Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 1/18

Նախադրութիւն սրբոյ Մատենիս։ Շարադրեալ Տեառն Ղազարու գերընտիր եւ սրբազան կաթողիկոսին ամենայն հայոց։ Ի խնդրոյ Ղափանցի Մահտէսի Շահնազարին։

Արարեալ սրբոյ Հօրն մերոյ Գրիգորի Տաթեւացւոյն եօթնալոյս ա վարդապետի։ Տպագրեցեալ օգնականութեամբ սրբոյ առաքելոցն Թաթէոսի եւ Բարթուղիմէոսի. եւ սրբոյն Գրիգորի մերոյ լուսաւորչին։ Եւ արագահաս վկային սրբոյն Մինասայ։ Ի հայրապետութեան սրբոյ Էջմիածնի լուսակառոյց՝ տիրանկար՝ եւ անյաղթելի աթոռոյն, Տեառն Ղազարու ամենայն հայոց երիցս երանել գերընտիր եւ երջանիկ աստուածաբան Կաթողիկոսի։ Եւ ի պատրիարգութեան սրբոյ Երուսաղէմի քրիստոսակոխ տեղեացն Տեառն Գրիգորի սրբազան եւ աստուածաբան վարդապետի։ Եւ ի Կոստանդնու պօլսոյ քաղաքիս պատրիարգութեան Տեառն Յօհաննու սրբազան եւ աստուածաբան գրասէր եւ տօնասէր Վարդապետի։ Հրամանաւ վերոյ գրեցեալ սրբազան վեհին մերոյ։

Այլեւ հրամանաւ երկուց սրբազանից վերոյ գրեցելոց պատրիարգացս։ Ընդ Հովանեաւ սուրբ աստուածածնին բազմահաւաք եկեղեցւոյն ի Կօստանդնուպօլիս։ Արդեամբ եւ ծախիւք Ղափանցի Մահտեսի Շահնազարին։ Թուին. ՌՃՁԹ։ Յուվարի Ժ։

Աստուածահրաշ ճառագայթից առ ի լուսաւորութիւն գիտութեան՝ աղբիւրացան անճառելի իմանալեացն նշոյլք։ Գերափայլ ծագմամբ զառ ի ստորեաւս՝ զամենայն պէսպէս պարազարդեալ բովանդակեաց. եւ հեղմամբ շնորհաց եւ պարգեւաց՝ միշտ ճոխացուցանելով հրաշացուցանէ. ըստ հոգէշնչող տիեզերաց քարոզողին թէ, «զի ամենայն տուրք բարիք՝ եւ ամենայն պարգեւք կատարեալք՝ ի վերուստ են իջեալք առ ի Հօրէն լուսոյ»։ Արդ պարգեւք գիտութեան՝ որով հաւատն պահեալ լինի եւ զօրանայ. եւ զի որպէս զօրութիւնք մարդոյս ուժեղանան զինուք, այսպէս եւ առաքինութիւնքն զօրանան պարգեւօք։ Եւ գիտելի է՝ զի հաւատն անզէն է թարց հոգեւոր գիտութեանց եւ պարգեւաց. եւ ոչ ոք համարձակիլ եւ ընդդիմանալ կարէ երբէք հերձուածողաց եւ վնասակարաց եկեղեցւոյ. ուստի յայտ յառաքելոյ անտի է. որք թաքչէին ի տունս եւ փակէին զդրունս նախ քան զիջանել հոգւոյն Աստուծոյ։ Այլ զկնի ընդունելոյն զշնորհս հոգւոյն սրբոյ՝ եւ զառատաբուղխ պարգեւս նորին՝ յարտաքս ելեալք զինեցան ընդ հակառակամարտսն։ Որպէս եւ Պօղոսն էր. որ առ ոտս Գամաղիէլի ուսեալ զօրէնս եւ զմարգարէս, պարծէր իբրու քաջամարտիկ զինուորս ի հոգեւոր պատերազմի։ Այլեւ պատուիրեր աշակերտին գիրկս արկանել գիտութեան. զի կարողասցի մըխիթարել ողջամտութեամբ վարդապետութեան. եւ հակառակօղսն կշտամբել։ Եւ դարձեալ՝ յորդորէ յընթերցումն գրոց ասելով. «ի մանկութենէ զգիրս սուրբս գիտես. որք կարողք են առնուլ զքեզ ի փրկութիւն ի ձեռն հաւատոցն որ ի Քրիստոս Յիսուս» զի ամենայն գիրք աստուածաշունչ եւ օգտակարք՝ ի վարդապետութիւն եւ ի խրատ են. եւ ի յանդիմանութիւն եւ յուղղութիւն»։ Եւ այլ ոմն թէ, «աղբիւր ի տանէ Տեառն ելցէ. եւ արբուսցէ զձորն վիճակաց»։ Եւ Դաւիթ. «ի քէն է Տէր աղբիւր կենաց»։ Նաեւ Եսայի «լցաւ երկինքը ամենայն գիտութեամբ տեառն իբրեւ զջուրս բազումս»։ Եւ Տէրն. «գետք յորովայնէ հաւատացելոցն ասէր բղխել. եւ թէ՝ «որ ծարաւի է եկեսցէ առիս եւ արբցէ»։ Եւ զի զանազանք են ներգործութիւնք շնորհացս ի տունկս երկնային՝ ի մարդս բանական, երկնաստեղծ ձեռօք մշակեալ. ի զի սնուցանէ յարդարէ ծաղկեցուցանէ եւ զաստուած ազգեացս յօրինէ։ Զոմանս առաքեալս. զոմանս մարգարէս. զոմանս հովիւս եւ վարդապետս ի գործ պաշտաման՝ ի շինուած մարմնոյն Քրիստոսի. ըստ Պօղոսի։ «Զորս եդ Աստուած յեկեղեցւոջ այս են. նախ զառաքեալս. երկրորդ զմարգարէս. երրորդ զվարդապետս. որ յիւրաքանչիւր ի դարս եւ ի ժամանակս փոփոխէ. բարեկամս եւ մարգարէս յօրինէ ըստ իմաստնոյն. եւ զայս ամեայն յաջողէ միեւնոյն հոգի. եւ բաժանէ յիւրաքանչիւր որպէս եւ կամի ըստ չափու հաւատոց»։ Եւ գիտելի է՝ զի խորհուրդ գալստեան որդւոյն Աստուծոյ՝ որ ծածկեալն էր յաւիտեանց եւ յազգաց ի լրման ժամանակի յայտնեցաւ։ Իսկ նախ խորհրդաբար իբր նկարագրութիւն արդարոցն տուաւ թերաքամ յայտնութեամբ։ Որպէս Մօսէսի ի մորենին. եւ Ահարօնի ի գաւազանն։ Ի վէմն աղբիւրացուցեալ. եւ ի սափորն ոսկի. ի տախտակն եւ ի ծովն. եւ ի գետն. եւ ի գեղմն Գեդէօնի. եւ ի ծնունդն Իսահակայ. եւ յողջակէզն նորա։ Ա՛րդ որպէս ամենայն խորհուրդս տնօրինակացն երեւեցաւ։ Նոյնպէս խորհուրդ թաղմանն եւ յարութեան ի յօնան տըպաւորեցաւ. ուստի ասէր հրեշտակն առ մրգարէս թէ, «ըզխորհուրդս արքայի ծածկել բարի է, մինչեւ լցցին ժամանակք. եւ բարձցին օծութիւնք. եւ եկեսցեն յաւիտենական արդարութիւնքն ըստ Դանիէլի. յայնժամ արժան է զգործս Աստուծոյ յայտնել փառօք»։ Զայս եւ Տէրն ասէր. «մի ումեք ասիցէք զտեսիլդ, մինչեւ որդի մարդոյ յարիցէ». զոր ի կատարումն գործոց որդւոյն Աստուծոյ՝ պատմեցին եւ հռչակ արկին բացարձակ քարոզութեամբ արք փառաւորք. առաքեալք եւ աւետարանիչք եւ վարդապետք ճշմարտութեան։ Եւ ունելով կազմ գործարանաց մաքուր տեսութիւն, զարմանալի քննութեամբ գիտութեան էիցս, լուսաւորեցան եւ լուսաւորեցին. քանզի ընդ ստեղծանիլն՝ եւ ընդ նորոգութեան աշխարհիս էին յառաջնումն գիտօղք ամենայնի եւ իմաստունք մարդկան ազգք։ Իբրեւ նաւաստի ի նաւի. իշխան ի քաղաքի. եւ զօրաւար ի պատերազմի հոգի ի մարմնի. եւ միտք ի հոգւոջ։ Որպէս եւ սքանչելի հոգեկիր՝ տեղեակ հին եւ նոր կտակարանաց՝ այլեւ վարժ փիլոսոփական արհեստից ի բաժանմունս գլխոց եւ մասանց իմաստասիրութեան եւ ճարտասանութեան՝ եւ ի վէպս պատմողաց, երանելի արեգակն եկեղեցւոյ եւ պայծառագոյն ակն վարդապետաց սուրբն Գրիգորիոս արթուն եւ աննիրհելի հովիւն եւ քրտնաջան վերակացուն հաւատոյ։ Եւ զի թէպէտ յետինս ցուցաւ, այլ քան զառաջինս գեր գտաւ. եւ թէպէտ մարմնապէս յետոյ երեւումն եւ փայլումն. սակայն իմացականապէս սկզբնատիպ եւ յարացոյց եւ մշտնջենաւոր առ Աստուած ի կամս նորա. որով նա միշտ արարիչ. եւ ըստ Դիոնէսիոսի թէ՝ ըստ որում գերագոյն էութեամբ՝ զէսս նախասահմանեաց եւ յառաջ էած. «եւ զորս յառաջագոյն սահմանեաց ասէ Պողօս, զնոսին եւ կոչեաց. եւ թէ՝ «ընտրեաց զմեզ յառաջ քան զլինիլն աշխարհի». եւ յայլ ուր թէ՝ «յառաջագոյն սահմանեաց զմեզ ի կամս իւր»։ Արդ երջանիկս ի րաբունեաց՝ որ ի բանալն բերան իւր, բղխէր զջուրն կենդանի երկնած իր պարգեւօք. ըստ որում շիջուցանէր զհուր մեղացն որ վառիւր ի բանսարկուէն. եւ կենարար վարդապետութեամբն զհոգիս լուսաւորէր. իսկ սքանչելեօք մարմինս վերանորոգէր. քանզի գրեաց զամենայն՝ որոց շահն քարոզի ի մէջ եկեղեցւոյ։

Բնակսն՝ որ կոչի յադամայ յօժարութին բարւոյ ի կամս տնկեալ։ Եւ բարոյական Նոյի բարսն տնկեալ եւ արմատացեալ. որով արդարացաւ անգիր եւ թարց հրամանի սիրել զկուսութիւն։ Այլեւ գրաւորակսն Մօսէսի զոր ասաց դնել ի սեամս դրանցն. գրել եւ կապել ի բազուկսն եւ խոկալ ի տուէ եւ ի գիշերի։ Նոյնպէս եւ մարգարէական՝ ճառագայթ արեւու ի ջինջ հայելւոջ եւ ի ջուրս յստակս. որով լուսով միաւորեցան ընդ հանդերձեալսն։ Նաեւ աւետարանական՝ որ տուաւ առաքելոց հնչմամբ հողմոյ, եւ ի ձեռն հրեղէն լեզուաց։ Եւ վարդապետական կանոնք եւ խրատք մեկնութեան բանից խորոցն Աստուծոյ ի փրկութիւն հոգւոց ժողովրդեան։ Ոչ մասնաւոր շնորհիւ, եւ ոչ ժամանակօք , այլ լրմամբ եւ հանապազ ընդ նոսա լեալ. եւ ընդ նոսա հանդիսացեալ. զոր խօսեցան եւ գրեցին եւ քարոզեցին տիեզերաց։ Եւ զայսոսիկ հաւաքելով ի պիտանաւորութիւն, արկեալ ի կիր, առ ի կազմել զգիրքս քարոզից զաստուածամուխ բանիւք աշակերտաց ճշմարտութեան։ Զոր պաճուճեալ զծերունական եւ զհամառօտ հոգեբուղխ՝ զամենունակ տաճարս իմաստից՝ զգեղեցիկ պալատս արքունական՝ եւ ճեմարանս արքային երկնքից բազմածաղիկ բուրաստանս ցնծալի անձանց զգաստից, Զհատորս ձմեռան։ Ունի եւ զԱմառանս հատոր. քարոզելով զամս ողջոյն. ներ պարունակեցաել տօնախմբութեամբ տէրունականօք եւ համայն սրբովք . որս մեկնութեամբ ներբողենիւ վիպէ ի պայծառութիւն եկեղեցւոյ եւ ի խրախճանութիւն տօնասէր արանց։ Այլեւ ունի զյոլով գրեանս աստուածային՝ երկնապարգեւ շնորհօք լցեալս. որպէս յայտ է ի յիշատակարանի հարցման իւրոյ. եւ ի լիակատար պատմութիւնս. եւ ի դրախտն ցանկալի յարմարեալն ի մէնջ։ Քանզի աղբիւրս այս իմաստութեան Այրս երանելի՝ անընդմիջաբար առնոյր զիմաստութիւն ի հոգւոյն սրբոյ հանգոյն Աթոռոց. եւ բաշխէր աշակերտացն ուղղաշաւղաց. եւ զի շնորհականաւ Քրօբէակերպ որպէս արեգակն ի միջօրէի փայլեցուցանելով սուրբս եւ զառաքինիս որք են յեկեղեցիս։ Եւ բաւականաւն պայծառ որպէս լուսին ի մութն գիշերոյ՝ լուսաւորելով զխաւարեալս մեղօք եւ զաղտեղացեալս. այլեւ կշտամբեր զհերձուածօղս եւ զհերետիկոսս ի Դավթէ խաշանցն Քրիստոսի։ Եւ մաքրէր աշակերտսն հանգոյն Սրօբէից օրըստօրէ լուսաւոր բանիւք. եւ պայծառացուցանէր իբրեւ զջինջ հայելի։ Եւ ըստ տէրութեանցն՝ առնոյր յառաջին վարդապետաց աստուածազանից եւ բաշխէր վերջին աշակերտելոց. եւ կարգաւորելով ըստ իւրաքանչիւր Իշխանութեանց՝ եւ զայլսն ըստ կարգի յարմարէր գեղեցկապէս։ Եւ քաջալերէր ըստ Զօրոութեանց զմանկունսն ի հոգեւոր պատերազմ պահօք եւ աղօթիւք յաղօթողս լինիլ ի վերայ դիւաց։ Որեւ աստուածազարդ աղերսիւ իշխանաբար խափանէր զչար յօժարութիւն դիւին յինքենէ եւ յայլոց ընկերաց իւրոց։ Եւ կառավարէր Պետաբար զազգս հայկազեան։ Եւ զմեծագոյն տնօրէնութիւն բանին Աստուծոյ ըստ Հրեշտակապետացն ուսուցանէր միշտ. պահապան եւ դէտ արանց եւ կանանց Հրեշտակօրէն զգուշացուցանելով աստուածիմաստ վարդապետութեամբ։ Արդ որովհետեւ ի մարդկային բնութենէս անմարմնութեան վարուք մաքրեցաւ, եւ ի ձեռն առաքինութեանց յԱստուած հպեցաւ սուրբ վարժապետս մեր, յետ մեծի լուսատուին եւ սքանչելւոյն Մեսրօպայ՝ եւ հրաշազարդին Օձնեցւոյ՝ սա գտաւ չորրորդ լուսաւորիչ ազգիս եւ պարծանք եկեղեցւոյ. ուրեմն եթէ բոլոր լեզուք ի մի վայր ժողովին, ոչ կարեն ըստ արժանւոյն ներբողական բանիւք դրուատել։ Քանզի հոգին Աստուած յարաժամ երթեւեկութեամբ գայր առ սա եւ բանայր զամենայն իմաստս աստուածային գրոց ըստ նախնոյն ադամայ. եւ մաքուր աղօթս՝ մատուցանէր Աստուծոյ ի սուրբ սրտէ բանաւոր պատարագ ի տիպ Աբելին եւ վերանայր հոգւով յերկինքս քան զենօք. որ եւ կազմեաց մերս Նոյ տապան զաստուածախօս լեզուն՝ եւ զմատեանս զայս առ ի յապրեցուցանելոյ հաւատացեալս ի ծովածուփ աշխարհէս եւ ի հեղեղատէ մեղաց։ Արդ՝ զծնունդ մտաց իւրոց զբանաւոր պտուղս աղօթից՝ մատուցանէր Աստուծոյ ըստ Հօրն հաւատոյ եւ Իսահակայ. քարոզութեամբ ծնանէր ի միտս ամենայն հաւատացելոց. ուստի էառ զանդրանկութիւն ի բազում վարդապետաց, եւ եղեւ անդրանիկ որպէս զԻսրայէլ։ Զպատգամս եւ ըզհրաման Տեառն առեալ յԱստուծոյ, ուսուցանէր ժողովրդոց Մօսիսա տիպս այս. եւ զգետ մեղաց ցամաքեցուցանէր Եսուաբար առաջի հաւատացելոց բանիւ վարդապետութեան . եւ միշտ ուրախ լինէր առ այնս որք գնային յօրէնս Տեառն որպէս Սամուէլ. սուգ առնլով ի վերայ մեղսասիրաց որք գնային հակառակ կամացն Աստուծոյ։ Եւ զի ըստ Դաւթի յարեաւ պատերազմ ընդդէմ գողիաթահանգունից դիւաց եւ երկատողաց. սպան զնոսա բանիւ եւ երկնահրաւէր աղօթիւք։ Զի ի ձեռն վարդապետութեան այսորիկ՝ ծանուցաւ աշխարհի երկու կտակարանս աստուածապարգեւ. որպէս Սողոմօնին ծանուցաւ Իսրայէլի ի ձեռն դատաստանի երկուց կանանց։ Եւ ոչ է մեզ երկարել։ Քանզի էհաս մարգարէական շնորհաց. բարձրացաւ յառաքելական պատիւ. ել յաստիճան քահանայութեան. եւ ի գահս ծայրագոյն վարդապետութեան եկ լէստիաստական ճոխութեամբ։ Այս երանելի ծնունդս աւետեաց՝ ի տիս տղայութեան առնէր հրաշս եւ սքանչելիս. եւ զօրութիւն Տեառն էր ի նմա։ Որպէս յաւուր միում բարեպաշտուհի մայր սորին ետես յանուրջս երազոյ զսուրբ Լուսաւորիչն մեր, ունելով ի ձեռին իւրում կանթեղ մի նուազեալ ի լուսոյն. եւ ասէ ցնա. լուաւ Աստուած աղօթից քոց եւ ետ քեզ բարեգոյն զաւակ միջնորդութեամբ իմով. բայց առ զկանթեղս զայս եւ պահեա ի քեզ. զի մանուկն որ ծնանելոցն է ի քէն՝ նա լուսաւորեսցէ զխաւարեալ կանթեղս զայս ուղղափառ դաւանութեամբ եւ ողջամիտ վարդապետութեամբ։ Որ արդարեւ լուսաւորեալ պայծառացոյց զազգս մեր եւ եկեղեցի՝ գերազանց իմաստութեամբ եւ յորդառատ քարոզութեամբ. կարգօք եւ կրօնիւք. եւ այլ պէսպէս անտանելի ճգնութեամբ։ Ա՛րդ սա հրաւիրմամբ ամենասուրբ հոգւոյն ի տիս մանկութեան՝ յարեցաւ առ եօթնալոյս եւ ճառագայթածաւալ մեծ վարդապետն Յօհան Որոտնեցին. եւ ուսաւ ի նմանէ զուսումն գիտութեան. եւ զհաւատս ուղղափառութեան. ըստ տըւչութեան հրաւիրողին զինքն։ Որ օըստօրէ փայլէր ի մեծն Հայկ, եւ ի գերազարդ տիեզերալուր աթոռն Ստաթէի որ է աղբյուր գիտութեան եւ շնորհաց։ Այլեւ անվարժ արանց՝ առաքելաբար ուսուցանէր միշտ զբանն կենաց Աստուծոյ, եւ զգործս առաքինութեան. եւ զի էր հայր հասարակաց. եւ ախոյեան եկեղեցւոյ։ Զարդարիչ հաւատոյ եւ քանոն ճշմարտութեան. այլեւ Քրիստոսի հօտին վերակացու։ Իսկ աստուածաբան վարդապետս մեր սուրբն Գրիգորիոս. Իմաստութեան տաճարն. Երկնային կառավարն. Օթագնաց թռչունն. Տիեզերաց անշիջանելի ճրագն. Պայծառագոյն արուսեակն. Ընտրութեան անօթն. Սրբութեան տաղաւարն, Ընծայութեան նուէրն. Հեզութեան բակարանն. Խոնարհութեան գաղափարն. Համբերութեան արմատն. Հաւատոյ հաստատութիւն . Եկեղեցւոյ պայծառութիւն. Մարտիրոսաց չարչարակիցն. Հայրապետաց պսակն. Վարդապետաց քանոնն. Խոստովանողաց պարծանքն. Ճգնաւորաց պարագիրն. Հրեշտակաց դասակիցն. երկնաթռիչ արծիւն. Հիւանդաց բժիշկն. Ախտից սատակիչն. Դիւաց հալածիչն. Անապական տատրակն. Եւ ընդունակն եօթարփեան շնորհաց. որ էր ամենայն յամենայնի. Գովելին ըստ հոգւոյ. եւ ցանկալին ըստ մարմնոյ։ Արդ Միտքն լուսաւոր. Յիշողականն պահօղ. Իմացումն զարմանալի. Ցասումն անբարկանալի. եւ ողջախոհ հոգին։ Այլեւ մարմինն սուրբ եւ անբիծ առանց արատոյ. գագաթն երկնանըման. Աչքն տնահայեաց. Ունկն աստուածալուր. Ռունգն անուշահոտ. Շրթունքն կամարալար. Բերանն աստուածախօս. Լեզուն աստուածաբան. Ձեռքն անշօշափ. Գարշապարն ադինաընթաց. եւ բոլոր անձն օրինակ բարեաց. որոյ եղիցի յիշատակ նորին օրհնեալ ամէն։ Եւ այսքանս բաւեսցի առ ի մէնջ ի տեսութիւն բանիս. եւ զի որք կամեսցին զլիապէս վարս եւ զշնորհս երանելեաց քննել զաստուածախօս երջանկացս, զգեցցին զառաքինութիւն. զի եւ նոցին հոգւոց արժանաւորեսցին։ Եւ մեք ի լրման բանիս զօրհնեալն յամենայն բանական սեռից անլռելի ձայնիւ բարեբանեսցուք. եւ անծախելի շնորհաց նորին երկրպագութեամբ գոհութիւս մատուսցուք յաւիտեանս յաիտենից ամէն։

Նախերգանք յառաջ քան զքարոզ։

Երանելին եւ միայն հզօրն՝ թագաւորն թագաւորաց եւ Տէրն Տէրանց՝ Աստուածն Աստուծոց եւ Փրկիչն ամենայն տիեզերեց՝ Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս. որ միայն ունի զանմահութիւն բնակեալ ի լոյս անմատոյց՝ հրամայէ ի քաղցրաբար բառ վարդապետութեան իւրում ասելով։

«Մարգարէն Մովսէս»։

Հայրն մարգարէից եւ անմիջաբար բարեկամն Աստուծոյ՝ պարագլուխն տեսանողաց՝ մեծ հազարապետն խորոցն Աստուծոյ՝ օրինակն Քրիստոսի եւ առաջնորդն ժողովրդեան Իսրայէլի՝ պատուեալն յեռակի Աստուածութենէն՝ եւ լցեալն ի յարարչակից հոգւոյն սրբոյ հաւատարիմն ի վերայ տանն Աստուծոյ եւ բերան ի բերան եւ դէմ յանդիման խօսողն ընդ Աստուծոյ սրբազան մարգարէն Մովսէս հրամայէ՝ ասելով այսպէս։

«Մարգարէն Դաւիթ»։

Քնարն քաղցրախօս ձայնիւ բանաւորական՝ եւ գեղեցկանկար երգարանն բանիւ աստուածունական՝ բարեյարմար տաւիղն հոգւոյն պետական եւ ջահաւորական՝ քնարն անձին զմայլական՝ հայրն ըստ մարմնառութեան անեղին ծննդեան՝ եւ պարզագոյն իրօք յայտնողն ըզգիրս նորին տնօրէնութեան՝ հանդիսացեալն ի խումբս որք տեսանօղք կոչեցան՝ եւ անպարտելի քաջակորովն ի սահմանի թագաւորութեան նուագարանն մշտաշարժ շնորհացն վերնական՝ եւ հրաւիրանն մանկանցն սիօնի երգօք իւրական հոգիապատում եւ սաղմոսահնչօղ սրբազան մարգարէն Դաւիթ՝ հրամայէ ասելով։

«Իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմօն»։

Աստուածեղէն հանճարով առ լցեալն՝ եւ ի խորս իմաստից հասեալն խրատիչն աշխարհի եւ քարոզն համօրէն ամենայն հասարակի՝ հանճարեղ թագաւորն եւ լուսաւորեալն մըտօք՝ եւ դրուատողն գիտութեան մեծի՝ իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմօն՝ հրամայէ ի գիրս իւրում ասելով։

«Նպատակն համբերութեան երանելին Յիսուս Քրիստոս»։

Նախահանդէսն եւ օրինակն մեծի համբերութեան՝ եւ կանխագոյն նպատակն սիրոյ աստուածպաշտութեան՝ վէմն անդամանդեայ ըստ ուժգին կարծրութեան՝ եւ ընտիր գտեալն ի փորձութեան իբրեւ զոսկի ի բովս քննեալ արիագոյն զինուորն յասպարիզի նահատակութեան՝ եւ զօրեղ զօրականն ընդդէմ հակառակորդին մրցմամբ՝ երեւելի ապացոյցն ի յոյս ապաստանութեան՝ եւ հաւատարիմ ծառայն ի դէմս արուացն արդարութեան եւ գերազանցեալն քան զօրէնս անարատ կենցաղավարութեամբ՝ երանելի նահատակն Յոբ՝ յաւելու ի խօսս իւր աս։

«Կայծակնամաքուր մարգարէն Եսայիաս»։

Համարձակախօս ի պատգամս Տէրունեան՝ եւ հռչակաբարբառն ի բանս յանդիմանական՝ կենդանախարու կեալն իմանալի կայծակամբք՝ եւ մաքրագործեալն ի սերովբէից ներքին շրթամբք վերամբարձեալն ի բարձունս ըստ իմացականին հպման՝ եւ առաւելազանցեալն ի գուշակօղս որք ի տանէն յակոբեան տեսանողք փառաց՝ եւ հաւատարիմ հազարապետն խորհրդոց աստուածութեան ստոյգ իմ ճշմարտաբանօղն ծննդեանն Էմմանուէլի մանկանն՝ զարմանալին ի դասս հոգի ընկալաց հոգւոյն սրբոյ իմաստնացեալն եւ կայծակնամաքուր սուրբ մարգարէն Եսայիաս՝ հրամայէ ի բանս իւրում ասելով այսպէս։

«Երանելի առաքեալն Պօղոս»։

Անօթն հոգեւորական՝ եւ փողն աստուածային իմաստութեան՝ եւ լուսաւորիչն եկեղեցւոյ՝ հրեշտակն երկրային եւ փայլակն երկնային՝ յափշտակեալն յերրորդ երկինքս եւ տեսանօղն անճառից՝ բերանն աստուածային՝ անօթն ընտրութեան՝ տնտեսն հաւատարիմ՝ լեզուն Քրիստոսի առաքեալն հեթանոսաց՝ վարդապետն տիեզերաց՝ հայրն հոգեւոր ընդհանուր եւ բնաւին ազգաց՝ հիմն իմանալի քաղաքին ի քարանց պատուականաց՝ եւ սիւն տանն Աստուծոյ, որ գերազանցէ քան զամենայն երեքտասան սրբազան առաքեալ մեծն Պօղոս՝ հրամայէ ի բանս իւրում ասելով։

Օգնեա հոգիդ սուրբ Աստուած ճշմարիտ։ Եւ հասո զըսկսեալն իմ յաւարտ։

Բարեխօսութեամբ Սուրբ Աստուածածնին։

Սրբոյ Հօրն մերոյ Գրիգորի Տաթեւացւոյ, Եռամեծի եւ քաջ հռետորի եւ անյաղթ փիլիսոփայի, եւ աշակերտի տեառն Յօհաննու Որոտնեցւոյ, արարեալ բանս խրատականս։ Հոգէշահս եւ հանճարս իմաստից. ի մեկնութիւն գովեստից տօնից տէրունականաց. ի պատիւ սրբոցն. ի պատճառ գիտութեան տխմարաց մանաւանդ ի յողբ արտասուաց անձանց թախծելոց։ Յաւէտ ի ճշգրտութիւն կարգաց ուղղափառաց. եւ յեղծումն բարբանջմանց չարափառաց։

Գլուխ առաջին. Քարոզ վասն տարեմտին։ Այլեւ ի խորհուրդ ժամահարին եւ զանկակին։ Եւ թէ՝ տարի է Քրիստոս ի բան մարգարէին Դաւթի որ ասէ։ «Փող հարէք ի գլուխս ամսոց յաւուր նշանաւորի տարեկանաց մերոց»։

Ի տօնս տէրունականս եւ յաւուրս նշանաւորս փող հարէք ասէ մարգարէն Դաւիթ

«Առէք սաղմոս եւ տուք օրհնութիւն. աղաղակեցէք առ Աստուած ի ձայն օրհնութեան»։

Զայս եւ նոյն ինքն Աստուած ի ձեռն օրէնսդիր մարգարէին Մովսէսի հրամայեաց յամենայն տարեմտից աւուրս եւ ի բոլոր ամսագլուխս տարւոյն՝ զի քահանայքն փող հնչեսցեն ի խորանն. եւ զամենայնսնի տաճարն Աստուծոյ ժողովեսցեն։ Եւ տօնիւք ցնծութեան եւ գոհութեամբ՝ երկրպագութիւն մատուսցեն Աստուծոյ. որ արարիչն է ժամուց եւ ժամանակաց. եւ իւր խնամօքն շարժէ զտարին եւ բոլորէ եւ ի կատարումն հանէ. վասն որոյն փող հարկանէին եւ ժողովէին զամենայնսն առհասարակ զմեծամեծս եւ զփոքունս ի տաճարն Աստուծոյ։ Զայս եւ մեք ունիմք այժմ զգալապէս եւ խորհրդապէս. օրինօք աւանդեալ ի հարց մերոց, յամենայն ամի զտարեմուտս եւ տօնս ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ կատարել համաձայնութեամբ միմեանց։ Եւ է զգալի նիւթ ըստ նոցայն կրկին. փողն յարծաթոյ եւ ի պղնձոյ. նոյնպէս եւ մեք ժամահարս յերկաթոյ եւ ի փայտէ։ Եւ դարձեալ կրկին զանկակն յարծաթոյ եւ ի պղնձոյ խառնեալ։ Որ յամենայն ժամ հնչէ եւ զարթուցանէ ի քնոյ եւ կոչէ ի տօնս, եւ ի տեղի աղօթից ըստ նոցին նմանութեան։ Եւ ունի բազում խորհուրդ զոր տեսցուք։ Նախ ի հնչմանէ փողոյն եւ զանկակին. եւ ապա յաւուրս խորհրդոյ տէրունականէ։ Եւ նախ հնչումն ժամին եւ զանկակին առաջին խորհուրդ՝ զայս ուի։ Զի յորժամ հրաման էառ Նոյ յԱստուծոյ կազմել զտապանն՝ զի վասն մարդկան ջրհեղեղ էր գալոց ի վերայ աշխարհի. եւ Նոյ կատարեաց ի հարիւր ամն բովանդակ տապանն ըստ հրամանին Աստուծոյ։ Եւ յորժամ կամէր ժողովել զկենդանիսն ամենայն, առեալ փայտէ ժամահարհն եցոյց. եւ յորժամ առ նա եկին կենդանիքն՝ գազանք եւ անասունք, առեալ ի սրբոցն եօթն եօթն, եւ յանսրբոցն երկու երկու, եմոյծ ի տապանն. եւ ապրեցան ի ջուրցն հեղեղէ։ Նմանապէս եւ այժմ եկեղեցի սուրբ՝ է տապան ի մէջ ծովու աշխարհի. եւ ի հնչելն ժամահարին, ժողովիմք յեկեղեցիս սուրբք եւ անսուրբք մեղաւորք եւ արդարք. եւ ապրիմք ի ջրհեղեղէ մեղացն։ Երկրորդ՝ որպէս արար Մովսէս կրկին փողս. եւ զքառասուն ամն ի չուելն եւ յիջանելն, հնչեցուցանէին ըզփողս . նմաապէս եւ մեք ի ձեռի հնչման զանկակին՝ չուեմք ի յեկեղեցիս որ է անապատ ի չարեաց. եւ անդ դադարիմք մարմնով եւ զաղօթս մատուցանեմք։ Եւ որպէս ոտիւք յեկեղեցիս ընթանամք. նոյնպէս մըտօք յերկինս ելանեմք առ յոյսն մեր եւ յառաջնորդն Քրիստոս զաղօթս մեր նուիրելով. եւ անդ դադարիմք որ անապատ է ի չարեաց եւ տեղիք սրբոց եւ հրեշտակաց։ Երրորդ՝ յորժամ զփողն հնչէին նոքա, ժողովէին ի պատերազմ ընդ այլազգիսն՝ զի այն էր նշանակ. նոյնպէս ի հնչել ժամահարին եւ զանկակին, ըսպառազինիմք ի պատերազմ ընդդէմ թշնամւոյն սատանայի. որպէս ասէ առաքեալն. «ո՛չ է մեզ մարտ պատերազմիլ ընդ մարմնոյ, այլ ընդ աշխարահակալս խաւարիս»։ Եւ զէն զինուորութեան մերոյ ոչ է մարմնաւոր, այլ հոգեւոր։ Եւ դարձեալ՝ «առէք ի ձեզ զվահանն հաւատոյ . եւ զգեցջիք զզրահն արդարութեան. եւ սուսեր հոգւոյն որ է բանն Աստուծոյ. զի կարասջիք ի դիմի հարկանել չարին յաւուրն չարութեան»։ Չորրորդ՝ յորժամ խորհուրդ ինչ ծածուկ լինէր վասն օրինաց եւ քաւութեան եւ այլ ինչ իրաց, հնչէին ըզփողն եւ ազդէին ժողովրդեանն. նոյնպէս յորժամ խորհուրդ քաւութեանս որ է աղօթքն եւ պատարագն զոր ի միասին ժողովիմք եւ կատարեմք, վասն այն ի յարեւելս ի սուրբ խորհրդութեանն հնչմամբ ձայնիւ եւ ժամով եւ բացագլխով աղաչեմք զՔրիտոս քաւիլ ի մեղաց. եւ արժանաւորիլ շնորհաց եւ ողորմութեանց նորին։

Հինգերորդ՝ յորժամ ամսամուտ լինէր, ի նորանալ լուսնին եւ կամ տարեմուտ եւ այլ տօնք ըստ հնոյն, հնչէին ըզփողսն եւ մարմնական ուրախութիւն եւ ցնծութիւն կատարէին։ Նոյնպէս եւ մեք ի տարեմուտս եւ ի տօնս գլխաւորս հնչեմք զզանկակն եւ ցնծութեամբ տօն եւ նախատօնակ կատարեմք հռչակալի մեծամեծ տօնից։ Նոցա փողոց տօնն. եւ մերս առաքելոցն. զի առաքեալքն փողք եղեն տիեզերաց. եւ կոչեցին զաշխարհս ամենայն երկրպագութիւն Քրիստոսի։ Իսկ ամսամուտն ի նորանալ լուսնին՝ է ծըննդեան տօնն Աստուածածին Կուսին Մարիամու . զի Մարիամն լուսաւորութիւն թարգմանի։ Իսկ տարեկան տօն է Փրկչին մերոյ Քրիստոսի եւ Աստուծոյ յարութեան, եւ կամ համբարձմանն։ Եւ հոգւոյ գալստեանն։ Զի կատարեաց խորհուրդ տնօրինութեան յարութեան. եւ յարութեամբն շնորհեաց մեզ յարութիւն. եւ համբարձմամբն նստոյց զմեզ ընդ աջմէ Հօր. եւ առաքմամբ հոգւոյն սրբոյ՝ ելից զմեզ բազմադիմի շնորհօք եւ զանազան պարգեւօք. նոյնպէս եւ այլ ամենայն տօնքն՝ վարդավառին՝ սրբոյ խաչին եւ այլն՝ սոյնպէս խորհրդածի. զայս նշանակէ հնչումն զանկակացն ի տօնս տէրունականս եւ յերեւելիս։ Վեցերորդ օրինակ է հնչումն զանկակաց ձայնի փողոյն ի վերջնումն գիշերին. յորժամ փողն գոչէ Գաբրիէլի, ամենայն մեռեալք առհասարակ յարիցեն եւ ընթանան առհասարակ ի դատաստան առաջի Քրիստոսի։

Նոյնպէս հնչումն ժամահարին եւ զանկակին՝ ընդ ոստուցեալ զարթուցանէ զմեզ ի քնոյ եւ յայլ զբաղմանց. եւ ի խորհուրդ յարութեան յառնեմք եւ ընաթանամք առհասարակ յեկեղեցին. եւ անկանիմք առաջի Քրիստոսի դատապարտելով զմեզ. զմեղս մեր յիշատակեմք եւ զողորմութիւն ի Քրիստոսէ խնդրեմք արտասուալից ողբովք եւ մեծաւ հառաջանօք։ Այսպէս մեծ է խորհուրդ ժամին եւ ժամահարին որ հանապազ հնչէ յականջս մեր։

Եւ դարձեալ ի բարձր տեղւոջէ է զանկակն կախեալ։ Զի հրեշատակապետն յերկնից է որ գոչէ զփողն։ Եւ նախ յերկինս գոչէ՝ եւ կոչէ զերկինս ի վերուստ. եւ ապա իջանէ յերկիր եւ զարթուցանէ զմեռեալս. վասն այն ժամահարն նախ հարկանէ ի դրունս եկեղեցոյն. եւ ապա ի հեռավորսն։ Եւ որպէս այլ իմն է ձայն զանկակին եւ աննման ձայնի մարդոյ եւ կենդանեաց։ Նոյնպէս այլ իմն է ձայն հրաշալի փողոյն յամենայն երեւելի արարածոցս։ Եւ որպէս սա յայլմէ հարկանի եւ ձայն հնչէ. նոյնպէս եւ զօրութիւն եւ հրամանն Քրիստոսի է՝ որ ձայնիւ հրեշտակապետին զմեռեալսն յարուցանէ։ Եւ որպէս յամենայն եկեղեցիս հարկանի. նոյնպէս գոչումն փողոյն յամենայն ազգս հարկանի. զի իւրաքանչիւր հրեշտակ որ վերակացու է ազգին ի բուռն տեղիսն, ուր առաջնորդն է եւ գլխավորն է ազգին հնչէ անդ։ Որպէս ազգիս հայոց ի վիրապն. եւ հռօմայեցւոցն ի Հռօմ. եւ այլն։ Նոյնպէս եւ հրեշտակն՝ որ պահապանն է ծովու, անդ հնչէ եւ անտի յարուցանէ։ Եւ որ պահապանն է ցամաքի ի վերայ երկրի հնչէ եւ յարուցանէ։ Եւ որպէս Գ անգամ հնչէ զանկակն ի գիշերի. նոյնպէս երեքին հարկանէ հրեշտակն զփողն։ Առաջնովն՝ զհոգիսն առ մարմինս բերէ։ Եւ յերկրորդիւն՝ զմարմինս ժողովէ եւ զարթուցանէ։ Եւ ապա վերջին փողիւն յառնեն մեռեալքն եւ ելանեն ընդդէմ ընդառաջ Քրիստոսի։ Զի որպէս յայնմ ժամու ի Սինա լերինն երեւեցաւ Աստուած հրով եւ միգով. փողով եւ որոտմամբ. նոյնպէս ի միւս անգամ գալստեանն վերջին հրով գայ Քրիստոս ի դատել։ Զի հուրն ունի լոյս որ լուսաւորէ զարդարս եւ զսուրբս. եւ է այրեցող՝ որով պատժէ զմեղավորս . եւ խաւարին տեսութիւնք մեղաւորացս եւ ոչ կարեն տեսանել զփառսն Քրիստոսի. այլ միայն զձայնն ահաւոր եւ զարհուրելի։ Եթէ «Երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։ Զայս նշանակէ որոտն եւ ձայն փողոյն ահաւորի. զորմէ ասէր Մովսէս «զարհուրեալ եմ եւ դողամ»։ Եւ անկեալ ժողովուրդն ի վերայ երկրի ասէին «խօսեսցի ընդ մեզ Մովսէս եւ մի Աստուած»։ Նոյնպէս մեղաւորք յայնմ աւուր «ասիցեն լերանց, թէ անկերուք ի վերայ մեր եւ բլրոց թէ ծածկեցէք զմեզ յերեսաց բարկութենէ գառինն որ նստի յաթոռն»։ Եւ որպէս քաղցրութեամբ խօսէր ընդ Մովսէսի եւ ցուցանէր զինքն՝ եւ տայր զպատգամս Ժ բանեան օրինացն։ Նոյնպէս քաղցրութեամբ կոչէ զարդարս ասելով «եկա՛յք օրհնեալք Հօր իմոյ՝ ժառագեցէք զկեանս. եւ առջիք իշխանութիւն ի վերայ Ժ քաղաքաց եւ զարդարեալ Ժ զգայութեամբ ի վերայ Ժ քաղաքաց։ Եւ ընդ ինն դաս հրեշտակաց՝ լիցին Ժ դաս խառնեալ ընդ նոսա. եւ տեսանեն զերեսս Քրիստոսի. եւ զարդարին եւ պայծառանան յաւիտենական խնդութեամբն։ Որպէս ասէր Դաւիթ.

«ես արդարութեամբ երեւեցայց երեսաց քոց. եւ յագեցայց յերեւիլ փառաց քոց»։ եւ ինքն ասէր. «դարձեալ տեսից զձեզ եւ ուրախ արարից. եւ զուրախութիւն ձեր ոչ ոք հանիցէ ի ձէնջ։ Այսպէս մեծ ունի խորհուրդ ժամահարն. եւ հնչումն զանկակին։ Վասն այն ասէ «փող հարէք ի գլուխս ամսոց յաւուր նշանաւորի տարեկանաց մերոց»։ Այս վասն փողոյն։ Իսկ վասն աւուրս խորհրդոյ՝ որ կատարեմք տարեմուտս եւ տարեկան. եւ ուրախանամք մարմնով եւ միմեանց պարգեւք մատուցանեմք։ Եւ այս ոչ է առանց խորհրդոյ. զոր ի բազմացն սակաւ ոչ ասացից։

Առաջին խորհուրդ. որպէս ուսաք յիմաստնոց, թէ ի բաժանել լեզուացն , ՀԲ տանուտէրքն գնացին իւրաքանչիւր տամբ եւ ազգօք յաշխարհն իւրեանց. որպէս Նոյ էր բաժանեալ ի հեռու կամ ի մօտավոր տեղիս։ Եւ յորժամ հասին, զօրն զայն տարեմուտ կարգեցին ազգին իւրեանց։ Եւ ուսուցին ազգին եւ որդւոց պատուել եւ մեծարել զօրն զայն տրովք ընչից։

Երկրորդ զի Աստուած հրամայեաց որդւոցն Իսրայէլի։ «Ամիս այս եղիցի ձեզ սկիզբն ամսոց. եւ առաջին եղիցի ամիս տարւոյն։ Առջիք ոչխար ըստւար եւ զենջիք. եւ ելեէք յԵգիպտոսէ։ Ի յօրինակ ճշմարիտ. գառինն Քրիստոսի. որ վասն մեր պատարագեցաւ. եւ էհան զմեզ յեգիպտական ծառայութենէ մեղաց. եւ յիմանալի փարաւօնէն սատանայէ։ Արդ՝ որպէս նոցայն Նիսան է առաջին ամիս. եւ հռօմայեցւոցն յունվար՝ եւ յայլոցն այլ ինչ։ Նոյնպէս եւ մեզ սկիզբն ամսոց տարւոյն՝ է նաւասարդի ամիսն։ Զոր ըստ նոցա նմանութեան ուրախանամք մարմնաւորապէս եւ հոգեպէս. զի մարմին եմք եւ հոգի. հոգւով շնորհակալեմք միմեանց եւ օրհնեմք եւ մարմնով նուէրք եւ պարգեւք ընծայեմք իւրեանց։ Երրորդ՝ որպէս ասացաք Մովսէս հրամայեաց քահանայիցն յամենայն մուտ ամսոցն, եւ ի մուտս տարւոյն հարկանել փող . եւ ժողովել զամենայնսն ի դուռն խորանին եւ տաճարին. ցընծալ եւ ուրախանալ ի Տէր. որպէս ասէ մարգարէն. «փո՛ղ հարէք ի գլուխս ամսոց յաւուր»։ Զայս եւ մեք ընկալաք ի նոցանէ. որպէս եւ զայլ ամենայն օրէնս՝ եւ կատարեմք զօրինակն առ ճշմարտութիւնս. որպէս զպատարագն եւ զողջակէզն ունիմք ի հնոյն։ Նոյնպէս եւ զայս ոչ զամենայն մուտս ամսոյն ամսամը տիւք եւ զանազան խտրանօք որպէս նոքայն. այլ մասնաւորապէս զսկիզբն տարւոյս նշանակեմք եւ կատարեմք ուրախութեամբ։ Չորրորդ՝ զի սուրբն Բարսեղ՝ յորժամ սատակեցաւ պիղծն Յուլիանոս, զժողովեալ ինչսն բաժանեաց ժողովրդեանն. նոր տարի անուանեաց ի կեսարիա. յորմէ ուսեալք, յամենայն ամի կատարեն իւրաքանչիւր ազգ զամիսս իւրեանց ոսկւով եւ արծաթով. որպէս սուրբն Բարսեղ խնձորով եւ այլ ինչ պտղով։ Զոր եւ ազգն յունաց եւ վրաց, ի խմորէ մարդաձեւ հաց եփեալ կոչեն զանուն բասիլ յիշատակութեան Բասիլիոսի։

Հինգերորդ՝ դարձեալ ժողովիմք ի միասին ի սկիզբն տարւոյս. եւ գոհութեամբ երկրպագութիւն մատուցանեմք Աստուծոյ. որ զանցեալ տարիս խաղաղութեամբ անցոյց ի վերայ մեր. եւ աղօթք եւ խնդրուածք մատուցանեմք նմա՝ որ զմիւս ամս որ գալոց է, խաղաղութեամբ եւ պարագայց՝ ամօք պահեսցէ։

Վեցերորդ՝ զի յորժամ տեսանեմք որ անցեալ տարին բոլորեցաւ եւ էանց, ի միտ ածեմք եւ իմանամք թէ ամենայն կեանք մեր անկայուն եւ շարժական է. եւ ոչ մնացական։ Ո՛չ մեծութիւն ո՛չ փառք՝ ո՛չ ուրախութիւն՝ ո՛չ հեշտութիւն՝ եւ ո՛չ այլ ինչ. այլ ամենայն փոփոխի եւ գնայ որպէս հին տարին գնաց. զի վասն այն կոչեմք տարի՝ որ զամենայն կեանս մեր զհեշտութիւն կենցաղոյս ընդ ինքեան տանի եւ գնայ. եւ ոչ մնայ առ մեզ։ Ապա մի անբանաբար եւ անհոգութեամբ զբաղիցուք ի կեանս անցաւորս. այլ զբարին գործեսցուք։ ԶԻ զամենայն ինչ դարձեալ գտանէ մարդ. այլ զհասակն որ փոփոխի ի վերայ մարդոյն, եւ զժամանակն որ անցանէ , այլ ոչ կարէ գտանել։ Եօթներորդ՝ զայն տայ իմանալ՝ որ ի սկիզբն տարւոյս սկսանիմք եւ ընթանամք օրըստօրէ. եւ դարձեալ ի կատարումն գամք մերձեալ ի միւս տարին։ Զայս նշանակէ՝ որ մեք սկսեալ եմք ի հողոյ. եւ յերկարելով ի վերայ երկրի ընթանամք ի գերեզման. ի վերջն ի սկիզբն անկանիմք եւ կատարիմք։ Զի որպէս մարմինս ի հողոյ ելեալ ի հող դառնայ. որպէս ասաց Աստուած «հող էիր եւ ի հող դարձցիս»։ Նոյնպէս հոգիս մեր յԱստուծոյ ել եւ եկն ի մարմինս . եւ դարձեալ ելանէ ի մարմնոյս եւ առ Աստուած երթայ. որպէս ասէ Սողոմօն. «հոգին երթայ առ Աստուած որ ետ գնա։ Եւ որպէս որքան յերկարին աւուրքս ամաց՝ մերձին ի կատարումն. նոյնպէս որքան յերկարեմք ի կեանս՝ մերձիմք ի գերեզմանն եւ ի մահն։

Ութերորդ՝ զայն կամի ցուցանել տարեմուտս տարւոյն, թէ ի միտ ածցուք որ հին տարին էանց՝ նորս մտանէ. խորհեսցուք թէ զի՞նչ գործ բարի եւ ապաշխարութիւն գործեցաք ի յանցեալ աւուրքս եւ ամքս՝ որ տուեալ են մեզ վասն բարի գործոց եւ ապաշխարութեան. եւ մեք ոչինչ կարացաք գործել. եւ ոչ ինչ շահեցաք. զի անցեալ ժամանակն գնաց. եւ չէ ի միջի. եւ որ գալոց է՝ չգիտեմք թէ զինչ գործիցեմ բարի եւ եթէ չար։ Այսօր զայն պարտ է ի միտ ածել եւ հոգալ։ Իններորդ՝ յորժամ տեսանեմք զժամանակս փոփոխական՝ հերու էանց. եւ այժմ նոր տարի սկսաւ. եւ այս եւս անցանելոց է. ի միտ ածցուք ապա, թէ ոչ արտ մեզ անշարժ եւ անփոփոխ մնալ ի սովորական մեղս. այլ զղջմամբ եւ ապաշխարութեամբ շարժեսցուք ի բարին։ Եւ որպէս հինգ օր աւելեացն միջոց եղեւ հին եւ նոր տարւոյս նոյնպէս եւ մեք զհինգ զգայութեանց ապաշխարութիւնս միջոց դիցուք ընդ մեզ եւ ընդ հին գործս մեղաց մերոց. եւ ապա նոր նորոգիցուք ի գործս առաքինութեան։ Տասներորդ՝ զայն տեսցուք, թէ որպէս հին տարին էանց եւ գնաց եւ չէ ի միջի. նոյնպէս հաւատամք Աստուծոյ թէ՝ այսպէս փոփոխէ եւ ջնջէ զձեռագիր յանցանաց մերոց, յորժամ փոփոխիմք զղջմամբ. եւ նա կարօղ է փոխել զմեղս մեր՝ եւ անցուցանել զպատուհաս մեղաց մերոց. եւ թէ հոգեւոր՝ ի հանդերձեալն։ Որպէս ասէ մարգարէիւն. «ես եմ որ ջնջեմ իբրեւ զամպ զանօրէնութիւնս քո. եւ զմեղս քո ոչ յիշեցից»։ Արդ՝ այսպէս մեծ է խորհուրդ տարէմտի աւուրս։ Վասն այնորիկ սահմանեցին հարքն զօրս զայս պատուել եւ մեծարել եւ ուրախ լինիլ հոգեւոր եւ մարմնաւոր ուրախութեամբ. որպէս ասէ մարգարէն. «առէք սաղմոս եւ տուք օրհնութիւն աղաղակեցէք առ Աստուած»։ Եւ այս եւս գիտելի է՝ որ տարեմուտ մեր. եւ բազում Քրիստոնէից՝ է այժմ ի ձմերան եղանակս, եւ յամարան, եւ յաշնան։ Արդ՝ յայս պատճառ ասացաւ ի վերոյ թէ, յորժամ հասին հարքն մեր նախնիք յիւրաքանչիւր տեղիս, զնոյն օրն տարեմուտ կարգեցին։ Արդ՝ նոցա նախնիքն ի գարնան եւ յամարան եւ յաշնան եւ ի ձմերան հասին։

Եւ հայկն՝ որ է նախնին մեր, էհաս յայս եղանակս յաշխարհս հայոց. եւ զնոյն օրն սահմանեաց տարեմուտ։ Այլեւ ոչ է առանց խորհրդոյ՝ որ հասեալ տօմարիս առ մեզ, այժմ յեղանակս ձմերան կատարեմք զտարեմուտս մեր։ Նախ զի ի ձմեռնամուտս արեգակն սկսանի բարձրանալ ի հարաւոյ եդայ առ մեզ. զի մինչեւ ցայժմ խոնարհեցաւ եւ հեռացաւ ի մէնջ. զի բոլոր յերկինս՝ երկոտասան են կենդանակերպք. որ ընդ վեց կենդանակերպն անցանելով խոնարհի. եւ վեցիւն բարձրանայ. այսինքն ի խեցգետնոյն մինչեւ ի յայծեղջիւրն խոնարհի. եւ յայծեղջերէն մինչեւ ի խեցգետինն բարձրանայ։ Եւ բարձրանալովն, առ մեզ առնէ զկենդանութիւն բուսոց եւ տնկոց. վասն այնորիկ ի յայսմ ժամու՝ յորում արեգակն սկսանի բարձրանալ, սկիզբն եդին եւ մուտ բոլոր տարւոյն։ Զայն նշանակէ՝ որ սկիզբն նոր տարւոյս ըսկսցուք մեք ի բարձրութիւն առաքինութեան՝ եւ ի ջերմն սէրն Քրիստոսի. եւ բոյս եւ ծաղիկ գեղեցիկ անուշահոտ վարուց ստասցուք։ Դարձեալ ի ձմերան եղանակս՝ սկսանի պակասիլ գիշերն. եւ առաւելուլ տիւն. զոր մինչեւ ցայս տիւն նուազէր մասն մասն. եւ գիշերն առաւելոյր։ Զայն ցուցանէ թէ յայսմ հետէ պարտ է մեզ զլոյս գիտութեան եւ զշնորհացն Քրիստոսի առաւելուլ ի մեզ. եւ զգիշեր մեղաց եւ տգիտութեան պակասեցուցանել ի հոգւոյս մերմէ. որպէս ասէ առաքեալն. «տիւն մերձեցաւ՝ եւ գիշերն մերժեցաւ. ի բաց արարէք զգործս խաւարին»։ Դարձեալ ի ձեռն ամենայն ինչ մեռանի. զի այն թարգմանի անուն իւր. այսինքն ձիւնամեռ. զի ի ձիւնոյն ամենայն ինչ մեռանի. բոյսք չորանան եւ ծառք մերկանան. եւ ջուրք սառուցեալ պաղին. եւ երկիրս դադարի ի ծննդոց։ Այլ յորժամ յաջորդէ գարունն եւ հնչէ հողմն հարաւոյ, իջանէ լոյսն գերազանցիկ. եւ վերստին շարժէ երկիրս ի ջերմութիւն եւ ի ծնունդ եւ ի պտուղս եւ յայլն որպէս էր յառաջագոյն։ Նոյնպէս եւ մեղօք մեռեալ հոգիս՝ ցրտանայ ի սիրոյն Աստուծոյ. եւ չորանան ամենայն բոյսք բարեաց. եւ մերկանայ ի շնորհաց. եւ դադարի ի բարեաց ծննդոց՝ եւ գարշանայ յամենայն իրս։ Այլ յորժամ շնորհք մարդասիրութեան Աստուծոյ ազդէ ի մարդն՝ որ է գարուն հոգւոյն, դարձեալ վերստին շարժի ի բոյս եւ ի ծաղիկս եւ ի պտուղս. որպէս ասէ յերգն. «Արի՛ հի՛ւսիս եւ ե՛կ հա՛րաւ շնչեա՛ ի պարտէզ իմ եւ ծաղիկ»։ Վասն այնր ի ժամանակս ձմերան եդին զսկիզբն տարւոյն. որ ի միտ պահեսցուք զզազիր գործս մեղաց մերոց՝ ի հոգիս մեր զղջասցուք. զի որ զհիւանդութիւն ոչ զգայ, զբժիշկն ոչ խնդրէ։ Նոյնպէս եւ մեք թէ զհիւանդութին մեղաց մերոց ոչ զգամք եւ տեսանեմք, եւ ո՛չ զդեղ բժշկութեան խնդրեմք. որ է ապաշխարութիւն եւ զղջումն։

Դարձեալ ձմեռն՝ նշանակէ զմահ եւ զգերեզմանս մեր. յորում մեռանիմք մարմնով եւ դնիմք ի գերեզմանի. որպէս ամենայն սերմանիք ծածկին յերկրի. եւ շարժին ի գարնան։ Նոյնպէս եւ մարմինք մեր մեռեալ եւ թաղեալ ի հող եւ փտել մինչ ի գարնանաշարժ յարութիւն առհասարակ ամենայն մարդկան։ Եւ որպէս ձմեռն անգործ է եւ դատարկ յամենայն գործոց. որպէս ասէր անտեսն անիրաւութեան «գործել ո՛չ կարեմ մուրանալ ամաչեմ». զի յետ մահու գործել ո՛չ կարէ. զի ո՛չ ունի մարմին եւ ձեռն . ո՛չ լալ եւ արտասուել զի ո՛չ ունի աչք. ո՛չ խոստովանիլ եւ ո՛չ ապաշխարել՝ զի ո՛չ ունի լեզու. ո՛չ գտանել կարէ՝ զի ոչ ոք կորուսանէ զբարեգործութիւն իւր։ Ո՛չ գողանալ կարէ. զի յերկինս է դարձեալ զբարութիւս. ո՛չ մուրանալ կարէ՝ զի ոչ տան եւ ո՛չ ողորմին։ Որպէս յիմար կուսանքն խնդրեցին յիմաստնոցն եւ ո՛չ առին։

Եւ մեծատունն խնդրեց յողորմածէն Աբրահամու. եւ կաթիլ ջրոյ մըխիթարութիւն ո՛չ գտաւ այլեւ ամենայն գործոց դուռն փակեալ է անդ. զի ա՛յս է «ժամանակ ընդունելոյ եւ այս է օր փրկութեան» ասէ առաքեալն։ Վասն այնր ի ձմերան եդին սկիզբն տարւոյն. զի հանապազ ի միտ ածցուք զելս կենցաղոյս։

Եւ որպէս էանց հերու. եւ այսօր նոր եղեւ տարի. նոյնպէս եւ առօրեայ կեանս մեր անցանէ եւ նոր լինի սկիզբն մահու եւ գերեզմանին։ Յաղագս այսորիկ ի ձըմերան եղանակս եդին հարքն սուրբ զսկիզբն տարւոյս ի նաւասարդի։ Իսկ թէ ոք հարցանիցէ։ Զի՞նչ է անուն ամսոցն յոր կոչեմք նաւասերդի հոռի եւ այլն։

Ասեն վարդապէտք թէ՝ անուանք ամսոցդ՝ անուանք են նախնեաց հարցն։ Որպէս եբրայեցւոցն։ Նիսան՝ որ է կազմութիւն մարդոն ադամայ. ի յար՝ որ է Նոյ արդար. Սիւան՝ որ է սէմ. Թամուզ՝ որ է թարայ. Աբ՝ որ է Աբրահամ. եւ այլն նմանպէս ըստ կարգի մարգարէիցն։ Այսպէս եւ յունաց ամիսք յունվար ծննդեան ամիս. որ է նախնին իւրեանց Յովանն կոչեցեալ։ Նոյնպէս փետրվարն՝ մարտն՝ եւ ապրիլն՝ իմաստասիրաց անուն է. եւ օգոստոսն թագաւորի։ Այսպէս եւ ամիսք հայոց՝ է կոչեցեալ ի վերայ հայկին ծննդոց. է։ Չորսն արու. Նաւասաարդի Հոռի Սահմի Տրէ։ Եւ այլ երեքն՝ դուստր. Արեգի Ահկի Մարերի։ Եւ Բ ամիսքն ի վերայ եղանակացդ է. Մարդաց եւ հրոտից։ Եւ ստուգապէս ամենեքեանդ ի վերայ եղանակացդ են։ Զի նաւասարդին՝ Նո՛ր ասի. այսինքն, սկիզբն տարւոյ։ Եւ հոռին՝ զի երկրագործք եւ մշակք զցորեանն եւ զգինին յշտեմարանս հորեն եւ ժողովեն. զի ի հոռի. Թ աշնանամուտ է ըստ հին հայոյն եւ սարկաւագի տօմարին. եւ այլն նմանապէս թարգմանի ի վերայ եղանակաց տարւոյն՝ զոր ո՛չ երկարեմ։ Իսկ տարի վասն Դ պատճառի։ Նախ զի արեգակն տանի զերկոտասան կենդանակերպսն եւ վճարի։ Երկրորդ՝ զի տանի զչորս եղանակս եւ զամիսս եւ զշաբաթս. զաւուրս եւ զժամս եւ զայլսն։ Երրորդ՝ զի տանի զժամանակեայ կեանս մեր. Վասն որոյ տարի կոչեցաւ. եւ զտարին կատարէ շարժումն արեգական։ Իսկ ամ կոչի վասն երից։ Նախ զի արեգակն յամէ յերկոտասան կենդամակերպսն. ԼԼ. օր եւ ապա վճարէ զտարին։ Երկրորդ զի սովաւ յամեմք մինչ ի մահ։

Իսկ ամիս կոչի ի լուսնոյն. զի յաւուրս Լ. պատէ զամենայն կենդանակերպսն . զոր տեսեալ առաջինքն զհին եւ զնոր, ասացին իմես օրինակ ծննդեամբ եւ մահուաբ եւ նորոգմամբ եւ կոչեցաւ ամիս։ Իսկ շաբաթն որ է Է օր՝ կոչեցաւ յԷ. մոլորականացն որ է Զօհալն. Մուշթարին. Մառեխն. Արեգակն. Զօհրայն . Օտարիտն. եւ Լուսինն։ Եւ հինքն զ. Է մոլորականսն Է տուն չաստուածոցն կոչեցին։ Զոր սուրբ հայրապետքն փոխեցին. եւ եդին ի վերայ Է աւուր շաբաթուն։ Զարեգակն՝ օր կիրակի ասացին որ է տէրունի։ Եւ Զլուսինն՝ Բ շաբթի. եւ զայլն ըստ կարգի։ Դարձեալ Է օրն. վասն ամօք կենցաղոյս լինի ամենայն ինչ, թէ բարի թէ չար։

Դարձեալ եւ Է տանուտէրացս որ ի ներքին շինուածին. Երիկամն. Սիրտն. Լեարդն. Լեղին. Փածեղն. Թոքն. եւ Միտքն։ Եւ այս եւս գիտելի է. զի օրն պատկեր է ամսոյն եւ տարւոյն։ Զի տարին է ՅԿԵ. օր. եւ օրն միայն ի տիւն ՅԿԵ մասն։ Զի արեգակն յամենայն աւուր զընթացս իւր կատարէ ԻԴ ժամ. եւ Ժ աս եւ կէս։ Եւ տասն մասունքն ժողովեալ յամիսն, լինի տասն ժամս։ Եւ ի բոլոր տարին առնէ զհինգ օր աւելեացն։ Իսկ կէս մասն ի մին ամիսն՝ լինի կէս ժամ. եւ ի մին տարին վեց ժամ. եւ ի Դ. տարին ժողովեալ, լինի օր մի ԻԴ ժամ. եւ առնէ զնահանջն. եւ շարժէ զտօնս եւ զեղանակս։

Իսկ վերադիրն լինի ի պակաս ընթացից լուսնին ըստ այսմ օրինակի։

Զի արեգական տարին է ՅԿԵ. օր. եւ լուսնի տարին. ՅԾԵ օր ԺԱ օր պակաս քան զարեգակն. որ յամենայն ամի ԺԱ թիւ ի վերայ լուսնոյն դնեմք՝ զի հաւասարեսցի արեգական. եւ կոչեմք վերագիր։ Եւ Ե օր աւելեացն է Ե օր արարչութեան նախ քան զստեղծումն Ադամայ։

Իսկ ինն եւ. Ժ. երեակն է այսպէս . զի լուսինն ի տարին ՅԾԴ օր եւ ԺԹ մասն. որ լինի ԺԹ ամին ՅԿԱ մասն. արա երեսունն դամ մի. եւ զերկոտասան ամն օր մի. եւ է սա ինն եւ. Ժ. երեակ՝ իսկ մին մասն ժողովեալ ի ՑՊ խ. ամացն ՅԿ մասն. զերեսունն արա ժամ մի. եւ երկոտասան ժամն օր մի. եւ այս է կատարումն մասանց լուսնի նոր լինի օր մի զոր ոմանք կատարումն լուսնի ասեն։ Դարձեալ վասն յառաջ ասացեալ ամսոցն։ Նաւասարդի՝ զնաւարկութիւն ասէ , յոր ժամ հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց։ Հոռի՝ զխորհրդակցութիւն ասէ, յորժամ առաքեաց զհուրն ի ջուրն եւ նկարեաց զամենայն։ Սահմի զերեւումն սահմանացն ասէ, յորժամ զհուրն եւ զջուրն՝ բաժանեաց ի միմեանց։

Տրէ՝ զտէրունական խորհուհրդն ասէ. յորժամ տիրեաց Աստուած ի վերայ արարածոց։ Քաղոց՝ զքննութիւն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ ասէ, ընդ միմեանս առ ի ստեղծանել զմարդն ըստ պատկերի։ Արաց՝ առ ի յօրինել զայրն Աստուծոյ զԱդամ. որ իբրեւ զաման բրտի այրեալ թրծեաց սիրով հոգւոյն։

Մեհեկի՝ զմոլորութիւն հրէիցն ասէ, զի հրէայքն մոլորութեամբ կուրացան։

Արեգի՝ յառաջընթաց է ըստ ձայնին բանի, եւ չկայ՝ այսինքն կարօտոթիւն հնոյն օրինաց յայսմհետէ. զի ամենայն ինչ նոր եղեւ Քրիստոսի։

Ահկի՝ զահարկութիւն ասէ ի վերայ դիւացն՝ կռապաշտութեան եւ մեղաց՝ եւ սատանայի։

Մարերի զմարմնանալն ի կուսէն ասէ, մերովին բնութեամբս եւ կերպիւ։ Մարդաց մարդ ծնեալ եւ Աստուած բովանդակեալ. եւ զմեզ գալարացուցեալ եւ ծաղկեալ եւ սրբեալ, արար վայելօղս մարմնոյ եւ արեան իւրոյ։ Հրոտից՝ զխորհրդակցութիւն եւ զկատարումն ժամանակացն ասէ։ Մանաւանդ զգալուստ հոգւոյն։ Եւ զերկրորդն ահագին փառօք ըստ Դանիէլի։ Եւ զաւելորդն՝ հաստատեաց Աստուած արարչութեամբն. եւ աստ ի ժամանակս Ե. օրեայ լինելութեան երկնի եւ երկրի եւ ամենայն եղելոց՝ յերկուց միայնոյ մարդոյ. Ե. օրեայ լինիլ դատաստան առ ի քննել զամենայն եղեալսս։ Եւ զայլ մանրամասն քննութիւն սոցա թողցուք վասն ժամուս երկարելոյ։ Եւ դարձցուք յառաջակայ բանիս մեր որ ասէ. «փող հարէք ի գլուխս ամսոց»։

Եւ գիտելի է՝ զի յայսմ աւուր եղեւ մտանել Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի ի ժողովարանն հրէից ի Նազարէթ գալիլեացւոց՝ յորոց միջի սընեալ էր. եւ գիտէին թէ չէ բնաւ ուսեալ զգիրս։ Եւ ետուն նմա գիրս Եսայեայ մարգարէի. զի փորձեսցեն թէ զգիրս ոչ գիտէ՝ զի ա՞րդ քարոզէ։ Եւ նա յարեաւ ընթեռնուլ. եւ եգիտ զայն տեղի՝ յորում գրեալն էր. «հոգի Տեառն ի վերայ իմ. վասն որոյ եւ էօծ իսկ զիս». մինչեւ ցայն վայր, թէ քարոզել զտարեկան Տեառն ընդունելի եւ օր հատուցման Աստուծոյ մերոյ։ Վասն որոյ ասաց. «այսօր լցան գիրքս այս յականջս ձեր»։ զայս նշանակէ վկայութիւն վասն իւր զի նա ինքն եղեւ տարեկան ընդունելի եւ սկիզբն եւ տարեմուտ նոր Իսրայէլի։

Եւ այս վասն. Ժ . պատճառի։

Առաջին՝ զի տարին շարժի ընթացիւք արեգական։ եւ ինքն Քրիստոս է մեզ արեգակն արդարութեան որ ծագեցաւ ի հօրէ. եւ ծնաւ ի մօրէ. եւ լոյս ծագեցաւ աշխարհի. ըստ այնմ. «ես լոյս յաշխարհս եկի. զի որ ոք հաւատայ յիս՝ ի խաւարի մի՛ մնասցէ. այլ եկեսցէ ի լոյսն կենաց»։

Երկրորդ պատճառ։ Զի տարեմուտն սկիզբն է տարւոյն բոլոր գլուխ. եւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս սկիզբն եղեւ մեզ անմահութեան եւ յարութեան կենացն յաւիտենից. «պտուղ ննջեցելոց եւ անդրանիկ մեռելոց». զի նա է գլուխ մարմնոյ եկեղեցւոյ. եւ մեք հաւատացեալքս անդամք եւ մասունք նորա։ Զի նա յարեաւ ի մեռելոց եւ մեզ խոստացաւ զյարութիւն կենաց. եւ նստաւ ընդ աջմէ Հօր. եւ մեզ խոստացեալ է. «ուր ես եմ, անդ եւ պաշտօտնեայքն իմ եղիցին»։ Վասն այնորիկ կոչի տարեմուտ եւ սկիզբն տարւոյ։ Երրորդ կոչի տարեմուտ. զի ինքն Տէր մեր եղեւ մեզ տօն տարեկան եւ ամենայն փրկութեան. որպէս ի հինգ յոբելեան ամն՝ էր թողութեան եւ ազատութեան եւ դատարկութեան գործոց եւ վաստակոց։ Նոյնպէս Տէր մեր եղեւ մեզ քաւութիւն եւ թողութիւն մեղաց. եւ ազատեաց ի ծառայութենէ սատաանայի. եւ ի դիւամոլ կռապաշտութեանց եւ ի դատարկութեան գործոց եւ վաստակոց օրինացն. որ անշահ չարչարէր եւ ոչ կարէր արդարացուցանել. ուստի յայտ է թէ ամենայն մարգարէք եւ հինքն ամենայն որ ունէին զօրէնս՝ ի դժոխս իջանէին. եւ ոչ մտանէին յարքայութիւն։ Մինչ ինքն որդի միածին շնորհօք եւ հաւատովք՝ ձրի արդարացոյց զմեզ առանց գործոց օրինացն. զի սրտիւ հաւատալն՝ արդարութիւն գործէ. եւ բերանով խոստովանիլն՝ զփրկութիւն. ինքն կոչեցաւ դուռն եւ ճանապարհ եւ եմոյծ զմեզ առ Հայր։ Ինքն հատոյց զպարտս մեր եւ արդարացոյց. զի վասն մեր ամենեցուն զմահ ճաշակեաց։ Վասն որոյ կոչեցաւ տարեկան ընդունելի եւ օր հատուցման Աստոծոյ մերոյ։ Չորրորդ՝ զի տարեմուտն է առաջին եւ վերջին։ Զի առաջին եւ սկիզբն է նոր տարւոյն, եւ կատարում հնոյն օրինաց, եւ սկիզբն նորոյս շնորհաց. վասն որոյ ասէ. «ո՛չ եկի լուծանել զօրէնս կամ զմարգարէս, այլ լնուլ»։ Զի նա միայն եղեւ որ զամենայն եդեալ օրէնս իւր լրիւ կատարեաց եւ զմեզ արդարացոյց. վասն այն կոչի տարեկան։ Հինգերորդ՝ տարեմուտն է սկիզբն նորոյն, դարձեալ եւ կատարումն հնոյն ի յինքն միաւորեալ։ Նոյնպէս եւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս է սկիբն եւ արարիչ ամենայն արարածոց. «զի նովաւ եղեւ ամենայն որ ինչ յերկինս եւ որ ինչ յերկինս եւ որ ինչ յերկրի ասէ առաքեալն»։ Եւ մարդս վերջին անգամ արարածոցս եւ պատկեր նախատիպ բանի։

Արդ բանն Աստուած որ է առաջին ծնունդ ի հօրէ՝ եղեւ վերջին. այսինքն Աստուածն մարդացեալ զպատկերն ընդ ինքեան միաւորեալ։ Վեցերորդ՝ որպէս ասաց Մովսէս «եղեւ երեկոյ եւ եղեւ վաղորդայն օր մի»։ Նոյնպէս տիւ եւ լոյս է բանն Աստուած. եւ գիշեր մարմինն. որպէս ասէ Յօհաննէս. «լոյսն ի խաւարի անդ լուսաւորէր». եւ խաւարն սատանայ ոչ եղեւ նմա հասու։ Տիւն եւ գիշերն լինի օր մի. եւ բանն Աստուած եւ մարմինն ծածկոյթ՝ է մի Տէր մի Քրիստոս մի Աստուած . մի բնութիւն. մի դէմ մի ներգործութիւն եւ այլն. Աստուած մարդացեալ. եւ մարդկութիւն ընդ բանին Աստուծոյ միացեալ. որ լոյս է ճառագայթ հաւատացելոց՝ եւ խաւար անհաւատիցն. որպէս ասաց ծերունի Սիմէօն։

«Սա կայ ի կանգնումն եւ ի գլորումն ի մէջ Իսրայէլի. եւ ի նշան հակառակութեան». այս է. որ ոմանք հաւատով տեսեալ ի նա կանգնին եւ հաստատին. եւ ոմանք քննութեամբ մտաց առանց հաւատոյ՝ գլորին եւ գայթակղին։

Եօթներորդ՝ զի տարին շրջի երկոտասան ամսօք եւ չորս եղանակօք . եւ Է աւուրբք շաբաթուց. այսպէս եւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս շրջի ընդ ոլորտս տիեզերաց երկոտասան առաքելովք եւ չորս աւետարանչօք. եւ Է արբեան զօրութեամբ հոգւոյն. որ հեղաւ յամենայն արարածս ի մէջ հաւատացելոց իւրոց. որպէս փչեաց յառաքեալսն եւ ասաց. «առէք հոգի սուրբ» նոյն բաշխէ ամենայն հաւատացելոց իւրոց։

Ութներորդ՝ կոչի տէր մեր տարի եւ տարեկան կատարելով յինքն զչորս եղանակս տարւոյն։ Զի յղութիւն էր որպէս ձմեռն ի լռութեան կալով։ Եւ ծնունդն որպէս գարուն կուսական արգանդէ բղխեալ եւ ծաղկեալ։ Եւ յետ մկրտութեան քարոզութիւն՝ որպէս ամարան. եւ չարչարանքն որպէս աշնան։ Զի անհաւատ հրէայքն դատարկացան եւ թափուր մնացին ի շնորհաց նորին. իսկ հաւատացալքն ըշտեմարանեցին զբարութիւնս նորին յարութեամբն եւ պարգեւօք հոգւոյն սրբոյ։

Իններորդ՝ տարին եւ օրն բոլորապէս շրջի եւ յանկի ի սկիզբն իւր. նոյնպէս եւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ել ի Հօրէ եւ եկն յաշխարհս. եւ կատարեաց մարմնով զանօրէնութիւն եւ ել առ Հայր առեցեալ մարմնովն. վասն այն ասէ մարգարէն «օրհնեսցի պսակ տարւոյ քաղցրութեան քո Տէր։ Տասներորդ ըստ անուան կոչման որ ասի տարի. զի տարաւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս զբնութիւնս մեր առ Հայր եւ ընդ աջմէ նորա նստոյց՝ եւ զամենայն կեանս մեր եւ ուղիղ հաւատս՝ եւ բարի գործս մեր՝ տանի եւ ընծայէ Հօր իւրոյ երկնաւորի. եւ բարեխօս եւ միջնորդ է հաշտութեան մեր։ Այլեւ զամենայն հոգիս սրբոց եւ սիրողաց իւրոց տանի առ ինքն ի յօթեւանս իւրոյ։ Այլեւ ի միւս անգամ գալստեան իւրոյ՝ վերստին առ հասարակ զսուրբս իւր մեծարելով տանի յարքայութիւն արդարոցն ի կարգս հրեշտակաց սրբոց ասելով, եկայք օրհնեալք Հօր իմոյ ժառանգեցէք զկեանս պատրաստեալս ձեզ ի սկզբանէ աշխարհի։ Որում եւ զմեզ արժանաւորս արասցէ մասնաւորիլ տարեկանի եւ տօնի իւրոյ վասն անճառ մարդասիրութեան իւրոյ, եւ բազմագութ ողորմութեան Քրիստոս Աստուած Տէր մեր՝ որ է օրհնեալ ընդ Հօր իւրում, եւ ամենասուրբ հոգոյն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից Ամէն։

Քարոզ. Բ. Եռամեծի Յօհաննու Որոտնեցւոյ տիեզերալոյս րաբունապետի ի բան աւետարանչին որ ասէ։ «Եւ յամսեանն վեցերորդի առաքեցաւ Գաբրիէլ հրեշտակապետն ի քաղաք մի գալիլացւոց, որում անունն էր Նազարէթ»։

Նախատեսցուք զվեցերորդ ամիսն, թէ վասն ի՞նչ պատճառի յիշէ։ Եւ յորմէ հետէ վեց ասի, Գիտելի է. զի յաղագս ուղղութեան հիման հաւատոյ յիշէ զվեցերորդն։ Զի ծանեաւ զգայթակղութիւն որ լինելոց էր յապայ ժամանակս ի հերձուածողաց, վասն տօնի տէրունական ծննդեան եւ յայտնութեան։

Սակս ճշմարտութեան քանօն եդ զայս բան. զի մի գայթակղեսցուք աշակերտք ճշմարտութեան։ Իսկ թէ յորմէ հետէ այսինքն, ի թշրին ի տասն եւ ի սեպտեմբերի Է տօն քաւութեան որթոյն տօնէին Ե օր. եւ յետ Ե աւուրն ըսկսանէին տօն տաղաւարահարացն Է օր, մինչեւ ի ԻԲ օրն թշրին ամսոյն. եւ ի հոկտեմբերի Թ։ Ասէ աւետարանիչն Ղուկաս՝ «իբրեւ լցան աւուրք պաշտաման՝ գնաց Զաքարիա ի տուն իւր, եւ ապա յղացաւ Եղիսաբէթ»։ Յայնմ հետէ ի թշրին ի. ԻԲ էս, եւ ի հոկտեմբերի յիննէս թըւեա վեց ամիս, եւ ապա աւետիք կուսին ի ձեռն Գաբրիէլի։ Եւ ոչ որպէս մոլորեալքն ասեն ի մօտ քաւութեան տօնի, յօր երեւման հրեշտակի Զաքարիայի։ Զի նա էր քահանայապետ տարւոյն. եւ ամենայն Իսրայէլ անդ էր ժողովեալ առ ի տօնել։ Նախ զի՝ ոչ կարէր խափանել զտօնն եւ գնալ ի լեառնակողմն եւ զօրէնս Իսրայէլի քակել։

Եւ երկրորդ՝ ամենայն Իսրայէլ ի սրբութիւն՝ եւ քահանայապետն ի գիջութիւն անկողնոյ. որ անհնար էր այնմ լինիլ։ Եւ երրորդ՝ զի յայտնապէս լուծիչ եւ հակառակ ունին ինքեանց կարծելոց զգրեալսն ի Ղուկասու որ ասէր «իբրեւ լցան աւուրք պաշտման»։ Բեր տեսցուք եւ զայն եւս, թէ է՞ր առաքեցաւ առ կոյսն Գաբրիէլ հրեշտակապետն, եւ ոչ մարդիկ։ Վասն չորս պատճառի։ Նախ վասն ազգականութեան կուսին՝ զկոյսն բնութեամբ առաքեաց առ կոյսն։ Երկրորդ՝ զի նորոգութիւն՝ որ լինելոց էր ի ձեռն ծննդեան կուսին՝ ոչ միայն նորոգութիւն մարդկան էր, այլեւ հրեշտակաց։ Վասն որոյ պարտ էր կոյս հրեշտակին սպասաւորել կուսին։ Երրորդ՝ զի կամէր անկասկած եւ ամենեւին անկարծ ի չարեաց զատուցանել կոյսն ի ձեռն հրեշտակական բնութեան, աւետարանել զաւետիս կուսին յղութեան. եւ ոչ ի ձեռն մարդոյ։ Չորրորդ՝ գեղն պատասխան է հիւանդութեան։ Զի որպէս սատանայ ասաց օձիւն առ կոյսն Եվա։ Այսպէս Տէր մեր հրեշտակիւն առ կոյսն Մարիամ. էութիւն առ էութիւն. ծառայ առ ծառայ. բան առ բան։ Եւ ետ ողջոյն Մարիամու։ Իսկ աստանօր ողջոյնս՝ ունի հանդերձն պատգամաբերաւն եւ առաքողիւն եւ կուսիւն, տասն գերազանցութիւն պատւոյ կուսին։ Նախ զի առաքօղն Աստուած էր. որ խօսէր զկոյսն ի հարսնութիւն կուսութեամբ կուսաբեր լինիլ պտղովն։ Երկրորդ՝ զի հրեշտակ էր պատգամաբերն առ կոյսն անապական բնութեամբ։ Երրորդ՝ զի պատգամ ընկալն կոյս էր, եւ գերազանց քան զամենայն կոյս։ Եւ թէ՝ որպէս գերազանց կամիմ զառաջիկայսդ ցուցանել։ Չորրորդ՝ զի ասելն ո՛ղջ լինիլ, ցուցանէ զանմեղութիւն կուսին։ Հինգերորդ՝ ցուցանէ զշնորհօք։ Վեցերորդ՝ ցուցանէ գերազանց յղութիւնն ասելն՝ Տէր ընդ քեզ։ Եօթներորդ՝ զի ասէ լի. այսինքն, լրումն շնորհացն ի քեզ։ Ութներորդ՝ զի ասէ Տէր ընդ քեզ. զբառս զայս ընդունելութեան դնէ. ընդ քեզ՝ այսինքն Տէր ընդ քեզ յետ ծննդեանն յաւիտեանս յաւիտենից. որպէս եւ էրն ընդ աշակերտսն ըստ խոստմանն իւրում մինչ ի կատարած աշխարհի։ Եւ ինքն ի սոյն միտս ասէ. «երանիցեն ինձ ամենայն ազգք»։ Իններորդ՝ զի ոչ մարգարէիւ յայտնեաց կուսին որ էր աղօտ գիտութիւն համեմատեալ ընդ հրեշտակապետին, որ նշանակէր հաւատարմութիւն անգուման եւ անկարծիս պարգեւացն, վկայեալ եւ աւետարանեալ լուսաւոր գիտութեամբ հրեշտակապետին։ Տասներորդ՝ զի այնքան գերազանցեալ զպատիւ կուսին, զի այն որ մարգարէքն Իսրայէլի գուշակէին վասն սորա զլինելոցն, իսկ սմա ընդ խօսիցն կատարումն։ Բեր դարձեալ տեսցուք զողջոյնս. զի ողջոյն աշխարհի տրամատի ԻԵ։ Տեսցուք թէ զո՞ր ունի ողջոյնս այս. կամ ընդ որո՞յ համեմատի։ Նախ ասի ողջոյն աշխարհի ըղձական առողջութեան. ըստ այնմ «ողջ լեր արքայ»։ Երկրորդ՝ ոմանք ըղձականք շնորհաց. ըստ առաքելոյն «շնորհք ընդ ձեզ»։ Երրորդ՝ ոմանք ըղձականք խնդութեամբ. ըստ այնմ որ ասի ի տուբիթն. «խնդութիւն քեզ միշտ եղիցի»։ Չորրորդ՝ օրհնութեան. ըստ այնմ որ ի Հռութն ասէ. «օրհնեսցէ զքեզ Տէր»։ Հիգերորդ՝ ոմանք տւչական խաղաղութեան. ըստ այնմ, «խաղաղութիւն ընդ ձեզ ես եմ մի երկնչիք»։ Իսկ ողջոյնս այս՝ ունի համազուգել ընդ ամեայնսն. քանզի պարունակէ ողջոյն ընդ ասելն ողջոյն։ Իսկ զշնորհն յասելն, լի շնորհօք։ Այլեւ զխնդութիւն. եւ զհինգերորդն զխաղաղութիւն, յասելն տէր ընդ քեզ։ Իսկ զօրհնութիւն յասելն, օրհնեալ ես դու ի կանայս եւ այլն։ Այլեւ ողջոյնս այս ունի նշանակութիւն գերազանցութեան կուսին. բնութեան, շնորհաց եւ փառաց։ Բնութեան՝ յասելն, լի շնորհօք։ Փառաց՝ յասելն, օրհնեալ ես դու ի կանայս։ Բեր տեսցուք աստանօր զպատգամաւորութիւն հրեշտակապետին։

Զի վեց իրս յայտնէ մեզ աստանօր։ Նախ թէ որպէս պատուով ետ ողջոյն կուսի ասելով՝ ողջոյն լի շնորհօք։ Երկրորդ թէ որպէս գերազանցապէս գովեաց զնա ասելով. օրհնեալ ես դու ի կանայս։ Երրորդ՝ թէ որպէս քաղցրութեամբ զօրացոյց զնա ասելով. մի երկնչիր Մարիամ։ Չորրորդ թէ որպէս զգուշութեամբ կատարեաց պատգամն ասելով. ահա յղասցիս եւ ծնցիս։ Հինգերորդ՝ թէ որպէս գեղեցկապէս մեկնեար զեղանակ յղութեան ասելով. հոգին սուրբ եկեսցէ ի յեր։ Վեցերորդ՝ եդ զարմատն հաւատոյ կաթուղիկէ եկեղեցւոյ ասելով. որ ծնանելոցն է ի քէն սուրբ է , եւ որդի Աստուծոյ կոչեսցի։

Տեսցուք եւ զպատասխանիս կուսին աստանօր։ Զի ի գիրս սուրբս ցուցանի երկու երկխօսութիւն։ Մի ի մէջ Եվայի եւ բանսարկութիւն. եւ ի մէջ հրեշտակին եւ կուսի։ Իսկ զի Եվա ոչ ունէր զլիակատար ընտրութիւն վասն որոյ մուծաւ մահ։ Իսկ զի կոյսն սուրբ՝ ունէր զընտրութիւն կատարեալ։ Երիս արար իրս. յորմէ մուծաւ կեանք։ Նախ զի խորհեցաւ ընդ միտս իւր, թէ որպիսի է ողջոյնս այս։ Երկրորդ՝ զի հարցանէր, թէ զիա՞րդ լինիցի այդ ինձ. քանզի զայր ոչ գիտեմ։ Երրորդ՝ զի յորժամ ուսաւ, ոչ եղեւ անհնազանդ եւ յամր ի լսել որպէս Զաքարիաս. եւ ո՛չ վաղվաղակի որպէս Եվա. այլ յետ վարդապետութեան հրեշտակին ասաց։ Ահաւասիկ կամ աղախին Տեառն եղիցի։ Չորս երեւի առաքինութիւն ի բանս պատասխանւոյ կուսին։ Առաջին որ ասէ ահաւասիկ՝ ցուցանէ զկատարեալ հնազանդութին։ Իսկ ասելն կամ աղախին Տեառն՝ ցուցանէ զկատարեալ հնազանդութիւն։ Իսկ ասելն եղիցի ինձ՝ ցուցանէ զբորբորքեալ սէրն։ Իսկ ասելն ըստ բանի քում, ցուցանէ զկատարեալ հաաւատն։ Իսկ որ ասացաւ գերազանց գոլ քան զամենայն կոյս։ Բե՛ր ցուցցուք թէ որպէս գերազանցէ քան զամենայն կոյս ստեղծուած բանական կոյսն։

Եւ գիտելի է՝ զի սրբութիւն ի Դ տրամատի։ Նախ սրբութիւն հասարակ՝ որպէս շնորհ մկրտոթեան եւ խոստովանութեան. զի որք անցանեն ընդ նա, սրբին։ Իսկ երկրորդն շնորհ եզական. որպէս սրբեալքն յարգանդէ, Երեմիաս եւ Յովհաննէս Մկրտիչ որպէս ասէ գիրն՝ «թէ յարգանդէ սրբեցի զքեզ»։ Երրորդ շնորհ կուսութեան՝ որ է եւս յատկական եղական որպէս սրբոյ կուսին։ Չորրորդ հրեշտակական սրբութիւն՝ որ է հաստատագոյն եւ անդրդուելի սրբութիւն։

Իսկ այժմ պարտէ ցուցանել թէ՝ զի՞նչ ներգործէ հասարակ սրբութիւն մկրտութեան. այսինքն, մերժէ զմեղս եւ տայ զշնորհս. սակայն մնայ արմատ մեղացն եւ դիւրասահութիւն ի մեղս։ Երկրորդ սրբութիւն արգանդին. որպէս Երեմիային եւ Յովհանուն՝ սրբէ զմեղս. այսինքն հերքէ զդիւրասահութիւն մեղանչելոյն մահու չափ։ Երրորդ կուսութիւն յատկական որպէս սրբոյ կուսին՝ բառնայ զարմատ մեղաց եւ զդիւրահիւսութիւն մեղանչելոյն մահու չափ եւ ներելւոյն։ Իսկ սրբութիւն լիակատար շնորհաց որ վերին գաւառն որ է հրեշտակային՝ ունի երիս ներգործութիւնս. Նախ՝ անբաժանելի միաւորութիւն բանականին առ Աստուած. Երկրորդ՝ բոլորովին նուաճումն ստորին մասանց բանականին։ Երրորդ՝ համակ հանապազորդ ներգործական դարձումն բոլոր մարդոյն առ Աստուած. որով մարդն՝ Աստուածային քաղցրութեամբ զմայլի որպէս հրեշտակք. ի բոլոր սրտէ, յամենայն անձնէ, եւ յամենայն զօրութենէ, միշտ ներգործաբար դիմէ առ Աստուած. եւ յիւրաքանչիւրն ճառագայթի ի նմա Աստուած։ Արդ՝ ունէր սուրբ կոյսն հասարակ շնորհացն մկրտութեան. զի խորհուրդ մկրտութեան է, առնուլ զջուր։ Իսկ ի սուրբ կոյսն՝ հոգին սուրբ եւ զօրութիւն բարձրելոյն եւ ողջոյն հօրն ի ձեռն հրեշտակին, որ ըստ մկրտութեան հերքէր զմեղս։ Նաեւ ունէր զշնորհս սրբութեան արգանդին. զի յորովայնէ սրբեցաւ. որոյ ի դէմս ասի յերգն։ «Տէր արար զքեզ՝ հաստատեաց զքեզ՝ պատրաստեաց զքեզ՝ յարգանդէ գեղեցիկդ ի կանայս»։

Եւ ունէր շնորհօք արգելք ի մեղաց մահու չափ եւ ներելապէս. որպէս Յովհաննուն եւ Երեմիային։ Այլեւ ի վերայ այնր ունէր զերրորդն՝ որ կուսութեան իւրոյ էր յատկական, զջնջումն յարմատոյ մեղաց. եւ հաստատէ զսոյն բան աւետարանին որ ասէ «հոգին սուրբ եկեսցէ ի քեզ»։ Զի գալ հոգւոյն՝ էր պատճառ կրկին ներգործութեան, սրբութեան յարմատոյ մեղաց. եւ պտղաբերութեան կուսածնութեան զաւակին ծնանիլ եւ կոյս մնալ։ Իսկ զչորրորդն՝ որ է միաւորութիւն բանականի առ Աստուած. եւ բոլորապէս դարձումն մարդոյն առ Աստուած. եւ զմայլիլ ի նմանէ. եւ համակ հանապազ բոլոր յանձնէ, ի բոլոր մտաց, եւ յամենայն զօրութենէ միշտ ներգործապէս դիմելն առ Աստուած որպէս հրեշտակք։ Ընկալաւ եւ Կոյսն Մարիամ Աստուածածինն ի յղանալն զորդին Աստուծոյ, եւ յինն ամիս ի տաղաւար արգանդի ընկալեալ զբանն Աստուած, եւ զմայլեալ ի բոլոր սրտէ եւ յամենայն անձնէ եւ ի զօրութիւն միշտ ներգործապէս դիմել առ Աստուած հաստատեցաւ։ Նա եւս գերազանցեալ քան զհրեշտակս այսու. եւ զի նոքա ի գոյացական վարս ոչ աճիլ կարեն եւ ոչ նուազիլ։ Իսկ երանուհի կոյսն՝ կարէր յառաջանալ յարդիւնսն եւ ոչ նուազիլ։ Երկրորդ զի հրեշտակք ի հարկէ բնութեան ունին զկուսութիւն . իսկ զայն պահեաց Աստուածածինն մաքրութեամբ զկուսութիւն ողջախոհութեան։

Երրորդ՝ զի որպէս գերազանցէ քան զամենայն պատիւ մայր Աստուծոյ լինիլն. այսպէս գերազանցէ քան զամենայն շնորհս հեղեալ յստեղծուածս, այս գերազանց շնորհս, որ պատրաստեաց զկոյսն առ մայրութիւն Աստուծոյ։ Ապա ուրեմն յայտնի եղեւ, թէ ոչ ինչ ստեղծուած բանական կարաց հասանիլ այսմ սրբութեան եւ շնորհաց, յորս էհաս Կոյսն Մարիամ։ Որով եւ զմեզ լիցի լինիլ արժանի բարեխօսութեաբ Աստուածածնին ծնողին Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, մասին ժառանգութեան սրբոց եւ սիրողաց իւրոց, այժմ եւ միշտ յաւիտեանս եւ յաւիտենից , Ամէն։

Գլուխ Գ. Գրիգորի եռամեծի Քարոզ Աւետեաց Աստուածածին Կուսին. ի բան մարգարէին Դաւթի։ «Իջցէ որպէս զանձրեւ ի վերայ գեղման. որպէս ցօղ զի ցօղէ յերկիր»։

Աստուածայինքն ամենայն խոր են եւ անհաս ծածուկ եւ թաքուն յերեւելի տեսութեանց եւ եղական մտաց։ Ո՛ խորք մեծութեան եւ իմաստութեան Աստուծոյ. զի առանց քննելոյ են դատաստանք նորա. եւ առանց զննելոյ են ճանապարհք նորա։ Զի յառաջ ճանապարհ, ի ստեղծումն աշխարհի. կամ ճանապարհ մարդեղութեան, ի փրկութիւն աշխարհի. կամ դատաստան իրաւանցն, ի նորոգումն աշխարհի։ Այլ զոր յայտնէ հոգին սուրբ, որ քննէ զամենայն եւ խորս Աստուծոյ, փոքրիշատէ տեղեկացեալ հաւատով, յայտնեմք հաւատացեալ սիրելեացդ. ըստ որում ծածուկն Տեառն Աստուծոյ. եւ յայտին մեզ եւ որդւոց մերոց։ Յորոց մի է բանս աղօթական եւ կանխատես հոգւով խօսեցեալ. զի նախ՝ աղօթէ եւ հայցէ ի դիմաց մարդկայինս ազգի։ «Աստուած զիրաւունս քո արքայի տուր» եւ այլն. եւ ապա ասէ։ «Իջցէ որպէս զանձրեւ եւ որպէս զցօղ»։ Ի բրթէ ընկալաւ զաղօթս սրբոց. եւ էջ որդին Աստուծոյ իբրեւ զանձրեւ յերկնից ի ցամաքեալ եւ պասքեալ բանական երկիր մարդկայինս ազգի։ Իսկ որ ասէ. «Իջցէ որպէս զանձրեւ ի վերայ գեղման»։

Նախ իմանալի է զօրինակն. եւ ապա ճշմարիտ յատկութիւն անձրեւին։ Եւ օրինակ՝ նախ առ Գեդէօն երեւեցաւ հրեշտակն եւ ասէ՝ «Տէր ընդ քեզ». քանզի յաղթեսցես դու Մադիամու։ Եւ ետ նշան իջանել անձրեւ ի վերայ գեղման, զի մնասցէ կալն ցամաք եւ եղեւ այնպէս։ Եւ ապա ցօղ յերկիր, եւ մնասցէ գզաթն ցամաք, եւ եղեւ այնպէս. եւ գնացեալ յաղթեաց զՄադիամ. եւ կոտորեաց իսպառ։ Արդ նոյն հրեշտակն՝ որ ետ զաւետիսն Գեդէօնի վասն յաղթութեան Մադիամու. եւ նոյն հրեշտակն աւետեաց Կուսին Մարիամու վասն յաղթութեան մահու եւ դժոխոց։

«Աստուածածին Կուսին»

Եւ զգաթն՝ էր Մարիամ։ Զառաջինն ընկալաւ զանձրեւն երկնային՝ եւ կրեաց յարգանդի իւրում. եւ ապա ի նմանէ ցօղն կենաց յամենայն երկիր։ Դարձեալ անձրեւ ի վերայ գեղման, եւ ցամաք մնալ երկրի, նշանակէ զազգն հրէից. որ ունէր զանձրեւ գիտութեան եւ շնորհացն Աստուծոյ. եւ ամենայն հեթանոսք ցամաքեալ ի նմանէ։ Իսկ երկրորդն ցօղեալ ի վերայ երկրի եւ ցամաք մնացեալ գեղմանն, նշանակէ զազգս հեթանոսաց. որ ցօղով գիտութեան Աստուծոյ շնորհացն լցաւ երկիր. իսկ ազգն հրէից ցամաքեալ յօրինացն եւ մարգարէիցն եւ ի շնորհաց Աստուծոյ։ Զայս նշանակէ բան մարգարէին որ ասէ։ «Իջցէ որպէս զանձրեւ ի վերայ գեղման»։ Եւ դարձեալ՝ յառաջագոյն խօսեցաւ Մովսէս մեծն յականջս ամենայն ժողովրդեանն եւ ասէ։ «Ընդունելի լիցի որպէս զանձրեւ բարբառ իմ. եւ իջցեն որպէս ցօղ պատգամք իմ։ Որպէս զանձրեւ ի վերայ սիզոյ. որպէս տարափ ի վերայ խոտոյ. զի զանուն Տեառն կարդասցուք եւ տուք օրհնութիւն Տեառն Աստուծոյ մերոյ»։ Ցամաք եւ ծարաւ երկիր ժողովուրդն է՝ որ կարօտ էին յորդ անձրեւի, զոր տարափ կոչէ. եւ հանդարտ անձրեւի եւ ցօղոյ իջման։

Եւ սէզ արմատն է որ կորդէ երկրի խոտ բոյս եւ դալարի։ Նոքա առին զառաջին օրէնքն որպէս զանձրեւ ի վերայ սիզոյ. եւ երկրորդ օրէնքն որպէս տարափ ի վերայ դալարոյ եւ ետուն զմեծութիւն եւ զօրհնութիւն Աստուծոյ մերոյ։ Արդ բանն Աստուած յառաջագոյն խօսեցաւ զպատգամս զայս լեզուաւն Մովսէսի առ ժողովուրդն. եւ ի լրումն սահմանեալ ժամանակին ի վերջին դարուս, նոյն բանն Աստուած խօսեցաւ հրեղէն լեզուաւն Գաբրիէլի առ Սրբուհի Կոյսն Մարիամ զաւետիս յղութեան։ Այն պատգամ. եւ այս պատգամ։ Զի պատգամն՝ ոչ զիւրն ասէ ինչ, այլ զառաքչին։ Վասն այն եկեալ առ նա ասէ։ «Ուրախ լեր բերկրեալ Տէր ընդ քեզ»։ Այլ ողջոյնս այս գովելի է վասն չորս պատճառի։ Նախ վասն առաքողին. զի Աստուած առաքեաց զողջոյնն։ Երկրորդ վասն պատգամաւորին. զի հրեշտակապետն Գաբրիէլ էր ողջունաբերն։ Երրորդ վասն նորա որ ընկալաւ զողջոյնն. զի սրբուհի Աստուածածին Կոյսն՝ էր պարծանք ամենայն Կուսից։ Չորրորդ վասն կերպի ողջունին որ ասէ. «Ուրախ լեր բերկրեալ»։ Որ նշանակէ զուրախութիւն անմեղութեան, զի ողջ էր բնութեամբ։ Եւ ասելն բերկրեալդ. ցուցանէ զշնորհս բերկրալի կենցաղավարութեան։ Եւ Տէր ընդ քեզ, զգերազանց յղութիւն. որ զՏէրն երկնի եւ երկրի յղացաւ, եւ ծնաւ զԱստուած մարդացեալ։ Զայսոսիկ նշանակէ ողջոյն հրեշտակին։ Դարձեալ ուրախութիւն՝ է զոր մատուցանէ. ընդնմին եւ զողջոյնաւանդն։ Այլ «հոգին սուրբ եկեսցէ ի քեզ՝ եւ զօրութիւն բարձրելոյն հովանասցի քեզ»։ Զերրորդութեան անձնաւորութիւն յայտնապէս քարոզէ։ Տայ զբանն ողջոյնաւանդ. որպէս ասէ. «Տէր ընդ քեզ. եւ հոգին սուրբ եկեսցէ ի քեզ. եւ Զօրութիւն բարձրելոյն հօր հովանասցի քեզ»։ Այսպէս զի սուրբ հոգին էջ ի հոգի Աստուածածին Կուսին. եւ բանն մարմնացաւ ի նմանէ. եւ զօրհնութիւն հօրն շուրջանակի հովանի եղեւ նմա։ Դարձեալ Հոգին Սուրբ մաքրեաց ի սկզբանէն զնա, եւ Որդին Միածին էառ յարենէ յամենամաքուրն Կուսէ. եւ Հայրն հովանի անարատ պահելով յեկամուտ եւ ի ներելի կրից. զի յարգանդէ ընտրեալ էր ի մահացու արկածից։ Դարձեալ հայր մարմնացոյց. բանն մարմնացաւ. եւ հոգին սուրբ գործակից եղեւ. որպէս յայլ ուր ասաց թէ , հայր է օծօղն. եւ բանն օծեալ մարմնովն. եւ հոգին սուրբ իւղ օծումն։ Զոր եւ նշանակեաց Մովսէս ի պատգամս իւր. Անձրեւ է բանն պտղաբերեալ. ցօղն հոգի սուրբ զուարթաբար. եւ յորդ անձրեւն տարափ Հօր զօրութեամբն դալարացեալ։ Եւ յորժամ հարցեալ հրեշտակին թէ, «ո՞րպիսի ինչ է ողջոյնն»։ Ուսաւ ի նմանէ զանճառելի խորհուրդն թէ, յղութիւն քո ի Հոգւոյն Սրբոյ է. եւ ծնեալն որդի Աստուծոյ։ Ապա հաւանեցաւ եւ ասէ. «կամ աղախին Տեառն եղիցի ինձ ըստ բանի քում»։ Եւ ապա գնաց առ Եղիսաբէթ. եւ ստուգեաց ի նմանէ։ Եւ ասէ. «օրհնեալս դու ի կանայս. եւ օրհնեալ է պտուղ որովայնի քո»։ Եւ ապա ինքն համաձայնեալ նմա ասէ։ «Մեծացուսցէ անձն իմ զՏէր։ Այսինքն, օրհնեսցէ. զի օրհնութեամբն մեծացուցանեմք եւ այլն։ Եւ ասա գիտելի է՝ զի Է բան յիշէ Աւետարանն զոր խօսեցաւ Աստուածածին Կոյսն։ Առաջին՝ որ խօսեցաւ հրեշտակին. զի ա՞րդ լինիցի ինձ այդ, զի զայր ոչ գիտեմ։ Երկրորդ՝ Ահաւասիկ կամ աղախին Տեառն. եղիցի ինձ ըստ բանի քում։ Երրորդ՝ յորժամ գնաց ի լեառնակողմն եւ ետ ողջոյն Եղիսաբէթի։ Չորրորդ՝ որ ասէ. մեծացուսցէ։ Հիներորդ՝ Ո՛րդեակ զի՛նչ գործեցեր մեզ զայդ։ Վեցերորդ՝ որ ասէ. Գինի ոչ ունին։ Եօթներորդ՝ որ զինչ ասասցէ ձեզ արարէք։ Առաջինն ցուցանէ զմեծ խոհեմութիւն . զի է հարց եւ ընտրեց զբանն. եւ ապա հաւանեցաւ։ Երկրորդն ցուցանէ զառաւել խոնարհութիւն։ Երրորդ գնալն առ Եղիսաբէթ՝ ցուցանէ զքաղցր մարդասիրութիւն։ Չորրորդ զջերմեռանդ աղօթքն եւ զգոհութիւն։ Իսկ Հինգերորդն որ ասէ. որդեակ իմ զի՞նչ գործեցեր. ահաւասիկ մեք տառապէաք եւ խնդրէաք՝ ցուցանէ զմեծագոյն սէրն։

Վեցերորդն ցուցանէ զընդարձակագոյն գութն՝ զոր ունի առ օտարսն։

Եօթներորդն խրատ է ուսման. որ զինչ ասասցէ ձեզ՝ արասջիք. զի պարտ է զամենայն հրամանսն Քրիստոսի պահել եւ կատարել։ Եւ տես՝ զի ամեննայն բանք սրբուհւոյն՝ կարճ եւ համառօտ է։ Այլ աղօթքն եւ գոհութիւնքն յերկար։ Զոր եւ պարտ է մեզ զնոյն առնել. Մանաւանդ դասք կանանց, կարճ եւ համառօտ խօսիլ. եւ զբանս աղօթից յերկար։

Եւ աստ կատարեցաւ բան մարգարէին. «որպէս զանձրեւ ի վերայ սիզոյ. որպէս տարափ ի վերայ խոտոյ. զի զանուն Տեառն կարդասցուք. եւ տուք օրհնութիւն Աստոծոյ մեծին»։ Այս ըստ նշանակութեան եւ օրինակինն որ ասէ։ «Իջցէ որպէս զանձրեւ»։

Իսկ երկրորդն ճշմարիտ յատկութեան։ Այպէս գիտելի է կրկին իմանի գալուստն Քրիստոսի։ Առաջին ծածուկ եւ խոնարհութեամբ յուսուցանել եւ ի բժշկել. որ օրինակեցաւ յատկութեան։ Այսպէս գիտելի է՝ զի կրկին իմանի գալուսն Քրիստոսի։ Առաջինն ծածուկ եւ խոնարհութեամբ յուսուցանել եւ ի բժշկել. որ օրինակեցաւ ի ցօղն Գեդէօնի, եւ ի ցօղ մանանային յանապատին, եւ ի մորենին վառեալ ի Քորեբ լերինն։

Իսկ երկրորդ գալուստն՝ յայտնի եւ բարձրութեամբ. հուր եւ փայլատակումն. ամպ եւ շարժումն. եւ ձայն փողոյն. զի դատեսցէ զաշխարհ եւ հատուսցէ ըստ գործոց. եւ այս օրինակեցաւ ի լեառն Սինա։ Ուր էջ Աստուած հրով եւ ամպով եւ միգով. որոտ եւ ձայն փողոյ. եւ որք լուան՝ հրաժարեցան. զի մի կրկնեսցի առ նոսա բանն։ Արդ՝ ի յերկրորդ գալուստն՝ հրով երեւի եւ պատեժեսցէ։ Եւ զառաջինն ցօղով, զի խնամարկեսցէ. վասն որոյ մարգարէն ասէ. «իջցէ որպէս զանձրեւ ի վերայ»։ Եւ վասն տասն պատճառի։ Նախ որպէս անձրեւն էջ ի վերայ գեղման. նշանակէ զհեզութիւն եւ խոնարհութիւն բանին. որ էջ յերկնից եւ բնակեցաւ յորովայն սրբոյ կուսին Մարիամու։

Երկրորդ՝ որպէս անձրեւն ի վերայ գեղման. եւ առանց ոտնաձայնի էջ բանն Աստուած յերկիր։ Երրորդ՝ որպէս ցօղն անտես եւ անձայն իջանէ. Նոյնպէս թաքուն եւ անիմանալի է ի մտաց խորհուրդ մարդեղութեան Աստուծոյ «զի ոչ ոք յիշխանաց աշխարհիս ծանեաւ»։ Չորրորդ՝ ցօղն ամպով եւ օդով իջանէ. եւ բանն Աստուած հոգւով սրբով, եւ մարգարէից միջնորդութեամբն։ Հինգերորդ՝ անձրեւք ի ծովէ ելեալ, ցօղեն առ մեզ. եւ բանն Աստուած յիմանալի ծովէ ի հօրէ Աստուծոյ իջանէ։ Վեցերորդ՝ անձրեւն շիջուցանէ զհուր. եւ բանն Աստուած շիջոյց զհուր մեղաց։ Որպէս ի Բաբիլօն զերից մանկանցն։ Եօթներորդ՝ անձրեւն բարեխառն է զտապ եւ զերաշտացեալ երկիր։ Եւ բանն Աստուած՝ զծարաւ կարօտութեան մարդկան ելից. եւ զտապ փորձանաց զովացոյց։ Ութներորդ՝ անձրեւն դալարէ եւ բուսուցանէ եւ պտղաբերէ. եւ բանն Աստուած դալարացոյց հաւատով եւ պտղաբերեաց գործով։ Իններորդ՝ անձրեւ հաւասար ցօղեալ ի լերինս եւ ի դաշտս, ի վէմս եւ ի հողս, եւ իւրաքանչիւրն՝ ըստ արժանեացն կրեն։ Նոյնպէս աւետարանն եւ շնորհ մադասիրութեան Քրիստոսի՝ հաւասար ծագեաց. այլ չափու հաւատոց՝ առաւել եւ նուազ արժանաւորին։

Տասներորդ՝ Նախ անձրեւ իջանէ բուսուցանէ եւ շարժէ ի պտուղ. եւ յետոյ ցօղն զուարթարար եւ դալարապահ. այսինքն։ Զի նախ բանն Աստուած մարդացեալ քարոզեաց զհաւատս եւ զգործս. եւ յետոյ ցողքն ի նմանէ հայրապետք եւ վարդապետք ըստ չափու քարոզեն մանկանց եկեղեցւոյ . զի զհաւատոյ դալարութիւն եւ զզուարթութիւն հոգեւոր միշտ պահեսցեն եւ պտղաբերեսցեն գործովք բարեաց։ Այս՝ եւ այլ սոյնպիսի յատկութիւն է իմանալի անձրեւին որ ասէ։ «Իջցէ որպէս զանձրեւ ի վերայ գեղման»։ Իսկ գեղմն իմանալի եւ գզաթ կոչի Մարիամ. Նախ զի՝ տեղի է իջման անձրեւին։ Երկրորդ՝ զի ծածկաբար ընտրեցաւ։ Երրորդ՝ եւ սուրբ յաղտոյ։ Չորրորդ՝ եւ ի սուրբ յաղտոյ։ Չորրորդ՝ եւ ի սուրբ կենդանւոյ։ Հինգերորդ՝ երկիր եւ զգեստ սրբութեան մեզ. որ ի նմանէ մարմնացաւ։ Նաեւ երկիր կոչի։ Նախ զի՝ տեղի է իջման ցօղոյն։ Երկրորդ՝ երկիր պարարտ եւ ծարաւի։ Երրորդ՝ վասն գերազանց խոնարհութեան։ Չորրորդ՝ երկիր եւ խաղալից։ Հինգերորդ՝ երկիր մնացական. զի ազգ գայ եւ ազգ գնայ. եւ երկիրս յաւիտեան մնայ։ Իսկ կոչի սէզ եւ խոտ իմանալի։ Սէզ. Նախ զի՝ դալարացաւ ցօղովն վերոյ եւ ներքոյ։ Երկրորդ՝ զի արմատն է յԵսսեայ։ Երրորդ՝ զի արմատն է տընկոյն։ Չորրորդ՝ զի է ի կորդ երկրի։

Հինգերորդ՝ եւ անտեսութեամբ է ծածկեալ։ Իսկ Խոտ Նախ զի՝ բոյս բարի ի զաւակս Դաւթի։ Երկրորդ՝ կանանչագեղ գունով։ Երրորդ՝ դիւրանցուկ եւ տկար մարմնով որպէս մորենին վառեալ։ Չորրորդ՝ պայծառ ծաղկեալ անթառամելի։ Հինգերորդ՝ պտղաբերեալ զՔրիստոս. որ եղեւ մեզ անմահութեան կերակուր. «եւ պտուղ որովայնի նորա նստցի յաթոռ հօր նորա»։ Եւ աթոռ նորա յաւիտեան կայ հաստատեալ յերկինս, որպէս արեգակն բազմապայծառ ի բարձունս մշտնջենաւոր. «որոյ թագաւորութեան ոչ գոյ վախճան ասէ». եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Իսկ առ մեզ դարձուցեալ զբանս ցօղոյ եւ անձրեւոյ։ «Իջցէ ասէ որպէս զանձրեւ՝ եւ որպէս զցրօղ»։ Անձրեւ կենաց են աստուածայի բանք. որ յօրէնս եւ յաւետաարանս խօսի ընդ մեզ։ Զոր օրինակ ասէ. «Անձրեւ եւ ցօղ իջեալ յերկնից, ոչ դարձցի ի նոյն, մինչեւ լնու եւ բուսուցանէ»։ Նոյնպէս բանք հրամանացն աստուածային իջանէ առ մեզ. եւ կատարէ ըստ կամաց իւրոց։ Եւ երեք ազգ է անձրեւն եւ ցօղն եւ տարափն։ Անձրեւն՝ է յայտնի քարոզութիւն եւ բանք սրբոց գրոց. եւ ցօղ ծածուկ ազդումն շնորհաց ի հոգիս մեր. եւ տարափխրատիչք մարմնականք. ուր ուրեք հիւանդութիւնք մահ տարաժամք սովք սրածութիւնք, եւ այլք սոյնպիսիք. զի թէպէտ պատուհաս թուին մեզ, սակայն գութ եւ խնամք արարչին է որ խրատիւ դարձուցանէ զմեզ յուղղութիւն. եւ զանհանդուրժելի եւ զյաւիտենից պատուհասն՝ ի ժամանակեայ եւ ի չափաւորս փոխէ։ Եւ այս անձրեւ երկնային եւ իմանալի ի ձեռն ամպոյ իջանէ առ մեզ. այսինքն, հրեշտակաց մարգարէից առաքելոց քարոզչաց, եւ այլոց քարոզչաց, եւ այլոցն։ Զի սոքա լինին ամպ. եւ առնուն յիմանալի եւ յանազրական ծովէն Աստուծոյ. եւ անձրեւեն առ մեզ ըստ չափու տարողութեանս մերում։ Իսկ մեք որպէս երկիր ծարաւեալ եւ սէզ եւ խոտ՝ ախորժելով լուիցուք զպատգամս հրամանացն Աստուծոյ։ Զի «անձն իմ որպէս զերկիր ծարաւի է առ քեզ»։

Զի յայնժամ զսերմն հրամանացն Աստուծոյ բուսուցեալ ի մեզ՝ տան զպտուղն որպէս պարարտ երկիր երեսնաւոր, վաթսունաւոր, հարիւրաւոր. որ է պտուղ առաքինութեան ըստ մարմնոյ եւ հոգւոյ եւ մտաց մերոց։ Նաեւ հաւատն երեսնաւոր. եւ յոյսն վաթսունաւոր. եւ սէրն կատարեալ հարիրաւոր։ Այլեւ կուսութիւն հարիւրաւոր. եւ վաթսունաւորն՝ հալալ ամուսնութիւն. եւ դարձեալքն ի մեղաց՝ երեսնաւոր։ Այլեւ մարտիրոսքն եւ ճգնաւորքն հարիւրաւոր. եւ ուսուցիչքն վաթսունաւոր . եւ ուսեալքն երեսնաւոր։ Այլեւ քահանայպետք հարիւրաւոր. եւ քահանայք վաթսունաւոր. եւ պաշտօնեայք երեսնաւոր։ Այլեւ բարեպաշտ թագաւորք եւ իշխեցեալք՝ ունին եւ զայս կարգ. թէ օրինօք կենցաղավարին ըստ հրամանացն Աստուծոյ։ Այլեւ որք ի տղայութեան հասակէն ի վեր գան յաստուածպաշտութիւն , իբրեւ զխոտ դալարի պտղաբերեն զհարիւրաւորն. եւ որք ի միջի հասակէն ի վեր, զվաթսունաւոր. եւ ի ծերութեան գան յուղղութիւն, որպէս զսէզ դալարին եւ տան պտուղ երեսնաւոր։ Զի թէ սակաւ ժամ լինի մնացեալ ի կեացն, որքան աւազակին ի յելս շնջոյ, եւ նա յառաջ քան զամենայն արդարս եմուտ ի դրախտն Աստուծոյ ընդ Տեառն։ Այլեւ զղջացեալքն զերեսնաւորն. եւ խոստովանեալքն զվաթսունաւորն. եւ Ապաշխարեալքն հատուցմամբ զհարիւրաւորն։ Այլեւ որ նախքան զօրէնսն, զերեսնաւորն. եւ որք ընդ օրինօք , զվաթսուաւորն. եւ որք ընդ շնորհօքն, հարիւրաւորն տացեն պտուղ։ Այլեւ ի ժամանակս այս՝ առցեն սուրբք զերեսնաւորն զխնդութիւն ի միտս. եւ յետ մահու՝ զվաթսուաւորն զհանգիստն ի հոգիս. եւ ի յարութեան՝ զհաիւրաւորն յարքայութեան յերկնից։ Այլեւ են ոմանք որք ասեն զերկիրս մաքրեալ երեսնաւոր. եւ զդրախտն վաթսունաւոր. եւ զվերինն Երուսաղէմ հարիւրաւոր։ Այլ զայս՝ ոչ իմանան հասարակ կարծիք. զի արքայութիւն մի է. այլ փառք եւ պսակն են զանազանեալ առաւել եւ նուազ։

Եւ զայս եւս պարտ է ուշ ի մտի դնել. զի լիցուք անձրեւք եւ ցօղք դալարաբերք, ձրի առեալք եւ ձրի տուեալք. որպէս ուսուցիչք՝ առաջնորդք հոգեւորք եւ պետք. կամ լիցուք միայն դալարացեալք. եւ պտղաբերեալք. այսինքն հաւատովք եւ գործովք. որպէս հետեւեալք եւ ուսեալքն զաստուածային հրամանս օրինացն, եւ յանձինս կատարեալք։

Եւ մի լիցուք խոտ եւ խռիւ չորացեալք եւ լուցկիք յաւիտենական հրոյն. որպէս ասէ Պօղոս. «հիմն Քրիստոս է. եւ շինուածն փայտ խոտ եղէգն. կամ ոսկի արծաթ եւ ակունս պատուականս»։ Զի ոսկեղէն էր մեր բնութիւնս. այսինքն, անմահ անապական եւ անմեղ ի պատկերն Աստուծոյ արարեալ. իսկ մեղօք դարձուցաք զմեզ ի խոտ որ անասնոցն է ուտելի. որպէս ասէ մարգարէն «Մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ հաւասարեցաւ անասնոց անբանից եւ նմանեցաւ նոցա։ Եւ այս էր խոտն։ Նախ զի եղաք դիւրանցուկ եւ ապականելի. եւ դարձեալ եղաք խոտ գարշահոտ մեղօք եւ զազիր գործով. վասն այնորիկ բանն Աստուած էջ ի յերկիր եւ մարդ եղեւ. եւ զանմեղութիւն եւ զանմահութիւն իւր խառնեաց ի մեղաւոր եւ ի մեռելոտի բնութիւնս մեր. զի յառաջին ոսկեղէն բնութիւն, այսինքն յանմեղն եւ յանապականն զմեզ հանիցէ։ Այլեւ ցօղէ ի վերայ մեզ հանապազ զքարոզութիւն եւ զբանս սուրբ գրոց. զի որպէս զառաջին զանապակութիւն մեզ շնորհեսցէ։ Զի այժմ գործով սրբիցուք. եւ յետոյ ի յարութեան անմահ եւ անապական լիցուք։ Այլեւ այս գիտելի է. զի մարդեղութեամբ բանին՝ այլ ազգ փոխեցաք ի յառաջին անմահութիւն, եւ այլ ազգ գործովք մերովք։ Զի որպէս առաջին մարդն Ադամ անմահ եւ անապական եղեւ բնութեամբ, եւ ապա երեւեցաւ անմեղութիւն բնութեան։ Նոյնպէս Տէր մեր երկրորդն Ադամ զառաջին կարգն պահելով. նախ միաւորելով ի յարգանդին, եղեւ բնութեամբ անմահ եւ անապական մարմնով։

Եւ ապա զանմեղութիւն երեւեցոյց սուրբ գործով. «Որ երեւեցաւ մարմնով՝ արդարացաւ հոգւով գրէ առաքեալն». եւ ոչ արար մեղս. եւ ո՛չ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա ասէ մարգարէն։

«Իսկ մեք ո՛չ այսպէս. այլ զառաջին կարգն պահելով ի յառաջին դառնամք»։ Զի Ադամ նախ մեղօք ապականեցաւ. եւ ապա յետ բազում ամաց մարմնով մահացաւ։ Նոյնպէս նախ գործովք սրբութեան արդարանամք. եւ ապա յետոյ ի յարութեան լինիմք անապական, եւ անմահանամք մարմնով։

Զայս նշանակէ որ ասէ. «Անձրեւ ի վերայ սիզոյ եւ ցօղ ի վերայ խոտոյ»։ Վասն որոյ զձեզ սիրովն Քրիստոսի աղաչեմ. մի յուսահատութեամբ անկեալ ի մեղս խոտ խռիւ լիցուք յաւիտենից գեհենին։ Զի այնչափ առաւել է շնորհք մարդասիրութեան Աստուծոյ, զի թէ սէզ լիցուք ի ծերութեան՝ եւ ի վերջին շունչն յոր ժամ զղջանամք ի մեղաց, կարեմք արդարանալ ողորմութեամբն Աստուծոյ որպէս աւազակն որ արդարացաւ յամենայն մեղաց. եւ նախ քան զամենայն սուրբս՝ եմուտ ի դրախտն Աստուծոյ։ Իսկ խոտ կանանչ եւ մանուկ դիօք՝ կարեմք զհարիւրաւորն տալ պտուղ Աստուծոյ ի հաճոյս նորա. բայց միայն այս, զի մի նայեսցուք ի մանկութիւնս մեր եւ հեռի ի մահուանէ տեսցուք զմեզ։ Լսեսցուք մագարէին որ ասէ. «Ամենայն մարմին խոտ է եւ ամենայն փառք մարդոյ որպէս զծաղիկ խոտոյ. ցամաքեցաւ խոտն եւ թօթափեցաւ ծաղիկ նորա. զի հոգի Տեառն շնչեաց ի նա»։ Եւ Դաւիթ ասէ. «Մարդոյ որպէս խոտոյ են աւուրք իւր. որպէս ծաղիկ շնչէ ի նա հողմ ոչ է»։ Եւ վասն դիւրանցութեան՝ յայլ ուրեք ասէ։ «Աւուրք իմ որպէս հովանի անցին. եւ ես որպէս ցամաքեցայ»։ Զի շուտով շրջին կեանք մեր ի տղայութեան ի մանկութիւն եւ ի ծերութիւն եւ ի մահ. եւ յայնժամ մարմինս մեր որպէս խոտ ցամաքեալ ի հող լուծանի եւ լինի խոտ ժահահոտ եւ զազիր ապականեալ։ Նոյնպէս եւ հոգին լինի մեղօք ապականեալ եւ ժահահոտ եւ զազիր եւ ապականեալ խոտ եւ լուցիկ հրոյն յաւիտենից։ Յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս որդին Աստուծոյ առ հասարակ զամենայնսն զհաւատացեալս ի Քրիստոս ի դառն տանջանացն եւ ի հրոյն յաւիտենից։ Եւ բեւեռեսցէ զմեզ ի սէրն եւ յերկիւղն իւր սուրբ. եւ ողորմութեան եւ անճառ պարգեւացն արժանի արասցէ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից Ամէն։

Գլուխ Դ. Նորին քարոզ վասն ծննդեանն. ի բան մագարէին Դաւթի. «Առաքեաց զբան իւր եւ բժշկեաց զնոսա եւ փրկեաց զնոսա զապականութենէ իւրեանց»։

Մեծ են գործքն Աստուծոյ եւ հրաշալիք։ Զոր ոչ ոք խորհիլ կարէ եւ ոչ լեզուաւ ճառել. եւ ոչ միայն վերջնոց տկարացելոցս. այլեւ գերագունիցն առաջնոց կանխատեսացն սրբոց եւ յայտնողացն զծածուկս աստոուածային խորհրդոց։ Յորոց մինն նուաստացեալ ասէր։ «Մեծ են գործք քո Տէր. եւ յոյժ խոր են խորհուրդք քո»։ Եւ միւսն զարհուրեալ ասէ։ «Ո՛վ խորք մեծութեան եւ իմաստութեան քոյ»։ Որ եւ ընտրեալն յորովայնէ եւ մեծն ի ծնունդս կանանց՝ ո՛չ բաւէր թարգմանել բան ինչ ի մարդեղութենէ բանին։ Ապա ուրեմն յաղագս որոյ բանն է երկրպագել, Տէր տայ զբան աւետարանչացն բանին որ ասէ։ «Առաքեաց զբան իւր եւ բժշկութեանց զնոսա»։ Արդ տեսցուք նախ զառաջին գլուխն որ ասէ. «Առաքեաց զբան իւր»։ Զի բան կոչի որդին միածին ծնեալն ի հօրէ նախ քան զյաւիտեանս. վասն բազում պատճառի։ Նախ զի՝ բանն ի մտաց ծնանի անախտաբար եւ անմարմնապէս։ Նոյնպէս բանն Աստուած ի Հօրէ ծնունդ է անմարմին եւ անախտ նման եւ պատկեր ծնողին իւրոյ. եւ զորպիսութիւն ոչ ոք գիտէ. զի եղական եւ ժամանակեայ միտք՝ զանեղութիւն եւ զանժամանակն ոչ կարէ քննել։ Զի որպէս օդս միջնորդ է տեսութեան աչաց. նոյնպէս եւ ժամանակն տեսութեան մտացս. եւ ուր ժամանակ ոչ հասանէ, եւ ոչ միտք բաւել կարէ։

Այլ որպէս լուսովս տեսանեմք զգալիսս նոյնպէս լուսով հաւատոյն հաւատամք զՈրդին Միածին ծնունդ ի Հօրէ եւ զհոգին բղխումն։ Այլ թէ ո՞րպէս՝ անգիտելի մնայ ի մէնջ եւ անճառելի, եւ լռութեամբ պատուի եւ հաւատով հասանի եւ երկրպագի։ Երկրորդ՝ որպէս բանն ծնանի ի մտաց՝ այլ չէ յետոյ քան զմիտքն. զի բանաւոր միտք, ոչ երբէք լինի առանց բանի։ Նոյնպէս բանն Աստուած ծնունդ է ի Հօրէ. այլ ոչ յետոյ քան զՀայր։ Զոր օրինակ լոյսն ծնանի ի հրոյ՝ այլ ոչ է ժամանակ ի մէջ հրոյն եւ լուսոյն իւր։ Նոյնպէս ոչ է ժամանակ ի մէջ ծնողին եւ ի ծնիցելոյ բանին. այլ որքան է հայր՝ է ընդ նմա որդին։ Վասն այն ասէ աւետարանիչն. «ի սկզբանէ էր բանն»։ Երրորդ՝ բանն ծնանի ի մտաց եւ անբաժանելի է ի նմանէ. գայ ի լսելիս մեր եւ ի մտաց եւ ոչ բաժանի։ Նոյնպէս բանն Աստուած ծնունդ է ի Հօրէ. եւ ոչ բաժանի ի նմանէ. ի մէջ արգանդի կուսին, եւ ի ծոցոյ Հօր ոչ հեռանայ։ Էր ի գիրկս Կուսին, եւ ընդ Հօր յաթոռ փառաց. ի մսուր եդեալ եւ ընդ աջմէ Հօր նստեալ. որպէս ասէ. «բանն էր առ Աստուած»։ Չորրորդ՝ բանն զնոյն բնութիւն ունի մտաց. զի միեւնոյն է բնութիւն բանին եւ մտացն. այլ յատկութեամբ որոշեալ. նոյնպէս մի է բնութիւն Հօր եւ Որդւոյ. թէպէտ դէմքն յատկացեալ այլ աստուածութիւն փառք՝ կամք՝ զօրութիւն եւ ներգործութիւն մի է ընդ Հօր. վասն այն ասէ. «Աստուած էր բանն»։ Հինգերորդ՝ բանս մեր ո՛չ է յոչնչէ, եւ ո՛չ ինքն յինքենէ, եւ ո՛չ արտաքուստ ի ներս մտել, այլ ի մտացն յառաջ եկեալ։ Նոյնպէս բանն Աստուած՝ ո՛չ է յոչնչէ եւ ո՛չ ինքն յինքենէ. այլ էն որդի ի յէէն Հօրէ. եւ ո՛չ արտաքուստ ի ներքս մտեալ եւ ընդ երրորդութեան կարգեալ. այլ ընդ Հօր էր նախ քան զյաւիտեանս որդի. վասն որոյ ասէ. «նա՛ էր ի սկզբանէ առ Աստուած ամենայն ինչ նովաւ եղեւ»։

Վեցերորդ՝ բանս մեր կրկին է. ներ տրամագրեալ որ է ծածուկ ի սիրտն. եւ յառաջ բերեալ որ ի լեզուս։ Նոյնպէս բանն Աստուած էր ծածկեալ ի սիրտ հօր անմարմին. եւ յառաջ եկեալ ի Սրբոյ Կուսէն. եւ մարմնով երեւեալ. եւ որպէս միեւնոյն է ներտրամագրեալ բանն եւ յառաջ բերեալն։ Նոյնպէս միեւնոյն բանն որ ի Հօրէ անմարմին է, եւ նոյն եղեալ ի Կուսէն մարմին եւ ոչ այլ եւ այլ. այլ այս միայն. զի էր անմարմին յառաջն՝ եւ եղեւ մարմին յետոյ։

Եօթներորդ՝ բանս մեր ո՛չ է մասն առ լսելիս, եւ մասն առ միտս. այլ բոլորն ի միտս մեր. եւ բոլորն առ լսելիս։ Նոյնպէս բանն Աստուած ոչ մասամբ առ հայր, եւ ոչ մասամբ ի մարմին. այլ բոլոր եւ կատարեալ անձամբ եւ բնութեամբ միաւորեալ ի մարմնի. որպէս ասէ առաքեալն. «ի նմա բնակի ամենայն լրումն Աստուածութեան մարմնապէս, որ է էապէս»։

Ութերորդ՝ բանն Աստուծոյ է արարչակից Հօր. «զի բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան։ Զի նա ասաց եւ եղեն հրամայեաց եւ հաստատեցան»։ Զի որպէս մեր է խօսք մեր. նոյնպէս խօսք եւ բան եւ հրամանք Աստուծոյ, է Որդին Միածին. «որով կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ»։ Այժմ զարարչակից բանն ասէ՝ «Առաքեալ եւ փրկեալ զմեզ»։ Իններորդ՝ բանն՝ իմաստութիւն է մտաց. նոյնպէս իմաստութիւն հօրէ որդին միածին. ըստ առաքելոյն. «Քրիստոս Աստուծոյ զօրութիւն եւ Աստուծյ իմաաստութիւն»։ Եւ որպէս բանն գիտէ զմիտքն, եւ միտքն զբանն գիտէ։ Նոյնպէս գիտէ որդի զհայր, եւ հայր գիտէ զորդի. որպէս ասէր. «որպէս գիտէ զիս հայր իմ, գիտեմ եւ ես զհայր»։ Ապա ուրեմն զտգիտութիւնս մեր իմաստնացոյց եւ բանաւորեաց գալստեամբն իւրով եւ յԱստուած գիտութիւն եբեր։ Տասներորդ բանին երեք են տեղիք՝ միտքն որ ծնանի. եւ միտք լսողացն որ ընկալաւ. եւ նիւթ ինչ քարտէզ, կամ այլ ինչ գրեալ։ Նոյնպէս բանն Աստուած՝ է առ Աստուած Հայր. եւ է ի մարմնի միացեալ. եւ է ի սիրտ հաւատացելոց բնակեալ։ Որպէս յառաջ քան զյաւիտեանս էր ընդ Հօր. եւ ծնաւ ի Կուսէն, եւ էր ի գիրկս կուսին մօր։ Նոյնպէս եւ այժմ որ կատարեմք զնոյն օր ծննդեանս, է ի միջի մերում եւ ոչ հեռի ի մէնջ. որպէս ինքն ասաց։ «Ուր Բ կամ երեք ժողովին յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցա»։ Այս է որ ասէ։ «Առաքեաց զբան իւր»։ Իսկ առաքեալն ոչ այլ ինչ է , բայց միայն իջանելն յարգանդ սուրբ եւ անարատ Կուսին Աստուածածնին Մարիամու, առեալ մարմին եւ հոգի եւ միտք ճշմարտապէս եւ ծնել ի նմանէ։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ՝ հարցումն. թէ մարդ եղեւ եւ փրկեաց զմեզ։ Կարօ՞ղ էր առանց մարմին լինելոյ փրկել զմեզ։ Ասեն վարդապետութիւնք թէ, յամենայնի կարօ՛ղ է Աստուած. եւ ոչ ինչ տկարանայ ի նմանէ։ Այլ վասն բազում պատճառի մարդ եղեւ եւ փրկեաց զմեզ։ Նախ զի դեղն պատասխանի տայ հիւանդութեան։ Որպէս չորոյն կակուղ, եւ հովոյն ջերմն, եւ ապա առողջանայ։ Նոյնպէս եւ մարդկայինս բնութիւնս նախ հիւանդացաւ հպարտութեամբ աստուածանալոյն, եւ օձն միջնորդ խաբէութեան. վասն այսորիկ ընդդէմ հպարտութեան՝ Աստուած ի յերկնից խոնարհեցաւ եւ մարդ եղեւ. եւ միջնորդհրեշտակն Գաբրիէլ։ Որ ետ նախ զաւետիսն Սրբոյ Կուսին Մարիամայ. եւ նա ո՛չ եղեւ փոյթ որպէս զԵւա որ խաբեցաւ, եւ ոչ յամր որպէս Զաքարիա որ պատժէ ցաւ։ Այլ յորժամ խորհեցաւ ի միտս եւ ընտրեաց, եւ լուաւ ի հրեշտակէն զճշմարտութիւն բանին, ապա հնազանդեցաւ եւ ասէ։ Կամ աղախին Տեառն։ Արդ հնազանդութիւն Կուսին՝ բժշկեաց զանհնազանդութիւն Եւայի. եւ խոնարհութիւն բանին՝ զհպարտութիւն Ադամայ բժշկեաց։ Եւ այսպէս արդարութեամբ Աստուածն մարդ եղեւ. եւ աստուածացաւ մարդն. որպէս ցանկացաւ նախաստեղծն եւ ոչ էհաս։ Երկրորդ՝ աստուածասէր է մարդս բնութեամբ. վասն այն զոր ինչ տեսանէր պատուական, Աստուած կարծէր եւ պաշտէր. որպէս զարեգակն եւ զլուսինն եւ զայլն. եւ այնպէս մոլորեցաւ զհետ կռոց. քարանց եւ փայտից եւ արծաթոյ երկրպագէր. վասն երեւեցաւ ճշմարիտն Աստուած մարմնով. զի տեսցեն զնա եւ պաշտեսցեն։ Երրորդ՝ զանազան մեղօք հիւանդացաւ մարդկայինս բնութիւն. ոչ ոք կարէր արդարանալ եւ փրկիլ ի մեղաց. վասն որոյ կարօղացաւ անմեղ բնութեան՝ զի ազատեսցի ի մեղաց։ Այլ արդ՝ սուրբք ի մարդկանէ որպէս նահապէտք, կամ մարգարէք, Աբրահամ, Մովսէս, Եսայի , եւ այլն ոչ կարէին փրկել զաշխարհս. զի եւ նոքա ունէին զդատապարտութիւն նախահօրն Ադամայ։ Այլեւ ի ձեռն հրեշտակաց ո՛չ փրկեց. զի մի պաշտեսցեն եւ մոլորեսցին։ Այլ Աստուած որ անմեղ էր բնութեամբ՝ մարդացաւ եւ փրկեաց. զի պաշտեսցուք զՓրկիչն մեր. եւ աստուածապաշտ լիցուք. ըստ այնմ, «ո՛չ միջնորդօք եւ պատգամօք, այլ ինքնին Տէր եկեսցէ եւ փրկեսցէ զմեզ»։ Չորրորդ՝ գործք Աստուծոյ ճշմարտութիւն եւ իրաւունք են ասէ մագարէն։ Այլ արդ՝ առանց մարմնոյ կարօղ էր ազատել զմարդ, այլ այն լինէր բռնութիւն. այլ մարմնացաւ Աստուած՝ եւ այնու մարմնովն որ յաղթեցաւ ի սատանայէ՝ յաղթեաց զսատանայ. զի երեւեսցի արդար ի գործս իւր. վասն այն մարտեաւ ընդ փորձողին եւ յաղթեաց մարմնով. եւ զօրացոյց զհետեւօղս իւր յաղթեալ նմա. որպէս ասէ. «ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս եւ ձեզ ինչ ոչ մեղանչիցեն»։ Հինգերրդ՝ Աստուած մարդասէր կոչի, կամեցաւ զառաւել սէրն ցուցանել մեզ. որպէս թէ բարեկամ՝ ոք տեսեալ զբարեկամս ի գերութեան, երթեալ առ նա հարցանէ. այլ թէ գին տայ եւ փրկէ, առաւել սիրէ. եւս առաւել սիրէ յոժամ զիւր արիւնն տայ եւ թափէ։ Այսպէս Աստուած տեսեալ զպատկեր իւր զմարդ գերեալ ի սատանայէ եւ տանջեալ ի դժոխս, եկն մեզ ի խնդիր մարդ լինելով. եւ եհարց սփոփելով զհիւանդս բժշկելով՝ զբորոտս սրբելով զմեղս թողլով՝ զմեռեալս յարուցանելով՝ եւ այլն. եւ ո՛չ միայն այս, այլեւ գին ետ եւ գնեաց զմեզ արդարութեամբ. որ ոչ արար զմեղս եւ արդարացաւ հոգւով. եւ ուսոյց մեզ զնոյն. եւ ի վերայ այսր՝ զարիւնն իւր ետ գնեաց զմեզ. որպէս ասէ զառաքեալն. «ո՛չ ապականանու արծաթեղինօք, այլ անապական արեամբ Միածնին փրկեցաք»։ Ապա ուրեմն առաւել է սէրն Աստուծոյ որպէս ասէ. «զի ոչ ոք ունի այսպիսի սէր կատարեալ, որ զանձն դնէ ի վերայ, որպէս ես եդի»։ Ամենեքեան տեսէք եղբարք այսուամենայնիւ պարտական եմք սիրել զնա զի փրկութիւն նորա հաղորդ լինիցիմք։ Արդ՝ նա յերկնից խոնարհեցաւ վասն մեր. եւ մեք ոչ խոնարհիմք վասն եղբօրն։ Նա զինքն ետ քեզ եւ գնեաց. եւ դու տեսանես զեղբայրն կարօտեալ, եւ անտես առնես։ Նա զարիւնն իւր եհեղ վասն քո. եւ դու արտասուս ո՛չ հեղուս. թո՛ղ թէ զարիւնդ. ապա ուրեմն ո՞րպէս լինիմք հաղորդ մարդասիրութեան նորա։ Վեցերորդ՝ զի կատարեսցէ զխոստումն նախահարցն որպէս ասացաւ Աբրահամու, թէ զաւակ քո եղիցի ի գերութեան մինչեւ ի չորս ծնունդս»։ Արդ՝ խորհրդաբար թէ, որպէս ի չորս ազգին ազատեցան յԵգիպտոսէ ի ձեռն Մովսէսի. այս խորհրդաբար ի Քրիստոսէ տեսանի. որ նա եղեւ մեզ չորրորդ ծնունդ մարդկան ազգի։ Այսպէս զի առաջին՝ ծնաւ Ադամ առանց մօր եւ առանց հօր ի հողոյ։ Երկրորդ՝ ծնաւ եւ Աստուծոյ ի յԱդամայ առանց մօր։ Երրորդ՝ ծնաւ Սէթ ի յԱդամայ եւ յԵւայէ. եւ ամենայն մարդ ծնանի ի հօրէ եւ ի մօրէ։ Իսկ չորրորդ՝ Փրկիչն մեր Քրիստոս ի մօրէ առանց հօր. եւ այսպէս ճշմարտապէս ազատեցաք ծննդեամբն Քրիստոսի։ Զի այն որ Մովսէս ազատեաց՝ օրինակ էր. զի թէպէտ ի գերութենէն ազատեցան, դարձեալ գերեցան եւ մարմնով ազատեցան. եւ հոգւով ծառայք էին մեղաց եւ դժոխոց. այլ ճշմարտութիւն եղեւ Քրիստոսիւ որ ազատեաց ի մեղաց եւ ի դժոխոց. եւ Ինքն յարեաւ ի մեռելոց եւ ետ մեզ զյարութիւն եւ զկեանս անմահ։ Վասն այս պատճառիս՝ եւ առաւել քան զայս զոր ի կարճեմք զբանս, Բանն Աստուած մարդ եղեւ եւ ծնաւ ի Կուսէն։ Այս երկրորդ գլուխն։

Երրորդ հարցումն։ Վասն է՞ր Բանն Աստուած մարդ եղեւ. եւ ոչ Հայր, կամ Հոգի։

Եւ այսմ դնեն պատճառք վարդապետք եւ ասեն։ Նախ զի մի շփոթեսցին Անձինք Երրորդութեան. զի թէ Հայր էր մարմնացեալ ի Կուսէն, լինէր ինքն Հայր եւ Որդի. եւ թէ հոգին, նոյնպէս լինէր որդի եւ հոգի։ Երկրորդ՝ զի հայր անսկիզբն էր. զի թէ հայր էր մարմնացեալ ի յաշխահս, ոչ ոք լինէր անսկիզբն։ Այլ որդին սկսեալ ի հօրէ նախքան զյաւիտեանս. սկսաւ ի մօրէ ի ժամանակի մարմնով։

Երրորդ՝ զի թէ հոգին էր մարմնացեալ՝ լինէին երկու որդիք։ Բանն հօր. եւ միւսն որդին մօր. յայնժամ ո՛չ լինէր միածին։ Վասն որոյ Միածին Որդին Հօր՝ նոյն եղեւ Որդի Կուսին։ Չորրորդ՝ զի քարոզել եւ պատմել՝ բանին է յայտնապէս վասն որոյ Բանն մարմին եղեւ եւ քարոզեաց յայտնապէս զհօրէ եւ զյաւիտենից կենացն. որպէս ասէր. «զոր լուայ ի հօրէ՝ ծանուցի ձեզ»։ Հինգերորդ՝ զի Որդին՝ է էական պատկեր Հօր. որպէս ասէ առաքեալն. «Ճառագայթ փառաց՝ եւ պատկեր էոութեան աներեւութին Աստուծոյ». եւ մարդս նմանութեամբ պատկեր ըստ այնմ որ ասաց Աստուած. «արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում. եւ ըստ նմանութեան». եւ պատկերն էական լինէր եւ նմանութեան պատկեր. եւ նորոգէր զստեղծեալ պատկերն իւր, որ ապականեցաւ մեղօք։ Վեցերորդ՝ ՈրդինԱստուծոյ եղեւ Որդի մարդոյ. զի մարդիկ արասցէ Որդի Աստուծոյ. ըստ Պօղոսի։ «Առաքեաց Աստուած զՈրդի Իւր՝ որ եղեւ ի կնոջէ. զի մեք զորդէգրութիւն ընկալցուք»։ Այս է ասելն։ «Առաքեաց զբան իւր»։ Չորրորդ՝ գլուխ։ Եթէ ոք տարակուսի թէ, վասն է՞ր յայս միջին ժամանակս եկն բանն Աստուած ի յերկիր եւ ոչ յայլ յառաջ. որպէս յաւուրս Նոյի, Աբրահամու, Մովսէսի, եւ այլոցն. կամ թէ հուսկ յետոյ ի վերջին ժամանակս։ Այսպէս պատասխանեն։ Նախ Յօհան Ոսկեբերանն թէ, զոր օրինակ բժիշկ ոչ ամենեւիմբ կանուխ եւ յառաջ տայ զդեղն հիւանդին զի վնասիչ է, եւ ոչ ամենեւիմբ յետոյ, զի անօգուտ է. այլ ի դիպօղ ժամու՝ զի առողջւթիւն է։ Նոյնպէս բանն Աստուած՝ թէ կարի իսկ յառաջին դարն էր եկեալ եւ մարդ եղեալ, յաւուրս Նոյի, Աբրահամու, եւ այլոցն, լինէր կրկին վնաս։ Նախ զի ոչինչ խնդրէին եւ ո՛չ ցանկային։ Երկու՝ ո՛չ հաւատային եւ ո՛չ գիտէին. իսկ ամենեւիմբ հուսկ յետոյ, եւ այն լինէր կրկին պակասութիւն։ Նախ յուսահատեալ լինէին մարդիկ ի փրկութենէ։ Երկու՝ զի այսքան բազմութիւն հաւատացելոցս կորնչէին. զոր ոչ վայելէր ամենիմաստ գիտութեան Աստուծոյ որ զամենայն յամենայնի տնօրինէ։ Այլ ի դիպօղ ժամու յորում ցաւն զօրացաւ, եւ կարօտացաք բժշկութեան, եկն եւ երեւեցաւ մարդասէրն բժիշկ. եւ առողջացոյց զկարէվէր խոցեալսս։ Եւ բժիշկ անուանէր զինքն. «ո՛չ է պիտոյ բժիշկ ողջաց, այլ հիւանդաց. եւ ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս»։ Իսկ այլք վարդապետք ասեն , թէ ետ զբնական օրէնք՝ եւ յառաջ քան զնա. եւ զբնականն Աբրահամու. Եւ զգրաւորն Մովսէսի։ Եւ թէ յայնմ ժամանակի փրկէր զմեզ, կարծէաք թէ յօրինացն եղեւ փրկութիւն։ Այլ յորժամ տկարացան օրէնքն եւ ո՛չ կարացին փրկել, յետոյ երեւեցաւ բան Աստուած օրէնսդիրն եւ փրկեաց զմեզ՝ զի մի յօրինացն, այլ ի շնորհացն Քրիստոսի արդարասցուք եւ փրկեալք լիցուք. որպէս գրէ Պօղոս ի գաղատացւոցն։ «Ո՛չ արդարանայ մարդ ի գործոց օրինացն, այլ ի հաւատոցն Քրիստոսի»։ Իսկ մեր վարդապետք ասեն. որպէս մեծն Ներսէս ի վեց աւուր արար զմարդն ի պատկեր տիրական. յանցանելն զպատուիրանաւն, կործանեցաւ ի կորուստ ապականութեան։ Իսկ նորն Ադամ նոյն ի վեց դարուն յայցել եւ խնդրեաց զկորուսեալ պատկերն ի խորհրդաւոր թիւ կատարեալ դարին։

Եւ է առաջին դարն Ադամայ։ Երկրորդ Ենովքայ։ Երրորդ Նոյի։ Չորրորդ Աբրահամու։ Հինգերորդ Մովսէսի։ Վեցերորդ Դաւթի։ Իսկ վեցերորդն Յորում ծնաւ Քրիստոս։ Եւ դար կոչի հազար ամ. զի հինգ դար եւ կէսն ծնաւ Քրիստոս։ Եւ յայս միտս զնշան խաչին յորում դրոշմեմք ի դէմս՝ զի ծագ մատն բոլորելով ի թաթն, նշանակէ զհինգ դարն եւ կէս՝ մտեալ ի վեցն, յորում երեւեցաւ բանն Աստուած եւ փրկեաց զմեզ. վասն որոյ ասէ։ «Առաքեաց զբան իւր բժշկեաց զնոսա»։ Հինգերորդ հարցումն։ Եթէ որքանաբար բժշկեաց եւ փրկեաց զմեզ։ Վասն այսր գիտելի է. զի բազում եւ անբաւ են բժշկութիւնք եւ փրկութիւնք եւ փրկագործ եւ տնօրէնութիւնք զորս արար մարդկան ազգի։ Զի բազում եւ զանազան վիրացն եւ հիւանդութեանց՝ պիտոյ է զանազան բժշկութիւն. զի դեղն պատասխանի տացէ հիւանդութեանց որպէս ասացաք։ Այլ գլխօրէն վեցեակ թուով ժողովին փրկութիւնքն զորս արար Քրիստոս։ Նախ՝ փրկեաց ի մեղաց։ Երկրորդ՝ Յանիծիցն։ Երրորդ՝ փրկեաց ի բուռն ծառայութենէ սատանայի։ Չորրորդ՝ յապականութենէ մահու։ Հինգերորդ՝ փրկեաց զհոգիսն ի դժոխոցն։ Վեցերորդ՝ ի դիւամոլ կռապաշտութեանցն։ Եւ առաջինն փրկեաց ի մեղաց ըստ անուանն որ կոչեցաւ Յիսուս, որ է Փրկիչ. «զի եւ փրկեաց զժողովուրդս ի մեղաց իւրեանց»։ Եւ այսպէս արար զփրկութիւն։ Զի մեղքն Ադամայ սփռեցաւ ի բոլոր բնութիւնս մարդկան. զոր օրինակ՝ յորժամ արմատ ծառոց չորանան, եւ ճիւղքն չորանան։ Կամ որպէս յորժամ աղբեր ակն պղտորեալ լինի, եւ առունքն պղտորին։ Նոյնպէս եւ Ադամ սկիզբն էր մեզ եւ արմատ. զի ամենայն մարդիկ զօրութեամբ ի յԱդամայ էաք յորժամ ապականեցաւ մեղօք. եւ այն սկզբնական մեղօքն ամենայն մարդ ծնանի եւ մեղաց նորա կցորդի. որպէս ասէ Յոբ. «թէ մի օրեայ իցէ մարդ, ո՛չ է առանց մեղաց»։ Եւ մեղքս այս գայր մինչ ի Քրիստոս. եւ յորժամ եկն ի նա ո՛չ կարաց անցանել որպէս յոդահոսան գետ ընդդէմ վիմի անկեալ ո՛չ անցանէ։ Եւ զի կրկին է մեղքն. մին սկզբնական. եւ մինն ներգործական, մահացու, եւ ներելի։ Արդ՝ սկզբնական մեղք ո՛չ էր ի նա. զի ո՛չ էր ի սերմանէ, այլ ի սրբեալ յարենէ Կուսին եղեւ մարմին։ Եւ ներգործական մեղք ո՛չ էր . «զի ո՛չ արար մեղս. եւ ո՛չ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա ասէ մարգարէն»։ Եւ այսպէս զերկոսին զմեղս զայս եբարձ ի մարդկային բնութենէս։ Դարձեալ մկրտեցաւ անկարօտն սրբութեան վասն երկու պատճառի։ Մին՝ զի զօրութիւն տացէ ջրոյն եւ սրբեսցէ զնա. զի կարասցէ ջուրն սրբել զմեզ։ Երկու՝ զի օրինակ տացէ ամենայն հետեւողաց իւրոց մըկրտիլ եւ սրբիլ ի մեղաց. վասն որոյ կարգեաց զաւազան ի սրբութիւն մեզ ի սկզբնական մեղաց եւ յամենայն գործելոց։ Իսկ թէ յետ աւազանին մեղանչեմք ներելի կամ մահու չափ , կազմեաց զերկրորդ աւազան ապաշխարութեան. զի խոստովանութամբ եւ ապաշխարութեամբ սրբիցիմք ի մեղաց. այսպէս փրկեաց զմեզ ի մեղաց։ Երկրորդ՝ փրկեաց յանիծից։ Եւ կրկին էր Անէծքն։ Նախ՝ Ադամայ եւ Եւայի։ Որպէս անիծեալ լիցի երկիր ի գործս քո. եւ ցաւօք տրտմոութեամբ ծնցիս որդի։ Եւ երկրորդ՝ անէծք օրինացն։ Որպէս ասէ. «անիծել ամենայն մարդ որ ոչ կացցէ յօրէնս»։ Զի որք ոչ պահէին, ընդ անիծիւք մնային։ Եւ որք պահէին, չարչարէին եւ ո՛չ արդարանային։ Վասն որոյ եբարձ զայսպիսի անէծս։ Նախ զօրէնս կատարելով ազատեաց զմեզ յանիծիցն օրինաց. եւ եբարձ զնա եւ ետ մեզ հաւատով արդարանալ եւ շնորհօք։ Երկրորդ՝ զանէծսն Եւայի եբարձ ի ծնունդն. եւ ազատեաց զնա յերկանցն. վասն այն ասաց հրեշտակն։ «Ուրախ լեր բերկրեալդ. զի հանցէ զտրտմութիւն նախամօրն։ Իսկ զԱդամայն եբարձ, յորժամ ի խաչն բարձրացաւ, եւ զլեղին ճաշակեաց, եւ ի հող եւ ի գերեզման եմուտ. փոխանակ Ադամայ որ գնաց մերձ եւ ձգեաց զձեռն ի ծառն. եւ Քրիստոս ոտիւքն գնաց ի խաչն եւ տարածեաց զձեռս եւ զոտս ի նմա։ Եւ փոխանակ քաղցր պտղոյն մահացուի, զլեղին ճաշակեաց։

Եւ փոխանակ հպարտութեան Ադամայ, խոնարհեցոյց զգլուխն եւ եմուտ ի գերեզմանն. զի օրհնեսցէ զանէծս երկրի։ Եւ փշեղէն պսակն փոխանակ փշոյն։ Եւ զայլն նմանապէս։ Եւ այսպէս եբարձ զանէծս եւ օրհնեաց զմեզ հոդ եւ որ օրհնութեաբ։ Այս երկրորդ փրկութիւն յանիծիցն։ Իսկ երրորդ՝ փրկեաց զմեզ ի բռնութեան սատանայի, որ զօրացեալ էր ի վերայ մարդկան. եւ բռնութամբ եւ խաբէութեամբ չարչարէր զմարդիկ։ Վասն որոյ ողորմածն Աստուած՝ ետես զպատկերն իւր յայտնապէս ի գառն ծառայութեան. եւ առաքեաց զՄիածինն իւր եւ փրկեաց զմեզ. զի բեւեռեաց զնա ընդ խաչափայտին. եւ մերկեաց զիշխանութիւն Նորա. որ նշանակէր զնորա մերկանալն ի վերայ խաչին. եւ զբեւեռելն զձեռս, եւ զայն ասէ առաքեալն ի դիմաց Հօրն, եթէ փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի եւ էած յարքայութիւն որդւոյ իւրոյ»։ Վասն որոյ հանապազ աղօթեմք. «եկեսցէ արքայութիւն քո. որ փրկեցեր զմեզ յիշխանութենէ սատանայի։ Ուստի յայտէ, զի այլ ո՛չ կարէ տիրել բռնութեամբ սատանայ ի վերայ մարդոյ. եւ ոչ կարէ բռնւթեամբ զհոգին ի դժոխս տանջել, եթէ ո՛չ մարդիկ իւրեանց կամաւն զհետ նորա գնան։ Չորրորդ՝ փրկեաց ի մահուանէ. զորմէ ասէ Եսայի։ «Զօրացաւ մահ եւ եկուլ ասէ՝ եւ ոչ եկեր»։ Նախ զբոլորն նշանակէ։ Զի ո՛չ թէ Մասին, այլ ամենայն մարդոյ տիրեաց մահ։ Եւ երկրորդ՝ զբորբոք եւ զջերմն ցանկութիւն նշանակէ մահն, որ եկուլ զմարդիկ։ Իսկ երրորդն՝ նշանակէ կլանելն զանբողջ մտանելն եւ ելանելն. որպէս Յունան ի փոր կիտին։ Նոյնպէս եւ Քրիստոս եմուտ ի դժոխս եւ յարեաւ առանց ապականութեան. ըստ բազմակուլ վիշապին Դանիէլի, որ հերձաւ փորն. նոյնպէս եւ դժոխքն։ Զի մահն Քրիստոսի՝ մահ եղեւ մահուն. եւ փրկեաց զմեզ ի մահուանէ. եւ յարութեամբն յարոյց զմեզ եւ կենդանացոյց։

Եւ թէ ոք ասիցէ , ապա այժմ վասն է՞ր մեռանիմք։ Ասեն վարդապետք եթէ, կրկին է մահ, հոգեւոր եւ մարմնաւոր. նոյնպէս եւ կրկին է յարութիւն հոգեւոր եւ մարմնաւոր։ Արդ՝ հոգին պատուական է քան զմարմինն։ Այժմ առաջին գալստեամբն Քրիստոս փրկեաց ի հոգեւոր մահուն , եւ զյարութիւն հոգւոյ շնորհեաց թողութեամբ մեղաց, ազատելով ի դժոխոց։ Եւ ապա յերկրորդ գալստեանն՝ փրկէ ի մարմնաւոր մահուանէ. եւ տայ յարութիւն մարմնոյ եւ անմահ կեանք։ Եւ այսպէս փրկեաց զմեզ ի մահուանէ։ Հինգերորդ փրկեաց զհոգիս ի տանջանաց դժոխոց, որում սպասէին արգելեալքն ի մեղսասէր բանտին. զի եկեալ ազատեսցէ զնոսա։ Եւ եկեալ Փրկիչն բարձրացաւ ի խաչին. կապեաց զհզօրն. եւ զհոգիսն արձակեաց. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Ել ի բարձունս՝ գերեաց, էառ աւար զհոգիս մարդկան. ետ պարգեւս՝ բաշխեաց զազատիլն ի տանջանաց»։ Զի որպէս մարմնովն փրկութիւն գործեաց ի յերկրի. նոյնպէս մարդկային հոգւովն էջ ի դժոխս. եւ փրկեաց զնոսա առ հասարակ. զի աւարն՝ զհասարակն ցուցանէ։ Եւ այս է պատճառն. զի դժոխքն չարչարէր զհոգիս մարդկան վասն պարտուցն Ադամայ։ Եւ զայն պարտսն՝ վճարեաց Քրիստոս եւ ազատեաց զնոսա։ Եւ որպէս նախքան զՔրիստոս արդարք եւ մեղաւորք երթային ի դժոխս, նոյնպէս եւ Քրիստոոս առհասարակ զամենայնսն արձակեաց զարդարս եւ զմեղաւորս եւ ո՛չ եթող անդ հոգի։ Այլ ի կատարածի յորժամ մտցեն արդարքն ի կեանս յաւիտենից, դառնան մեղաւորքն ի տանջան յաւիտենից։ Այժմ ազատեաց զհոգիսն. զի բռնութեամբ այլ ո՛չ կարէ տանջել սատանայ, եթէ ո՛չ մեք գործովք մերովք եւ կամօք երթիցեմք։ Վեցերորդ՝ փրկեաց զմեզ ի կռոց պաշտելութենէ. եւ եբեր զմեզ ի ճշմարիտ Աստուած գիտութիւն. որպէս ասէր յետ յարութեան։ «Երթայք աշակերտեցէք. մըկրտեցաք յանուն Հօր եւ որդւոյ»։ Եւ այս վերջին փրկութիւնս մեծ է եւ առաւել քան զամենայն վասն երկու պատճառի։

Նախ զի՝ թէ ի կռոցն ո՛չ էր ազատեալ՝ զուր լինէին ամենայն գործք Նորա. մարդեղութիւն, քարոզութիւն, չարչարանքն, եւ յարութիւն։ Զի թէ ոչ հաւատային, ո՛չ փրկէին. որպէս այժմ բազում անհաւատք եւ չարք կորստեան են որդիք։ Երկրորդ՝ զի որքան մեղքն ծանր է, այնքան եւ փրկութիւն մեծ է. Արդ մեղք կռապաշտութեան ծանր է քան զամենայն մեղս։ Նախ զի ամենայն մեղք՝ յանցումն է պատուիրանացն Աստուծոյ. եւ մեղք կռապաշտութեան է ընդդէմ էութեան Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ Զի ամենայն մեղք ի հին օրէնսն քաւիր պատարագօքն. որպէս գառն ոչխարն, եւ այլն։ Այլ կռապաշտութիւն ո՛չ քաւեցաւ, մինչ միածին որդին բանն Աստուծոյ մարդ եղեւ եւ էջ յերկիր եւ փրկեաց զաշխարհս։ Այս է որ ասէ։ «Առաքեաց զբան իւր բժշկեաց զնոսա»։ Որ եւ մարդասէր Փրկիչն մեր Քրիստոս տղացեալն Աստուած՝ որ ի յերկնից էջ վասն մերոյ փրկութեան եւ ի մսուր եդաւ, եւ ի խանձարուրս պատեցաւ, մաղթանօք եւ անդառնալի հայցուածով Աստուածամօրն Կուսի, եւ աւուրս շնորհի, փրկեսցէ զմեզ յամենայն մեղաց մերոց. եւ ազատեսցէ ի չարեաց. եւ մասնակից եւ հաղորդս արասցէ զմեզ ընդ երջանիկ հովուացն տեսանել. եւ ընդ եկեալ թագաւորացն երկիրպագանել նորածին արքային. ընդ հրեշտակս բարեբանութիւն եւ փառաւորութիւն մատուցանել ի բարձունս Աստուծոյ Հօր, եւ մարմնացեալ բանին, եւ գործակից սուրբ հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեան։

Գլուխ. Ե. Նորին քարոզ վասն Ծննդեանն Քրիստոսի. ի բան մարգարէին Դաւթի որ ասէ։ Տէր ասաց ցիս որդի իմ ես դու. եւ ես այսօր ծնայ զքեզ։

Զծնունդն Քրիստոսի կրկին ուսուցանեն գիրք։

Նախ՝ յառաջ քան զյաւիտեանս, եւ նախքան զժամանակս, Բանն Աստուած ծնունդ է Հօր. ըստ Դաւթի որ ասէր հայր առ որդի։ «Յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ»։ Եւ Երկրորդ ծնունդն ի ժամանակիս, որպէս ասէ այժմ։ «Տէր ասաց ցիս որդի իմ ես դու. եւ ես այսօր ծնայ զքեզ»։ Որ զերկոսին ծնունդն նշանակէ. ասելով որդի իմ ես դու. զյաւիտենից ծնունդն յայտնէ։ Այսօր ծնայ, զոր ի ժամանակիս երեւեցաւ։ Այն ծնունդն՝ յառաջ է քան զյաւիտեանս եւ զժամանակս։

Եւ այս՝ ի ժամանակի։ Այն ծնունդ անմարմին. եւ այս մարմնով։ Այն ի հօրէ առանց մօր. եւ այս ի մօրէ առանց հօր։ Այն ի յերկինս. եւ այս ի յերկրի։ Այն ծնունդ առանց պատճառի. եւ այս պատճառաւ վասն մեր. զի մարդ եղեւ Աստուած վասն մարդկան փրկութեան։ Աստուած խոնարհեցաւ՝ զի զմարդիկ բարձրացուսցէ։ Որդին Աստուծոյ Որդի մարդոյ եղեւ. զի զմեզ որդի Աստուծոյ արասցէ։

Նա ծնաւ մարմնաւոր. զի մեք ծնացիմք հոգեւոր։ Եւ այս յո՞րժամ լինի . այսինքն, յորժամ ծնանիմք վերստին աւազանաւն, լինիմք շնորհօք որդի Աստուծոյ եւ ժառանգակից Քրիստոսի. ըստ այնմ, «ե՛տ նոցա իշխանութիւն որդիս Աստուծոյ լինիլ»։ Եւ այս՝ ամենայն բարեաց եւ փառաւոր շնորհաց սկիզբն եւ հիմն է տօնս ծննդեան եւ յայտնութեան Քրիստոսի մերոյ։ Եւ ոչ միայն այս, այլեւ ամենայն տօնից եւ եւ հոգեւոր ուրախութեանց տօնից տնօրինականաց որդւոյն Աստուծոյ, սկիզբն եւ հիմն եւ գլուխ է տօնս Ծննդեան եւ յայտնութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Յոր եւ հանդիսասցուք յաղագս վեց իմն իրաց քարոզութեան բանին։ Նախ թէ՝ վասն է՞ր սկիզբն եւ հիմն է ամենայնի ծննդեանս տօն։ Երկրորդ թէ՝ վասն է՞ր յիշատակութիւն է աւետեաց։ Երկրորդ թէ ի գիշերի է սկիզբն տօնիս։ Չորրորդ թէ՝ ճրագալոյց կոչի, եւ ինն օր տօնեմք։ Հինգերորդ՝ վասն հովուացն եւ այրին։ Վեցերորդ՝ վասն երկոտասան ընթերցուածոց։ Եկեսցուք յառաջին գլուխն։ Զի սկիզբն եւ հիմն եւ գլուխ ամենայնի, է տօն ծննդեանն եւ յայտնութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Եւ այս վասն չորս պատճառի։ Նախ զի որպէս ի սկզբանն Հայրն Որդւովն եւ Հոգւովն խորհուրդ առեալ արար զմարդն ի պատկեր իւր. նոյնպէս եւ աստանօր հայրն որդւով եւ Հոգւովն Սրբով զխորհուրդն որ ծածկեալն էր յազգաց եւ յաւիտեանց, այժմ յայտնեաց ի ձեռն մարդեղութեան բանին իւրոյ։

Վասն զի Հայր կամեցաւ եւ առաքեաց զորդին. եւ Սուրբ Հոգին մաքրազարդեաց զԿոյսն սուրբ եւ մարմնացոյց զորդին։

Որդին միածին մարդացաւ եւ ծնաւ ի Կուսէն. վասն նորոյ ստեղծագործութեան եւ փրկութեան ազգի մարդկան։ Այս էր ծածուկ խորհուրդն, եւ այսօր յայտնեցաւ. վասն այսորիկ այսօր սկիզբն է ամենայն տէրունական տօնից։ Երկրորդ՝ զոր մարգարէքն կանխաճառեցին, եւ օրէնքն գուշակեցին ամօք եւ յառաջ ժամանակօք թէ, մարմնով երեւեսցի Աստուած. եւ ընդ մարդկան շրջեսցի։ Այսօր լցեալ կատարեցան եւ արդիւնացան բանք նոցա ի տօն ծննդեան Աստուածածին Կուսին վասն այն այսօր սկիզբն եւ հիմն է ամենայն տօնից։ Երրորդ՝ զի վասն յանցանացն դատապարտեցան Ադամ եւ Եւայ. որպէս ասաց Աստուած. «փուշ եւ տատասկ բուսցի քեզ եւ տրտմութեամբ ծնցիս որդի»։ եւ յայնմ հետէ ազգ մարդկան ի ներքոյ անիծիցն էր պատուհասեալ։ Այսօր ի ձեռն ծննդեան Սուրբ Կուսին, անէծքն լուծան. դատապարտութիւն բարձաւ. եւ տրտմութեամբ ծնունդն յուրախութիւն փոխեցաւ. որպէս ասէ հրեշտակն առ Սուրբ Կոյսն։ «Ուրախ լեր բերկրեալդ Տէր ընդ քեզ. եւ ծնցիս որդի». վասն այսօր գլուխ եւ սկիզբն է ամենայն տօնից, եւ փրկութեան մարդկան։ Չորրորդ՝ զի առաջին ծննդեանս տօն քան զխաչելութեան եւ զյարութեան եւ զհամբարձման, եւ զայլ ըստ կարգի։ Վասն զի Տէր մեր Քրիստոս՝ նախ ծնաւ մարմնով ի Կուսէն, եւ ապա եկն՝ ի տաճարն. եւ ապա յետ երեսուն ամի ի նոյն օր ծննդեանն մըկրտեցաւ. եւ ապա խաչեցաւ եւ յարեաւ եւ յետոյ համբարձաւ յերկինս։ Վասն այսքան պատճառաց տօն ծննդեանս հիմն եւ գլուխ եւ սկիզբն է ամենայն տօնից, զոր ի բոլոր տարին կատարէ եկեղեցի սուրբ։

Այս առաջին գլուխն։

Երկրորդ գլուխն։

Զի այսօր ի հինգ յունվարի ի գիշերի սկսանիմք նաւակատիս եւ նախատօնակ առնել ծննդեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Ո՛չ թէ այսօր աւետեաց տօնեմք որպէս ասեն հերձուածօղքն. զի աւետեաց տօնն ինն ամսով յառաջ է եղեալ. եւ կատարեցաւ յապրիլի է. եւ ի նիսանի ԺԷ։ Իսկ այսօր տօնեմք վասն չորս պատճառի։ Նախ զի՝ նախատօնակ կատարեմք ծննդեան Քրիստոսի որպէս ի մեծի շաբաթի օրն յարութեան Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ զի Ադամ մարգարէացաւ վասն գալստեանն Քրիստոսի, կոչելով զկինն մայր ամենայն կենդանեաց, որ է ամենօրհնեալն ի կանայս Սուրբ Աստուածածին Կոյսն Մարիամ։ Նոյնպէս եւ այլ մարգարէքն. զի գեղմն իմանալի եւ ցօղ Գեդէօն ետես. վասն որոյ՝ զգուշակմունք մարգարէիցն որ յառաջ քան զգալուստն Քրիստոսի, պատրաստէին զկոյսն սուրբ։ Այսօր ցուցանեմք եւ երգեմք թէ, եկն Տեառն եւ հաւատարիմ արար զբանս նոցա եւ յայտնեաց զխորհուրդն որ ծածկեալն էր յաւիտեանց։ Երրորդ՝ զի աւետիս հրեշտակին որ է ողջոյն Սրբոյ Կուսին, այսօր ի գլուխ եղեալ կատարեցաւ վասն այն եւ յայտնեցաւ։ Զերգս աւետեաց հրեշտակին դարձեալ երգեմք նմա ի լուր ամենեցուն։ Ուրախացիր սրբուհի Գաբրիէլի աւետեօք։ Զոր անդ ծածուկ ետ զաւետիս սրբուհւոյ Կուսին. յորժամ կատարեցան բանք մարգարէից, յայտնապէս զուրախութիւն նորա երգեմք։ Չորրորդ՝ զի երեքեան տօնս՝ զմի խորհուրդ ունին այսպէս. զի աւետիքն է, որ էջ բանն Աստուած յարգանդ Կուսին եւ եղեւ մարդ։ Եւ զիջանել բանին Աստուծոյ եւ մարդ գոյանալն՝ հրեշտակն ծնունդ կոչէ առ Յովսէփ. «որ ի նմայն ծնեալ է՝ ի հոգւոյն սրբոյ է»։ Իսկ ծնունդն որ է ի կուսական արգանդէ՝ ի յերկրի ծնաւ. եւ հովիւքն տեսին. եւ մոգքն երկրպագեցին։ Իսկ մըկրտութիւն դարձեալ վերստին հոգեւոր ծնունդ կոչի։ Այս ըստ իրին։ Նոյնպէս եւ անուամբ. զի աւետիքն յայտնութիւն է բանին Աստուծոյ որ մարմին եղեւ. որպէս ասէ աւետարանիչն. «բանն մարմին եղեւ»։ Նոյնպէս եւ ծնունդն յայտնութիւն կոչի. որպէս աստուածաբանն . «այսօր Աստուծոյ յայտնութեանս տօնէ. քանզի երեւեցաւ Աստուած ծննդեամբ ի յերկրի»։ Իսկ մըկրտութիւն յայտնի է որ ի Հօրէ վկայեցաւ. «դա՛ է Որդի իմ սիրելի. եւ սուրբ հոգին աղաւնակերպ էջ ի վերայ նորա. եւ յայտնեաց զաստուածութիւն նորա ամբողջ աշխարհի»։ Այսպէս խորհուրդք երեքեան տօնիս, մի է իրօք եւ անուամբ։ Վասն այն այսօր զաւետեաց տօնս յիշեցաք։ Եւ ի գալ աւուրս, ծննդեան եւ մըկրտութեան տօնեմք. եւ հանապազ յութ օրս՝ աւետեաց յիշատակութիւն է. եւ ծնընդեան եւ մըկրտութեան ի միասին տօնեմք։ Երրորդ հարցումն. Թէ վասն է՞ր ի գիշերի սկիզբն առնեմք տօնիս։ Ասեմք թէ վասն վեց պատճառի։

Նախ զի՝ որչափ յաշխարհի եմք, իբր ի խաւարի մեղօք մըթացեալ եմք։ Վասն այն զնոսա ի գիշերի սկսանիմք։ Երկրորդ՝ զի առաջին գալուստն Քրիստոսի ծածուկ էր եւ ոչ յայտնի. որպէս երկրորդն որ յայտնապէս ծագէ յերկնից, եւ հուր առաջի նորա բորբոքի։ Այլ առաջին երեւումն ծածուկ եւ խոնարհութեամբ առանց ոտնաձայնի, իբր զցօղ իջեալ ի վերայ գեղման. վասն այն ի գիշերի սկսանիմք զտօնս։ Երրորդ՝ զի ծնունդն Քրիստոսի ըստ մարմնոյ, նոյն ի մէջ գիշերի եղեւ ի յայրին Բէթղհէմի. յորում ժամու եւ ի մէջ գիշերի յարեաւ ի գերեզմանէն. եւ յայտնէ ի բեցօթեայ հովուացն որք պահէին զպահպանութիւնս հօտից իւրեանց. յորժամ լուան զձայն բազմութեան երկնաւոր զօրացն։

Չորրորդ՝ նշանակէ թէ Քրիստոս մեզ լոյս ծագեաց ի խաւարի կենցաղոյս եւ լուսաւորեաց զհաւատացեալս որպէս ասէ Դաւիթ. «ծագեաց ի խաւարի լոյս ուղղոց»։ Եւ դարձեալ ժողովուրդ որ նստէր ի խաւարի եւ ի ստուերս մահու, լոյս ծագեաց նոցա։ Զոր եւ հայցէր ինքն Դաւիթ լոյս տուր Տէր աչաց իմոց եթէ՝ առաքեա Տէր զլոյս քո ճշմարտութիւն»։ Վասն Քրիստոսի ասէր որ լուսաւորեաց զհոգւոյ աչս մեր յանհաւատութենէ ի լոյս հաւատոյ. եւ յանգիտութենէ ի ճշմարիտ գիտութիւն, եւ ի մեղաց ի լոյս արդարութեան։ Նաեւ զմարմնոյ աչս բազմաց լուսաւորեաց։ Վասն այն լոյս կոչի Քրիստոս եւ արեգակն արդարութեան։ Հինգերորդ՝ զի հին օրէնքն ստուեր էր եւ գիշեր. եւ մարգարէքն որպէս աստղ որ սակաւ ծագեցին օրինօքն, եւ կարապետք եղեն Քրիստոսի. եւ Տէր մեր ի ստուերին ծագեաց մեզ լոյս. ըստ այնմ, «լոյսն ի խաւարի անդ լուսաւորէր»։ Զի ետ մեզ զնոր օրէնս լոյս պայծառ որպէս զարեգակն. վասն որոյ ի գիշերի տօնեմք զտօն ծննդեանն Քրիստոսի. որ եղեւ մեզ արեգակն արդարութեան ըստ Մաղաքիայի. զի նա փոխեաց զըստուերն ի լոյս, եւ զօրինակն ի ճշմարտութիւն։ Վեցերորդ՝ զի յօրինակ վերջին գալստեանն Քրիստոսի. զի ի գիշերի լինելոց է. որպէս ասէ աւետարանն. «ի մէջ գիշերի եղեւ բարբառ ահա փեսայ գայ»։ Վասն եւ զառաջին գալստեանն տօնս ի գիշերի սկիզբն արարք եւ տօնեցաք։

Չորրորդ հարցումն. Զի ինն օր տօնէ եկեղեցի զհետ միմեանց։ Առաջին պատճառ Եօթն օրն նշանակէ արարչութեան եւ աստի կենացս։ Եւ Ութներորդն՝ մշտակայ հանդերձեալ կենացն. յորում ազգ մարդկան խառնին ընդ դասս հրեշտակաց, եւ տօնեն գերաշխարհիկ։ Իսկ իններորդ զատ առանձինն՝ ցուցանէ նախ քան զամենայն գոյանալն, սրբոյ երրորդութեան ի միմեանց զփառաւորիլն։ Երկրորդ դարձեալ ինն թիւն զինն դասս հրեշտակաց նշանակէ. զի նոքա ընդ մեզ տօնեն, եւ մեք նոսա պաշտելով։ Եւ երրորդ՝ զի ինն ամիս բնակեցաւ Աստուած յորավայնի Կուսին վասն այն յետ ծննդեանն ինն օր տօնեմք։ Իսկ զի երեկեան աւուրն դադարին ի պատարագէ։ Ոմանք ասեն՝ զառաջինն ջերմ էին ի սէր պատարագին յԵրուսաղէմ. չլինէր միջոց զսպաս եկեղեցւոյն լուանալ, կամ թափել. անդ սահմանեցին զայս։ Ոմանք ասեն թէ զառաջին աւետիսն ի վերայ ջրհորոյն՝ չէառ յանձն Կոյսն Սուրբ, մինչեւ երկրորդ անգամ եկն հրեշտակն ի տաճար Կուսին, եւ ապա հաւանեալ ասաց, կամ աղախին Տեառն. զայն նշանակէ։ Դարձեալ չորք եղանակք տարւոյն՝ ԳԳ ժամ աւելի ունին. եւ այն ժողովի ի ձմերան եղանակն, եւ լինի օր մի. թողուն զօրն զայն ժողովեալ։ Եւ Դարձեալ հին ժամանակին օրինակէ, որ չկայր պատարագ. եւ զի օր մի միջոց լիցի աւարտ հնոյն եւ սկիզբն նորոյս։ Եւ մաքրելով զեկեղեցին՝ նշանակէ զմեր մաքրումն խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ, հարսնացուցանել զմեզ ընդունելի երկնաւոր փեսային Քրիստոսի։ Իսկ այն որ յերեկոյս պատարագ մատուցանեմք. եւ յառաւօտին պատարագ՝ ունի կրկին իմացումն։

Նախ որպէս ասացաք. ծնունդն Քրիստոսի՝ է ի մէջ գիշերի. եւ մըկրտութիւն ի մէջ աւուրն։ Երեկոյեան պատարագս վասն ծննդեան է. եւ առաւօտինն, վասն մըկրտութեան։ Եւ դարձեալ՝ զի կրկին է ծընունդն Քրիստոսի. մինն ի հօրէ նախ քան զյաւիտեանս ծածուկ եւ անգիտելի ի հրեշտակաց եւ ի մարդկանէ, որ նշանակ է գիշերոյս պատարագին. եւ միւս ծնունդն ի մօրէ ի ժամանակի յայտ ի հրեշտակաց եւ մարդկան, որպէս հովիւքն ընդ հրեշտակս խառնեալ փառաւորէին. որ նշանակէ առաւօտեան պատարագին։ Զի ծննդեամբ ի Կուսէն եղեւ մեզ առաւօտ . եւ ծագեաց լոյս աշխարհի որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Իսկ անուն աւուրս՝ ճրագալոյս կոչի. կամ ճրագալոյծ. կամ ճրագալոյց։ Ճրագալոյց այն է, որ կանթեղ եւ ճրագ լուցանեմք եւ պատարագեմք յերեկոյս։ Իսկ ճրագալոյծն՝ վասն զի ճրագով եւ յերեկոյս լուծանեմք զպահքն։ Իսկ ճրագալոյսն՝ բազում ունի միտս։ Նախ զի՝ Տէր տօնիս իմանալն լոյս է որ ծագեցաւ յաշխարհս։ Որպէս ինքն ասէր. «ես լոյս յաշխարհ եկի»։

Երկրորդ՝ ճրագալոյս, զլոյս աստեղն նշանակէ. որ առաջնորդեաց մոգուցն. եւ մտեալ ի յայրն եկաց ի վերայ ուր էր մանուկն. վասն այն ի գիշերիս այս բազում մոմ վառեաք մտանեմք յեկեղեցին։ Երրորդ՝ թարգմանի առ ժամայն լոյս. որ նշանակէ զՅովհաննէս Մըկրտիչն. որպէս Տէրն ասէր։ «Նա էր ճրագն որ վառեալ էր, եւ դուք առ ժամանակ մի ցնծացայք առ լոյս Նորա։ Չորրորդ՝ ճրագալոյսն թարգմանի աղօտ ծագումն. որ նշանակէր զմարգարէսն, որ նախ քան զՅովհաննէս. զի ձեռն տեսլեան եւ երազոց զգալուստն Քրիստոսի ծանեան եւ իմացան։ Հինգերորդ՝ ճրագալոյսն թարգմանի մեծի աւետարանիչ. որ նշանակէ զօրէնսն հին, որ անկատարիցն տուաւ. որպէս ասէ Դաւիթ. «ճրագ են բանք քո ոտից իմոց, եւ լոյս տան շաւղաց իմոց»։ Զի օրէնքն նշանակէր զմեծ աւետարանն որ կատարելոցն տըւաւ։

Վեցերորդ՝ որպէս ասէ աստուածաբանն, թէ այսօր կարապետ եւ նախատօնակ է վաղւեան աւուրն, ծագման մեծի լուսոյն. որպէս ի գալ թագաւորի, սիրելիքն նախ ի համբաւ աւետեացն խնդան. եւ պատրաստութիւն առնեն. եւ ջահիւք դէմ ընդառաջ ելանեն։ Նոյնպէս եւ մեք նախատօնակ եւ ճրագալոյց առնեմք ծննդեանն եւ յայտնութեան Քրիստոսի որ վաղիւն հանդիպելոց եմք։

Այս չորրորդ հարցումն։

Հինգերորդ հարցումն. Զի այսօր ի Եըն յունվարի առնեմք զնախատօնակն։ Նախ զի յունվարն՝ նոր ամիս է. եւ Քրիստոս նորոգեաց զմեզ ի հնութենէ մեղաց զոր հինգ զգայութեամբս գործեցաք։ Երկրորդ՝ զի յունվարն՝ ծննդեան ամիս թարգմանի. եւ մեք ծննդեամբն Քրիստոսի ի յերկրի, ծնանիմք ի հոգեւոր կեանս ի յերկինս։ Իսկ ի վեցն յունվարի տօնեմք զծնունդն Քրիստոսի։

Նախ՝ նշանակէ զխորհուրդն վեց հազար դարուն, յորում Արարիչն Աստուած խոնարհի յերկիր։ Երկրորդ՝ զի վեցերորդ աւուր արարաւ մարդն . եւ վեց շարժմամբ մարմնոյն յանցեաւ եւ կորեաւ. վասն այն բանն Աստուած ի վեցերորդ աւուր ամսեանն ծնանի նոր Ադամ, եւ ի խընդիր ելանէ հնոյն եւ կորուսելոյն Ադամայ եւ գտանէ. որպէս յառակս անառակ որդւոյն ասէ։ «Հովիւն քաջ եթող զիննսուն եւ զինն ոչխարս յանապատին». այսինքն, յերկիրս որ անապատ ի չարեաց. եւ եկն ի խնդիր միոյ մոլորեալ ոչխարին որ էր մարդկայինս ազգ. որպէս ասէ Դաւիթ. «Մոլորեցայ ես որպէս զոչխար կորուսեալ. խնդրեա զծառայս քո զի զպատուիրանս քո»։ Յայս միտս հովիւն է քաջ բանաւոր հօտից, նախ յայտնեցաւ հովւացն անբան հօից ոչխարացն. եւ այս վասն վեց պատճառի։ Նախ զի՝ յառաջագոյն ընտրեաց զմարգարէսն ի հովւաց որպէս զՄովսէս զԴաւիթ, եւ զայլսն. եւ այժմ ի գալստեան իւրոյ՝ նախ հովուացն յայտնեցաւ. զի ցուցցէ թէ նոյն Աստուածն է, որ այժմ երեւեցաւ մարմնով ի Կուսէն։ Երկրորդ՝ հովիւքն աննենգ էին եւ աննախանձ. զի ի մարդկան մէջ ոչ սնանէին եւ երեւեցաւ նոցա։ Ցուցանէ թէ, որք սուրբք են սրտիւք ի նենգութենէ, ի նախանաձէ, եւ յայլ չարէ նոքա զԱստուած տեսցեն։ Երկրորդ՝ զի անյարկք եւ բաց օթեայք էին. նշանակէ թէ, որք թողուն զկենցաղս աշխարհի, զմայր, զհայր, զկին, զորդիս, զտունս եւ զագարակս, նոքա զաստուած տեսանել կարեն։ Չորրորդ՝ զի զգուշ եւ տքունք էին. որպէս ասէ՝ «պահէին զպահպանութիւնս հօտից իւրեանց». ցուցանէ թէ, որք զմարմինս իւրեանց չարչարեն վասն Քրիստոսի, նոքա հետեւէին նմա. ըստ այնմ թէ «որ ոք ոչ առցէ զխաչ իւր եւ եկեսցէ զհետ իմ, չէ ինձ արժանի»։ Հինգերորդ՝ պարզամիտք էին եւ տգէտք հովիւքն. եւ եղեն տեսուչ եւ քարոզ աստուածային սքանչելեացն։ Ցուցանէ թէ, որ կամի ի Քրիստոս իմաստուն լինիլ՝ յաշխարհիս յայսմիկ յիմար լիցի։ «Զի յիմարն Աստուծոյ՝ հզօր է քան զզօրաւորս». որպէս առաքեալքն էին տկարք եւ տգէտք եւ անտոհմիկք. եւ առաւել եղեն զօրութեամբ եւ իմաստութեամբ եւ մեծութեամբ քան զամենայն աշխարհս։ Վեցերորդ՝ զի յուսադրեաց պետաց եւ հովուաց ժողովրդեանն որպէս քահանայք եւ առաջնորդք. զի թէ իցեն աննախանձ սրտիւք, առաքինի վարուք, զգոյշ եւ արի ի պահպանպութիւն ժողովրդեանն, արժանասցին եւ նոքա տեսութեան Որդւոյն Աստուծոյ վասն այսորիկ այսօր նախ ի հովւանոցն ընթանամք, որ է հասարակ տեղի սուրբ ժամատունն, ուր բանաւոր հօտքս եմք ժողովեալք։ Եւ ասեմ սաղմոս. «Տէր հովուեսցէ զիս. եւ Որ հվուեստ Իսրայէլի նայեաց». եւ ապա ընթեռնումք զաւետարանն հովւաց։ «Եւ հովիւքն էին ի տեղւոջն բացօթեայք»։ Եւ կրկին սաղմոսն, զի հովիւ եւ խնամօղ էր երկնաւորացն. եւ եղեւ հովիւ մարդկան ազգի. զի աստուածութեան եւ մարդկութեան նորա յարմարի հովւական անունն ի վերայ Քրիստոսի։ Եւ ի մէջ սաղմոսացն ալէլուիա՝ նշանակէ զայն՝ որ հովիւքն խառնեցան ընդ հրեշտակսն։

Որք երգէին եւ օրհնէին զԱստուած։

Նոյնպէս եւ մեք այժմ խառնելով ընդ դասս երկնաւորացն, օրհնեմք եւ փառաւորեմք զծնունդն Քրիստոսի . վասն զի ալէլուն հրեշտակական է երգ. եւ օրհնեցէք կամ գովեցէք զՏէր թարգմանի։

Եւ ապա երթան առ մսուրն ի յայրն ի տեղի ծննդեանն. վասն զի յայրն ծնաւ Քրիստոս Փրկիչն. եւ ի մսուրն եդաւ. եւ հովիւքն ա՛նդ ընթացան։ Եւ թէ վասն է՞ր ի յայրն ծնաւ Քրիստոս. ասեմք վասն երեք պատճառի։

Նախ՝ վասն աշխարհագրին. որ բազում ամբոխ էր իքաղաքին. եւ ոչ գոյր նոցա տեղի իջեւանի. եւ յերեկոյն հասեալ անդ ծնաւ Փրկիչն աշխարհի։ Երկրորդ՝ վասն խոնարհութեան. որպէս յաղքատ մօրէ եւ յաղքատ տեղւոջ ծնանի, եւ ի մսուր բազմի. զի մեք նորա աղքատութեամբն մեծասցուք։ Երրորդ՝ վասն խորհրդոյ. զի յետ ջրհեղեղին։ Անդրանիկ որդին Նոյի Սէմ, մագարէաբար առեալ զնշխարսն Ադամայ. թաղեաց ի Գողգոթայ . եւ զնշխարս Եւայի անդ ի յայրին. զի աստուածածնաւն՝ ողջասցի եւ Աստուծոյ. եւ ազատիցի յանիծիցն երկանց. եւ ի ձեռն խաչին կենդանասցի Ադամ. եւ ազատիցի ի դժոխոց։ Եւ վասն ծննդեանն ասի կրկին սաղմոս. վասն զի՝ կրկին է ծնունդն Քրիստոսի. նախ ի Հօրէ յառաջ քան զյաւիտեանս. եւ երրորդ ի Կուսէ ի ժամանակի. որպէս ասէ։ Տէր ասացցիս որդի իմես. այս զբանին ծնունդն ասէ, որ նախքան զժամանակ. եւ ես այսօր ծնայ զքեզ՝ զերկրորդ ծնունդն ասէ ի Կուսէն անճառ միաւորութեամբ. եւ Աստուածն բան մարմին եղեւ, եւ մարդ ծնաւ յերկրի։ Եւ մի զայս օր սկիզբն կարծեսցեն հերձուածօղք որ ասէ զմիւս սաղմոսն վասն անժամանակ ծննդեան յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ։ Եւ ընթեռնուն զաւետարանն ծննդեան։ «Եւ Յիսուս Քրիստոսի ծնունդն էր այսպէս»։ Յետ այսորիկ մտանեն յեկեղեցին, որ նշանակէ զերկինս։ Այն է զոր խնդրէր Դաւիթ գտանել զյարկն Աստուծոյ Յակօբայ ասելով. «ո՛չ տաց քուն աչաց իմոց եւ ոչ նինջ արտեւանաց, մինչեւ գտից զտեղի յարկի Տեառն Աստուծոյ Յակօբայ». եւ ասեն խոնարհեցո եւ ապրեցո։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի զայս երկու գլխաւոր տօնքս՝ Յակօբ Տեառն եղբայրն կարգեաց։ Վասն նախաստեղծիցն, այս ինքն Ադամայ եւ Եւայի. զյայտնութեանս՝ վասն Եւայի. եւ զզատիկն վասն Ադամայ։ Ընդէ՞ր է զի աստ՝ խոնարհեցո եւ ապրեցո է կարգեալ եւ անդ ոչ. այս է պատճառն. զի դեռ եւս հիւանդ եմք հոգւով, նուազ ձայնիւ մաղթեմք զմարդասէր բժիշկն. խոնարհեցո Տէր զունկն քո ի շրթունս մեր. եւ լուր զցաւս մեր եւ բժշկեա զցաւս մեղաց. եւ ապրեցո յանօրէն մարդոյն ի կորստեան որդւոյն սատանայէ։ Եւ զայս ընկալաւ իմաստուն եւ գթած բժիշկն, եւ խոնարհեցաւ ի բժշկել զմեզ. եւ սկիզբն փրկութեան եւ առողջութեան մեր՝ է ծնունդն Քրիստոսի. եւ կատարումն՝ մահն եւ յարութիւն։ Վասն այն անդ՝ ո՛չ եմք կարօտ աղաչանաց, իբր կատարեալք առողջացեալք հոգւով. իսկ աստ պաղատիմք բարեխօս ունելով զանարատ մայր նորա առ ի նմանէ ծնեալ որդւոյն։

Վեցերորդ գլուխն ցուցանէ։

Զի այսօր ընթեռնումք զարարչութեան գիրքն ի սկզբանէ վասն Գ պատճառի։ Նախ զայն ցուցանէ, թէ այսօր Նորածին Մանուկս՝ Ստեղծօղ եւ Արարիչ է երկնի եւ երկրի, եւ ամենայնի որ ի մէջ նոցա։ Երկրորդ՝ թէ որպէս մարդս պատուեցաւ ի պատկեր արարչին եւ իշխան եղեւ ամենայն արարծոց եւ եդաւ ի դրախտին . եւ անցանելով զպատուիրանաւն, արտաքսեցաւ եւ զանէծս եւ զմահ ժառանգութեանց։ Երրորդ՝ ցուցանէ թէ ի նոյն արարչէն օրհնեցան եւ նորոգեցան յառաջին անիծիցն ի ձեռն Աստուածածին Կուսին որ եղեւ մայր կենաց. զի ստուգապէս կեանք է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս որ ասաց «ես եմ ճանապարհ եւ ճշմարտութիւն եւ կեանք. որ եղեւ ամենեցուն կենաց եւ փրկութեան պատճառ»։ Իսկ զի՝ երկոտասան ընթերցուածն ունի բազում խորհուրդ։ Նախ՝ զի երկոտասան էին ազգն Իսրայէլի, որոց քարոզեաց զփրկութիւն Տէր մեր. որպէս ասէր. ոչ ուրեք առաքեցայ, եթէ ոչ՝ ոչխարս կորուսեալս տանն Իսրայէլի։ Երկրորդ՝ որպէս արեգակն երկոտասան կենդանակերպօք կատարէ զտարին. նոյնպէս իմանալի արեգակն արդարութեան Քրիստոս ծնեալ ի Կուսէն, երկոտասան առաքելովք կատարեաց զտարի զտնօրէնութեան իւրոյ։ Երրորդ՝ նշանակէ թէ, եկն Տէրն ի լնուլ զկանխաձայնութիւն երկոտասան մարգարէից, որք խօսեցան ի ծնունդ նորա, որ եդեալ է ի կարգ ընթերցուածոցն։ Չորրորդ՝ զի երկոտասան են անդամք մեր որք ապականեցան մեղօք. ի Տեառնէ առան եւ աստուածացան կատարելապէս. եւ յայնմանէ սրբեցաք մեք յամենայն անդամոց մեղաց մերոց։ Հինգերորդ՝ զի երկոտասան աղբերք էին յաղիմայ եւ արբին պասքեալ ժողովուրդքն յանապատին. եւ երկոտասան ընթերցուածքս փոխանակ մեզ ախորժելի հոգեւոր աստ յանապատս ի չարեաց ի մէջ եկեղեցւոյ ժողովեալ։ Վեցերորդ՝ յերկոտասան քարանց շինեաց սեղան յԵսու. եւ անդ պատարագեաց զողջակէզս Աստուծոյ . եւ Սուրբ Գիրք են սեղան օրինաւոր կերակուր հոգւոց մերոց բաշխեալ. որպէս հրամայէ Տեառն թէ, «ո՛չ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ»։ Եօթներորդ՝ երկոտասան էին եզինք բարձօղ աւազանին ի ներքոյ ծովին զոր արար Սողոմօն ի տաճարին. նոյնպէս երկոտասան ընթերցուածս է սրբութիւն եւ լուացարան մեղաց մերոց ի ծով կենցաղոյս. որ ի մէջ եկեղեցւոյ հանապազ մաքրիմք ի մեղաց եւ մտանեմք ի տաճարն երկնաւոր։ Ութերորդ՝ երկոտասան ամիսք են տարւոյն. եւ սոքա երկոտասան ընթերցուածքս խրատիչք են յամենայն աւուր մեզ մինչեւ ի կատարումն կենցաղոյս մերոյ։ Իններորդ՝ երկոտասան են գիր անուան սրբոյ եւ զուգական երրորդութեան. Հայր Որդի Հոգի եւ սոքա երկոտասան ընթերցուածքս ծանուցանեն մեզ զԵրրորդութիւն Սուրբ համագոյ եւ զուգափառ մի բնութիւն եւ մի իշխանութիւն Արարիչ ամենայն արարածոց։ Տասներորդ՝ հաւատ յոյս սէր զոր ունիմք առ Քրիստոս՝ երկոտասան ընթերցուածքս ուսուցանեն քրիստոնէից զհաւատս ուղղափառս. զյոյս փրկութեան մերոյ. եւ զսէր կատարեալ ունել առ Քրիստոս։ Զայս ունի խորհուրդ երկոտասան ընթերցուածոյն։ Իսկ ի կատարումն, ընթերցուածն ի Դանիէլէ. որ Նաբուգոդոնոսոր վաթսուն կանգուն պատկեր կանգնեաց. եւ հուր բորբոքեաց. եւ երգ երից մանկանցն որք ապրեցան ի հրոյն եւ օրհնէին զԱստուած։ Նախ զի՝ Նաբուգոդոնոսոր զիմանալի բանաւորն սատանայ նշանակէ. որ կանգնեաց զպատկեր կռապաշտութեան վաթսուն կանգուն երկայն, որ է վեց տասն . զվեց հազար ամն ցուցանէ. վեց կանգուն լայն, այսինքն վեց շարժմամբ մարդկան զվեց օրեայ գործս արարչին ի ձեռն զանազան մեղաց եղծանել կամէր։ Իսկ վէմն առանց ձեռին հատեալ ի սուրբ լեռնէն, եւ կործանեալ զպատկերն եւ լցեալ զտիեզերս, նշանակէ զվէմն Քրիստոս որ անսերմն յղութեամբ ծնաւ ի սուրբ լեռնէն Մարիամայ. եւ է հար կործանեաց զկռապաշտութիւն. եւ ելից զտիեզերս աւետարանին քարոզութիւն. յաղագս այնորիկ ի բարձր տեղւոջ ի վերայ բեմին ընթեռնումք զԴանիէլն։

Երկրորդ՝ զի ցօղէր երից մանկանցն եւ հուրն այրէր զքաղդէացիսն. Նշանակէր զբանն Աստուած՝ որ էջ յերկնից իբրեւ զցօղ եւ որպէս զանձրեւ յարգանդ Սուրբ Կուսին. եւ շիջոյց զօրութիւն չար բոցոյ թշնամւոյն։ Եւ սատանայ որ բորբոքէր զբոց ցանկութեան մարդկան եօթնպատիկ, ինքն այրի ի հուրն անշէջ։ Որպէս ասէ Դաւիթ. «հատո դրացեաց մերոց եօթնպատիկ ի ծոց նոցա». եւ Տէրն հրամայէ. «երթայք յինէն ի հուրն, որ պատրաստեալ է սատանայի»։ Երրորդ՝ ըստ որւոմ երեք մանկունքն զարարածս ամենայն յօրհնութիւն կոչէին Աստուծոյ. նոյնպէս եւ մանկունքս եկեղեցւոյ չեմք բաւական փոխարէնս մատուցանել մեծամեծ շնորհացն Աստուծոյ, զերկինս եւ զերկիր, զծով եւ զցամաք եւ զամենայն դոյսն ի միասին ընդ մեզ առեալ տամք օրհնութիւն եւ փառաբանութիւն ի բարձունս Աստուծոյ. զի քաղցր է ողորմութիւն նորա, որ առաքեաց ի փրկութիւն զորդին Միածին։ Այլեւ օրհնութիւն եւ փառք մարմնացեալ բանին Աստուծոյ. որ մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ. եւ փրկեաց զազգս մարդկան ի ծառայութենէ սատանայի։ Այլեւ բարեբանութիւն եւ փառք էակից եւ փառակից ամենասուրբ հոգւոյն, որ նորոգեաց զմեզ ի հնութենէ մեղաց , եւ լուսաւորեաց վերստին ծննդեամբ յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի եւ ժառանգ արքայութեան երկնից ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր։ Որում գոհութիւն եւ երկիրպագութիւն սուրբ երրորդութեան այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ Զ. Նորին քարոզ վասն Ծննդեան Քրիստոսի. ի բան Յօհաննու աւետարանչին որ ասէ. «Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեցաւ ի մեզ։

Անհասանելի է խորհուրդն Աստուծոյ՝ զոր ոչ միտք իմանալ կարէ եւ ոչ լեզու ճառել։ Ոչ միայն մեզ հողանիւթեայ գոյեղինացս, այլեւ աննիւթ եւ հրաբուն զօրութեանց իմանալեացն բնութեանց։ Իսկ որում ի տիպ նմանութեան իւրոյ արար զմարդն՝ ունի ինչ նմանութիւն պատկերին նախատըպին. եւ աննման ունի այլութիւն որպիսութեան. ապա թէ ոչ, նոյն լինէր եւ ո՛չ նման։ Վասն որոյ եւ բան մարդոյ՝ բաղտատիլով առ բանն Աստուծոյ, ունի նմանութիւն հոմանուն պատկերակցութեան. եւ ունի այլութիւն իսկութեան որպիսութեան. որքան Աստուծոյ արարչի եւ մարդոյ արարածի։ Զի բանն Աստուծոյ է անեղծ եւ անձնաւոր գոյութիւն. եւ բան մարդոյ՝ եղական եւ եղծական եւ պատահական արտաբերութիւն։ Յաղագս որոյ՝ ըստ նմանութեան, բաղտատօրէն համեմատեսցի. եւ որ անճառն է, լռութեամբ պատուեսցի Որ ասէ։ «Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ»։ Եւ աստանօր յաղագս վեց իմն պիտոյից է ձեռնարկութիւնս մեր։ Նախ թէ՝ որպէս բանն մարմին եղեւ։ Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր Աստուած մարդ եղեւ։ Երրորդ՝ վասն չորս հերձուածողաց բանիս։ Չորրորդ՝ վասն է՞ր մարմին ասէ զբանն եւ ո՛չ հոգի։ Հինգերորդ՝ զի բանն մարմին եղաւ առանց մարմնոյ, եւ հակառակ մարմնոյ, եւ վասն մարմնոյ։ Վեցերորդ՝ վասն տեղւոյ եւ ժամանակի ծննդեանն մարմնացեալ բանին։

Եկեսցուք յառաջին գլուխ բանիս. եւ ասասցուք թէ որպէս բանն մարմին եղեւ։ Գիտելի է՝ զի որպիսութիւն նորա անգիտելի է ի մէջ մարդկան մտաց, այլեւ ի հրեշտակաց իմացութեանց. սակայն օրինակաւ գրոց որպէս ասեն վարդապետք, իմասցուք զբանին մարմին լինիլն։ Եւ այս ըստ տասն եղանակի։ Նախ՝ որպէս բանս մեր անմարմին է՝ զի ոչ տեսանի եւ ոչ շօշափի , եւ գրեալն ի քարտիզի լինի տեսանելի եւ շօշափելի։ Այսպէս բանն Աստուած մարմնով տեսանելի եւ շօշափելի եղեւ. ըստ այնմ, «ականատես եղաք. եւ ձեռք մեր շօշափեցին զբանն կենաց»։ Երկրորդ՝ որպէս բանն գրեալ մի լինի ընդ գրոյն անբաժանելի. զի ասեմք զգիրն բան, եւ զբանն գիր։ Եւ զբանն մարմնացեալ՝ մի խոստովանիմք անբաժանելի. զբանն մարմին, եւ զմարմինն Աստուած. ըստ այնմ, «մի է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս որով ամենայն»։

Երրորդ՝ զի յերից է՛ գոյացեալ գիր անշփոթելի միութեամբ. այսինքն, բան, նիւթ, եւ ձեւն. Եւ ի մի է Քրիստոսն՝ է բանն եւ մարմին եւ հոգի անշփոթելի միաւորեալ. ըստ որում, «էառ մարմին հոգի եւ միտք ճշմարտապէս»։ Չորրորդ՝ որպէս բանս մեր՝ նախ ի մտաց ծնանի. եւ ապա յետոյ ի քարտիզի տպաւորի. այսպէս բանն Աստուած էր նախ քան զյաւիտեանս ի Հօրէ ծնեալ։ Եւ ապա յետոյ մարմին եղեալ ի ժամանակի. ըստ այնմ, «ի սկզբանէ էր բանն. եւ մարմին եղեւ»։ Հինգերորդ՝ որպէս բանս մեր ունի Բ ծնօղ մին զմիտս, եւ մին զձեռս. եւ ոչ ասի երկածին, կամ երկատեսակ. այլ միատեսակ բան գրեալ։ Այսպէս բանն Աստուած՝ ունի ծնօղ յերկինս զՀայր՝ եւ յերկրի զՄայր. եւ ոչ ասի երկածին , կամ երկու որդի. այլ միշտ Միածին եւ մի Որդի։ Այսպէս ի բնութիւնս մեր տեսակացեալ բանն՝ միատեսակ, եւ մի բնութիւն ըստ մեծին Դիոնիսեայ. եւ մի է բնութիւն բանին մարմնացելոյ ըստ Աթանասի. եւ ոչ երկու բնութիւն, կամ երկու տեսակ, կամ կրկնապատիկ, կամ երկախումբ, եւ որ սոցին նման։

Վեցերորդ՝ որպէս կամաւ գրեմք զբանն. այսպէս եւ բանն՝ կամաւ եւ հաճութամբ Հօր մարմին եղեւ. ըստ որում, «դա է Որդի իմ սիրելի, ընդ որ հաճեցայ ի մարդեղութիւն»։ Եօթներորդ՝ վասն պատճառի ինչ գրեմք զբանն։ Եւ բանն Աստուած վասն մարդկան մարդ եղեւ. զի առաջին ծնունդն ոչ ունի պատճառ. այլեւ ոչ կամաւ եւ ակամայ ասի։ Ութներորդ՝ բանս մեր միացեալ ի գրի, անբաժանելի է ի մտաց. զի անբովանդակելի է. որպէս եւ ծնօղն իւր միտք։ Այսպէս բանն Աստուած միացեալ ի մարմնի, է առ Հօր եւ ոչ հեռացեալ. ի մարմնի պարագրեալ, եւ անբովանդակելի մնացեալ. ըստ այնմ, «ո՛չ ոք ել յերկինս, եթէ ոչ որդի մարդոյ որ էն յերկինս»։ Իններորդ՝ որ ոք զգիրն անարգէ եւ ոչ պատուէ, զբան թագաւորի արհամարհէ եւ ո՛չ սոսկ գիր։ Այսպէս որք չարչարեցին զնա՝ ո՛չ զսոսկ մարդ, այլ զբանն Աստուծոյ մարմնացեալ. եւ այսպէս տիրասպանք եղեն. ըստ այնմ. «զդնօղն իւրեանց զՏէրն ուրացան, եւ զՏէրն փառաց ի խաչ հանին»։ Տասներորդ՝ որպէս բանն գրով չարչարի եւ բնութիւն իւր անչարչարելն մնայ. այսպէս բանն Աստուած միաւորութեամբ չարչարի. եւ բնութիւն իւր անչարչարելի մնայ։ Զի յանեղ բնութիւն Աստուծոյ՝ ո՛չ կիրք եւ ո՛չ չարչարանք մտանէ։ Այսա առաջին գլուխն։

Երկրորդ գլուխն, թէ հարցանէ ոք տարակուսեալ, եթէ վասն է՞ր Աստուած մարդ եղեւ։

Ասեմք եթէ ո՛չ վասն իւր կարօտութեան, կամ փառաց մարդ եղեւ, այլ վասն իւր բարերար մարդասիրութեան. որպէս այն որ ստեղծեաց զաշխարհս, զերկինս, զհրեշտակս, եւ զմարդիկ, վասն կաօտութեան ինչ, այլ վասն իւր բարերարութեան ստեղծ զամենայն. զի իւր բարերարութեան հաղորդեսցին արարածք։ Այսպէս եւ վասն իւր բարերարութեան մարդ եղեւ . եւ փրկութեան իւրոյ հաղորդս արար զազգս մարդկան։ Զոր ցուցցուք տասն գլխով զբարութիւն նորա առ մեզ։ Նախ առաջին՝ զի արդար է Աստուած. եւ ստեղծ զմարդն ընտրօղ բարւոյ եւ չարի. եւ նա անձնիշխան կամօք հետեւեցաւ պատրանաց չարին. վասն որոյ եւ յարդարութենէն Աստուծոյ դատապարտեցաւ. յետոյ ոչ ոք եղեւ ի ծնունդս նորա այնպէս արդար, որ փրկեր զնա. այլ առաւել ի չարիս յաճախեցին։ Վասն որոյ արդարն Աստուած որ ստեղծ զնա՝ մարդ եղեւ ի ծնունդս նորա եւ արդարացոյց զնա։ Երկրորդ՝ բանն Աստուած՝ որ դատապարտեաց զնախաստեղծն՝ եւ ոչ ոք կարէր բառնալ զվճիռ նորա զի ամենայնքն ընդ դատապարտութեամբ էին. վասն որոյ բանն Աստուած որ դատապարտեաց, նոյն ինքն Աստուած մարդ եղեւ. եւ եբարձ զդատավճիռն իւր։ Երրորդ՝ չարախօսէր սատանայ զմարդն թէ, բնութեամբ եւ կամօք մեղանչեն. եւ վերաբերիւր չարախօսութիւնս այս նախ ի յարարիչն բնութեանս. եւ ապա յանձնիշխան կամս մեր, որ ինքն լինէր կամացն յորդորիչ. եւ ոչ էր մարդ որ սուտ առնէր զնա. զի ամենայնքն մեղան։ Վասն որոյ բանն Աստուած մարդ եղեւ. զհոգի եւ զմարմին մեր անմեղ պահեալ ի կրից նորա, դատապարտեաց զչարախօսն. եւ ջատագով եղեւ Աստուծոյ արդարաստեղծին զմարդն՝ եւ փրկեաց զմեզ։ Չորրորդ՝ զայն անմեղ մարմինն վասն մեղաց մերոց, հօր Աստուծոյ պատարագ մատոյց. եւ իւր անմեղ մահուամբն եցոյց թէ, սատանայ է պատճառ եւ դաւաճան մարդոյն. վասն որոյ Հայր Աստուած դատաւոր եղեւ եւ իրաւամբք արդարացոյց զորդի. պատառեաց նովաւ զյանցանս մեր. եւ դատապարտեաց զսատանայ։ Հինգերորդ՝ զշնորհս եօթնեկի զոր փչեաց մարդոյն ի ստեղծանելն, եբարձ զայն վասն մեղաց եւ մարմին լինելոյն. եւ անհաշտ թշնամութիւն եղեւ ընդ մարդոյ. վասն որոյ՝ բանն Աստուծոյ միջնորդ եղեւ հաշտութեան Աստուծոյ եւ մարդոյ. եւ ի ձեռն մահուան իւրոյ հաշտեցոյց զհայր եւ ետ զհոգին։ Զի մահն Քրիստոսի անմեղ էր եւ կամաւ. եւ զի կամաւ էր՝ հաշտեցար զհայր. եւ զի անմեղ՝ պարգեւեաց դարձեալ զհոգին։ Վեցերորդ՝ զօրացաւ մահ եւ եկուլ բնութիւնս. եւ ոչ ոք կարէր ազատել. զի ամենայնքն էին ընդ մահուամբ։ Վասն որոյ բանն Աստուած անմահ էառ զմահ կանացու բնութիւնս մեր. եւ միաւորեաց ընդ իւրում աստուածութեան. եւ մեռեալ անմահն մարմնով, զմահ մեր եբարձ. եւ զանմահութիւն ի մեզ հաստատեաց ասելով՝ ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո եւ այլն։ Եօթներորդ՝ մահ էարկ ի բնութիւնս առաջինն Ադամ. եւ ոչ ոք ունէր յոյս յարութեան. վասն որոյ՝ բանն Աստուած եղեւ երկրորդ Ադամ. եւ արդարութեամբ հաստատեաց զյոյս յարութեան, որ եղեւ անդրանիկ մեռելոց։ «Զի որպէս Ադամաւ մեռաք. նոյնպէս եւ քրիստոսիւ կենդանասցուք ըստ առաքելոյն»։ Ութերորդ՝ մեռեալ էին մարդիկ ի մեղս, եւ բնաւ ոչ գիտէին զպատուհասն յաւուր յորում դատելոց էր Աստուած զգաղտնիս մարդկան. վասն որոյ արդարութեամբ յայտնեաց Քրիստոս, եւ ուսոյց զնոսա գործել զարդարութիւն։ Զի թէ կամաւ կորանային որպէս զսատանայ, զրկումն էր ճշմարտութեան փրկել զնոսա. ապա թէ ակամայ, պարտ էր զնոսա ուսուցեանել. յաղագս որոյ Աստուած մարդ եղեւ։ Իններորդ՝ առաջինն Ադամ սփռեաց ի մեզ զմեղս եւ զապականութիւն. զի ծնաք ի նմանէ ըստ մարմնոյ. վասն որոյ բանն Աստուած երկրորդն Ադամ՝ եղեւ հայր մեր՝ եւ ծնանելովն ի նմանէ ըստ հոգւոյ, սրբեցաք ի մեղաց եւ յապականութենէ առաջնոյն Ադամայ։ Արդ կրկին ունիմք Հայր՝ այսինքն, զԱդամ եւ զՔրիստոս. եւ որպէս նախ ծնաք մարմնով յԱդամայ՝ եւ ապա հոգւով ի Քրիստոսէ. հարկ է նախ ընդ հին հօրն մեռանիլ, եւ ապա ընդ նոր հօրն յառնել. եւ դարձեալ որպէս նախ Քրիստոս մեռաւ եւ ապա կենդանացաւ, նոյնպէս եւ մեք։

Տասներորդ՝ կրկին է մահ. այսինքն, հոգւոյ եւ մարմնոյ . եւ կրկին է կեանք հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ մահ հոգւոյն որ է մեղքն՝ պատճառէ զմահ մարմնոյ. իսկ մահ մարմնոյ՝ պատճառէ զկեանս հոգւոյ։ Արդ՝ զմահ հոգւոյ կրեաց Ադամ, որով մեռաք մարմնով. եւ զմահ մարմնոյ կրեաց Քրիստոս , որով կենդանացաք հոգւով։ Արդ՝ նախ զհոգիս մեր կենդանացոյց Քրիստոս առաջին գալստեամբն. եւ ապա զմարմինս երկրորդ գալստեամբն։ Այս եւ առաւել քան զայս՝ է պատճառ բանին Աստուծոյ մարդ լինելն. որպէս ասէ աւետարանիչն. «բանն մարմին եղեւ»։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ գլխոյ հարցումն։ Զի հերձուածօղք տարակուսին չորս բանիւ աստ եւ թիւր իմանալով զբանս, ի կորուստ անձանց իւրեանց մեկնեն։ Նախ որ ասէ. «բանն մարմին եղեւ»։ Զի թէ մարմին եղեւ ասեն, ապա այլայլեցաւ ի յիւր բնութենէն։ Ասեմք թէ՝ թէպէտ ասէ բանն մարմին եղեւ, այն ոչ ցուցանէ թէ այլայլեցաւ բանին բնութիւն. որպէս այն որ ասէ՝ «Տէր ապաւէն եղեւ». ոչ ցուցանէ եթէ փքեցաւ Տէրն ի բնութենէ իւրմէ, եւ եղեւ ապաւէն։ Այլ զայն նշանակէ թէ, եկաց մնաց Տէր . եւ եղեւ մեզ ապաւէն եւ օգնական։ Նոյնպէս այս որ ասէ։ «բանն մարմին եղեւ». ի բան գոլոյն ո՛չ փոխեցաւ. այլ եկաց մնաց բանն Աստուած եւ եղեւ մարմին. զի զոր ինչ էրն պահեաց. եւ զոր ինչ ոչն էր , եղեւ. այսինքն, մարմին։ Եւ դարձեալ ասելն թէ, «բանն մարմին եղեւ». փոխանակ ասելոյն է թէ, բանն մարմին էառ։ Եւ զի առօղն եւ առեալն երկութիւն նշանակէ. վասն այն ասաց թէ, «բանն մարմին եղեւ». զի առաւել զմիութիւն քեզ ուսուցանէ։ Այս են առաջին հերձուածօղք։

Երկրորդ՝ ոմանք չարափառք ասացին թէ, «բանն մարմին եղեւ՝» ապա հոգի եւ միտք ոչ էառ. այլ ինքն բանն ի տեղի հոգւոյ եւ մտաց. որպէս ասաց ապողինար. եւ այս չար եւ դառն հերձուած է։ Նախ զի՝ բանն Աստուած զոր ինչ էառ՝ զնոյն եւ աստուածացոյց եւ զնոյն փրկեաց. արդ եթէ հոգի եւ միտք չէ առեալ, զհոգի ոչ է փրկեալ. այլ միայն զմարմինս է փրկեալ։ Երկրորդ՝ թէ հոգի չէ առեալ՝ այլ միայն մարմին, յայնժամ մարմնասէր է Աստուած եւ ոչ մարդասէր. այլ մարդասէր է Աստուած եւ էառ կատարելապէս զհոգի եւ զմարմին եւ զմիտս եւ զամենայն որ ինչ է ի մարդս, ճշմարտութեամբ էառ զբոլոր բնութիւնս մեր. եւ բոլորիցս շնորհեաց փրկութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց։ Այլ աստ որ ասէ. «բանն մարմին եղեւ» ի մասնէ կոչէ զբոլոր մարդն. որպէս այն որ ասէ. «առ քեզ ամենայն մարմին եկեսցէ». մարմին առանց հոգւոյ ոչ երթայ առ Աստուած։ Եւ Եսայի ասէ. «տեսցէ ամենայն մարմին զփրկութիւն Աստուծոյ մերոյ». ո՛չ թէ մարմինք միայն տեսին զփրկութիւն. այլ բոլոր մարդն ետես։ Այսպէս եւ աստ որ ասէ. «բանն մարմին եղեւ». զայն ասէ թէ, բանն մարդ եղեւ։ Ա՛յս առ երկրորդ հարցումն։

Իսկ երրորդ ոմանք ասացին թէ. բանն մարմին եղեւ՝ ոչ ի մեր բնութէնէս այլ յերկնից էառ մարմին եւ երեւեցաւ մեզ. կամ զայլ ինչ պատուական մարմին անշնչոց եւ ո՛չ զմերս մարմին։ Եւ այս եւս հերձուած է։ Զի թէ յերկնից էառ մարմին , մեզ ո՛չ արար փրկութիւն. այլ երկնաւորացն արար փրկութիւն. կամ այլ անշնչոյ եւ շնչաւորաց։ Այլ բանն Աստուած էառ զմեր մարմինս. եւ մերովս մեզ արար փրկութիւն. եւ յայտէ ի հետեւագայ բանէն որ ասէ. «բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ». ի մեզ բնակելով՝ ցուցանէ թէ ի մէջ եւ ի մեր բնութենէս էառ զմարմինն։

Նախ երրորդ հերձուածոյն վերջին բանս՝ զլուծումն վերոյ ասացեալ հերձուածոցն, եւ ափիբերան առնէ։ Առաջնոյն որք ասեն՝ բանն մարմին եղեւ եւ փոխեցաւ յիւր բնութենէն. ի վերայ բերէ ասելով թէ, բնակեաց ի մեզ. զի բնակիլն՝ զանշփոթ մնալն նշանակէ. եւ այս երկու բանիւս՝ յայտ առնէ զանճառ միութիւն բանին եւ մարմնոյն։ Զի ասելն եղեւ՝ ցուցանէ զմիաւորիլն. եւ բնակեաց ասելովն՝ զանշփոթ մնալն ի նոյն միութեան։ Եւ օրինակն յայտէ ի միաւորութիւն հոգւոյ քո մարմնոյ. զի որպէս հոգի եւ մարմին այլեւայլ բնութիւնք են անմահ եւ մահկանացու. երեւելի եւ աներեւոյթ. եւ միաւորեալ մի լինին դիմօք եւ անձամբ եւ բնութեամբ. զի մի ասեմք զմարդն եւ մի զբնութիւն նորա։ Այսպէս եւ բանն Աստուած միաւորեալ ի մարմնի, մի դէմ մի անձն եւ մի բնութիւն միաւորեալ եւ անշփոթ մնացեալ. վասն այն ասէ՝ «բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ»։ Նոյնպէս եւ լուծանէ զերկրորդ հերձուածն. որք մարմին առեալ ասեն առանց հոգւոյ մարմին՝ ոչ է ի բնութենէս. այլ կամ անասնոց, կամ անշնչոց։ Այլ որ ասէ՝ բնակեաց ի մեզ՝ ցուցանէ թէ, ի բնութենէս է առեալ զմարմինն. որ է բանական հոգւով եւ մտօք կատարեալ։ Նոյնպէս եւ լուծանէ զերրորդ հերձուածն, թէ յերկնից եբեր զմարմինն. ասէ բնակեաց ի մեզ. յայտէ զի մեր բնութենէս է մարմնացեալ. եւ ոչ յերկնային, եւ ոչ յայլ ինչ նիւթոյ եւ մարմնոյ. բաց ի մարդկայնոյս։ Այս երրորդ հերձուածն։ Իսկ չորրորդ՝ ոմանք ասացին հերձուածք եթէ անգոյ եւ անանձն էր բանն որ մարմին եղեւ. որպէս մերս բան է եղծական եւ պատահական։ Եւ ոմանք ասեցին թէ, բանն զգոյութիւն ընդ մարմնոյս լինելութեան ընկալաւ. որպէս մարկեղոս եւ փոտինոս։ Այլ սոցա պատասխանի տայ աւետարանիչն. «ի սկզբանէ էր բանն՝ եւ բանն էր առ Աստուած՝ եւ Աստուած էր բանն. եւ ամենայն ինչ նովաւ եղեւ. եւ ի վերայ բերէ թէ՝ բանն մարմին եղեւ»։ Զի ասելն ի սկզբանէ էր բանն, եւ բանն էր առ Աստուած, ցուցանէ թէ ոչ յետոյ ընդ լինելութեան մարմնոյ եղեւ. այլ էր ի սկզբանէ նախ քան զյաւիտեանս առ Աստուած։ Եւ ասելն Աստուած էր բանն, ցուցանէ թէ ոչ անանձն եւ անգոյ է բանն Աստուծոյ. որպէս բանս մեր. այլ անձնաւորէր բանն եւ Աստուած եւ Արարիչ ամենայնի. այն բանն՝ որ առ Աստուած է եւ ստեղծօղ բոլոր ամենայն գոյից. նոյն ինքն բանն մարմին եղեւ եւ բնակեցաւ ի մեզ։ Այս երրորդ գլուխն։ Չորրորդ գլուխն թէ, վասն է՞ր ասէ բանն մարմին եղեւ. եւ ոչ ասէ թէ հոգի եղեւ։

Ասեմք թէ յաղագս չորս պատճառի ոչ ասէ թէ բանն հոգի եղեւ. այլ մարմին։ Նախ զի մի ասիցեն թէ՝ բանն առ աչօք եղեւ մարդ . որպէս մանիքոս եւ այլք ասացին, թէ առ աչօք եղեւ մարմին. եւ ոչ իսկապէս վասն այն ասէ թէ՝ «բանն մարմին եղեւ» թանձր եւ շօշափելի եւ տեսանելի. որպէս այն որ ասաց յետ յարութեան. «շօշափեցէք զիս եւ տեսէք . զի ես նոյն եմ. զի ոգին մարմին եւ ոսկերս ո՛չ ունի, որպէս զիս տեսանէք զի ունիմ»։ Վասն այն ասեմք ի դաւանութեան թէ, «եղեւ մարդ ճշմարտապէս եւ ոչ կարծեօք»։ Երկրորդ՝ զի թէ ասացեալ էր բանն հոգի եղեւ , կարծէին մարդիկ թէ, միայն զհոգին էառ եւ ոչ զմարմին. զի կարէ առնուլ զհոգի առանց մարմնոյ որպէս մեք զհոգին սուրբ առնումք առանց մարմնոյ։ Այլ ասաց մարմին եղեւ՝ զի առանց հոգւոյ մարմին ոչ առնանի. զի առանց միջնորդութեամբ հոգւոյն էառ զմարմինն որպէս ասէ աստուածաբանն։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի մարդեղութիւն բանին ոչ էր հասարակ որպէս ամենայն մարդոյ. որ մինչ ի քսան օրն շնչաւորին. եւ ի քառասուն օրն պատրաստի մարմինն. եւ ապա հոգեւորի բանական հոգւով. եւ այս վասն տկար բնութեան որ ժամանակաւ կատարի։ Իսկ բանն Աստուած ընդ իջանել յարգանդ անապական եւ Սուրբ Կուսին, եղեւ բաժանումն արեան, եւ շնչաւորիլ, եւ հոգեւորիլ եւ աստուածանալ, ի նոյն կէտն ի վայրկեան ժամանակի քառասնօրեայ մանուկ գոյացաւ, կատարեալ ոսկերօք եւ անդամօք։ Վասն զի զօրութեամբ բանին ներգործեցաւ. որ էր ամենակարող. եւ ոչ կարօտացաւ ժամանակի. վասն ասէ «բանն մարմին եղեւ»։ Երրորդ՝ հոգին պատուական մասն է ի մեզ. եւ մարմին անարգ. ո՛չ կոչէ զինքն ի պատուական մասնէն, թէպէտ էառ զհոգի եւ զմարմին։ Նախ զի՝ ուսուցանէ մեզ զխոնարհութիւն, ո՛չ կոչել զինքն հպարտութեամբ եւ մեծարգոյ անուամբ, այլ խոնարհութեամբ. եւ դարձեալ՝ զի գիտասցուք թէ, որչափ առաւել խոնարհեցոյց զինքն վասն մեր, զի առաւել սիրեսցուք զնա. վասն որոյ եւ բազում ուրեք որդի մարդոյ կոչեցաւ։ Չորրոդ պատճառ որ ասէ՝ «բանն մարմին եղեւ»։ Զի ցուցցէ եթէ կերակրելի եղեւ մեզ. վասն զի երեք ազգ ստեղծուածքն են յաշխարհի. եւ երեք ազգ կերակուր է նոցա ըստ իւրեանց պատշաճին. այսինքն, ոմն է ամենեւին հոգեւոր որպէս հրեշտակք. եւ ոմն աենեւին մարմնաւոր որպէս կենդանիք. եւ ոմն բաղադրեալ ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ որպէս մարդս։ Այն որ ամենաւին մարմին են, տայ Աստուած նոցա զմարմնաւոր կերակուր որպէս անասնոց։ Եւ որք միայն հոգեւորք են, տայ նոցա միայն զհոգեւոր կերակուր որպէս հրեշտակք. զի կերակուր է միայն հրեշտակաց բանն Աստուծոյ։ Իսկ մարդոյս որ ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ է, ետ նոցա խառնեալ հոգեւոր եւ մարմնաւոր զբանն մարմնացեալ. վասն այն ասէ՝ «բանն մարմին եղեւ»։ Իբր կերակրելի եղեւ մեզ. զի մարմնացեալ բանն է մեզ կերակուր եւ ըմպելի. որպէս ասաց. «ես եմ հացն կենաց ի յերկնից իջեալ՝ եւ տամ զկեանս աշխարհի. որ ոք ուտէ զմարմին իմ եւ ըմպէ զարիւն իմ, կեցցէ յաւիտեան»։ Վասն այն ասէ թէ՝ «բանն մարմին եղեւ եւ բնակեցաւ»։

Եւ գիտելի է զի բազում ինչ բաղտատութիւն կայ որ բանն Աստուած էառ զմարդային բնութիւնս։ Նախ զի բանն Աստուած էառ զմարդկայինս բնութիւն, եւ միաւորեաց ընդ աստուածութեան իւրում. ոչ մասն առեալ կամ ընդ մասին միաւորեալ, այլ բոլորն ընդ բոլորին. ըստ այնմ, «ի նմա բնակի ամենայն լրումն աստուածութեան մարմնապէս»։ Երկրով՝ բանն նախկին է սկիզբն արարածոց. զի նովաւ եղեն ամենայնքն . եւ մարդն յետին եւ վերջին է ամենայն եղերոցն։ Արդ՝ նախկինն զյետին էառ եւ արար առաջին։ Երրորդ՝ բանն պատկեր է հօր. եւ մարդն պատկեր բանին. պատկերն զպատկերն էառ. կամ նախատիպն։ Չորրորդ՝ բանն գերագոյն է յիմանալիսն. եւ մարդն գերագոյն ի զգալիսն. վասն այն եղեւ մարդ։ Հինգերորդ՝ ի բանէն կրկին էութիւնք յառաջացան. այսինքն, իմանալիք եւ զգալիք. զի թէ միայն ի հրեշտակաց էր առեալ, պակասէր զգալին. եւ թէ կենդանեաց, պակասէր իմանալին. վասն որոյ մարդ եղեւ, զի բոլորովին յինքենէ զյառաջ եկեալսն յինքն միաւորեսցէ։ Այս չորրորդ գլուխն։

Եւ հինգերորդ գլուխն։

Գիտելի է՝ զի բանն մարմին եղեւ առանց մարմնոյ. եւ հակառակ մարմնոյ. եւ վասն մարմնոյ. Առաջինն՝ բանն մարմին եղեւ առանց մարմնոյ. այսինքն, առանց զօրութեան մարմնոյ. զի փրկական եւ սուրբ մարմինն աստուծային՝ ոչ եղեւ ի սերմանէ մարդոյ. այլ աստուածային զօրութեամբ հոգւոյն սրբոյ սրբեցաւ արիւնն անապական։ Եւ դարձեալ մարմին եղեւ առանց մարմնոյ՝ այսինքն, առանց սովորութեան մարմնոյ. զի այս է սովորութիւն ամենայն մարմնոյ. որ յղանայ ապականութեամբ, եւ ծանրութեամբ տանի, եւ ցաւօք երկնէ ծնանի։ Այլ Կոյս Սուրբ Աստուածածինն Մարիամ՝ առանց ապականութեան յղացաւ զբանն Աստուած զի Կոյս մնաց եւ առանց ծանրութեան կրեաց ի ինն ամիս յարգանդի. զի թեթեւացաւ եւ առանց երկանց եւ ցաւոց ծնաւ մեծաւ ուրախութեամբ եւ խնդութեամբ։ Զի ոչ տկարացաւ վասն ծննդեանն. այլ առաւել զօրացաւ. եւ յայտնէ յայնմանէ, զի ոչ կարօտացաւ մանկաբարձի։ Այլ նոյն ժամայն որ ծնաւ, պատեաց զորդին իւր եւ եդ ի մսուր. որպէս ասէ Ղուկաս «թէ ծնաւ զորդին իւր զանդրանիկ եւ պատեաց ի խանձարուրս եւ եդ մսուր»։ Այսպէս բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց առանց մարմնոյ։ Իսկ երկրորդ՝ բանն մարմին եղեւ ընդդէմ եւ հակառակ մարմնոյ. այսինքն, ընդդէմ հեշտ ցանկութեանց մարմնոյ. որպէս ասէ Պօղոս թէ, «քրիստոնեայքն՝ զանձինս իւրեանց ի խաչ հանիցեն կարեօք եւ ցանկութեամբ մարմնոյ»։ Եւ դարձեալ մարմին եղեւ բանն ընդդէմ մարմնոյ. այսինքն, ընդդէմ գործոց մարմնոյ. որ յոյժ չար են գործք մարմնոյ որպէս ասէ Պօղոս գաղատացւոց. «յայտնի են գործք մարմնոյ. այսինքն, շնութիւն. պոռնկութիւն. պղծութիւն. գիճութիւն. եւ այլքն»։ Վասն այն բանն մարմին եղեւ, զի զայսպիսի չար գործս բարձցէ ի մարմնոյն. եւ հաստատեսցէ ի սմա զգործս բարիս։ Իսկ երրորդ՝ բանն մարմին եղեւ վասն մարմնոյ. այսինքն, զի բնութիւն մարմնոյ. պատուական արասցէ եւ հաւասարեսցէ հպեշտակացն որ յերկինս են, եւ ի վեր քան զհրեշտակս. զի զառաջին ստեղծմանէն Ադամայ ասէր. փոքր ինչ խոնարհ արարեր դու զմարդն քան զհրեշտակս. այլ ի յերկրորդ ստեղծագործութանէս՝ բարձրացաւ մարդն հաւասար հրեշտակաց յարութեամբն եւ անմահութեամբն։ Եւ գեր ի վերոյ եղեւ եւ պատուական քան զամենայն հրեշտակս չորս կերպիւ։ Նախ զի՝ բանն Աստուած էառ զմերս բնութիւն. եւ գերիվերոյ նստոյց ամենայն իշխանութեանց եւ պետութեանց. եւ նմա երկրպագեն ամենայն երկնաւորացն դասք։

Այլեւ սրբոյ եկեղեցւոյ ի սպաս առաքին նոքա. որպէս ասէ առաքեալն. «հոգիք են հարկաւորք՝ որք առաքին ի սպասաւորութիւն այնոցիկ, որք ժառանգելոց են զփրկութիւն». իսկ մեք հրեշտակացն ո՛չ սպասաւորեմք եւ ո՛չ երկրպագեմք նոցա։ Երկրորդ՝ եկեղեցի սուրբ հարսն եւ մարմին է փեսային Քրիստոսի. իսկ հրեշտակք ծառայք եւ պաշտօնեայք են Քրիստոսի։ Երրորդ՝ զի եկեղեցի սուրբ չարչարանացն Քրիստոսի կցորդ լինի. եւ փառաց նմին հաղորդի. իսկ հրեշակք՝ զի ոչ ունին մարմին, ո՛չ կարեն չարչարիլ ընդ Քրիստոսի, եւ փառաց նմին հաղորդիլ։ Չորրորդ՝ զի եկեղեցի սուրբ կարէ ի գոյացական վարս իւր ի գոյացական վարս իւր աճիլ օրըստօրէ, եւ յառաջել ի փառս. իսկ նոքա ոչ կարեն աճիլ. այլ զոր ինչ ունին ի բնութիւնս իւրեանց. զնոյն անփոփոխ պահեն։ Եւ գլուխ բանիս յայտէ յայնմանէ, որ բանն Աստուած այնպէս սիրեաց զմեզ, որ ի մեր բնութիւնս եկն, եւ վասն մեր մարդ եղեւ, եւ չարչարանօք փրկեաց զմեզ. ի բնութիւնս հրեշտակաց ոչ եկն. եւ յազգէ նոցա զկորուսեալն ո՛չ փրկեաց։ Որպէս ասէ առաքեալն. «ո՛չ հրեշտակաց բուռն հարկանէ, այլ զզաւակէն Աբրահամու բուռն հարկանէ»։ Այս է որ բանն մարմին եղեւ վասն մարմնոյ. զի զմեր մարմինս հաւասար հրեշտակաց, եւ յայլ գերազանց պատիւս բարձրացոյց։

Այս հինգերորդ գլուխն։

Վեցերորդ գլուխն։

Պարտ է գիտել՝ վասն ծննդեան բանին մարմնացելոյ՝ պիտոյ է տեղի եւ ժամանակ. վասն այն աստ լինի կրկին հարցումն. Նախ վասն տեղւոյն թէ , վասն է՞ր ի Բեթղէհէմ ծնաւ ի յայրն. եւ եդաւ ի մսուր։ Եւ երկրորդ վասն ժամանակի ծննդեանն. եւ նախ վասն տեղւոյն հարցանելի է։ Նախ զի՝ ասէ մարգարէն. «օրէնք ի Սիօնէ ելցեն՝ եւ բան Տեառն յԵրուսաղեմէ»։ Արդ Քրիստոս բան Աստուծոյ է. եւ օրէնք եղեւ մեզ հաւատացելոցս. վասն է՞ր ո՛չ ծնաւ յԵրուսաղէմ։ Դարձեալ՝ Բեթղէհեմ փոքր գեղէ, վասն է՞ր անդ ծնաւ եւ ոչ յայլ մեծամեծ քաղաք։ Ասեմք թէ ի Բեթղէհէմ ծնաւ Քրիստոս վասն չորս պատճառի։ Նախ զի Քրիստոս եղեւ ըստ մարմնոյ որդի Դաւթի. եւ Բեթղէհէմ է բնական տեղի ծննդեան եւ սննդեանն Դաւթի։ Պարտ էր Քրիստոսի ի Բեթղէհէմ ծնանիլ. զի յայտ լիցի թէ որդի Դաւթի է։ Եւ խոստմունքն կատարեցաւ, թէ «ի պտղոյ յորովայնէ քումմէ նստուցից յաթոռ քո». զի թէ յայլում տեղւոջ էր ծնեալ, ոչ գիտէին թէ որդի է Դաւթի. որպէս այն որ ասէին, եթէ ի «Նազարեթէ ո՛չ է մարթ բարւոյ իմիք լինել. քննեա՛ եւ տես՝ զի մարգարէ ի Գալիլեէ ո՛չ յառնէ». եւ ո՛չ գիտէին թէ ի Նազարէթ յղացաւ եւ սնաւ. այլ ի Բեթղէհէմ ծնաւ։ Երկրորդ՝ որպէս Դաւիթ հայր նորա Բեթղէհէմ՝ ծնաւ եւ յԵրուսաղէմ թագաւորեաց. այսպէս եւ Քրիստոս որդի նորա. զի Դաւիթ գալոց է. Դաւիթ յառնելոց է ասէին . եւ կոյրքն աղաղակէին որդի Դաւթի ողորմեաց մեզ։ Վասն որոյ ըստ նմանութեան Հօրն՝ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ի Բեթղէհէմ ծնաւ եւ յԵրուսաղէմ խաչեցաւ եւ թագաւորութեանց. զի խաչն էր թագաւորութիւն Քրիստոսի. որպէս ասէ յերգս։ «Ելէք տէսէք դստերք Երուսաղէմի. տեսէք զարքային Սողոմօնի պսակն, որ պսակեաց զնա մայր իւր Յերուսաղէմ յաւորր փեսայութեան իւրոյ։ Եւ զի խաչն փառք էր Քրիստոսի. ինքն վկայէր «էհաս ժամ զի փառաւորեսցի որդի մարդոյ»։ Եւ այն էր փառքն, զի խաչիւն փրկեաց զհոգիս մարդկան ի դժոխոց. եւ զկամս հօրն կատարեաց։ Երրորդ՝ ծնաւ ի Բեթղէհէմ. զի անդ վկայեաց Միքիայ մարգարէն. «եւ դու Բեթղէհէմ ոչ ինչ կրսեր ես յիշխանս Յուդայ. ի քէն ելցէ ինձ իշխան, որ հովուեսցէ զժողովուրդ իմ զԻսրայէլ. եւ ելք նորա ի սկզբանէ աւուրցն յաւիտենից»։ Եւ յորժամ եկին մոգքն յԵրուսաղէմ, ի ծածկիլ աստեղն հարցանէին, թէ ո՞ւր ծնանի Քրիստոս Արքայն հրէից. եւ նոքա անդ պատասխանէին ըստ մարգարէութեան Միքիայ. վասն որոյ անդ ծնաւ, զի կատարեսցի բան մարգարէիցն։ Չորրորդ՝ զի Բեթղէհէմն տուն հացի եւ տուն մսի թարգմանի. եւ Քրիստոս եղեւ մեզ հաց ի յերկնից իջեալ. «զի մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է ասէ. եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի։ Որ ոք ուտէ եւ ըմպէ, զմահ մի տեսցէ յաւիտեան»։ պատշաճ էր ապա Քրիստոսի ի Բեթղէհէմ ծնանիլ ի տուն հացին. եւ լինիլ մեզ հաց կենաց եւ անմահութեան։ Իսկ այն որ զփոքր գեղն ընտրեաց տեղի ծննդեան, ընդդէմ մարդկան աշխարհի արար. զի մարդիկ զփառաց տեղի ընտրեն մեծ լինիլ, զի առաւել փառաւորեսցին։ Իսկ զնախատանաց տեղին փոքր ընտրեն. զի զնախատինսն սակաւք տեսցեն. եւ Քրիստոս հակառակ այսմ արար զտեղի ծննդեանն՝ որ փառաց եւ պատուոյ էր։ Որ ի հրեշտակացն եւ ի մոգուցն եւ ի հովուացն եւ աստեղօքն փառաւորեցաւ. ընտրեաց զգեղն փոքրիկ. եւ զտեղի չարաչար նախատանաց եւ չարչարանաց ընտրեաց զԵրուսաղէմ ի տօնին որ մեծ քաղաք էր. եւ ի զատկի տօնին ժողովեալ էր բազումք։ Եւ զայս արար զի զհպարտութիւն մարդկան կորուսցէ։ Որ ասեն ես յայս անուն տեղաց եմ եւ ի մեծ քաղաքէ եւ ի մեծ ազգէ։ Սուտ գոլ եւ ընդունայն զայսպիսի պարծանս եւ զհպարտութիւնս երեւեցոյց ի փոքր գեղն ծնանելովն։ Իսկ զայն բան զոր ասէ Եսայի. «ի Սիօնէ ելցեն օրէնք. եւ բան Տեառն յԵրուսաղեմէ. կատարեաց եւ ելից Քրիստոս։ Զի ծնաւ ի Բեթղէհէմ. այլ զաթոռ վարդապետութեան իւրոյ եդ յԵրուսաղէմ եւ ուսոյց զաշակերտսն՝ եւ անդ առաքեաց՝ եւ ելից զնոսա իմաստութեամբ. եւ անտի առաքեցան ի բոլոր կողմ աշխարհիս եւ քարոզեցին զմարդեղութեան խորհուրդն Քրիստոսի։ Այս թէ , վասն է՞ր ծնաւ ի Բեթղէհէմ։ Իսկ թէ վասն է՞ր ծնաւ ի յայրին։ Ասեն վարդապետք թէ, վասն չորս պատճառի։ Նախ վասն աշխահագրին. որ բազում ամբոխ ժողովեալ էր ի քաղաքին եւ ոչ գոյր նոցա տեղի իջեւանի. եւ յերեկոյն հասեալ, անդ ծընաւ Քրիստոս Փրկիչն աշխարհի։ Երկրորդ՝ վասն խորհրդոյն. զի յետ ջրհեղեղին անդրանիկ որդին Նոյի Սէմ, եւ Արփաքսաթ որդի նորա բերեալ զնշխարն Ադամայ թաղեցին ի Գողգոթայ. եւ զնշխարն Եւայի ի Բեթղէհէմ ի յայրի անդ ի բաժին երկրի իւրեանց։ Եւ այս մարգարէական հոգւով. զի աստուածածնաւն՝ ողջասցի եւ Աստուծոյ ազատեսցի ի յանիծիցն երկանց։ Եւ ի ձեռն խաչին կենդանասցի Ադամ, եւ ազատեսցի ի դժոխոցն։ Երրորդ պատճառ. զի Ադամ եթող զլուսեղէն դրախտն. եւ ի խաւարամած յայրս բնակեցաւ յերկրի. վասն որոյ երկրորդն Ադամ ընդ նոյն ճանապարհաւն եկն յերկիր. եւ ծնաւ ի յայրն վիմաց. զի հանցէ Ադամ ի լուսեղէն տեղիս իւր վերստին։ Չորրորդ՝ վէմն Քրիստոսի ի մէջ վիմի յայրին ծնաւ. զայն ցուցանէր թէ, որ հաւատով տաճարացեալ են հաստատեալ իբրեւ զվէմն, ի սիրտս նոցա ծնանի Քրիստոս եւ երեւի եւ լուսաւորէ զնոսա։ Յաղագս այսքան պատճառացս՝ ի Բեթղէհէմ ի յայրին ծնաւ տղայացեալն Աստուած։ Իսկ թէ յո՞րժամ ծնաւ Քրիստոս. ասէ աւետարանն. «պատեաց զնա մայր իւր ի խանձարուրս եւ եդ ի մսուր»։ Ի խանձարուրս պատեցաւ Քրիստոս վասն երեք պատճառի։ Նախ զի՝ ծածկեցաւ Ադամ թզենեաւն. եւ ապա եկն յերկիր. այսպէս եւ Փրկիչն Ադամայ խանձարրօք պատեցաւ ծածկեալ. նախ ծնանելով ի մօրէ, եւ ապա երեւեցաւ յերկրի։ Երկրորդ՝ կապեցաւ նա ի խանձարուրս. զի զկապանս մեր լուծցէ. այսինքն, զկապ մեղաց. «ի գործս ձեռաց իւրեանց կապեսցին մեղաւորք». եւ ի ըսկիզբն ծնընդեանն իւրոյ, արձակեաց զմեզ ի կապանաց յանցանաց։ Երրորդ՝ պատեցաւ ի խանձարուրս զի զմերկութիւնս մեր ծածկեսցէ. որ մեր կացեալք էաք ի գործոց բարեաց եւ ի շնորհաց. եւ Քրիստոս եղեւ ծածկոյթ եւ զգեստ մերկութեան. եւ պատմուճան ուրախութեան. վասն որոյ՝ նախ ի խանձարուրս պատեցաւ։

Իսկ թէ վասն է՞ր եդաւ ի մսուր։ Ասեն վարդապետք թէ, վարդապետք թէ, վասն երեք պատճառի։ Նախ վասն աղքատութեան. զի որպէս յաղքատ մօրէ ծնաւ, եւ ոչ ի թագաւորաց. եւ ի փոքրիկ գեղն Բեթղէհէմի եւ յայրին երեւեցաւ. այսպէս ի մսուր եդաւ վասն առաւել աղքատութեան. եւ որքան նա առաւել աղքատացաւ եւ խոնարհեցաւ, զմեզ այնքան առաւել բարձրացոյց եւ փարթամացոյց՝ որպէս ասէ առաքեալն։ «Որ մեծատունն էր՝ վասն աղքատացաւ. զի մեք նորա աղքատութեամբն մեծասցուք»։ Եւ զի՞նչ աղքատութիւն քան զայն՝ որ Աստուածն մարդ եղեւ. զի զմեզ արասցէ որդիս Աստուծոյ. յերկնից խոնարհեցաւ ի յերկիր, զի զմեզ բարձրացուսցէ յերկինս։ Այսպէս ի մսուր եդաւ. զի մեզ հանգուսցէ ի լուսեղէն դրախտին։ Երկրորդ պատճառ՝ որ ասէ Եսայի. «ծանեաւ եզն զտածիչ իւր. եւ էշ զմսուր Տեառն իւրոյ. եւ Իսպայէլ զիս ո՛չ ծանեաւ»։ Եւ աւետարանն ասէ. «յիւրսն եկն եւ իւրքն զնա ո՛չ ընկալան». որպէս նախ յառաջագոյն գանգատէր զԻսրայէլէ ի ձեռն մարգարէին Եսայեայ՝ այժմ մարմնով կատարեաց. զի ոչ ի տաճար նոցա եդաւ. եւ ոչ ի թագաւորական տուն նոցա։ Այլ ի մսուր եզին եւ իշոյ, որ նշանակէ զազգս հեթանոսաց. որ անբանացեալ էին, եւ բեռնակիր եղեալ մեղաց, ընկալան զնա եւ ծանեան. եւ հնազանդ եղեն Քրիստոսի։ Երրորդ պատճառ՝ զի մսուրն տեղի է կերակրոյ անասնոց. եւ Տէր մեր ի մսուրն եդաւ. զայն ցուցանէր՝ որ մարդկային ազգս անբան եւ անասուն էր եղեալ ի յԱդամայ հետէ. ըստ այնմ. «մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ. հաւասարեցաւ անասնոց անբանից եւ նմանեցաւ նոցա»։ Եւ Քրիստոս եղեւ կերակուր մարդկան անբանից. եւ կեանք եւ գիտութիւն ետ նոցա. յաղագս որոյ ի մսուր բազմեցաւ։ Ո՛վ մեծի խորհրդոցն. զոր երկինք ոչ կարէին տանիլ զարարիչն իւրեանց ի յայրին բնակեցաւ։ Զոր քրոբէքն բարձեալ ունին՝ յանբանից մսուր բազմեցաւ։ Որ սերովբէքն զդէմս իւրեանց ծածկէին յահէ փառացն. այսօր ի մոգուցն եւ ի հովւացն երկրպագեցաւ եւ համբուրեցաւ։ Որ զարարածս ամենայն կերակրէ, ի կուսական ըստեանցն կերակրեցաւ։ Որ ճառագայթ է փառացն Հօր՝ յաստեղէն լուսաւորեցաւ։ Այս վասն տեղւոյ ծննդեանն՝ թէ վասն է՞ր ի գիւղն Բեթղէհէմի ծնաւ. եւ յայրին երեւեցաւ. եւ ի խանձարուրս պատեցաւ. եւ ի մսուր որպէս ասէ աւետարանն. «բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ»։

Իսկ այժմ ի վերջին հարցումն, հարցանելի է մեզ վասն ժամանակի ծընդեան մարմնացեալ բանին։ Եւ վասն ժամանակին՝ չորս ինչ հարցանելի է։ Նախ՝ թէ վասն է՞ր ի վերջին ժամանակս յետ ամենայն օրինացն լրման ծնաւ Քրիստոս։ Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր յորժամ բարձաւ թագաւորութիւն Իսրայէլի ծնաւ Քրիսատոս։ Երրորդ՝ թէ վասն է՞ր ի ձմերան եղանակի ծնաւ Քրիստոս։ Չորրորդ՝ թէ վասն է՞ր ի գիշերի երեւեցաւ եւ ծնաւ մարմնով։ Վասն առաջնոյն գիտելի է. զի յառաջին ժամանակս ետ Աստուած բնական օրէնքն Նահապետացն. եւ զբանականն Աբրահամու. եւ զգրաւորն Մովսէսի։ Թէ ի նոյն ժամանակս էր եկեալ Քրիստոս եւ փրկեալ զմեզ, ասէին մարդիկ, թէ փրկութիւն մեր ոչ եղեւ ի Քրիստոսէ. այլ յօրինաց անտի։ Այլ յորժամ նկուն եղն ամենայն օրէնքն, եւ ոչ կարացին փրկել, ո՛չ բնական օրէնքն՝ եւ ո՛չ բանականն, եւ ոչ գրաւոր օրէնքն Մովսէսի, ապա վասն այսորիկ ի սոյն ժամանակիս երեւեցաւ բանն Աստուած մարմնով եւ փրկեաց զմեզ. որպէս ասէ առաքեալն. «եթէ անհնարին էր օրինացն, որով տկարանայրն մարմնով. Աստուած զորդին իւր առաքեաց ի նմանութիւն մարմնոյ մեղաց եւ վասն մեղաց, եւ դատապարտեաց զմեղս ի մարմնի իւրում»։ Դարձեալ՝ թէ յառաջին ժամանակն էր երեւեալ, ոչ էին մարդիկ կարօտեալ. եւ ոչ հաւատային. զի ոչ ճանաչէին եւ զփրկութիւն գտանէին։ Այլ ի վերջին ժամանակս՝ յորում կարօտացաք ի հիւանդութիւնս մեր մարդասէր բժշկին։ Զի օրէնքն յառաջագոյն գուշակեցին. եւ մարգարէքն վկայեցին. եւ յորժամ երեւեցաւ Քրիստոս, ի բանից նոցա ճանաչեցաք. եւ հաւատով զփրկութիւն եւ բժշկութիւն ընկալաք ըստ մարգարէին. «առաքեաց զբան իւր եւ բժշկեաց զնոսա. եւ փրկեաց զնոսա յապականութենէ իւրեանց»։ Երկրորդ հարցումն, թէ վասն է՞ր յորժամ բարձաւ թագաւորութիւն հրէից, ապա ծնաւ Քրիստոս։

Ասեն վարդապետք թէ՝ պատշաճ էր ի բառնիլ թագաւորութեանցն Իսրայէլի ծնանիլ Քրիստոսի։ Նախ զի՝ կատարեսցի մարգարէութիւն Նահապետին Յակօբայ որ ասէ. «մի՛ պակասեսցի իշխան ի Յուդայէ. եւ մի պետ յերանաց նորա, մինչեւ եկեսցէ նա որ իւրն է հանդերձեալն». վասն որոյ բարձեալ էր թագաւորութիւն հրէից. եւ Հերովդէս յայլ ազգէ էր թագաւոր յորժամ ծընաւ Քրիստոս։ Դարձեալ թէ յաւուրս թագաւորացն էր ծնեալ, ասէին թէ թագաւորական իշխանութեամբ եւ բռնութեամբ դարձոյց առ ինքն զաշխարհս ամենայն։

Վասն որոյ ոչ յաւուրս թագաւորաց ծնաւ. եւ ոչ ի մեծատան տոհմէ. եւ զաշակերտսն ոչ ընտրեաց ի փարթամաց, եւ ոչ յիմաստնոց. զի մի ասիցեն թէ՝ ճարտար իմաստութեամբն, եւ ընչից փարթամութեամբն, եւ թագաւորեաց բռնութամբն հաւանեցոյց զաշխարհս։ Յաղագս այսորիկ յաղքատ մօրէ ծնաւ. եւ զյիմարս եւ զաղքատս աշակերտ ընտրեաց ի ձկնորսաց։ Եւ յորժամ բարձաւ թագաւորութիւն, յայնժամ ծնաւ եւ երեւեցաւ անվաղճան թագաւորն Քրիստոս. եւ յիմար աշակերտօքն զիմաստութիւն Աստուծոյ ուսոյց մարդկան ազգի. եւ աղքատութեամբ զմեծութիւն երկնից պարգեւեաց աշխարհի։

Երրորդ հարցումն, թէ վասն է՞ր ծնաւ ի ձմերան եղանակս։ Ասեն վարդապետք թէ՝ վասն չորս պատճառի։ Նախ՝ զի ի ձմերան եղանակս դառնայ արեգակն ի վեր եւ օրն մեծանայ. զայն նշանակէ՝ որ յերեւիլն Քրիստոսի, լոյս հաւատոյն աճեցաւ ի մարդիկ. որ մինչեւ ցայժմ գիշեր մեղաց եւ անհաւատութեան էր աճեալ. այժմ հաւատոյ լոյսն մեծացաւ յազգս մարդկան։ Երկրորդ՝ ի յայսմ ժամանակիս բարձրանայ արեգակն առ մեզ. զայս նշանակէ թէ բարձրանալոց է անունն Քրիստոսի ի վերայ երկրի. զի նա՛ է արեգակն արդարութեան. եւ Ովհաննէս յամարայնի ծնաւ, յորում ժամանակի օրն փոքրանայ. նշանակէ թէ՝ փոքրանալո՛ց է քան զՔրիստոս։ Զի յառաջագոյն մեծ կարծէին զնա քան զՔրիստոս, մինչ առաքեցին եւ հարցին ցնա թէ՝ ո՞վ ես դու. Քրիստոսն ես դու, թէ այլ ոք. ասաց թէ ես ո՛չ եմ Քրիստոսն. այլ նախընթաց եմ առաջի նորա. եւ նա փեսայէ եւ գլուխ եկեղեցւոյ. եւ ես բարեկամ նմա։

Նա արեգակն է մեծ. եւ ես ունիմ լոյս ճրագի. նմա պա՛րտ է աճիլ եւ ինձ մեղմանալ։ Երրորդ՝ վասն այն ծնաւ ի ձմերան. ծանուսցէ թէ աշխարհ ամենայն սառուցեալ է ի սիրոյն Աստուծոյ. եւ ես եկի որ ջերմացուցանեմ ի սէրն Աստուծոյ. ըստ այնմ. «հուր եկի արկանել յերկիր. այսինքն, ջերմութիւն սիրոյն Աստուծոյ»։

Չորրորդ՝ ի ձմերան ժամանակի ծնաւ որ ցուրտ ու դժուարին է. զի ցուցցէ թէ՝ ինքն Տէր մեր բազում նեղութիւն եւ չարչարանս կրելոց է վասն փրկութեան մարդկան. եւ ապա ազատին մարդիկ ի ձեռաց սատանայի. յաղագս որոյ ի ձմերան եղանակս ծնաւ Փրկիչն աշխարհի։

Իսկ չորրորդ հարցումն թէ՝ վասն է՞ր ի գիշերի ծնաւ։ Նախ ցուցանէ թէ՝ խաւարեալ էին մարդիկ մեղօք եւ անհաւատութեամբ. ինքն Քրիստոս լոյս ծագեաց մեզ. եւ լուսաւորեաց զհոգւոյ աչս մեր գիտութեամբ եւ արդարութեամբ եւ հաւատոյն լուսով. զի տգիտութիւն խաւարէ եւ անհաւատութիւն խաւար. եւ եկն Քրիստոս՝ եւ ի յանգիտութենէ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եբեր. եւ ի մեղաց յարդարութիւն էհան . եւ յանհաւատութենէ ի հաւատս աստուածապաշտութեան։ Որպէս ասէ մարգարէն։ «Լոյս ի յայտնութիւն հեթանոսաց»։ Եւ ինքն ասէր. «ես լոյս յաշխարհ եկի. որ ոք հաւատայ յիս ի խաւարի մի մնասցէ»։ Վասն այսորիկ զտօն գիշերային ժամուս՝ ճրագալոյս անուանեմք եւ բազում վառեալ լուսով եւ մոմեղինօք կատարեմք։ Մին վասն այն՝ որ Տէր տօնիս Քրիստոս է լոյսն երկնաւոր. պարտ է լուսով կատարել զտօնս Նորա։ Եւ երկրորդ՝ զի լուսաւոր աստղն առաջնորդեաց մոգուցն, եւ եկեալ մտեալ ի յայրն ուր էր մանուկն ի մսուր երգեալ . եւ եկաց իր վերայ գլխոյ նորա. զոր տեսին մոգքն եւ հովիւքն եւ երկիրպագին նմա. ի յայն խորհուրդն վառեալ լուսով մտանեմք յեկեղեցին եւ կատարեմք զտօնն։ Եւ դարձեալ՝ վասն ա՛յնր ի մէջ գիշերի ծնաւ, եւ նոյնպէս ի մէջ գիշերի յարեաւ ի գերեզմանէն, զի յերկրորդ գալստեանն ի մէջ գիշերի է գալոց. որպէս ասէ աւետարանն. «ի մէջ գիշերի եղեւ բարբառ ահա փեսայ գայ ելէք ընդառաջ նորա». եւ իմաստուն կուսանքն կազմեալ զլապտերս մտանեն ի յառագաստն լուսոյ։ Վասն որոյ պաղատեսցուք աստանօր արտասուալից մաղթանօք ի տղայացեալն Աստուած, միջնորդութեամբ ամենասրբուհւոյ Աստուածածնին մօրն իւրոյ եւ կուսի, զի արժանի արասցէ զմեզ այժմ ընդ հովուացն եւ ընդ մոգուցն երկրպագութեան. եւ յայնժամ ընդ իմաստուն մտից առագաստին երկնաւոր ուրախութեան իւրոյ Քրիստոս Աստուած մեր . որ է օրհնեալ ընդ Հօր իւրում եւ ամենասուրբ հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից Ամէն։