չ գան ի դատաստան, զի մասան բարւոյ ո՛չ ունին որով քննիցին. այլ դատապարտին որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Զի անսխալ ամենայն անդամօք Յառնեն

Հարցումն։

Ամենայն անդամօք յառնեն թէ ոչ։

Պատասխան։

Ասեն վարդապետք թէ՝ բոլոր ամենայն անդամօք յառնեն անթերի։ Որոյ պատճառէ, զի մարդն հոգւով եւ մարմնով է կատարեալ։ Եւ որպէս հոգին ունի զզօրութիւն իւր անպակաս. նոյնպէս եւ անդամք մարմնոյն պարտ է լինիլ անպակաս զի իցէ կատարեալ մարդ։ Զի եթէ մա զն որ է գեղեցկութիւն մարմնոյս յառնէ ըստ նորին Տեառն թէ «ի գլխոյ ձերմէ մազ մի ո՛չ կորիցէ» քանի՞ առաւել եւս անդամք որ յէութենէ մարմնոյն են յարիցեն։ Եւ այս գիտելի է, զ յարութիւն երիս իրս ուղղեսցէ ի բնութիւն։ Նախ զպակասութիւն. որպէս ի տղայս եւ յանդամնահատս եւ նուազեցեալ անդամք. որպէս Դ մատնի եւ այլքն. զի լցցին նոքա ի բոլոր մարմնոյն որպէս գարեղէն նկանակ հացիցն։ Երկրորդ՝ ուղղեսցին աւելիքն ի չափն. որպէս աւելորդ եղուն գաց հերաց եւ վեցամատնից եւ այլոցն. որք չափաւորին։

Երրորդ՝ ուղղի մոլորութիւնն որ է խանգար անդամոցն ի միմեանս սխալեալ ըստ բնութեան տկարութեան։ Եւ սոքա ուղղին ի յարութեան. զի գործ էկարօղ զօրութեան Աստուծոյ եւ ո՛չ տկար բնութեան։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ բազում անդամք ենիմեզլցեալ աղտեղի ապաւառով՝ եւ նոքա ո՞չ յառնեն։ Ասեմք եթէ՝ անդամքն այնք որ աստ լցեալ են ապաւառով, անդ լցցին Դ հիւթովքն լուսաւորեալ լուսով։ եւ թէ ոք ասիցէ, բազում անդամք են կենդանականք, որպէս սիրրտն լեարդն թոքն եւ այլքն որք ի յարութեան ո՛չ են պէտք. զի ո՛չ է հարկ կենդանութիւն մարդկան։ Ասեմք, թէպէտ այնպիսի անդամքն ո՛չ են պիտոյ ի յարութեան, սակայն յառնեն վասն կատարելութեն եւ գեղեցկութեան։ Որպէս ստինքն զի ո՛չ է պէտք կաթին, այլ առնէ վաասն կատարելութեան եւ գեղեցկութեան մաարդոյն։ Զի յարիցեն մարդիկ ըստ գոլոյն՝ եւ ամբողջ գոլոյն՝ եւ գեղեցիկ գոլոյն։

Գոլն է որպէս մարդն հոգի եւ մարմին։ Ամբողջ գոլն որպէս բոլոր անդամօքն։ Գեղեցիկ գոլն որպէս ձեւովն հերովն եւ այլովքն որ ասացաւ։

Հարցումն։

Ամենեքեան արո՞ւ յառնեն, թէ արու եւ էգ։

Պատասխան։

Ոմանք ասեն թէ՝ ամենեքեան արու յառնեն. եւ այլք թէ արու եւ էգ։

Ասեմք եթէ՝ սխալ են եւ երկոքին դասքն։ Նախ՝ զի արու եւ էգ անդ ո՛չ ճանաչին մասին անդամօք, այլ յատուկ դիմօք եւ բարի գործովք եւ փառօք եւ անուամբ զանազանին. որպէս դասք կուսանացն ի հայրեպետացն։ Այլ որպէս հրեշտակք զանազանին. նոյնպէս եւ ի յարութեանն փառօք եւ պսակաւն։

Երկրորդ՝ զի թէ արական մասն երեւի՝ ոչ ինչ նախապատուի կամ էգն անարգի. զի մասունք անդամոց անդ ո՛չ է զազրալի։ Այլ որպէս կայծ հրոյ եւ անօթ արեգական բոլորիվիմբ է լոյս, նոյնպէս եւ անդ բոլոր անդ ամօքն փայլեսցին իբրեւ զարեգակն։ Սակայն իւրաքանչիւր ոք անսխալ անդամօք իւրովք յառնէ. այլո՛չ երեւի թէ սա այր է եւ նա կին. եյն ծեր եւ այն տղայ. զի որպէս հրեշտակք են յերկինս։ Այլ որպէս նախաստեղծքն ի դրախտին ո՛չ ամաչէին. նոյնպէսեւ սուրբք ի յարութեան. զի ծածկեալ եեն ի ներքուստ հոգւոյն լուսաւորութեամբն, եւ արտաքուստ պսակաւն եւ փառօք։

Իսկ դատապարտեալքն ծանրացեալ մասամբք եւ զազիր անդամօք այր եւ կին. զի իւրաքանչիւր ոք ի գործիական անդամս իւր կրեսցէ զպատիժն։ Այլ խայտառակեսցին ամօթով։

(Պրակ ԻԶ) Վասն հասակացն կատարեալ

Ո՞րպիսի հասակաւ յառնեն եւ յո՞ր թիւ։

Պատասխան։ Վարդապետք ասեն թէ՝ ամենեքեան կատարեալ հասակաւ յառնեն եւ մի թուով երեսնամեայ։ Եւ այս է պատճառն. զի Աստւոած ի սկզբան զբնութիւն ադամայ անթերի ստեղծ. նոյնպէս ի վերջին օրն անթերի պիտի նորոգէ։ Իսկ մանկութիւն թերի է զի ոչ եհաս ի կատարումն. եւ ծերութիւն պակասութիւն ունի զի անցեալ է զկատարելութեամբն։ Եւ ի մէջ մանկութեան եւ ծերութեան երիտասարդութիւն է թիւ կատարեալ. եւ յայս թիւս ստեղծաւ Ադամ որ է երեսնամեայ։

Դարձեալ՝ երկրորդն Ադամ յայս թիւս յարեաւ ի մեռելոց. վասն որոյեւ մեք ամենեքեան յայնմ թուի յառնեմք։ Որպէս ասէ յեբեսացւոցն «մինչեւ հասցուք ամենեքեան յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի»։ Եւ այսպէս համահասակ թուով ժամանակի եւ կատարելութեամվբն լինին։

Այլ համահասակ քանակաւ ո՛չ. զի աստ ոմն լինի եւ ոմն փոքր ի ջերմութենէնոր անհաւասար էի նոսա. նոյնպէս եւ անդ։ Այլ որ առաւել մեծն է եւ հսկայանդամ, եւ կարի փոքր եւ փանաքի, յերեսնամեայ հասակն իւրեանց չափաւորին։ Եւ մեծ եւ փոքր ի յարութեանն եռակի ասի։ Նախ վասն փառացն. «որպէս աստղ քան զաստղ առաւել է փառօք» ասէ առաքեալն։ Երկրորդ վասն մեծացն գործոց. որպէս ասէ տեսիլն՝ «տեսի անդ զմեռեալս մեծամեծք եւ փոքունք»։ Երրորդ՝ քանակաւ հասակին. զի իւրաքանչիւր ոք յիւրն երեսնամեայ յարիցէ. որպէս հարիւր ամեան անցեալ եւ քառասնօրեայ մեռեալ. որ լինելոց էր երեսնամեայ, ի նոյն հասակն յառնեն։ Ըստ որում ասէ Յոբ «անդ մեծամեծք եւ փոքունք են»։

(Պրակ ԻԷ) Թէ փոփոխին ամեենայն մարմինք

Ի գոյից ո՞րք են մնացականք յետ յարութեան։

Պատասխան։ Յանմարմնոցն հրեշտակք եւ դեւք. եւ հոգիք մարդկան։ Իսկ ի մարմնոց երկնային մարմինք եւ Դ տարերք եւ մարմինք մարդկան։ Եւ այլ ամենեքեան ապականին եւ յիւրաքանչիւր տարերս ժողովին։ Իսկ զի նիւթ խաչին մնայըստ ոմանց՝ այս ո՛չ է ըստ բնութեան կարգի, այլ սքանչելեաց հարկի որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Հարցումն։

Զի՞նչ է պատճառն որ Գ մարմինք միայնմնան ի կատարածի։

Պատասխան։

Զի վերին մարմինք երկինք եւ լուսաւորք ամենեւին անապականեն։ Իսկ Դ տարերք թէպէտ ըստ մասին ապականի, այլ ըստ բոլորին ո՛չ. որպէս ասէ ժողովօղօն, « ազգ գայ եւ ազգ գնայեւ երկիր յաւիտեան կայ»։ Իսկ մարմին մարդոյս թէպէտ ապականացու է, այլ ի կողմանէ հոգւոյն անապական է. վասն որոյ անապական մնան։ Իսկ այլ ամենայն մարմինք շնչաւոր եւ անշունչ, տունկք եւ կենդանիք ամենայն ապականին վասն Գ պատճառի։ Նախ՝ զի ամենեւին ապականացուք են. եւ մասն ինչ ո՛չ ունին անապականութեան։ Երկրորդ՝զի կենդանիք եւ բոյսք ստեղծան վասն մարմնաուր կենդանութեան մարդկան. իսկ մարդիկ ի յարութեան ո՛չ են կարօտ կերակրոյ զի անմահ են. վասն այնորիկ նոքա ո՛չ յառնեն։

Երրորդ պատճառ, ասեն իմաստունքն թէ ծնունդք կենդանեաց եւ բուսոց լինին ի շարժմանէերկնային մարմնոց. իսկ ի կատարածի խափանի շարժումն նոցա. վասն այն անբան կենդանիք եւ տունկք խափանին։

Հարցումն։

Ապա զի՞նչ ասէ աւետարանն «երկինք եւ երկիր անցցեն. եւ աստեղք անկցին. եւ լուսաւորք խաւարեսցին»։

Պատասխան։

Ասեն վարդապետք՝ եթէ են ինչ որ էութեամբ եւ պատահմամբ անցանեն. որպէս կեենդանիք եւ տունկք եւ որ ինչ ի չորից տարերաց են գոյացեալք։ Եւ են ինչ որ պատահմամբ անցանեն եւ էութեամբ մնան. որպէս երկնային մարմինք եւ Գ տարերքս եւ մարդոյս մարմին. սոքա պատահմամբ անցանեն եւ գոյացութեամբ մնան։ Վասն զի երկին որ շարժի՝ յօր դատաստանին դադարի եւ հաստատիյայն կարգն յոր նախ ստեղծան. արեգակն յարեւելս եւ լուսինն յարեւմուտս։ Որպէս ասաէ Եսայի՝ «ո՛չ մտցէ քեզ արեգակն, եւ լուսինն ի քէն ո՛չ պակասեսցի»։ Եւ Դ տարերքդ իւրաքանչիւր դադարին ի տեղի իւրեանցեւ բնաւ ո՛չ փոփոխին։

Թէ նորոգին Արարածք Հարց։

Որպէս նորոգին արարածք։

Պատասխան։

Նորոգին արարածք վասն կրկին պատճառի։ Նախ՝ զի ապականեցան տարերք վասն յանցանաց մարդոյն, պարտ է զի ընդ մարդոյն նորոգեսցին եւ նոքա։ Երկրորդ, զի առնեն զվարձս վաստակոցնզոր սպասաւորեցին մարդկան։ Եւ ըստ ոմանց կարծեաց զի տեղիք լիցին երեսնաւոր արդարոցն. որպէս ցուցանելոց եմք յառաջիկայդ։ Եւ այսպէս նորոգին։ Զի հուր մեծ ընթանայ ի գալստեանն Քրիստոսի. եւ վառեսցին երկինք եւ երկիր հրովն այն, որպէս ասէ Պետրոս։ Զի երկինք ի շարժմանէ դադարէ եւ եւս պայծառանայ։ Նոյնպէս սրբին ամենայն տիեզերք. զի երեսք երկրի այնպէս պայծառանայ որպէս հայելի։ Եւ ջուրքն այնպէս պարզ լինին որպէս զպլօր։ Եւ օդք այնպէս պայծառանան որպէս զեթերն։ Եւ հուրն այնպէս փայլատակէ որպէս զլուսին. եւ լուսինն որպէս զարեգակն եւ արեգակն եօթնապատիկ պայծառանայ որպէս ասէ Եսայի։

Հարց։

Զի՞նչ որակ պակասի ի տարերացդ եւ զինչ մնայ։

Պատասխան։ Գոյացական որակքն մնան եւ պատահականքն պակասին որպէս ասացաւ։ Դարձեալ էութիւն մնայ, այլ ներգործութիւն պակասի՝ այսպէս. զի ջերմութիւն հրոյն եւ ցրտութիւնջրոյն եւ փոփոխմունք օդոյդ որպէս ամպք եւ այլն, եւ սեւութիւն երկրի, պակասին սօքա եւ ժողովին ի ներքոյ երկրի եւ լինին տանջանարանք մեղաւորաց որէս ասէ սուրբն Բասիլիոս։

Իասկ պարզ տարերքն գնդաձեւ դադարինի տեղիս իւրեանց յաւիտեան։ Եւ վա սն պարզութեան երկրի վկայէ Դաւիթ, «լերինք որպէս մոմ հալին» Նախ որպէս դիւրաւ հալիմոմ ի հրոյ. այսպէս եւ լերինք յերեսաց բարկութեան հրոյն։ Երկրորդ զի հաւասարի հալեալ մոմ. այսպէս լերինք եւ բլուրք հարթեալ հալին եւ հաւասարին։ Երրորդ զի պարզի հալեալ մոմ. այսպէս սեւութիւն եւ թանձրութիւն երկրի ի դժոխս ժողովին եւ մարմինք մարդկան յերեսս երկրի։ Չորրորդ ի պնդութենէն թափանցիկ լինի. այսպէս եւ երկիր իբրեւ զապակի։ Հինգերորդ հալեալ ո՛չ ունի զառաջին կերպն այլ զգոյացութիւն. նոյնպէս եւ գոյացութիւն երկրի ո՛չ կորնչի. այլ պատահմունքն այլայլին։ Զի ոչ ճանաչի թէ այս այն է։ Այսպէս իմասցիս եւ զայլ տարերս։

(Պրակ ԻԸ) Գալարին երկինք եւ Թօթափին Աստեղք

Ո՞րպէս թօթափին աստեղք։ Պատասխան։

Թափիլ կամ խաւարիլ լուսաւորաց ո՛չ է իմանալ թէ ի կամարէ երկնից անկանին կամ զգոյացական տեսակն փոխեն։

Զի թէ նսեմ երկիրս լուսաւորի, լուսաւորքն վասն էր խաւարին։ Նաեւ վկայէ մարգարէն «եղիցի երկիր նոր եւ երկին նոր» ապա յայտ է զի ո՛չ ապականին եւ խաւարին։ Այլ այս է՝զի իւրաքանչիւր մարմինք սրբոց պայծառասցին Է պատիկ քան զարեգակն. որպէս Տեառն մերոյ ի Թաբօր լերինն. եւ Թ դասուց հրեշտակաց լոյսն յերկիր ծաւալին. զի զօրութիւնք երկնից շարժեսցին։ Նաեւ համապայծառ լոյս Երրորդութեան ծածկէ զամենայն լոյս լուսաւորացդ. զայն ասէ խաւարումն արեգական եւ լուսնի եւ աստեղաց։ Զոր օրինակ ծածկի մերձ եկեալ լուսոյ արեւու։

«Իբրեւ զտերեւ յորթոյ» ասէ մարգարէն. այսինքն զի որպէս տերեւն յիւրում ժամանակին թափի եւ դարձեալ զարդարի տերեւով եւ մրգով։ Նոյնպէս եւ լուսաուրքն ի վերջին ժամանակս ի կատարածի ծածկեսցին, եւ դարձեալ յայլ իմն յազնուականութիւն փոխեսցին։ Եւ այլ եւ ի շարժմանէ դա դարին որպէս ասացաւ. զի ո՛չ առնեն ամառն եւ ձմեռն։ Եւ դարձալ՝ ուր գիշեր ոչ է՝ ոչ են պիտոյ անդ լուսին եւ աստեղք։

Զի՞նչ է «գալարին երկինքն որպէս մագաղաթ» ասէ։

Պատասխան։

Ոմանք այսպէս կարծեն թէ՝ հաստատութիւնդ բարձցի ի միջոյ մինչ վերին երկինքն երեւի։ Սո՛ւտ է այս եւ չէ ընդունելի որպէս ցուցանելոց եմք։

Նախ՝այն է գալարիլն երկնի, զի եթերն որպէս մագաղաթ ծալեալ նուազի եւ նսեմանայ վասն առաւելճառագայթից լուսաւորացն հրեշտակաց եւ սրբոցն յերկնէ երեւեալ։ Որպէս թօթափիլն է լուսաւորաց, նոյնպէս գալարիլն երկնի։

Երկրորդ՝ երկինք զհրեշտակս ասաէ որ ի վայր գլորեալ խոնարհին ամենայն դասք. աթոռք կազմեալ, եւ սպասաւորք շրջապատեալ։ Երրորդ՝ դարձեալ զերկնային զօրութեանց վշտանալն ցուցանէ ի վերայ կործանելոցն. զի վասն իմ գալարին եւ ընդիմ կործանումն՝ տրտմութիւն զգենուն։

Չորրորդ՝ գալարիլ երկնից զգալուստն Քրիստոսի նշանակէ. զի գիրք այնր գիտութեան բանին։

Հինգերորդ՝ հոգիք մարդկան ի յերկնից խոնարհինեւ միաւորին ի մարմինս իւրեանց։ Վեցերորդ՝ գալարին երկինք՝ պատմելով զփառս Աստուծոյ եւ հաստատութիւնդ զարդար դատաստաննորա յարարածս իւր։ Եօթներորդ՝ եկինք զտիւն ասէ՝ եւ երկիր հաստատ գիշերն։ Այս է գալարիլն նոցա, զի երկինք եւ երկիր տիւ եւ գիշեր միաբանեալ վկայեն գործոց մարդկան։ Զի ուր եւ գործեցին մարդիկ՝ գիտեն երկինք եւ երկիր։ Եւ յորում ժամու եւ գործեն՝ վկայեն տիւ եւ գիշեր. ըստ այնմ « օր աւուր բղխէ զբան եւ գիշեր գիշերի ցուցանէ զգիտութիւն»։ Թէպէտ ո՛չունին բանք եւ ոչ խօսք, այլ ընդ ամենայն երկիր ել բարբառ վկայութեան նոցա. զի ամենայն տեղիք եւ ամնայն ժամանակք մարդկան առ նոսաէ յայտնի։ Այս է գալարիլն երկնից ըստ մտաց։

իսկ ըստ իրին, զի որպէս ամպ զարեգակն արգելու, այսպէս նսեմութիւն օդոյդ զարփին որ արգելէ զտեսութիւն մեր։ Արդ ի պարզիլ օդոյդ որպէս ցուցաւ երեւի լոյս արփւոյն անարգել։ Այն է ծալիլ եւ գալարիլ օդոյդ երկնի. եւ ո՛չ թէ հաստատութիւն վերին էութեամբ ի բաց բառնի ըստ ոմանց։

Հարց։ Վասն է՞ր մագաղաթ ասէ եւ ո՛չ այլ ինչ։

Պատասխան։ Նախ՝ զի մագաղաթն ի հուր մերձեալ գալարի. նոյնպէս եւ երկնայինքն յայնժամ խոնարհին յորժամ երկին եւ երկիր վառեսցին հրով։

Երկրորդ՝ զի գիր մագաղաթին անջինջ մնայ. նոյնպէս եւ գործն ի հոգիս մեր գրեալ. որպէս ա սէ սուրբ առաքեալն Թադէոս, թէ «որպէս տախտակ գրեալ կամ մագաղաթ դրոշմեալ՝ ի բոլոր էութիւնս մեր գրեալ լինին գործք մեր ներքոյ եւ արտաքոյ. նոյնպէս եւ առ հրեշտակս լինին գրեալ»։ Իսկ գիր եւ դպրութիւնքն յառաջիկայդ ասացի։

Գլուխ Խ ի մեծ ցանկէն

(Պրակ ԻԹ) Յաղագս Գալստեանն Երկրորդ

Զի՞նչ է որ ասէ տեսիլն, «գամ ես վաղվաղակի»։

Պատասխան։ Նախ նշանակէ զփոքր ժամանակն մինչ ի գա լուստն միւս անգամ. զի «Ռ ամ յաչս Տեառն որպէս օր երեկի»։ Երկրորդ՝ զի ժամանակ կենցաղոյս համեմատեալ յաւիտենին՝ փոքր է եւ սակաւ։ Երրորդ՝ զի ժամանակ մարդոյ մինչ ի վախճան իւր փոքր է եւ սակաւ։ Չորրորդ՝ զի յանկարծակի լինի եւ ի համառօտ ժամն մահ մարդոյ եւ կատարած աշխարհի։ Վասն որոյ Տէրն գողոյ նմանեցուցանէ զմահն օրհասական։ Եւ Պետրոս «եկեսցէ օր Տէրն իբրեւ զգող) ասէ։ Եւ երիւք պատրաստի մարդ ի գողոյ։ Նա՛խ զի արթուն լիցի։ Երկրորդ զի վառեալ զճրագն։ Երրորդ զի պատրաստ եւ գօտեւորել։ Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է լինիլ արթուն ի մեղաց. զորմէ աղերսէր Դաւիթ «լոյս տուր Տէր աչաց իմոց, զի մի երբէք ննջեցից ի մահ»։ Այլ եւ վառ ունիլ զճրագ մտաց մերոց եւ նայիլ զտունս մեր. եւ յայսմանէ ասէր Դաւիթ «դու լուսաւոր առնես զճրագ իմ Տէր Աստուած իմ»։

Այլ եւ գօտով պնդելզմէջսոր են բարի գործք։ Եւ այսպէս հսկել եւ պահել զտունս մեր զի մի գող մահուն եւ կատարածի՝գտեալ զմեզ անպատրաստ ի մեղս՝ տանիցի զհոգիս մեր ի տանջանս յաւիտենից։

Նշանք Գալստեան

Հարցումն։

Զի՞նչ է նշան գալստեան Փրկչին։

Պատասխան։

Նշան բազում ետ Քրիստոս իւրոյ գալստեանն։ Նախ այն որ ասէ, «որպէս փայլակն որ ելանէ յարեւելից» Երկրորդ զի ասաց «քարոզեսցի աւետարանն ընդ ամենայն հեթանոսս»։ Ա՛յս է զոր Պօղոս մեկնէ, թէ «ամենայն լեզու խոստովան լիցի Տէր զՅիսու»։ Երրորդ, զի երեւեսցի նշան որդւոյ մարդոյ՝այսինքն խաչն։ Չորրորդ, զի փառօք հօր եւ հրեշտակաց սրբոց։ Հինգերորդ, զի եղիցին նշանք մեծամեծք եւ արհաւիրք յերկինս եւ յերկիր եւ ի ծովս։ Վեցերորդ, զի Եղիա գայ։ Եօթներորդ, զի առաքեսցէ զհրեշտակս իւր փողով մեծաւ. որպէս ասէ Պօօղոս, «ինքն Տէր հրամանաւ ի ձայն հրեշտակապետի եւ ի փող Աստուծոյ իջանէ երկնից»։ Ութերորդ, գալուստն նեռինն յառաջագոյն։ որպէս ասէ «ես եկի յանուն հօր իմոյ եւ ո՛չ ընկալայք. թէ այլոք եկեսցէ յիւր անուն՝ զնա ընդունիք»։ Եւ դարձեալ թէ՝ յարիցեն սուտ քրիստոսք եւ սուտ մարգարէք»։ Եւ առաքեալն ասէ, «յայտնեսցի ապստամբութիւն որդին կորստեան մարդն անօրէնութեան եւ հակառակորդն ճշմարտութեան»։ Իններորդ, է նշան ամենեցուն ժողովողին. որպէս ասէ առաքեալն թեսաղոնիկեցւոց, «աղաչեմ վասն գալստեանն Քրիստոսի եւ մեր ամենեցուն ժողովելոյն առ նա»։ եւ մարգարէն Դաւիթ «կոչեսցէ ասաէ զրեկինս ի վերուստ եւ զերկիր»։ Տասներորդ, զի հուր բորբոքի, ըստ մարգարէին, «հուր առաջի նորա բորբոքեսցի»։ եւ առաքեալն՝ «ամենայն ինչ հրով փորձեսցի»։

Վասն կատարածի Հրոյն

Հարցումն։

Ո՞ւր է հուրն որ գայի կատարածի։

Պատասխան։

Հրեղէն ծով ասա ցեալ են ի հարաւ. վասն այն ջերմ է ասեն մասն այն։ Եւ ի կատարածի՝ տարրական հուրն եւ հրեղէն ծովն եւ ամենայն հուրք որ են յերկրի՝ ժողովեսցին ի միասին եւ վառեսցին զերկինս որ է օդն. եւ զերկիր եւ զլերինս եւ զդաշտս եւ զբոյսս եւ զկենդանիս։ Եւ զժամանակս մեղաց որպէս ասէ աստուածաբանն Գրիգոր։ Զի զօդս սրբէ ի մեղաց դիւաց եւ ճենճերաց. եւ զերկիր ի մարդակային մեղաց։ Այլ եւ պարզէ զնոսա որպէս ասացաւ։

Այլ ի գալուստն Քրիստոսի երեք են ասացեալ հուրմիզ հետ միոյ։ Նախընթաց, համընթաց, վերջընթաց։ Զի նախընթաց հուրն գայ յարեւելից եւ վառէ զերկիր եւ զտարերքս, եւ կանգնի յարեւմուտս։ Եւ համընթաց հուրնզ հիւսիսիւ եւ պատէ զմեղաւորս։Եւ վերջընթացն է հրեղէն ծովն ի հարաւ. ուր առաքէ զմեղաւորս ի հուրն յաւիտենից։

Հրեղէն ծովն Հարց։

Վասն է՞ր ասի հրեղէն ծովն ի հարաւ։

Պատասխան։ Նախ՝ զի խոնարհ եւ ցած էկողմն հարաւոյ. եւ լուսաւորքն անդ շրջին. եւ աջ կողմ է աշխարհի. վասն այն ջերմ է։

Իսկ հիւսիս բարձր է. եւ լուսաւորք հեռու. եւ է ձախ կողմն աշխարհի. վասն այն ցուրտ է եւ սառնամանիք։ Եւ դարձեալ, զի յարեւելս բազմեալ դատաւորն. եւ աջակողմեանքն լինին ի վերայ օդոյ ի կողմն հիւսիսոյ. եւ ձախակողմեան վայր ի յերկրի ի կողմն հարաւոյ. եւ ընդ վճռի դտաւորին իսկոյն քարշինի տանջանս ի հրեղէն ծովն որ հուրն է յաւիտենից։

Հարցումն։

Վասն է՞ր հրով գայ Քրիստոս։

Պատասխան։

Վասն երկու պատճառի։

Նախ՝ զի աշխարհս ջրով եւ հրով ապակաեսցի ըստ մարգարէութեանն Ենովքայ։ Եւ յիրաւի նախ ջրով. զի յայնժամ ջերմացեալ էին մարդիկ ի ցանկութիւն մեղաց, վասն որոյ ջրով պատժեցան։ Իսկ ի կատարածի ցրտացեալ լինին մարդիկ ի սիրոյն Աստուծոյ իբր ծերացեալ աշխարհի. վավսն այն ջերմ հրով պատժեսցին։

Երկրորդ՝զի հուրն կրկին ունի զօրութիւն. այսինքն զլոյսն եւ զայրելն։ Եւ կրկին լինի մարդիկ. այսինքն արդարք եւ մեղաւորք. վասն որոյ հուր գայ առաջի Քրիստոսի. զի զոմանս տանջէ այրելովն, եւ զոմանս պսակէ լուսովն. զի «ձայն Տեառն հատանէ զբոց ի հրոյ» ըստ մարգարէին։

(Պրակ Լ) Վասն Խաչին

Երեւեսցի՞ Խաչն կատարածի։

Պատասխան։ Այո՛ ճշմարտութիւն հաստատէ ասելով, «երեւեսցի նշան որդոյ մարդոյ յերկինս»։ Եւ ո՛չմիայն խաչն, այսինքն բեւեռքն գեղարդն եւ այլք. որք բերին առաջի դատաւորին. եւ ի մարմին նորա երեւին սպիք խոցուածոց նորա ըստ Զաքարիայ, «հայեսցին ի նա յոր խոցեցինն»։ Եւ այս վասն կրկին պատճառի։ Նախ ի պարծանսգ հաւատացելոց զի բերկրեսցին երկրպագուք խաչին։

Եւ երկրորդ՝ զի կործանեսցին ուրացողքն եւ խաչօղքն։

Դարձեալ յուշ առնէ մարդոյ զչարչարանքն Քրիստոսի. եւ խնդրեսցի ինոցանէ մահն Քրիսստոսի իբր զգին որ տուեալ է նոցա, եւ նոքա յափշտակեցին զինքեանս ի նմանէ։

Հարց։ Յորո՞ւմ աւուր երեւի խաչն։

Պատասխան։ Ոմանք յաւուր ուրբաթու ասեն յորում խաչեցաւ Քրիստոս. եւ այլք ի կիրակէն։

Զի որպէս փայլակն ելանէ յարեւելից ի վերայյ լուսեղէն ամպոյ, եւ քառաձեւ լուսովն լնու զչորս կողմ աշխարհի եւ հաստատի ի գողգոթայ յորում խաչեցաւ Տէրն։ Յետ որոյ փող հարկանի եւ մերեալք յառնեն։ Այսու խորհրդով բարձրացուցանեմք զխաչն ի վերայ վառի. եւ ժամահար զկնի։ Յօրինակ լուսեղէն ամպոյն վառն, եւ փոքր վարշամակն ցոլմունք լուսոյն։

Հարց։ Զի՞նչ լինին բազմութիւնք նշանաց խաչին։

Պատասխան։ Նիւթ նշանացս է բազում եւզանազան. այլ զօրութիւն եւ ձեւն միեւ նոյն է խաչին։ Զոր օրինակ մի պատկերն դրօշմի ի զանազան մոմս. եւ ի հալիլ մոմոյն դրոշմ պատկերին ժողովի եւ մնայ ի մատանւոջն։ Դարձեալ զորօրրինակ բազում ստուերք ի մեծ ստուերն միաւորին։ Եւ դարձեաել զոր օրինակ բազում ճառագայթք շողից ի լոյսն արեւու միա ւորին. որպէս ասի յերգս շարականի, «վերջնումն աւուր ժողովէզիւր զկարծեցեալ ճաճանչն». այսինքն յորժամ զճառագայթ բազում նշանացս առ ինքն ժողովէ խաչն սուրբ՝ յայնժամ ամենայն կարծիք լուծանին։

Հարցումն։

Երեւի՞ անդ փայտ խաչին յորում խաչեցաւ Տէրն։

Պատասխան։

Ոմանք ասեն թէ լոյս երեւի ի ձեւ խաչին։ Եւ ոմանք թէ՝ խաչն լուսաւորեալ ճառագայթ է որպէս բեւեռք եւ գեղարդն։ Եւ այս է տարաձայնութիւն սոցա. զի ոմանք ապականացու ասեն զխաչն տէրունական առարկելով կրկին կերպիւ։

Նախ՝զի ամենայնոր ի չորից տարերց է՝ կրէ զապականութիւն։ Արդ խաչն փայտ է եւ ի չորից տարերց. ապա ուրեմն ապականի եւ նա։ Երկրորդ՝ զի թէ մարդոյ մարմին որ է բանական եւ կենդանի՝ ապականի մահուամբ. ապա ուրեմն եւ խաչն եւս ապականի զի ո՛չ կենդանի է եւ ո՛չ բանական։ Այլ եւ կենդանութեանց քակտիչ է. զի գործիք է մահու։ Որոց պատասխանեսցուք այսպէս Նախ դամակայութեամբ եթէ ո՛չ է ըստ օրինի բնութեան անապականմնալ նմա, այլ սքանչելիք աստուածային։ Զոր օրինակ ո՛չ էր բնութեաենս անսերմ յղանալ եււ կուսութեամբ ծնանիլ, զոր բանն Աստուած սքանչելապէս ներգործեաց։ Այսպէս եւ այս ո՛չ է ըստ բնութեան կարգի. զի նոյն բանն Աստուած ի սա՛ է միաւորեալ անբաժանապէս։

Իսկ երկրորդին այսպէս պատասխանեսցուք ընդ դիմակայութեամբ. զի մարդոյ մա րմին ապականի. վասն զի խակտի ի նմանէ կենդանացուցիչ նորին հոգին. ըստ այնմ «մարմինն դառնայի հողուստի առաւ. եւ հոգին երթայ առ Աստուած որ ետ զնա»։ Իսկ խաչին կենդանութիւնն Քրիստոոս է, եւ ո՛չքակտի ի նմանէ. ըստ այնմ «ի սմա բնակեցայց զի հաճեցայ Ընդ սա՛»։ Արդ ցուցցուք թէ ճշմարիտ անապական է սուրբ խաչն բնական քննութեամբ եւ սուրբգրոց վկայութեամբ։ Նախբնականաբար քննութեամբ։ Զի արարածք ամենայն գործք ձերինն Աստուծոյ են. ըստ այնմ «ո՞չ ձեռն իմ արար զայս ամենայն»։ Արդ՝ որպէս հրեշտակք ի յոչ գոյից գոյացական եւ են անապականք եւ անմահք ի կամքն Աստուծոյ։ Այսպէս եւ Դ տարերք ըստ ինքեանց անապականք են. զի մասնաւորքն ի նոցանէ ապականին եւ դարձեալ ի նոսա խառնին. եւ այսոքիկ ըստ կամացն Աստուծոյ են եւ կան մշտապէս։ Նմանապէս եւ խաչն Աստուծոյ՝ է ի կամացն Աստուծոյ եւ ի նորին ներգործութենէն որ անապական կամի զնա. զի նովաւ արար փրկութիւն ազգի մարդկան։ Երկրորդ՝ զի Աստուած զամենայն արարածս կրէ բանիւ զօրութեան իւրոյ ասէ առաքեալն եւ ի նոյնութեան պահէ։ Եւ սոքա պահին առանց միաւորութեան էութեան նորա։

Ապա ուրեմն եւս առաւել խաչն մնայ անապական զի էութիւն Աստուծոյ է ի նմա. այսինքն բանն Աստուած մարմնովն որ է սեւեռեալ ի նմա։

Երրորդ՝ զի խաչն այն մածեալ է արեամբն աստուածային. ըստ որւում բեւեռեցաւ ի նմա։ Արդ եթէ խաչն ապականի, ապա եւ արիւնն որ ի նմա։ Ուստի յայտ է թէ՝ զմարմին բանին ապականացու խոստովանին նոքա՝ որ զխաչն ապականացու ասեն. եւ նա նեստորականք։ Իսկ որք զբանն մարմնով անապական խոստովանի, պարտին եւ զխաչն Աստուածընկալ անապական խոստովանիլ։

Չորրորդյայտ է յօրինակաց զի գաւազանն Ահարօնի որ ծաղկեցաւ օրինակէր խաչին. եւ տախտակքն բանին։ Եւ ծառն կենաց որ ի մէջ դրախտին։ Ա՛րդ սոքա անապականք են յայնմ հետէ եւ առ յապայ որ օրինակք են. ապա ուրեմն եւ ճշմարտութիւն անապական է որ է խաչն աստուածընկալ։

Հինգերորդ՝զի ո՛չ ոք ապականացու զայլոք ամբողջ կարէ պահել որպէս յայտ է ի նիւթական իրս ամենայն։ Արդ նա՛ զամենայն գերեզման կնքեալ պահէ, զեկեղեցիս օրհնէ եւ հաստատէ եւ ամենեցուն զօրաւիգն է ի փորձութիւնս, կարօ՛ղ է անապական լինիլ. զի աստուածային է նշան։

Վեցերորդ՝ զի գործ Աստուծոյ ի նուաստ եւ ի փոքր ինչ իր զմեծամեծսն ներգործել. որպէս կաւովն ըզկուրին աչքն եբաց, եւ ի վիմէն ջուր բղխեցոյց

ԲԺ. ան եւ այլ բազումս։ Այսպէս եւ զչնչին փայտն առեալ արար փրկութիւն տիեզերաց եւ արար անապական։ Եօթներորդ՝ զի Սողոմոն ասէ «օրհնեալ փայտն որով լինի արդարութիւն» որ է խաչն փրկչական։ Արդ՝ յայտնեալ է նա եւ որոշեալ ի մէջ ամենայն փայտից գոլ արմատ արդարութեան որով փրկեցաք ի բանսարկուէն։ Արդ՝ որոյ գործն յաւիտենական է, եւ նոյն ինքն անապական է ասէ փիլիսոփայն։ Ապա ուրեմն անապական է սուրբ խաչն։

Ութերորդ՝ զի որ գործարան է մահու՝ նա՛ է ապականացու։ Իսկ վասն խաչին ասէ «փայտ կենաց է ամենեցուն»։ Եւ զոր օրինակ փայտն գիտութեան պատճառ մահու եղեւ՝ պատասխանեալ դեղն ցաւոց։ Արդ որ մայրն է կենդանութեան, նա անապական է. այսինքն է սուրբ խաչն։ Իններորդ՝ զի դեւք հալածական լինին ի զօրութենէ աստուածեան նշանին. եւ հրեշտակք սպասաւորեն նմա. որպէս յայտ է ի սերովբէսն որ ի ներքոյ փառաց աթոռոյն, այսինքն է խաչին. եւ թեւասքօղեալ զերեք սրբեանն վերաձայնէին։ Արդ՝ եթէ ապականացու է սա, ո՛չ երկնչէին ի սմանէ դեւք. որպէս եւ ոչ յանասնոց եւ յանշնչից։ Ապա ուրեմն անապական է խաչն։ Տասներորդ՝ զի զսա ետ մեզ նշան Տէր իւրոյ գալստեանն. ըստ այնմ, «ապա երեւեսցի նշան որդւոյ մարդոյ յերկինս»։ Եւ այս ո՛չ թէ լոյս միայն է. զի լոյսն ո՛չ ետ մեզ նշան. այլ զխաչն փայտեղէն յորոյ վերայ զձեռն իւր տարածեաց միածին բանն։ Իսկ լոյսն ի փառս խաչին այնորիկ երեւի։ Զի որպէս խաչեալն ի ժամ խաչելութեան տգեց երեւէր, եւ ի միւսանգամ գալստեանն փառօք հօր եւ ընդ ամպս։ Այսպէս եւ խաչն իւր աստ տգեղ երեւի, եւ ի կարապետութեան իւրոյ արեգակնափայլ ճառագայթիւք։ Ապա ուրեմն անապական է սուրբ խաչն։

(Պրակ ԼԱ) Վասն Դատաստանին կարգաւ

Յորո՞ւմ ժամու լինիցի դատաստանն։

Պատասխան։ Ի մէջ գիշերի։ յորում ժամու հրեշտակն զԵգիպտոս եհար, եւ Տէրն զդժոխս աւերեաց յայն ժամու զընտրեաելս իւր յաշխարհէ ազատեցէ։

Զի աւետարանն ասէ «իմէջ գիշերի գոչէ հրեշտակն ահա փեսայ գայ արիք ելէք ընդ առաջ նորա»։

Եւ մարգարէն Դաւիթ ընդ առաւօտս «սպանանէի զամենայն մեղաւորս երկրի» ասէ։

Հարցումն։

Ո՞րպէս եկեսցէ Տէրն ի դատաստան։

Պատասխան։

Որպէս յոր ժամ կայսր մտեալ ի քաղաք՝ թագեւ այլ նշանք առաջի տարցին, որով գալուստ նորա ցուցանիցի։ Այսպէս Քրիսոտսայնու կերպարանաւ որով համբարձաւ՝ հանդերձ ամենայն դասուք հրեեշտակաց ի դատաստան եկեսցէ։ Եւ հրեշտակք զխաչն բարձեալ առաջի երթիցեն ընդառաջ նորա զարթուսցեն։ Այլ եւ ամենայն տարերք ի խռովեսին. մրրիկ ձմերան եւ ցրտոյ՝ հրախառն յամնայն ուրէք սաստկացեեալ. որպէս ասի «հուր առաջի նորա բորբոքեսցի եւ շուրջ զնովաւ մրրիկ յոյժ»։ որպէս ի Սինա լեառն։ եւ յայլում տեղւոջ ասէ մարգարէն մարտիցեն վասն նորա տիեզերք երկրի ընդդէմ անզգամաց»։

Հարցումն։

Վասն է՞ր հայր ո՛չ դատէ, այլ զամենայն դատաստան ետ որդւոյ ասէ։

Պատասխան։

Վասն բազում պատճառի ասէ։

Նախ այսու զաստուածութիւնն իւր յայտնէ. զի ամենայն մարգարէք զաստուած ասացին գոլ դատաւոր. ըստ այնմ «Աստուած դատաւոր արդար»։

Երկրորդ, պարտ է զի կատարեսցին գրեալքն ի մարգարէից. քանզի մարգարէն վասն դատաւորութեան որրդւոյ ասէ «աստուած զիրաւունս քո արքայի տուր եւ զարդարութիւնս քո որդւոյ թագաւորի»։ եւ այլն։ Եւ Դանիէլ զհին աւուրցն ետես, եւ զի որդւոյ տուաւ իշխանութիւն դատաստան առնել։

Երրորդ, զի որդի է նման հօր, իսկ հրեշտակք եւ մարդիկ շփոթեցին յինքեանս զնմանութիւն յոր ստեղծան. յիրաւի է ուրեմն որում անիրաւութիւն եղեւ առնել դատաստան վասն վրիժառու. թէպէտ նմա հայր եւ հոգին սուրբ գործակից լինին։

Չորրորդ, հայր անտեսանելի է եւ անմարմին. ըստ այնմ «զԱստուած ոչ ոք ետես երբէք» եւ ո՛չ տեսանել կարօղ է. ընդ որում անպատշաճ էր լինլ խօսակից եւ զսուտն ո՛չ գիտել. այլ պատշաճ էր որդւոյ վասն մարմնով երեւելոյն։

Հինգերորդ, զի որդին ծնաւ ի կուսէն եւ յերկրի շրջեցաւ եւ քարոզեաց եւ չարչարանօք փրկեաց եւ պատճառ եղեւ ընդհանուր յարութեան բնութեանս մրոյ։ Վասն որոյ նմա պարտ էր դատաւոր լինիլ եւ հատուցանել ըստ գործոց հաւատացելոց եւ անհաւատից։

Վեցերորդ, Քրիստոսէ իմաստութիւն եւ գիտոթիւն հօր. եւ գիտէ զարժանաւորութիւն իւրաքանչիւր ումեք։ զի ի նմանէ ծածկեալ ամենայն գանձք իմաստութեան եւ գիտութեան Աստուծոյ վա սն որոյ իմաստութիւն քննէ եւ դատէ։

Եօթներորդ, Քրիստոս ո՛չ է պարտաւոր յայնցանէ վասն որոյ դատէ զայլս. զի «ոչ արար մեղս եւ ո՛չ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա». եւ երկոքեան սոքա կարի յոյժ վայելեեն դատաւորի. այսինքն իմաստութիւն եւ անմեղութիւն. վասն որոյ Քրիստո լինի դատաւոր։

Ութերորդ, զի որ զնախաչեցին եւ սպանին, տեսցեն յայնժամ եւ իմասցեն թէ աստուածասպանք եղեն. ըստ այնմ, «հայեցին ի նա զոր խոցեցինն»։

Իններորդ, զի գիտասցուք մեք քրիստոնեայքս՝ թէ Քրիստոս՝ թէ Քրիստոս է մեզ դատաւոր, ապա պարտ է ի նա ընկենուլ զդատատան չարչարողացն մերոց եւ հալածողաց. եւ ուրախութեամբ տանիլ զլըլկանս. եւ մի մեզէն վրէժխնդիր լինիլ մեզ. զի «իմ է վրէժխնդրութիւն ասէ Տէր»։

Տասներորդ, Քրիստոս գլուխ է մեր եւ մեք անդամք. եւ զիՔրիստոս է դատաւոր՝ պարտիմք մեք զմիմեանս մեծարել եւ սիրել. ըստ այնմ, «սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո». Եւ մի վասն անարգանաց եղբօրն որոշիլ ի գլխոյն եւ ի դատաստան մահու մատնիլ։

(Պրակ ԼԲ) Վասն աթոռոյն

Զի՞նչ է ասելն «յորժամ եկեսցէ որդի մարդոյ, նստցի յաաթոռ փառաց իւրոց»։

Պատսախան։ Վասն աթոռոց երիս իր գիտեմք։ Նախ կոչի աթոռ նշանակ հանգստեան. որպէս հասարակաց մարդկան։

Երկրորդ՝ աթոռ թագաւորական ի նշանակ բարձրութեան։

Երրորդ՝ աթոռ դատողական ի նշանակ ուղղութեան։ Արդ՝ ի վերայ երից սսոցա բազմեալ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ո՛չ միայն յերկրի, այլ եւ յերկինս։ ըստ այնմ «երկինքաթոռ իմ են, եւ երկիրս պատուանդան ոտից իմոց»։ Վասն առաջնոյ աթոռոյն ասէ մարգարէն «Աստուած նստաւ յաթոռ սրբութեան իւրոյ»։ Զորմէ հաստատէ առաքեալն ասելով, «սրբութիւն մեղաց մերոց արարեեալ նստաւ ընդ աջմէ մեծութեանն ի բարձունս»։ Վասն երկրորդին ասէ մարգարէն «աթոռ քո Աստուած յաւիտեանս յաւիտենից. գաւազան ուղղութեան գաւազան արքայութեան քո»։ Եւ Գաբրիէլ վկայէր «տացէ նա Տէր Աստուած զաթոռն Դաւթի հօր իւրոյ, եւ թագաւորեսցէ ի վերայ տանն Յակոբայ ի յաւիտեանն, եւ թագաւորութեան նորա վախճան մի լիցի»։

Վասն երրորդին ասէ մարգարէն «յիրաւունս եւ արդարութիւն ուղղեեալ է աթոռ նորա»։ Զոր աւետարանն ասէ «նստցի յաթոռ փառաց իւրոց»։

Գո՞յ անդ աթոռ յորում նստցի։

Պատասխան։

Այն է աթոռ՝ զոր մարգարէքն տեսին։ Դանիէլ ասէ «աթոռք արկանէին եւ հին աւուրցն նստէր»։ Եւ Եսայի ետես զՏէր նստեալ յաթոռ բարձրութեան։ Եւ Եզեկիէլ զչորեք կերպեանն աթոռ ի հրեշտակաց։ Սակայն երեւելի աթոռ ի յօդոյդ կազմեալ հաւատացեալ լինի. զի ամենայն ոք տեսցէ նստեալ։ Նմանապէս եւ ԲԺ-ան աթոռք առաքելոցն սրբոց իյօդոյդ լուսեղէն։

Հարց։ Զի՞նչ է նստիլն։

Պատասխան։ Այժմ կալ ասի եւ մարտնչիլ վասն հարսին եկեղեցւոյ։ Եւ յայնժամ զաղթեալ զթշնամին եւ զհարսն եռ ինքն ընկալեալ յաթոռ մեեծութեան նստցի։ այսինքն բոլոր ամենայն անդամօք մարմնոյն յաստուածութիւն հանգիցէ. զի դադարեսցի եկեղեցի յամենայն աշխատութեանց։

Վասն Փառաց Դատաւորին

Հարցումն։

Զի՞նչ է փառացն աթոռ։

Պատասխան։

Որպէս մեծութիւն Աստուծոյ անչա փ է եւ փառքն անհես ըստ իմաստնոյն որ ասէ «փառքն Աստուծոյ ծածկենզբանս»։ Բայց զոր ինչ մեզ փառաւոր երեւի՝ զնոյն եւ Աստուծոյ փառս կոչեմք։ Այլ ի գալուստն Քրիստոսի Առաջին փառք է՝ զի փառաւոր երեւեսցի սիրելեաց իւրոց, յայտնեալ զաստուածութեան փառս միաւորեալ ի մարմնի. որպէս երեւեցաւ ի Թաբօր։ Որպէս ասէ փիլիպեցւոցն, «փըրկչին ակն ունիմք գալստեան. զի նորոգեսցէ զմարմին խոնարհութեան մերոյ նմանութեան մարմնոյ փառաց իւրոց»։

Երկրորդ փառք է՝ զի հայր եւ հոգի ընդ նմա ի դատաստան գայցեն. ըստ Դանիէլի «հին աւուրցն նստաւ» որ է հայր եւ վասն հոգւոյեն ասէ Դաւիթ՝ «առաքես զհոգի քո եւ ստանաս զնոսա եւ նորոգես զերեսս երկրի»։

Երրորդ, բազմութիւնք երկնաւոր զօրացն ընդ նմա իջց են. զի «զօրութիւնք երկնից շարժեսցին» հազարք Ռ աց եւբիւրք բիւրուց ըստ Դանիէլի։

Չորրորդ, զի հնազանդին նմա բոլոր արարածք. ըստ այնմ «նմա կրկնեսցի ամենայն ծունր, եւ ամենաեյն լեզու խոստովան եղիցի եթէ Տէր Յիսուս Քրիստոս է ի փառս Աստուծոյ հօր».

Հինգերորդ, զի դիցէ զթշնամիս իւր ի ներքոյ ոտից իւրոց. այսինքն կորուսցէ զներն եւ զսատանայ եւ զամենայն գայթակղութիւն մարդկան՝ զմեղս եւ զմահ։ Ըստ այնմ «ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո. ո՞ւր է դժոխք խայթոց քո»։

Վեցերորդ, զի ահագին փառօք գայցէ փողով մեծաւ եւ ամպախաղաց որոտմամբ եւ շարժմամբ եւ հրով բորբոքեալ որպէս ի Սինայ։

Եօթներորդ, զի ահագնակերպ երեւի ի վերայ մեղաւորաց. մինչ ասիցեն լերանց թէ անկերուք ի վերայ մեր. եւ բլրոց թէ ծածկեցէք զմեզ յերեսաց բարկութեան Աստուծոյ որ նստի յաթոռ. որպէս ասէ տեսիլն։

Ութերորդ, ահագին է անդ դա ռնալի վճռովն. ըստ տ Յոբայ « մի անգամ խօսեսցի Աստուած, եւ զնոյն ո՛չ երկրորդէ. այսինքն «երթայք անիծեալ ի հուրն յաւիտենից»։

Իններորդ, փառք է զդատաստանն առնել. զինմա տուաւ իշխանութիւն ասէ Դանիէլ։ Եւ հայր ո՛չ զոք դատէ. այլ զամենայն ետ որդւոյ որպէս ցուցաւ։

Տա սներորդ, զի պսակէ զսուրբս իւր եւ փառաւորի ի մէջ նոցա. որպէս ասէ թեսաղոնիկեցւոցն, «յորժամ գայցէ փառաւոր լինիլ ի մէջ սրբոց իւրոց»։ Եւ Տէր ինքն ասէր, կամիմ զի ուր եսն իցեմ, անդ իցեն եւ սոքա ընդիս. զի տեսանիցեն զփառս իմ»։ Այսքան վասն փառաց աթոռոյն։

(Պրակ ԼԳ) Տեղիք Դատաստանին

Ո՞ւր լիցի դատաստանն։

Պատասխան։

Ի ձորն Յովսափաթու. քանզիհ ասէ մարգարէն Յովէլ, «ժողովեցարուք առ իս ամենայն ազգ ի ձորն Յովասափաթու. զի անդ նստայց եւ դատեցից ասէ Տէր»։

Եւ այսմ կրկին է իմացումն։ Նախ՝ զի տեղիք դատասատանին ոչ է յերկինս ուր մեղաւորք ո՛չ կարեն ելանել։ Եեւ ոչ ի դժոխս ուր արդարք ոչ իջանեն։

Այլ ի միջա սահման տեղւոջ աշխարհի որ է երկիրս։ Զի ձոր է յաշխարհս այս՝ եւ լեառն երկինք ի ձորն ապա լիցի դատաստանն. այսինքն յայսմ աշխարհիի վերայ օդոյդ։

Դարձեալ, ձորն Յովսափաթու կոչի ձոր դատաստանի. այսինքն է կալն ուռնայի, ուր Դաւթի խոստացաւ անդ առնել դատաստան. յորժամ սեղան շինեաց եւ պատարագեաց զեզինսն եւ բարձաւ մահն։ Ուր Սողոմոն զտաճարն շինեաց։ Ուր ինքն Տէրն խաչեցաւ եւ յարեաւ։ Եւ սոքա ամենեքեան ձոր Յովսափաթու կոչին, որ յերկու ձորի մէջնէ յԵրուսաղէմ։ Եւ այս վասն Գ պատճառի։ Նախ՝ զի տեղիք դատաստանին պարտ է զի ի հասարակ վայրի լիցի եւ Երուսաղէմ է մէջ աշխարհի։

Երկրորդ՝ զի դաատաստանն պարտի յայտնի լինիլ. այլ արդ՝ Երուսաղէմ է առաւել յայտնի վասն փրկութեան որ անդ կատարեցաւ։

Երդ, յարմարի տեղիքն այն՝ դատաստանին Աստուծոյ որ անդ լինելոց է. այսինքն գործ աղրմութեան եւ գործ արդարութեան. զի անդ արդարութիւն ծածկէ զողորմութիւն. որպէս աստ ողորմութիւն ծածկէ զարդարութիւն։ Քանզի լեառն ձիթենեաց նշանակէ զողորմութիւն որ մերձ է ի ձորն այն։ Եւ Յովսափաթն թարգմանի դատաստան որ է արդարութիւն։

Աջ եւ ձախ Հարց։

Զի՞նչ է աջ կողմն Քրիստոսի եւ ձախ.

Պատասխան։

Նստի Քրիստոս ի բարձրագոյն աթոռ ի վերայ օդոյդ, եւ սուրբքն ընդ աջմէ այսինքն ի վերի փառս ընդ նմա ի վերայ օդոյդ. հաւատոյ եւ գործոյ թեւօքն բարձրացեալ իբր զարծուի։ Իսկ մեղաւորքն ի ձախմէ. այսինքն վայր ի յերկիր ծանրացեալ մեղօքն. որպէս կապար իյերկիր հակեալ. ուր բոլորով սրտիւ սիրեցին զնա։

Դարձեալ, աջն արեւելք է՝ եւ ձախն արեւմուտք։ Եւ այսպէս բաժանեսցին ի միմեանց տեղեաւ եւ փառօք. որպէս օդիք եւ այծիք յաջմէ եւ յահեկէ Քրիստոսի։

Եւ տես թէ որպէս անձուկ եւ ահագինէ յամենայն կողմանէ մեղաւորացն։ Զի ի վերոյ կացցէ դատաւորն, եւ ի ներքոյ դժոխքն բացեալ։ Ի յաջմէ մեղքն մատնիչ, ի ձախմէ դեւքն ահագին։ Ի ներքուստ խղճմտացն խածեալ, եւ արտաքուստ աշխարհի բորբոքեալ։ Եւ շուրջ զինքեամբ բարի հրեշտակքն որ մղեն ի դժոխս։

(Պրակ ԼԴ) Վասն դատաւորաց

Ո՞րք են դատաւորք։

Պատասխան։

Չորս են դատաւորք։ Նախ Քրիստոս դատեսցէ աստուածութեամբն եւ մարդկութեամբն։ Զի բոլոր Երրորդութիւն դատէ զմեղաւորս, եւ մարդկութեամբ խօսի ընդ նոսա Քրիստոս։

Երկրորդ, աթոռակիցքն Քրիստոսի. որպէս առաքեալն եւ մարգարէք եւ կատարեալքն դատեն զմեղաւորս իբրր տեղեակք օրինացն Աստուծոյ։ Այլ եւ որք ի մի խնամս վայելեցին յԱստուծոյ. յարեւ եւ յանձրեւ. եւ ի մի տեղիք բնակեցան եւ մի պիտոյիւք շատացան. եւ նոքա զտուօղն ո՛չ ճանաչեցին։

Երրորդ, հաւաստի արդարութեամբ. եւ այսպէս ամենայն սուրբք եւ հրեշտակք դատեսցեն զնոսա որք ի նոյն շաւիղն յանցաւոր գտան։

Չորրորդ, յայտնելով մեղացն. եւ այսպէս մեղաւորք եւ չարք զմիմեանս դատեսցեն։

Վասն Դատելոցն Հարց։

Ո՞րպէս դատին։ Պատասխան։

Կրկին է դատաստանն։

Նախ քննութեան. եւ երկրորդն հատուցման։ Եւ դատաստան հատուցման ամենեցուն է, այլ դատաստան քննութեանոչ. զի ի չորս բաժանին ամենայն դատեցեալք։ Ոմանք ո՛չ դատին այլ դատապարտին որպէս բուն չարքնեւ յայտնի մեղաւորքն. վասն որոց ասէ մարգարէն, «ո՛չ յարիցեն ամբարիշտք ի դատաստան»։ Եւ ոմանք դատին եւ դատապարտին. որպէս միջակք որք ունին հաւատ եւ ո՛չ գործք. որպէս չար հաւատացեալք։ Եւ որք ունին գործք եւ ո՛չ հաւատ. զի աստ հատուցաւ նոցա։ Ոմանք ո՛չ դա տին եւ ո՛չ դատապարտին. որպէս բուն արդարքն եւ կատարեալքն. որոց ա սէ Տէրն «ի դատաստան ո՛չ մտանեն, այլ փոխեցան ի մահուանէ ի կեանս»։ Եւ ոմանք դատին այլ ո՛չ դատապարտին. որպէս միջակ արդարքն. որք ունին ներելի եւ մասնաւոր մեղս։

Հարց։ Ո՞րք են որ առանց դատաստանի կորնչին։

Պատ. Որք արտաքոյ օրինաց մեղանչեցին որպէս կռապաշտք՝ եւ հրէայքն որք յետ խաչելութեան Քրիստոսի. զի յետ խաչին պահպանութիւն օրինացն ի կռապաշտութիւն է համարեալ նոցա։

Հարց։ Ո՞րք են որ դատաստանաւ կորնչին։

Պատ. Որք առին զօրէնս եւ ո՛չ պահեցին որպէս չարա քրիստոնեայք ի նորս եւ չար հրէայքն ի հինն. նոցա ասասցի «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։

Հարց։ Ո՞րք եեն որ առանց դատաստանի փրկին։

Պատ. Որք ի վեր Ք զօրէնս գործեցին. որպէս առաքեալք, մարգարէք, մարտիրոսք, կուսանք, եւ այլք։

Հարց։ Ո՞րք են որ դատաստանաւ փրկին։

Պատ. Հաւատացեալ արդարք. որք ըստ օրինաց հնոյն կամ նորոյս գործեցին զարդարութիւն. կամ որք սխալեցին եւ ապաշխարեցին զմեղս զղջմամբ խոստովանութեամբ պահօք աղօթիւք ողորմութեաեմբե եւ այովք։ Նոցա ասա սցի «եկայք օրհնեալք հօր իմոյ» եւ այլն։

Հարց։ Իցէ՞ անդ ձայնական խօսք։

Պատ. Որովհետեւ ի վերայ երկրի եւ օդոյ է դատաստանն, հաւատալի է եւ ձայնական խօսից։ Դարձեալ որպէս ի վեր անդր ի հրեշտակացն՝ բանն յերիս որոշեցաւ. այսինքն է բան մտաց եւ բան լեզուի եւ բան գործոյ։

Արդ բանիւ մտաց խօսի ընդբուն արդարս եւ ընդ հրեշտակս որք դատենն զայլս։ Եւ բանիւ գործոյ խօսի ընդ բուն չարս եւ ընդ դեւս որք առաքին ի տանջանս։ Եւ բանիւ բերանոյ խօսի ընդ միջակ արդարս եւ ընդ մեղաւորս. ասելով «եկայք օրհնեալք։ եւ երթայք անիծեալք»։

Հարց։ Միո՞վ բանիւ խօսի ընդ Բ դասքն՝ թէ կրկին։

Պատ. Դաւիթասէ «մի անգամ խօսեցաւ Աստուած, եւ երկուք զայս լուաք»։ Որպէս առաքեալքնիմի լեզու քարոզէին եւ ամենեքեան ի լեզուս իւրեանց լսէին։ Նոյնպէս եւ ի միոյ ձայնէն ոմանք զօրհնութիւնս եւ այլք զանէծսն լսեն։

Եւ դարձեալ, որպէս մի շնչմամմբ օդոյ՝ ցորեանն ժողովի եւ յարդն հոսի։ Նոյնպէս ի միոյ վճռէն եկայք եւ գնացէ՛ք լսի։ Զի՞նչ է որ ասէ «օրհնեալք» կամ անիծեալք»։ եւ ոչ թէ՝ ես օրհնեմ, կամ անիծանեմ։

Պատասխան։

Հոգին սուրբ բերանով սիրելեաց եւ թշնամեաց յառաջագոյն օրհնեաց զարժանաւորս ասելով «օրհնեալ էք դուք ի Տեառնէ»։

Եւ զանարժանս անէծ ասելով «անիծանել ոյք խոտորեցան ի պատուիրանաց քոց»։

Հարց։ Զի՞նչ ցուցանէ վճիռ դատաստանին։

Պատ. Վճիռ որ վասն բարեացն է՝ պարունակէ յինքն է մասունս օրհնութեան։ Առաջին՝ կոչումն սիրական որ ա սէ «եկաք»։

Երկրորդ՝ աստուածային օրհնութիւն որ ասէ «օրհնեալք»։

Երրորդ՝ սէրն հայրական որ ասէ «հօր իմոյ»

Չորրորդ՝ հատուցումն բարեաց որ ասէ «ժառանգեցէք»։

Հինգերորդ՝ զմեծութիւն թագաւորութեան որ ասէ «զարքայութիւն»։

Վեցերորդ՝ զնախապատրաստութիւն փառացն որ ասէ «որ պատրաստեալ է ձեզ»։

Եօթներորդ՝ զյաւիտենականութիւն որ ասէ «ի սկզբանէ աշխարհի»։

Իսկ վճիռն որ ընդդէմ չարեացն, ունի մասունս Զ։

Առաջին՝ հեռացումն յԱստուծոյ որ ասէ «երթայք յինէն»։

Երկրորդ՝ զանէծսն որ ասէ «անիծեալք»։ Երրորդ՝ զբանտարգել լինիլն. որ ցուցանէ նախդիրն։ Չորրորդ՝ զդառնութիւն տանջանացն որ ասէ «հուրն»։ Հինգերորդ, զյուսահատութիւն ազատութեան որ ասէ «յաւիտենական»

Վեցերորդ՝ զընկերակցութիւնն դիւաց որ ասէ «որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա»։

Հարցումն։

Զի՞նչ է ասելն՝ դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս։

Պատ։

Երեք իմանի։ Նախ՝ որ ի յայնմ ժամու կենդանի լիցին. որպէս ասէ առաքեալն «մեք որ կենդանւոյն մնացեալ իցեմք, ո՛չ ժամանեմք ննջեցելոցն». այսինքն ի քթթել ական մեռանին եւ յառնն։ Զնոսա՝ եւ զյառաջագոյն մեռեալսն դատէ։ Երկրորդ՝ կենդանի են արդարքն. եւ մեռեալ մեղաւորքն։ Երրորդ՝ կենդանի են դեւք. եւ մեռեալ՝ մարդիկ. որս դատէ Աստուած եւ սուրբք ամենայն։

Հարցումն։

Զարդարս որպէս դատեն սուրբք։

Պատ.

Զի վարդապետութեան իւրեանց եւ օրինակացն հետեւօղս լեալ ցուցանեն. եւ արքայութեան արժանաւորս վկայեն։

Հարց։ Ո՞րպիսի կերպարանօք երեւի Տէրն։

Պատ. Ընտրելոցն երեւի այնու կերպիւ որ ի թափօր երեւեցաւ։ Զի անարժանքն զաստուածութիւն Քրիստոսի ո՛չ տեսանեն վասն կրկին պատճառի։ Նախ զի տեսութիւն Աստուծոյ կեանքէ յաւիտենից. ըստ այնմ «այս են յաւիտենական կեանք՝ զի ծանիցեն զքեզ միայն ճշմարիտ Աստուած. եւ զոր առաքեցեր զՅիսուս Քրիստոս»։

Երկրորդ՝ զի ոչ ունին զլոյս շնորհացն որովք տեսանի Աստուած. զի որք աստ ո՛չ տեսին հաւատով, եւ անդ ո՛չ տեսանեն իմացմամբ։

Իսկ զմարդկութիւն Քրիստոսի տեսանեն, նաեւ զխոցուածն, վասն Բ պատճառի։ Նախ՝ տեսանեն զմարդկութիւն զի երկիցեն. եւ մի զաստուածութիւնն զի մի խնդասցեն. զի սրտմտութեամբ հայի ի մղաւորս. ըստ այնմ «ել ծուխ ի բարկութենէ նորա», եւ հուր յերեսաց նորա բորբոքեցաւ»։ Երկրորդ՝ տեսանեն եւ կսկծին. զի ոչ հաւատացին ի խաչեալն վասն մեր։ Ապա առաւել նոքա որք չարչարեցին. զի մի այլ եւ այլ կարծեսցեն։ Ապա յայտ է յասացելոցս թէ՝ Քրիստոս երեւեսցի արդարոցն քաղցրատես, եւ մեղաւորացն դառնակերպ. որ նշանակեցաւ ի սիւն ամպոյն ի տուէ եւ ի հուրն ի գիշերի։ Եւ լոյս էր Իսրայէլի, եւ խաւար Եգիպտոսի։

Հարցումն։

Զփառս արդարոցն տեսանե՞ն մեղաւորքն թէ ոչ։

Պատ.

Մինչեւ յօր դատաստանին տեսանեն մեղաւորք փառս արդարոց ընդհանրապէս՝ այլ ո՛չ մասնաւորաբար. զի տեսանիցեեն զնոսա ի մեծ փառս՝ այլ ո՛չի յորպիսիս։ Իսկ յայսպիսի տեսութենէս ո՛չ ուրախանան, այլ տրտմին. եւ այս վասն նախանձու նոցա ընդ բարեբաստութիւնս այլոց։ Իսկ յետ դատաստանին եւ այս եւս բարձցիի նոցանէ առ ի տանջանս իւրեանց. յորժամ անարժան համարեսցին նաեւ ի տեսանելն զայն։

(Պրակ ԼԵ) Վասն Դպրութեան Կենացն եւ Գրոցն

Հարց.

Զի՞նչ է որ ասէ Դանիէլ «դպրութիւնք բանին»։

Պատ. Երկու են դպրութիւնք. Մին յաւիտենից առ Աստուած. ըստ այնմ «ի գիրս քո ամենեքեան գրեցան»։ Եւ գիրս այս անջնջելի է ի տեսութիւն Աստուծոյ. թէ չարեաց եւ թէ բարեաց որպէս ասացաւ ի սկիզբն գրոցս երեք համարն։

Եւ միւս գիր է գործոց փոփոխական եւ ջնջելի ըստ ժամանակիս։ Արդ՝ այս գիր գործոց մերոց գրեալ ի հոգի եւ ի մարմին մեր որպէս ի մագաղաթի՝ դատաւորն ընթեռնու ի տես եւ ի լուր հրեշտակաց եւ սրբոց։ Եւ իւրաքանչիւր ոք զգործս իւր ընթեռնու յայտնապէս եւ ո՛չ կարէ ուրանալեւ մոռանալ։ Ապա յայտ է զի տեսանիմք ի մէնջ եւ ի միմեանց եւ ի դատաւորէն Աստւոծոյ։

Հարց. Գործքն մեր ո՞րպէս գրին։

Պատ. Հոգի եւ մարմինս է որպէս մագաղաթ. կամք եւ իմացումն դպիր եւ գրօղ. հաւատքն գրիչ. արտասուքն մելան. եւ գիրն գործք բարի կամ բան աղօթից։ Մանաւանդ թէ՝ հոգին սուրբ գրօղ դպիր. եւ ուղղութիւն գրիչգ գործիք. ե ւ որքան զմելանն առատամք եւ զմագաղաթն, զսուրբ գործս անկեղծաւոր եւ զբանսաղօթից օրինաւոր, ա՛յնքան առաւել գրիմք ի գիրն կենաց։ Այսպէս գիր ընտրելոցն։

Իսկ խոտելոցն գիր, դպիր է պիղծ հոգին դիւական. եւ չար կամքն իւրեանց եւ խորհուրդն եւ հեշտութիւն մարմնոյն մելան. եւ ըստ գործոց առաւել եւ նուազ գրեն ի գիրն դատապարտութեան։ Սոքա են Բ գիր չարեաց եւ բարեաց. մահու եւ կենաց։ Դարձեալ գիրք են մարգարէքն։ Եւ առաքեալքն։ Են եւ ընտրեաքն։ Որք որպէսգիրք յայնժամբացեալք եղիցին. քանզի վարդապետութիւնք նոցա եւ օրինակք՝ ամենեցունց յայտնեսցին. ի յորս ամեեքեան իբրեւ ի գիրս տեսցեն թէ զի՞նչ պարտ էր առնել կամ խոտել ինքեանց։

Իսկ գիրք կենաց է գիրքն Քրիստոս. ի յորում ամենեքեան իբրեւ ի գիրս ընթերցցին թէ զինչ ի պատաուիրանաց նորա արարին։ Գիր եւս կենաց է տեսութիւնն աստուածային. ի յորում ամենեքեան զխիղճս մտաց իւրեանց իբրեւ զգրեալս տեսցեն։

Հարց։ Գիրն անփոփոխ ո՞րպէս լինի փոփոխեալ։

Պատ. Փոփոխումն գրոյն պատճառի ի չորից։ Նախ ի ժամանակէս զի փոփոխի։ Երկրորդ ի յէութեանց մերոց զի այլայլիմք։ Երրորդ ի վկայիցն զոր կարեմք փոփոխել այժմ։ Չորրորդ ի դատաւորէն զի նստեալ է ի յաթոռ շնորհաց. ըստ առաքելոյ յեբրայեցւոցն՝ «անկցուք առաջի աթոռոյ շնորհաց նորաեւ գտցուք զողորմութիւն ի դէպ ժամանակի»։ Իսկ ընդ դէմ սոցա լինի անփոփոխ գիրն։ Նախ՝ զի անփոփոխ է յաւիտեանն. այլ եւ էութիւն մեր. այլ եւ վկայքն։ Իսկ դատաւորն նստեալ յաթոռ արդարութեան արդարապէս հատուցանէ ըստ գործոց. ըստ որում յիմար կուսիցն փակեցաւ դուռն եւ ո՛չ առին զխնդիրն։

(Պրակ ԼԶ) Վասն վկայից դատաստանին

Հարց։

Զի՞նչ է որ ասէ «Բ եւ Գ վկայիւք հաստատի ամենայն բան» Պատաս։

Յօրէնքն հրամայեցաւ Բ եւ Գ վկայք սպաննելոյն եւ ամենայն բանի։

Նախ՝ զի յերից է մարդն. հոգի մարմին եւ շունչ գոյացեալ. ի քակտումն սոցա Գ վկայ է պիտոյ։

Երկրորդ, զի երկու եւ երեքն լինին հինգ. զորմէ ասաց Քրիստոս, «ուր Բ եւ Գ ժողովին յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցա»։ Ի Թաբօր Մովսէս եւ Եղիա վկայէին վասն մահու նորա։ Եւ Պետրոս եւ որդիքն Զ եբեթեայ յորժամ լուանի հօրէ «դա է որդի իմ սիրելի դմա լուարուք», ապա եւ նոքա վկայեցին, եւ խաչեցաւ Քրիստոս։

Երրորդ, յատեան դատաստանի Գ խնդրին վկայք. զի զմինն կարէ ոք խաբել եւ սուտ վկայել. այլ զերկու եւ զերեքն ոչ։

Չորրորդ, զի երեք են դատելիքն. մին դատաւորն, եւ Բ դատախազքն. պիտոյ է այսիքն Գ վկայք։

Հինգերորդ, զի ճշմարիտն եւ սուտն ի մէջ երկուցն երեւին. այսինքն դատաւորին եւ ոսոխացն։

Վեցերորդ, զի Գ է բանին տեղիք. մին՝ միտք դատաւորին. եւ Բ լսելիք դաւողացն։

Եօթներորդ, այլ եւ Գ է գործիք բանին. խելքն որ ծնանի. սիրտն որ խորհի. լեզուն որ խօսի։

Ութերորդ, զի Գ է զգայութիւնքն հաստատ վկայք են. աչքն եւ ականջքն եւ ըմփռնելիքն։

Իններորդ, զի բնական օրինացն Գ են վկայք. բանն եւ գիրն եւ աւետարանն. որ տուաւ նահապետացն եւ մարգարէիցն եւ առաքելոցն։

Տասներեորդ, զի եւ յօրն դատաստանին լինին վկայք Բ երկինք եւ երկիր, եւ զօրք երկնից։ Այլ եւ արդարութիւն Աստուծոյ, պահապան հրեշտակքն, եւ խիղճ մտացն իւր, են երեք վկայք։ Եւ դատաւոր Քրիստոս. եւ ոսոխք դիւականն գունդք։ Դարձեալ՝ անդանօր բարեացն կրկին են վկայք. կենդանի եւ անկենդան։ Կենդանի հոգի եւ մարմին մեր. եւ սուրբք եւ հրեշտակք եւ հոգին սուրբ գրիչ։ Իսկ անկենդան՝ գործքն մեր. երկինք եւ երկիր. տիւ եւ գիշեր։ Այս է Բ եւ Գ վկայքն։ Նմանապէս եւ չարեացն վկայ՝ ոսոխն մեր սատանայ եւ գործակիցքն. եւ խիղճմտացս որով տանջիմք միշտ։

Դարձեալ կրկին վկայ անդ, նախ ինքն Քրիստոս. որպէս ասէ Երեմիա «ես եմ վկայ եւ դատաւոր ասէ Աստուած»։ Երկրորդ, պատուիրանն Աստուծոյ եւ օրէնքն է վկայ պահողացն եւ անարգողացն զնա։

Վասն Ոսոխաց։

Դիտելի է, զի ի ճանապարհ աստի կենաց երկու են ոսոխք. այսինքն դատախազք։ Նախ հոգին եւ մարմինն. զի ցանկան հակառակ միմեանց ըստ այրւոյ առակին առ անիրաւ դատաւորին։

Երկրորդ, միտք հոգոյն եւ մարմնոյն. զորմէ ասէ ի Մատթէոսն՝ «լեր իրաւախոհ ընդ ոսոխի քում վաղագոյն մինչ դեռ իցես ընդ նմա ի ճանապարհին» որպէս ցուցաւ վերագոյն։ Իսկ ի հանդերձեալն Առաջին ոսոխէ սոյն խիղճ մտացն. զորմէ ասէ Դա նիէլ, «դպրութիւնք բացան»։

Երկրորդ, հրեշտակք. որք արկանեն ի հուրն. ըստ այնմ «առաքեսցէ զհրեշտակս եւ ժողովեսցէ զգայթակղութիւն եւ արկցեն զնոսա ի հնոց հրոյն բորբոքելոյ»։ Երրորդ, սուրբք ամենայն. որպէս ա սէ ա ռակն «յայնժամ կացցեն արդարքն բազում համարձակութեամբ հանդէպ նեղչաց իւրեանց»։

Չորրորդ, երկինք եւ երկիր.

ըստ Յոբայ՝ յայտնեսցեեն երկինք զանօրէնութինս նորա. յարիցէ երկիր ի վերայ նորա»։

Հինգերորդ, դեւք. որպէս ասէ սիրաք՝ «են հոգիք ստեղծեալք ի վրէժխնդրութիւն. եւ ի ժամ կատարածի հեհղցեն զսրտմտութիւն»։

(Պրակ ԼԷ) Վասն ուղիղ դատաստանին

Եւ զի ուղիղ է դատասատանն Աստուծոյ՝ յայտ է ի վկայութանց սուրբ գրոց։ Զի ասէ Դաւիթ, «արդարէ Տէր եւ զարդարութիւն սիրէ. զուղղութիւն տեսանեն երեսքն նորա»։ Եւ թէ՝ «գործք ձեռաց նորա արդարութիւն եւ իրաւունք են»։ Եւ թէ «յարդարութիւն եւ յիրաւունս հաստատեալ է աթոռ նորա»։ Եւ Մովսէս ասէ, «Աստուած հաւատարիմ է եւ ո՛չ գոյ ի նմա անիրաւութիւն. արդար եւ ճշմարիտ է Տէր»։ Եւ ինքն Տէր ասէր՝ «հայր արդար, եւ աշխարհ զքեզ ո՛չ ծանեաւ»։ Եւ թէ՝ «ես եմ ճշմարտութեան որ ի հօրէ ելանէ»։ Ապա ուրեմն ճշմարիտ է դատաստան նորա։ Եւ դարձեալ ցուցցուք օրինակաւ։ Զի դատաւորք երկրի վասն չորից թիւրեն զդատաստանս։

Նախ վասն տգիտութեան։

Երկրորդ վասն երկիւղի։

Երրորդ վասն ակնառութեան։

Չորրորդ վասն կաշառաց։

Եւ սոքա արտաքոյ են ամենեւիմբ երկնաւոր դատաւորին։ Զի ընդդէմ առաջնոյն ասէ առաքեալն «ի նմա են ծածկեալ ամենայն գանձք իմասատութեան եւ գիտութեան»։ Ընդդէմ երկրորդին ասէ մարգարէն, «ո՛ հայի յերկիր եւ տայ դողող սմա»։

Ընդդէմ երրորդին առաքեալն գաղատացւոց, «Աստուած ակն մարդոյ ո՛չ առնու»։ Ընդդդէմ չորրորդին ա սէ մարգարէն «կաշառ ի վերայ իրաւանց նա ո՛չ առնու»։ Ապա ուրեմն ուղիղ է դատաստան նորա։

Զի յաւիտեան տանջէ զմեղաւորս,

Հարցումն։

Ապա վասն է՞ր սակս ժամանակեայ մեղաց՝ յաւիտեան պատժէ Աաստուած։

Պատսախան։

Ասեն վարդապետք թէ արդարպէս պատժի մեղաւորն յաւիտեան։ Նա՛խ՝ քանզի մեղանչեաց յիւր յաւիտենական, արժանապէս պատժի ի յաւիտենին Աստուծոյ։

Դարձեալ՝ չար կամք մեղաւորին է յաւիտենական. զի կամին յաւիտենական հեշտանալ ի մեղս թէ կարէին. ապա ուրեմն եւ պատիժն լինի յաւիտենական։

Դարձեալ՝ մեղանչեն ընդդէմ յաւիտենականին Աստուծոյ. վասն որոյ յաւիտեան պատժէ զնոսա։

Դարձեալ նիւթ հրոյն որ աղտ մեղաց, է յաւիտենական. վասն այն յաւիտեան տանջէ զնոսա։

Դարձեալ հինգերորդ, մեղքն որոշէ ի յաւիտենական կենացն. վասն այն անկանի ի մահն յաւիտենական։ Եւ այս յայտէ բազում օրինակաւ։ Զի գնելն լինի սակաւ մի ժամանակ. այլ ըստցուածն է յաւիտենական։

Դարձեալ խոցումն ի վայրկեան ժամանակս, ածէ զմահ յաւիտենական։ Դարձեալ անկանիլ ի խորխորատ՝ է ժամանակաւոր. այլ մնալն անդ՝ է յաւիտենական։ Դարձեալ ժամանակաւ փորումն աչաց՝ առնէ մշտնջենաւոր կուրութիւն։ Դարձեալ ըմպումն մահադեղին միում րոպէի՝ ածէ՛ զմահ յաւիտենական։ Ապա ուրեմն յիրաւի եւ արդարապէս հատուցանէ Աստուած չար փոխանակ չարեաց. այսինքն պատիժ վասն անիւրաւութեան նոցա. զի արդար է Աստուած։ Իսկ հատուցանէ բարի փոխանակ բարեաց եւ շնորհ փոխանակ շնորհաց, զի բարի եւ արդար է։ Այլ չար փոխանակ բարեաց ո՛չ երբէք հատուցանէ. ոչ ի կեանս յայս եւ ո՛չ ի հանդերձեալն։ Զի ոչ անիրաւ. այլ արդար յամենայնի եւ ճշմարիտ։

Վասն Կշռոց եւ Արքայութեան

Հարցումն։

Զի՞նչ է՝ դնին կշիռք արդարութեան։

Պատասխան։

Կշիռք գործիական առ մեզ յայտնի է. որ զարդար հաւասարութիւն նշանակէի ձեռս մեր։ Այլ մարգարէն զմեզ կոչէ «ի կշիռս իւրեանց մեղանչեն»։ Եւ այսպէսբաղդատի։ Նժարն է՛ ի մեզ լուծ՝ խոհական իմացումն։ Երեք թելեան լարքն, հոգին եռամասնեայ եւ մարմինն ի չորս տարերաց։ Կամ տընկականեւ զգայական եւ շնչաւոր գոլն։ Իսկ երկոքին թաթք կշռոցն՝ հոգի եւ մարմին։ Իսկ կշռորդն է օրէնքն աստուածային, եւ գործք մեր նմին հաւասարեալ եւ միտեալ հաւատով։ Զայս իմանամք կշիռք առ մեզ։

Եւ արդարութիւնն առ այսէըստ չորիցիմն եղանակաց։ Նախ հոգւոյ ընդ մարմնոյ բնական արդարութեամբ հաւասարիլ։ Երկրորդ զգործսմեր զուգաչափել։ Երրորդ զմեզ առ այլս դատակշռել. այսինքն առ վերինս եւ ներքինս եւ հաւասարս։

Չորրորդ զբարի եւ զչար գործս մեր առ միմեանս հաւասարել. կամ միտել ի չարս եւ ի բարիս։

Եւ որպէս այս առ մեզ, նոյնպէս եւ զկշիռ իւրեանցն Աստուծոյ է տեսանել. որպէս ա սէ առակն «մէտ կշռոց է արդարութիւն ի Տեառնէ. եւ գործք նորա կշիռք արդարք»։ Եւ պարտ է գիտել զի ի միոյ սեռէ բարութեանցն Աստուծոյ յառաջեն առ մեզ ողորմութիւն եւ արդարութիւն. կրկին տեսակ կամ գործք կամ զօրութիւն. որպէս ի մեզ երկոքին ձեռք մարմնոյ. եւ որպէս իմացումն եւ կամք հոգւոյ։ Նոյնպէս առ մեզ գործս բարի եւ չար։ Արդ բարի գործս մեր հայի առ գործ ողորմութեան, եւ չար գործս առ գործ արդարութեան Աստուծոյ։ Եւ որպէս մեք յարաժամ միտեմք ի գործ բարութեան կամ չարութեան։ Եւ գործ նորա միտէ յողորմութեեան կամ արդարութեան հատուցումն։ Զայն ասէ «մէտ կշռոց արդարութեան Տեառն»։ Զի որպէս ի կշիռն արդար՝ մէտ մի յաւելուածն հարստահարէ զդիմակն եւ ի խոնարհ ձգէ, այսպէս եւ դատաստանն Աստուծոյ. զի մարդոյ ի բարի գործս հակեալ՝ հարստահարի՝ արդարութիւն յողորմութենէն։ Եւ թէ ի չարն հետեւիմք՝ ողորմութիւն յարդարութենէն։ եւ տես յօրինակաց. զի չնչին գողութիւն, Զաքար իւր զարմիւքն քարկոծեաց. եւ կարկուտ քաղելն զայրին։ Այսպէս ի միտելն սակաւ ի չարն՝ յաղթահարեաց արդարութիւն։ Նմանապէս եւ ի բարի գործս փոխեալք։ Պոռնիկն սակաւ մի արտասուօք դարձաւ խաղաղութեամբ։ Եւ աւազակն միով խոստովանութեամբ եմուտ ի դրախտն։ Այսպէս ի միտելն ի բարին՝ յաղթահարեաց ողորմութիւնն։

Եւ որպէս աստ՝ նոյնպէս եւ ա՛նդէ կշիռ արդարութեան։ Եւ թէ կամիս ուղղել մարմնապէս։ Նժարն՝ ամենակալ իշխանութիւն դատողին։ Լուծն՝ ուղիղ եւ անաչառ քննութիւն։ Առասանքն երեք կղի՝ յԵրրորդութեան դիմաց արդարութեան եւ ողորմութեան զօրութիւնք առ մեզ խոնարհեալ. ունելով զյիշատակ բարեացն եւ չարեացն մերոց։ Այսպէս բաղդատի կոչումն կշռոյ եթէ ումէք հաճոյ մարթասցի։ Իսկ կշիռ արդարութեան՝ պարզաբար զհատուցումն արդարութեան նշանակէ։ Իսկ միտելն՝ զչափ թաթաղուն զեղուն երկոցունց կողմանց. այսինքն բարեաց եւ չարեաց։ Դարձեալ կշիռք արդարութեան առանձնապէս իմանի Տէր մեր ըստ չորից։ Նախ ըստ գոյացութեան. զի որպէս անսկիզբն է աստուածութեամբն, նոյնպէսեւ անվախճան է մարդկութեամեբն հաւասարեալ։

Երկրորդ, զի միջնորդ է հօր Աստուծոյ եւ մարդկան հաշտութեան։ Երրորդ, զի ի կշիռ արդարութեան դատեաց ի մէջ հրէից եւ հեթանոսաց. մարդկան ազգի եւ սատանայի։

Չորրորդ, զինա արդարութեամբ հատուցանէի կատարածի. վասն որոյ կոչի կշիռք արդարութեան։

Եւ նմանապէս ըստ չորից իմն է արդարութիւն։ Նախ ի նոյն առ ինքն ի դէմս սրբոյ Երրորդութեան. հասարակ գոլ ամենայնիւ. աստուածութեամեբե բնութեամբ կամօք եւ այլն։ Իսկ միտումն է առանձնութիւն դիմաց. որ է անծին եւ ծնեալ եւ բղխեալ։

Երկրորդ, հայի առ ի մի եւ նոյն բարերար կամացն յառաջ եկեալ գործքն. աստուածային՝ արարչական՝ արքունական. որ է գործ ըստեղծման եւ նախախնամութեան։

Եւ նոյնն գոլ ողորմութեան եւ արդարութեան գործոց ունել հաւասարութիւն։ Եւ միտումն երբէք եւ ուրէք հարստահարելով եւ հաւասարելով ընդ միմեանս՝ այսպէս։ Զի երբեմն ծածկէ ողորմութիւն զարդարութիւն. եւ երբեմն արդարութիւն զողորմութիւն. եւ երբեմն հաւասար երկուքն յայտնի եւ կամ ծածուկ. որպէս ասացաւ ի վերոյ յութերորդ հատոր գրոցս Լ համարն։ Այլ եւ ի նոյնս գոյ իմն կշիռ արդարութեան ըստ ինքեան. որպէս ասէ մարգարէն «յարդարութիւն եւ յիրաւունս հաստատեալ է աթոռ նորա»։ Զի իրաւունք է բարոյն բարի առնել. եւ արդարութիւն չարին չար։ եւ սոքա երբեմն հաւասարին. որպէս յորժամ արդարապէս հատուսցէ բարեաց եւ չարաց. եւմիտեն յարաժամ անվախճան պատուէ եւ պատժէ։ Եւ կշիռ ողորմութեան ըստ ինքեան մարմնաւորի եւ հոգեւորի. զի աստ մարմնաւորն եւ անդ հոգեւորն կշռիեւ միտէ։ Այլ եւ աստ երբեմն հաւասարին արժանեաց եւ ոչ արժանեաց. որպէս ծագել զարեւ։ Եւ երբեմն միտէ. որպէս փրկել զբարիս կամ զչարս. եւ փարթամանալ բարեաց կամ չարաց։ Իսկ մարդ հաւասարի կշիռնըստ յուսոյ, եւ միտէ ողորմութիւն ըստ սիրոյ։ Այլ եւ յորժամ ի վեր քան զչարին պատուէ զսուրբս, եւ ի վայր քան պատժէ զմեղաւորս։ Այսպէս հաւասարի եւ միտէ կշիռ ողորմութեան ըստ ինքեան առ նոյնս եւ առ այլս։ Երրորդ, հայի եւ առ նոյն ինքն արդարապէս հատուցումն մանրամասն քննութեամբ բարեացն եւ չարացն. որք առաւել կամ նուազ ունին. կամ հասարակ յերկուցն կրից։ Նոյնպէս եւ հատուսցի առաւել եւ նուազ եւ հաւասար. ո՛չ միայն ըստ սեռի գրծոց, այլ եւ ըստ տեսակի եւ քանակի եւ որակութեանց նմին։ Զի ըստ սեռի հատոււցանի բարեացն բարի եւ չարացն չար։ Իսկ ըստ տեսակի, որպիսութիւն հատուցմանց ըստ հաւատոց եւ գործոց վկայից եւ կուսից։ Իսկ քանակի, չարփու գործելեացն առաւել եւ նուազ իւրքանչիւրոց ի խորհուրդս ի բանս եւ ի գործս։ Իսկ ըստ որակացն, կամայի եւ ակամայի. գիտութեան եւ անգիտութեան եւ այլն։ Զի հատուցանէ Աստուած ըստ արդեանցն գորոց. որպէս ասէ առաքեալն «իւրաքանչիւր ընկալցի ըստ վաստակոց իւրոց»։

Եւ վասն արդենցն. որպէս ասէ Յոհաննէս՝ «շնորհս փոխանակ շնորհաց»։ Եւ ի վեր քան զարդիւնս. ըստ այնմ «չափ շարժուն թաթաղուն ասացին գոգս ձեր»։

Զայս ցուցանէ հաւասարութիւն կշռոյն եւ միտելն։

Չորրորդ, կշիռն նշանակէ զգործս մարդկան. ըստ կշռոյ օրինացն հաւասարել եւ հատուցանել. եթէ ըստ բնականին կամ ըստ գրոյն եւ աւետարանին. որում շատ տուաւ առաւել պահանջել։ Եւ թէ ունիցին ըստ օրինացն հաւասարեալ ի գործս կամ ի հաւատս, եւ եթէ միտեալ եւ կամ նուազեալ, ըստ նոցին օրինացն հատուցանեել. եւ կամ արտաքոյ օրինացն կորնչիլ իյայսմ կշռոյ է հատուցումն։ Եթէ ումեք տուեաել իցէ շնորհ հասարակ կամ յատուկ, որպէս մկրտութիւնեւ հաւատքն. քանքար եւ տաղանդ. իշխան եւ առաջնորդ. մեծութիւն եւ ինչք. կեանք լոյսյ ամանակ եւ այլն ամենայն. այսգու եղանակաւ կշռոյ հատուսցի։ Եւ այսպէս դնի կշիռք արդարութեան որպէս ցուցաւ։

Առ այսու Հարցումն։

Զի՞նչ է ասելն «եդից զողորմութիւն իմ ի կշիռս»։

Պատասխան։

Ողորմութիւն Տեռանէ եռակի։

Նախ հասարակական։

Երկրորդ յատկական։

Երրորդ կշռողական։

Հասարակական է, որպէս ած է՛անձրեւ ի վերայ չարաց եւ բարեաց եւ այլն։ Իսկ յատուկն է որպէս զղջացելոց. ըստ այնմ «ողորմեցայց ու ողորմեցայց» եւ այլն։ Իսկ կշռողականն է զոյգ արդարութեամբ կշռել. որպէս յորժամ ողորմելով միոյն՝ պատժէ զընդ դիմակն նորին. որպէս փրկեցաւ Իսրայէլ եւ պատժեցաւ Եգիպտոս. եւ յազատիլ բնութեան մարդոյս՝ պատժեցաւ սատանայ։ Արդ՝ առաջին անխառն է արդարութեան, երկրորդն նուազէ. երրորդն զոյգ է։

Դարձեալ՝ առաջինն բնութենէ. երկրորդն շնորհաց. երրորդն փառաց։ Դարձեալ՝ առաջինն վասն չարաց. երկրորդն վասն բարեաց. երրորդն վասն չարաց եւ բարեաց։

Դարձեալ՝ առաջինն է ի կամքն։ Երկրորդն ի սէրն. երրորդն. ի գործն։

Հարցումն։

Ժամ դատաստանին ո՞րքան է. յերկա՞ր թէ սուղ։

Պատասխան։

Յարութիւն մարդկան ի վայրկեան ժամանակի եւ յանկարրծակի լինի որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Այլ զյերկարութիւն ժամու քննութեան դատաստանին, ոմանք ժամ մի ասեն. որքան եկաց ընդ Ադամայ ի քննութիւն հարցմանց յետ յանցանաց նորին։ Այլ որ ուղիղն է տեսութիւն, յետ յարութեան փոխի ժամանակն ի յաւիտեան. եւ այլ ո՛չ գտանի մասն եւ րոպէ եւ ժամ. զի րրկնային մարմինք դադարին ի շարժմանէ ուստիժամանակն գոյանայ։ Այլզի մի իրողութիւն դատաստանին եւ յարութեան ուրուական եւ առաչօք թուեսցի ընդհանուր ամեենայն մարդկան, վասն որոյ ասեն վարդապետք ի յարութենէն մինչ ի գալուստն եւ քննութիւնն եւ հրով նորոգին եւ այլն՝ յերկարի միջոցաւ որքան ժամս Զ։ Զի որպէս յաւուրս Զ կազմեցաւ աշխարհ եւ ԻԼ դարս կայացաւ։ Նմանապէս եւ ի ժամս Զ նորոգեսցի դարձեաել։ Եւ զայս յայտնեն գիրք սուրբ. զի աւետարանն ի մէջ գիշերի ասաէ զժամ յարութեան «եղեւ բարբառ ահա փեսա գայ արիք»։ Իսկ մարգարէն ի դէմս Քրիստոսի ասէ «ընդ առաւօտս սպանանէի զամենայն մեղաւորս»։ Ուստի երեւի Զ ժամս ի յարութենէն մինչ ի վճիռ հատուցման եւ կորստեան չարաց չորեքկին. այսինքն գործոց չարաց եւ պատժոց նոցին. պատճառաց դիւաց եւ հետեւելոց մարդկան։ Այս է ասելն պակասեցին մեղաւորք յերկրէ. ամբարիշտք մի եւս գտցին ի նմա։ Յայնժամ ուրախ լիցի Տէր յարարածս իւր»։ Իսկ ուրախութիւն Աստուծոյ չորիւք իմանի։ Նախ՝յառաջ քանզլինելն աշխարհի՝ որդի ի հօրէ եւ հայր յորդւոյ։ Երկրորդ՝ ի ստեղծումն յարարչութեան բոլորից՝ ուրախ եղեւ Տէր յարարածսիւր եւ յորդիս մարդկան ըստ Սողոմոնի։

Երրորդ՝ ի փրկութիւն մարդկան ի ձեռն մարդանալոյ բանին։ Չորրորդ՝ ի վախճանի յորժամ հնազանդին նմա ամենայն եւ պսակէ զսուրբս իւր, ուրախ եղիցի Տէր յարարածս իւր։