Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 2/18

Գլուխ Է. Քարոզ ծննդեան Տեառն յայլմէ. ի բան մարգարէին Դաւթի որ ասէ։ «Ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն պատապեսցին. արդարութիւն եւ խաղաղութիւն համբուրեսցին»։

Իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողօմօն աղերսէ ի դիմաց եկեղեցւոյ սրբոյ ասելով։ «Համբուրեսցէ զիս ի համբուրից բերանոյ իւրոյ»։ Եկ համբոյրն վեց իմն նշանակութիւն ունի։ Առաջին զհաշտութիւն նշանակէ. զի յետ խռովութենէ եւ պատերազմի՝ յորժամ ի հաշտութիւն գամք համբուրեմք զմիմեանս։ Այսպէս առաջինն Եւա՝ պատերազմ եւ խռովութիւն ընկէց ի մէջ Աստուծոյ եւ մարդկան. եւ բազում պակասութիւն եղեւ մարդկայինս ազգի. զի ամենայնքն իջանէին ի դժոխս. վասն այն հայրապետքն եւ մարգարէքն աղաղակեցին առ Աստուած առնել զհաշտութիւն։

Եւ ողորմած հայրն երկնաւոր՝ Միածին որդւովն իւրով հաշտեցաւ ընդ մարդկան եւ համբուրեաց բերանով իւրով. որպէս յայտնի ի յառակս անառակին, որ ել ընդառաջ նորա եւ գիրկս արկեալ համբուրեաց. զնա եւ ուրախացոյց զերկինս եւ զերկիր։ Երկրորդ համբոյրն ծածուկ սիրոյ է նշանակ զոր ունիմք առ միմեանս. եւ սէրն ոչ ծածկի. այլ համբուրիւն յայտնի լինի սրտին սէրն։ Նոյնպէս ծածուկ սէրն Աստուծոյ յայտնեցաւ ի մեզ՝ յորժամ զծոցածին բանն իւր առաքեաց առ մեզ ի փրկութիւն աշխարհի. որպէս ասէ աւետարանիչն. «յայսմիկ երեւեցաւ սէրն Աստուծոյ ի մեզ՝ ոչ թէ մեք սիրեցաք զնա, այլ նախ նա սիրեաց զմեզ եւ առաքեաց զորդին իւր ի փրկութիւն աշխարհի»։ Երրորդ՝ նշանակէ զհաւասարութիւն համբուրողացն եւ համբուրելոցն. եւ այս եղեւ մարդեղութեամբ բանին՝ յորժամ բանն Աստուած էջ որովայն Սրբոյ Կուսին եւ եղեւ մարդ հաւասար ամենայն մարդկան մարմնով եւ հոգւով եւ մտօք կատարեալ. ի նոյն ժամն՝ միաւորեալ բնութիւնս մեր, եղեւ Աստուած կատարեալ հաւասար բանին Աստուծոյ. որպէս ասէ առաքեալն։ «Որ ի կերպարանս Աստուծոյ էր՝ ոչ ինչ յափշտակութիւն համարեցաւ զլինելն հաւասար Աստուծոյ»։ Եւ աստուածաբանն ասէ . համարձակիմ եւ ասեմ զոյգ Աստուած. այսինքն, հաւասար Աստուած. որպէս առօղն, նոյնպէս եւ առեալն։ Չորրորդ՝ համբոյրն՝ զմերձաւոր գոլն երկուց շրթանցն ցուցանէ. եւ այս եղեւ ծննդեամբն Քրիստոսի՝ յորժամ ծնաւ ի մօրէ, եւ խանձարրօք պատեցաւ եւ ի մսուր եդաւ, եւ ի մոգուցն ընծայեցաւ, եւ ի հովուացն երկրպագեցաւ, եւ ի գիրկս ծնօղացն գըգուեցաւ ասելով. «համբուրեսցէ զիս ի համբուրից բերանոյ իւրոյ»։ Հինգերորդ՝ զի կարօտութեան զովացումն նշանակէ համբոյրն։ Եւ այս կատարեցաւ յորժամ քաղցր վարդապետութեամբն ուսուցանէր եւ ասէր. «որ ոք ծարաւի իցէ, եկեսցէ առիս եւ արբցէ։ Եւ եթէ՝ եկայք առիս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք. եւ ես հանգուցից զձեզ»։ եւ իւրաքանչիւր ոք առին զկարօտութիւնս իւրեանց։ Որպէս զպոռնկին զմեղսն եթող. եւ զմաքսաւորն արդարացոյց. եւ զաւազակն ի դրախտն եմոյծ։ Ա՛յսպէս եւ այժմ զզանազան խնդիրս կարօտելոց կատարէ մինչ ի կատարած աշխարհի։ Վեցերորդ՝ համբոյրն զհաղորդիլն միմեանց նշանակէ։ Վասն այն կոչի համբոյր՝ զի բիւրք մի լինին հաղորդութեամբն առ միմեանս։ Եւ եղեւ այս այժմ, որ հաւատով եւ յուսով միացաք ընդ նմա. եւ յաւազան Նորա մըկրտեցաք. եւ զհաղորդութիւն Նորա ճաշակեցաք։ Այլ կատարեալն լինելոց է ի հանդերձեալն. յորժամ հարսնացեալ եկեղեցի սուրբ միանայ սիրով ընդ փեսային Քրիստոսի. եւ լինի մի Աստուած ընդ Աստուածս միացեալ. որպէս ասէ աւետարանն. «Որպէս դու հայր յիս եւ ես ի քեզ. եւ սոքա ի մեզ իցեն. զի եղիցուք կատարեալք ի մի»։ Զայս վեց նշանակութիւնս ունի որ ասէ. «համբուրեսցէ զիս ի համբուրից բերանոյ իւրոյ»։ Իսկ որ զբերանոյն համբոյրն խնդրէ՝ չորս ինչ նշանակէ։ Նախ՝ զկատարեալ սէրն նշանակէ. զի երեք ազգ է համբոյրն. այսինքն, ոտից եւ ձեռաց եւ բերանոյ. զի համբուրել զոտս՝ ծառայիցէ. եւ զձեռս՝ ատելեաց. եւ զբերանս՝ սիրելեաց։

Առաջինն լաւ է. երկրորդն լաւագոյն. եւ երրորդն եւս լաւագոյն։ Զայն խնդրէ եկեղեցի սուրբ՝ որ բարեկամաց եւ սիրելեաց է համբոյր եւ սէր. որպէս ասէ Տէրն աշակերտացն. «ո՛չ կոչեմ զձեզ ծառայս, զի ծառայն ոչ գիտէ զինչ գործէ Տէրն. այլ կոչեցից զձեզ բարեկամս՝ զի զամենայն զոր լուայ ի հօրէ ծանուցի ձեզ»։ Երկրորդ՝ ցուցանէ համբոյր բերանոյն զանընդմիջաբար խօսիլն ընդ մեզ բերանովն իւրով. զի վարդապետն որ քալամաչով քարոզէ՝ չէ այնպէս քաղցր որպէս իւր բերանովն. նոյնպէս Աստուած բազում անգամ խօսեցաւ ընդ մեզ հրեշտակօք եւ նահապատօք եւ մարգարէիւք. զայն ոչ խնդրէ եկեղեցի սուրբ. այլ խնդրէ զորդին Աստուծոյ գալ եւ մարմին լինիլ. եւ առանց միջնորդի ի խօսիլ եւ քարոզել մեզ ճշմարտութիւն. եւ այս եղեւ յորժամ բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ շրջելովն եւ քարոզելովն։ Որպէս ասէ առաքեալն յեբրայեցւոցն։ «Բազում մասամբ եւ բազում օրինակօք խօսեցաւ Աստուած ընդ հարսն մեր մարգարէիւք. ի վախճան աւուրցս այսոցիկ, խօսեցաւ ընդ մեզ որդւովն»։ Երրորդ՝ համբոյրն բերանոյն նշանակէ զճաշակ քաղցրութեան մարմնոյ եւ արեան կենաց. որպէս ասէ Տէրն։ «Որ ուտէ զմարմին եւ ըմպէ զարիւն իմ, ունի զկեանս յաւիտենականս». եւ այն ճաշակումն՝ որ պատճառ է յաւիտենից կենացն՝ բերանով լինի. զայն խնդրէ եկեղեցի սուրբ։ Եւ եղեւ այս յորժամ մարմնացեալ բանն Աստուած ի Բեթղէհէմ ծնաւ եւ ի մսուր բազմեցաւ. զի Բեթղէհէմն՝ տուն հացի թարգմանի. եւ մսուրն անբանից՝ կերակրոյ է տեղի. զայն նշանակէ՝ որ բանն Աստուած սովեալ եւ անբանացեալ մարդկան ազգի կերակուր եւ կենաց պատճառ եղեւ։ Չորրորդ՝ համբոյր բերանոյն՝ նշանակէ զբղխումն շնորհացն, որ ելանէր ի բերանոյն Քրիստոսի. որպէս այն որ մեռելոյն կեանս շնորհեաց եւ հիւանդացն առողջութիւն. զորդէգրութիւն շնորհեաց, եւ զարքայութիւն ձրի պարգեւեաց։ Զայն խնդրէ սուրբ եկեղեցի ասելովն. «համբուրեսցէ զիս ի համբուրից բերանոյ իւրոյ»։ Որ կատարեցաւ բանս այս ի յԱստուածածին Կոյսն Մարիամ. որ այսօր միածին բանն Ասատուծ ծնաւ ի նմանէ եւ ի գիրկս Նորա նստելով, խաղայր ընդ մօրն եւ տայր նմա համբոյր. եւ կատարեցան խնդրուածք նորա որ ասէր։ «Համբուրեսցէ զիս ի համբուրից բերանոյ իւրոյ»։ Եւ այսմ նման՝ մարգարէն Դաւիթ ի յայս աւուր խորհուրդ մարգարէանայ եւ ասէ։ «Ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն պատահեսցին. արդարութիւն եւ խաղաղութիւն համբուրեսցին»։ Այս բանիւս ցուցանէ՝ զքաղցր վիճումն որ եղեալ էր յառաջագոյն ի մէջ ողորմութեան եւ ճշմարտութեան, արդարութեան եւ խաղաղութեան։ Զի թէ ոչ էր յառաջագոյն ի մէջ վիճումն եղեալ, եւ ոչ ասէր թէ պատահեսցին եւ համբուրեսցեն զմիմեանս։

Այլ ասեն վարդապետք թէ՝ յորժամ ստեղծ Աստուած զմարդն առաջին, զայս չորս առաքինութիւնս զոր ասացաք՝ պարգեւեաց Ադամայ։ Զողորմութիւն պահապան ետ նմա. եւ զճշմարտութիւն իբրեւ վարդապետ եւ ուսուցիչ նմա. եւ զարդարութիւն կարգաւորիչ նմա. իսկ զխաղաղութիւն՝ իբրեւ զմայր սնուցիչ նմա։ Եւ որքան ի պատուիրանն Աստուծոյ էր Ադամ, այս չորս բարութեամբս զարդարեալ էր. այլ յորժամ մեղանչեաց եւ էանց զհրամանաւն Աստուծոյ, եղեւ պատերազմ ի մէջ մարդոյս եւ Աստուծոյ. այս չորս առաքինութիւնք բարկութեամբ հեռացան ի նմանէ։ Եւ յետոյ յորժամ զղջացաւ մարդն, ողորմութիւն եւ խաղաղութիւն շուտով դարձան առ նա եւ օգնական եղեն նմա։ Այլ արդարութիւն եւ ճշմարտութիւն եղեն ի կողմն Աստուծոյ եւ դատապարտեցին զմարդն , եւ ընկեցին արտաքս. եսէր ճշմարտութիւն զայն բանն թէ, «գուցէ ձգիցէ զձեռն իւր եւ կերիցէ ի ծառոյն կենաց եւ կեցցէ յաւիտեան»։ Եւ արդարութիւն հարկանէր զմարդն քաղցով եւ ծարաւով եւ աշխատանօք եւ ասէր. «քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո. մինչեւ դարձցիս ի հող. զի հող էիր եւ ի հող դարձցիս. իսկ ողորմութիւն Աստուծոյ գթայր ի մարդիկ եւ խօսէր ընդ Աստուծոյ. եւ կակղացուցանէր զսիրտ նորա ասելով։

«Մինչեւ յե՞րբ բարկանաս դու իսպառ։ Ո՞ւր են ողորմութիւնք քո Տէր՝ զոր երդուար»։ Այլեւ խաղաղութիւն որ է մերձաւոր Աստուծոյ եւ որպէս ֆառաշ՝ անկողին եւ տեղի նմա պատրաստէ. քանզի ասէ եղեւ խաղաղութեամբ տեղի նորա. եւ նա խօսէր ի կողմանէ մարդոյն ընդ Աստուած եւ ասէր. «մի՛ իսպառ արգելցես զողորմութիւն քո ի մարդկանէ»։ Եւ այսպէս ի մէջ նոցա վէճ եւ հակառակութիւն կայր. յայնժամ գնաց ճաշմարտութիւն մինչեւ յամպս եւ աղաղակէր Տէր ո՞ւր է բանն զոր ասացեր. «թէ յաւուր յորում ուտիցէք, մահու մեռանիցիք». արդար դատաստանաւ դատապարտեա՛ զմարդն։ Եւ յայնժամ ողորմութիւն ել յերկինս առ Աստուած. եւ բարեխօսէր վասն մարդկան որպէս ասէ մարգարէն. «Տէ՛ր յերկինս է ողորմութիւն քո. եւ ճշմարտութիւն քո մինչեւ յամպս»։ Եւ իբրեւ ետես Աստուած, թէ չորք առաքինութիւնս այսպէս կռուին ընդ միմեանս, հրամայեաց նստիլ նոցա. զի իւրաքանչիւր ոք զիւրն ասիցէ։

Նախ՝ ճշմարտութիւն եւ արդարութիւն վկայութիւն դնէին թէ՝ չէ պատշաճ փրկութիւն մարդկան։ Եւ ճշմարտութիւն երկու վկայութիւն դնէր։ Առաջին զայս ասէր թէ, մեղքն Ադամայ յո՛յժ ծանր եւ մեծ է, որպէս զմեղքն սատանայի. զի հաւատաց սատանայի, որ հակառակ էր Աստուծոյ. եւ իրաւացոյց զնա, եւ զԱստուած ստեաց. եւ որպէս չէ պատշաճ փրկութիւն սատանայի. նոյնպէս չէ պատշաճ փրկութիւն մարդկան։ Երկրորդ վկայութիւն զայս ասէր թէ, Աստուած անայլելի եւ անփոփոխելի է . եւ ո՛չ է որպէս զմարդ որ սուտ խօսի եւ փոփոխէ զբան իւր. արդ Աստուած ասաց Ադամայ թէ, «յորժամ ուտէք ի պտղոյն, մահու մեռանիք». եւ կերաւ. ապա պարտ է նմա մեռանիլ. եւ թէ թողութիւն առնէ եւ ո՛չ մեռանի, յայնժամ փոփոխի Աստուած։ Զայս ճշմարտութիւն ասէր։ Այլ զողորմութիւն յառաջ եկն եւ ասաց թէ, պատշաճ է փրկիլ մարդոյն. եւ երկու վկայութեանցն զոր եդ ճշմարտութիւն պատասխանի ետ։ Առաջնոյն պատասխանեաց թէ, յոյժ ծանր էր մեղք մարդոյն ի կողմանէն Աստուծոյ. այլ սակաւ մի թեթեւացաւ ի կողմանէ մարդոյն վասն երկու պատճառի։ Մին՝ զի մարդն ի սատանայէ խաբեցաւ. այլ սատանայ ոչ յումեքէ խաբեցաւ. այլ միայն իւր հպարտութեամբն կորեաւ։ Երկրորդ՝ զի բնութիւն մարդոյս տկար էր. զի մարմինն ընդ հոգւոյն էր կապեալ. այլ սատանայ միայն հոգի է. վասն այն պատշաճ է որ փրկի մարդն. թէպէտ ո՛չ փրկի սատանայ. որպէս ասէր Դաւիթ։ «Իսկ արդ՝ յիշեա եւ տես զինչ է գոյացութիւն իմ. մի թէ ի զուր ստեղծեր. ո՞վ է մարդ որ կեցցէ՝ եւ ո՛չ տեսցէ զմահ». այսինքն մեղիցէ։ Այս առաջնոյն պատասխանի։ Երկրորդ վկայութեան ետ պատասխանի եւ ասէ. թէ ճշմարիտ է՝ զի Աստուած ո՛չ փոփոխի. ապա ուրեմն պարտ է որ փրկէ զմարդն . վասն զի խոստացաւ սուրբ հերցն զի փրկեսէ զմարդն. որպէս ասաց Աբրահամու թէ՝ «ի զաւակի քում օրհնեսցի ամբողջ ազգ երկրի»։ Եւ թէ՝ «երդուաւ Տէր Դաւթի ճշմարտութեամբ եւ ո՛չ ստեաց նմա՝ ի պտղոյ որովայնի նորա նստուցանել յաթոռ նորա»։ Եւ բանն այն որ ասաց թէ, ուիցէք, մեռանիցիք. եւ եղեւ. քանզի մեռան մարմնով. այլ պարտ է զի կենդանասցին հոգւով։ Այս իմին կողմն։ Եւ ի միւս կողմանէն արդարութիւն խօսէր ընդ մարդոյս եւ ասէր. թէ պարտ է որ արդար դատապարտի մարդն։ Եւ զայս դնէր վկայութիւն թէ յորժամ մեղաւ մարդն, զայս չորս առաքինութիւնս յիւրմէն ի բաց վարեաց։

Զողորմութիւն որ պահէր զնա՝ եթող։ Ի ճշմարտութենէն հրաժարեցաւ՝ որ ուսուցանէր զնա։ Եւ զարդարութիւն խոտեաց՝ որ կարգաւորիչ էր նմա։ Եւ զխաղաղութիւն անարգեաց . վասն զի խաղաղութիւն գնաց առ Ադամ ի դրախտն, զի հաշտեցուսցէ զնա ընդ Աստուծոյ ասելով ո՞ւր ես. զի թերեւս զղջասցի. եւ զայն խաղաղութիւն արհամարհեաց Ադամ ասելով. կինս զոր ետուր ինձ՝ խաբեաց զիս. եւ զիւր մեղքն ո՛չ ծանեաւ. զԱստուած պարտաւորեաց. վասն այն պարտ է զի ո՛չ փրկեսցի մարդն. այլ դատապարտեսցի արդար դատաստանաւ։ Այլ յառաջ եկն խաղաղութիւն եւ ոչ յիշեաց զանարգանս իւր. այլ խօսի ի կողմանէ մարդոյս թէ, պատշաճ է փրկիլ. եւ ասէ ո՛վ Տէր՝ ո՛չ ասեմ թէ մարդն ըստ իւր գործոցն արժան է փրկիլ, այլ վասն քո անուանդ եւ ողորմութեանդ. որպէս ասէր Դանիէլ թէ՝ «ո՛չ վասն արդարութեան մեր անկանեմք զգութս առաջի քո, այլ վասն բազում գթութեան քո լուր մեզ Տէր. թէ ո՛չ առնես ողորմութիւն, քո անուանդ պակասութիւն է. եւ կորնչի քո ողորմութիւնդ»։ Զի երկու ստեղծուած մեղան. մինն սատանայ. եւ մինն մարդս. սատանայի ո՛չ ողորմեցար. եւ մարդոյս ո՛չ ողորմիս. եւ ո՞ւր երեւեսցի ողորմութիւն քո. եւ թէ կորուսանես զմարդիկ, քո անուանդ պակասութիւն լինի. որպէս գրեալ է ի թիւսն. «Ասիցեն եգիպտացիք. այսինքն, դեւքն թէ ո՛չ կարաց Տէրն զժողովուրդն տանիլ յերկիրն, զոր երդուաւ նոցա. այսինքն յարքայութիւն. վասն այն տապաստ էարկ զնոսա յանապատին»։ Այսպէս էր կռիւ ի մէջ չորից առաքինութեանցն. զի ճշմարտութիւն եւ արդարութիւն ասէին թէ, պարտ է որ պատժին մարդիկ եւ մեռանին։ Յայնժամ աղաղակեաց Դաւիթ եւ ասէ։ «Աստուած զիրաւունս քո արքայի տուր . եւ զարդարութիւնս քո որդւոյ թագաւորի»։ Եւ այս զոր ասէ աւետարանն թէ՝ «հայր ո՛չ դատէ զոք, այլ զամենայն դեատաստան ետ որդւոյ իւրում»։ Եւ այս յոյժ պատշաճ էր. զի թէ հայր առնէր դատաստան, բազումք կարծէին թէ ի կողմն ճշմարտութեան խօսի. զի մերձ է ճշմարտութիւն նմա. որպէս ասէ սաղմոսն. «հզօր ես դու Տէր. եւ ճշմարտութիւն քո շուրջ է զքեւ»։ Եւ թէ հոգին սուրբ առնէր դատաստան, կարծէին թէ խօսի ի կողմն ողորմութեան. զի հոգին սուրբ է հայր ողորմութեան եւ մարդասէր. որպէս ասէ սիրեցէքն. «մարդասէր հոգին»։ Այլ չորեքկին սոքա առաքինութիւնքս՝ ողորմութիւն եւ խաղաղութիւն. արդարութիւն եւ ճշմարտութիւն հաւանեցան դատաւորութեան որդւոյն։ Զի որդին միջին անձն է ի մէջ հօր եւ հոգւոյն. վասն այն նմա է պատշաճ միջնորդ լինիլ. որպէս ասէ Պօղոս թէ՝ «միջնորդն Աստուծոյ եւ մարդկան մարդն Յիսուս Քրիստոս»։ Յայնժամ որդին Աստուծոյ դատաստան կտրեաց եւ երեք բան ասաց։ Առաջին՝ ասաց զի մարդն փրկեսցի. որպէս խնդրեաց ողորմութիւն. զի խոստումն առ հարսն ճշմարիտ լիցի։ Երկու բան՝ ասաց թէ պարտ է որ մին մարդ մեռանի. որպէս խընդրեաց ճշմարտութիւն. զի մի ամենայն ժողովուրդն կորիցէ։ Երեք բան՝ ասաց թէ պարտ է Աստուծոյ մարդ լինիլ. զի վճարեսցէ զպարտս մարդկան։ Զի թէ արդ միայն էր, ո՛չ կարէր վճարել. զի անթիւ էր պարտքն. եւ թէ Աստուած միայն լինէր. ո՛չ էր պարտական. վասն այն հարկ էր որ լինէր Աստուած մարդացեալ. զի աստուածութեամբն կարէր վճարել. եւ մարդկութեամբն պարտէր։ Եւ այս դատաստանս խիստ դիւրին եւ հեշտ թուեցաւ այս չորս առաքինութեանցս. վասն այն ասաց որդին Աստուծոյ ողորմութեան եւ ճշմարտութեան թէ, դուք գնացէք առաջի երեսաց իմոց. որպէս ասէ սաղմոսն։ «Ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն գնասցէ առջի երեսաց քոց»։ Եւ ասաց թէ՝ յետոյ ես գամ եւ մարդ լինիմ. եւ փրկեմ զմարդն, զի ողորմութիւն եւ խաղաղութիւն հաւանեսցին։ Եւ չարչարիմ եւ մեռանիմ, եւ արդարութիւն եւ ճշմարտութիւն հաւանեսցին։ Եւ ասաց ցԳաբրիէլ՝ դու երթ առ Կոյսն աւետիս տուր նմա. զի հաշտութիւնս այս՝ նովաւ է լինելոց. եւ յորժամ Գաբրիէլ գնաց եւ աւետիս ետ սրբոյ Կուսին, եւ նա ասաց ահաւասիկ կամ աղախին Տեառն, եւ ի նմին ժամու բանն մարմին եղեւ յարգանդի նորա։ Այլ այսօր ծնաւ յԱստուածածին մօրէն. եւ բնակեաց ի մեզ . որպէս ասէ աւետարանիչն. «Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ»։ Եւ այս չորս առաքինութիւնք հաշտեցան ընդ միմեանս. զի ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն որ ոչ միաբանէին, այսօր պատահեցան միմեանց։ Եւ արդարութիւն եւ խաղաղութիւն որ յառաջն վիճէին, այսօր համբուրեցին զմիմեանս որ է նշան սիրոյ։ Եւ երեք եղանակաւ Աստուծոյ հաշտութիւն եղեւ եւ համբուրեցին զմիմեանս։ Նախ՝ ի ձեռն Աստուածածին Կուսին որպէս ասացաք՝ այսօր հաշտութիւն եղաւ սոցա։ Երկրորդ՝ ի յանձն միածին որդւոյն՝ հաւանեցան սոքա եւ համբուրեցին զմիմեանս. զի նա է ողորմութիւն մեր, որ գթութեամբ եւ մարդասիրութեամբ մարդացաւ։ Նա է ճշմարտութիւն. որպէս ինքն ասաց։ «Ես եմ ճշմարտութիւն, որ զխոստմունս հարցն կատարեցի։ Նա է արդարութիւն մեր. որ արդարացոյց ի մեղաց. «եւ ո՛չ արար մեղս, եւ ո՛չ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա»։ Նա է խաղաղութիւն մեր՝ որ արար խաղաղութիւն հեռաւորաց եւ մերձաւորաց ի յերկինս եւ ի յերկրի. եւ հաշտեցոյց զհայր ընդ արարածս։ Որպէս հրեշտակք ասէին. «փառք ի բարձունս. եւ յերկիր խաղաղութիւն. ի մարդիկ հաշտութիւն»։ Երրորդ՝ չորս առաքինութիւնք պատահեցան այժմ միմեանց. եւ են այժմ ի սուրբ եկեղեցիս ի մէջ հաւատացելոց։ Զի ողորմութեամբն զթողութիւն մեղաց գտանեմք. ճշմարտութեամբն զամենայն խորհուրդ եկեղեցւոյ կատարեմք. զարդարութիւն ի բարի գործս մեր տեսանեմք. եւ խաղաղութեամբ եւ սիրով ընդ ընկերս եւ առ Աստուած ի հոգի եւ ի մարմինս մեր համբուրեմք։ Զայսցանէ ասէ սաղմոսն։ «Ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն պատահեսցին. արդարութիւն եւ խաղաղութիւն համբուրեսցին»։ Եւ գիտելի է աստ. զի խորհուրդ մարմնանալոյն Քրիստոսի Աստուծոյ՝ յոյժ բարձր է եւ խոր. վասն որոյ երեք պատուական արք ի մարդկանէ՝ յոյժ պարտութիւն խոստովանեցան. ոչ ունելով կարողութիւն յայտնելոյ զխորհուրդ մարդեղութեան Քրիստոսի։ Առաջինն Սողոմօն. որ ոչ ոք էր քան զնա իմաստուն։ Երկրորդն Եսայի որ մեծ էր ի մէջ մարգարէիցն եւ աստուածաբան։ Երրորդն Յովհաննէս Մկրտիչն՝ որ մեծ էր ի ծընունդս կանանց։ Զի Սողոմօն զպարտութիւն խոստովանեցաւ յառակսն. եւ ասէ թէ, «երեք է որ դժուարին է ինձ իմանալ. եւ չորրոդն՝ ամենեւին ոչ ճանաչեմ. այսինքն, զհետ արծուոյ թռուցելոյ. եւ զհետ օձի ի վերայ վիմի. եւ զշաւիղս նաւի ի ծով գնացելոյ. եւ զճանապարհ առն ի Կոյս Սուրբ»։ Զերեք դժուարին ասէ ինքեան իմանալ. այլ զչորրորդն ամենեւին ասէ ոչ գիտել։ Քանզի արծիւ թըռչի ի վերայ երեսաց օդոյդ եւ յերկուս բաժանէ եւ ճեղքէ զօդս։ Եւ նաւն յերկուս բաժանէ զջուրն. եւ օձն աղտեղի նշան երեւեցուցանէ ի վերայ վիմին. թէպէտ երեքեան սոքա դժուարինք են. այլ կերպիւ ինչ գիտելի են։

Այլ չորրորդն ամենեւին ոչ է գիտելի. որ է ճանապարհ առն՝ այսինքն թէ, որպէս որդին Աստուծոյ որ անպարունակելին է, պարունակեցաւ եւ բնակեցաւ ի Կոյսն Սուրբ։ Զորմէ ասէ Երեմիա թէ, «նոր ինչ արար Տէր ի վերայ երկրի. զի կին պարունակեսցէ զայր». վասն զի քան զամենայն ինչ նորագոյն է եւ զարմանալի։ Զի Կոյս աղջիկ մի զԱստուած որ անպարունակելի է, տարաւ յարգանդի իւրում։ Եւ թէ որպէս ծնաւ ի նմանէ մարմնով՝ եւ կուսութիւն անխախտել մնաց. զի ոչ էանց ընդ նա որպէս զարծիւ ի յօդս, կամ նաւ ընդ ծովս որ յերկուս բաժանէ զօդս եւ զջուրս։ Այլ նա Կոյս էր եւ Կոյս մնաց. եւ ոչ իբրեւ զօձ ի վերայ վիմի որ աղտեղութիւն ցուցանէ։ Զի կուսութիւն Կուսին Սուրբ էր յետ ծննդեանն, առաւել քան զառաջինն. վասն որոյ Սողոմօն ո՛չ կարաց գիտել։ Այլեւ Եսայիաս զպարտութիւն խոստովանի ասելով։ «Զծնունդ նորա ո՞պատմեսցէ. զի բառնին յերկրէ կեանք նորա». վասն զի ոչ միայն խորին է յաւիտենական ծնունդ նորա ի հօրէ. այլեւ ժամանակաւոր ծնունդ նորա ի Սուրբ Կուսէն՝ խորին է եւ անգիտելի մարդկան։ Նաեւ Յովհաննէս Մկրտիչն՝ զտկարութիւն խոստովանեցաւ ասելով. «չեմ բաւական լուծանել զխրացս կօշկաց նորա». այսինքն, զխորհուրդ մարդեղութեան Նորա։ Եւ յորժամ այսպիսի պատուական արքա զպարտութիւն խոստովանեցան եւ ոչ կարացին յայտնել զխորհուրդ մարդեղութեան, մեք որք տկարք եմք յամենայնի եւ կարօտ գիտութեան , ո՞րպէս կարասցուք իմանալ ինչ կամ ասել։ Այլ վասն պատուոյ աւուրս եւ տօնիս, եւ վասն օգտութեան լսողացդ, սակաւ ինչ ասասցուք։ Զի վարդապետք եկեղեցւոյ բազում հարցաքննութիւն առնեն թէ, վասն է՞ր Աստուած բանն մարդ եղեւ եւ ծնաւ ի Կուսէն։ Եւ ցուցանեն վեց պատճառս գլխաւորագոյնս։ Առաջին պատճառ։ Ասեն թէ, եօթն ազգ բարութիւն եւ օգտութիւն եղեւ մարդկան ազգի գալստեամբն Քրիստոսի. զոր թուէ Եսայի մարգարէն ի դիմաց Քրիստոսի։ «Հոգին Տեառն ի վերայ իմ վասն որոյ եւ էօծ իսկ զիս։ Աւետարանել աղքատաց առաքեաց զիս։ Բժշկել զբեկեալս սրտիւք։ Քարոզել գերեաց։ Կուրաց տեսանել։ Թողութիւն մեղաց։ Կոչել ամենայն Տեառն ընդունելի։ Եւ Օր հատուցման Աստուծոյ»։ Եւ զբանս զայս՝ Քրիստոս ի վերայ իւրն մեկնեաց, յորժամ ետուն ի նա զգիրն Եսայեայ մարգարէին։ Եւ եցոյց եօթն ազգ օգտութիւն գալստեամբն իւրով։ Առաջինն է՝ «աւետարանել աղքատաց առաքեաց զիս». որպէս ասէ յինն երանութիւնսն։ «Երանի աղքատաց հոգւով զի նոցա է արքայութիւն երկնից»։ Երկրորդն է՝ «բժշկել զբեկեալս սրտիւք». որ է մարդկայինս ազգ։ Երրորդն՝ «ազատել զգերեալսն ի բանսարկութիւն բարկութենէն»։ Չորրորդն է՝ «կուրաց տեսանել». որք ըստ մարմնոյ, եւ որք ըստ հոգւոյ կոյրք էին. որպէս ասէ Պօղոս. «եթէ էր ծանուցեալ՝ ոչ արդեօք զՏէրն փառաց ի խաչ հանէին»։ Հինգերորդն է՝ թողութիւն մեղաց. ոպէս ասէ, «արձակել զվիրաւորս ի թողութիւն»։ Վեցերորդն է՝ փրկութիւն աշխարհի որ հաճոյ էր Աստուծոյ վասն այն ասէ. «կոչել ամենայն Տեառն ընդունելի»։ Եօթներորդն է՝ հատուցումն բարեգործաց բարեաց գործոց. որպէս ասէ. «օր հատուցման Աստուծոյ մերոյ»։

Այս առաջին պատճառ՝ որ մարդեղութիւն Քրիստոսի բարութիւն եղեւ աշխարհի։ Երկրորդ պատճառ։ Կամեցաւ Աստուած որ պատերազմաւ յաղթիւր բանսարկւուն սատանայ եւ կործանիւր։ Այլ արդ՝ թէ հրեշտակացն ոք պատերազմէր ընդ նմա, կարէր խոտել զնա եւ ասել՝ թէ դու ոչ ես իմ հաւասար. զի չես մեծ քան զամենայն հրեշտակս. ոչ մարտնչիմ ընդ քեզ։ Եւ թէ ոք ի մարդկանէ ի նահապետաց կամ ի մարգարէից պատերազմէր ընդ բանսարկուին, կարէր խոտել եւ ասել՝ թէ չես իմ մարտակից. զի որդի ես ծառային իմոյ Ադամայ։ Վասն այն Որդին Աստուծոյ՝ որ թագաւոր եւ Տէր էր ամենեցուն, այլակերպեցաւ եւ էառ զբնութիւնս մարդոյս. եւ եմուտ ի պատերազմ ընդ բանսարկուին. եւ յաղթեալ կործանեաց ըզնա. որպէս գրեալ է յերկրորդ թագաւորութեանցն, թէ «այլակերպեցաւ արքայն Իսրայէլի. եւ եմուտ ի ճակատն»։ Եւ այլակերպութիւն երկու ազգ լինի. մին՝ որ զգեստն զոր ունի հանէ, եւ այլազգ զգեստ հագանի. եւ միւսն որ զառաջինն ոչ հանէ, այլ ի վերայ նորա այլազգ ըզգեստ հագանի։ Այլ որդին Աստուծոյ այլակերպեցաւ՝ ոչ առաջին կերպիւն, այլ երկրորդ կերպիւն։ Զի Աստուած էր՝ եւ եղեւ մարդ. զի զոր ունէր, ո՛չ կորոյս. այլ զոր ոչն ունէր, էառ. այսինքն, զի մնաց Աստուած. ունելով զԱստուածութիւն՝ զգեցաւ զմեր աղքատ բնութիւնս, եւ մարմնովն ծածկեաց զաստուածութիւն իւր։ Եւ արար զայս վասն կրկին պատճառի։ Նախ՝ վասն մարդկան. զի թէ աստուածային փառօքն էր երեւեալ, ոչ ոք ի մարդկանէ կարէր տեսանել զփառս նորա. որպէս տկար աչք՝ ոչ կարէ հայիլ դէմ ընդդէմ ի լոյս ճրագի. այլ դնեն ի ֆանառն եւ ընդ այն տեսանեն։ Եւ կամ որպէս յարեգակն ոչ կարէ հայիլ մարդ ոք. բայց յորժամ ծածկեալ լինի նօսր ամպով։ Այսպէս Որդին Աստուծոյ՝ որ է լոյս իմանալի եւ արեգակն արդարութեան՝ եւ տկար ազգ մարդկան ոչ կարէ հայիլ ի նա. վասն այն եդ զնա ի ֆանառն որ էր Կոյսն Սուրբ. եւ ծածկեաց զնա յըստակ եւ նօսր ամպովն. այսինքն, մարմնովն որ էառ ի Կուսէն. եւ ապա կարացին տեսանել մարդիկ. որպէս ասէ աւետարանիչն. «բանն մարմին եղեւ եւ տեսաք զփառս Նորա իբրեւ զփառս Միածնի»։ Երկրորդ պատճառն՝ զի մարմնով ծածկեաց զաստուածութիւն վասն բանսարկուին. զի ըմբռնեսցէ զնա. քանզի սովորութիւն է որք ագռաւ որսան, երկաթ ինչ որպէս չանկալ սրեն եւ մսով ծածկեն. եւ գայ ագռաւն զմիսն ուտել. եւ խոցոտի յերկաթէն եւ սատակի։ Այսպէս բանն Աստուած՝ որ է սուր եւ հատու առաւել քան զերկաթն. մարմնովն զոր ի Կուսէն էառ, ծածկեաց զաստուածութիւն իւր. եւ սեւ ագռաւք որք են դեւքն, տեսանէին զմարդկութիւն նորա. զաստուծութիւն ոչ տեսանէին. եւ կամեցան կլնուլ զնա չարչարանօքն. եւ ըմբռնեցան ի նմանէ եւ սատակեցան. որպէս ասէ թէ, «իշխան աշխարհիս այսորիկ դատապարտեալ է, եւ ընկեսցի արտաքս»։ Այս երկրորդն։

Երրորդն պատճառ գիտելի է. զի որդին Աստուծոյ կամեցաւ մարդ լինիլ եւ փարթամացուցանել զքաղաքս. այսինքն, զաշխարհս. եւ քաղաքն վաճառականութեամ շուտով փարթամանայ. վասն այն Որդին Աստուծոյ եկն յաշխարհս եւ արար վաճառականութիւն հոգեւոր։ Զի յաշխարհիս երեք ազգ կումաշ կայր. առհասարակ տուաւ ուաժան. այսինքն, ծնանիլն աշխատաիլն եւ մեռեանիլն։ Եւ որդին Աստուծոյ եկն եւ յիւր հայրենեացն եբեր երեք ցեղ կումաշ պատուական եւ մեծագին. այսինքն, վերստին ծնանիլ. եւ յառնել ի մեռելոց. եւ յաւիտեանս յաւիտենից հանգչիլ եւ թագաւորել. եւ արար ընդ մեզ առ եւ տուր։ Զի էառ ի մեզանէ զերեք ցեղ կումաշն. մին՝ զի այսօր ծնաւ. եւ երկու՝ զի երեսուն եւ երեք ամենայն աշխատեցաւ. եւ երեք՝ զի մեռաւ։ Եւ ետ մեզ գին զերեք ցեղ պետուական կումաշն իւր. այսինքն, զվերստին ծնանիլն աւազանաւն . եւ երկու՝ զյառնելն ի մեռելոց. եւ երեք՝ զհանգչիլն յարքայութեան յաւիտեանս յաւիտենից։ Այսպէս շահաւոր վաճառական է Քրիստոս. որ զաղքատութիւն էառ, եւ զփարթամութիւն գին ետ. զնեղութիւն էառ, եւ զհանգիստն ետ. զնախատինս էառ, եւ զփառս ետ. զմահն էառ, եւ յաւիտենից կեանսն պերգեւեաց. վասն այնորիկ բանն Աստուած մարդ եղեւ։

Այս երրորդ պատճառ։ Չորրորդ պատճառ գիտելի է. զի երեք ազգ հիւանդութիւն սանանայ արկեալ էր յաշխարհս. մին՝ թշուառութիւն. երկու մեղք. երեք՝ ստութիւն եւ տգիտութիւն։ Վասն այնորիկ Որդին Աստուծոյ եկն իբրեւ զբժիշկ. եւ երեք ազգ դեղ եբեր եւ բժշկեաց զերեք ազգ հիւանդութիւնս. ընդդէմ թշուառութեան՝ եբեր զփառս. ընդդէմ մեղացն եբեր զշնորհս. ընդդէմ ստութեան եւ տգիտութեան՝ եբեր զիմաստութիւն եւ զճշմարտութիւն . որպէս ասէ աւետաարանն. «Բանն մարմին եղեւ. եւ տեսաք զփառս նորա, լի շնորհօք եւ ճշմարտութեամբ»։ Եւ գիտելի է՝ յորժամ բժիշկն ոչ երթայ անձամբ առ հիւանդն, այլ միջնորդօք եւ աշակերտօք խօսի եւ խրատէ վասն առողջութեան, յայնժամ տրտմութիւն է հիւանդին. եւ կատարեալ ոչ առողջանայ. այլ յորժամ ինքն երթայ, շուտով առողջանայ հիւանդն։ Այսպէս ի ժամանակս հին օրինացն մարդկային բնութիւնս հիւանդացեալ էր մեղօք եւ աղաղակին առ Աստուած գալ եւ բժշկել զնոսա. իսկ Աստուած ոչ եկն անձամբ. այլ առաքեաց զմարգարէս եւ զարդարս որք խրատէին զմարդիկ. բայց ոչ առողջացան եւ ուրախացան։ Վասն այն առողջարար բըժիշկն Քրիստոս եկն անձամբ իւրով. եւ բժշկեաց զհիւանդութիւնս մեր։ Որպէս ասէ սաղմոսն. «առաքեաց զբան իւր եւ բժշկեաց զնոսա. եւ փրկեաց զնոսա յապականութենէ իւրեանց»։ Հինգերորդ պատճառ գիտելի է. զի յորժամ երկրաչափն նստեալ է յաթոռն, եւ ուսուցանէ զաշակերտսն, ոչ իմանան եւ ոչ օգտին. այլ յորժամ իջանէ յաթոռոյն, եւ ի վերայ գետնի ցուցանէ զամենայն ձեւ երկրաչափութեան , յայնժամ կարեն ուսանիլ։ Այսպէս Որդին Աստուծոյ՝ որչափ էր յաթոռ փառաց յերկինս, եւ ուսուցանէր մարդկան բանիւ մարգարէիցն զամենայն առաքինութիւնս, զսէր, զխոնարհութիւն, զապաշխարութիւն, եւ զայլն եւ մարդիկ թանձրամիտ գոլով ոչ ուսանէին։ Այլ յորժամ էջ յերկնից, եցոյց զամենայն առաքինութեան օրինակն ի վերայ հողոյ. այսինքն, ի մարմին իւր որ էր ի հողոյ եւ ի բնութենէ Ադամայ։ Եւ նախ եցոյց յինքն զխոնարհութիւն. զի արարիչն երկնի եւ երկրի ծնաւ ի յաղքատ Կուսէ. եւ զնա ընտրեաց մայր իւր. եւ ապաշխարութեան օրինակ ետ՝ որ եդաւ ի մսուր եւ պատեալ եղեւ խանձարրօք. եւ օրինակ սիրոյ ետ՝ զի վասն սիրոյ մարդկան շրջէր եւ քարոզէր. նաեւ մեռաւ եւս։ Եւ յորժամ գործով տեսին, շուտով ուսան զվարդապետութիւն նորա որպէս երկոտասանքն որք էին արք անհմուտք յերեք տարի եւ կէսն, աւելի ուսան ի Քրիստոսէ քան զնոսա, որք էին ի բազում ժամանակս հին օրինացն. եւ ապա նոքա զմեզ զամենայնսն ուսուցին։

Վեցերորդ պատճառ գիտելի է. զի ամենակալն Աստուած այսօր գեղեցիկ ընծայ եւ պարգեւ ետ զՈրդին Միածին վասն կրկին պատճառի։ Նախկին պատճառ՝ զի մարդիկ բազում ինչ խնդրեցին յԱստուծոյ իւրաքանչիւր ոք կամաց իւրոց. ոմն կարողութիւն. ոմն իմաստութիւն. ոմն իմաստութիւն. ոմն փառք. ոմն փարթամութիւն եւ այլն։ Ասաց Աստուած թէ այսպէս ազգի ազգի ինչ խնդրեն յինէն. տաց նոցա այնպիսի ինչ՝ որ զամենայն բարութիւնս յինքեանս լինին հաւաքեալ. եւ ետ նա մեզ զորդին իւր՝ որ ձեռամբ Սուրբ Կուսին ընծայեցաւ մեզ։ Արդ տես թէ զի՛նչ խնդրես յԱստուծոյ. թէ կարողութիւն , ահա Քրիստոս ամենակարօղ է. թէ իմաստութիւն, նա՛ է իմաստութիւն. թէ երկարութիւն կենաց, նա՛ է կեանք յաւիտենական. թէ հեշտութիւն եւ քաղցրութիւն խնդրես, ի նմա է ամենայն սուրբ հեշտութիւն եւ քաղցրութիւն։ Այլ են ոմանք նման տրտընջող ժողովրդեան որոց ետ Աստուած մանանայ քաղցր. զի ասեն թէ, ամենայն կերակրոյ համ կայր ի նմա զի՛նչ որ խնդրէր ուտօղն. ըստ այնմ, «զցանկութիւն նոցա ետ նոցա. եւ ոչ ինչ կարօտ եղեն ի ցանկութենէ իւրեանց»։ Այլ ժողովուրդն հրէից՝ ձանձրացան ի գեղեցիկ կերակրոյն. եւ մեղրապոպ եւ միս եւ սոխ եւ սխտոր խնդրէին։

Վասն այն բարկացաւ Աստուած եւ ետ նոցա միս լորամարգի յագ. եւ մինչդեռ կերակուրք ի բերանս իւրեանց էին, զբազումս կոտրեաց ի նոցանէ։ Այսպէս ամենակալն Աստուած՝ ետ քաղցր մանանայ զորդին իւր՝ որ այսօր ծնաւ ի Կոյս մօրէ եւ ի նմա է ամենայն հոգեւոր բարութիւն։ Այս որք տաղտկանան ի քաղցրութենէ եւ ի հաւատոցն Քրիստոսի զսոխ եւ զսխտոր որ է դառն հեշտութիւն աշխարհիս. վասն այն պարտ է նոցա երկնչիլ՝ զի մի բարկութիւն Աստուծոյ հասցէ ի վերայ նոցա։ Երկրորդ պատճառ. զի բազում պարգեւս տուեալ էր Աստուած մարդկան. որպէս լոյս՝ կեանք՝ ինչք՝ փարթամութիւն, եւ այլն. եւ մարդիկ առին զպարգեւն, եւ մոռացան զԱստուած. եւ սիրեցին զպարգեւն առաւել քան զպարգեւատուն։ Վասն այն ասաց Աստուած թէ, սո՛յնպէս սիրեն զպարգեւս իմ քան զիս. ես տաց նոցա այ՛նպիսի պարգեւ՝ որ թէպէտ յո՛յժ սիրեն, ոչ լինին մեղանչականք։ Եւ այսօր ընծայ ետ մեզ զորդին իւր. զի բազում պարգեւս էր տուեալ, որ չէր նման Աստուծոյ. այլ աննման եւ ստեղծուած։ Այլ այժմ ետ զորդին իւր՝ որ է Աստուած հաւասար հօր. ո՛րչափ առաւել սիրեսցուք, առաւել վարձս առցուք. եւ վասն այն մեծ պարգեւացս զոր ետ մեզ Աստուած Խօսի մարգարէն Եսայի եւ ասէ։ «Մանուկ ծնաւ մեզ. Որդի տուաւ մեզ. որոյ իշխանութիւն իւր ի վերայ ուսոց իւրոց. եւ անուն կոչեցաւ նմա հրեշտակ մեծի խորհրդոյ ըսքանչելի խորհրդակից»։ Եւ ի վերայ բանից Եսայեայ՝ երկու ինչ գիտելի է։ Առաջին՝ զի նախ քան զծնունդն Աստուծոյ ի Սրբոյ Կուսէն, ամենայն ազգ մարդկան ի տրտմութեան կային վասն չորս պատճառի։ Նախ տրտմէին վասն կենաց պըտղոյն զոր կորուսին ի դրախտին. որպէս ասէ գիրն. «գուցէ ձգիցէ զձեռն՝ կերիցէ ի ծառոյն կենաց եւ կեցցէ յաւիտեան»։ Այլ զայս տրտմութիւնս բառնայ Եսայի ասելով. «Մանուկ ծնաւ մեզ» որպէս պտուղ յոյժ քաղցր. զոր եբեր ծառն կենաց Սուրբ Աստուածածինն։ Եւ որպէս ի ձեռն Կուսին Եւայի կորուսաք զպտուղ դրախտին. նոյնպէս դարձեալ ի ձեռն Աստուածածին Կուսին՝ գտաք զպտուղն կենաց զՅիսուս Քրիստոս. որ առաւել գեղեցիկ է քան զառաջինն։ Երկու ազգ՝ տրտում էին մարդիկ որ ի դրախտէն արտաքսեցան. որպէս ասէ գիրն։ «Էհան արձակեաց զնոսա Տէր Աստուած ի դրախտէն փափկութեան»։ Եւ զայս տրտմութիւնս՝ բառնայ Եսայի ասելով։ «Որդի Աստուծոյ տուաւ մեզ»։ զի յորժամ Որդին Աստուծոյ մեր է, եւ հայրենիք նորա մեր է. որպէս ասէ Պօղոս։ «թէ ժառանգ Աստուծոյ եւ ժառանգակից Քրիստոսի»։ Եւ ոչ թէ դրախտն մարմնաւոր, յորմէ արտաքս ելաք. այլ արքայութիւն երկնից է, զոր տալոց է մեզ Աստուած. որպէս ասէ սաղմոսն. «դո՛ւ ես որ դարձուցանես այսրէն զժառանգութիւն իմ յիս»։ Երեք ազգ՝ տրտմութիւն էր մարդկան, զի դուռն դրախտին կենաց փակեցաւ ընդդէմ մարդկան. որպէս ասէ գիրն թէ՝ «հրամայեաց Աստուած քերովբէիցն եւ բոցեղէն սերովբէիցն շուրջանակի պահել զճանապարհ ծառոյն կենաց»։ Եւ զայս տրտմութիւնս բառնայ Եսայի ասելովն թէ՝ «որոյ իշխանութիւն իւր ի վերայ ուսոց իւրոց». այսինքն, խաչն որ էր բանալի արքայութեան երկնից։ Չորս ազգ՝ տրտում էին մարդիկ, զի չար հրեշտակք խաբեալ էին զմարդիկ եւ ընկեցեալ ի խորհրդոցն Աստուծոյ. զայս տրտմութիւնս բառնայ Եսայի ասելովն թէ՝ «հրեշտակ մեծի խորհրդոյ». վասն զի բազում խորհուրդս աստուածայինս յայտնեաց մեզ Քրիստոս։ Երկրորդ դարձեալ գիտելի է՝ զի վասն այսօր ետ մեզ Աստուած պարտ է յոյժ ուրախանալ. վասն չորս պատճառի։ Առաջին պատճառ՝ զի յորժամ հիւանդն առողջանայ, յո՛յժ ուրախանայ. նոյնպէս մեք որ հիւանդ էաք մեղօք, ի ձեռն պարգեւացս այս առողջացաք հոգւով. որպէս ասէ սաղմոսն։ «Առաքեաց զբան իւր եւ բժշկեաց զնոսա. եւ փրկեաց զնոսա յապականութենէ իւրեանց»։ Երկրորդ պատճառ՝ զի որ երկար ժամանակաւ ախտացեալ է, յորժամ հանգիստ գտանէ, ուրախանայ. նոյնպէս զամենայն աշխատեալսս մեղօք՝ հանգոյց Քրիստոս. որպէս ասէր «եկայք առ իս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք, եւ ես հանգուցանեմ . առէք զլուծ իմ. զի լուծ իմ քաղցր է եւ բեռն իմ փոքր ոգի»։ Երրորդ պատճառ՝ զմերկն յորժամ զգեցուցանեն, յոյժ ուրախանայ. նոյնպէս մեք որք մերկք էաք յամենայն առաքինութենէ, զգեցոյց Որդին Աստուծոյ. եւ զարդարեաց անապական զգեստիւք . որպէս ասէ մարգարէն. «ցնծասցէ անձն իմ ի Տէր զի զգեցոյց ինձ հանդերձ փրկութեան, եւ պատմուճան ուրախութեան»։

Եւ թէ ո՞ր իցէ զգեստս այս՝ ուսուցանէ մեզ առաքեալն Պօղոս թէ, «որք ի Քրիստոս մըկրտեցայք՝ զՔրիստոս զգեցեալ էք»։ Չորրորդ պատճառ զի աղքատն յորժամ փարթամանայ, ուրախանայ յոյժ. նոյնպէս մեք աղքատ էաք յամենայն հոգ որ բարեաց. որպէս ասէ Դաւիթ. «ես աղքատ եւ տնանկ եմ Աստուած խորհեա զիս». Եւ այժմ փարթամացաք շնորհօք Քրիստոս եւ ծննդեամբն. որպէս ասէ առաքեալն թէ՝ «փարթամացաք նովաւ ամենայն բանիւ եւ գիտութեամբ. զի որ մեծատունն էր, վասն մեր աղքատացաւ. զի մեք նորա աղքատութեամբն մեծասցուք»։ Այժմ երանի է մեզ քրիստոնէիցս՝ որ ունիմք զՔրիստոս՝ որ այս ամենայն բարեաց պատճառ եղեւ մեզ. եւ արժանի արար հասանիլ այսմ շնորհալի եւ ուրախութեան աւուրս։

Եւ եղո՛ւկ է նոցա որք ոչ ունին զՔրիստոս, եւ զրկեալք են յամենայն բարեաց նորա եւ շնորհաց։ Եւ երկու դասք ի մարդկանէ՝ զրկեալք են ի Քրիստոսէ։ Նախ՝ որք ոչ ունին զհաւատս քրիստոնէութեան. եւ ոչ ընկալան զքարոզութիւն աւետարանին. որպէս այլազգիք, կռապաշտք, եւ այլք։ Երկրորդ՝ նոքա որք ընկալան զքարոզութիւն աւետարանին՝ եւ հաւատացին ի Քրիստոս՝ եւ դարձեալ ուրախացան. «լա՛ւ էր նոցա թէ բնաւ չէր ծանուցեալ զարդարութեան ճանապարհն, քան թէ ծանեան եւ յետս կացին ի սուրբ պատուիրանէն որ նոցա աւանդեցաւ»։ Եւ կրկին են ուրացօղք։ Մին որ բանիւ ուրանայ ըզհաւատն Քրիստոսի. թողու զլոյսն կամաւ, եւ ընթանայ ի խաւարն. վասն սուտ եւ անցաւոր կենացս կորուսանէ զկեանս յաւիտենից։ Եւ միւսն՝ որ գործով ուրանայ զՔրիստոս. եւ կամակար մտօք թողու զբարին, եւ գործէ զչարն զանազան եւ ազգի ազգի։ Այնպիսին՝ թէպէտ բանիւ հաւատայ զՔրիստոս՝ այլ գործով ուրացեալ եւ զրկեալ է ի շնորհաց նորա։ Այլ մեք եղբարք՝ ժառանգ Աստուծոյ եւ ժառանգակից Քրիստոսի, բանիւ եւ գործով եւ մտօք հաւատացեալք ի Քրիստոս, ժամանեալք մեծի եւ հրաշալի աւուրս ծննդեան եւ յայտնութեան Տեառն մերոյ եւ Աստուծոյ, ուրախասցուք ի ցնծութիւնս հոգեւորս. որ ունիմք զՔրիստոս. ունիմք նովաւ զամենայն բարութիւնս. զի նա՛ է Աստուած եւ ստեղծօղ մեր։ Նա՛ է եղբայր մեր։ Նա՛ է զգեստ մեր եկ ծածկոյթ լուսեղէն։ Նա՛ է կերակուր մեր եւ ըմպելի։ Նա՛ է ցնծութիւն մեր եւ ուրախութիւն։ Նա է փարթամութիւն մեր եւ մեծութիւն։ Նա է արքայութիւն մեր եւ անմահութիւն։ Նա՛ է յարութիւն մեր եւ կեանք յաւիտենական. եւ նմա ընդ Հօր իւրում եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն փառք եւ երկրպագութիւն յաւիտեան։

Գլուխ Ը. Նորին քարոզ ի մկրտութիւն Տեառն ի բանն որ ասէ։ «Ո՞վ ամփոփեաց զջուրս ի ձորձս իւր. եւ ո՞վ կալաւ զտիեզերս. զի՞նչ է անուն նորա. եւ զի՞նչ որդւոյ նորա»։

Աստուածեղէն հանճարովն առ լցեալ՝ ի խորս անճառիցն տեղեկացեալ քարոզն աշխարհի, եւ խրատն ամենայն հասակի մեծ իմաստնացեալն յԱստուծոյ առակախօսն տեսօղ՝ ասէ ուրեմն ի բանս իւր։ «Անմըտագոյն եմ քան զամենայն մարդիկ. եւ իմաստութիւն մարդոյ ոչ է յիս». Եւ ասէր զայս ըստ երից իմացման։ Նախ՝ խոնարհութեամբ. որպէս Աբրահամ հող եւ մոխիր կոչէր զինքն։ Եւ Դաւիթ որդն եւ ոչ մարդ։

Եւ առաքեալն ոչ ինչ գրեր զինքենէ։ Նոյնպէս եւ իմաստունն տգէտ գոլ խոստովանէր զինքն։ Երկրորդ՝ զի նայելով յանճառ խորս աստուածայինս, անմիտ եւ անիմաստ զինքեանս համեմատեն ըստ Դաւթի։ «Ես որպէս զանասուն համարեցայ առաջի քո ասէր առ Աստուած»։ Երրորդ՝ ճշմարտութեամբ ասէր զիմաստութիւն մարդոյ ոչ ունիմ. զի ոչ էր աշակերտեալ եւ ուսեալ ի մարդոյ այլ յԱստուծոյ։ «Աստուած ուսոյց ինձ իմաստութիւն ասէ»։ Եւ յայտ է ի պատմութեանց. յորժամ ել ի գաբաւոն հազար ողջակիզաւ, եւ խնդրեաց իմաստութիւն յԱստուծոյ։ Ասաց նմա երազով. որովհետեւ ոչ խնդրեցեր յինէն մեծութիւն արծաթոյ եւ ոսկւոյ, եւ ոչ երկար կեանս, եւ ոչ յաղթութիւն թշնամեաց. այլ իմաստութիւն դատելոյ զԻսրայէլ եւ զժողովուդն։ Տաց քեզ ընդարձակ մեծութիւն եւ իշխանութիւն. եւ երկար կեանս խաղաղականս. եւ յաղթութիւն թշնամեաց։ Այլեւ իմաստուն արարից զքեզ. որպէս զի ոչ եղեն յառաջ քան զքեզ. եւ ոչ յետոյ լիցի. եւ այսպէս եղեւ ճշմարիտ։ Զի թէպէտ առաքեալքն իմաստունք էին քան զնա. Ոչ երազովք, այլ յայտնութեամբ զհոգին սուրբ ընկալան. այլ նոքա ի նորս էին եւ ոչ հինն։ Եւ թէպէտ Մովսէս զԱստուած ետես, եւ զլինիլն աշխարհի պատմեաց. Այլ սա զներ գոյիցս գիտութիւն եւ զվախճանն ըստացաւ։ Եւ թէպէտ գոյին իմաստունք ի կրթութենէ միայն երկրաւորիս հմտացեալք. այլ նա զերկրաւոր եւ զերկնային, մարդկային եւ աստուածային իմաստութեամբն էր իմասնացեալ։ Ապա ուրեմն արդարացաւ յասելն թէ, «Աստուած ուսոյց ինձ իմաստութիւն» որ ոչ ոք յառաջ քան զնա, եւ ոչ յետ նորա եղեւ իմաստուն յԵրուսաղէմ ի վերայ երկրի։ Եւ զայս վասն այն յիշեցի՝ որ այնպիսի իմաստնացեալն տարակուսի առ ինքն եւ ասէ։ «Ո՞վ ել յերկինս եւ էջ». այսինքն, ոչ կարեմ մարմնովս յերկինս ձգտիլ եւ իջանել։ Եւ ոչ մտօք զկարգս լուսաւորեացդ պատմել։ Զի ո՞վ թուէ զբազմութիւն աստեղաց եւ յանուանէ կոչէ։ «Ո՞վ ժողովեաց ասէ զհողմս ի գոգ իւր». այսինքն, զի ոչ կարէ արգելել զշնջումն հողմոյ մարմնով։ Եւ ոչ մտօք գիտել թէ, ուստի շնչեն, կամ յո՛ երթան ըստ Տեառն. «զձայն նորա միայն լսէք. այլ ոչ գիտէք ուստի՛ գայ կամ յո՛ երթայ»։ «Ո՞վ ամփոփեաց զջուրս ի ձորձս իւր». այսինքն, ոչ մարմնով անփոփել կարեմք, եւ ոչ զորքանն գիտել մտօք։ «Ով կալաւ զծագս տիեզերաց ասէ». այսինքն, ոչ մարմնով ժամանեմք յեզր աշխարհի եւ ոչ մտօք զբոլոր ծագաց գիտութիւն ընդունիլ ի մեզ։ Այլ յոր ժամ սոյնպէս զգիրս տարերացս ո՛չ կարեմք գիտել, ո՞րպէս պարծիմք ըստ բնական գիտութեանս, թէ իմաստուն եմք։ Ապա ուրեմն ճշմարիտ է զոր ասաց։ «Անմիտ եմ քան զամենայն մարդ. եւ գիտութիւն մարդոյ ոչ է յիս»։ Այլ մեք աստուածեղէն իմաստութեամբն Հօր Աստուծոյ՝ խելամուտ եղեալ ի շնորհաց հոգւոյն, ծանեաք զամենասուրբ տնօրէնութիւն մարմնացեալ բանին Աստուծոյ։ «Զի հազարապետք եմք խորհրդոց նորա ասէ առաքեալքն։ Եւ շաւիղս այս որ անհաս թուէր մարդկայինս մտաց՝ նա ընթացաւ եւ կատարեաց. եւ զմեզ հետեւեցոյց ճանապարհաց իւրոց եւ գիտութեան. որպէս ասէր իւրոց ընտրելոց։ «Ուր եսն երթամն գիտիցէք եւ զճանապարհն գիտիցէք». այսինքն, զի սա բանն Աստուած էջ յերկնից , եւ ել յերկինս. եւ դարձեալ իջանէ յերկիր. որպէս ասէ. «ոչ ոք ել յերկինս, եթէ ոչ որ էջն յերկնից որդին մարդոյ որ էն յերկինս»։ Այլ ա՛յս է ընտրութիւն. որ էջ յերկնից բանն անմարմին. եւ ել յերկինս բանն մարմնացեալ եւ մարդացեալ. ըստ այնմ. «բանն մարմին եղեւ, եւ բնակեաց ի մեզ»։ Եւ դարձեալ իջանէ յերկնից նովին մարմնովն՝ եւ փառօք Հօր եւ հրեշտակաց սրբոց. եւ ելանէ ամենայն բազմութեամբ մարդկան ընտրելովք սրբոց։ Որպէս յուսադրեաց զմեզ. «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի. դարձեալ գամ եւ առնում զձեզ առիս»։ Այսպէս արար զարմանալի ճանապարհիս զմեզ հետեւօղս։ Իսկ որ ասէ։ «Ո՞վ ժողովեաց զհողմս ի գոգ իւր»։ դարձեալ նոյն ինքն Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս կատարեաց եւ մեզ պարգեւեաց այսպէս։ Զի հոգին սուրբ հողմ կոչի ի գրոց. եւ զներգործութիւն հողմոյ ցուցանէ. ըստ այնմ, «յանկարծակի եղեւ Հնչիւն յերկնից եկեալ իբրեւ սաստիկ հողմոյ. եւ ելից զամենայն տունն յորում նստէին. եւ երեւեցան նոցա լեզուք իբրեւ ի հրոյ»։ Զի որպէս անդ յաշտարակին հողմոյ հոգին բանեաց զլեզուս նոցա. նոյնպէս ի վերնատանն հողմն հոգին սուրբ՝ բաժանեաց զլեզուս նոցա, այսինքն զսուրբ առաքելոցն։ Այլ անդ զմի լեզուն յեօթանասուն եւ երկու լեզուս բաժանեաց. եւ աստ զեօթանասուն եւ երկու լեզուս ի մի անձն ժողովեաց։ Անդ քակեցաւ աշտարակն եւ ցրուեցան մարդիկ յիւրաքանչիւր ազգս։ Եւ աստ կանգնեցաւ աշտարակն հաւատոյ եւ հաւաքեցաւ յամենայն ազգաց մի կաթուղիկէ եկեղեցի ի շնչմանէ հոգւոյն։ Այսպէս հողմ կոչի հոգին սուրբ։ Արդ՝ զայս հոգիս՝ Յիսուս Քրիստոս ժողովեաց ի ծոց մարմնոյ իւրոյ ի Յորդանան. որպէս ասէ աւետարանիչն։ «Եկն հոգին սուրբ իբրեւ զաղաւնի. եւ հանգեաւ ի վերայ նորա». այսինքն, հանգեաւ՝ դադարեցաւ ի նա առանց որոշելոյ ի նմանէ։ Որպէս եւ յայլ ուր ընթերցաւ զգիրս, «թէ հոգի Տեառն ի վերայ իմ. վասն որոյ եւ էօծ իսկ զիս»։ Զի որպէս էօծ բանն Աստուած զմարդկութիւն իւր յարգանդի Կուսին. նոյնպէս եւ օծաւ մարմնով ի հոգւոյն սրբոյ ի Յորդանան։ Օծօղէ հայր. օծեալ՝ բանն մարմնացեալ. եւ օծումն՝ որպէս իւղ հոգին սուրբ իջեալ աղաւնակերպ։ Զորմէ ասէր Դաւիթ. «վասն այսորիկ էօծ զքեզ Աստուած Աստուած քո իւղով ուրախութեան առաւել քան զընկերս քո»։ Իւղ ուրախութեան ասէ զհոգին սուրբ. եւ ընկեր նորա զմարգարէսն կոչէ, զթագաւորս եւ զքահանայս։

Եւ բազում՝ ինչ է առաւելութիւն օծմանն Քրիստոսի, քան զմարգարէիցն եւ այլոցն։ Նախզի՝ նոքա սոսկ մարդիկ էին եւ յԱստուծոյ օծան. իսկ Տէր Յիսուս Քրիստոս Աստուած եւ յԱստուծոյ օծաւ։ Որպէս ասէ մարգարէն. «էօծ զքեզ Աստուած Աստուածդ իմ Աստուածն քո»։ Եւ թէ զի՞նչ էր կարօտ օծմանն յորժամ Աստուած էր։ Ասեմք թէ՝ Քրիստոս ո՛չ վասն կարօտութեան օծաւ, այլ զի գլուխ էր մեր. եւ մեք անդամք նորա. ընկալաւ նախ գլուխն եւ եհեղ յանդամս իւր զհոգին սուրբ. ըստ այնմ. «որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ եւ ի մօրուսն Ահարօնի եւ այլն»։ Երկրորդ՝ նոքա ժամանակեայ օծումն ընկալան յոր ինչ եւ կամեցան. իսկ ի դիմաց Տեառն մերոյ ասէ հայր «դու ես քահանայ յաւիտեան ըստ կարգին Մելիքսեդեկի»։ Երրորդ՝ նոքա ի մարմնական նիւթոյ, այսինքն իւղովն կալան զօծումն. իսկ Տէրն մեր Քրիստոս ի հոգւոյն սրբոյ. որպէս ասէ Պետրոս ի գործսն. «ԶՅիսուս որ ի Նազարեթէ, զոր էօծ Աստուած հոգւով սրբով եւ զօրութեամբ»։ Չորրորդ՝ զի նոքա մասամբ ինչ ընկալան զշնորհս. այսինքն, բան իմաստութեան , կամ գիտութեան եւ այլն. իսկ վասն Տեառն մերոյ ասէ առաքեալն Պօղոս ի Կողոսացւոցն. «ի նմա բնակի ամենայն լրումն աստուածութեան մարմնապէս, որ է էապէս»։ Հինգերորդ՝ զի նոքա շնորհօք կոչեցան որդի, կամ Աստուած, որպէս Մովսէս. կամ այլ ինչ. իսկ Տէր մեր՝ ըստ բնութեան միաւորոթեան ընդ բանին. ըստ այնմ, «բան մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ»։ «Եւ եթէ ճշմարիտ որդին ազատեսցէ զձեզ, ճշմարիտ ազատք լինիջիք»։ Վեցերորդ՝ զի նոքա յայլմէ ընկալան զօծումն որպէս Եղիսէ յԵղիայէ. եւ Դաւիթ ի Սամուէլէ. իսկ մեր՝ յինքենէ ընկալաւ որպէս ասել թէ՝ ինքն էօծ զինքն. վասն զի ինքն է Աստուած ըստ որում էօծ. եւ ինքն եղեւ մարդ ըստ որում օծաւ։ Եօթներորդ՝ ոչ ոք ըստ արդարութեան կոչեցաւ օծեալ. զի ամենայնքն գրաւեալք էին ի նախնոյն յանցանաց. իսկ ի դէմս Տեառն մերոյ ասէ մարգարէն։ «Սիրեցեր զարդարութիւն եւ ատեցիր զանօրէնութիւն. վասն այսորիկ էօծ զքեզ Աստուած»։ Ութներորդ՝ զի ամենեքեան ի նմանէ օծեցան. իսկ նա ի նոցանէ ոչ բնաւ. ապա ուրեմն առաւել է նա որ օծանէ, քան զնոսա որք օծանին։ Իններորդ՝ զի ամենեքեան ի հնումն յօրինակ Քրիստոսի լինէին օծեալք. իսկ կատարումն օրինակին ճշմարտութիւն է. եւ առաքեալքն ասէ. «կատարումն օրինաց եւ մարգարէից Քրիստոսէ»։ Ապա ուրեմն առաւել է Քրիստոս որ է ճշմարտութիւն. քան զօրինակն։ Տասներորդ՝ որք ի նորումս՝ ի խորհուրդ ճշմարիտ օծելոյն օծանին. եւ նա միա՛յն է ճշմարիտ օծեալ քան զամենայն ընկերս նորա որպէս ցուցաւ։ Յաղագս որոյ ասէ մարգարէն։

«Վասն այսորիկ էօծ զքեզ Աստուած»։ Իսկ որ ասէ «Ո՞վ ամփոփեաց զջուրս ի ձորձս իւր այսինքն, զջուր կենդանարար մըկրտութեան ասէ. որ էջ ի Յորդանան առաջի ամլորդւոյն եւ մկրտեցաւ։ Իսկ ամփոփիլ ջրոյն չորիւք իմանի։ Նախ՝ որ էջ մարմնով ի ջուր գետոյն. եւ հպեցաւ ջուրն յաստուածեղէն մարմին նորա։ Երկրորդ՝ զի իջանելով ի գետն, ի յինքն ընկալաւ զալիս նորա։ Երրորդ՝ ձեռնադրութեամբ ամլորդւոյն, ի գլուխն իւր կրեաց զջուրն մկրտութեան։ Չորրորդ՝ ամփոփեաց զջուրն. այսինքն, հպեցոյց յինքն եւ զօրացոյց եւ սրբեաց զջուրն. զի նախ էր ջուրն սրբութիւն մարմնոյ. եղեւ սրբութիւն հոգւոյ։ Եւ նախ էր ջուր կենդարար զգայնոց եւ եւ տնկոց. եղեւ կենդանարար հոգւոյ։ Արդ զայսպիսի զօրութիւն եւ զսրբութիւն ընկալաւ ջուրն եւ ի սրբութենէն Քրիստոսի յոր հպեցաւ մարմնով։ Այս է ասելն «ամփոփեաց զջուրս ի ձորձս իւր»։

Իսկ զի զգեստ կոչի մարմինն Քրիստոսի փրկական եւ ձորձ՝ ա՛յսպէս իմանի։ Զի որպէս զգեստն առ մեզ եւ ձորձն հոմանուն է. զի զգեստ կոչի արտաքին հանդերձ որ ծածկէ զմարմինն։ Եւ զգեստ եւ ձորձ կոչի մարմինն որ ծածկէ զհոգին. ըստ որում մաշկեղէն հանդերձն Ադամայ որ էր արտաքին զգեստ՝ եւ նշանակէր զմարմինն։ Եւ սոյնպէս զանազանին սոքա. մրամինս մեր զգեստ եւ ձորձ է գոյացական. եւ հանդերձն պատահական. եւ դարձեալ մարմինն է անփոփոխ. եւ հանդերձն փոփոխական։ Նմանապէս եւ Տեառն մերոյ նախ կոչի մարմինն զգեստ եւ ձորձն գոյացական եւ անփոփոխ եւ անքակ միութեամբ. զի բաժանմամբ մարմնոյ եւ բանին՝ ո՛չ է Քրիստոս. որպէս ի բաժանիլ հոգւոյ եւ մարմնոյ՝ ո՛չ է մարդ։ Երկրորդ՝ կոչի զգեստ եւ ձորձ նմա արտաքին եւ փոփոխական հաւատացեալք անդամք Քրիստոսի եկեղեցի սուրբ. ըստ այնմ, «Կենդանի իմ ես ասէ Տէր. զի զձեզ դարձեալ իբրեւ զհանդերձ զգեցայց»։ Ե՛ւ բաց յայսցանէ կոչի զգեստ եւ ձորձ բնական լոյսն անմատոյց, եւ խաւարն անգիտութեան. զի բընակեալ է ի լոյս անմատոյց. եւ եդ զխաւարն ծածկոյթ իւր։ Եւ այս գիտելի է. զի Տէր մեր կոչի մեզ զգեստ եւ ձորձ փրկութեան. եւ պատմուճան ուրախութեան ի ձեռն մկրտութեան ըստ այնմ, «Որք ի Քրիստոս մկրտեցայք՝ զՔրիստոս զգեցեալ էք»։ Եւ մեք նորա կոչիմք զգեստ եւ ձորձ. զի ընտանի անդամք եւ ոսկերք եմք մարմնոյ նորա։ Դարձեալ նա զգենու զմեզ սիրով. եւ մեք զգենումք զնա հաւատով եւ յուսով։ Իսկ գոյացան մարմինն Քրիստոսի կոչի զգեստ եւ ձորձ վայելչական. ըստ այնմ, «Տէր թագաւորեաց վայելչութիւն զգեցաւ»։ Եւ զի ծածկոյթ է աստուածութեան. եւ զի ցուցանէ զդէմս առանձնական. եւ զի յետոյ է զգեստ զգեցողին. այսպէս կոչի զգեստ մարմնոյն։ Իսկ զի արտաքին զգեստն՝ որպէս ծիրանին թագաւորի այլ է ի զգեցողէն եւ պատահական նմա եւ փոփոխական. այսպիսի զգեստ ոչ ասի մարմին նորա. այլ եկեղեցի սուրբ որպէս ասացաւ։ Դարձեալ մըկրտութեամբն Քրիստոսի՝ յայտնեցաւ անմեղութիւն բնութեան մերոյ ի մարմնի նորա չորից եղանակաց։ Նախ մըկրտութեամբն որ էջ ի ջուրն, եցոյց թէ անմեղ եւ մերկ է ի մեղաց մարդկային բնութիւնս. այլ զգեստ եւ ծածկոյթ մեղաց՝ սատանայ ածէ ի վերայ եւ զգեցուցանէ յետոյ։ Եւ որ ոք կամի մերկանալ ի մեղաց՝ մըկրտեսցի որպէս զիս, եւ սրբեսցի ի մեղաց։ Երկրորդ՝ եցոյց զանմեղութիւն՝ յորժամ ել վաղվաղակի ի ջրոյն ասէ. եւ զի՞նչ է վաղվաղակին. այս է զի որք գային ի մըկրտութիւն, խոստովանէին զմեղս իւրեանց ի ջուրն. եւ յապաղելով ելանէին։ Իսկ Տէր մեր զի ոչ ունէր մեղս՝ ոչ սկզբնական եւ ոչ ներգործական. ոչ մահացու եւ ոչ ներելի. վասն այն ել վաղվաղակի ի ջրոյ անտի։ Երրորդ՝ ցուցանէ զանմեղութիւն բացումն երկնից. զի որ մեղանչականին Ադամայ փակեցաւ երկինքն, ի մըկրտութեան Քրիստոսի բացաւ որ նշանակէ զմկրտութիւն մեր, թէ ամենայն ոք որ մըկրտի՝ բանի դուռն երկնի. եւ արժանաւորի նա մտից նորա. զի ամենայն մեղք սրբեցաւ ի նմանէ սկզբնականն եւ ներգործականն. որք փակեալ էին զդուռն արքայութեան երկնից. որպէս ասէր առ Նիկոդիմոս. «եթէ ոք ոչ ծնցի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ, ո՛չ կարէ մտանել յարքայութիւն երկնից»։ ապա ուրեմն յորժամ ծնանի, արժանաւորի։ Չորրորդ՝ եցոյց զարդարութիւն յայնմանէ որ էջ հոգին սրբութեան ի վերայ նորա. զի վասն մեղաց բարձաւ հոգին ի մարդկանէ. ըստ այնմ , «մի մնասցէ հոգի իմ ի մարդիկդ վասն լինելոյ դոցա մարմին»։ Այժմ վասն արդարութեան եւ անմեղութեան՝ էջ ի վերայ մարմնոյն Քրիստոսի. նոյնպէս եւ ամենայն ոք որ մըկրտի, արդարութեամբ ընկալցի զհոգին սուրբ։ Այսպէս չորիւք եղանակօք անմեղութիւն բնութեան մերոյ յայտնեցաւ ի մըկրտութեան Քրիստոսի։ Եւ այսպէս ամփոփեաց Քրիստոս զջուրս ի ձորձս մարմնոյ իւրոյ։

Իսկ որ ասէ. «Ո՞վ կալաւ զծագս տիեզերաց»։ Ծագ երկրի կրկին ունի իմացումն։ Նախ երկինք եւ երկիր. եւ երկրորդ եզր երկրի եւ ոլորտ. որք են հեթանոսք։ Արդ Տէր մեր Քրիստոս չորիւք եղանակօք կալաւ զծագս երկրի։ Նախ ի ձայնէն հօր ասաց որ «դա է որդի իմ սիրելի ընդ որ հաճեցայ»։ Արդ՝ Աստուած հայր՝ Տէր է ծագաց աշխարհի. եւ Քրիստոս որդի նորա. ապա ուրեմն որդին Տէր է եւ ժառանգ հայրենեացն հօր։ Եւ զայն նշանակէ յորժամ մեք մըկրտիմք, լինիմք շնորհօք որդիք ժառանգ եւ ժառանգակից Քրիստոսի ըստ առաքելոյն։ Երկրորդ՝ մըկրտութեան ջրովն տիրեաց ծագաց երկրի. այսինքն ամենայն հեթանոսաց. որք են ընդ ոլորտս տիեզերաց։ Եցոյց եթէ որք մըկրտին աւազանին ջրովն, մտանեն ի ժառանգութիւն Քրիստոսի յամենայն ծագեաց. ըստ այնմ որ ասէր առ որդի։ «Խնդրեա յինէն եւ տաց քեզ զհեթանոսս ի ժառանգութիւն եւ յիշխանութիւն քեզ ընդ ամենայն ծագս երկրի»։ Երրորդ՝ բանիւ քարոզութեան տիրեաց ամենայն հեթանոսաց. որ ի ձեռս առաքելոցն լինէին սքանչելիք եւ քարոզութիւնք. զի զոր բանիւ քարոզէին՝ զնոյն եւ գործով ցուցանէին. եւ այնու եկին ի հնազանդութիւն Քրիստոսի. ըստ այնմ, «երթայք աշակերտեցէ՛ք զամենայն հեթանոսս. մըկրտեցէք զնոսա յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ. ուսուցէք նոցա պահել զամենայն զոր ինչ պատուիրեցի ձեզ»։

Չորրորդ՝ տիրեաց ծագաց աշխարհի մահուամբն՝ եւ յարութեամբ ի գերեզմանէն. զի մարմնով թաղեցաւ ի գերեզման. եւ հոգւով էջ ի դժոխս եւ ազատեաց զկապեալսն. զի կենդանեաց եւ մեռելոց տիրեսցէ ասէ առաքեալն։ Յարեաւ ի մեռելոց եւ էհան յերկին. եւ այսպէս տիրեաց ամենայն ծագաց երկրի. որպէս ասաց յետ յարութեան. «տուաւ ինձ ամենայն իշխանութիւն յերկրի»։ Այսպէս չորիւք եղանկօք կալաւ զծագս տիեզերաց։ Եւ բերէ ըստ կարգի։

«Զի՞նչ է անուն նորա եւ զի՞նչ անուն որդւոյ նորա»։ Որ զայս ամենայն զարմանալի գործս արար՝ էջ յերկնից՝ եւ ել զհողմս ժղովեաց՝ զջուրս ամփոփեաց՝ բոլոր աշխարհի տիրեաց՝ զի՞նչ է անուն նորա։ Նորա անուն ո՛չ սոսկ մարդոյ՝ զի գործն ոչ է մարդոյ գործ, այլ Աստուծոյ մարդացելոյ. վասն այնորիկ կոչի նա Աստուած մարդացեալ։ Զի որ յերկնից էջ ի յերկիր՝ Տէր Աստուած եւ բան կոչիւր։ Եւ յորժամ յերկիր էջ, նոր անուն կոչեցաւ նմա. այսինքն Յիսուս որ է Փրկիչ. Քրիստոս որ է օծեալ . առաքեալ՝ մարդ՝ եւ այլն։ Զի որպէս իրօք նոր եղեւ. նոյնպէս եւ անուն նոր ընկալաւ. յի էր Աստուած եւ եղեւ մարդ՝ վասն որոյ Աստուած մարդացեալ կոչի. է՛ր բան եւ եղեւ Փրկիչ. ըստ այնմ. «առաքեաց զբան իւր. եւ փրկեաց զնոսա յապականութենէ իւրեանց». Տէր էր եւ առաքօղ. եղեւ առաքեալ Քրիստոս եւ այլն։

Եւ այսոքիկ ո՛չ եթէ կոչումն միայն են ի Քրիստոս, այլեւ իր. զի բանն Աստուած առեալ զմարդկայինս բնութիւն, միաւորեաց ընդ իւրում աստուածութեան. եւ Տէր եւ բան, եւ այլն ամենայն։

Այսպէս կոչեցաւ անուն նորա նոր։ Զի նոր էր լինելութիւն որ Աստուածն մարդ եղեւ. եւ նոր խառնումն եւ սքանչելի խառնուած ըստ աստուածաբանին. վասն որոյ ըստ նոր գործոյն՝ նոր կոչեցաւ անուն նորա. Աստուած մարդացեալ. եւ Յիսուս Քրիստոս։ Այս թէ զի՛նչ է անուն նորա։ Իսկ որ ասէ։ Զի՞նչ է անուն որդւոյ նորա։ Որդիք կոչիմք մեք՝ որ հոգեւոր աւազանաւ ծնանիմք ի Քրիստոսէ. ըստ այնմ, «ոյք ոչ յարենէ՝ եւ ոչ ի կամաց մարմնոյ այլ յԱստուծոյ ծնան»։ Զի մըկրտիմք յանուն սուրբ Երրորդութեան՝ ի Հայր ի յՈրդի եւ Սուրբ Հոգին. վասն այսորիկ որպէս ծնանիմք ի հօրէ եւ ի հոգւոյն՝ նոյնպէս ծնանիմք ի Քրիստոսէ։ Վասն այսորիկ հոմանուն կոչեցաք քրիստոնեայք. եւ ա՛յս է հոմանուն՝ որ նա բնութեամբ է որդի Աստուծոյ. եւ մեք շնորհօք. նա էութեամբ Քրիստոս. եւ մեք մըկրտութեամբ քրիստոնեայք։ Եւ ոչ միայն անուամբ, այլ թէպէտ մեք հոմանուն եմք, սակայն իրօք եմք քրիստոնեայք. զի հաւատով եւ մըկրտութեամբ եւ հաղորդութեամբ լինիմք քրիստոնեայք։ Եւ զի՞նչ թարգմանի քրիստոնեայն. Քրիստոս ի նա, կամ զՔրիստոս ունի նա ստուգաբանի։

Դարձեալ քրիստոնեայն օծեալ լսի եւ մըկրտեալ. եւ այս է նոր անուն որ կոչեցաւ մեզ՝ որպէս ասէ Եսայի. «կոչեցից երկիւղածաց իմոց անուն նորա. որ օրհնեսցի ընդ ամենայն ծագս երկրի». այսինքն զի որք այս անուամբս վիճակեցաք եւ կոչեցաք քրիստոնեայք՝ ընդ բոլոր տիեզերս հոգեւոր օրհնութեամբն օրհնեցաք ի Քրիստոսէ. որպէս ասէ առաքեալն։ «օրհնեաց զմեզ ամենայն հոգեւոր օրհնութեամբն յերկնաւորս ի Քրիստոս։ Եւ այսպիսի օրհնութեանս բազում մարգարէք եւ արդարք ցանկացան հասանիլ, եւ ոչ կարացին. ցանկացան լսել եւ տեսանել, եւ ոչ կարացին։ Որպէս հրամայէ Տէրն. «բազում մարգարէք եւ արդարք ցանկացան տեսանել զոր տեսիքդ, եւ ոչ տեսին»։ Զի այսպէս հաճեցաւ Աստուած որ մեք ժամանէաք փրկութեանս. ըստ այնմ. «ծածկեցեր զայս յիմաստնոց եւ ի գիտնոց եւ յայտնեցեր տղայոց. ա՛յո հա՛յր զի այսպէս հաճոյ եղեւ քեզ»։ Եւ է օրհնութիւնս այս եռակի։ Նախ զի՝ յառաջին անիծից օրինացն՝ օրհնեցաք ի Քրիստոս . եւ ազատեաց զմեզ. ըստ այնմ «Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծից օրինացն»։ Երկրորդ՝ զհին օրհնութիւն որ մարմնաւոր էր եւ ժամանակեայ փոխեաց Քրիստոս. եւ օրհնեաց զմեզ նոր հոգեւոր օրհնութեամբ. ըստ մարգարէին. «ի նա օրհնեսցին ամենայն ազգք երկրի»։ Երկրորդ՝ օրհնութիւն վերինն է ի կոտորածի որ ասէ. «եկայք օրհնեալք Հօր իմոյ. ժառանգեցէք զկեանս յաւիտենից»։ Այն է երանելի օրհնութիւն եւ անանց բարութիւն եւ կեանք յաւիտենական։ Որում զմեզ զամենեսեան առ հասարակ զհաւատացեալս անուան իւրոյ՝ աւուրս շնորհիւ՝ միջնորդութեամբ եւ գթով աղերսանաց ամենասրբուհի եւ միշտ Կուսին Մարիամու Աստուածածնին ծնողի եւ մօր մարմնացեալ բանին Աստուծոյ՝ որ եւ մաղթանօք սրբոյ ամլորդւոյն Յովհաննու Մըկրտչին եւ Կարապետին Քրիստոսի՝ արժանի արասցէ հոգեւոր օծմանս այսորիկ երկնաձիր շնորհաց եւ առատաբաշխ պարգեւաց Հոգւոյն Սրբոյ. ի թողութիւն մեղաց ի զգաստութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Աստ կալ եւ մնալ սրբապէս արթնութեամբ եւ ակն ունիլ երանաւէտ կոչմանն՝ անթառամ պսակացն՝ անտրտում ուրախութեան՝ մշտաւէտ ցնծութեան, ի Քրիստոս յաւիտեանս ի Տէր մեր։ Որով եւ ընդ որում Հօր իւրում սիրելւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ վայել է փառք եւ գոհութիւն եւ իշխանութիւն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ Թ. Քարոզ յայլմէ վասն մրկտութեան ի բանն. «Ի քէն է Տէր աղբիւր կենդանութեան. եւ լուսով երեսաց քոց տեսանեմք զլոյս»։

Վարդապետք ասեն թէ՝ երկիրս ոչ տայ պտուղ վասն կրկին պատճառի։ Նախ վասն երաշտութեան. երկրորդ վասն ցրտութեան։ Վասն զի սկիզբն ամենայն պտղոց՝ գիջութեան եւ ջերմութիւն է։ Վասն երաշտութեան ասէ աւետարանն թէ «որ անկաւ յապառաժի՝ չորացաւ առ ի չգոյ հիւթոյ». վասն այն ասէ Դաւիթ։ «Անձն իմ որպէս երկիր ծարաւի է առ քեզ. այսինքն թէ՝ հոգի իմ երաշտացեալ եւ անպտուղ է. առաքեա՛ զցօղ ողորմութեան քոյ ի հոգի իմ։ Այլեւ ամենայն ջուր ոչ առնէ պտուղ. որպէս գրեալ է ի չորրորդ թագաւորութեանցն։ «Եւ ասեն արք քաղաքին ցեղիսէէ։ Ահաւասիկ բնակութիւն քաղաքիս բարի է. որպէս եւ Տէրդ իսկ տեսանէ. եւ ջուրս չար եւ երկիրս անզաւակ եւ անպտուղ։ Եւ ասէ Եղիսէէ. բերէք առիս կուժ մի նոր. եւ բերին առ նա։ Եւ ել Եղիսէէ յակն ջրոյն. եւ արկ անդ աղ եւ ասէ։ Այսպէս ասէ Տէր. բըժշկեմ զջուրս զայսոսիկ եւ մի եղիցի այդ ի մահ, եւ յանզաւակութիւն»։ Երիքովն զաշխարհս ցուցանէ. որ բարի է. զի ստեղծուած Աստուծոյ է։ Այլ ջուրքս չար՝ այսինքն, մեղքն. եւ երկիրս անպտուղ՝ զի ոչ ոք երթայ յարքայութիւն երկնից։ Եւ Եղիսէն Աստուած Փրկիչ մեր թարգմանի. այսինքն ամենակալն որ հնարեցաւ զփրկութիւն մեր։ Զի ի սուրբ կաւոյն՝ այսինքն յարենէ Կուսին բազմեաց նոր կուժ, որ է մարմինն Քրիստոսի. եւ էարկ անդ աղ՝ որ է իմաստութիւն. զի Քրիստոս Հօր Աստուծոյ իմաստութիւն է։ Եւ այսօր եդաւ ի գետն Յորդանան յորժամ մկրտեցաւ ի Յովհանէ. յայնժամ չար ջուրքն ի բարի փոխեցան։ Զի Քրիստոս ետ զօրութիւն ջրոյ՝ զի որք մըկրտին նովաւ, սրբին յամենայն մեղաց եւ արժանաւորին շնորհաց հոգւոյն. եւ հոգիք անպտուղք՝ պտղաբերին առաքինութեամբ։ Այլեւ վասն ցրտութեան՝ ոչ բերէ պըտուղ երկրիս այս. վասն այն ուր արեգական լոյսն ոչ հասանի, ոչ պտղաբերի. վասն զի միջնորդութեամբ լուսոյն հասանի ջերմութիւն արեգական ի տեղիս։ Այսպէս ուր ոչ հասանի լոյս ճանաչելոյն զԱստուած՝ նաեւ ոչ հասանի անդ ջերմութիւն սիրոյն Աստուծոյ. վասն այն ոչ պտղաբերէ զհոգեւոր պտուղս։ Յառաջ քան զգալուստն Քրիստոսի՝ երկու պակասութիւն էին յաշխարհի. այսինքն երաշտութիւն եւ խաւարն ցրտութեամբ հանժերձ։

Այլ յորժամ եկն Աստուծոյ, զերկու պակասութիւն զայս լցոյց. զի ընդդէմ երաշտութեան՝ բղխեաց զաղբիւր մըկրտութեան սուրբ Աւազանին. եւ ընդդէմ խաւարի եւ ցրտութեան՝ ծագեաց զլոյս աստուածգիտութեան. եւ զջերմն սէրն Աստուծոյ։ Որպէս երեւեցաւ աստղ լուսաւոր . եւ լուսաւորեաց զանհաւատութիւն մոգուցն. եւ ջերմացոյց զնոսա աստուածային սիրովն. վասն այն ասէ Դաւիթ։ «Ի քէն է Տէր աղբիւր կենդանութեան եւ լուսով»։ Այլ ի յաղբրէ ջրոյ աւազանին՝ վեց ազգ հարցումն լինի։ Առաջինն՝ թէ վասն է՞ր ի Յովհաննէ մըկրտեցաւ Քրիստոս։ Երկրորդն՝ թէ վասն է՞ր երեսուն ամեայ մըկրտեցաւ Քրիստոս։

Երրորդ՝ թէ մեք վասն է՞ր ոչ մըկրտիմք երեսուն ամեայ։ Չորրորդ՝ թէ վասն է՞ր Քրիստոս ի Յորդանան գետ մկրտեցաւ։ Հինգերորդ՝ թէ ի մըկրտութիւն մեր զի՞նչ է էութիւն. եւ զի՞նչ արարողութիւն։ Վեցերորդ՝ թէ զի՞նչ օգուտ առնէ մեզ մըկրտութիւն։ Եւ նախ տեսցուք զառաջին հարցումն թէ վասն է՞ր ի Յովհաննէ մըկրտեցաւ։ Պատասխանեն վարդապետք եւ ասեն, թէ վասն եօթն պատճառի։ Նախզի՝ օրինակ խոնարհութեան տացէ. որպէս ասէ աւետարանն. «թոյլ տուր այժմ, զի այսպէս պա՛րտ է մեզ լնուլ զամենայն արդարութիւն». այսինքն զխոնարհութիւն. քանզի յորժամ ետես Յովհաննէս, զահի հարեալ դողայր եւ ասէ. «ինձ պա՛րտ է ի քէն մըկրտիլ եւ դու առի՞ս գաս»։ զի երկնչէր ըստեղծուածն ի ստեղծողէն զձեռն դնել ի վերայ ստեղծողին գլխոյ։ Երկրորդ՝ զի զմըկրտութիւն Յովհաննու պատուեսցէ, եւ ցուցցէ թէ յԱստուծոյ է։ Երրորդ՝ զի օրհնեսցէ զջուրսն շօշափմամբ սուրբ մարմնոյ իւրոյ. եւ կացուսցէ զմըկրտութիւն իւր։ Չորրորդ՝ զի ոչ է զանազանութիւն ասել, թէ ո՞վ յումմէ մըկրտեսցի. մեծն ի փոքուէ՞ն. թէ փոքրն ի մեծէ՞ն, զի ամենեքեան աստուածային զօրութեամբ մըկրտին։ Հինգերորդ՝ զի տացէ օրինակ մըկրտութեան հետեւողաց իւրոց. զի թէ առաջնորդն կենաց մկրտեցաւ, ապա եւ մեզ պարտ է մըկրտիլ։ Վեցերորդ՝ զի հրէայքն թիւր կարծեօք զՅովհաննէս մեծ կարծէին . վասն այն մըկրտեցաւ՝ զի յայտնի լիցի ըսքանչելեօքն, թէ նա մեծ է քան զՅովհաննէս. զի բացաւ երկինք. եւ հայր ի վերուստ վկայեաց. եւ հոգին սուրբ աղաւնակերպ էջ ի վերայ նորա։ Եւ յայսմանէ երեւի, թէ ո՛չ ունէր Քրիստոս կարիք մըկրտութեան Յովհաննու. եւ ոչ ինչ օգտեցաւ ի մըկրտութենէ նորա. այլ օգտեցոյց զնա։ Եօթներորդ՝ զի յայտնեսցէ, թէ ոչ ոք կարէ ինքն զինքն մկրտել. վասն զի մըկրտիլն՝ է ծնանիլ հոգեւոր. եւ ոչ ոք կարէ զինքն ծնանիլ։ Այս առաջին հարցումն։

Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր Քրիստոս երեսուն ամեայ մըկրտեցաւ։

Վարդապետք ասեն թէ՝ վասն երեք պատճառի։ Նախ՝ երեսուն ամեայ մկրտեցաւ, զի սկիզբն արասցէ վարդապետել եւ ուսուցանել։ Այլ վարդապետելոյն եւ ուսուցանելոյն՝ պիտո՛յ էր կատարեալ հասակ. եւ երեսուն ամն կատարեալ հասա՛կ է. եւ տղայոցն ոչ է պատշաճ զայլսն ուսուցանել. քանզի Յովսէփ երեսուն ամեայ էր յորժամ թագաւորեաց ի վերայ եգիպտացւոցն. եւ Դաւիթ երեսուն ամեայ էր որ ըսկըսաւ թագաւորել. եւ Եզեկիէլ երեսուն ամեայ էր յորժամ մարգարէացաւ։ Այսպէս եւ Քրիստոս երեսուն ամեայ էր յորժամ մըկրտեցաւ. եւ սկիզբն քարոզութեան արար։ Երկրորդ պատճառ այս է՝ զի ասէ Ոսկէբերանն, թէ Քրիստոս յետ մըկրտութեան՝ կամէր խափանել զհին օրէնսն. եւ թէ ի տղայութեան էր մըկրտեալ եւ խափանել զօրէնսն , յայնժամ ասէին, թէ ոչ կարաց պահել. վասն այն խափանեաց զօրէնս։ Յաղագս որոյ՝ Քրիստոս եկաց մինչեւ յերեսուն ամն որ է կատարեալ հասակ. եւ ելից զամենայն օրէնսն յանձն իւր առեալ եւ ապա մըկրտեցաւ. եւ պատուելով եդ ի գերեզմանի զհին օրէնսն. եւ կացոյց զնոր օրէնսն։

Երրորդ՝ վասն այն երեսուն ամեայ մըկրտեցաւ որ է կատարեալ հասակ. զի ցուցցէ թէ ի մըկրտութեան՝ մարդն կատարեալ ծնանի լի շնորհօք եւ առաքինութեամբ որպէս ասէ Պօղոս յեփեսացւոցն. «մինչեւ հասցուք յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի»։

Այլեւ թիւս այս երեսուն՝ ցուցանէ զկատարելութիւն. զի երեսունն՝ յերից տասնէ լինի. զի երեք տասն՝ երեսուն է. երեքն զհաւատ երրորդութեան ցուցանէ. եւ տասն՝ զպահպանութիւն տասն պատուիրանացն. եւ յերկուսս այս կապեալ է հաւատ քրիստոնէից։

Եւ արդ՝ յերեսուն ամեայ մըկրտութենէն յառաջ գայ ա՛յլ հերձուած, թէ Քրիստոս երեսուն ամեայ մըկրտեացաւ՝ վասն է՞ր մեք ոչ մնամք մինչեւ յերեսուն ամն, եւ ապա մըկրտիմք։

Պատասխանեն վարդապետք եւ ասեն, թէ ոչ է պարտ յապաղել ի մըկրտելոյ զմանկունս վասն երեք պատճառի։ Առաջին պատճառ՝ զի բնութիւն տղայոցն յոյժ տկար է. եւ շուտով կարէ մեռանիլ. եւ կորնչի առանց մըկրտութեան. վասն այնզի մի առանց մըկրտութեան մեռանիցին՝ պարտ է շուտով մըկրտել։ Եւ որք յապաղեն եւ ոչ մըկրտեն՝ թէ ծնօղքն եւ թէ քահանայքն, եւ թէ այլ ոք, եւ տղայն մեռանի եւ կորնչի առանց մըկրտութեան, նոքա մահու չափ մեղանչեն։ Երկրորդ պատճառ՝ վասն փորձութեան սատանայի պարտ է շուտով մըկրտել. որ սատանայ վնաս չառնէ հոգւոյն կամ մարմնոյն։ Երրորդ՝ զի տղայութիւն դիւրաւ մտանէ յիրս ինչ եւ հաստատագոյն տպաւորի ի նմա։ Զի ասէ Արիստոտէլ, թէ յո՛յժ զանազանութիւն է յիրս ինչ սովորիլ ի մեծութեան եւ տղայութեան. վասն այն ոչ է պարտ մեզ մնալ մինչեւ յերեսուն ամն։ Զի ա՛յլ կերպիւ էր մըկրտութիւն Քրիստոսի. զի նա ոչ ունէր պակասութիւն ինչ. այլ էր Աստուած կատարեալ. եւ չկայր երկիւղ, թէ ոչ մըկրտէր ի տղայութեան. այլ մըկրտեցաւ ի յօրինակ մեզ։ Այս երրորդ հարցումն։

Չորրորդ հարցումն լինի, թէ վասն է՞ր Քրիստոս ի Յորդանան գետ մըկրտեցաւ։ Ասեն վարդապետք, թէ պատշաճ էր Քրիստոսի մըկրտիլ ի Յորդանան գետ վասն երկու պատճառի։ Առաջին պատճառ՝ զի Յորդանան է ի ճանապարհի աւետեաց երկրին՝ ընդ որ անցին Իսրայէլացիքն առաջնորդութեամբ յԵսուայ։ Եւ արդ խոստացեալ երկիրն՝ զերկնից արքայութիւն ցուցանէ։ Եւ մըկրտութիւն զոր կացոյց Քրիստոս այսօր՝ ճանապարհէ երկնից արքայութեան. վասն այն ասէ աւետարանն։ «Որ ոչ ծնցի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ, ոչ մտանէ յարքայութիւն երկնից»։ Եւ որպէս յԵսուաւ յետս դարձաւ Յորդանանն. այսպէս մըկրութեամբն Քրիստոսի յետս դարձաւ մեղքն Ադամայ։ Եւ որպէս Յեսու միջնորդութեամբն Յորդանանու՝ անցոյց զԻսրայէլացւոց ժողովուրդն յերկիրն աւետեաց. նոյնպէս եւ Քրիստոս Որդին Աստուծոյ մըկրտութեամբն իւրով անցոյց զժողովուրդն յերկնից արքայութիւն։ Այլեւ ոմանք յիսրայէլացւոցն ոչ անցին յայն Կոյս Յորդանանու. զի բազում ունէին խաշինս եւ անասունս եւ հաճեցան անդ մնալ վասն սիրոյ խաշանցն. եւ ոչ անցին յերկիրն աւետեաց զի էր խոտաւէտ. եւ ոմանք անցին յերկիրն աւետեաց եւ կալան գեղեցիկ ժառանգութիւնս։ Այսպէս յերկուս բաժանին մարդիկ. ոմանք են որ բազում ունին անասունս այսինքն , սիրեն զանասնաբարոյ կեանս. այնպաիսիքն սիրեն զայս կոյս յորդանանու. այսինքն զկեանս զայս որ է արքայութիւն նոցա. եւ է պարարտ ի պէտս մարմնոյ. եւ առնուն ի ժառանգութիւն զայս կոյս յորդանանու. այսինքն, զի ոչ մըկրտին։ Այլ հաւատացեալք որք հետեւեցան Քրիստոսի՝ անցին մըկրտութեամբ ընդ Յորդանան. եւ տեսանեն զարքայութիւն երկնից։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի խորհուրդ մըկրտութեան, է խորհուրդ հաւատայ. զի մըկրտութեամբն լինի սկիզբն հաւատոյ։ Եւ որպէս յԵսու ընտրեաց երկոտասան մարդ՝ որ երկոտասան քարհանին ի Յորդանանէ եւ դրին ի ցամաքի. նոյնպէս Քրիստոս ընտրեաց զերկոտասան առաքեալսն. որք էին երկոտասան քարինք. այսինքն պատուական ակունք որ է հիմն հաւատոյ. զոր հանին ի Յորդանանէ այսինքն, ի մկըրտութենէն. եւ զառաջին քարն էհան Պետրոս ասելով . Հաւատամք ի մի Աստուած Հայրն ամենակալ յարարօղն երկնի եւ երկրի։ Երկրորդ՝ Յօհաննէս. Եւ ի մի Տէր Յիսուս Քրիստոս Որդին Աստուծոյ։ Երրորդ՝ Յակօբոս. Յղացաւ ի հոգւոյն սրբոյ. եւ ծնաւ ի Մարիամայ Կուսէն։ Չորրորդ՝ Անդրէաս. Չարչարեալ խաչեալ մեռեալ եւ թաղեալ։ Հինգերորդ՝ Թովմաս. իջեալ ի դժոխս։ Վեցերորդ՝ Բարդուղիմէոս. յերրորդ աւուր յարուցեալ։ Եօթներորդ՝ Փիլիպպոս. Ելեալ յերկինս. եւ նստաւ ընդաջմէ Հօր։ Ութներորդ՝ Մատթէոս. Գալոց է ի դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս։ Իններորդ՝ Յակօբոս Ալփեայ. Հաւատամք ի Սուրբ Հոգին։ Տասներորդ՝ Սիմօն. Եւ ի սուրբ կաթուղիկէ եկեղեցի սրբոց հաղորդութեամբ։ Մետասաներորդ՝ Թաթէոս. Եւ ի թողութիւն մեղաց։ Երկոտասաներորդ՝ Մատաթի ա. ի Մարմնոյ յարութիւն, եւ ի կեանսն յաւիտենից։ Եւ որպէս երկոտասան քարն այն նշանակէր, թէ ընդ Յորդանան անցեալ են. նոյնպէս որ հաւատայ յերկոտասան բանս այս, նշանակէ թէ մըկրտեալ է։ Այս առաջին պատճառ՝ որ Քրիստոս ի Յորդանան մըկրտեցաւ։

Երկրորդ՝ զի Եղիա նախ բաժանեաց զՅորդանան յերկուս. եւ էանց յայնկոյս. եւ ապա վերացաւ հրեղէն կամօք յերկինս. որպէս գրեալ է ի չորրորդ թագաւորութիւնսն։ Այսպէս որք անցանեն ընդ ջուր մըկրտութեան, նոքա մըկրտութեամբ հրով հոգւոյն հասանեն յերկնից արքայութիւն. վասն այն պատշաճ էր Քրիստոսի մըկրտիլ ի Յորդանան։ Եւ աստ գիտելի է զի Յոբ խօսի ի դիմաց բանսարկուին, թէ զգետս կլանէ, ոչ զարմասցի. այլ կամի զի եւ Յորդանան մտցէ ի բերան նորա. Գետք՝ զբոլոր դասս անհաւատիցն ցուցանէ. որ յամենայնսն տանի ի դժոխս եւ ոչ զամանայ. այլեւ զՅորդանան կամի կլանել . այսինքն, զքրիստոնեայս որք հետեւօղք են Քրիստոսի, որ մըկրտեցաւ ի Յորդանան, կամի տանիլ ի դժոխս. այլ թէ քրիստոնեայք՝ այնպէս առնեն որպէս արար Քրիստոս, ոչ անկանին ի բերան սատանայի։ Զի յորժամ մըկրտեցաւ Քրիստոս, շուտով գնաց յանապատ. եւ պահեաց զքառասուն տիւ եւ քառասուն գիշեր։ Նոյնպէս որ կամի մըկրտիլ՝ պարտ է որ թողու զաշխարհական հեշտութիւնս. եւ դիմէ յանապատ որ է ապաշխարութիւն. յայնժամ ազատի ի բերանոյ սատանայ ի։ Այլեւ Յորդանան անունն՝ բաղադրեալ է. ի ստորոտէ Լիբանան լեռնէ՝ երկու աղբիւր ելանէ. մինն կոչի, ար. ե միւսն դան. եւ ի մի խառնեալ՝ լինի Յորդանան եւ ոռոգանէ զերկիր։ Այսպէս երկու աղբիւրս այս՝ ցուցանէ զաստուածութիւն եւ զմարդկութիւն Քրիստոսի որ յառաջ քան զմարդեղութիւն՝ բաժանեալ էին ի միմեանց աստուածութիւն եւ մարդոյս բնութիւն. եւ յորժամ եղեւ աստուածն մարդ, էառ զբնութիւնս մեր. եւ միաւորեաց ընդ աստուածութեան իւրում. եւ խառնեալ ընդ իրեար, եղեւ մեծ գետ որ է Յիսուս Քրիստոս որ ոռոգանէ զեկեղեցի սուրբ։ Այս չորրորդ հարցումն Հինգերորդ հարցումն, թէ ի մըկրտութեանս մեր՝ զի՞նչ է էութիւն եւ զի՞նչ արարողութիւն՝ եւ զարդարանք որ է պատահումն։ Վարդապետք ասեն թէ՝ հինգ իրք են յէութեան մըկրտութեան մերոյ։ Առաջինն բանն այն՝ զոր ասաց Քրիստոս։ «Մըկրտեցէք զնոսա յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ»։ Վասն այն յորժամ մըկրտեցաւ Քրիստոս, երեւեցաւ անդ երրորդութիւն. Որդին մարմնով. Հայր ձայնիւ յերկնից. եւ Հոգին Սուրբ աղաւնակերպ. վասն այն պարտ է ամենայն ումեք մըկրտիլ յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ։ Եւ թէ մինն պակաս է յԵրրորդութեան անուան կոչմանէն, ոչ է մըկրտած։ Երկրորդ էութիւն՝ ջուրն է. որ զամենայն մարմինն թանայ. եւ կամ զգլուխն միայն որ է պատուական մասն. եւ ջուրն պիտոյ է որ ոչ լինի յարուեստէ զուգած . որպէս վարդէջուրն եւ այլն. այլ ջուր՝ որ է մի ի չորից տարերաց։ Եւ պարտ է երեք անգամ ընկղմել ի ջուրն զմկրտեալն. կամ հեղուլ ի վերայ Գ անգամ յօրինակ երեքօրեայ թաղմանն Քրիստոսի։ Զի ասէ Պօղոս, թէ «Որ միանգամ ի Քրիստոս մըկրտեցաք՝ ի մահ անդր մըկրտեցաք»։ Այլ թէ լինի որ երեք անգամ ոչ հեղուն ջուր, այլ միայն մի, եւ այն եւս մըկրտած է։ Երրորդ էութիւն՝ որ զջուրն հեղու ի վերայ, նոյն նա ի նմին ժամու ասասցէ զձեւ բանին ինքն, եւ ոչ այլ ոք։ Վասն այն՝ թէ ա՛յլ ոք զբանն ասասցէ, ոչ է մըկրտեալ։ Չորրորդ՝ զի դիտաւորութիւն մըկրտողին՝ լինի ա՛յնպէս մըկրտել, որպէս սուրբ եկեղեցիս մըկրտէ. զի թէ ոք մըկրտէ զոք խաղ առնելով , եւ ոչ ունի զդիտաւորութիւն մըկրտութեան, ոչ է ճշմարիտ մըկրտեալ. վասն այն յո՛յժ երկիւղ կայ որ արբած չմըկրտէ. զի ոչ կարէ պահել զդիտաւորութիւն մըկրտութեան. զի խելքն ցրուած է. Հինգերորդ էութիւն. զի թէ մըկրտեալն ի չափ հասեալ է, ունիցի զդիտաւորութիւն մըկրտութեան։

Այլեւ պիտո՛յ է զի լիցի քահանայ մըկրտօղն. եւ ոչ աշխարհական ոք, կամ կին ըստ այլոց։ Այլ արարողութիւն մըկրտութեան բազում է։ Առաջին է՝ հրաժարեցուցանելն, եւ ապա հաւատացուցանելն. «զի հաւատք ի լսելոյ են. եւ լուր ի բանէն Քրիստոսի որպէս ասէ Պօղոս». եւ փչելն յերեսս տղային ասելով ե՛լ հո՛գի պիղծ ի ստեղծուածոյս Աստուծոյ եւ տուր տեղի Աստուծոյ կենդանւոյ։ Երկրորդ՝ խաչակնքել բութովն զճակատն եի զսիրտն. զոր ամենայն ազդ առնեն. զի ել սատանայ ի նմանէ յայտնի խոստովանելով զՔրիստոս։ Եւ զայս նշանակէ խաչն որ ի ճակատն եւ ի սիրտն, այսինքն զծածուկ սրտի զհաւատն։ Երրորդ՝ թքով օծանեն այլ ազգք զականջն եւ զպինչն։ Իսկ մերս եկեղեցի սուրբ մեռոնաւն օծանէ. որ գերագոյն է քան զպիղծ թուք նոցա համեմատ հրէիցն, որք թքին ընդ երեսս Քրիստոսի. եւ տարան ի խաչ. զի մըկրտութեան խորհուրդն՝ Քրիստոսի մահուն խարհուրդն է։ Չորրորդ Աղն՝ զոր դնեն ի բերանն մտան ազգն ֆռանգաց. զոր ոչ ցուցանէ սուրբն Դիոնէսիոս։ Իսկ մերս եկեղեցի զմարմինն փրկական տայ մըկրտելոյն փոխանակ աղին։ Եւ զայս հրամայէ սուրբն Դիոնէսիոս զոր նոքա ոչ ունին։ Հինգերորդ արարողութիւն է տղայոց ձիթով օծանել զկուրծն եւ զքամակն խաչանման։ Եւ մերս եկեղեցի օծանէ սուրբ մեռոնաւն զսիրտն եւ զթիկնամէջն։ Վեցերորդ օծանելն զգագաթն ցուցանէ զի շնորհք հոգւոյն տուեալ լինի ի հոգի եւ ի միտսն խոկալ զԱստուած։ Եօթներորդ՝ ապացուցանել նոր հանդերձ սպիտակ. որ նշանակէ զսուրբ եւ զնոր կեանս նորա։ Ութերորդ մոմ վառեալ տան ի ձեռս տղային. որ ցուցանէ զլոյս հաւատոյն եւ զպատուիրանացն ունել առաջի եւ գործել. ըստ այնմ, «ճրագ են բանք քո ոտից իմոց»։ Եւ թէ՝ «լուսաւորեսցի լոյս ձեր առաջի մարդկան»։ Իններորդ՝ Նարօտ կարմիր եւ սպիտակ եւ խաչ կապեալ, ի նշանակ արեան եւ ջրոյն բղխելոյ եւ խաչիւն ազատելոյ։ Տասներորդ հանել ի բեմն եւ երկրպագել. որպէս Տէր մեր յետ անօրէնութեան կատարելոյ՝ ել երկինս եւ նըստաւ ընդ աջմէ Հօր։ Այլեւ դնեն տղայն ի դուռն եկեղեցւոյն՝ նշանակէ զանկումն Ադամայ եւ զարտաքս հանումն ի դրախտէն. եւ սա մըկրտութեամբս մտից արքայութեան արժանաւորի։ Իսկ մերկացուցանելն ի զգէստէն՝ զմերկութիւն Ադամայ ցուցանէ. եւ սա մեր կանայ զհին մարդն Ադամ եւ զգենու զնորն Ադամ զՔրիստոս. ըստ այնմ, «որք ի Քրիստոս մըկրտեցայք՝ զՔրիստոս զգեցեալ էք»։ Եւ խաղաղութիւն երեք անգամ ի տղայն՝ այսինքն, հոգւոյն մարմնոյն եւ մտացն. այլեւ առ ինքն, եւ առ հրեշտակս, եւ առ Աստուած. զի մինչ ի մըկրտութիւն ոչ է խաղաղութիւն, այլ խռովութիւն. եւ մըկրտութեամբն եղեւ հաշտութիւն եւ խաղաղութիւն։ Այսոքիկ արարողութիւնքս՝ հրամանք են սուրբ եկեղեցւոյ առնել ի ժամ մըկրտութեան։ Եւ թէ ոչ կարեն առնել վասն հարկաւոր պատճառի, ներելի է. միայն զէութիւն պա՛րտ է կատարել որպէս ասացաւ ի վերոյ։ Այս հինգերորդ գլխոյ հարցումն։

Վեցերորդ հարցումն, թէ զի՞նչ օգուտ առնէ մեզ մըկրտութիւն։ Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ բազում օգտութիւն առնէ աղբիւրն կենաց մըկրտութիւն։ Առաջին օգտութիւն՝ զի բանայ զերկինս. վասն այսորիկ այսօր ի վերայ Քրիստոսի որ մըկրտեցաւ՝ բացան երկինքն վասն երեք պատճառի։ Նախ զի՝ երեւեսցի, թէ նախքան զմըկրտութիւն ամենայն ուրուք՝ փակել է դուռն արքայութեան երկնից ընդդէմ նորա. իսկ յորժամ մըկրտի, բացեալ լինի դուռն երկնից. զի թէ առ ժամայն մեռանի, նոյն ժամայն թռչի յերկինս։

Երկրորդ պատճառ՝ բացան երկինքն, զի ցուցցէ, թէ մըկրտութիւն որ է աղբիւր կենաց, ոչ առնու զօրութիւն ի ներքուստ, այլ ի վերուստ յերկնից։

Երրորդ պատճառ՝ զի խորհուրդ մըկրտութեան՝ է խորհուրդ հաւատոյ եւ դուռն երկնից. եւ զի հաւատն աներեւութից է. վասն այն բացան երկինքն՝ զի ցուցցէ թէ խորհրդով մըկրտութեան, զամենայն ծածուկ մեծութիւնս որ յերկինս է տեսանելոց եմք։ Այլ աստ լինի հարցումն թէ որպէս կարէ բանիլ երկինն. զի անապական է եւ ոչ կարէ ճեղքիլ. որպէս ասէ Յոբ. «դու ստեղծեր զերկինս որ կարծր է քան զպղինձ»։

Յօհան Ոսկեբերանն ասէ, թէ բացան՝ ոչ մարմնաւոր տեսութեամբ, այլ հոգեւոր տեսութեամբ։ Իսկ այլք ասեն, թէ մարմնաւոր տեսութեամբ բացան երկինք. ոչ թէ պատառեալ եղեւ, այլ այնչափ լոյս փայլեաց ի վերայ Քրիստոսի՝ զի երեւեցաւ, թէ երկինքն բացեալ է։ Երկրորդ օգտութիւն կազմէ զմարդն հոգւոյն սրբոյ տաճար. վասն այն այսօր ի վերայ Քրիստոսի որ մըկրտեցաւ՝ էջ հոգին սուրբ աղաւնակերպ։ Եւ ոչ թէ կարօտ էր շնորհաց հոգւոյն վասն այն էջ. զի էակից էր նորա. եւ անդստին յորովայնի մօրն լցեալ էր հոգւով սրբով. այլ էջ ի վերայ նորա յօրինակ մեզ. զի ցուցցէ թէ որ մըկրտութիւն մըկրտի սուրբ սրտիւ, ստուգապէս ընդունի զհոգին սուրբ։

Եւ թէ ոք հարցանէ վասն է՞ր Հոգին Սուրբ աղաւնակերպ էջ ի վերայ Քրիստոսի։ Ասեն վարդապետք, վասն երեք պատճառի։ Առաջին՝ զի ցուցցէ թէ որ մըկրտի, պարտ է զի առանց խորամանկութեան մըկրտեսցի. վասն այն ասէ ի սիրեցէքն։ «Սուրբ հոգին իմաստութեան փախչի ի նենգութենէ»։ Իսկ աղաւնին աննենգ է եւ միամիտ. որպէս ասէ Քրիստոս. «եղերուք միամիտք իբրեւ զաղաւնիս»։ Երկրորդ՝ զի աղաւնին հանդարտ կենդանի է. եւ զթողութիւն եւ զհաշտութիւն ցուցանէ։ Որպէս յաւուրս Նոյի բարկութիւն հասեալ էր ի վերայ աշխարհի, աղաւնին տերեւ ձիթենւոյ բերեալ ի տապանն, ցուցանէ զհաշտութիւն Աստուծոյ։ Վասն այն՝ ի վերայ Քրիստոսի որ այսօր մըկրտեցաւ՝ էջ հոգին սուրբ աղաւնակերպ. զի ցուցցէ թէ որ մըկրտութիւն՝ թողութիւն առնու ամենայն մեղաց, եւ հաշտութիւն ընդ Աստուծոյ։ Երրորդ պատճառ՝ զի աղաւնին ոչ թռչի մենակ որպէս պատառօղ թռչունքն արծիւն եւ բազէն. այլ բազում եւ երամ երամ զի ցուցցէ , թէ ամենայնքն որք մըկրտին ի Քրիստոս՝ մի հօտ են միոյ հովւին, եւ միանգամայն միոյ գլխոյն Քրիստսոսի։ Երրորդ օգտութիւն՝ զի մկրտութիւն զմարդն որդի Աստուծոյ առնէ՝ վասն այն այսօր Քրիստոս որ մըկրտեցաւ՝ ձայն Հօր եկն յերկնից ասելով. «դա է որդի իմ սիրելի»։ Ոչ թէ այսօր որ մըկրտեցաւ Քրիստոս եղեւ որդի, որպէս ոմանք հերձուածօղք ասեն. զի ըստ աստուածութեան որդի Աստուծոյ էր յաւիտենից. եւ ըստ մարդկութեան Որդի Աստուծոյ էր, յաւետեաց օրէն որ յղացաւ։ Այլ աստուածութիւն մինչեւ ցայսօր յայտնեցաւ։ Եւ Հայր յայտնեաց այսօր ձայնիւ ի վերուստ զաստուածութիւն որդւոյն վասն երկու պատճառի. Նախ զի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս յետ մըկրտութեան՝ արար սկիզբն փրկութեան մերոյ ժողովել զաշակերտսն եւ քարոզել։ Վասն այն այսօր վկայեաց հայր. զի գործ նորա պատուական եւ ընդունելի լիցի. որպէս ասէ Քրիստոս. «որ առաքեացն զիս հայր՝ նա վկայեաց վասն իմ»։ Երկրոդ պատճառ՝ զի յայտնեսցի թէ որ մըկրտի, լինի Որդի Աստուծոյ. զի որպէս ոք որ մերձ ինքեան ունի զհայելին՝ պայծառ տեսանէ անդ զպատկերն իւր եւ հաւանի. նոյնպէս որ մըկրտի՝ հայելի է Աստուծոյ եւ երեւի անդ պատկերն յոյժ գեղեցիկ. վասն այն ասաց. «դու ես Որդի իմ սիրելի ընդ քեզ հաճեցայ»։ Չորրորդ օգտութիւն ի մըկրտութենէն, զի առողջացուցանէ զհոգեւոր հիւանդութիւն. զի այս է բաղանի զոր կազմեաց փեսայն Քրիստոս վասն հարսին եկեղեցւոյ։ Եւ որպէս Եղիսէ սրբեաց զնէէման ասորին եօթն անգամ լուանալովն ի Յորդանան եւ բժշկեաց գոդութենէն։ Այսպէս գոդութիւն մեղացն Ադամայ էանց յամենայն ծնունդս իւր. որպէս մարմնաւոր գոդութիւն ի հօրէ առ որդին անցանի։

Այլ հոգեւոր գոդութիւն ծանր է. զի մարմնաւոր գոդութիւն անցանէ հոգեւորն ի յանթիւսն անցանէ։ Վասն այսօր կացոյց Քրիստոս զմըկրտութիւն մեր որով մաքրիմք ի գոդութենէն Ադամայ, եւ յեօթն մահու չափ մեղացն։ Հինգերորդ օգտութիւն է մըկրտութեան՝ զի ամենայն գործս սատանայի խափանէ. զի կախարդք որ զկերպարանս մարդոյ փոխեն ի զանազան կերպս իշոյ կամ շան կամ յայլ ինչ, ոչ ըստ էութեան եւ ոչ ըստ բնութեան՝ այլ առ աչօք. զի նոքա յորժամ ի ջուրն հասանին եւ լուանին, բժշկին եւ դառնան յառաջին կերպարան մարդոյ. Այլ ոմանք ի բժշկաց ասեն, թէ բազում անգամ խափանի կախարդութիւն ի ջուրն. այսպէս սատանայ փոխեաց զմարդիկ ի կերպպարանս անասնոց՝ ոչ ըստ էութեան, այլ ըստ վարուց։ Զի ամբարտաւանն նման է առիւծոյ. եւ բղջախոհն խոզի. եւ այլ այսպիսիք։ Այլ ջուր մըկրտութեան՝ այնպիսի զօրութիւն ունի, զի որ մըկրտի սուրբ սրտիւ ի ջուրն յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ, յայնժամ խափանի ի նմանէ ամենայն գործ սատանայի եւ դառնայ յառաջին կերպարանն Ադամայ որ ստեղծաւ ի դրախտին։ Վեցերորդ օգտութիւն՝ զի ջուր աւազանին՝ շիջուցանէ զբոց դժոխոցն յայնմանէ որ մըկրտի որպէս շիջուցանէ զայս հուրս. այլ զգուշասցի՝ զի թէ յետ մըկրտութեան դարձեալ անկանի ի մեղս մահու չափ՝ դարձեալ սրբեսցի ի ջուր ապաշխարութեան. զի ապաշխարութիւն կրկին աւազան է յեկեղեցի որ սրբէ զմեղս մըկրտելոցն։

Եօթներորդ օգտութիւն մըկրտելոցն. զի ջուրն ընկղմէ զմարդն. նոյնպէս ջուր մըկրտութեան ընկղմէ զսատանայ որպէս զՓարաւօն ի Կարմիր ծովն. Կարմիր ծովն՝ օրինակէր աւազանին ընդ որ հաւատացեալքն անցին յերկիրն աւետեաց. եւ Փարաւօն ընկղմեցաւ։ Այսպէս մըկրտեալքն հասանին յարքայութիւն երկնից. եւ սատանայ ընկղմի. եւ զի կարմիր էր ջուրն. եւ ջուր աւազանին զօրութիւն է առեալ յարենէն Քրիստոսի։ Եւ որպէս Մովսէս յառաջագոյն բազում նեղութիւնս հասոյց Փարաւօնի՝ եւ յետոյ ընկղմեցաւ միահետ ի ծովն . նոյնպէս քահանայն բազում նեղութիւնս հասուցանէ սատանայի արարողութեամբ մըկրտութեան. եւ ապա յետոյ ընկղմէ զսատանայն մըկրտելովն զտղայն։ Ութերորդ օգտութիւն՝ զի ջուրն կենդանարար է բուսոց եւ տնկոց. զի առանց ջրոյ մեռեալ են։ Այլ յորժամ ջրեն զուարթանան եւ կենդանան։ Այսպէս ջուր աւազանին զմեռեալս մեղօք կենդանացուցանէ. որպէս ասէ Եզեկիէլ. «ջուր հոսէր յաջմէ կողմանէ տաճարին. եւ յամենայնի յորոյ վերայ հոսեսցի կենդանացուսցէ. եւ եղիցին անդ ձկունք բազումք»։ Ջուրս այս որ հոսէր յաջմէ կողմանէ տաճարին՝ զջուր մըկրտութեան ցուցանէ. որ հոսեաց յաջմէ կողէն Քրիստոսի. որ միացեալ եւ գոյացական տաճար է Աստուծոյ եւ կենդանացուցանէ զամենայնսն հոգւով, յորոյ վերայ հոսի ջուր մըկրտութեան. որպէս ասէ սաղմոսն։ «Ով Տէր Յիսուս Քրիստոս՝ ի Քէն է Տէր աղբիւր կենաց. եւ լուսով երեսաց քոց տեսանեմք զլոյս»։ Եւ զի խորհուրդ մըկրտութեանս՝ որ է աղբիւր կենդանութեան՝ ոչ միայն կենդանացուցանէ, այլեւ լուսաւորէ հոգւով եւ մարմնով. զի զմիտս լուսաւորէ հաւատով երրորդութեան. եւ մարմնով՝ զի արժանի լինին տեսանել զպատարագս եւ զամենայն խորհուրդս։ Իսկ որ ոչ է մըկրտած՝ ոչ է արժանի տեսանել զխորհուրդ ինչ. վասն այն ասէ։ «Լուսով երեսաց քոց տեսանեմք զլոյս»։ Որով եւ զմեզ արժանի արասցէ զերծանիլ ի խաւարէ մեղաց եւ մահու. եւ լուսաւորեալ գործովք բարեաց եւ անմահ կենօք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որ է օրհնեալ ընդ հօր իւրում եւ Սուրբ Հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ Ժ. Նորին քարոզ վասն թլփատութեան ի բանն. «Իբրեւ լցան աւուրք ութն՝ եկին թլփատել զնա»։

Հայրն հաւատոյ եւ հանգիստն հոգւոց՝ հաւատով արդարացեալ, եւ բարեկամն Աստուծոյ մեծարեալ. աստեղացն ժողովօղ՝ եւ Հայր Քրիստոսի վկայեալ ըստ մարմնոյ. ընտրեալն ի խումբս Նահապետացն եւ զատեալն ի հաճոյս կամաց մեծն Աբրահամ։ Արժանացեալ տեսութեան Աստուծոյ եւ ընկալեալ զուխտ նորին ասէ։ «Թլփատեսցի ամենայն արու ձեր ութնօրեայ»։

Երեք բան երեւի աստ. Նախ թլփատիլ. երկրորդ ամենայն արու. երրորդ ութն օրեայ։ Եւ ո՛չ թէ թլփատութիւն արդարացուցանէր զմարդն. Եւ յայտ է յերից իրաց։ Նախ զի նահապետքն առանց թլփատութեան հաճոյացան Աստուծոյ . որպէս Նոյ. Ենովս. Ենովք. Աբէլ. եւ այլն։ Երկրորդ եւ նոյն ինքն Աբրահամ յառաջ քան զթլփատիլն՝ ասէ. «հաւատաց Աբրահամ յԱստուած. եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն»։ Ապա ուրեմն յայտ է, թէ հաւատն արդարացուցանէ եւ ոչ թլփատիլն։ Երրորդ՝ ի վերջնոցս յորժամ բարձաւ թլատութիւն, հաւատով արդարացան քրիստոնեայքն. որպէս ասէ առաքեալն. «եթէ թլփատիք՝ Քրիստոս ձեզ ո՛չ օգնէ. զի ոչ թլփատութիւն ինչ է, եւ ոչ անթլփատութիւն. այլ հաւատք սիրով յաջողեալ։ Ապա վասն է՞ր է օրէնք թլփատութեան, թէ ո՛չ արդարացուցանէ։ Ասեմք թէ, թլփատութիւն նշանա՛կ էր որոշօղ ի մէջ այլազգեացն. զորօրինակ՝ այր ոք նշան դնէ եւ դրոշմ ոչխարի իւրոյ, զի որոշեսցի յայլոցն. նոյնպէս եւ նոքա թլփատութեամբն որոշեսցին յայլ երեք ազգացն։ Նախ ի քանանացւոցն՝ որք էին անթլփատք. ընդդէմ նոցա ասէ. «թլփատեսցի ամենայն արու ձեր»։

Երկրորդ՝ որոշեսցին յայնցանէ՝ որք զէգն եւ զարուն թլփատէին վասն բազմածնութեան, որպէս եգիպտացիքն. ընդդէմ նոցա ասէ. միայն արու ձեր թլփատեսցի»։ Երրորդ՝ զի որոշեսցին յայնցանէ՝ որք ի չորեքտասան ամին թլփատէին ի ժամանակ ծնանելոյ հասակին. ընդդէմ նոցա ասէ. «ութօրեայ թլփատեսցի ամենայն արու ձեր»։ Զի մի սովորեսցին յեգիպտացւոցն եւ ուսցին զպաշտօն կռոց նոցա. վասն այն զութօրեայ թլփատիլ նշան դնէ եւ դրոշմ եւ որոշէ ի նոցանէ։ Դարձեալ նշան դնէ եւ հասանէ զաւելորդ ցանկութիւն եւ զխառն անկողինսն որպէս ասէ առաքեալն. «պատուական է ամուսնութիւն եւ սուրբ են անկողինք. բայց զշունս եւ պոռնիկս դատէ Աստուած»։ Վասն որոյ յայն մասն անդամոցն դնէ զնշանն որ աղբիւր է ախտից։ Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախ՝ թէ յայլ ինչ մասն էր եդեալ՝ որպէս յաչս կամ յականջս՝ յռընկունս՝ կամ իմաստունս, խոսէր եւ պակասէր մասն այն ի գործոյ. իսկ անդամն այն թլփատեցաւ՝ եւ ոչ պակասեցաւ ի գործոյն։ Եւ թէ թըլփատեալ էր զհերն, կամ զմորուսն, կամ զեղունգն, ոչ մնայր թլփատութիւն. այլ աճէր եւ լնոյր զպակասն. այլ հատեալ մասն այն՝ ոչ աճեցաւ. եւ զի՝ անպակաս եւ անաճելի մնաց մասն այն. վասն այն անդ եդաւ թլփատութիւն։ Եւ երկրոդ որպէս ասացաւ՝ մասն այն էր աղբիւր ախտից. եւ թլփատեաց, զի հատցի աւելորդ. ցանկութիւն եւ ախտ պոռնկութեան։ Երրորդ՝ զի ըսկըզբնական մեղքն յայն մասնէ հեղու ի բնութիւնս. ընդդէմ նմա՝ բոլոր հատանեն զնա, զի կսկիծն եւ արիւնն զհեշտ ցանկութիւն մեղացն հատցէ։ Դարձեալ նշանակէ թլփատութիւն մարմնոյ զթլփատութիւն հոգւոյ եւ սրտի. որպէս ասէ առաքեալն. «ի բաց հանէք զամենայն չարութիւն եւ զանառակութիւն, եւ զաւելուածս չարեաց»։ Զի թլփատութիւն մարմնոյ՝ թլփատութեան սրտի է նշան. այսինքն հոգւոյ . զի զամենայն աւելորդ ցանկութիւնս որ է ի մեզ, ի բաց կտրեսցէ. զագահութեան, զփառասիրութեան, զորկորստութեան, եւ զայլսն. որպէս ասէ աւետարանն։ «Ի սրտէ անտի յառաջ գայ շնութիւն, պոռնկութիւն, ագահութիւն, եւ այլն՝ այսմ ամենայն է որ ելանէ եւ պղծէ զմարդն». եւ զնոսա թլփատելով՝ արդարանայ մարդն։ Դարձեալ նշանակէ զաւակին Աբրահամու՝ յորմէ օրհնին ամենայն ազգք երկրի. որ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. զի ի մարմնաւոր գալստեան Նորա գործ մասինս այս խզի. եւ անսերմ յղութեամբ գոյաւորի. ի կոյս արգանդէ ծնանի. վասն այն հատանի եւ խզի մասն անգամոյն այնորիկ։ Դարձեալ նշանակէ իբր օրինակաւ զճշմարտութիւն, որ է մըկրտութիւն աւազանին. որ հատանէ եւ սրբէ զամենայն մեղս մեր ի մէնջ զսկզբնականն եւ զներգործականն . եւ ազատէ ի պատժոց յաւիտենից տանջանաց. եւ բանայ զդուռն արքայութեան. ըստ այնմ, «թէ ոք ոչ ծնցի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ, ոչ մտցէ յարքայութիւն երկնից»։ Եւ այժմ կրկին է լուացումն մեղաց մերոց։ Նախ մըկրտութիւն սուրբ ի նախկին յանցանացն։ Եւ երկրորդ ապաշխարութիւն զկնի գործելոյն։ Այսպէս եւ նոցայն կրկին էր որպիսութիւն թլփատութեան։ Նախ ճեղքելով որպէս անդրանկացն։ Եւ երկրորդ հատանելով որպէս կրտսերացն։ Եւ այսու երեւի թէ հաւասար է թլփատութիւն եւ մըկրտութիւն։ Նախ զի՝ թլփատութիւն էր ընդդէմ սկզբնական մեղացն . նոյնպէս եւ մըկրտութիւն։ Եւ դարձեալ որպէս մըկրտութիւն կոչի նոր ծնունդ. եւ յայտ է զի ի մըկրտեալն կոչեն զանունն քրիստոնեայ, կամ այլ ինչ. նոյնպէս եւ թլփատութիւն կոչի նոր ծնունդ՝ յորում անուն կոչի. որպէս այս որ ասէ . «իբրեւ լցան աւուրք ութն՝ եկին թլփատել զնա. եւ կոչեցաւ անուն նորա Յիսուս, որ կոչեցեալն էր ի հրեշտակէն»։ Ապա ուրեմն երեւի թէ հաւասարէ մըկրտութիւն եւ թլփատութիւն։

Ասեմք առ այս՝ թէպէտ հաւասարք երեւին ըստ անուանադրութեան. այլ ո՛չ են հաւասար ըստ զօրութեան եւ ներգործութեան։ Զի որպէս ի ծնունդս մարմնականս կոչի հասարակ անուամբ մարդ. եւ առանձին սոկրատ. զի ունի հասարակ բնութիւն առանձնացեալ յինքեան. նոյնպէս եւ ի թլփատութեան կոչի հրէայ, Զաքարիա։ Այսպէս ի մըկրտութեան կոչի քրիստոնեայ կամ Պետրոս, որ է հասարակ եւ առանձնակի։ Նոյնպէս եւ ի վերայ բերումն իշխանութեան փոխի անունն որպէս քահանայից եւ վարդապետաց եւ այլոց։ Այլ այսու զանազանին՝ զի առաջին ծնունդն է մարմնաւոր. եւ թլփատութիւն նշանաւոր. եւ մըկրտութիւն հոգեւոր։ Դարձեալ ծնունդն առաջին ի մարմնոյ եւ յարենէ. եւ ի միջինն ի սրոյ եւ յարենէ. եւ վերջինն ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ։ Դարձեալ առաջինն է հին ծնունդ. եւ միջինն նոր. եւ վերջինն կրկին կամ վերստին։ Որպէս յայտ է ի սահմանէն որ ասէ. մըկրտութիւն է տուրք սրբութեան վերստին եւ աստուածային ծնունդ։ Իսկ առ միւսն ասեմք, թէ որպէս թլփատութիւն էր ընդդէմ սկզբնական մեղացն. նոյնպէս եւ մըկրտութիւն է ընդդէմ սկզբնական մեղացն. այլ զանազանապէս։ Նախ զի թլփատութիւն ոչ գործէր զարդարութիւն . եւ ոչ տայր շնորհս եւ զփառս. այլ էր նշան եւ կնիք արդարութեան. իսկ մըկրտութիւն՝ գործէ զարդարութիւն եւ տայ զշնորհս եւ զփառս։ Երկորդ՝ թլփատութիւն ոչ բառնայ զմեղս եւ ոչ բառնայ զպատիժս. իսկ մըկրտութիւն բառնայ զմեղս սկզբնական եւ ներգործական. եւ ազատէ ի յաւիտենից պատժոյն. եւ ժառանգէ զփառս որպէս ասացաւ։ Երրորդ՝ թլփատութիւն էր կնիք մարմնաւոր ժամանակեայ եւ անցաւոր. եւ յայտ է զի փոխեցաւ։ Իսկ մըկրտութիւն կնիք հոգեւոր եւ մշտնջենաւոր. զի անփոփոխ է կնիք մըկրտութեան ի հոգին։ Չորրորդ՝ թլփատութիւն էր նշան եւ օրինակ. եւ մըկրտութիւն իր եւ ճշմարտութիւն. եւ այլ է իրն, եւ այլ է նշանն. ա՛յլ է օրինակն եւ այլ ճշմարտութիւն. որպէս ի ծագիլ արեւոյն, ճրագի լոյսն նուազի եւ խափանի։ Հինգերորդ՝ թլփատութիւն տղայոցն եւ անկատարիցն էր նշան. իսկ մըկրտութիւն կատարելոցն եւ հաւատացելոցն է օրէնք. եւ յայսցանէ յայտ է. զի Տէրն ի տղայութեան ընկալաւ զթլփատութիւն. եւ յայր կատարելութեան զմըկրտութիւն։ Վեցերորդ՝ թլփատութիւն ոչ ամենեւիմբ նշանակէր զսրբութիւն մարդոյն . վասն զի լինի իմին մասն մարմնոյն. այլ մըկրտութիւն է բոլոր մարմնոյն. որ նշանակէ զընդհանուր սրբութիւն բոլոր անձինն։ Եօթներորդ՝ թլփատութիւն մասնաւոր շիջուցանէ զցանկութիւն մարմնոյ մասնաւոր հատմամբն. իսկ մըկրտութիւն բոլորապէս զի բոլոր ծածկումն ջրոյն՝ նշանակէ զբոլոր շիջումն ցանկութեան , եւ զմեռանիլն մեղաց։ Ութերորդ՝ թլփատութիւն պակաս ունի զօգուտն քան զմըկրտութիւն. եւ յայտ էր՝ զի թլփատութիւն որոշէր ժողովուրդ մի առանձին. եւ սրբէր ազգ մի առանձին. եւ ժամանակ մի առանձին զութերորդ օրն. իսկ մըկրտութիւն բազում ունի օգտութիւն . զի ոչ առանձին ժողովուրդ, այլ զամենայն առնէ ժողովուրդ Աստուծոյ. եւ ոչ առանձին սրբէ, այլ զարու եւ զէգն սրբէ. եւ ոչ յատուկ ժամանակ, այլ միշտ եւ հանապազ զամենայն ժամանակս սրբէ եւ մաքրէ։ Իններորդ՝ է զօրացեալ ի չարչարանացն Քրիստոսի. ուստի եւ յայտ է՝ զի երեք ընկղմելն՝ նշանակէ զերեք օրեայ թաղումն Քրիստոսի եւ զյարութիւն ի գերեզմանէն. իսկ թլփատութիւն ոչ։ Տասներորդ՝ մըկրտութեամբն լինիմք շնորհօք որդիք Աստուծոյ. եւ ժառանգ արքայութեան. ըստ այնմ, «թէ ոք ոչ ծնցի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ՝ ո՛չ մտանէ յարքայութիւն Աստուծոյ»։ Եւ ահա բազումք թլփատին եւ ոչ կոչին որդիք Աստուծոյ եւ ոչ ժառանգեն զարքայութիւն Աստուծոյ։ Ապա ուրեմն յայտ է՝ զի ոչ են հաւասար թլփատութիւն եւ մըկրտութիւն. թէպէտ երկոքեան են ընդդէմ սկզբնական մեղացն։

Իսկ ութնօրեայ թլփատիլն՝ նախ նշանակէ ի մեզ զութն խորհրդոց մեղացն հատումն եւ զսրբութիւն։ Որպէս ասէ Եւագրիոս ութն խորհուրդ. ութն խորհուրդ. որկորստութեան. պոռնկութեան. եւ այլոցն. իսկ ըստ այլ վարդապետաց՝ զեօթն մահու չափ մեղացն . եւ ութներորդ զներելիսն։ Դարձեալ նշանակէ զութնօրեայ սրբութիւն բորոտին ըստ օրինացն զկատարմունս քահանային ի վերայ նորա։ Զի եօթն օր արտաքոյ բանակին պահէին զբորոտն, ի նշանակել զեօթն դար կենցաղոյս՝ որ պղծեցաւ մեղօք եւ արտաքսեցաւ ի դրախտէն։ Եւ սրբիլ բորոտին, բերէին Բ հաւ որ է ճնճղուկ՝ եւ փայտ եղեւնեայ եւ կարմիր մանեալ՝ եւ զոպայ. եւ զմի հաւն ըսպանէին ի վերայ կենդանի ջրոյն. եւ յարենէն եօթն անգամ սրսկէին ի վերայ բորոտին. եւ զկենդանի հաւն թաթաւէին յարիւն սպանանելոյն. եւ արձակէին ի դաշտ։ Արդ՝ երկու հաւն՝ նշանակէ զհոգի եւ զմարմին բորոտին. կամ զաստուածութիւն եւ զմարդկութիւն Քրիստոսի, որ միաւորեալ եղեւ մի բնութիւն։ Եւ փայտն եղեւնեայ հաւատն է՝ որ զորդունսն ըսպանանէ. եւ զոպայն յոյսն. եւ կարմիրն սէրն . սպանեալ հաւն ի վերայ կենդանի ջրոյն՝ մարմինն Քրիստոսի որ պատարագեցաւ ի վերայ խաչին. եւ կենդանի ջրով կողին եւ արեամբն՝ այսինքն, մըկրտութեամբն եւ արեամբն սրբեաց զմեզ. եւ եօթն անգամ սրսկել զարիւնն ի վերայ բորոտին՝ այն է որ Քրիստոս. Է անգամ եհեղ զարիւնն իւր ընդդէմ եօթն մահու չափ մեղացն։ Եւ կենդանի հաւն յարիւն սպանելոյն թաթաւեալ՝ այս է՝ զի զչարչարանս մարմնոյն բանն Աստուած յինքն ընկալաւ եւ չարչարեցաւ միաւորութեամբն. եւ այսպէս արձակեցաւ եւ ազատեաց զազգս մարդկան ի դաշտն երկնաւոր յարքայութիւն երկնից։ Դարձեալ թլփատութիւն նշան եդաւ աստուածածանօթ ազգին. որ յութներորդում աւուր բաժանիւր յանհաւատից հեթանոսաց։ Որ նշանակէ զդէմ յանդիման տեսանելն զԱստուած յութներորդ դարուն. եւ բաժանիլ յանհաւատից խոստովանելով զՔրիստոս Աստուած ճշմարիտ ընդ հօր իւրում եւ սուրբ հոգւոյն։ Այլեւ նշանակէ ի նոյն յութներորդ դարուն զհասանիլն ձախակողմն մասանց ի յաջակողմ դասուց, եւ ընկենուլ արտաքս։ Որպէս ասէ Տեառն. «կտրեցէք զդա ընդ մէջ եւ հանէք ի խաւարն»։ Թէպէտ մի էին մարմին ի մի հողոյ, եւ մի բնութիւն մարդոյ, այլ անտանօր բաժանին մեղասէր խոտանքն ի յընտրելոցն. որպէս եւ Դաւիթ ասէ ի սաղմոսն որ յաղագս ութն երորդացն է։ «Ի բաց կացէք յինէն ամենայնքն ոյք գործէք զանօրէնութիւն»։ Եւ թէ «սատակէ Տէր զամենայն շրթունս նենգաւորս եւ զլեզուս մեծաբանս»։

Իսկ Տէր մեր սպասաւոր եղեւ թլփատութեան ո՛չ վասն պիտոյից նորա. զի ո՛չ ըսկզբնական եւ ոչ ներգործական մեղս ինչ ունէր զի անսերմ յղութեամբ գոյացաւ. այլեւ ոչ օրէնս դնէր որպէս զմըկրտութիւն մեզ։ Այլ պատշաճ էր թլփատութիւն նորա վասն բազում պատճառի։ Նախ զի՝ որ բանն մարդ եղեւ, ոչ գարշի յեդեալ օրինացն իւրոց. զի վասն մարդկան եդաւ։ Երկրորդ՝ զի ցուցցէ զճշմարիտ մարդեղութիւն իւր. եւ ոչ կարծիցի առ աչօք. որպէս զրկեալքն ի շնորհաց նորա ասացին։ Երրորդ՝ զի ցուցցէ զինքն որդի Աբրահամու, առ որ հրաման թլփատութեան եղեւ. եւ խոստումն օրհնեալ զաւակին. եւ այսպէս խոստմանն Աստուծոյ կատարումն ինքն Քրիստոս ցուցանիւր։ Չորրորդ՝ զի պատճառ ամենայն սրբութեան ինքն էր. պարտ էր զգործս սրբարարս յանձն իւր կրել։ Հինգերորդ՝ զի մի կարծեսցի հակառակ ընդդէմ օրինացն Աստուծոյ. որպէս հրէայքն եւ խաչահանօղքն ասէին. «չէ այրն այն յԱստուծոյ. զի զշաբաթս ո՛չ պահէ»։ Վեցերորդ՝ զի կարգեալ օրէնս յինքենէ, պարտ էր անձամբ կատարել. զի հաւատասցի թէ ի նմանէ էին կարգեալ։ Եօթներորդ՝ զի յինքն կրելով զթլփատութիւն եւ զայլ օրէնսն, ի ծանրութենէ թլփատութեան եւ յօրինացն ազատեսցէ զմեզ։ Ութերորդ՝ թլփատութեամբն՝ զինքն եղբայր հրէիցն ցուցանէր. ըստ այնմ, «մարգարէ յարուսցէ ձեզ Տէր Աստուած ձեր իբրեւ զիս նմա լուիջիք». զի մի մերժեսցեն զնա իբրեւ զօտար եւ ոչ վկայեած ի մարգարէիցն։ Իններորդ՝ զի զաւետիս հարցն հաստատեսցէ. զի անսուտ է խուստմունք աւետեացն Աստուծոյ զի որպէս զայս աւետիս ուխտս կատարեաց, նոյնպէս եւ զայլսն կատարեսցէ. ի ծառայութենէ զազատութիւն, եւ զարքայութեան խոստմունսն։ Տասներորդ կատարումն օրինացն Քրիստոսէ. որպէս ասէ առաքեալն. արդ՝ զհինն զամենայն կատարեաց եւ վճարեաց. եւ ապա նորոյս սկիզբն էարկ մըկրտութեան եւ շնորհաց. զի իցէ ինքն սկիզբն եւ կատարումն. ոչ միայն ըստ աստուածութեան, այլեւ ըստ մարդկութեան որպէս ասէ։ «Իբրեւ լցան աւուրք ութն եկին»։ Ոմանք ասեն թէ Յովսէփ թլփատեաց զնա. եւ այլք թէ Զաքարիա հայրն Յովհաննու։ Եւ այն էր՝ զի Զաքարիա ի վերայ բազկացն Յովսէփու թլփատեաց զնա. ոչ հատանելով՝ զի անպաշաճ էր բաժանիլ յարենէ կամ ի մարմնոյ նորա։ Այլ ճեղքելով որպէս օրէն էր անդրանկացն ճեղքել, եւ ոչ հատանել. որպէս Եսաւ անդրանիկն Իսահակայ կցողական դեղովն ողջացոյց զմարմին իւր. եւ արար անթլփատ. զի ցրուեսցէ զուխտն Աստուծոյ։ Իսկ Տէրն մեր՝ էր անդրանիկ ի հօրէ եւ անդրանիկ ի մօրէ. եւ անդրանիկ շնորհաց եւ արդարութեան. եւ անդրանիկ յարութեան մեռելոց. վասն այն անդրանկապէս ընկալաւ զօրէնս թլփատութեան։ Եւ կոչեցաւ անուն նորա Յիսուս որ կոչեցեալն էր ի հրեշտակէն։ Յիսուս որ է Փրկիչ. կոչեցաւ ի թլփատութեան։ Եւ Քրիստոս որ է օծեալ՝ կոչեցաւ ի մըկրտութեան. եւ Մարդ՝ որ է պատկեր՝ կոչեցաւ ի ծննդեանն։ Չորս գիրէ մարդն. որ նշանակէ ի չորից տարերաց մարդկան մարմին առել։ Այլեւ Քրիստոսն եօթն գիր է. նշանակէ զեօթն արփեան շնորհս հոգւոյն լիապէս ունել ի մըկրտութեան. ոչ թէ որպէս ասեն հերձուածողք ի մըկրտութեան ընկալեալ զշնորհս եւ Քրիստոս կոչեցեալ. զի Քրիստոսն օծեալ թարգմանի։ Եւ այս օծումն յարգանդի եղեւ միաւորութեամբն. ըստ որում աստուածութեամբն էօծ զմարդկութիւն իւր։ Որպէս ի ծըննդեան ասէր հրեշտակն. «ծնաւ ձեզ փըրկիչ՝ որ է օծեալ Տէր ի քաղաքի Դաւթի»։ Այլեւ որպէս օրէն է մըկրտութեան, նոյնպէս եւ ի մըկրտութեան Տեառն մերոյ, կոչեցաւ Քրիստոս։ Եւ զոր ի ծածուկ ունէր յինքեան զշնորհս՝ յայտնի եղեւ ի մըկրտութեան. եւ յայնմհետէ բաշխէր անդամոց իւրոց հաւատացելոցն։ Նոյնպէս ի թլփատութեան կոչեցաւ Յիսուս որ յառաջագոյն կոչեցեալն էր ի հրեշտակէն։ Եւ Յիսուսն վեց գիր. Զկատարեալն նշանակելով փրկութիւն մեր. ըստ որում վեց թիւն կատարեալ է։ Եւ է ի խորհուրդ վեց դարուս ժամանակի. ի վեց աւուր կատարեաց զբոլոր էակս. եւ ի վեց դարուն կատարին անհաւատքն թուով։ Այլեւ ըզվեց շարժմունս մարմնոյ մերոյ՝ որ պատճառէ ապականութեան, փոխեաց եւ դարձոյց ի շարժումն անապականութեան։

Դարձեալ զբոլոր փրկութիւն անօրէնութեան Տեառն նշանակէ որ ի մարդեղութեան իւրում։ Ըստ վեց եղանակի փրկութիւն շնորհեց ազգի մարդկան։ Նախ փրկեաց զմեզ ի մեղաց. ըստ այնմ որ նախ քան զայս ասէր առ Յովսէփ հրեշատակն. «կոչեսցես զանուն նորա Յիսուս. զի փրկեսցէ զժողովուրդ իւր ի մեղաց իւրեանց»։ Երկրորդ՝ փրկեաց յօրինացն ծառայութենէ եւ յանիծիցն. որպէս ասէ Պօղոս. «Առաքեաց Աստուած զորդի իւր որ եղեւ ի կնոջէ եւ եմուտ ընդ օրինօք. զի յորս ընդ օրինօքն իցեն գնեսցէ». այսիքն, ազատեսցէ։ Նմանապէս եւ կրելով յինքեան՝ եբարձ զանէծս օրինացն. ըստ այնմ. «Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծիցն օրինաց եղեալ վասն մեր անէծք»։ Երրորդ՝ փրկեաց զմեզ ի բուռն ծառայութենէ սատանայի. ըստ այնմ որ ասաց ի դիմաց հօրն. «փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի. եւ փոխեաց յարքայութիւն որդւոյ իւրոյ սիրելւոյ»։ Չորրորդ՝ փրկեաց ի ձեռաց մահու. որպէս ասէ Պօղոս, եթէ «մահուամբ իւրով խափանեաց զայն՝ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր այսինքն զսատանայ. եւ ապրեցոյց զայնոսիկ՝ որք մահու երկիւղիւ հանապազ կային վտարանդեալ. ի ծառայութեան»։ Հինգերորդ՝ փրկեաց զհոգիս ի տանջանաց դժոխոց զամենայնսն զարդարս եւ մեղաւորս առ հասարակ ըստ առաքելոյն. «ել ի բարձունս խաչին՝ գերեաց զգերեալսն ի սատանայէ. էառ աւար առ հասարակ»։ Եւ թէ՝ «լուաւ զհեծութիւն կապելոց, եւ արձակեաց զորդիս մահապարտաց»։

Վեցերորդ՝ փրկեաց ի դիւամոլ կռապաշտութեանց եւ էած յաստուածպաշտութիւն ճշմարիտ հաւատոց։ Որպէս ասէր յետ յարութեան. «երթայք մըկրտեցէք զամենայն հեթանոսս . ուսուցէք նոցա զամենայն զոր ինչ պատուիրեցի ձեզ»։ Եւ զայս ամենայն բարձրագոյն փրկութիւնս որ Քրիստոսիւ լինելոց էր, ծանոյց աւետարանիչն ասելով։

«Իբրեւ լցան աւուրք ութն, եկին»։

Որ եւ ազատեսցէ ըզմեզ Քրիստոս Աստուածն մեր յամենայն աւելորդ կրից արտաքին շնչմանց պատրանաց բանսարկուին. եւ հատցէ զմարտ եւ զպատիր խաբէութիւն նորա ի մէնջ այժմ եւ յապագայն՝ եւ յանզրաւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԺԱ. Յայլմէ վասն ութնօրեաեեյ թլփատութեան։ «Եւ իբրեւ լցան աւուրք ութն՝ եկին թլփատել զնա. եւ կոչեցաւ անուն Յիսուս որ կոչեցեալն էր հրեշտակէն։

Սովորութիւն է թագաւորաց՝ յորժամ գիր եւ նամակ ինչ գրեն հրամանի իւրեանց, կրկին մատանեաւ մատնահարեն փոքրով եւ մեծով։ Եւ թէ ոչ լինի կրկին մատնէհարած, ո՛չ երթայ յառաջ։ Այսպէս Նահապետք սուրբք՝ եւ առաջին արդարքն՝ ունէին գիր եւ սիկել յԱստուծոյ վասն արքայութեան երկնից. այսինքն, զհաւատս եւ զօրէնս. այլ ոչ կարէին ի ձեռն բերել զարքայութիւն երկնից. զի ունէին զփոքր կնիքն որ է ստեղծուածն. եւ չունէին զմեծ մատնէհարն որ է ըստեղծօղն։ Զի թուղթն Նոյի որ յԱստուծոյ՝ կնքած էր փոքր կնքովն որ է աղեղն երկնից. եւ այս ստեղծուած էր։ Եւ թուղթն Աբրահամու մատնահարած էր փոքր կնքովն. այսինքն թլփատութեամբն. վասն այն կամեցան Աստուած մատնէհար կազմել զՏէր մեր Յիսուս Քրիստոս. զի անխափան լիցի գիր արքայութեան երկնից։ Եւ որպէս թագաւորն գտեալ զնիւթ ոսկւոյ, կամ արծաթոյ, կամ այլ ինչ իրաց, զպատկերն իւր տպաւորէ ի նմա. եւ այն կոչի մատնէհար։ Այսպէս ոսկի եւ արծաթ էր մաքուր եւ անապական արգանդ Կուսին. եւ Հայր Աստուած զպատկերն իւր զորդին՝ տպաւորեալ միացոյց ի կուսական արիւնն. եւ եղեւ մարմնովն մատնէհար եւ կնիք մարդկան։ Եւ մատնէհար կոչի Քրիստոս վասն երեք պատճառի։ Նախզի մատնէհարն զնոյն պատկեր եւ զնոյն գիր ունի թագաւորին. այսպէս եւ Քրիստոս զնոյն պատկեր եւ զէութիւն Հօր Աստուծոյ ունի. որպէս ասէ Պօղոս յեբրայեցւոց. «Որ է պատկեր փառաց եւ նկարագիր էութեան Աստուծոյ»։ Երկրորդ՝ զի մոմն կամ այլ ինչ նիւթ կարէ կորուսանել զպատկերն որ յինքն. այլ մատնէհարն ոչ կորուսանէ. զի յոյժ հաստատեալ է ի նմա պատկերն։ Այսպէս անփոփոխելի մարդացաւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. զի թէպէտ մարդիկ ուրանան զնա, այլ նա հաստատուն մնայ. ուրանալ զանձն իւր ո՛չ կարէ ասէ առաքեալն։ Երրորդ՝ զի մի է մատնէհարն՝ եւ բազում մոմք կամ այլ ինչ ի նմանէ տպաւորին . այսպէս եւ մի է Քրիստոս Աստուած մարդացեալ. եւ բազում հաւատացեալք զտիպ նորա ընկալեալք որդիք Աստուծոյ անուանին։ Եւ այլ բազում բարութիւնս մատնէհարովս այս ի մեզ հասանէ. քան զի ձեռն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի՝ ամենայն ողորմութիւն ի մեզ իջանէ։ Այլ են ոմանք որպէս զքար՝ յոր ամենեւին ոչ տպաւորի կնիքս այս, այսինքն խստասիրտք՝ յոր ոչ ազդէ բանն Քրիստոսի։ Եւ են ոմանք որպէս մոխիր՝ որ շուտով առնուն, բայց շուտով կորուսանեն. որպէս ագահք. զի ագահն յորժամ լսէ զբանն , դիւրաւ ընդունի. բայց շուտով ջնջի ի մտացն։ Եւ են ոմանք որպէս զջուր. այսինքն, բղջախոհքն. որ ի լսելն զբանն՝ զղջանան. բայց յետոյ ցրուին։ Այլ են ոմանք որպէս մոմ տաքացած՝ որք առնուն զտիպ մատնէհարին եւ պահեն . այսպէս սուրբքն՝ որք լըսեն ըզբանն Աստուծոյ՝ տպաւորեն ի սիրտս երկար գործով. որպէս ասէ սաղմոսն։ «Եղեւ սիրտ իմ որպէս մոմ հալեալ ի մէջ որովայնի իմում»։ Վասն այն որդին Աստուծոյ ասէ բերանովն Սողոմօնի ի յերգս երգոյն, թէ «դիր զիս իբրեւ զկնիք ի վերայ սրտի քո»։ վասն այսր մեծի կնքոյս ասէ աւետարանն։ «Իբրեւ լցան աւուրք»։ Երկու բան քարոզեմք աստ։ Նախ՝ ի թլփատութենէն Քրիստոսի։ Եւ երկրորդ՝ յանուանէ նորա որ է Յիսուս՝ որ այսօր եդաւ նմա։ Այլ յառաջին քարոզն որ վասն թլփատութեան լինի հարցումն թէ վասն է՞ր Քրիստոս թլփատեցաւ. եւ զի՞նչ էր հարկ թլփատիլ նմա. զի թլփատութիւն էր դեղ ընդդէմ մեղացն. եւ նա անմե՛ղ էր. զի լոյս եկն աշխարհ եւ լոյս գնաց։

Պատասխանեն վարդապետք եւ ասեն, թէ Քրիստոս ի յիւր կողմանէ ոչ էր կարիք թլփատութեան. զի անմեղ էր. այլ ի մեր կողմանէս կարիք էր նմա թլփատիլ վասն երկոտասան պատճառաց։

Առաջին պատճառ՝ զի ցուցցէ, թէ ճշմարիտ մարմին էառ ի Կուսէն. եւ զի կարկեսցին հերձուածօղք . վասն զի Մանիքոս ասաց, թէ ոչ էառ ճշմարիտ մարմին. այլ առ աչօք։ Եւ Եւտիքէս, թէ յերկնից եբեր զմարմինն. եւ երկոքինն սուտ. վասն այն թլփատեցաւ եւ հեզաւ արիւնն, զի երեւեսցի թէ մսեղէն մարմին է՝ եւ ոչ երկնային։ Երկրորդ՝ զի գովելի ցուցցէ զհին օրէնսն. եւ վկայեսցէ թէ ի ճշմարիտ այն եդաւ. եւ ոչ ի չար Աստուծոյ. որպէս կարծեցին հերձուածօղք ոմանք։ Երրորդ պատճառ՝ զի թլփատեցաւ Քրիստոս, զի ցուցցէ թէ յազգէն Աբրահամու է . որ էառ պատուիրան թլփատութեան նշան հաւատոցն որ էր առ Քրիստոս։ Չորրորդ՝ թէ ոչ էր թլփատեալ, հրէայքն ոչ էին ընկալեալ զնա ասելով, թէ ոչ ես ի մէնջ. եւ զի բարձցէ զպատճառն զայն, թլփատեցաւ։ Եւ թլփատեցաւ՝ ոչ առ աչօք ինչ կամ ուրուական, որպէս յիմարքն ասեն. այլ ճշմարտապէս. որպէս. Քրիստոս ճշմարիտ էր. իսկ ճշմարիտն՝ ոչ է պարտ առնել ինչ առ աչօք կամ ուրուական։

Այլեւ թլփատեցաւ ճեղքելով եւ ոչ հատանելով. որպէս ոմանք բարբանջեն, թէ հատաւ. եւ կայ մորթն այն ի Հռօմ։ Եւ վասն Բ պատճառի՝ սուտ են ազգն հռօմայեցւոց որք հատեալ ասեն։ Նախ զի՝ Քրիստոս անդրանիկ որդի էր Կուսին. Եւ սովորութիւն էր հրէիցն զանդրանիկսն ճեղքելով. եւ ոչ կտրելով թլփատել։ Եւ յայտ է ի յԵսուայ որդւոյն Իսահակայ որ ճեղքեալ էր. եւ կցողական դեղով անարգեաց զուխտն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ յայտ է, զի որպէս ոսկր նորա ոչ փշրեցաւ. նոյնպէս ի մարմնոյն ոչ ինչ հատաւ եւ ոչ բաժանեցաւ։ Այլ բոլոր եւ կատարեալ մրամնովն որ ի Կուսէն ծնաւ, կատարելապէս առ հայր համբարձաւ։ Այլեւ զարիւնն որ ել ի նմանէ առ թլփատութեանն, եւ առ խաչին, յետ յարութեան յինքն ժաղովեաց։ Եւ այնպէս անբաժանելի արեամբ եւ մարմնով առ հայր համբարձաւ։

Հինգերորդ թլփատեցաւ զի բէհ եւ գրաւական տացէ յարենէ իւրմէ ի փրկութիւն մարդկան. որպէս վաճառականք՝ որ գեղեղցիկ ղումաշ գնեն՝ սակաւ ըստակ բէհ տան շուտով. եւ յետոյ զկատարեալ գինն վճարեն։ Այսպէս որդին Աստուծոյ ի վաճառականութիւն եկն յաշխարհս. որպէս ասաց յաւետարանին. «Նման է արքայութիւն երկնից առն վաճառականի՝ որ գտեալ մի պատուական մարգարիտ». եւ պատուական մարգարիտն այս էր հոգի մարդոյ. զոր գտեալ Քրիստոս շուտով ետ յարենէ իւրմէ բէհ, որ է նշան գնելոյ։ Որպէս ասէ յելքն. «եղիցի ձեզ արիւնդ ի նշան». այսինքն, նշան էր ութնօրեայ թլփատութեան. որ չելանէր յիւր ձեռնէն եւ անկանէր բոլորովին ի ձեռն սատանայի. վասն այն ասէ Յօհաննէս ի թուղթն կաթուղիկեաց. «սա է որ եկն ջրով եւ արեամբ Յիսուս Քրիստոս». այսինքն, ջրով արտասուացն՝ զի յորժամ ծնաւ, ելաց իբրեւ զայլ մանուկ։ Եւ յորժամ ութնօրեայ էր, արիւն եւս եւ եհեղ թլփատելովն։ Եւ յորժամ եղեւ երեսուն եւ երեք ամաց, զինքն բոլոր ծախեաց վասն այսր մարդարտիս երեսուն արծաթոյ։ Այլ յաւուրս չարչարանացն՝ ի լըման վճարեաց զգինն. զի զամենայն արիւնն եհեղ. որպէս ասէ Պետրոս ի կաթուղիկէին. «գիտասջիք՝ զի ոչ ապականացու արծաթեղինօք եւ ոսկեղինօք փրկեցայք, այլ պատուական արեամբն Քրիստոսի. իբրեւ անբիծ եւ անարատ գառին»։ Արդ գիտացէք եղբարք. թէ իրաց մի բէհ կամ նշան լինի տուած, ոչ է պարտ զայն իրքն յայլ տեղի ծախել. եւս առաւել յորժամ գինն ի լման լինի տուած։ Եւ զի մեք գնած եմք Քրիստոսի արեամբն. եւ եմք ծառայք նորա. ոչ է պարտ ծախել զմեզ սատանայի մեղօք։ Վեցերորդ պատճառ՝ թլփատեցաւ Քրիստոս, զի տացէ մարդկան հոգեւոր թլփատիլ ի մանկութեան. եւ է հոգեւոր թլփատիլն՝ խոստովանութիւն, զղջումն, եւ ապաշխարութիւն. եւ այս ի տղայութեանն օգուտ է, քան ի ծերութեանն. որպէս հուրն յորժամ սակաւ է՝ շուտով շիջանի. եւ յորժամ առաւել բորբոքի, քաղաքն ամենայն բոլոր ոչ կարեն շիջուցանել։ Այսպէս հուր ցանկութեան յորժամ սակաւ է, շուտով անցանի. այլ յորժամ յերկարի սովորութեամբ, դժուարաւ շիջանի։ Այլ գիտելի է՝ որ այս հոգեւոր թլփատութիւնս պարտ է որ լինի հոգեւոր ընդ. օրեայ որպէս Քրիստոս ութնօրեայ թլփատեցաւ։ Առաջին օրն է՝ զմեղս իւր ճանաչել։ Երկրորդ՝ կատարեալ մտօք թողուլ զմեղս։ Երրորդն է ամօթ մեղացն։ Չորրորդ՝ ահ եւ երկիւղ դատաստանին որ գալոց է։ Հինգերորդ՝ տրտմութիւն վասն մեղաց։ Վեցերորդ՝ խոստովանութիւն մեղաց։ Եօթներորդ՝ յոյս ողորմութեան Աստուծոյ։ Ութներորդ՝ ապաշխարել վասն մեղաց։ Յայս հոգեւոր թլփատութենէս՝ ասէր Երեմիա. «թլփատեցարուք Աստուծոյ ձերում. թլփատեցէք զանթլփատութիւն սրտից ձերոց». գուցէ ելանէ տրտմութիւն իմ իբրեւ զհուր եւ բորբոքեսցի. եւ ոչ ոք իցէ որ շիջուցանիցէ յերեսաց չար գործոց ձերոց։ Եւ այսպիսի բարկութեան հուրս՝ բորբոքեցաւ երբեմն ի վերայ Մովսէսի, յորժամ երթայր յԵգիպտոս. եւ տանէր ընդ իւր զորդիսն իւր առանց թլփատութեան. եւ ի ճանապահին պատահեաց նմա հրեշտակն, եւ կամեր սպանանել զնա։ Եւ առեալ Սեփովրայ գայլախազ եւ թլփատեաց զորդին. եւ այնպէս փրկեցաւ Մովսէս։ Այսպէս որ ո՛չ թլփատէ զորդի իւր, այսինքն ըզսիրտն խոստովանութեամբ, բարկութիւն Աստուծոյ բորբոքի ի վերայ նորա։ Եօթներորդ պատճառ՝ թլփատեցաւ Քրիստոս՝ զի գործովք իւրովք ուսուցանէ մեզ հրամանակատար լինիլ Աստուծոյ. զի ինքն որ Տեառն էր օրինացն՝ ընդ օրեայ թլփատեցաւ ըստ հրամանի օրինացն։ Օրինակ ետ մեզ՝ զի մեք որք եմք ի ներքոյ օրինացս, զաւետարանի հրամանսն կատարեսցուք։ Այլ կարեն հրէայքն հակառակիլ ընդ քրիստոնէիցն յաւետարանէն որ ասէ. «օրինակ մի ետու ձեզ. զի որպէս ես ձեզ արարի, եւ դուք առնիցէք»։ Եւ Քրիստոս թլփատեցաւ՝ ապա պարտ է ձեզ քրիստոնէիցդ թլփատիլ։ Եւ պատասխանեն վարդապետք երեք կերպիւ։ Առաջին կերպն այսպէս, թէ յորժամ թլփատեցաւ, հրամանք էր թլփատիլն. եւ դեռեւս զօրութիւն ունէր օրէնքն . այլ այժմ որիշ ժամանա՛կ է. զի օրէնքն այն կատարեցաւ. եւ հրամանք թլփատութեան խափանեցաւ. վասն այն ոչ է պարտ թլփատիլ։ Երկրորդ՝ այսպէս ասեն. զի որպէս ընդ Քրիստոսի որ մեռաւ՝ մեռաք. եւ ընդ նմին թաղեցաք. եւ ընդ նմին յարեաք. նոյնպէս Քրիստոս թլփատեցաւ. եւ մեք ընդ նմա թլփատեցաք հոգեւորապէս թլփատութեամբ. վասն այն ոչ եմք ի կարիս թլփատութեան։ Որպէս ասէ Պօղոս ի Կողասացիսն. «որով թլփատեցայք հաւատով զանձեռագործ թլփատութիւն ի մերկանալ զանդամս մարմնոյ թլփատութեամբն Քրիստոսի»։ Երրորդ՝ վասն այն Քրիստոսի թլփատեցաւ, զի ծանր բեռն օրինացն բարձցի ի մէնջ. որպէս ասէ Պօղոս ի գաղատացիսն. «Այլ իբրեւ եկն լրումն ժամանակին, առաքեաց Աստուած զորդի իւր որ եղեւ ի կնոջէ, եւ եմուտ ընդ օրինօք . զի զորս ընդ օրինօքն իցեն՝ գնեսցէ»։

Եւ ի բանիցս Պօղոսի գիտելի է՝ զի ամենայն ընծայ ընդունելի լինի վասն չորս պատճառի։ Մին՝ որ առաքօղն պատուական այր լինի։ Երկու՝ որ ընծայն գեղեցիկ լինի։ Երեք՝ որ աղերսատարն հարկեւոր լինի։ Չորս՝ որ ի դիպօղ ժամանակի լինի. որպէս ի ժամ քաղցի՝ սեղանն եւ կերակուրն պատուակա՛ն է քան ի ժամ յագելոյն։ Եւ վասն այս չորս պատճառիս՝ ընծայս այս գեղեցիկ է։ Նախ զի՝ առաքօղն ո՛չ է տանուտէր կամ իշխան. այլ Հայր՝ որ է Աստուած ամենայնի քան զի ասէ. «առաքեաց Աստուած զորդի իւր»։ Երկրոդ՝ զի ընծայն ոչ փոքր է ինչ կամ խոտան. այլ որդին իւր՝ որ է Աստուած եւ ստեղծօղ. որպէս ասէ առաքեալն. «առաքեաց Աստուած զորդի իւր»։ Երրորդ՝ ի պատուական ընծայաբերէն . զի ոչ ձեռօք հրեշտակի, կամ մարգարէի առաքեաց. այլ ի ձեռն Սուրբ Աստուածածնին. վասն այն ասէ. «եղեւ ի կնոջէ»։ Չորրորդ ի ժամանակէն՝ զի ի դիպօղ ժամու առաքեաց յորժամ խիստ էր պէտք. վասն այն ասէ. «իբրեւ եկն լրումն ժամանակին». քան զի եկն ի ժամանակն յայն զոր խոստացաւ Մարգարէից։ Եւ զի Քրիստոս զայսպիսի ծանրութիւն օրինացս եբարձ ի մէնջ իւրով թլփատութեամբն։ Եւ թէ քրիստոնեայ՝ թլփատէ զինքն, կամ մայր զորդիս իւր, ի Քրիստոսէ մասն ոչ ունի . ասէ Պօղոս ի գաղատացիսն. «թէ թլփատիք՝ Քրիստոս ձեզ ինչ ոչ օգնէ»։ Ութներորդ պատճառ՝ թլփատեցաւ Քրիստոս, զի մեզ օրինակ խոնարհութեան տացէ կրկին կերպիւ։ Առաջին՝ զի գողն զդեղն էառ եւ այլ գողութիւն ոչ արար. վասն մեղացն Ադամայ եդաւ . որ գողութիւն արար ի դրախտին ի պտղոյ ծառոյն։ Եւ յետ այն գողութեան որդիքն Ադամայ փոխանակ պտղոյն զոր գողացաւ Ադամ, տային պատարագ ի ստացուածոց իւրեանց. որպէս Աբէլ Կայէն եւ Նոյ։ Եւ յետ այնորիկ՝ հրամայեաց Աստուած մարդկան, զի ի մարմնոյ իւրեանց տացեն Աստուծոյ, փոխանակ այն գողութեան թլփատութիւն։ Այլեւ յետոյ կամեցաւ Աստուած՝ զի եւ Որդին իւր որ ինչ ոչ էր գողացեալ, զի նա վըճարեսցէ զպարտս Ադամայ. որ սկիզբն արար այսօր թլփատութեամբն որպէս ասէ սաղմոսն. «զոր ինչ ոչ յափշտակեալ էր իմ, տուժէի նոցա»։ Այլ ի ժամանակ չարչարանացն՝ միահետ ետ զինքն փոխանակ, եւ ի լման վճարեաց զպարտսն մահուամբ իւրով. եւ զնախատանց եւ դգողութեան դեղն ի մէնջ վերացոյց։ Եւ երկրորդ կերպիւ՝ ուսոյց մեզ խոնարհութիւն. զի դեղ էառ՝ այսինքն, զթլփատութիւն, որ է դեղ մեղաց հիւանդութեան. եւ նա ոչ ունէր հիւանդութիւն. որ եւ յանդիմանէ այս զմեղաւորս որ բազում ունին հիւանդութիւն մեղաց. եւ ո՛չ կամին առնուլ զդեղ ապաշխարութեան։ Եւ այս գիտելի է՝ զի այս հոգեւոր դեղս՝ որ է ապաշխարութիւն՝ յայն ժամ է օգուտ, յորժամ անկեղծ սրտիւ ոք առնու՝ յանձն։ Այլ բազումք են որ կեղծաւորութեամբ ապաշխարութիւն ցուցանեն. եւ նման են Սիւքեմայ՝ որդւոյ Եմովրայ, որ թլփատեաց զինքն կեղծաւորութեամբ առցէ իւր կին

զԴինա զդուստր Յակոբայ։ Եւ ոչ եղեւ նմա օգուտ այլ ի կորուստ. զի սպանաւ. որպէս ասէ ի գիրս ծննդոց։ «Նոյնպէս եւ բազումք թլփատեն զերեւելի գործս մեղացն կեղծաւորութեամբ. ոչ վասն սիրոյն Աստուծոյ, այլ վասն այն՝ զի առցեն զԴինա ի կնութիւն. այսինքն, զի ընկալցին զփառս ի մարդկանէ. եւ ո՛չ ինչ օգուտ է նոցա. զի ո՛չ զերծանին ի մահուանէ դժոխոցն։

Իններորդ պատճառ՝ թլփատեցաւ Քրիստոս, զի զաստուածութիւն իւր ծածկեսցէ ի բանսարկուէն. քանզի յորժամ ետես սատանայ թէ թլփատեցաւ, խաբեցաւ նա թէ՝ սա մեղաւոր մարդ է եւ ո՛չ Աստուած։ Եւ որպէս ձկնորսն ծածկելով զկարթն մսով ըմբըռնէ ըզձուկն. նոյնպէս Քրիստոս ծածկեաց զաստուածութիւն իւր մարմնովն եւ թլփատութեամբն. զի որսասցէ զսատանայ։ Տասներորդ պատճառ՝ զի ցուցցէ զթլփատութիւն՝ որ լինելոց է ի կատարածի աւուրն. զի որպէս Քրիստոս թլփատեցաւ ի յութներորդ աւուրն. նոյնպէս ի յութն դարուն թլփատիլոց է բնութիւնս. այսինքն, յամենայն նեղութեանց եւ ի տանջանաց ազատի եւ սրբութիւն։

Առաջին դարն յԱդամայ մինչեւ ի Նոյ։ Երկրորդն ի Նոյէ ի յԱբրահամ։ Երեքն յԱբրահամէ մինչեւ ի Մովսէս։ Չորրորդն ի Մովսիսէ մինչեւ ի Դաւիթ։ Հինգերորդն ի Դաւիթէ մինչեւ ի Քրիստոս։ Վեցերորդն ի Քրիստոսէ մինչեւ ի կատարած աշխարհի։ Եօթներորդ յորժամ ամենայն մարդիկ մեռանին։ Ութն դարն է՝ յորում ամենայն մարդիկ յառնեն. եւ ելանեն ընդառաջ Քրիստոսի։ Այլեւ մետասաներորդ՝ թլփատեցաւ Քրիստոս, զի տացէ օրինակ այլոց՝ հաւասարաբար կալ. զի ո՛չ կամեցաւ առանձնաբար կալ ի մէջ հրէիցն. այլ որպէս մի ի նոցանէ։ Եւ այս յամօթ առնէ զպահս կեղծաւորութեամբ. որք առանձնացեալ պահեն պահս խիստս զամենայն շաբաթս։ Եւ յաւուր կիրակէի՝ անկարգաբար յագենան եւ արբենան. եւ զայլս նախատեն. որպէս փարիսեցին որ ասէր. «ո՛չ եմ իբրեւ զայլս ի մարդկանէ զյափշտակօղս. այլ պահեմ երկիցիս ի շաբաթս»։ Երկոտասաներորդ պատճառ՝ թլփատեցաւ Քրիստոս մարմնապէս. զի բազում ինչ ուսուսցէ մեզ հոգեպէս։

Նախ զայս ցուցանէ. զի որպէս զմին վիրաւորեալ անդամն կտրեն, զի ամենայն մարմինն մի ապականեսցի. նոյնպէս պարտ է թլփատել զմարմինս ապաշխարութեամբ. զի մի ապականեսցի հոգին որ անապական է։

Երկրորդ՝ զի որպէս յատեն զայգին զի շատ բերէ պտուղ. եւ թէ ո՛չ յատեն ո՛չ տայ պտուղ. նոյնպէս հաւատացեալք որք են բանական այգիք՝ պարտ է զի յատեն եւ թլփատեն զինքեանս նեղութեամբ եւ չարչարանօք. զի առաւել պտղաբերեսցին։ Որպէս ասէ զհօրէ Քրիստոս. «թէ ամենայն ուռ որ բերէ պտուղ՝ սրբէ զնա, զի առաւել եւս պտղաբեր լիցի»։ նոյնպէս որ ո՛չ սրբէ զինքն խոստովանութեամբ՝ ոչ բերէ պտուղ բարի։ Երրորդ՝ զի թլփատութիւն է նշան՝ որ բաժանէ ի մէջ թլփատելոցն եւ անթլփատիցն. Որպէս Աբրահամ որ թլփատեցաւ ինքն եւ ամենայն տուն իւր. զի բաժանեսցին ի հեթանոսաց։ Այսպէս Քրիստոս հրաման ետ ժողովրդեանն իւրոյ թլփատիլ հոգեւորապէս. այսինքն խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ. զի զանազանութիւն լիցի ի մէջ հաւատացելոց եւ անհաւատիցն. որք ոչ մաքրին խոստովանութեամբ ի մահու չափ մեղաց։ Վասն այն ասէ Պօղոս ի փիլիպեցիսն «զի. թլփատութիւն մեք եմք, որք հոգւովն զԱստուած պաշտեմք եւ պարծիմք ի Քրիստոս Յիսուս. եւ ոչ ի մարմին պանծացեալ եմք»։ Չորրորդ՝ զի որպէս անթլփատքն ոչ կարէին ուտել ի մսոյ գառինն օրինակի. նոյնպէս որ ոչ թլփատի խոստովանութեամբ ի մեղաց, ո՛չ կարէ ուտել ի մսոյ գառինն Աստուծոյ ճշմարտի։ Հինգերորդ՝ որպէս ասացին որդիքն Յակոբայ ցՍիւքեմ, թէ ո՛չ կարեմք տալ զքոյր մեր անթլփատ առն. նոյնպէս հրեշտակք ասեն ցմարդիկ , թէ ո՛չ կարեմք տալ զփառս եւ զմեծութիւնս մեր առն, որ ո՛չ թլփատի խոստովանութեամբ ի մեղաց իւրոց Վեցերորդ՝ որպէս քար դնեն ի շինուածս ապարանից ի բարձր տեղւոջ՝ թլփատեն եւ տաշեն. այլ որ ծածկեն ի հող՝ ոչ տաշեն. նոյնպէս անհաւատք որ ո՛չ լինին տաշեալք՝ ի դժոխս ծածկին։ Այլ հաւատացեալք որք տաշեալք լինին չարչարանօք՝ յարմարին ի բարձրագոյն շինուածս արքայութեան երկնից։ Եւ Քրիստոս ո՛չ միայն օրինակաւն, այլեւ հոգեւորաւն թլփատեցաւ. զի վարդապետք ի չորս բաժանեն թլփատութիւն Քրիստոսի։ Նախ թլպատեաց զնա Հայրն ի ծնունդն աղքատութեան սրովն։ Երկրորդ՝ թլփատեցին զնա իւրքն յաւուր յութներորդի օրինաց սրովն։ Երրորդ՝ թլփատեաց ինքն յամենայն կեանս իւր խոնարհութեան սրովն։ Չորրորդ՝ թլփատեցին զնա հրէայքն չարչարանաց սրովն ի խաչին։ Եւ զայս զինուորքն Պիղատոսի։ Դարձեալ թլփատի Քրիստոս եւ այժմ յեկեղեցի չորեքկին։ Նախ բամբասողօք. որք բառնան զբարեկամս եւ զբարեհամբաւս։ Երկրորդ՝ յափշտակողօք. որք յափշտակեն զժամանակաւոր բարիս։ Երրորդ՝ հերետիկոսօք. որք բառնան զհոգիս։ Չորրորդ՝ բռնաւորօք. որք բառնան զմարմինն։ Որում արժանի արասցէ զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ Քրիստոս յոյսն մեր , բնակութեան եւ շինուածոյ արքայութեան երկնից. եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԺԲ. Դարձեալ վասն թլփատութեան ի բանն. «Իբրեւ լցան աւուրք ութն՝ եկին թլփատել զնա եւ կոչեցաւ անուն նորա Յիսուս»։

Ասեն վարդապետք թէ էր ոմն ճարտար բժիշկ եւ ոչ ինչ վաստակէր յիւր երկրին. զի չկայր անդ հիւանդ. վասն այն գնաց յայլ երկիր ուր բազում կայր հիւանդ։ Եւ զառաջինն ետես անդ հիւանդ մի. զոր կամեցաւ իւր խարճովն առողջացուցանել՝ մեծասցի անուն նորա, եւ բազում վաստակս արասցէ. եւ արար այնպէս։ Եւ կացեալ անդ ժամանակս ինչ՝ բազում վաստակ արար։ Եւ կայր հիւանդ մի այլ ընդհանուր. եւ յորժամ կամեցաւ երթալ յաշխարհ իւր, զայն, հիւանդն եւս բժշկեաց իւր խարճովն. զի յորժամ երթիցէ՝ յիշեսցեն զանուն նորա եւ արար այնպէս։ Ճարտար բժիշկ՝ էր Ոդին Աստուծոյ. որպէս ասէ մարգարէն։ «Առաքեաց զբան իւր եւ բժշկեաց զնոսա. եւ փրկեաց զնոսա յապականութենէ իւրեանց»։ Եւ զի ոչ առնէր վաստակս յերկինս. զի չկայր անդ հիւանդութիւն մեղաց։ Եւ յորժամ ետես թէ լցեալ է յաշխարհս հիւանդութեամբ մեղաց, եկն աստ եւ բժշկեաց նախ զհիւանդութիւն հրէից իւր խարճովն. այսինքն, թլփատութիւն. որ ամենայնքն սրով կտրատէին. ինքն յանձն իւր էառ եւ թլփատեցաւ ի տղայութեան. զի այլ ոք մի թլփատեսցի. եւ փրկեաց զմեզ յայս հիւանդութենէս։ Եւ կացեալ երեսուն եւ երեք տարի, բազում վաստակս արար քարոզութեամբ իւրով եւ սքանչելօքն։ Եւ յորժամ կամեցաւ դառնալ առ հայր իւր, ետես զընդհանուր բնակութիւնս հիւանդացեալ. զի ամենայնքն մեռանին հոգւով եւ մարմնով, եւ իջանէին ի դժոխս։ Եբարձ զմահն աշխարհի մահուամբն իւրով ի վերայ խաչին. եւ ազատեաց զմարդիկ ի մահուանէն. վասն այն պարտ է յիշել զնա եւ ոչ մեռանիլ. որպէս եւ յիշէ Ղուկաս աւետարանիչն աստ զերկու առողջութիւն զոր արար մեզ. զի առաջինն յիշէ եւ ասէ։ «Իբրեւ լցան ամուրք ընդ եկին թլփատել զնա»։ Զի այսու փրկեսցէ զմեզ յառաջին հիւանդութենէն։

Նաեւ յիշէ զերկրորդ առողջութիւն՝ որ արար մեզ խաչիւ եւ մահուամբ իւրով։ «Եւ կոչեցաւ անուն նորա Յիսուս որ է Փրկիչ»։ զի փկեաց զմեզ ի մահուանէ դժոխոց. վասն այն ասէ։ «Իբրեւ լցան աւուրք ութն»։ Եւ յառաջին քարոզն՝ ասացաւ սակաւ ինչ վասն թլփատութեան։ Իսկ այժմ, խօսիմք յանուանէս որ կոչի Յիսուս. որ այսօր եդեալ եղեւ ամենօրհնեալ մանկանն։ Որպէս ասէ աւետարանն թէ, «կոչեցաւ անուն նորա Յիսուս»։ Եւ այնպէս պատուական է անունս այս Յիսուս որ ո՛չ է արժանի յառաջին անգամն հողեղէն մարդոյ բերել յաշխարհս զՅիսուս անուն. այլ հրեշտակ յերկնից. որպէս ասէ, «կոչեցաւ անուն նորա Յիսուս որ կոչեցեալ էր յառաջագոյն ի հրեշտակէն»։ Եւ աստ գիտելի է զանուն եւ զթլփատութիւն էառ ի միում աւուր. զի յառաջն՝ Աբրամ կոչիւր. այսպէս եւ Իսրաէլացիքն նոր անուն կոչէին մանկանն ի յաւուր թլփատութեան Այսպէս եւ Քրիստոսի եդաւ անուն յաւուր թլփատութեան. զի յայտնի լիցի, թէ Որդի Աբրահամու է։ Այլ աստ հարցումն լինի վասն Քրիստոսի. զի երեւի թէ ո՛չ էր պարտ կոչել զանուն նորա Յիսուս վասն կրկին պատճառի։

Նախ զի՝ գրեալ է Եսայի վասն Քրիստոսի՝ թէ «կոչեսցի նմա անուն նոր. զոր Տէր անուանեսցէ»։ Այլ Յիսուս անունս՝ ոչ է նոր անուն. զի բազումք կոչեցան յԻսրայէլացւոցն ի հին օրէնս. որպէս յԵսու Նաւեայ. եւ յԵսու Յովսեդեկեայ. ապա ուրեմն երեւի թէ անունս այս ոչ էր պատշաճ Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ զի այլազգ անուն ասացին Քրիստոսի յառաջագոյն։ Որպէս ասէ Եսայի. «ահա Կոյս յղասցի եւ ծնցի որդի. եւ կոչեսցեն զանուն նորա Էմմանուէլ»։ Դարձեալ Եսայի ասէ վասն Քրիստոսի թէ՝ «կոչեա զանուն նորա արագ արագ, կապտեսջիր»։ Եւ դարձեալ Զաքարիա ասէ վասն Քրիստոսի. «ահա այր, եւ ծագումն անուն նորա»։ Ապա ուրեմն երեւի թէ ոչ էր պարտ կոչել զանուն նորա Յիսուս. այլ զայս անուանս նոր՝ որք կոչեցան ի մարգարէիցն։ Պատասխանեն վարդապետք եւ ասեն, թէ անունս այս Յիսուս՝ յո՛յժ պատշաճ էր Քրիստոսի. եւ այլ անուանքն զորս ասացին մարգարէքն կապեալ կան յանունս այս։ Եւ այս գիտելի է՝ զի թէպէտ Տեառն մերոյ բազում անուանք են. այլ անուանքս այս՝ այսինքն Յիսուս Քրիստոս, առաջին է եւ հասարակագոյն. Զի այս երկու անունս՝ նշանակէ զՔրիստոս յերկուց բնութեանց միաւորեալ մի անձն. վասն զի Քրիստոս անունն՝ զմարդկութիւն նշանակէ. զի Քրիստոսն օծեալ թարգմանի։ Եւ Քրիստոս ի կողմանէ աստուածութեան ոչ է օծեալ, այլ օծօղ. զի բանն Աստուած էօծ զմարդկութիւն միաւորութեամբ ընդ նմա. իսկ ի կողմանէ մարդկութեան՝ օծեալ է իւղով հոգւոյն սրբոյ. որպէս ասէ Եսայի. «հոգի Տեառն ի վերայ իմ. վասն որոյ եւ էօծ իսկ զիս»։ Այլ Յիսուսն՝ զաստուածութիւն ցուցանէ. զի Յիսուսն զաստուածութիւն ցուցանէ. զի Յիսուսն Փրկիչ թարգմանի. եւ Փրկիչ՝ միայն Աստուծոյ պատշաճի։ Զի որպէս ըստեղծանելն զաշխարհս գործ Աստուծոյ է. նոյնպէս եւ փրկելն եւ զաշխարհս գործ Աստուծոյ է։ Այլ երկու անուանքս այս՝ զմիութիւն աստուածութեան եւ զմարդկութեան ցուցանեն։ Նախ՝ զի ի միասին դնին յամենայն ուրեք. եւ ապա զի մարդկութիւն աստուածութեամբն օծաւ. եւ բանն Աստուած՝ մարդկութեամբն փրկեաց զմեզ։ Եւ յայս միութենէս եդաւ անուանքս այսոքիկ։ Վասն այն երկոքին անուանքս այս՝ ի վեր է քան զամենայն անուն. որպէս ասէ Պօղոս «զի յանուն Յիսուսի Քրիստոսի ամենայն ծունր կրկնեսցի երկնաւորաց եւ երկրաւորաց եւ սանդարամետականաց. եւ ամենայն լեզու խոստովան լիցի, թէ Տէր Յիսուս Քրիստոս է ի փառս Աստուծոյ Հօր»։ Այլեւ Տեառն մեր՝ ունի երրորդ անուն. այսինքն, որդի Աստուծոյ եւ Աստուած. նաեւ այս անունս՝ ի վեր է քան զամենայն անուն։ Այլ զանազանութիւն է ի մէջ անուանցս. զի որդի Աստուծոյ եւ Աստուած անուն կոչի նմա յաւիտենից ի սկզբանէ. զի յաւիտենից էր Աստուած եւ Որդի Աստուծոյ։ Այլ անուանքս այս՝ Յիսուս Քրիստոս կոչի նմա ժամանակաւոր. զի միութիւն մարդկութեան եւ աստուածութեան՝ ի ժամանակի եղեւ։ Եւ այսու հաւասարին անուանքս այսոքիկ. որպէս անսկիզբն է Աստուած եւ Որդի Աստուծոյ գոլն. նոյնպէս եւ անվախճան է Յիսուս Քրիստոս գոլն։ «Զի Յիսուս Քրիստոս երէկ եւ այսօր, նոյն եւ յաւիտեանս ասէ առաքեալն»։ Յայսմանէ երեւի, թէ անունս այս Յիսուս յո՛յժ պատշաճ էր, եւ արժան կոչիլ նմա։ Եւ պատասխանեմ առաջին առարկութեան եւ ասեմ, անունս այս Յիսուս նոր է ի վերայ երկրի վասն Քրիստոսի. վասն զի Յիսուսն՝ Փրկիչ թարգմանի. եւ յառաջ քան զՔրիստոս՝ ոչ է ոք է որ փրկութիւն լինի տուեալ հոգւոց եւ ընդհանուր մարդկան. զի առաջինքն էին փրկիչ մարմնոց, եւ առանձին ազգի միոյ. որպէս յԵսու Նաւեայ, այլք. վասն այն Յիսուս անունս կոչեցաւ նոցա ի մին կողմանէ. այլ ի վերայ Քրիստոսի՝ բոլորովին կոչեցաւ։ Երկրորդին պատասխանեմ եւ ասեմ, թէ անունս այս Էմմանուէլ՝ ունի յինքն պարունակեալ զՅիսուս անունն. եւ Յիսուս անունն՝ երեւի յԷմանուէլն. զի Յիսուս զփրկութիւն նշանակէ. եւ Էմանուէլն զպատճառ փրկութեան նշանակէ. քանզի Էմմանուէլն՝ թարգմանի ընդ մեզ Աստուած. որ նշանակէ զմիութիւն աստուածութեան եւ մարդկութեան. եւ միութիւն աստուածութեան եւ մարդկութեան բանին Աստուծոյ՝ է պատճառ փրկութեան մերոյ։ Այլեւ անունն այն որ Եսայի կոչէ, թէ արագ արագ կապտեսջիր. եւ այս եւս զՅիսուս անունն ցուցանէ. վասն զի Յիսուսն Փրկիչ է. եւ այս անունս թէ արագ արագ կապտեսջիր, ցուցանէ, թէ յինչ իրաց փրկեաց զմեզ. վասն զի ի սատանայէ փրկեաց. եւ աւար էառ Յիսուս զբանդն սատանայի, ազատելով զհոգիս մարդկան. որպէս ասէ Պօղոս ի գաղատացիսն, «թէ մերկեաց զիշխանութիւնս եւ զպետութիւնս»։ Այլեւ անունն այն ասացեալ ի Զաքարիայէ, թէ «ահա այր՝ եւ ծագումն անուն նորա. առ Յիսուս վերաբերի. եւ յայտնէ զխորհուրդ մարդեղութեան չորեքկին։ Մին՝ զի յորժամ ծնաւ ի սուրբ Կուսէն, լոյս ծագեաց ի խաւարի. որպէս ասէ սաղմոսն. «ծագեաց ի խաւարի լոյս ուղղոց»։ Երկրորդ՝ որպէս ի ծագիլ զգալի լուսոյն, ուրախութեամբ երգեն թռչունք որք սիրեն զլոյս. այսպէս ի ծագիլ իմանալի լուսոյն Քրիստոսի, հրեշտակք ուրախացան եւ երգէին փառք ի բարձունս Աստուծոյ։ Եւ երրորդ՝ որպէս ի ծագիլ զգալի լուսոյն, փախչին թռչունք որք ատեն զլոյս. որպէս ջղջիկանքն. նոյնպէս ի ծագիլն Քրիստոսի, փախեան եւ խռովեցան դեւք եւ ամենայն պաշտօնեայք նորա. որպէս հերովդէս եւ քահանայապետքն հրէից։ Եւ չորրորդ՝ որպէս ի ծագիլ լուսոյն ճանապարհորդք յուղի անկեալ ուրախանան. նոյնպէս ի ծագիլն Քրիստոսի՝ փութանակի յարուցեալ գնացին ի տեսանել զամենօրհնեալ մանուկն Յիսուս. որպէս մոգքն եւ հովիւքն աստեղբն երեւելով։ Նո՛յնպէս եւ մեք պարտիմք շուտով յառնել եւ գործել զբարիս. զի ծագեալ է արդարութեան արեգակն Քրիստոս։ Եւ վասն անուանս այս որ է Յիսուս նախ գիտելի է. զի անունս այս Յիսուս՝ նման է իւղոյ. որպէս ասէ յերգս երգոյն։ «Իւղ թափեալ է անուն քո. վասն այսորիկ օրիորդք սիրեցին զքեզ»։ Եւ իւղն ունի եօթն յատկութիւն՝ որ համեմատի ի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։ Առաջին՝ զի դեղ է ցաւոց. որպէս ասէ աւետարանն, թէ «պատեաց զվէրս, արկեալ ի վերայ ձէթ եւ գինի»։ Այսպէս եւ Քրիստոս իւղով ողորմութեան իւրոյ՝ առողջացոյց զմեզ ի մեղաց. որպէս ասէ ի գործս առաքելոց. «յանուն Յիսուսի Քրիստոսի Նազօրացւոյ, սա կայ աւասիկ առաջի ձեր ողջացեալ. եւ չիք այլով իւիք փրկութիւն»։ Քանզի եկն Աբրահամ իբրեւ զջառահ եւ եդ ի վերայ մարդկան զգեղ թլփատութեան. եւ ոչ կարաց առողջացուցանել զմարդիկ։ Եկն Մովսէս եւ կամեցաւ քառասնօրեայ պահօք առողջացուցանել՝ եւ ոչ կարաց։ Եկն Յովհաննէս եւ կացոյց զմըկրտութիւն որպէս զբաղանիս. եւ նա եւս ոչ կարաց ողջացուցանել։ Որպէս ասէ Եսայի. «ամենայն գլուխ ի ցաւս. եւ ամենայն սիրտ ի տրտմութիւն. յոտից մինչեւ ցգլուխ չիք առողջութիւն. ոչ ձէթ եւ ո՛չ պատանս յառաջ քան զգալուստն։ Եկն Յիսուս Քրիստոս՝ եւ իւղով ողորմութեան իւրոյ բժշկեաց զմեզ։ Երկրորդ՝ յատկութիւն իւղոյն՝ զի ձէթն գայ ի վերայ երեսաց ջուրց. եւ յորժամ կաթ մի կաթէ ի վերայ հանդերձի, տարածի եւ լայնանայ։ Այսպէս Յիսուս անունն ի վեր է քան զամենայն արարածս՝ քան զհրեշտակս, եւ քան զմարդիկ. Եւ յորժամ ծնաւ, փոքր էր անուն նորա ի մէջ մարդկան. այլ այժմ տարածեալ ճապաղեցաւ ընդ ամենայն աշխարհս։ Երրորդ՝ զի իւղն համեղացուցանէ զկերակուրս. այսպէս քաղցր անունս այս Յիսուս համեղացուցանէ եւ քաղցրացուցանէ զամենայն նեղութիւն աշխարհիս. որպէս ասէ Եսայի։ «յուսացաք յանուն քո՝ որում ցանկացաւ անձն իմ ի գիշերի». այսինքն, ի նեղութիւն աշխարհիս՝ մխիթարութիւն անուն քո էր։ Զի Ադամ որ զհիւանդութիւն մեղաց եւ զմահ ընկեաց յաշխարհս, յորժամ Աբէլ մեռաւ, ապա ճանաչեաց զչարութիւն մեղաց իւրոց։ Եւ ասեն վարդապետք, թէ զղաջացաւ, որ հարիւր տարի ի լաց եկաց. այլ այս ամենայն լալովս՝ ոչ կարաց բառնալ զմահն. եւ ոչ առողջացուցանել զմարդիկ։ Չորրորդ՝ զի իւղն նիւթ է լուսոյ եւ կերակուր հրոյ. այսպէս անունս այս Յիսուս՝ լուսաւորեաց զաշխարհս. զի անուամբս այս՝ բազում եղեն սքանչելիք. զոր տեսեալ հեթանոսք, հաւատացին ի Քրիստոս. եւ լուսաւորեցան. որպէս ասէ Մարկոս ի վերջն. «յանուն իմ դեւս հանցեն. նոր լեզուս խօսեսցին. զհիւանդս ձեռն դնելով բժշկեսցեն. եւ եթէ մահադեղ արբցեն, ոչ ինչ վնասեսցէ նոցա»։ Այլեւ անունս այս կերակուր է հրոյ. այսինքն, աստուածային սիրոյն. զի խաւար եւ սառուցեալ է հոգի, ուր ոչ կայ անուն Յիսուսի Լուսաւորիչ եւ ջերմացուցիչ։ Հինգերորդ՝ զօրացուցանէ զոսկերս եւ զջիլս ըմբշամարտաց օծանելով. եւ զի լպրծի ի ձեռաց մարտակցացն. այսպէս անունս այս՝ զօրացուցանէ զսուրբս, մարտնչելով եւ յաղթելով զսատանայ. եւ ոչ ըմբռնի ի նմանէ. որպէս ասէ. «եւ բարձցի լուծ նորա ի պարանոցէ քումմէ յերերսաց իւղոյ. այսինքն յիւղոյ ողորութենէն Քրիստոսի՝ լուծն սատանայի եւ բեռն բարձցի ի մարդկանէ. եւ լուծ մեղացն Ադամայ խորտակեսցի։ Երկրորդ գիտելի է։ Զի Յիսուս անունն՝ Փրկիչ լսի. որպէս ասաց հրեշտակն առ Յովսէփ։ Եւ ի վեց իրաց գլխաւորաբար փրկութիւն գործեաց աշխարհի ըստ Յոբայ. «վեցիցս փրկեցաք նովաւ»։ Նախ փրկեսցի ի մեղաց. ըստ այնմ, «կոչեսցի անուն նորա Յիսուս՝ զի նա է փրկեսցէ զժողովուրդ իւր ի մեղաց իւրեանց»։ Երկրորդ՝ փրկեաց յանիծից օրինացն. ըստ այնմ, «իբրեւ եկն լրումն ժամանակին, առաքեաց Աստուած զորդի իւր եւ եղեւ ի կնոջէ. զի զորս ընդ օրինօքն իցեն՝ գնեսցէ»։ Եւ թէ՝ «Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծից օրինացն»։ Երրորդ՝ փրկեաց ի բուռն ծառայութենէ սատանայի. ըստ այնմ, «փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի. եւ փոխեաց յարքայութիւն որդւոյ իւրոյ սիրելւոյ»։ Չորրորդ՝ փրկեաց ի մահուանէ. ըստ այնմ, «որովհետեւ մանկունք հաղորդեսցին մարմնոյ եւ արեան, եւ ինքն իսկ մերձաւորութեամբ կցորդ եղեւ նոցունց. զի մահուամբ իւրով խափանեսցէ զայն՝ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր, այսինքն զսատանայ. եւ ապրեցուսցէ զայնոսիկ, որք մահուն երկիւղիւ՝ հանապազ կային վտարանդեալ ի ծառայութիւն»։ Հինգերորդ՝ փրկեաց զհոգիսն ի բանդէ դժոխոցն. որպէս ասէ մարգարէն. «ել ի բարձունս՝ գերեաց զգերութիւն. էառ աւար բաշխեաց պարգեւս»։ Եւ թէ «նախ կապեսցէ զհզօրն, եւ ապա զտուն նորա աւար առցէ»։ Վեցերորդ՝ փրկեաց ի կռամոլ դիւաց. եւ էած յաստուածպաշտութիւն հաւատոց. որպէս ասէր յետ յարութեան. «երթայք մըկրտեցէք զամենայն հեթանոսս յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. ուսուցէք նոցա պահել զամենայն զոր ինչ պատուիրեցի ձեզ»։ Այլ արդ՝ այսպէս ի վեց իրաց փրկեաց զմեզ Քրիստոս մարդեղութեամբն իւրով։ Ոմանք յաւելուն այլ եւս զամօթ, զտրտմութիւն, զցաւս մարմնականս. որ եւ սոքա ընդ նոսա են։ Զի տրտմութիւն արտասուաց՝ ընդ մահուանն բարձաւ. իսկ ամօթ եւ ցաւք մարմնոյ ընդ մեղաց բարձան. որպէս ի հատանիլ արմատոյն, չորանան ստեղունքն. ապա ուրեմն ի վեցից գլխաւորաց փրկեաց զմեզ։ Եւ Յիսուս անուն է վեց գիր. որ կարեն սկիզբն լինիլ այսպիսի ասութեանց. այսինքն, Յարազուարճութիւն տրտմեցելոց. Իրաւունք սրբոց. Սրբութիւն երանելեաց. Ուղղութիւն մոլորելոց . Իիւթ անուշ խնդրողացն զփրկութիւն. Սանդուխտ ելողացն յերկինս։ Երրորդ գիտելի է։ Զի պարտ է խոստովանիլ զանունն Յիսուսի Քրիստոսի Տեառն մերոյ. որպէս ասէ սաղմոսն. «խոստովան եղիցուք անուան քում մեծի՝ զի ահաւոր եւ սուրբ է»։ Անունս այս Յիսուս՝ սուրբ է ի դէմս սրբոցն. եւ ահաւոր ընդդէմ դժոխայնոցն. եւ մեծ ի վերայ ամենեցուն։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի անուն թագաւորին՝ չորս կերպիւ մեծանայ։ Առաջին կերպի՝ յորժամ պահէ զհնազանդեալս իւր, ոչ ոք յափշտակել կարէ ի ձեռաց նորա։ Այսպէս եւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս պահէ զդասս ընտրելոցն. որպէս ասաց. «հայր իմ որ ետ ինձ զնոսա. մեծ է քան զամենայն. եւ ոչ ոք կարէ յափշտակել ի ձեռաց հօր իմոց»։ Վասն այնորիկ որ դնէ զինքն ի ներքոյ հնազանդութեան Քրիստոսի, ամենեւին ոչ կորնչի. որպէս ասէ Սողոմօն յառակսն։ «Աշտարակ հզօր է անուն Տեառն եւ առ նա ընթացեալք արդարք, բարձրանան»։ Երկրորդ կերպիւ՝ մեծանայ անուն թագաւորին, յորժամ ողորմած լինի եւ արձակէ զգերեալսն, եւ ազատէ զբանդարկեալսն. որպէս կիւրոս դարձոյց զգերեալսն իսրայէլացւոց դառնալ յԵրուսաղէմ եւ շինել զտաճարն։ Այսպէս թագաւորն թագաւորեաց Քրիստոս՝ զհոգիս մարդկան, որք գերեալ էին ի սատանայէ, ազատեաց եւ դարձոյց զնոսա յԵրուսաղէմ. այսինքն, յարքայութիւն երկնից. եւ հրամայեաց շինել զտաճարն Աստուծոյ, որ է տեղի անկելոց հրեշտակացն։ Երրորդ՝ յորժամ արդարադատ լինի թագաւորն. եւ բառնայ զչարագործս յիւր իշխանութենէն՝ եւ յաղթէ զթշնամիս իւր. այսպէս թագաւորն մեր Յիսուս եբարձ զթշնամիս մեր յերեսաց մերոց։ Որպէս եւ ի սկիզբն արարչութեան՝ եբարձ զդեւս ամբարտաւանութեան։ Որպէս Դաւիթ արար ի սկիզբն թագաւորութեան իւրոյ. եբարձ զկաղս եւ զկոյրս յԵրուսաղէմէ՝ որք ընդդէմ դառնային նմա, զի այլքն երկիցեն։ Այլեւ յաւուրս Նոյի՝ կորոյս զամենայնսն վասն մեղաց, բաց ի յութն ոգւոց։ Այլեւ պատերազմեալ ընդ բանսարկուին, յաղթեաց զնա. որպէս յաղթեաց զամաղեկացիսն, որք գերեալ էին զտունն Դաւթի. եւ դարձոյց զաւարն իւր. եւ աւար էառ զամաղէկացիսն. եւ արար ուրախութիւն մեծ եւ բաշխեաց զաւարն սիրելեաց իւրոց։

Այսպէս սատանայ գերեաց զազգս մարդկան. եւ թագաւորն մեր Յիսուս Քրիստոս՝ յաղթեալ աւար էառ. այսիքն, զհոգիս մարդկան եւ եղեւ ուրախութիւն մեծ. որպէս ասէ մեծն Մովսէս. «Տէր խորտակէ զպատերազմունս. Տէր հզօր է անուն նորա։ Չորրորդ՝ յորժամ թագաւորն առատ լինի առ հնազանդեալս իւր. որպէս արար ընդունելութիւն եւ ընթրիս իշխանաց իւրոց Արտաշէս ի չորս ամի թագաւորութեան իւրոյ. որպէս ասէ յԵսթերն։ Այսպէս թագաւորն մեր Քրիստոս՝ առատ է եւ բաշխէ ամենայն ստեղծուածոց իւրոց բազում պարգեւս. զի յերրորդ ամի թագաւորութեան իւրոյ՝ այսինքն, յերրորդ ամի քարոզութեան մերձ ի չարչարանս, արար ընթրիս մեծ եւ բաշխեաց առաքելոց իւրոց զամենայն խորհուրդ եկեղեցւոյ։ Վասն այն նմանեցաւ Յովսէփայ՝ զոր Փարաւօն մեծացոյց եւ կոչեաց զանուն նորա Փրկիչ աշխարհի. զի ապրեցոյց զաշխարհս ի սովու. վասնզի Փարաւօն տեսեալ էր ի տեսլեանն եօթն ամ առատութիւն. եւ եօթն ամսովոյ. եւ Յովսէփ ժողովեաց ցորեան. եւ ելից բազում ամբարս ընդդէմ այն սովոյն։ Այսպէս արար եւ Յիսուս Քրիստոս Փրկիչն աշխարհի. եօթն տարւոյ սովն՝ ցուցանէ զեօթն պակասութիւն որ յառաջ կայր քան զՔրիստոս։ Եւ ընդդէմ այն եօթն պակասութեան՝ ելից եօթն ամբար. այսինքն, զեօթն խորհուրդ եկեղեցւոյս որ լի է շնորհօք։ Առաջին պակասութիւն էր սկզբնական մեղքն։ Ընդդէմ այսմ, ելից զխորհուրդ մըկրտութեան. որ է դեղ սկզբնական մեղացն։ Երկրորդ պակասութիւն՝ էր մահու չափ մեղքն. եւ ընդդէմ այսմ, եդ զխորհուրդ ապաշխարութեան։ Երրորդ պակասութիւն՝ էր ներելի մեղքն. եւ ընդդէմ այնմ, է խորհուրդ օծման հիւանդաց. որ օծանեն զեօթն զգայութիւնս։ Չորրորդ պակասութիւն՝ էր գէջ ցանկութիւն. ընդդէմ այնմ, եդ զպսակն. զի մի ոք երթիցէ յօտար անկողինս։ Հինգերորդ պակասութիւն՝ էր անգիտութիւն. ընդդէմ այնմ, եդ զխորհուրդ կարգի քահանայութեան. որ լուսաւորէ զտգիտութիւնս։ Վեցերորդ պակասութիւն՝ էր տկարութիւն հոգեւոր, եւ երկչոտութիւն. որք երկնչէին խոստովանիլ զմեղս եւ դաւանիլ զՔրիստոս առաջի մարդկան. ընդդէմ այնմ, եդ զդրոշմն։ Եօթներորդ պակասութիւն՝ էր խստասրտութիւն. եւ ընդդէմ այնմ, եդ զխորհուրդ պատարագին. որ լի՛ է ամենայն քաղցրութեամբ. եւ կակղացուցանէ զխստասրտութիւն համբերել իրերաց. եւ ապա արժանաւորիլ այնմ։ Չորրորդ գիտելի է։ Զի Տէրն մեր՝ ոչ միայն Յիսուս անուանեցաւ, այլեւ Քրիստոս որ թարգմանի օծեալ. վասն զի ի հինն՝ երեք ազգ մարդիկ օծանէին. այսինքն, քահանայք՝ թագաւորք՝ եւ մարգարէք։ Եւ յայսմանէ երեւի Քրիստոս, թէ է՛ քահանայ մեծ. որպէս ասէ սաղմոսն։ «Դու ես քահանայ յաւիտեան, ըստ կարգին Մելիքսեդեկի»։ եւ մարգարէ մեծ՝ որպէս ասէր Մովսէս. «մարգարէ յարուսցէ ձեզ Տէր Աստուած ձեր յեղբարց ձերոց»։ եւ յաւետարանին, «թէ մարգարէ մեծ յարուցեալ է ի միջի մերում. եւ է թագաւոր թագաւորաց». ըստ այնմ թէ, «թագաւորութեան նորա վախճան մի լիցի»։ Եւ զանունն Քրիստոսի յիշէ Երեմիաս եւ ասէ. «դու ես ի միջի մերում Տէր. եւ անուն քո կոչեցեալ է ի վերայ մեր. մի մոռանար զմեզ»։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի յորժամ զօրք երթան ի պատերազմ, եւ թագաւորն լինի ի մէջ նոցա, յո՛յժ ուրախանան ի քաջապէտ պատերազմին. եւ յորժամ ոչ լինիցի ի մէջ նոցա, սրտաբեկեալք յաղթին։ Որպէս յայն թագաւորութեան, որ թագաւորն մեռեալ էր, եկն թշնամիքն եւ պատերազմեալ յաղթեցին նոցա. զի թագաւորն ոչ էր ի միջի նոցա. եւ յորժամ դարձեալ եկին ի պատերազմ, եւ մանուկ մի էր թագաւորին, եւ տարեալ զորորոցն եդին ի մէջ զօրացն եւ ասեն. ահա թագաւորդ ձեր ի միջի ձերում է. թէ կամիք՝ պահեցէք զդա եւ ամենայնքն զօրացան եւ յաղթեցին զթշնամիսն։ Այսպէս եւ սատանայ պատերազմէր եւ յաղթէր զթշնամիսն իւր զմարդիկ. զի թագաւորն երկնաւոր ոչ էր ի միջի նոցա. վասն այն սուրբ աստուածածինն թագուհին երկնից՝ զամենօրհնեալ մանուկն Յիսուս զորդին իւր Միածին եւ Աստուածն մեր, եդ ի մէջ ամենեցուն յայտնի. եւ թլփատել ետ, եւ զայս կամի ցուցանել, թէ ահա թագաւորդ ձեր ի միջի ձերում է. զօրացարո՛ւք եւ յաղթեցէք։ Վասն այն ասաց հրեշտակն առ Յովսէփ. «արի՛ ա՛ռ զմանուկդ եւ զմայր իւր, եւ փախիր յԵգիպտոս. զի խնդրէ Հերովդէս զմանուկդ կորուսանել»։ Այսպէս սատանայ կամի յափշտակել զմանուկս զայս ի մէնջ, յորժամ ձգէ զմեզ ի մեղս զանազանս. վասն այն պա՛րտ է զնա պահել ի միջի մերում եւ զօրանալ նովաւ։ Եւ դարձեալ գիտելի է՝ զի անունս այս Յիսուս Քրիստոս՝ կոչեցեալ է ի վերայ մեր. վասն զի ի Քրիստոսէ քրիստոնեայ անուանիմք։ Այլ ոմանք են՝ որք ստոյգ ասին. քրիստոնեայք. եւ են՝ որք սուտ անուամբ են քրիստոնեայք։ Նոքա են ճշմարիտ քրիստոնեայք՝ որք երթան զհետ Քրիստոսի, եւ օծանին իւղով հոգւոյն սրբոյ. այլ այնոքիկեն սուտ անուամբ քրիստոնեայք, որք ոչ երթան զհետ Քրիստոսի. այլ զհետ սատանայի պոռնկութեամբ շնութեամբ եւ այլ զանազան մեղօք։ Այլ ճշմարիտ քրիստոնէից՝ յիշատակէ Յօհան ի տեսիլն ասելով. «որ յաղթէ զսատանայ ասէ, եւ որ գըտցի յաղթօղ, տացէ նմա երկիր զմանանայն ծաղկեալ. եւ տաց նմա զգիրս սրբութեան. եւ խառնեցից զնա ի թիւս սրբոց՝ յորում է գրեալ անուն նորա. զոր ոչ ոք գիտէ. բայց միայն որ առնու նոր անունս այս որ է քրիստոնեայ. եւ զզօրութիւն նորա ոչ գիտեն անհաւատք. զի ոչ են առեալ զանունս այս, որ է հրեշտակի, ողորմածի, ողջախոհի, իմաստնոյ՝ զի պա՛րտ է քրիստոնէին լի՛ լինիլ ամենայն առաքինութեամբ. եւ ապա կարէ զՔրիստոս ի յինքն ընդունիլ. եւ զանուն քրիստոնէութեան ճշմարտացուցանել ի վերայ ինքեան. եւ արժանաւորիլ փառաց եւ անուանն Քրիստոսի յուսոյն մերոյ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԺԳ. Նորին քարոզ գալստեանն Տեառն քառասնօրեայ ի տաճարն. ի բան աւետարանչին Ղուկասու որ ասէ։ Արդ արձակէա զծառայս քո Տէր ըստ բանի քում ի խաղաղութիւն. զի տեսին աչք իմ զփրկութիւն քո, զոր պատրաստեցէր առաջի ամենայն ժողովրդոց։ 2.29

Գիտելի է զի ծերն Սիմէօն յերից արձակումն խնդրէ աստ։ Նախ Յօրինացն յաւետարանն։ Երկրորդ՝ ի մեղաց յարդարութիւն։ Երրորդ՝ ի մարմնոյս կապանաց ի հանդերձեալ կեանսն։ Եւ զի մարմին բանդ եւ կապարան է հոգւոյն ասէ մարգարէն Դաւիթ. «Տէր հան ի բանդէ զանձն իմ»։ Առ որս յերկարիլն ի մարմնի, ողբալով ասէր. «Վա՛յ ինձ՝ զի ընդ երկար եղեւ պանդխտութիւն իմ. զի բնակեցայ ես ի վրանս Կեդարու»։ Եւ գիտելի է՝ յորժամ թագաւոր զոք ի բանդ դնէ, նա երեք եղանակօք արձակի ի բանդէն արգելելն։ Կամ ինքն իւրովի փախչի. կամ ի ձեռն այլոց կաշառօք. կամ որ եդ ի բանդին՝ դարձեալ նոյն ազատէ. որպէս թագաւորք զպատժապարտս։ Զոր յայսցանէ կարեմք իմանալ զամենայն պատճառ մահու, որ արձակէ ի կապանաց մարմնոյ։ Զի առաջինն որ ինքն իւրովի փախչի ի բանդէն՝ է վասն երեք պատճառի. կամ խստագոյն տանջանս կրեալ է յանցեալն. կամ ի ներկայն ի դառն տանջանս լինի. այսինքն, ի կոճեղս՝ ի սով՝ ի խաւարային բանդն. եւ կամ թէ՝ երկնչի յապագայ չարչարանաց սպառնալեաց։ Նոյնպէս եւ մարդ՝ անձնիշխան կամօք հանէ ի կենաց զինքն. որպէս բազմաց դիպի՝ զի կին խեղդէ զինքն վասն խիստ տանջանաց առն. կամ ծառայ վասն Տեառն. եւ այսպէս չարաչար արձակին ի մարմնոյ տանջանաց բանդից։ Կամ ի ներկայն ի չարչարանս լինի ի սով, եւ յախտս հիւանդութեան անբժշկելի եւ յայլսն. որպէս վշտանգնեալ կինն առ Յոբ։ «Ա՛ղէ ասա բան ինչ ի Տէր եւ վճարիս»։

Կամ վասն հանդերձեալ ահի. որպէս Յուդայ եւ Ակիտոփել։ Այսոքիկ չար են. զի ընդդէմ Աստուծոյ գործէ որ ասաց. «ես ըսպանանեմ եւ ես կեցուցանեմ»։ Երեւի թէ որ զայլս սպանանէ՝ մեծ մեղք է քան զինքն. զի կրկին մեղաց պարտական է. մին իւր մեղացն. եւ երկու նորա զոր եսպան։ Պատասխանի թէ , ո՛չ. այլ որ զինքն սպանանէ՝ մեծ մեղք է, քան որ զայլս վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ կենդանի գոլով կարէ ապաշխարութեամբ քաւել. որպէս Ղունկիանոս. եւ բազումք ի հրէիցն որք խաչեցին զՔրիստոս եւ ապաշխարութեամբ քաւեցան. իսկ Յուդայ ոչ կարաց ապաշխարել. այլ մեղօք էջ ի դժոխս։ Երկրորդ՝ որ զայլս եսպան՝ մարդոյ եղեւ հակառակ եւ թշնամի զոր եսպան. իսկ որ զինքն սպանանէ՝ Աստուծոյ է հակառակ. զի Աստուծոյ է գործ կապելն եւ արձակելն ի մարմնոյ. որպէս ասէ Պղատոն «որպէս ուրումն ի կապարանումն եմք. եւ ոչ պարտ ումեք զինքն արտահանել. եւ ի բաց բառնալ զինքն ի կենաց աստի, մինչեւ նա որ կապեացն վերստին լուծցէ»։ Եւ դարձեալ ասեն վարդապետք՝ մնամք կապողին եւ արձակողին, եւ վերստին անլուծ կապողին։ Երրորդ՝ զի գոյ հնար որ զայլս եսպան արեամբ իւրով վճարել զարիւնն. որպէս ասէ օրէնքն. «որ հեղու զարիւն մարդոյ՝ փոխանակ նորա հեղցի արիւն նորա». եւ վճարեցաւ աստ. իսկ որ զինքն սպանանէ՝ պատժի ի հանդերձեալն անզրաւապէս։ Ապա ուրեմն որքան մեծ է տանջանքն յաւիտենից քան զմարմնոյս՝ նոյն քան մեծ մեղք է եւ առիթ անվախճան տանջանացն. այսինքն եսպան, քան որ զայլս եսպան եւ կրեաց զաստի տանջանս։ Այս առաջինն։

Իսկ այլք արձակեն զկապեալն՝ կամ վասն կաշառոյ. կամ վասն բարեկամութեան եւ սիրելութեան. կամ վասն թշնամութեան առ կապօղն։ Այսպէս եւ սպանութիւնք լինին ոմանց վասն ընչից մեծութեան. որպէս աւազակք զճանապարհորդսն. եւ թագաւորք զթագաւորս. որպէս Հերովդէս զտղայսն. եւ որպէս Աքայաբ եսպան զՆաբովդ քահանայն վասն այգւոյն։ Այս ըստ կաշառացն։ Եւ վասն սիրոյ՝ որպէս ղամէք սպան զԿայէն՝ զի մի չարչարեսցի, որ եւ նախատինք էր ազգին իւրոյ։ Եւ վասն թշնամութեան՝ որպէս նենգաւորք սպանանեն վասն նախանձու զանմեղս. զի ինքեանք պատուեսցին։ Որպէս քահանայքն հրէից զՔրիստոս սպանանին վասն նախանձու . որ եւ յԱստուծոյ աչացն ելին եւ տիրասպանք եղեն. եւ չար թագաւորք զքրիստոնեայսն։ Եւ ամենայն ոք որ նախանձի ընդ պատիւ ումէք՝ Աստուծոյ հակառակի որ ետ զպատիւ եւ զիշխանութիւն. ըստ այնմ, «ո՛չ ուստէք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յԱստուծոյ»։

Այս երկրորդն։

Իսկ թաբաւորք արձակեն ի բանդէ զկապտեալսն. զի կամ ողորմութեամբ իւրեանց ազատեսցեն. կամ թէ զպարտսն վճարեսցեն. այսինքն, թէ տուգանք է, կամ թօպա արասցեն յանցեալ վնասուցն ապա արձակէ. եւ կամ յորժամ մինչ ի պայմանն կայցեն յերկար ժամանակս։ Զոր այսմ նման՝ տեսանեմք զանազան պատճառ ելից մարդկան ի մարմնոյ բանդէ։ Զի ըստ ողորմութեան կերպին՝ նախախնամութեամբ ածէ Աստուած զմահ տղայոց վաղվաղակի. զի մի՛ յերկարեսցին ի մարմնի վասն զանազան պատճառաց։ Ոմանց վասն ծնողաց մեղացն, զի կսկծեսցին։ Այլք զի մի ի մեղս անկցին. կամ սիրէ եւ անմեղ տանի առ ինքն։ Եւ զայլս թողու ի մարմնի մինչ ի խորին ծերութիւն. կամ զի արդարութեամբ պիտանի է աշխարհի. զի աղօթք արդարոց՝ սիւնք են աշխարհի. կամ թէ տանջէ զչարսն ծերութեամբ, զի ի զղջումն եկեսցեն. ըստ որում, «ոչ կամիմ զմահ մեղաւորին». կամ վասն սակաւ յանցանաց՝ յերկարէ ի մարմնի, զի այնու վճարեսցի եւ քաւեսցի։

Դարձեաել յերկարէ ըզմարդ մինչ ի պայմանն. այսինքն, ի կէտ կոչմանն։ Իսկ այս կրկին է։ Նախ այն է՝ որ ի ծերութիւն ժամանէ, եւ տարերքն լուծանին ի միմեանց, եւ լինի բնական մահ։ Երկրորդ՝ որ կապէ ի մարմնի մինչեւ ինքն արձակեսցէ յորժամ կամեսցի. որպէս Ենովքայն եւ Եղիային մինչեւ յերկրորդ գալուստն։ Եւ Սիմէօնին մինչեւ յառաջին գալուստն. որ առեալ էր հրաման ի Հոգւոյն Սրբոյ ոչ տեսանել զմահ մինչեւ տեսցէ զօծեալն Տեառն. այսինքն, զկուսածին մանուկն. որ կատարեցաւ իղձ սրտի նորա յետ երեքհարիւր քառասուն եւ չորս ամի կեանց իւրոց։ Եւ եկն նոյն հոգւովն ի տաճարն ըստ աւետարանին պատմութեան։ Արդ՝ աստուածեղբայրն Յակոբոս եւ ամոլն հաւատոյ մեծն Կիւրեղ հրամայեն ի տասն եւ չորս փետրուարի կատարել զքառասնորդ տօնն. որ զհետ երթայր ի տաճարն՝ եւ գիտէր ստուգապէս զամենայն տնօրէնութիւնս փրկչին ականատես եղեալ։ Այսպէս կարգեաց ի յունուարի վեց զծնունդն. եւ ի փետրուարի տասն եւ չորս զքառաասնօրեայ գալն ի տաճարն. եւ ոչ ըստ դիւամոլին արտեմօնի ի դեկտեմբերի ԻԵ զծնունդն. եւ ի փետրուարի երկու զքառասնօրեայ գալն ի տաճարն։

Արդ՝ թիւն քառասներորդ՝ խորհրդաւոր է եւ պատուի հին ժամանակաց, եւ ի փառաւոր արանց. ի Մովսէսէ. ի Յեսուայ. եւ Յեղիայէ։ Զի Մովսէս երեք քառասուն պահեաց. զերկուսն ի լեառն Սինայ՝ ուր ընդ Աստուծոյ խօսէր։ Եւ զմիւսն յետոյ յորժամ զլրտեսս առաքեաց , պահեաց քառասուն օր։ Սոյնպէս եւ յԵսու ընդ նմա պահեաց զքառասունսն։

Եւ յետոյ Եղիա պահեաց ի լեառն Քորեբ եւ ետես զԱստուած։ Նոյնպէս եւ քառասուն թիւն մեծարեցաւ ի Տեառնէ՝ որ երեք քառասունս պահեաց. նախ տօնիւս քառասնօրեայ գալստեամբն ի տաճարն։ Եւ երկրորդ յետ մկրտութեան պահեաց եւ յաղթեաց փորձողին։ Եւ երրորդ յետ յարութեան զաւուրս քառասուն ընդ աշակերտսն լինելով. եւ ապա համբարձաւ առ Հայր։ Պատուի դարձեալ թիւն քառասներորդ եւ ի բնութիւնենէ. վասն զի շնչաբերի արուն յարգանդի մօրն ի քառասուն աւուրս. եւ անդրանիկն հինգ օր աւելի եւս. զնախաստեղծին Ադամայ թիւն յինքն բերելով. որ յետ հինգ աւուր արարչութեան կազմեցաւ. եւ այժմ անդրանիկն հինգաւուրբք յապաղելով, յետոյ շնչաբերի։ Քանզի ասեն իմաստունք, թէ արուն յաջակողման մօրն լինելով՝ վասն լերդին ջերմութեան՝ արագ հոգեւորի. որպէս պտուղք ի ջերմն տեղիս՝ փութով հասանին. իսկ էգն ի ձախակողման լինելով վասն փածեղանն ցրտութեան՝ յետ ութսուն աւուր հոգեւորի որ է կրկին քառասուն։ Այսպէս խորհրդաւոր է քառասուն թիւն. վասն այն Տէր մեր՝ զգալուստն իւր ի տաճարն քառասնօրեայ կատարեաց։ Իսկ այն որ յերեկոյն սկսանիմք զխորհուրդն հուր վառելով եւ ջահ լուցանելով։ Նախ զի՝ յերեկոյն եկն Տէրն ի տաճարն. յորում ինքնին բացաւ արեւելեան դուռն տաճարին։ Յորում Եզեկիէլ որ զշինութիւն տաճարին գրեաց՝ ասաց հրամանաւն Աստուծոյ. «եթէ դուռն արեւելեան փակեալ կացցէ, եւ ոչ ոք մտցէ եւ ելցէ ընդ նա, բայց Աստուածն Իսրայէլի»։ Երկրորդ՝ զայն նշանակէ՝ որ ի լրման ժամանակի եւ յերեկոյացեալ դարուս եղեւ՝ գալուստ նորա ի փրկութիւն աշխարհի եւ մարդկան. որպէս գրէ առաքեալն. «իբրեւ եկն լրումն ժամանակին առաքեաց Աստուած զորդի իւր որ եղեւ ի կնոջէ եւ եմուտ ընդ օրինօք. զի զորս ընդ օրինօքն իցեն, գնեսցէ»։ Եւ եթէ վասն է՞ր ի վերջին ժամանակս երեւեցաւ Տէրն, եւ ոչ յառաջինսն։ Այսմ պատասխանէ պայծառ ջահն եկեղեցւոյ սուրբն Յօհան Ոսկէբերանն. եթէ զոր օրինակ՝ բժիշկն ոչ ի սկիզբն ցաւոց, եւ ոչ ամենեւին անագան տայ զդեղն հիւանդին, զի անօգուտ եւ վնասիչ. այլ ի դիպօղ ժամու՝ յորում առողջասցի։ Նոյնպէս եւ բանն Աստուած եթէ կարի իսկ յառաջին դարս էր մարմնացեալ յաւուրս Նոյի, Աբրահամու, եւ կամ Մովսիսի, լինէր կրկին վնաս։ Նախզի՝ ո՛չ խնդրէին, ըստ որում ո՛չ ցանկային։ Եւ երկրորդ՝ զի ո՛չ հաւատային, ըստ որում ոչ գիտէին։

Իսկ թէ ամենեւին հուսկ յետոյ անագան ի վերջին դարս, լինէր եւ այսպէս կրկին պակասութիւն։ Նախզի՝ յուսահատութեամբ վրիպէին։ Եւ երկրորդ՝ զի այնքան բազմութիւն հատաւացելոց կորնչելոց էին. որ ոչ վայելէր ամենիմաստ գիտութեան Աստուծոյ։ Այլ ի դիպօղ ժամու՝ յորում ցաւն զօրացաւ եւ կարօտացաք բժշկութեան, եկն եւ երեւեցաւ մարդասէր բժիշկն, եւ առողջացոյց զկարեվէր խոցեալսս. ըստ որում բժիշկ անուանէր զինքն, անկեալ ի ձեռս աւազակաց հիւանդացելոյ. որպէս ասաց Եսայեաւ. «ի ժամանակի ընդունելութեան լուայց քեզ. եւ յաւուր փրկութեան օգնեցից քեզ»։ Այս է պատճառն, որ յերեկոյս սկսանիմք զտօն գալստեանն։ Իսկ եթէ վասն է՞ր հուր վառեմք։ Առաջին պատճառ՝ զի ի մերձենալ Տեառն ի տաճարն, ինքնին բացաւ դուռն. եւ ճայթմունք ահագին եղեւ եւ դղրդեցաւ քաղաքն յօրինակ տիեզերաց։ Եւ ամենայնքն վառեալ լուսով եկին ի տաճարն ընդառաջ Տեառն. եւ ասեն՝ Տէր էանց ընդ այս դուռնս. ուստի եւ անուանեցաւ աւուրս տօն Տեառն ընդառաջ. եւ Տէր ընդ այս. զոր ծեքելով ասեմք, Տէր ընդէս։ Վասն այն եւ մեք զնոյն օրինակ ձեւացուցանեմք հուր վառել եւ ջահ լուցեալ նախատօնակ գալստեան Տեառն։ Դարձեալ երկրորդ պատճառ՝ հեթանոսք ի պաշտօն առին զամենայն արարածս եւ առաւել եւս զհուրն պաշտէին. որպէս ազգն պարսից։ Եւ այժմ բազում են ի կողմանս հիւսիսոյ կրակապաշտք. վասն այն մեք զհուրս ընծայեմք ի պատիւ Աստուծոյ , եթէ դո՛ւ ես ճշմարիտ Աստուած, որ երեւեցար այժմ. իսկ հուրս այս՝ ո՛չ է Աստուած, այլ արարած քո. վասն այն ի ծառայութիւն քեզ բերեմք. որպէս եբրայեցւոց մանկունքն՝ զոստս ծառոց ընծայեցին ի պատիւ Քրիստոսի. զի նա՛ է ճշմարիտ Աստուած. նոյնպէս եւ մեք զհուրս ընծայեմք։ Եւ որպէս անանիանքն՝ յորժամ անկան ի մէջ հրոյն, գովէին եւ օրհնէին զԱստուած. այլեւ զամենայն մասունս արարածոց յօրհնութիւնս հրաւիրէին. հուր՝ ջուր՝ ցուրտ՝ տօթ՝ եւ զայլն ամենայն. նոյնպէս եւ մեք՝ բանիւ եւ արդեամբք, զհուրս վառեալ ի պատիւ արարչին արարածոց ընծայեմք Քրիստոսի։ Եւ դարձեալ երրորդ պատճառ՝ զի գալստեամբն իւրով Քրիստոս ասաց. «ես եմ լոյս աշխարհի. որ հաւատայ յիս՝ ի խաւարի մի՛ մնասցէ». այլեւ ասաց. «հուր եկի արկանել յերկիր եւ կամիմ թէ արդէն իսկ բորբոքիւր»։ Այս նշանակէր զՀոգին Սուրբ՝ որ հրեղէն լեզուօք էջ յառաքեալսն. եւ մաքրեաց զմեղս նոցա. եւ լուսաւորեաց զմիտս նոցա. վասն այն դէմ ընդառաջ եղեալ Քրիստոսի, եւ լոյս վառեալ, զի Քրիստոս լոյս եկն յաշխարհս. եւ մեք հաւատացաք ի լոյսն եւ որդիք լուսոյ եղաք։ Եւ հուր բորբոքեալ՝ զհուր սիրոյ նորա խնդրեմք. զի մաքրեսցէ զժանգ եւ զաղտեղութիւն մեղաց մերոց. եւ սրբեալ պայծառացուսցէ զմիտս եւ զհոգիս մեր. վասն այն հուր վառեմք յերեկոյս։ Եւ չորրորդ պատճառ՝ զի միւսանգամ։ Եւ վերջին գալուստն Քրիստոսի՝ հրով լինելոց է ի կատարածի. որպէս ասէ մարգարէն։ «Աստուած մեր յայտնապէս եկեսցէ. եւ հուր առաջի նորա բորբոքեսցի»։ Վասն զի՝ առաջին գալուստն խոնարհութեամբ եւ ծածուկ էր իբրեւ զցօղն ի վերայ գեղման առանց ոտնաձայնութեան. զի որ ոք կամեսցի անձնիշխան կամօք իւրովք՝ հաւատասցէ ի Քրիստոս եւ փրկեսցի։ Այլ վերջին գալուստն ո՛չ սոյնպէս. այլ յայտնի եւ տիեզերատես հայրական փառօք, եւ ամենայն հրեշտակք ընդ նմա. «որպէս փայլակն ծագէ յարեւելից. եւ երեւի մինչեւ յարեւմուտս». եւ հուր առաջի նորա բորբոքեսցի. եւ շուրջ զնովաւ մրրիկ յոյժ»։ Մրրիկ եւ մէգն՝ զծածուկ եւ զանտես լինիլնշանակէ ի մեղաւորաց. զի մեղաւորք եւ անհաւատք՝ ո՛չ կարեն զաստուածութիւն Քրիստոսի տեսանել. զի հուրն ցուցանէ զպայծառ տեսութիւն սրբոցն եւ հաւատացելոց. որ յայտնապէս տեսանէին զՔրիստոս Աստուած մարդացեալ. եւ մարմնով երեւեալ. եւ զմարդն՝ մարդկան արարիչ տեսեալ։ Դարձեալ հուրն կրկին ունի յատկութիւն. այսինքն զայրելն եւ զլուսաւորելն. եւ հրով երեւի Քրիստոս՝ զի լուսաւորէ զսուրբս եւ պսակէ եւ յանստուեր լոյսն մուծանէ։ Իսկ զչարսն եւ զանհաւատսն ի մարդկանէ՝ ընդ սատանայի ի հուրն յաւիտենական առաքէ եւ տանջէ. ըստ այնմ, «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենական. որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա». ի յայս խորհուրդս՝ հուր վառեմք եւ ջահ եւ զգալուստն Քրիստոսի պատուեմք։ Զի հուրն ունի զծուխն եւ զայրելն. որ նշանակէ ըզլալ աչացն, եւ զտանջանս մեղաւորացն. եւ լոյսն ունի զպայծառութիւն եւ զլուսաւորելն. որ նշանակէ զպայծառութիւն արդարոցն. եւ զլոյսն Քրիստոս եկեալ եւ ծագեալ ի յաշխարհս։ Ա՛յս է պատճառ հուր եւ լոյս վառելոյս այսօր։ Իսկ պահպանութիւն խաչին չորս կողմանց աշխարհի, եւ զկնի ի չորս անկիւնս եկեղեցւոյ աւետարան կարդալն, նախ զայն ցուցանէ՝ զի չորս կողմ աշխարհիս մոլորեցան յԱստուծոյ եւ մոռացան. որպէս ասէ Դաւիթ. «թէ ո՛չ յարեւելից՝ եւ ո՛չ ի հիւսիսոյ՝ եւ ո՛չ յարեւմտից՝ եւ ո՛չ ի լերանց. այլ Աստուած դատաւոր է եւ Տէր բոլորից»։ Եւ Քրիստոս իւր քարոզութեամբն՝ ելից զտիեզերս. զի ի ձեռս առաքելոցն՝ ի չորս կողմ աշխարհի ընթացաւ աւետարանն. որպէս ասէ մարգարէն. «ընդ ամենայն երկիր ել բարբառ նոցա. եւ մինչեւ ի ծագս աշխարհի են խօսք նոցա»։ Եւ դարձեալ զայն ցուցանէ՝ թէ այսօր աւետիս է սրբութեան եւ օրհնութեան չորից անկեանց տիեզերաց։ Զի եկն Աստուած ի հարաւոյ՝ այսինքն, ի Բեթղէհէմէ որպէս ասէ մարգարէն։ «Աստուած ի հարաւոյ եկեսցէ. եւ սուրբն ի փառան լեռնէ». այսինքն, ի հոգւով հովանացեալ Սրբոյ Կուսէն. «եւ նստի ընդ արեւելս. եւ օրհնութեամբ նորա լցան տիեզերք»։ Զա՛յս իմանալի է պատճառ օրհնութեան չորս անկեանց աշխարհի եւ եկեղեցւոյ։ Այլ այժմ դարձցուք յառաջիկայ բանս մեր որ ասէ։ «Արդ արձակեա՛ զծառայս քո Տէր ըստ բանի քում ի խաղաղութիւն։

Եւ որպէս ասացաք ի սկիզբն բանիս։ Ո՛չ իմի, այլ յերից արձակումն խնդրեաց յամենեցունց Տեառնէն. մի յօրինացն յաւետարանն։ Երկրորդ՝ ի կապանաց մեղաց յարդարութիւն։ Երրորդ՝ ի մահկանացու կենացս ի յանմահ կեանս։

Դարձեալ եւ մեք ո՛չ մի, այլ յերից կապանաց արձակեցաք գալստեամբն Քրիստոսի. զոր Հօր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն է իմանալ։

Զի արձակեաց հայր ի կապանաց յանիծից օրինացն, ազատութիւն փառաց որդւոյ իւրոյ։ Արձակեաց որդի ի յանիծիցն Ադամայ իւրով գալստեամբն՝ բառնալով զյանցանս մեր։ Արձակեաց եւ Հոգին Սուրբ ի հնութենէ կապանաց մեղաց վերստին ծնընդեամբն, վերագրելով զմեզ յորդէգրութիւն Հօրն երկնաւորի։ Եւ տես զիմաստութիւն ծերոյն. չասաց թէ արձակեա՛. այսինքն թէ ասիցէ. ասացի առաքելոցն ի մարգարէից՝ եւ ոչ կարացին փրկել. իջին եւ հրեշտակք՝ եւ ո՛չ զօրեցին զկապանս բառնալ։ Զի սպանէաք քում գալստեանդ. զի դու միայն ես կարօղ բառնալ զպարտիս մեր քոյին աստուածագործ մարմնովդ։ Դարձեալ արձակեա՝ ոչ ըստ արժանեաց մերոց, այլ ըստ քոյին գթութեանդ. որ եկիր ի փրկել զմեզ ըստ բանի քում ի խաղաղութիւն. այսինքն, զայս ամենայն քաղցր մարդասիրութիւնս յառաջագոյն խոստացար. եւ արդ եկիր առնլ զխաղաղութիւն յերկինս եւ յերկրի։ «Զի տեսին աչք իմ»։ Արդ՝ Սիմէօն օրինակ էր Ադամայ. եւ Աննա դուստր Փանուէլի՝ Եւայի. որք աղաղակէին. Արդ արձակեա՛ զծառայս փոխանակ Ադամայ, եւ որք ընդ նմա ի դժոխս կապեալ կային։ Դարձեալ Սիմէօն օրինակ էր օրինացն. եւ Աննա օրինակ էր մարգարէիցն. որ ի գալն Քրիստոսի լռեցին օրէնք եւ մարգարէք. որպէս ասէ առաքեալն. «լրումն օրինաց եւ մարգարէից Քրիստոսէ»։ Արդ՝ արձակե՞ս»։ Զի օրէնքն ծեր՝ ո՛չ կարացին արդարացուցանել զոք. դու ձրի արդարացուցանես որք հաւատան քեզ։ «Զի տեսին աչք իմ զփրկութիւն քո՝ զոր պատրաստեցեր առաջի ամենայն ժողովրդոց»։ Զայն փրկութիւն ասէ՝ զոր կատարելոց էր խաչիւ։ Եւ սո՛յնպէս պատրաստեալ էր ի սկզբանէ աշխարհի. եւ ի յետին ժամանակս՝ յայտնեցաւ ազատութիւն մարդկան։ Իսկ որ ասէ . «Ամենայն ժողովրդոց փրկութիւն»։ Այն է՝ որ Քրիստոս վասն ամենայն մարդկան փրկութեան զմահ ճաշակեաց. եւ վասն ամենեցուն պատարագեցաւ ի յիւր կողմանէն։ Բայց պիտոյ էր հաւատալ եւ փրկութեան հասանիլ։ Ապա ուրեմն որք ոչ փրկեցան՝ անհաւատութիւն էր պատճառ նոցա կորստեան, եւ ոչ խաչելութիւն Քրիստոսի։ «Լոյս ի յայտնութիւն հեթանոսաց»։ Լոյսն ճշմարիտ՝ Քրիստոս է. որպէս ասէ աւետարանն. «էր լոյսն ճշմարիտ՝ որ լուսաւոր առնէ զամենայն մարդ որ գալոց է յաշխարհ»։ Եւ լուսաւորեաց զհեթանոսս։ Նախզի՝ զխաւար կռապաշտութեան եբարձ. եւ զլոյս աստուածպաշտութեան հաստատեաց։ Երկրորդ՝ զխաւար մեղաց փարատեաց. եւ զլոյս շնորհաց եւ արդարութեան տարածեաց։ Երրորդ՝ զխաւար անգիտութեան հալածեաց. եւ զլոյս գիտութեան եւ իմաստութեան ծագեաց աշխարհի. եւ երրորդութեան լուսով լուսաւորեաց զհաւատացեալս. ըստ այնմ որ աւազանին լուսովն լուսաւորեցան յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ։

«Եւ փառք ժողովրդեան քում Իսրայէլի»։ Զի նոցա էր որդէգրութիւն, եւ կտակարանքն, եւ աւետիքն, եւ նահապետքն, եւ մարգարէքն, եւ առաքեալքն, եւ Կոյսն Սուրբ, եւ Քրիստոս ըստ մարմնոյ, որ է ի վերայ ամենեցուն Աստուած օրհնեալ յաւիտեանս։ Զայս տեսեալ հոգելից մարգարէն, խրատէր զնա։ «Դարձի՛ր Յակոբ՝ եւ բուռն հար զծագմանէ առաջին լուսոյն. մի տար զփառս քո այլում. եւ զօգուտն քո օտարի»։ Սակայն նոքա ո՛չ կամեցան հաղորդիլ փառաց նորա . բայց նա յայտնեցաւ փառօք հեթանոսաց որք հաւատացին ի նա. եւ ետ նոցա իշխանութիւն որդիս Աստուծոյ լինիլ. եւ ի նոցանէ ապրեալքն որք հաւատացին ի նա՝ մնացին ի փառս նորա. այսինքն, առաքեալքն, եւ բազմութիւն հաւատացելոցն ի ձեռս առաքելոցն. որպէս երեք հազարքն եւ հինգ հազարքն. եւ բիւրքն։ Եւ կամ դարձեալ զի ի վերջին ժամանակս հաւատան եւ մարտիրոսանան ի նեռնէն. զոր եւ Պօղոս ասէ. «յորժամ լրումն հեթանոսաց մտցէ ապա ամենայն Իսրայէլ կեցցէ»։ Արդ զայս ամենայն մարգարէացաւ ծերն Սիմէօն, բարձեալ ի գիրկս իւր զբարձօղն բոլորից։ «Եւ էին հայր եւ մայր նորա զարմացեալ ի վերայ բանիցն»։ Տես աստանօր զսքանչելի անօրէնութիւն Քրիստոսի. զի թէ հայր եւ մայր նորա զարմացեալ էին, ո՞վ յանդգնեսցի ի քննին անկանիլ անճառելի իրացն եղելոց։

«Զի ո՞վ գիտաց զմիտս Տեառն. կամ ո՞վ եղեւ նմա խորհրդակից». զի անքննին է մարդեղութիւն Քրիստոսի. եւ ոչ հրեշտակաց է իմանալի, թող թէ մեզ։ Եւ պատշաճ էր զինքն ծածկել ի նոցանէ. զի կարօ՛ղ լիցին բնակիլ ընդ նմա։ Զի թէ գիտէր Մարիամ թէ, Աստուած ամենակալն է, զի ա՞րդ ի գիրկս իւր կարէր բառնալ, եւ սնուցանել, եւ կաթն ջամբել. վասն այսորիկ Զաքարիայի եւ Սիմէօնի եւ Յովհաննու ծանուցաւ Տէր մեր՝ որպէս էրն. վասն զի ոչ էին յար կալոյ ընդ նմա. եւ նոցա այնչափ ծանուցաւ, զի լցաւ ցանկութիւն արդարոցն։ Բայց ո՛րպէս ասի հայր Յովսէփ՝ որ ոչ ինչ հուպ էր ի ծնունդն. այսինքն, որպէս մեք հայր ասեմք զԱստուած՝ ո՛չ բնութեամբ, այլ նախախնամութեամբ. այսպէս եւ Յովսէփ հայր կոչեցաւ վասն խնամածութեան. եւ հանապազ սպասաւորելոյ Սուրբ Ծննդեան. եւ մօր ծնիցելոյ մանկանն։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ընդէ՞ր առ նա խօսութեամբ եկն Տեառն մեր։ Ասեմք. նախզի՝ զամուսնութիւն սրբեսցէ . եւ զկուսութիւն նախապատիւ արասցէ։ Երկրորդ՝ զի ծածուկ լիցի խորհուրդ անօրէնութեան ի սատանայէ. որ հակառակ էր փրկութեան մարդկան։ Երրորդ՝ զի վկայ լիցի անարատութեան Կուսին Մարիամու։ Չորրորդ՝ զի սպասաւորեսցէ սուրբ ծննդեանն. վասն որոյ ընդ սրբոյ Կուսին Մարիամու՝ եւ Յովսէփ օրհնի ի սուրբ ծերոյն Սիմէօնէ։ «Օրհնեաց զնոսա Սիմէօն եւ ասէ ցՄարիամ մայր նորա. ահաւասիկ սա կայ ի կանգնումն եւ ի գլորումն բազմաց ի մէջ Իսրայէլի»։

Զայն օրհնութիւն՝ որ յԱբրահամէ եւ ի հարցն սահմանեցաւ ի նա. եւ սոքա ոչ եղեն ապերախտ որպէս զԻսրայէլ. այլ ընկալան եւ փառաւորեցին զԱստուած՝ եւ օրհնութեան եւ պատճառք եղեն աշխարհի։ Եւ ո՞րպէս իմանամք զասելն՝ ոմանց կանգնումն զՔրիստոս. միթէ զանձնիշխանութիւն խափանեսցէ՞. եւ ոմանց կանգնումն լիցի՝ եւ ոմանց գլորումն. ո՛չ երբէք։ Այլ որպէս Պօղոս ասէ թէ, «մատնեաց ըզնոսա ի միտս անարգութեան. եւ երբեմն թէ՝ ընտրեաց զմեզ յառաջ քան զլինիլն աշխարհի»։ Ո՛չ թէ զոմանս ընտրէ եւ զոմանս մատնէ եւ խոտէ։ Այլ մատնել՝ զթոյլ տալն ասէ. որք ոչ կամեցան հետեւիլ նմա։ Իսկ ընտրեաց զայնոսիկ՝ զորս գիտէր թէ ընտիր լինելոց են։ Նոյնպէս եւ աստ անկումն ասէ զհրէիցն՝ որք ուրացօղք եղեն եւ աստուածամարտք. եւ հարան ընդ վիմին եւ փշրեցան. որք տեսին զայնքան սքանչելիս. եւ ունէին զօրէնս եւ զմարգարէս վասն Քրիստոսի խօսեցեալ . սակայն ի յանհաւատութեան մնացին։ Իսկ հեթանոսք՝ ոչ ինչ տեսին սքանչելիս. եւ ոչ ունէին մարգարէս. յորժամ լուան զքարոզութիւն առաքելոցն, հաւատով կանգնեցան. եւ Քրիստոս վէմ անկեան եղեւ նոցա։ Դարձեալ եւ այլ իմն է միտք բանիս՝ զի գալստեամբն Քրիստոսի՝ գլորումն եղեւ անօրէնութեան մարմնոյս. եւ կանգնումն արդարութեան հոգւոյս։ Որպէս ասէ Պօղոս. «յորժամ տկարանամ, յայնժամ զօրանամ»։

Դարձեալ պարտ է նախ վատթարին անկանիլ, եւ ապա լաւին յառնել եւ երեւիլ. այսինքն, թէ ո՛չ անկցի կռապաշտութիւն, ոչ կանգնի աստուածապաշտութիւն։ Եւ թէ ո՛չ թողցի պոռնկութիւն, ոչ կանգնի մաքրութիւն։ Եւ թէ ո՛չ թողցի հպարտութիւն, ո՛չ կանգնի խոնարհութիւն. եւ այլն նոյնպէս։ Իսկ «Նշան հակառակութեան»։ Նախ զխաչն ծանեաք ի սուրբ գրոց. զի խաչն հրէիցն գայթակղութիւն է . եւ հեթանոսաց յիմարութիւն. բայց մեզ հաւատացելոցս փրկութիւն եւ զօրութիւն Աստուծոյ եւ նշան յաղթութեան։ Երկրորդ՝ դարձեալ եւ այլազգ նշան եղեւ հակառակութեան՝ որք ոչ ճշմարիտ հաւատան զտնօրէնութիւն Փրկչին. զի ոմանք մարմին առնուլ ասեն. եւ ոմանք ո՛չ. կէսք երկրաւոր մարմին. եւ այլք երկնաւոր ասեն. Ոմանք չարչարելի ասեն զմարմինն. եւ ոմանք երեւոյթ մարմին։ Այլք նախ քան զյաւիտեանս. եւ այլք ի Մարիամայ առեալ սկիզբն։ Եւ այս էր պատճառն. զի Աստուած խաղաղութեան՝ մարմնով երեւացաւ միութեամբ որպէս ասէ աստուածաբանն. վասն վիմին սասանեցաք. եւ վասն գլխոյ անկեանն քակտեցաք. եւ վասն խաղաղութեան պատերազմեցաք։ Երրորդ՝ դարձեալ եւ այլազգ նշան հակառակութեան զայս ասէ. զոր ինքն Քրիստոս ասաց, թէ «հուր եկի արկանել յերկիր՝ եւ սուր՝ եւ բաժին»։ եւ թէ՝ եկի քակել զորդի ի հօրէ. եւ զդուստր ի մօրէ. եւ թշնամիք առն ընտանիք իւր»։

Չորրորդ դարձեալ՝ զոր ինչ նոքա հակառակ կարծէին սուրբ մարտիրոսքն յայն առաւել ուրախանային. քանզի ո՛չ սուր եւ ո՛չ հուր եւ ո՛չ բանդ արգիլէր զնոսա յաստուածային ճանապարհէն։ Որպէս եւ Պօղոս ասէ. «Ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութի՞ւնք, թէ անձկութիւնք եւ այլն»։ Զայս ասէ նշան հակառակութեան. վասն զի հակառակօք առաւել եւս պսակեսցին։ Իսկ ասելն. «Եւ ընդ քո իսկ անձնդ անցցէ սուր»։ Սուր զտրտմութիւն ասէ. որ ի ժամ կենարար չարչարանացն կրեցին առաքեալքն։ Եւ նոյն ինքն սուրբն Մարիամ տրտմեցաւ ի մահն Քրիստոսի, տեսանելով ի խաչին զոր ծնաւն անապական աւետեօք հրեշտակին։ Եւ զայս ամենայն սքանչելիսն զոր ետես՝ ի միտ էր ածէր եւ տրտմէր. զի ո՛չ գիտէր թէ լուծիչ էր մահու եւ իշխան կենաց. եւ յառնէ ի մեռելոց։ Եւ մի զարմանար, թէ անգիտացաւ սուրբ Կոյսն։ Նախզի՝ թէ առաքեալքն որք բազում անգամ լուեալ էին վասն չարչարանացն, ա՛յնպէս սրտաբեկ եղեն, մինչ թողին եւ փախեան. եւ Պետրոս ուրացաւ. եւ Թումաս թերահաւատ եղեւ. նոյնպէս եւ Աստուածածին Կոյսն՝ սրով տրտմութեան խոցեցաւ։ Երկրորդ՝ սուր զչարչարանսն Քրիստոսի ասէ մարգարէն Զաքարիա։ «Զարթի՛ր սուր ի վերայ հովուին իմոյ սիրելւոյ»։ Զի որպէս կրեաց Քրիստոս զչարչարանս ի հրէիցն. նոյնպէս եւ մայր նորա տրտմութեամբ չարչարակից լինէր։ Երրորդ՝ սուր զերկբայութիւն ասէր. քանզի որպէս սաստիկ սրով սպանեալ լինէր Կոյսն. քանզի հակառակ եղեւ բանի հրեշտակին որ ասէր. «թագաւորեսցէ ի վերայ տանն Յակոբայ անվախճան»։ Եւ աստուածային զօրութիւն՝ յայտնեցաւ մեծամեծ սքանչելեօքն. եւ Մարիամ կարծէր, թէ մերձեցաւ ժամանակն թագաւորելոյ նորա։ Եւ յետոյ անարգանօք ետես ի խաչին անշնչացեալ. եւ Տէր մեր զչարչարանաց բանսն ծածկեաց ի նմանէ։ Զի թէ յայտնեալ էր նմա զմահն եւ զչարչարանսն՝ եւ զյարութիւն, նա բազում անգամ տրտմեր միշտ մինչ ի տեսանել զյարութիւն։

«Վասն այնորիկ ասէ՝ զի յայտնեսցին ի բազմաց սրտից խորհուրդք»։ այսինքն, Աստուածածին Կուսին վաղվաղակի բժշկեցաւ մարդկային կարծիք. եւ այլոց առաքելոցն պատմէր զաւետիս յղութեան, եւ զկուսութեամբ ծնունդն , եւ զարմանային։

Դարձեալ զայն ցուցանէ. որ թէպէտ խաւարեցան սիրտք նոցա մինչեւ ի խաչ հանին զՓրկիչն իւրեանց. սակայն յորժամ տեսին զսքանչելիսն ի խաչին, զարեգակն խաւարեալ, զլուսինն դարձեալ յարիւն, զվէմս պատառեալ եւ զայլսն, յայնժամ բազումք զկուրութիւն սրտիցն ի բաց եդեալ խոստովանեցան զՔրիստոս Աստուած եւ Որդի Աստուծոյ ճշմարիտ. որպէս հարիւրապետն եւ որդիք քահանայիցն. որք վկայեցան ի գրոց, եւ այլք բազումք։

Դարձեալ իմանալի է մարգարէութիւն սուրբ ծերոյն, եւ երկրորդ գալուստն։ Զի թէպէտ եւ աստ ասէ բազումք ծածուկ ունին զբանս եւ զգործս չարս զորս առանձին գործեն, կամ խօսին զհայհոյութիւն ի փրկական մարդեղութիւն Փրկչին, յայնժամ ամենայն ինչ մերկապարանոց կացցէ առաջի նորա. ո՛չ միայն բանք եւ գործք, այլեւ խորհուրդք սրտից յայտնի լինին առաջի նորա։ «Զի չիք ինչ արարած առաջին նորա աներեւոյթ. այլ ամենեքեան յայտնի լինին. եւ ըստ իւրաքանչիւրոցն առնուն զհատուցումն»։ Եւ արդ՝ մեք զայս ամենայն ի միտ առեալ, տարածեսցուք զխորհուրդս մեր զբանս եւ զգործս առաջի նորա. զի մի այնքան բազմութեան առաջի խայտառակեսցուք. վասն զի կարի ահագին է օրն այն՝ յորժամ միւս անգամ գայցէ ի դատաստան։ Եւ խաչն լուսափայլ առաջի նորա. եւ հուր բորբոքեալ առաջի նորա, եւ շուրջ զնովաւ մրրիկ յո՛յժ. եւ ամենայն երկնային զօրութիւնքն ընդ նմին իջանեն յերկիր. եւ ամենայն մարդկային ազգ՝ յարուցեալ կան առաջի նորա. եւ նա ըստ իւրաքանչիւրոցն վճիռ տացէ։ Զոմանս օրհնեալս կոչէ՝ որք աստէն զնորին նմանութիւն յինքեանս բերեն. եւ որպէս անուամբ քրիստոնեայք՝ եւ գործով քրիստոնեայք եղեն։

Եւ որք ի հակառակն իցեն հաւատով կամ գործով, զնոսա անիծեալս անուանէ յիւրեանց գործոցն, եւ ի հուրն առաքէ։ Եւ զայլս՝ բարիս եւ հաւատարիմս կոչէ, որք զնորայն բարւոք կատարեցին զգործս եւ զառեալ շնորհս աստիճանաց. ասէ՝ «ծառայ բարի եւ հաւատարիմ՝ մուտ յուրախութիւն Տեառն քոյ»։

Որոց լիցի մեզ ամենեցուն հասնիլ բարեգործացն վարուց. եւ ընդ նոսին վայելել զանճառ բարիսն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. ընդ որում Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն վայել է փառք իշխանութիւն եւ պատիւ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից Ամէն։