Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 3/18

Գլուխ ԺԴ. Նորին դարձեալ վասն Տեառն ընդառաջին. ի բանն Ղուկասու աւետարանչին։ «Իբրեւ ածին ծնօղքն զմանուկն Յիսուս՝ առնել նոցա ըստ սովորութեան օրինաց ի վերայ նորա. 2. 27»։

Ի պատճառ աւուրս տօնի՝ որ է քառասնօրեայ գալստեանն Քրիստոսի ի տաճարն՝ աւետարանն սուրբ ուսուցանէ մեզ ասելով։ «Իբրեւ լցան աւուրք սրբուեցաւ ըստ Մովսէսի օրինացն»։ Մովսէս օրէնք եդ ժողովրդեանն, «թէ ամենայն արու որ բանայ զարգանդ, Սուրբ Տեառն կոչեսցի»։

Զի յայնմ ժամանակի յորում եհար Աստուած զանդրանիկս եգիպտացւոց, եւ փրկեաց զանդրանիկսն Իսրայէլի, Ասէ. «իմ են ամենայն անդրանիկք որդւոցն Իսրայէլի. զի ես հարի զանդրանիկս եգիպտացւոց»։

Եւ զի՝ անդրանկածին մարքն ոչ կամեցան տալ զառաջին ծնունդս իւրեանց. էառ զազգն ղեւեայ փոխանակ անդրանկացն Իսրայէլի։ Եւ համարեցին զանդրանիկս Իսրայէլի. եւ էին ԻԲ հազար ՄՀԲ թուով։ Եւ ցեղն ղեւեայ՝ էր ԻԲ հազար. եւ ՄՀԲ պակաս. վասն այսորիկ հարկ եդաւ երկ դրամեանն տալ քահանայիցն։

Եւ զառաջինն՝ ի տաճարն ածել . եւ տալ պատարագ տատրակ, կամ աղաւնի։ Ա՛յն է որ ասէ. «ամենայն արու որ բանայ զարգանդ». այսինքն, անդրանիկ ծնունդն որդի, սուրբ Տեառն կոչեսցի. այսինքն, նուէրք Տեառն, կամ ընծայ Տեառն ի սրբութիւն տաճարին։ Այսպէս ասի սրբեցան՝ նուիրեցան ընծայեցան Աստուծոյ անդրանիկքն Իսրայէլի։ Եւ զի՝ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս անդրանիկ ծնունդ է ի հօրէ նախքան զյաւիտեանս. եւ անդրանիկ ծնաւ ի մօրէ ի ժամանակի վասն այնորիկ քառասնօրեայ բերաւ ի տաճարն ընծայիլ Հօր Աստուծոյ։ Եւ այս վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ զեդեալ օրէնսն իւր ինքն կատարեսցէ։

Եւ երկրորդ՝ զի երեւեսցի ճշմարիտ մարդեղութիւն նորա. եւ ոչ առաչօք։ Երրորդ՝ զի զադամայ մեղաւոր մարմինս էառ Քրիստոս. եւ Հօր Աստուծոյ յանդիման արար եւ սրբեաց։ Չորրորդ՝ զի Քրիստոս գլուխ է մեր . եւ որպէս թլփատեցաւ, զի զմեզ թլփատեսցէ հոգւով, եւ մըկրտեցաւ՝ զի զմեզ սրբեսցէ, նոյնպէս եւ ընծայեցաւ՝ զի զմեզ զանդամսս ընդ ինքեան ընծայեսցէ Հօր Աստուծոյ։ Եւ ինքն էր ընծայ՝ որ եղեւ մանուկ։ Եւ ինքն ընծայօղ՝ որ էր գլուխ մեր։ Եւ ինքն էր ընդունիչ ընծայից իւրոց. վասն զի Աստուած էր ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն։ Վասն այն ասէ։ «Իբրեւ լցան աւուրքն, ածին ծնօղքն զմանուկն Յիսուս»։ Ծնօ՛ղ կոչէ զՅովսէփ եւ զՄարիամ, որ ծնաւ մարմնով զՔրիստոս. վասն զի խօսեցեալ եղեւ Մարիամ առն Յովսէփայ։ Եւ թէպէտ ոչ ինչ էր նպաստ ծնընդեան նորա. այլ Հայր կոչի Քրիստոսի վասն խօսնայրութեան Մարիամու։ Եւ ա՛յս տարակո՛յս է, թէ յորժամ Աստուածածին Կոյսն ի Հոգւոյն Սրբոյ առանց առն եւ անապական ծնաւ զՔրիստոս՝ վասն է՞ր խօսեցեալ եղեւ առն։

Վարդապետք ասեն այսմ տասն պատճառ։ Նախզի՝ Կոյսն Սուրբ՝ նշանակեսցէ զեկեղեցի սուրբ խօսեցեալ Քրիստոսի. որ նմանապէս է Կոյս։ Երկրորդ՝ զի Յովսէփաւ ցուցանիցի ազգաբանութիւն Կուսին որ արամբ նշանադրի։ Երրորդ՝ զի Յովսէփ վկայ լիցի ողջախոհութեան Կուսին։ Չորրորդ՝ զի մի վատահամբաւ լիցի Ը ծնանիլն, իբր ո՛չ ունելով այր։ Հինգերորդ՝ զի մի դատապարտեսցի իբրեւ զանժուժկալ. զի է՛ր ի քահանայական ցեղէն. եւ այսպիսիքս՝ այրեալ լինէին. իսկ այլ շինօղքն՝ քարկոծեալք։

Վեցերորդ՝ զի Կոյսն լինէր սփոփեալ եւ կազդուրեալ սպասաւորութեամբ առն։ Եօթներորդ՝ զի ծնունդն Քրիստոսի թաքուցեալ լիցի ի սատանայէ։ Ութներորդ՝ զի մի հրէայքն համարելով զՔրիստոս ո՛չ ունելով օրինաւոր ծնունդ, երեւեսցին իրաւ ի հալածելն զնա։ Իններորդ՝ զի մի երեւեսցի Տէրն հակառակ օրինացն. որ գովէր զպսակն։ Տասներորդ՝ զի ի դրախտին մերկ էին Ադամ Եւա, եւ ո՛չ ամաչէին. զի անմեղք էին. նոյնպէս եւ Յովսէփ Մարիամաւ հանդերձ մերկ էին ի մեղաց եւ առանց խղճի ամօթոյ։ «Եւ ահա այր մի եւ անուն նորա Սիմէօն»։ Նախնի ծնողաց ոչ առնէ յիշատակ , եթէ ո՞ւմ որդի. կամ յո՞ր ազգէ. վասն զի սուրբքն ի յառաքինութեան անձանց գովին, եւ ո՛չ յարենէ զոր գարշ եւ հեշտ ցանկութիւն նշանակէ։ Այլ որպէս Նոյ եւ Յոբ եւ Դանիէլ ի հոգւոյն գրին. եւ յաստուածապաշտութենէն լինին անուանիք. նոյնպէս ծերունին Սիմէօն։ Այլ ոմանք ասեն զսա որդի յԵսուայ Յովսեդեկեանց։ Եւ ոմանք ասեն, թէ եղբայրէ Եղիազարու. այն զոր յիշէ Մատթէոս, եթէ «աքին ծնաւ զԵղիազար. եւ յեղբարս նորա»։ Այլ ստուգեալ է, թէ ի ՀԲ թարգմանչացն էր։ Զոր Պտլոմէոս թարգմանել ետ զամենայն սուրբ գիրս յեբրայեցւոց լեզուէն ի յունաց լեզուն։ Եւ ի թարգմանելն զԵսայի մարգարէն, եկեալ յայն տեղին որ ասէ. «ահա Կոյս յղասցի եւ ծնցի որդի՝ եւ կոչեսցեն զանուն նորա Էմմանուէլ»։ Եւ վերացուցեալ զգրիչն յոգւոց էհան եւ ասէ. երանի աչացն որ նայի ի կուսածին մանուկն. եւ գրկացն որ բառնայ զնա։ Եւ Հոգին Սուրբ որ կայր ի վերայ թարգմանութեան՝ ասաց նմա. «մի՛ տեսանել զմահ, մինչեւ տեսցէ զօծեալն Տեառն»։ Եւ ոչ որպէս ասեն ոմանք, թէ թերահաւատեցաւ, թէ անհնարին է Կուսի ծնանիլ։ Նախզի՝ թէ թերացեալ էր յաստուածային խորհուրդն, ո՛չ էր պատուեալ. այլ պատժեալ էր որպէս Զաքարիա։ Երկրորդ՝ զի աւետարանիչն բառնայ զայս կարծիս ասելով. «եւ էր այրն այն արդար եւ երկիւղած յԱստուծոյ»։ Զի ուր երկիւղ Տեառնէ, ա՛նդ է եւ պատուիրանաց պահպանութիւն, եւ հոգւոյ եւ մարմնոյ մաքրութիւն։ «Եւ ակն ունէր մըխիթարութեան եւ Երուսաղէմի»։ Դասք արդարոցն՝ ծանեան զխորհուրդ մարդեղութեան Քրիստոսի. եթէ Աստուած մարմնով երեւեսցի յերկրի, եւ ընդ մարդկան շրջեսցի. եւ բարձցէ զանէծս տրտմութեան մարդկան. եւ սրբեսցէ զարտօսր յամենայն երեսաց։ Եւ սուրբքն այնմ ցանկային եւ կարօտ էին մըխիթարութեան։ «Եւ Հոգին Սուրբ էր ի նմա»։ Հոգւովն սրբով իմանայր զնա Փրկիչ աշխարհի. եւ արձակիչ կապելոց։ «Եւ էր հրաման առեալ մի տեսանել զմահ»։ Զոր ոմանք հինգ հարիւր ամաց ասեն զսա. եւ այլք ՆՁ։

Այլ ստուգեալ է ի սրբոց, եթէ. Յ ԽԴ ամաց էր քահանայն Սիմէօն։ «եւ հոգւովն գայր ի տաճարն»։ Զի հոգին ասաց նմա գալ ի տաճարն։ «Եւ եկն եւ ընկալաւ զօծել մանուկն ի գիրկս իւր. եւ օրհնեաց զԱստուած»։ Աստանօր երիս իրս հարցանելի է։ Առաջինն այս՝ եթէ Ադամ երեսուն ամեայ ստեղծաւ. վասն է՞ր երկրորդն Ադամ մանուկ երեւեցաւ յերկրի. եւ ծնաւ մի օրական տղայ. ու քառասնօրեայ բերաւ ի տաճարն։

Ասեմք թէ վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ յորժամ մեղաւ Ադամ, եկն Աստուած ի խնդիր նմա։ Այսպէս եւ այժմ ի գալստեանս՝ թէ եկեալ էր որդին Աստուծոյ իբրեւ զկատարեալ այր եւ զօրեղ, ամենայն մեղաւորք փախչէին ի նմանէ, թէ ի դատել եկն զմեզ. վասն երեւեցաւ տղայ հասակաւ. եւ անուանեցաւ Յիսուս, որ է Փրկիչ. զի փրկութիւն մեզ երեւեցաւ Յիսուս անուամբն եւ տղայ հասակաւն։ Երկրորդ պատճառ՝ զի մի անընտել երեւեսցի մարդկան. զի թէ առժամայն ի ծնունդն եղեալ էր երեսուն ամեայ հասակաւ, առաչօք համարէին զիրն, եւ կամ ա՛յլ ինչ։ Երրորդ՝ զի արարիչն բնութեանս՝ ընդ բնութեան կարգս եմուտ. որպէս մարդ լինիլն եւ ի Կուսէ ծնանիլն. նոյնպէս եւ զաճումն հասակի ընկալաւ ի փոքրկութենէ ի մեծութիւն. որպէս ասէ աւետարանն. «մանուկն աճէր եւ զօրանայր լի իմաստութեամբ եւ շնորհօք»։ Եւ զա՛յն նշանակէ աճումն հասակին, թէ զբնութիւնս մեր ի նուազութենէ ի մեծութիւն եւ ի փառս է հանելոց։

Զի որպէս վասն մեր աղքատացաւ զի մեք փարթամասցուք. նոյնպէս վասն մեր փոքրկացաւ, զի մեք մեծասցուք, եւ ի փառս ելցուք. որպէս ասէ Դաւիթ. «ըստ բարձրութեան քում մեծս արասցես դու զորդիս մարդկան»։ Չորրորդ պատճառ՝ մարդ եղեւ բանն Աստուած զի զմեղս մարդկան բարձցէ. այլ յիւրաքանչիւր հասակի մարդոյս՝ մեղք գոյ. ի տղայութեան, ի մանկութեան, յերիտասարդութեան, եւ յայլն։ Եւ որպէս ծննդեամբն զերկունս ծննդեան ելոյծ, եւ մահուամբ զմահն եբարձ. նոյնպէս եւ տղայ եղեւ, եւ մանուկ, եւ երիտասարդ հասակաւ, եւ զնոսա արդարացոյց։ Հինգերորդ՝ որպէս ոք անկեալ ի ձեռս թշնամւոյ, կողոպտէ զնա. եւ թէ լինի օտար ոք որ դարձուցանէ զաւար նորա, չէ փառք նմա. զի ի ներքոյ երախտեաց օտարի է. եւ այլ թէ որդի նորա դարձուցանէ, յոյժ փառք եւ պատիւ է Հօրն։ Նոյնպէս չար թշնամին սատանայ կողոպտեաց զպատիւ մարդոյն. թէ Աստուած որ փրկեաց զնա՝ կազմեալ էր երեսուն ամեայ մարդ, եւ այնպէս փրկեալ զնա, չէր փառք եւ պատիւ Ադամայ . զի Քրիստոս չլինէր յազգէ նորա. վասն այն բանն Աստուած ծնաւ ի սրբոյ Կուսէն մանուկ. եւ կոչեցաւ որդի Ադամայ. եւ փրկեաց զհայր իւր զԱդամ։ Վեցերորդ պատճառ՝ որպէս ասէ օրէնքն, «եթէ աղքատանայ եղբայր քո եւ վաճառեսցէ զկալուածս իւր, եթէ լիցի նմա մերձաւոր եւ ազգական, նա՛ յետ գնեսցէ զվաճառ եղբօրն»։ Նոյնպէս յորժամ մեղաւ Ադամ, վաճառեաց զերկնից արքայութիւն եւ ոչ կարէր գնել։ Եւ որ կամի զհայրենիս աղքատին յետ գնել՝ պիտոյ է Դ ինչ։ Նախ որ լինի ազգական նմա. զի օտարն ոչ կարէ գնել։ Երկորդ՝ զի ի լման գին ունիցի։ Երրորդ՝ զի յայն տարին որ ծախած է՝ յետ գնէ, թէ լինի կալուածն ի պարսպաւոր քաղաքի։ Չորրորդ՝ որ ունիցի կարողութիւն ընդդէմ կալ թէ ոք տաւի առնէ։ Նոյնպէս զհայրենիսն Ադամայ հրեշտակ ոչ կարէին յետ գընել. զի ոչ էր ազգական մարդոյս. եւ ոչ ունէր լման գին. զի մին հրեշտակն ոչ արժէ զբոլոր մարդկութիւնս, որք են անթիւ անձինք։

Այլ Աստուած կարօղ էր յետ գնել . զի անչափ է կարողութիւն Աստուծոյ. այլ ո՛չ հասանէր նմա. զի ո՛չ էր ազգական մարդոյս։ Վասն այն Որդին Աստուծոյ եկն, եւ տղայացաւ ի Սուրբ Աստուածածին Կուսէն. եւ եղեւ եղբայր մեր եւ ազգական. եւ ի լման գին ունի՝ զի Աստուած է կատարեալ. եւ արիւն նորա զամենայն արարածս արժէ. եւ ի նոյն տարւոջն յետ գնեաց. այսինքն աւուրք ողորմութեան դեռ չէին անցեալ. զի այս կեանքս՝ ողորմութեան է. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Օրհնեսցի պսակ տարւոյ քաղցրութեան քոյ». որ է ողորմութիւն. իսկ ի դատաստանի աւուրն՝ տարիս այս լմնալ կամի։ Այլեւ ամենա կարօղ է. զի թէ սատանայ տաւի առնէ, կարէ պատասխանի տալ նմա. վասն այն որդին Աստուծոյ եկն տղայ հասակաւ, զի զհայրենիսն Ադամայ՝ յետ գնեսցէ. որպէս ասէ Դաւիթ. «եղբայր ոչ փրկէ՝ եւ ոչ փրկէ մարդ. եւ ոչ տայ Աստուծոյ զփրկանս իւր»։ Զայս կամի ասել, թէ Յիսուս Քրիստոս որ Տէր եւ եղբայր է մեր, ո՛չ փրկէ զմեզ։ Նա այլ ոք ոչ կարէ զմեզ փրկել՝ եւ զբնութիւնս մեր. որպէս ոչ կարացին փրկել նահապետքն եւ մարգարէքն. զի ոչ ունէին գին ի լրման. վասն այս, եւ առաւել քան զայս պատճառացս, որդին Աստուծոյ տղայացաւ. եւ քառասնօրեայ մանուկ ընծայեցաւ ի տաճարն։ Այս առաջին հարցումն։ Երկրորդ հարցումն։ Թէ ծերունին Սիմէօն՝ զի՞նչ նշանակէ՝ որ եբարձ ի գիրկս իւր զամենօրհնեա մանուկն Յիսուս։ Ասեմք եթէ, Սիմէօնս այս՝ լի էր շնորհօք հոգւոյն. որպէս ցուցաւ ի վերոյ. զի լի էր հոգւով սրբով եւ եկն ի տաճարն։ Եւ Սիմէօնն թարգմանի ունկնդրութիւն. զայս ցուցանէ՝ որ կամիցի ընդունիլ զմանուկն Յիսուս, պարտ է լի՛ լինիլ շնորհօք հոգւոյն. «զի ոչ ոք կարէ ասել Տէր զՅիսուս, եթէ ոչ հոգւով սրբով»։ Եւ պարտ է ունկնդիր լինիլ, եւ հնազանդիլ օրինաց նորա. եւ ապա զՔրիստոս ընդունիլ։ Զի որ զմաքրութիւն հոգւոյն ոչ ունի, եւ ոչ հնազանդի հրամանաց նորա, ոչ ընդունի զՔրիստոս։ Եւ որպէս բնակէր Քրիստոս յերկնային դասան՝ որք մաքո՛ւր են հոգւով եւ հնազանդ Աստուծոյ. նոյնպէս ի սրբասնեալսն եւ ի հնազանդելսն Աստուծոյ հանգչի։ Եւ որպէս մայր նորա Աստուածածին Կոյսն լի էր Հոգւով Սրբով. եւ խոնարհութեամբ ասաց զինքն աղախին Տեառն. վասն այն ընդունակ եղեւ Քրիստոսի եւ եբարձ ի գիրկս իւր. նոյնպէս եւ խոնարհութեամբ եւ հնազանդութեամբ պարտ է ընդունիլ զՔրիստոս։ Զի ասէ Աստուած. «ես յո՛ հանգեայց՝ թէ ոչ ի հեզս ի խոնարհս եւ յայնոսիկ՝ որք դողան ի բանից իմոց»։ Եւ Սուրբ Հոգին փախչի ի նենգութենէ. «եւ Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ»։ Եւ երեք կերպիւ պարտ է ընդունիլ ի մեզ զմանուկն Յիսուս։ Նախ ի սիրտս սեռն սիրով եւ սուրբ հոգւով. որպէս ասէ գիրն. «հանապազ Աստուած կայցէ ի սրտի քում»։ Երկրորդ՝ պարտ է ընդունիլ զՔրիստոս ի մարմինս մեր. որպէս ասէ Պօղոս. «գընոց գնեցայք. փառաւոր արարէք զԱստուած ի մարմինս ձեր»։ Երրորդ՝ պարտ է ընդունիլ զՔրիստոս եւ բառնալ ի ձեռս մեր՝ բարի գործովք եւ ողորմութիւն առնելով. որպէս ծերունին Սիմէօն ընկալաւ զնա երկոքին ձեռօքն։ Դարձեալ՝ երկոքին ձեռքն այն է՝ որ զՔրիստոս ճշմարիտ Աստուած մարդացեալ խոստովանիմք անբաժանելի միաւորութեամբ. զբանն Աստուած մարդացեալ՝ եւ զմարմինն Աստուած։ Այլ են ոմանք՝ որք բաժանեն զՔրիստոս յերկուս երեսս՝ յերկու դէմ. յերկու բնութիւն. յերկու անձն. եւ յերկու կամք. եւ յերկու գործ. մարդ սոսկ. եւ Աստուած առանձին։ Այս հերձուած է, եւ ի ձախ ձեռն ընդունի զնա. զի միապէս հերձուած է բաժանել զբանն ի մարմնոյն իւրոյ. եւ մերկ միայն զաստուածութիւն ասել. եւ զմարդկութիւն մարդ։ Որպէս ասեն նեստորականքն, քաղկեդոնիքն, Աստուած մարդ բաժանելով զՔրիստոս. զայս եւ հրէայքն ասէին Քրիստոս. «դու մարդ ես եւ զանձն քո Աստուած առնես»։ Զայս եւ այլազգիք տաճիկք խոստովանին զՔրիստոս մարդ, եւ մարգարէ միայն։ Այլ մեզ քրիստոնէիցս՝ այս է խոստովանութիւն որ զԱստուած մարդացեալ խոստովանիմք. եւ զնոյն մարմինն փոքրիկ ի գիրկսն Սիմէոնի Աստուած եւ արարիչ երկնի եւ երկրի. ոչ բաժանելով՝ ոչ երկատելով. այլ մի եւ անբաժանելի, եւ անճառելի միութեամբ հաւատամք զՔրիստոս Աստուած ճշմարիտ եւ մարդ կատարեալ։ Այս է երկոքին ձեռօք ընդունիլն։ Եւ դարձեալ՝ են ոմանք՝ որք աջ ձեռօքն միայն բառնան զնա. որ ի ժամանակս մարմնաւոր յաջողութեան եւ մեծութեան իւրեանց փառաւորեն եւ յիշեն զԱստուած. այլ ի ժամանկս նեղութեան եւ աղքատութեան մոռանան. եւ այս ոչ է սէր կատարեալ։ Այլ յերկուս ձեռս բառնալն այն է, որ ի յաջողութեան ժամանակս՝ ոչ մոռանամք զԱստուած զտուօղն մեծութեան եւ խաղաղութեան եւ առողջութեան։ Այլեւ ի նեղութեան ժամանակս, այլ առաւել փառաւորեմք եւ գոհանամք զԱստուծոյ. որպէս ասէ մարգարէն «Տէր ի նեղութեան յիշեցաք զքեզ»։ Եւ այսպէս պարտ է ընդունիլ զՔրիստոս Աստուած յերկոսին ձեռս. այսինքն, փառաւորել զնա ի հոգի եւ մարմինս մեր։ Այլեւ ի նեղութեան ժամանակս, եւ յընդարձակութեան, յիշել եւ փառաւորել զնա։ Այլեւ ի հաւատս խոստովանիլ զՔրիստոս ճշմարիտ Աստուած մարմնացեալ եւ մարդացեալ ի Կուսէն. եւ զծընօղն՝ Կոյս եւ մայր բանին Աստուծոյ, եւ Աստուածածին Տիրամայր եւ Սրբուհի։ Երրորդ հարցումն։ Թէ զի՞նչ նշանակէ՝ որ այսօր ծերք եւ տղայք ջահիւք եւ մոմեղինօք ելանեմք ընդառաջ Տեառն։

Ասեմք թէ՝ բազում ունի խորհուրդ։ Նախ նշանակէ լոյսն զլոյս հաւատոյս մերոյ որ գալստեամբն Քրիստոսի խաւար մեղաց եւ անհաւատութեան լուծաւ. եւ լոյս աստուածապաշտութեան յերկրի հաստատեցաւ՝ եւ ամենեքեան լուսմաւորեցաք ի Քրիստոսէ. որպէս ունիմք ի ձեռս մեր զմոմեղէնս լուսոյ։ Երկրորդ՝ նշանակէ զերեկոյի գալուստն Քրիստոսի տաճարն. յորժամ բացաւ դուռն փակեալ, եւ ի ձայնէ Նորա դղրդեցաւ քաղաքն ամենայն. եւ ելին ծերք եւ տղայք վառեալ ջահիւք եւ լապտերօք. եւ ասէին Տէր էանց ընդ այս դուռն։ Վասն որոյ եւ մեք յայսմ երեկոյի վառեալ լապտերօք շրջապատեալ գոչեմք, Տէր ընդ այս է։ Երրորդ՝ յորժամ ասէ աւետարանն. «իբրեւ լցան աւուրք սրբութեան, ածին զմանուկն ի տաճարն»։ Մի կարծեսցէ ոք, թէ աղտեղութիւն ինչ կայր ի ծընունդն Նորա. վասն այն յստակ մոմ վառեալ առնումք ի ձեռս. այլ թէ , որպէս լոյսս այս սուրբ է եւ գեղեցիկ, նոյնպէս եւ դու սուրբ ես իբրեւ զլոյս, եւ սրբութեան պէտք ոչ ունիս։ Ի յայս միտս հատանեմք զմոմն՝ յորժամ ասէ աւետարանն. «ընդ քո անձնդ անցցէ սուր». եւ տամք օրհնութեան մոմ ժողովրդեանն. եւ օգտակար է կայծի կայծակոյ. եւ բազում այլ ինչ ցասման։ Չորրորդ՝ ունիմք զմոմ ի ձեռս յօրինակ Քրիստոսի. որպէս յայնժամ Կոյսն Սուրբ եւ Յովսէփ եւ Աննա եւ ծերն ունէին ի ձեռս զՔրիստոս բարձեալ։ Զի որպէս ի մոմն երեք իր կայ. այսինքն, հուր, մոմ եւ պատրոյկն. այլ մի մոմէ. նոյնպէս ի Քրիստոս՝ երեք իր կայ. այսինքն, աստուածութիւն իբրեւ զհուրն. եւ անապական մարմին որպէս յստակ մոմն. եւ հոգին բանական որպէս պատրոյկն. յորմէ լուսաւորեցան ամենայն արարածք. որպէս ասէ ծերն։ «Լոյս ի յայտնութիւն հեթանոսաց, եւ փառք ժողովրդեան քում Իսրայէլի։ Հինգերորդ՝ մոմն յօրինակ մեզ. զի որպէս ասացաք. կրակ մոմ եւ պատրոյկ. նոյնպէս եւ մեզ երեք ինչ պիտոյ է ի փրկութիւն։

Նախ ճշմարիտ հաւատ՝ զոր յըստակ մոմն նշանակէ։ Երկրորդ՝ բարի գործ՝ զոր հուրն նշանակէ. «լուսաւորեսցի լոյս ձեր առաջի մարդկան ասէ»։ Երրորդ ճշմարիտ եւ սուրբ դիտաւորութիւն զոր պատրոյկն նշանակէ. որ զամենայն բարի գործս վասն Աստուծոյ սիրոյն առնեմք . եւ ոչ ի ցոյցս մարդկան։ Զի որպէս մոմն՝ մեռած եւ խաւար է առանց հրոյ. նոյնպէս «եւ հաւատք առանց գործոց մեռեալ են ասէ Յակոբոս»։ Եւ որպէս մոմն եւ հուրն առանց պատրուկի ո՛չ վառի. նոյնպէս եւ հաւատք եւ գործք առանց սուրբ դիտաւորութեան՝ անպիտան է։ Այլ թէ ոք ունիցի հաւատք եւ գործ բարի վասն սիրոյն Աստուծոյ, նա է պիտանի արքայութեան նորա եւ թողութեան մեղաց. զայս նշանակէ մոմն վառեալ ի ձեռս։ Վեցերորդ՝ գալուստս այս յերեկոյին՝ նշանակէ զմիւս անգամ գալուստն Քրիստոսի ի վերջին աւուրն երեկոյի. որ հրով գայ Քրիստոս ի դատաստան ի դատել զմեղաւորս։ Եւ մեք վառեալ մոմով եւ խնկով ելանեմք ընդառաջ Տեառն. որպէս իմաստուն կուսանքն վառեալ լապտերօք ելին ընդառաջ Տեառն եւ Փեսայն Քրիստոսի։ Խունկն՝ նշանակէ զաղօթս սրբոցն՝ ի սուրբ սրտէ բուրեալ առ Քրիստոս։ Եւ մոմն՝ նշանակէ զողորմութիւն առեալ ի ձեռս եւ զաղօթս մեր, զողորմութեան լապտերս ընծայեմք Քրիստոսի։ Զի մի ըստ յիմար կուսանացն դատարկացեալ յողորմութենէ իւղոյն, յետնեալ գտանիցիմք փակեալ դրան տաճարին վերնոյ։ Այլ ըստ իմաստուն Կուսանացն արժանի լիցուք վառեալ լապտերօք մտից առագաստին Քրիստոսի։ Եւ արդ՝ ըստ ուղղափառ դաւանութեանս մերոյ՝ այսօր է մեզ տօն. որպէս կարգեաց սուրբն Յակօբ եղբայր Տեառն ի վեցն յունվարի ամսոյ զծնունդն Քրիստոսի եւ ի ԺԴ փետրուարի զտօն Տեառն ընդառաջին։ Եւ այսպէս տօնէր բազում ժամանակս ընդ մեզ ամենայն եկեղեցի քրիստոնէից, մինչ ի ժամանկս Յուստիանոս կայսեր. որ խաբեալ ի հրէայէ միոջէ, կամեցաւ արգիլել զԵրուսաղէմացիսն ի ԺԴ ն տօնելոյ. եւ բռնութեամբ զօրս առաքէր ի հայրապետութեան Տեառն Յօստոսի. եւ մինչ հաւատացեալքն քաջանային եւ տօնէին ի մատրանն, եղեւ սքանչելիք. զի ի մեծագոյն սիւնէն ջուր բղխեաց յորդառատ. եւ արար բազում բժշկութիւնս. եւ հիացան ամենեքեան։ Եւ դարձեալ ի գալ միւս ամին, յորժամ մակար Երուսաղէմի հայրապետն յաջորդեաց զՅօստոս. եկին ի նոյն թագաւորէն զօրք բազումք արգելուլ զՏեառն ընդառաջն ըստ յայտնութեան տօնելոյ։ Եւ քահանայապետն տեսանէր այր մի լուսեղէն երեւեալ ի դրան Գողգոթային, եւ եկն ի մատուռն։ Եւ եհար զաջ ձեռն իւր ի սիւնն. եւ մինչ պատմէր նա զայս, ձեւացաւ պատկեր Կուսին ի սեան մատրանին իբրեւ քառասնօրեայ մանուկ ի գիրկն. եւ խաչ ծիրանի յերկոսին ձեռին ի տեսիլ ամենեցուն։ Եւ կին մի հայ ազգաւ ի մոկաց անուն Սողովմէ ԻԳ ամաց կարկամեալ. անկեալ առաջի պատկերի Սուրբ Կուսին, եղեւ անարատ ի ցաւոցն։ Եւ այլ բազումք նշանք եղեն. եւ ա՛հ կալաւ զամենեսեան եւ փառաւոր արարին զԱստուած ի վերայ անպատում պարգեւացն որում հանդիպեցան։ Վասն այն աւուրս կանոն ի մատրանն կատարի. որ է կաթուղիկէն մեծ. վասն զի նա՛ է երկնաւոր Երուսաղէմ ի յերկրի հաստատեալ. եւ նա՛ է տաճար փառաց անդրանկաց եկեղեցին։ Ա՛նդ՝ ուր սրսկումն արեանն Քրիստոսի։ Անդ՝ ուր քահանայապետն մեր Քրիստոս եմուտ միանգամ պատարագաւն. եւ սրբեաց զմեզ եւ ընծայեաց Հօր Աստուծոյ։ Զի կաթուղիկէն՝ վերին արքայութիւն է, յորում այսօր ժողովեալ տօնեմք զտօն քառասնօրեայ գալստեանն Քրիստոսի։ Զի արժանի լիցուք նորոգ մանկութեան ի միւսանգամ գալստեան նորին փառօք Հօր եւ հրեշտակաց սրբոց։ Որով ընդ հրեշտակերամ դասուցն՝ եւ երանելի սրբոցն՝ պար առեալ երգեմք զօրհնութիւն եւ զփառս ամենասուրբ երրորդութեան Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԺԵ. Նորին քարոզ դարձեալ վասն Տեառն ընդառաջին. ի բանն Ղուկասու որ ասէ. «Իբրեւ լցան աւուրք սրբութեան նորա». 2. 22

Լրումն օրինաց եւ մարգարէից Քրիստոսէ ասէ առաքեալն։

Եւ վասն զի՝ օրէնքն տկարանայր զմարդիկ արդարացուցանել։ Մին զի՝ ծանր էր օրէնքն. եւ ոչ կատարել կարէին։ Եւ միւս՝ որ անկատար էր օրէնքն, եւ ոչ կարէր զմարդիկ փրկել. վասն այն որդին Աստուծոյ եկն յաշխարհս, եւ եմուտ ընդ օրինօքն, զի զորս ընդ օրինօքն իցեն՝ գնեսցէ եւ ազատեսցէ։ Եւ այսպէս ազատեաց զմարդիկ ի կրկին պակասութենէ օրինացն։ Նախ՝ ի ծանրութենէ. զի ինքն Քրիստոս զամենայն օրէնսն կատարեաց. եւ բեռն մեղաց եբարձ եւ ասաց մեզ. «եկայք առիս ամենայն աշխատեալք. եւ առէք զքաղցր լուծ իմ ի ձեզ. եւ զբեռն իմ թեթեւ եւ քաղցր. որ է նոր օրէնքս»։ Եւ երկրորդ՝ ազատեաց ի տկարութենէ օրինացն. եւ ետ մեզ հաւատս կարօղ եւ կատարեալ. «զի ի հաւատոցն արդարացաք ասէ առաքեալն»։ Արդ՝ որպէս զամենայն օրէնս կատարեաց. մի ի յօրինացն Մովսէսի այս էր՝ որ քառասնօրեայ եկն ի տաճարն. վասն այն ասէ աւետարանն. «իբրեւ լցան աւուրք սրբութեան նորա»։ Գրեալ է յօրէնսն , թէ «կին ոք յորժամ սերմն առցէ, եւ ծընցի արու, կացցէ յաւուրս քառասուն ի վերայ սրբութեան իւրոյ»։ Եւ այս էր պատճառն՝ զի արուն յաջկողմն յորովայնի մօրն՝ ի քառասուն օրն կենդանանայ վասն լերդին ջերմութեան. եւ էգն ի ձախակողմն յութսուն օրն վասն փածեղանն հովութեան։ Եւ օրէնքն պիղծ համարէր ի մեռեալն մերձենալ։ Եւ որ այնչափ մեռեալ եկաց յորովայն մօրն արուն, կամ էգն՝ պիղծ համարիւր մայրն Խ կամ ութսուն օր։ Եւ զի զայն աւուրս յորս յղանան՝ ոչ կարեն գիտել. վասն այն ի ծնանիլ զաւակին, ըստ նոյնչափ աւուրցն՝ որ զմեռեալսն կրեաց, սրբութիւն պահէին։ Եւ աստ է հարցումն, թէ Աստուածածին Կոյսն՝ ոչ էր ի ներքոյ այս օրինացս Մովսէսի։ Եւ զայս ցուցից երեք կերպիւ։ Նախ՝ ի բնականէ՝ զի ջուրն ոչ կարօտի սրբութեան այլ զամենայն իրս սրբէ. նոյնպէս Կոյսն աղբիւր էր սրբութեան. եւ սրբիչ եղեւ ամենայն աղտեղութեանց մարդկան։ Ապա ուրեմն ոչ էր կարօտ սրբութեան օրինացն։ Երկրորդ՝ յայտ է ի Մովսիսէ որ ասէ. «թէ կին յորժամ սերմն առցէ , եւ ծնցի արու, նստցի ի սրբութեան». արդ՝ Սուրբ Կոյսն առանց սերման յղացաւ. եւ կուսութեամբ ծնաւ զՓրկիչն մեր. ապա ուրեմն ոչ էր կարօտ սրբութեան։ Երրորդ յայտ է՝ զի ոչ եղեւ մեռելակիր Կոյսն Սուրբ. վասն զի ի նոյն կէտ ժամուն յորում էջ բանն յորովայն Կուսին, եղեւ քառասնօրեայ մանուկ. զի ձեւանալ շնչաւորիլ՝ կենդանանալ՝ հոգեւորիլ՝ եւ աստուածանալ մարմնոյն՝ եղեւ ի նոյն կէտ ժամուն. վասն այն զիջանել բանին՝ ծնանիլ կոչէ աւետարանն. եւ զայն սպասաւորութեամբ հոգւոյն սրբոյ։ «Եթէ որ ի նմայն ծնեալ է ի հոգւոյն սրբոյ է»։ Եւ որպէս ցուցաւ. կոյսն սուրբ ոչ էր ի ներքոյ այսպիսի օրինաց կանանց. վասն է՞ր կատարէր զօրէնսն. եւ քառասուն աւուրբք սրբիւր. եւ ապա գայր ի տաճարն։

Ասեն վարդապետք, թէ վասն չորս պատճառի զսրբութեան օրէնսն կատարեաց։ Նախզի՝ օրինակ լիցի խոնարհութեան այլոց. զի որպէս որդին իւր ոչ էր կարօտ թլփատութեան, եւ թլփատեցաւ խոնարհութեամբ, զի կատարեսցէ զօրէնսն. նոյնպէս եւ մայրն սուրբ թէպէտ ոչ էր ի ներքոյ օրինացն Մովսէսի՝ կատարեաց զօրէնսն. եւ ուսոյց զխոնարհութիւն ի ներքոյ օրինացն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ եկաց. խ. օր. եւ ապա գնաց ի տաճարն. զի մի ասիցեն, թէ հակառակ եւ քակիչ է օրինացն Մովսէսի. եւ այնու բամբասիցեն զնա։ Երրորդ պատճառ՝ կամեցաւ սրբիլ՝ զի տացէ մեղաւորացն սրբիլ. զի թէ նա որ անմեղ էր, եւ ծնաւ զորդին Աստուծոյ, սրբեցաւ. որչափ եւս առաւել պարտին սրբիլ մեղաւորք՝ որք ծնան ի մեղս, որ է որդի սատանայի։ Զի որպէս Կոյսն Սուրբ՝ ոչ եմուտ ի տաճարն մինչեւ սրբեցաւ. նոյնպէս ամենայն ոք՝ ոչ կարէ մտանել ի վերին տաճարն արքայութեան երկնից, մինչեւ կատարելապէս սրբեսցի ի մեղաց։ Չորրորդ պատճառ՝ կամեցաւ սրբիլ, զի աստուածութիւն որդւոցն իւրոյ ծածկեսցէ ի սատանայէ. զի գիտացեալ էր սատանայ, թէ նա է Քրիստոսն եւ Փրկիչն աշխարհի մահուամբն իւրով, նա խափան առնէր մահու նորա. զի մի փրկեսցի աշխարհս. որպէս ասէ առաքեալն. «ոչ ոք յիշխանաց աշխարհիս այսորիկ ծանեաւ զնա. զի թէ էր ծանուցեալ, ոչ արդեօք զՏէրն փառաց ի խաչ հանէին»։ Վասն այն ուր երեւէր նշան աստուածութեան՝ երեւէր եւ անդ նշան մարդկութեան տկարութեան. զի ի տարակոյս մնասցէ սատանայ. որպէս յորժամ իջեալ հրեշտակք ի ծնունդն՝ փառք ի բարձունս երգէին, իմացաւ սատանայ թէ, որդի Աստուծոյ է սա։ Եւ յորժամ ի Ը օրն թլփատեցաւ, ասաց սատանայ, թէ ոչ է որդի Աստուծոյ. զի վասն մեղաց թլփատի։ Այսպէս յորժամ աստղն առաջնորդեաց մոգուցն, ասաց սատանայ, թէ այս Որդի Աստուծոյ է. զի ոչ ումեք ի մարգարէից երեւեցաւ այս։ Եւ յորժամ մայրն ամենասուրբ քառասնօրեայ սրբեցաւ, ասաց սատանայ սա ոչ է որդի Աստուծոյ։ Նոյնպէս յորժամ պահեաց զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր, ասաց սատանայ որդի Աստուծոյ է սա եւ յորժամ քաղցեաւ, ասաց ոչ է որդի Աստուծոյ։ Նոյնպէս ի մըկրտութեան յորժամ լուաւ զձայնն դա՛ է որդի իմ սիրելի, ասաց որդի Աստուծոյ է. եւ յորժամ մըկրտեցաւ ջրով ի Յովհաննէ, ասաց ո՛չ է։

Եւ զայլ ամենայն գործսն Քրիստոսի՝ սատանայ մի իմասցի. վասն այն աստուածածին Կոյսն՝ յետ քառասուն աւուր սրբութեան եկն ի տաճարն եւ կատարեաց զօրէնսն։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի Քրիստոս երեք քառասուն պահեաց երեք ծննդեամբն իւրով, ի նշան փրկութեան մերոյ։ Որպէս ասէ աստուածաբանն՝ զերիս ծնունդս մեր ինքեամբ պատուեալ որ ի ծննդեան՝ ի մըկրտութեան՝ եւ ի յարութեան։ Առաջին քառասունքն որ էր յետ ծննդեանն ի Կուսէն ի տղայութեան, յորժամ եկն յանդիման եղեւ երեսացն Աստուծոյ Հօր, նշանակէ զմեր քառասնօրեայ պահօքն տղայանալն ի չարէ եւ յանդիման լինիլ Աստուծոյ։ Երկրորդ քառասունքն՝ յետ մըկրտութեան նշանակէ յետ վերըստին ծնընդեանն մինչ ի մահն՝ զամենայն ժամանակս սգով եւ տառապանօք զանցուցանելն զկեանս մեր։ Երրորդ քառասունքն՝ յետ յարութեան մինչ ի համբարձումն նշանակէ յետ յարութեան մերոյ զհամբառնալն ամպօք ընդ առաջ Տեառն յօդս որպէս ասէ Պօղոս։ Դարձեալ է աստ եւ կրկին հարցումն։ Առաջինն՝ թէ վասն է՞ր հրամայեաց Մովսէս, որ ծնանի արու՝ յետ. խ. աւուր տանիլ ի տաճարն։ Այսմ գնեն վարդապետք երեք պատճառ։ Առաջին՝ զի յայտնի լիցի, թէ որպէս մանուկն ի քառասուն օրն ի տաճարն մտանէ , այսպէս բանական հոգին՝ ի. խ. օրն մտանէ ի մարմինն՝ որ է տաճար իւր յարգանդի մօրն։ Երկրորդ՝ զի հոգին որ աղտեղանա մեղօքն Ադամայ յորժամ Ի. Խ օրն մտանէր ի տաճարն առ ի սրբիլ ի մեղաց ի ձեռն պատարագաց։

Երրորդ՝ զի թիւս այս. խ՝ ի չորից եւ ի տասանց լինի. զի չորս տասն քառսուն է. վասն այն ի. խ. օրն տանէին ի տաճարն. ցուցանէ թէ՝ որք պահեն հաւատով զտասն բան օրինացն որ գրեալ է ի չորս գլուխ աւետարանին , նոքա մտանեն ի տաճարն արքայութեան երկնից։ Այս առաջին հարցումն։

Երկրորդ հարցումն։ Թէ վասն է՞ր կինն որ ծնանէր էգ, ութսուն օրն երթայր ի տաճարն։ Ասեն վարդապետք երեք պատճառ։ Առաջինն որպէս ասացաք, եթէ արուն ի. խ. օրն կատարի եւ հոգեւորի. կամ ԽԵ եւ էգն ի յութսուն օրն, կամ ի իննսուն. այլ յորժամ արտաքս ելանէ եւ ծնանի, փոխի կարգն այն. զի էգն շուտով աճէ եւ կատարի քան զարուն. վասն այն երկոտասան տարւոյ աղջկանն պսակ դնեն. այլ կտրիճն՝ ԺԴ տարւոյ պիտի. իսկ գալն ի տաճարն՝ զառաջին կարգն պահէ. որպէս յարգանդին։

Երկրորդ՝ զի կինն էր պատճառ մեղաց օձին. եւ ծանրագոյն մեղանչեաց քան զայրն. վասն այն պատշաճ էր զի երկար աւուրբք սրբիւր եւ երթայր ի տաճարն։ Երրորդ՝ զի ետես Աստուած առաջ քան զյաւիտեանս՝ զի գալոց էր ի մարդկային բնութիւնս եւ մարդ լինիլ. վասն որոյ պատիւ արար՝ զի արուքն յարգանդի մօրն շուտով կատարին. եւ յետ ծնընդեանն շուտով սրբին քան զէգն։ Իսկ թէ Քրիստոս վասն է՞ր եկն ի տաճարն։ Այս է միտքն։ Նախ որպէս մեք ծննդեամբ գամք ի յաշխարհս. այսպէս եւ Քրիստոս եկն ի տաճարն։ Երկրորդ՝ որպէս թլփատեցաւ վասն մեր, զի ի բաց դիցէ զծածկոյթն մեղաց մերոց. այսպէս եկն ի տաճարն եւ սրբեցաւ ըստ օրինացն, զի սրբեսցէ զմեզ ի մեղաց մերոց։ Երրորդ՝ ինքն գլուխ գոլով հաւատացեալ անդամոց, եկն ի տաճարն եւ ընծայեցաւ Աստուծոյ. զամենայն հաւատացեալս իւր ընծայեսցէ եւ նուիրեսցէ Աստուծոյ։ Չորրորդ՝ զի որպէս ինքն յետ ծննդեանն ի Մարիամայ թլփատեցաւ եւ եկն ի տաճարն ի յօրինակ մեզ. զի յետ մահուան եւ թլփատութեան մեղացն, եւ ամենեւին սրբութեան, ապա լիցուք արժանի տեսութեան Աստուծոյ, եւ մտանելոյ ի տաճարն սուրբ որպէս ատացաւ ի վերոյ։ «Եւ տալ պատարագ ըստ օրինացն զոյգս տատրակաց. կամ երկու ձագս աղաւնեաց»։ Օրէնք եդան ըստ կարգի մարդկան. վասն այնորիկ իջանէ ի զուարակէ մինչ ի տատրակ եւ յաղաւնի վասն աղքատութեան մարդկան։ Զի ոյր ո՛չ իցէ զուարակ, կամ խոյ, կամ դառն մատուսցէ կրկին տատրակս կամ կրկին ձագս աղաւնւոյ։ Կրկինն՝ նշանակէ զհոգւոյ եւ զմարմնոյ սրբութիւն ընծայելոյն ի տաճարն։ Իսկ աղաւնին՝ անցասումն է եւ տատրակն ողջախոհ. վասն զի զայս խնդրէ ի մէնջ առ հասարակ. այսպէս է խորհուրդ օրինացն։ Իսկ Տեառն մերոյ մատուցին պատարագ զայսոսիկ։ Նախ գիտելի է՝ զի վասն աղքատութեան բերին տատրակ եւ աղաւնի։ Զի որպէս յաղքատ մօրէ ծնաւ եւ ոչ ի թագաւորէ, եւ ի մսուր եդաւ զի ո՛չ գոյր նոցա տուն, եւ ի խանձարուրս պատեցաւ զի ոչ ունէին այլ եւս մեծագին հանդերձս, ի գծուծ զգեստ պատեցաւ, նոյնպէս եւ զպատարագն իբրեւ աղքատաց բերին։ Որպէս ասէ առաքեալն. «մեծատունն վասն մեր աղքատացաւ, զի մեք մեծասցուք»։ Երկրորդ գիտելի է՝ թէ հրաման օրինացն զերկու ազգ թռչունս բերել ի տաճարն . այլ կամ աղաւնի, կամ տատրակ այլ Կոյսն սուրբ զերկուսն եբեր՝ զի կատարեալ լիցի խորհուրդ պատարագին։ Երրորդ գիտելի է՝ զի տատրակն ունի հինգ յատկութիւն. որ նշանակէ զՔրիստոս եւ զհետեւեալս նորա։ Նախզի տատրակն երկար ձայն ածէ եւ աղաղակէ. ցուցանէ զքարոզութիւն Քրիստոսի եւ զառաքելոցն. որք քարոզութեամբ լցին զերկիր. ըստ այնմ, «ընդ ամենայն երկիր ել բարբառ նոցա». այլեւ զդաւանութիւն հոգւոյն, զոր խոստովանեցան սուրբ մարտիրոսքն։ Երկրորդ՝ զի տատրակն ողջախոհ է յոյժ. զի կորուսեալ զընկերն, բազում տրտմութեամբ շրջի. որ նշանակէ զսրբութիւն Յիսուսի Քրիստոսի եւ զԱստուածածին Կուսին, որք յաւիտեանս յաւիտենից ողջախոհութեամբ կացին։ Այլեւ ցուցանէ զսուրբ եկեղեցի. որ որքան ի զատ ի փեսայէն Քրիստոսէ, տրտմութեամբ պահօք եւ աղօթիւք կեայ մինչեւ յերկինս հասցէ առ փեսայն իւր։ Երրորդ՝ զի տատրակն մենակ թռչի եւ յանքոյթ տեղիս եւ յանապատ եւ ի մայրիս բնակի։ Ցուցանէ զառաքինի ճգնաւորսն. եւ որք մենացեալք են, եւ յանապատ եւ ի մայրիս բնակեալ. եւ յաստուածային խոկումն պարապեալ եւ յարքայութեան երկնից։ Չորրորդ՝ զի տատրակն գիտէ բնութեամբ ազգ մի խոտի տերեւ, որ հալածէ զգայլս. զոր բերեալ դնէ ի բոյն իւր եւ ոչ երկնչի ի գայլոյ։ Ցուցանէ զիմաստութիւն սրբոցն՝ որք յԱստուծոյ ուսան բերել զտերեւ զղջման խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան. որ յոյժ երկնչի գայլն սատանայ ի զղջմանէ մեղացն. եւ եդեալ ի բոյնս որ սիրտն, աներկիւղ մնան ի յափշտակօղ գայլէն սատանայէ։ Հինգերորդ՝ զի քաղցրախօս է տատրակն՝ եւ գուշակ գարնան. եւ նստի ի բարձր տեղւոջ։ Այսպիսի տատրակ եղեւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. եւ բարձրաձայնութեամբն իւրով հաւանեցոյց զտիեզերս. որպէս ասէ յերգս երգոցն. «ձայն տատրակի լսելի եղեւ յերկրի. ելից զայգին իւր». այսինքն, զհաւատացեալս իւր. վասն զի խօսեցաւ ընդ մեզ աստուածային աւետարանաւն, եւ փրկական քարոզութեամբն։ Եւ նախ քան զգալուստն Քրիստոսի ձմեռն էր. զի աւուրք դատաստանի եւ վրէժ խնդրութեան էր. իսկ յերեւիլ Փրկչին մերոյ, եղեւ դարուն հոգւոյ. եւ ծաղկեցան մարդիկ զանազան առաքինութեամբ։ Եւ ինքն ել՝ նստաւ ընդաջմէ Հօր ի բարձունս երկնից. եւ ասէ՝ «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի»։ եւ դարձեալ՝ «ուր եսն եմ, անդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի»։ Զայս նշանակէր տատրակն պատարագի։ Նոյնպէս եւ աղաւնին ունի տասն յատկութիւն. որ նշանակի ի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս, եւ ի հաւատացեալս նորա։ Նախզի՝ աղաւնին հանդարտ է եւ հեզ. այսպէս եւ Տէր մեր ասէր զինքենէ. «ուսարուք յինէն՝ զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ»։ Եւ մեզ պարտ է զնոյն ուսանիլ. վասն այն երանի տայ հեզոց, զի նոքա ժառանգեսցեն զերկիր արքայութեան Աստուծոյ. «եւ որ խոնարհեցուցանէ զանձն՝ բարձրասցի»։ Երկրորդ՝ զի քաղցրաբարբառ է. նմանապէս եւ Տէր մեր քաղցրութեամբ կոչեաց զմեզ յիւր աստուածային փառսն։ «Եկայք առիս ա՛մենայն աշխատեալք. եւ ես հանգուցից զձեզ»։ Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է քաղցր բարուք զմիմեանց բեռն բառնալ. եւ հանգուցանել զաշխատեալս ի մեղաց. եւ զյուսահատեալս հաստատել. եւ զմիմեանս քան զանձինս՝ լաւ համարել։ Երրորդ՝ զի միամիտ է. եւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ոչ ինչ եթող ի մերմէ փրկութենէն. այլ զամենայն համբերութեամբ կատարեաց ի ծննդենէն մինչեւ ի խաչն, ի չարչարանս, եւ ի յարութիւն։ Այսպէս եւ մեզ պարտ է միամիտ լինիլ յամենայն գործս փրկութեան. որպէս ասէր. «որ ոք կամիցի զհետ իմ գալ՝ ուրասցի զանձն, եւ առցէ զխաչն հանապազ, եւ եկեսցէ զհետ իմ»։ զի բազում նեղութեամբ պարտ է մեզ մտանել յայն հանգիստն ասէ առաքեալն»։ եւ ոչ թէ միով՝ կամ երկուսով, այլեւ զամենայն համբերութեամբ կատարել. ըստ այնմ, «որ համբերեսցէ իսպառ, նա կեցցէ»։ Չորրորդ՝ զի սրբասէր է աղաւնին. եւ ոչ թողու ի բոյն իւր ծիրտ. այլ զամենեսեան սրբէ ի ձագուցն։ Նմանապէս եւ Տէր մեր՝ է բնութեամբ. եւ զսուրբս սիրէ. զի թէպէ զգեցաւ զմարմինս՝ ոչ ինչ աղտեղացաւ ըստ մեզ. որպէս ասաց առ հրէայսն։ «Ո՞վ յանդիմանեսցէ զիս վասն մեղաց»։ Եւ թէ՝ «գայ իշխան աշխարհիս այսորիկ, եւ յիս ինչ ոչ գտանէ»։ Այլեւ մեզ պարտ է զնոյն սրբութիւն ստանալ. զի ասէ՝ «եղերուք սուրբ եմ»։ Այլեւ ի բունոյ սրտից մերոց զամենայն աղտեղութիւնս մեղաց պարտ է զղջմամբ եւ խոստովանութեամբ ի բաց սրբել. որպէս հայելին որքան սրբի ի ժանկայ, այնքան զպատկերն ցուցանէ։ Նոյնպէս որքան ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ մերոյ զմեղս սրբեմք՝ զպատկերն Քրիստոսի ի մեզ տեսանեմք պայծառացեալ. ըստ այնմ, «որք սուրբք են սրտիւք՝ նոքա զԱստուած տեսցեն»։ Եւ ոչ միայն ի մէնջ սրբեմք, այլեւ ի ձագուցն այսինքն ի հաւատացելոց ի ժողովրդոց, եւ յաշակերտաց անձանց։ Հինգերորդ՝ զի յառաջ քան զամենայն կերակուրս՝ տայ ձագուց իւրոց շօր. զի սրբէ եւ բանայ զստամոքսն առ ի ընդունիլ զայլ կերակուրս։ Նոյնպէս եւ Քրիստոս տայ քրիստոնէից կերակուր շօր. այսինքն զնեղութիւն աշխարհիս եւ զաշխատութիւնս. զի սրբեսցի հոգւոյն ստամոքսն. եւ կարօտասցին անմահ կերակրոյն յաւիտենից, զոր յետոյ տալոց է Քրիստոս։ Վեցերորդ՝ զի ոչ միայն սնուցանէ զիւր ձագս, այլեւ զօտարս . եւ Տէր մեր ո՛չ միայն սիրէ զսուրբս որք են որդիք իւր, այլեւ զմեղաւորս սիրէ եւ խնամէ՝ որք են որդիք սատանայի չար գործովք. զի դարձնին ի մեղաց եւ զղջասցին. ըստ այնմ, «են եւ այլ եւս ոչխարք իմ որք ոչ են յայսմ գաւթէ. եւ զայն եւս պարտ է ինձ ածեալ այսր, եւ այլն»։ Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է առաւել սիրել եւ խնամել զնոսա, որք տկարացեալք են ի հաւատոց, կամ ի գործոց. եւ ժողովել զնոսա ի հաւատն Քրիստոսի։ Եօթներորդ՝ զի աղաւնին ոչ ունի լեղի. որպէս եւ Տէր մեր անմասն է ի դառնութենէ անցասումն եւ առանց բարկութեան. որ ոչ չարի չար հատուցանէր, այլ չարեացն բարի. եւ աղօթս առնէր ի վերայ խաչողացն. «հա՛յր՝ թող սոցա զի ոչ գիտեն»։ Նոյնպէս եւ աշակերտ նորին ուսեալ ի նմանէ սուրբն Ստեփաննոս՝ աղօթէր ի վերայ քարկոծողացն։ Զոր եւ մեզ պարտ է զնոյն ուսանիլ. առանց բարկութեան եւ առանց դառնութեան լինիլ առ միմեանս եւ թողութիւն խնդրել յանցաւորին։ Որպէս ի հանապազորդ աղօթս մեր խնդրեմք. թո՛ղ մեզ զպարտիս մեր որպէս եւ մեք թողումք, եւ այլն»։ Ութներեորդ՝ զի աղաւնին ոչ թռչի միայն, այլ երամ երամ. որպէս Տէր մեր շրջէր յերկրի բազում աշակերտօք եւ ժողովրդօք. էջ ի դժոխս, եւ ել բազմութեամբ հոգւոց եւ սրբոց մարմնոց։ Եւ ել յերկինս բազմութեամբ արդարոց. եւ ի ջանէ դարձեալ բազում հրեշտակօք. եւ կոչէ զամենայն աշխարհ ի դատաստան։ Այսպէս եւ գործնական առաքինութիւնքն՝ ընդ բազումս լինին. սիրել զընկերս . ողորմիլ աղքատաց. մըխիթարել զտրտումս բազումս. որպէս եւ տատրակն մենակ թռչի՝ ցուցանէ զտեսական առաքինութիւնսն. որ միայն իմաստասիրէ եւ խոկայ՝ առանձնացեալ յամենայն իրաց։ Իններորդ՝ զի աղաւնին լալոյ ձայն հանէ ի տեղի խաղալ ասելոյ։ Եւ վասն Տեառն մերոյ ոչ է գրեալ ուրեք թէ ծիծաղեցաւ. այլ բազում անգամ ելաց. որպէս ի վերայ Երուսաղէմի եւ ի գերեզմանն Ղազարու. եւ մեզ հրամայեաց. «երանի որք լան այժմ, զի ծիծաղեսցին. եւ վայ էր նոցա որ ծիծաղին»։ Եւ բազում սուրբք ի տեղի ուրախութեան եւ խաղ ասելոյ՝ լան արտասուօք զմեղս իւրեանց. եւ լացն՝ զյաւիտենից ուրախութիւն բերէ հոգւոյս մերոյ։ Տասներորդ յատկութիւն աղաւնոյն՝ զի յորժամ մորթեն զձագս նորա, եւ նա տեսանէ զարիւն ձագին, այլ ո՛չ հեռանայ յայն տեղւոյն։ Նոյնպէս Քրիստոս՝ հանապազօր տեսանէ զարիւնն իւր հեղեալ ի վերայ խաչին վասն քրիստոնէից, այլ ոչ հեռանայ ի նոցանէ։ Եւ Հայր Աստուած տեսանէ զարիւն Միածնի Որդւոյ իւրոյ ի պատարագն սուրբ. եւ հաշտի ընդ եկեղեցի սուրբ. եւ խնամէ եւ պահէ զնոսա։ Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է՝ յորժամ տեսանեմք զխաչն, իմանամք զխաչելութիւն Քրիստոսի. զի ուր խաչն է՝ անդ է խաչելեալն անդ եւ խաչելութիւն։ Այսպէս յորժամ տեսանեմք զպատարագն՝ հոգւով եւ մտօք միանամք ընդ նմա. եւ այլ ոչ եւս հեռանամք ի նմանէ։ Այսպէս յորժամ ի տօնս ինչ տէրունականս հասանիմք, երթամք յեկեղեցին եւ կատարեմք զտօնն. եւ իմանամք ի նմա զանօրինիչն Քրիստոս. եւ ի շնորհացն նորա վայելեմք։

Որպէս ի ծնունդն, կամ ի թլփատութիւն, կամ այսօր որ եկն քառասնօրեայ ի տաճարն. եւ եբեր պատարագ տատրակ եւ աղաւնի։ Եւ այն զի կրկին էր տատրակն եւ աղաւնին։ Զայն ցուցանէ՝ զի մեք հոգւով եւ մարմնով՝ մտօք եւ շնչով՝ սուրբ եւ արժանաւոր գտանիցիմք Աստուծոյ։ Եւ այն զի՝ թռչունք էին երկնայինք. նոյնպէս եւ մեք հոգւով եւ մարմնով երկնային առաքիութեամբ, երկնաւոր կոչիմք. եւ թռչիմք մտօք եւ խորհրդով ընդ Քրիստոսի, ընդ աստուածածին ծնողին իւրոյ եւ մօր եւ Կուսի. զի նա եղեւ մեզ անբիծ աղաւնի եւ տատրակ ողջախոհ անարատ սրբութեամբ եւ կուսութեամբ իւրով. եւ նա եղեւ մեզ միջնորդ հաշտութեան եւ մարդկան. եւ նա է միշտ եւ անդադար բարեխօս առ որդին իւր միածին վասն մեղուցեալ եւ սըխալոտ անդամոյս որդւոյ իւրոյ սիրելւոյ։ Որ եւ բարեխօսութեամբ անդառնալի հայցուածոց նորին Աստուածածին Կուսին՝ որ այսօր եկն ի տաճարն, եւ ընծայեաց զքառասնօրեայ մանուկն Յիսուս, հաշտեսցի Աստուած ի սուրբ եկեղեցիս. եւ ի ժողովուրդս քրիստոնէից ի գինս արեան Միածնի իւրոյ։ Այլեւ հաճեսցի եւ հաշտեսցի եւ ընկալցի զաղաչանս մեր՝ ընդ ծերունւոյն Սիմէօնի։ Եւ որ այսօր արձակեաց զնա ի կապանաց մարմնոյն՝ արձակեսցէ եւ զմեզ ի կապանաց մեղաց. եւ նորոգեսցէ ի հնութենէ մեղաց. եւ արժանի արասցէ զմեզ ի միւս անգամ գալստեանն Քրիստոսի, մտանել ընդ նմին ի տաճար վերինն Երուսաղէմի ի ժողովս անդրանկաց՝ ի դասս սրբոց եւ սիրողաց անուան իւրոյ։

Եւ նմա վեր առաքել զօրհնութիւն եւ զփառս մշտնջենաւոր սրբաբանութեամբ ընդ Հօր իւրում ամենակալի եւ ազատիչ սուրբ Հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԺԶ. Նորին Քարոզ վասն Յովհաննու ծննդեանն. ի բանն Ղուկասու. «Եւ դու մանուկ՝ մարգարէ բարձրելոյն կոչեսջիր. գնասցես առաջի Տեառն պատրաստել զճանապարհս նորա» 1. 76։

Յիսուս, լոյս փառաց աշխարհի, յայտնեա՛ ի մեզ զծագումն շնորհաց քոց, որով խօսեցայց զիմաստութիւն քո։ Արեգակն արդարութեան նշուլիւք քո փայլեցո՛ զմիտս մեր տեսանել զարուսեակն պայծառ։ Նկարագիր եւ պատկեր անսկզբնականին. յորմէ եւ ամենայն գեղեցկութիւնք յարմարին. տուր ինձ նկարել զգեղեցկութիւնք միոյ պատկերին։ Բա՛ն Հօր եւ Որդի Կուսի՝ տուր ինձ բան սրտի եւ բարբառ լեզուի, վասն ձայն բարբառոյ քոյ կարապետին։ Զի ամենայն ինչ պարգեւ ի քէն է, եւ քո, վասն քոյ, եւ քեւ եղիցի։ Եւ առանց քո թէ ոք խօսեսցի, ընդունայն է բան նորա մարմին եւ լոկ շունչ։ Հո՛գիդ սուրբ փչեա յիս զհոգիդ կենդանարար. զի կարողացայց քարոզել զքարոզիչն քո։ Ստիպիմ սրտիւ ի սէր նորա. այլ զարհուրիմ լեզուաւ ճառել զնա։ Որ արձակեցեր զկապ լեզուի Հօր նորա խօսիլ վասն նորա, համարձակեա՛ զլեզու իմ յայտնել զբան մարգարէութեան նորա որ ասէ։ «Եւ դու մանուկ մարգարէ բարձրելոյն կոչեսջիր»։ Եւ արդ՝ վասն սրբոյ կարապետին Քրիստոսի եւ Մըկրտչին՝ բանս հինգ գլխաւորս խօսելի է մեզ։ Նախ՝ յաւետեացն։ Երկրորդ՝ ի ծննդենէն։ Երրորդ՝ բնակութեանցն։ Չորրորդ՝ ի զգեստուցն։ Հինգերորդ՝ ի կերակրոյն։ Բե՛ր տեսցուք զառաջին գլուխն։ Գիտելի է որպէս Տէր մեր աւետեօք հրեշտակին ծնաւ ի Կուսէն։ Այսպէս եւ Մըկրտիչն՝ աւետեաց եղեւ զաւակ։ Զի նոյն Գաբրիէլ, աւետեաց Հօր նորա Զաքարիայի, թէ լինիցի քեզ որդի։ Այլ աստ՝ չորս փառաւորութիւնք երեւեցան նմա։ Նախ՝ զի աւետեաց էր որդի։ Երկրորդ՝ ի մէջ տաճարին՝ եւ յաւուր տօնի քաւութեան։ Երրորդ՝ ի մէջ բազմամբոխ ժողովրդեանն։ Չորրորդ՝ զի համարեցաւ լեզու Հօրն։ Որպէս պատմէ աւետարանն թէ, յաւուր մեծի տօնի քաւութեան զգեցեալ էր քահանայապետն Զաքարիա զպճղնաւորն. եւ եմուտ խունկ արկանել ի տաճարն. եւ ետես զհրեշտակն ընդ աջմէ սեղանոյ խնկոցն եւ զարհուրեցաւ։ Զի թէ անմարմին հրեշտակ է, զի ա՞րդ մարդոյ կերպիւ երեւի։ Եւ թէ մարդ է, ո՞րպէս եմուտ ի տաճարս դրամբք փակելովք. եւ այլ մարդ ոչ էր մտեալ. այլ քահանայապետն միանգամ ի տարւոջն։ Ասէ ցնա հրեշտակն՝ մի երկնչիր. նախ զի իմ կերպիւս ո՛չ երեւեցայ քեզ. այլ մարդոյ կերպարանօք. եւ դարձեալ մի երկնչիր՝ զի ոչ եկի զարհուրեալ զքեզ, այլ պատմել քեզ զպատգամն Աստուծոյ. զի աղօթք քո լսելի եղեն. եւ եկին քո Եղիսաբէթ ծընցի քեզ որդի. եւ կոչեսցես զանուն նորա Յովհաննէս։ Ապա յայնժամ առաւել խռովեցաւ Զաքարիա։ Նախ թէ՝ իմ աղօթքս վասն այն չէ թէ ինձ որդի լինի. այլ փրկութիւն ժողովրդեան։ Երկրորդ՝ յորժամ ելանեմ, զի՛նչ ասեմ ժողովրդեան, թէ ինձ որդի լինի. յայնժամ զիս քարկոծ առնեն, թէ վասն այն եմք ժողովեալ որ քեզ որդի՞ լինի։ Զի՞նչ շահ է մեզ ի քո որդւոյն։ Ապա հրեշտակն պատասխանի եւ մեկնեաց զխորհորդն, թէ լսելի եղեն աղօթք քո։ Դու խնդրես քաւութիւն ժողովրդեան. եւ ես զնոյն պատմեմ քեզ, թէ ծնցի քեզ մանուկ՝ եւ բազումք ի ծննդեան նորա խնդան։ Եւ նախընթաց եւ կարապետ լինի Փրկչին. եւ զճանապարհս նորա պատրաստեսցէ. որ նա գայ եւ փրկէ զժողովուրդն իւր ի մեղաց իւրեանց։ Եւ յայսմ տեղւոջ պարտ էր հաւանիլ հրեշտակին. այլ ոչ հաւատաց Զաքարին. երկբայացաւ եւ ասէ։ «Ի՞ւ գիտացից՝ զիես ծեր եմ . եւ Եղիսաբէթ ամուլ»։ Ի՞ւ գիտասցես քահանայապետ եւ օրինաց քննօղ։ Տե՛ս զԻսահակ որ աւետեաց որդի եղեւ Աբրահամու. որ ինքն ծեր էր եւ կինն ամուլ։ Տե՛ս զՍամուէլ՝ զի մայր նորա ամո՛ւլ էր։ Տե՛ս եւ զԿոյսն Մարիամ զի դու սնուցեր ի տաճարիս. զի Աննա մայր նորա ամո՛ւլ էր. եւ Աստուած նմա զաւակ ետ։ Ես եմ Գաբրիէլ միջնորդ ասացելոցս. եւ թէ ոչ հաւատաս, ես եմ որ կամ առաջի Տեառն. եւ ահա լիցիս դու համր. եւ մի խօսեսցիս մինչեւ յօրն, յորում կոչեսցիս զանունն։ Եւ ել Զաքարիա եւ ոչ կարէր խօսիլ։ Որ նշանակէր լռելն նորա զհին օրէնսն, զի լռելոց էր եւ դադարելոց ի գալ նոր օրինացս Քրիստոսի։ Ապա ասէ աւետարանն։ «Յետ աւուրց պաշտմանն այնոցիկ գնաց Զաքարիա ի տուն իւր. եւ յղացաւ Եղիսաբէթ»։ Յամօթ չարափառ հերձուածոյն քաղկեդոնի. որք ասէին յայնմ աւուր յղանալ՝ յորում յաւուր զտեսիլն ետես զհրեշտակին։ Զի աւուրք պաշտամանն՝ երկոտասան էին. հինգ օր քաւութեան որթոյն. եւ եօթն օր տաղաւարահարացն. ի հաստատութիւն ուղղափառութեան եկեղեցւոյս մերոյ։ Վկայէ վասն ծննդեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ լինիլ ի վեցն յունվարի. քում յորում տօնեմք զտօն ծննդեանն եւ մըկրտութեան ի միասին ըստ հարցն աւանդութեան, եւ կանոնաց սրբոյն Յակօբայ Տեառն եղբօրն։ Այս առաջին գլուխն վասն Յովհաննու. զի աւետեաց էր որդի։ Երկրորդն՝ վասն ծննդեան նորին։ Գիտելի է՝ զի ծնունդ նորա ունի հինգ փառաւորութիւն։ Նախզի յամուլ եւ չորացեալ արգանդէ ծնաւ. զի սակաւ ինչ միջոց է Կուսին եւ ամլոյն ծնանիլ։ Երկրորդ՝ զի սրբեցաւ յորովայնէ մօր իւրոյ ի սկզբնական մեղացն . որպէս ասէ աւետարանն, թէ «լցցի հոգւով սրբով անդստին յորովայն մօր իւրոյ։ Եւ գիտելի է՝ զի երեք ոմանք՝ սրբեցան յորովայնէ մօր իւրեանց. Երեմիա. Յովհաննէս. եւ Կոյսն աստուածածին. այլ զանազանապէս սրբեցան։ Զի ի վերայ Երեմիայի՝ հեղաւ շնորհք հոգւոյն սրբոյ։ Այլ Յովհաննէս լցաւ հոգւով սրբով։ Իսկ Սուրբ Աստուածածինն՝ ի վեր քան զլցումն էառ զհոգին սուրբ. զի եւ յայլս հեղցէ ի լիութենէ իւրմէ։ Երրորդ՝ զի յորովայնէ մօր իւրոյ երկրպագեաց Քրիստոսի. զի յորժամ Սուրբ Կոյսն ողջոյն ետ Եղիսաբէթի, խաղաց մանուկն ցընծալով յորովայնի նորա։ Զի Յովհաննէս վեց ամսեայ էր յորովայնի նորա. եւ ուսաւ ի հոգւոյն սրբոյ, թէ Քրիստոս թագաւոր թագաւորաց է յորովայնի սրբոյ Կուսին։ Եւ զի ոչ կարէր ձայնիւն յայտնել եւ փառաւորել՝ խայտալովն յորովայնի երկրպագեաց Քրիստոսի։ Եւ լեզուաւ մօրն օրհնաբանեաց զնա ասելով։ «Օրհնեալ ես դու ի կանայս. եւ օրհնեալ է պըտուղ որովայնի քոյ եւ այլն»։ Չորրորդ՝ ի ծընանիլն զլեզու հօրն արձակեաց. աշխարհի յարգանդի մօրն լեզուաւն օրհնեաց զԱստուած. եւ ի ծնանիլն, լեզուաւ հօրն օրհնեաց։ Զի ասէ աւետարանն. «յորժամ եկին թլփատել զնա, էառ տախտակ եւ գրեաց. Յովհաննէս է անուն դորա եւ նոյն ժամայն արձակեցաւ լեզուն»։ Նշանակէր թէ նա է միջնորդ հին օրինացն լռելոյ. եւ նորոյս սկիզբն խօսելոյ եւ քարոզելոյ։ Հինգերորդ սքանչելիք՝ զի յորժամ Հերովդէս կոտորէր զմանկունսն Բեթղէհէմի, վէմն պատառեալ յինքն ընկալաւ զմանուկն եւ զմայր նորա եւ զերծաւ ի սպանմանէ. եւ ապա արձակեաց եւ բնակեցաւ յանապատի։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդն ասելի է ի բնակութեանցն։ Զի յանապատս բնակեցաւ երեսուն ամ մինչեւ եկն ի կողմն Յորդանանու մըկրտել ջրով։ Արդ՝ յանապատ բնակիլն՝ ունի վեց նշանակութիւն։ Նախ՝ նշանակէ զաշխարհս որպէս նա ել ի ծննդենէն եւ եկաց յանապատի. եւ մեք ի ծննդենէ այսինքն յառաջինն Ադամայ ելաք ի դրախտէն, եւ եկաք յանապատ աշխարհս ի պանդխտութիւն։ Երկրորդ՝ զի անապատն ամայի է յամենայն բարեաց. եւ մեք դատարկացաք յամենայն բարի գործոց. ըստ այնմ, «ոչ ոք է որ առնէ զբարի. եւ չէ ոք մինչեւ իմի»։ Երրորդ՝ զի անապատն դժուարին է եւ փշու եւ բազում օձիւք լի. նշանակէ զդժուարութիւն կենաց մերոց՝ որ ի մէջ բազում օձից եմք բնակեալ. եւ փուշք խոցոտեն զմեզ, որ է մեղքն. եւ չար մարդիկ՝ սատանայ եւ այլն ամենայն։ Չորրորդ նշանակէ, զի այնժամ լռեալ էին եւ անապատ եղեալ ի մարգարէից. զի մարգարէութիւնքն եւ շնորհքն ելին ի տաճարէն։ Հինգերորդ՝ նշանակէ զի հրէայքն անպտուղ եւ թափուր էին ի բարեաց գործոց։ Վեցերորդ՝ եկաց յանապատ, զի մի փառաւորեսցի ի մարդկանէ եւ մի զգայարանքն հեշտասցին ի սէր աշխարհիս . այլ եկաց յանապատն իբրեւ զհրեշտակ ի մարմնի. իբր զանբիծ աղաւնի եւ տատրակ անապատի. որպէս ասէ յերգն. «ձայն տատրակի լսելի եղեւ»։ Այլեւ եկաց յանապատ՝ եւ սկիզբն եւ օրինաց եղեւ միանձանց՝ եւ անապատաւորաց. զի թէպէտ Եղիա՝ եւ Եղիսէ յանապատս բնակէին, այլ ոչ ի տղայութենէ այլ սա ի տղայական հասակին յանապատ բնակեցաւ։ Եւ ոչ արար մեղս՝ ո՛չ մահացու, եւ ո՛չ ներելի. եւ այսպէս խստակրօն ճգնեցաւ։ Յամօթ այնոցիկ՝ որք ոչ գործն զբարիս. ո՛չ պահեն եւ ո՛չ աղօթեն, թէ չունիմք մեղք զոր ապաշխարեմք։ Ահա սա ի ծննդենէն մաքուր գոլով՝ յանպատ բնակեցաւ. եւ ճգնէր զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց։ Այս երրորդ գլուխն։

Տեսցուք եւ զչորրորդ գլուխն։ Վասն զգեստուցն՝ Ասէ աւետարանն. «Հանդերձ նորա ի ստեւոյ ուտոյ . եւ գօտի մաշկեղէն ընդ մէջն». եւ այլ ոչ ինչ ծածկոյթ. ոչ անկողինք՝ ոչ փափկութիւն եւ ոչ յարկ բնակութեան. այլ մերկ եւ բոկ շրջելով յանպատի։ Այլ հանդերձն ի ստեւոյ ուղտոյ՝ բազում նշանակութիւն ունի։ Նախ կերպարանքն նուաստ եւ անարգ հանդերձին՝ նշանակէր զկերպարանս ծառայի առնուլ միածնի Կոյս որդւոյն՝ եւ սպասէր խաչիւն կորուսելոյ ոչխարին. զի փոխեսցէ զանմաքուր կենդանւոյ ստեւն՝ ի մաքրափայլ լուսակիզն, որ երեւեցաւ յետ յարութեան։ Երկրորդ՝ ստեւ ուտուն՝ նշանակէր զկեղծաւորութիւն փարիսեցւոցն կիսասուրբ գոլով. որպէս նոքա ունէին զկէս մաքրութիւն ըստ հաւատոյն, եւ ո՛չ գործովք. վասն որոյ սուգ ունէր զգեցեալ վասն կուրութեան նոցա։ Երրորդ՝ անփութութիւն հանդերձին՝ նշանակէր հրաւիրել զմեզ յառաջին ազնուականութիւն. որ անկարօտ էաք զգեստուց եւ հանդերձից։ Չորրորդ՝ նշանակէր ր զսուգ եւ զապաշխարութիւն վասն մեղաց աշխարհի . զոր բանիւ քարոզէր. եւ յանձն իւր ցուցանէր գործով. զի առանց հանդերձի եւ առանց կերակրոյ՝ զարքայութիւն Աստուծոյ աւետարանէր։ Իսկ գօտին ի սուրբ գիրս՝ տասն եղանակաւ առեալ լինի։ Նախ գօտի է զինուորական, պատրաստիլ ի պատերազմ։ Երկրորդ՝ ծառայութեան. ըստ այնմ, «գօտի ընդ մէջ ածեալ պաշտեսցէ։ Երրորդ՝ համբերութեան՝ որպէս Յոբայն։ Չորրորդ թագաւորութեան որպէս Դաւթին. որ զօրացեալ յաղթեաց զմսաբլուրն Գողիաթ։ Հինգերորդ՝ արիութեան. ըստ այնմ որ ասէր առ Իսրայէլն. «այսպէս ուտիցէք՝ գօտիք ձեր ընդ մէջ»։ Վեցերորդ իշխանութեան՝ որպէս քահանայից եւ իշխանաց։ Եօթներորդ՝ ճշմարտութեան ըստ այնմ, «պնտեալ զմէջս ճշմարտութեամբ աւետարանին»։ Ութներորդ զգաստութեան. ըստ այնմ, «գօտիք ձեր պնտեալ ընդ մէջս. եւ ճրագունք լուցեալք. եւ դուք նմանօղք մարդկան թէ, երբ դառնայցէ ի հարսանեաց»։ Իններորդ ողջախոհութեան. ըստ այնմ, քաջագօտիք ասորիք. որպէս ասէ աստուածաբանն Գրիգոր»։ Տասներորդ թագաւորութեան զօրութեան Աստուծոյ. ըստ այնմ, «զգեցաւ Տէր զզօրութիւն՝ ընդ մէջ իւր էած»։ զի նախախնամութեամբ անփոփեսցէ զպատժողական զօրութիւն իւր ի մարդկանէ։ Իսկ գօտի նորա ունելով զայս ամենայն զոր ասացաք՝ եւ այլ առաւել, զկուսութիւն եւ զողջախոհութիւն նշանակէր. որ ամենեւին զսպեալէր զցանկութիւն երկրաքարշ։ Եւ մաշկեղէնն՝ զանմեղութիւն ի մեղացն նշանակէր։ Դարձեալ բերէ զխորհուրդն Ադամայ. որ արար հանդերձս մաշկեղէնս։ Այլեւ նշանակէ զմաշկեակն Եղիայի. զի նա հոգւով եւ զօրութեամբն Եղիայի եկն. վասն որոյ ունէր զմաշկեղէնն գօտի։ Այս չորրորդ գլուխն։ Իսկ հինգերորդն՝ կերկուր նորա էր մարախ եւ մեղր վայրենի։

Արդ՝ մարախն է անարիւն կենդանի, եւ երկնաթռիչ։ Նախ նշանակէ զմաքուր վարս նորա. որ անխառն էր ի ցանկութեանց աշխարհի. եւ մտօք միշտ զերկնայինսն խոկայր։ Իսկ մեղր վայրենի՝ զիմաստութիւն Աստուծոյ, կերակուր է սրբոցն. ըստ Դաւթի. «քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո քան զմեղր»։ Դարձեալ՝ նշանակէր կերակուր նորա եւ զնոր պատուիրանս Աստուծոյ. որպէս ասէ ոմն ի սրբոց. մարախն հին օրէնքն տկար. որպէս մարախն ի թռչունս. եւ յետոյ անուտելի եղեւ մարախն. որպէս հին օրէնքն մեզ։ Իսկ մեղր վայրենի՝ զքաղցրութիւն նոր օրինացս. ըստ այնմ որ ասէր. լուծ իմ քաղցր է. եւ բեռն իմ թեթեւ»։ Այլեւ ի վերուստ էր բանն Աստուծոյ. եւ քաղցրացոյց զդառութիւն մեր։ Դարձաել մարախ եւ մեղր վայրենի՝ զամենեւին խստակրօն ճգնութիւն, եւ զզարմանալի կեանս նորա նշանակէ։ Զի թէ զբնակութիւն նորա հարցանես՝ անապատն էր։ Եւ թէ զանկողինն՝ քարինքն էին խշտի։ Եւ թէ զընկերսն հարցանես՝ օձքն էին անապատին։ Եւ թէ զհանդերձն՝ ստեւ ուղտոյ էր։ Եւ թէ զգօտին՝ մաշկեղէն։ Եւ թէ զկերակուրն՝ այս է մարախ եւ մեղր վայրենի։ Եւ այսու՝ քան զամենայն մարդիկ գերագոյն եղեւ ի ճգնութիւնս։ Զի թէպէտ բազումք բնակեցան յանապատի՝ այլ ունէին նոքա յարկ բնակութեան. եւ հանդերձ չափաւոր եւ կերակուր։ Որպէս Եղիա՝ Եղիսէէ եւ այլքն բազումք յետ Քրիստոսի։ Այլ սա ի ծննդենէ ի տղայութեան հասակին յանապատի բնակեցաւ առանց ծածկութի եւ կերակոյ. զի զինչ որ ընդ հուր անցանէ՝ ոչ եկեր։ Այլեւ Տէր մեր Քրիստոս այնպէս նեղ եւ դժուարին ճանապարհաւ ոչ եկաց, որպէս սա։ Զի ասէ աւետարանն. «եկն Յովհաննէս ոչ ուտէր եւ ոչ ըմպէր. եկն որդի մարդոյ ուտէ եւ ըմպէ»։ Այլ թէ կամեցեալ էր Քրիստոս, կարէր բարձրագոյն կենցաղավարիլ քան զնա. որպէս քառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր պահեաց. այլ ո՛չ կամեցաւ. զի այն ոչ էր օգուտ մեղաւորաց, այլ վնասիչ։ Զօր օրինակաւ հաստատեսցուք. որպէս գրեալ է ի գիրս ծննդոց . «թէ ասաց Յակօբ ցԵսաւ. մանկունքս մատաղ են. եւ թէ ստիպեմ զսոսա, մեռանին. վասն որոյ ես ըստ կարողութեան մանկտոցս իմոց գնացից. զի կարասցեն գալ զհետ իմ»։ Այսպէս Քրիստոս եկն յաշխարհ վասն մեղաւորաց. եւ թէ խոշոր կենօք էր վարեալ զկեանս իւր, մանկունք նորա տակարք ոչ կարէին գնալ զհետ նորա. այլ ամենեքեան յուսահատեալ մեռանէին. վասն այն իբրեւ զհայր գթած՝ միջակ կենօք եկաց աշխարհիս կերակրով եւ հանդերձիւ. զի կարասցեն մեղաւորք հետեւիլ զհետ Քրիստոսի։ Իսկ Յովհաննու կեանքն՝ ոչ էր իբրեւ մարդկան. այլ որպէս զհրեշտակաց եւ զանմարմնոցն ի մարմնի։ Եւ այսպէս եկն եւ ճանապարհ յորդեաց Քրիստոսի, պատրաստեալ ամենեցուն զմիտս եւ զհոգիս իւրեանց, եւ ընդունիլ զՔրիստոս վասն այն ասէ։ «Եւ դու մանուկ մարգարէ բարձրելոյն կոչեսջիր. գնասցես առաջի Տեառն պատրաստել զճանապարհս նորա»։

Որեւ մեք ի ձեռն բարեխօսութեան նորա աղաչանացն՝ պատրաստեցուք զՀոգի եւ զմարմին մեր սրբութեամբ եւ արդարութեամբ. զի մտիցն Քրիստոսի եւ բնակութեան՝ արժանի լիցուք. որեւ զՀայր իւր եւ զՀոգին ի մեզ բնակեցուսցէ. եւ օթեւանս կազմեսցէ սուրբ երրորդութեան. որում փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԺԷ. Նորին քարոզ դարձեալ վասն Յովհաննու. ի բանն Մաղաքիայի. «Ահա ես առաքեցից զհրեշտակ իմ. եւ տեսցէ զճանապարհս առաջի իմ։ 3, 1»։

Բացից զբերան մտաց եւ առից զհոգի շնորհաց...

Մարգարէն կանխաձայնեց։ Եւ ես ընդ նմին վերագոչեմ։ Ո՛վ Տէր կենաց եւ աղբիւր բարեաց՝ շնորհեա ինձ պարգեւաց. որ բաշխես առատապէս. եւ ձրի տաս խնդրողաց. փոքր խնդրես՝ եւ մեծ պարգեւես։ Զի ամենայն ինչ ի քէն է. եւ քո, եւ վասն քոյ եղեալ։ Դու տաս լոյս արեւու. տապ հրոյ. խոնաւութիւն ջրոյ. եւ շարժումն օդոյ։ Առաքեա զոգի երկնաւոր. եւ շարժեա զլեզուս մեր ի քարոզութիւն քարոզչին քոյ եւ առաքելոյ . որ ասացեր մարգարէիւն։ «Առաքեցից զհրեշտակ իմ առաջի քոյ»։ Եւ արդ վասն առաջակայ բանիս ի դէմս կարապետին Յովհաննու՝ հինգ իրս տեսանելի է։ Նախ ի քարոզութեանցն։ Երկրորդ՝ ի մըկրտութեանցն։ Երրորդ՝ ի շնորհացն։ Չորրորդ՝ ի կոչմանցն։ Հինգերորդ՝ ի գովութեանց նորին։ Տեսցուք զառաջինն որ ասէ. «առաքեցից զհրեշտակ իմ»։ Գիտելի է՝ զի առաքելութեան եղանակք վեց են ըստ այսմ օրինակի. կամ մարդ ի մարդոյ առաքեալ. կամ մարդ ի հրեշտակէ առաքեալ. կամ մարդ ի յԱստուծոյ առաքեալ. հրեշտակ ի հրեշտակէ առաքեալ. կամ հրեշտակ յԱստուծոյ առաքեալ. ի վերագոյն սոցա Աստուած յԱստուծոյ առաքեալ. որպէս ասէ Տէրն. «որ առաքեացն զիս Հայր»։ Այլ աստ որ ասէ. «առաքեցից զհրեշտակ իմ». մարդ է յԱստուծոյ առաքեալ. այլ վասն հրեշտակակրօն վարուցն՝ հրեշտակ է կոչեցեալ։ Դարձեալ գործ առաքելութեան ի սուրբ գիրս տասն եղանակաւ տեսանի։ Առաջինն վասն պատգամաց. որպէս Գաբրիէլ առ Կոյսն սուրբ առաքեցաւ, խօսիլ զպատգամն Աստուծոյ, եւ տալ զաւետիս նմին։ Երկրորդ՝ առաքեալ ասի՝ վասն միջնորդելոյ. ըստ այնմ, «հայեցարուք յառաքեալն՝ եւ ի քահանայապետն խոստովանութեան մերոյ»։ Երրորդ՝ առաքեալ ասի՝ վասն զաւետարանն քարոզելոյ. որպէս ամենայն առաքեալն։ Չորրորդ՝ ասի առաքեալ, որպէս մարգարէքն նախ առաքեցան. եւ զհանդերձեալ իրն որ լինելոց էր պատմեցին մարդկան։

Հինգերորդ՝ առաքին ի մշակութիւն, որպէս ծառայքն. որպէս ասէ. «առաքեաց զծառայս իւր յայգի իւր գործել։ Վեցերորդ՝ առաքին ի չարչարանս ինքեան, եւ այլոց. ինքեան՝ որպէս զոչխար ի սպանդ վարեցաւ Տէր մեր»։ Եւ այլոց որպէս այն որ ասէ։ «Առաքեցից ի նոսա տանջանս ի ձեռն հրեշտակի չարի»։ Եօթներորդ՝ ի սրբութիւն. որպէս Եսայի ասէ։ «Առաքեցաւ առիս մի ի Սերովբէից անտի. եւ կայծակ բերեալ սրբեաց զիս»։ Ութներորդ՝ ի բժշկութիւն. ըստ այնմ, «առաքեաց զբան իւր եւ բժշկեաց զնոսա»։ Իններորդ՝ յիշխանութիւն. ըստ այնմ. «առաքեաց զնոսա իշխանս ընդ ամենայն երկիր։ Տասներորդ՝ ի տեսլեան ինչ մեկնութիւն. որպէս առ Դանիէլ առաքեցաւ հրեշտակն՝ եւ մեկնեաց զտեսիլն։ Արդ այս որ վասն Յովհաննու ասէ. «առաքեցից զհրեշտակ իմ»։ Նախ իմանալի է վասն սպասաւորութեան Քրիստոսի՝ ի մըկրտել ի քարոզել։ Եւ երկրորդ՝ առաքեցաւ նա ի քարոզել եւ ճանապարհ պատրաստել գալստեանն Քրիստոսի. որպէս յայլ ուր ասէ. «եւ դու մա՛նուկ մարգարէ բարձրելոյն կոչեսջիր. գնալ առաջի Տեառն, պատրաստել զճանապարհս նորա»։ Եւ տես՝ զի մարգարէքն յառաջագոյն ոչ միայն վասն Քրիստոսի մարգարէացան, այլեւ վասն կարապետի նորա։ Որպէս ասէր Եսայի. «ձայն բարբառոյ յանապատի՝ պատրաստ արարէք զճանապարհս Տեառն»։ եւ մաղաքիայիւ ասէ թէ, «առաքեցից զհրեշտակ իմ եւ այլն»։

Եւ այս գիտելի է, զի քարոզութիւն Յովհաննու չորս դէմս ունէր։ Նախ առ հասարակն՝ ապաշխարութիւն քարոզէր եւ ասէր. «ապաշխարեցէք՝ զի մերձեալ է արքայութիւն երկնից զՔրիստոս ասէր, ի յերկնից խոնարհեալ եւ մերձ եկեալ առ նոսա. ըստ այնմ, «արքայութիւն երկնից ի ներքս ի ձեզ է»։ Այսպէս պատրաաստէր զճանապարհս Տեառն. որպէս ի գալ երկրաւոր թագաւորի հորդեն զճանապարհն եւ զարդարեն զքաղաքն. նոյնպէս եւ մեզ պարտ է զճանապարհ երկնաւոր թագաւորին՝ որ է միտքս մեր եւ զգայարանքս՝ յիմացառուտ մեղաց մաքրել խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ. եւ ապա զհոգիս զարդարել պահօք եւ աղօթիւք եւ ողորմութեամբ, զի հանգիցէ ի մեզ Քրիստոս։ Երկրորդ դէմ՝ առ իւրաքանչիւրսն, որք գային ի մկրտութիւն եւ խոստովանէին զմեղս. խրատէր եւ ասէր. «մի զոք խուիցէք. մի զոք զպարտիցէք. մի՛ ագահէք. շատ լիցի ձեզ թոշակն ձեր». յօրինակ մեզ՝ յորժամ յետ մըկրտութեան դարձեալ ի մեղս անկանիմք, քահանային խոստովանիմք. եւ նա արձակէ զմեզ ի մեղացն. եւ կանոնս դնէ ասելով՝ զոր ինչ գործեալ ես, այլ մի գործեր չար. եւ արա զայս բարիս, կամ զայն։ Երրորդ դէմ քարոզին՝ սաստիկ քարոզէր բարբառելով առ փարիսեցիսն. «ծնունդք իժից՝ ո՞ եցոյց ձեզ փախչիլ ի բարկութենէն որ գալոց է եւ այլն»։ Զնոյն բանս եւ Տեառն ասաց նոցա։ Եւ Դաւիթ՝ «ազգ չար եւ դառնացօղ կոչէ»։ Եւ Մովսէս յայգւոյն սոդոմայ էր որթ նոցա»։ եւ իրաւի ծնունդք իժից էին. զի իժն ի յղանալն զհայրն սատակէ. եւ ի ծնանիլն՝ զմայրն. այսպէս եւ նոքա զհայրն իւրեանց զմարգարէսն սպանին յորժամ քարոզէին նոցա. եւ յետոյ զմայրն որ է օրէնքն՝ ապականեցին եւ կորուսին։ Եւ չորս ազգ բանիւ երկեցոյց զնոսա։ Մին թէ՝ առանց գործոց՝ ելանէք դուք յորդիութենէն Աբրահամու։ Երկրորդ թէ՝ քարացեալ հեհթանոսք լինին փոխանակ ձեր որդիք Աբրահամու։ Երրորդ թէ՝ բանն Աստուծոյ իբրեւ զտապար հատանէ զձեզ յարմատոց. եւ ոչ եւս ստեղանայցէք։ Չորրորդ թէ՝ ի հուրն յաւիտենական արկանէ . որպէս ասէ. «զյարդն այրեսցէ անշէջ հրով»։ Այսպէս եւ մեզ պարտ է զամենեւին չարս եւ զանդարձ մեղաւորս՝ եւ զանհաւատս եւ զհերձուածողս՝ խիստ բանիւք սաստել եւ յանդիմանել. եւ յորժամ լսեն եւ դառնան՝ ապա դառնալ ի մըխիթարել. որպէս ասէ առաքեալն. «սաստեա՛ յանդիմանեա՛ եւ դարձեալ մըխիթարեա՛»։ Այսպէս եւ սա արար։ Չորրորդ դէմ քարոզին՝ ապա զքաղցունս եդ առաջի. եւ խոնարհութեամբ խօսեցեալ, թէ «զօրագոյն է քան զիս. եւ ես չեմ արժանի լուծանել զխրացս կօշկաց նորա». այսինքն, ո՛չ թէ հաւասար չեմ նմա. այլեւ յետին սպասաւորեաց կարգին ոչ եմ բաւական։ Եւ առ ի միտս այս է, թէ ի մարդեղութենէ խորհրդոյն՝ որ վերջին եւ խոնարհագոյն բան է՝ ոչ կարեմ լուծանել եւ գիտել. թող թէ զաստուածայինսն որ անհաս է մարդկային մտաց, եւ անճառ լեզուի. Ասէ. «ես զձեզ ջրով մըկրտեմ. այլ նա ի հուր եւ ի հոգին մըկրտէ»։ Այս առաջին գլուխն վասն քարոզութեան Յովհաննու։ Երկրորդն ասելի է ի մըկրտութենէն Յովհաննու։

Գիտելի է՝ զի տասն ազգ է ամենայն մկրտութեան եղանակ։ Առաջին արարչութեան ասէր «հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրցն». զխորհուրդ մըկրտութեան գուշակէր, որ հոգին սուրբ իջանէ ի վերայ աւազանին։ Երկրորդ՝ ջրհեղեղն բոլոր աշխարհի՝ որք սրբեցան մարդիկ ի մեղաց, նշանակէ մըկրտութեան՝ որով սրբիմք զամենայն մեղաց։ Երրորդ ծովն՝ զոր պատառեաց Մովսէս, եւ զժողովուրդն անցուցանելով յամպն եւ ի ծովն, մըկրտեցան սրբեցան յեգիպտական մեղացն. եւ նոր լեզու տւաւ. եւ յանապատին զամենայն կերին։ Որպէս ի մերս մըկրտութեան՝ զթողութիւն մեղաց եւ զպէսպէս շնորհս առնումք. եւ զմարմին եւ զարիւնն Քրիստոսի ճաշակեմք։ Չորրորդ՝ մըկրտութիւն՝ զոր Մովսէս օրինադրեաց քահանայիցն. զի լուասցեն ջրով եւ մի մեռցին. եւ Սողոմօն աւազան եւ ծով արար պղնձի. զի անդ լւասցեն զձեռս եւ զոտս իւրեանց։ Հինգերորդ մըկրտութիւն Յովհաննու՝ որ եկն ի կողմն Յորդանանու. եւ առ նա ելանէին ամենայն արք. մըկրտէին ի նմանէ եւ խոստովանէին զմեղս իւրեանց։ Վեցերորդ մկրտութիւն Քրիստոսի՝ որ ինքն մըկրտեցաւ եւ մեզ կացոյց ի նորս յանուն Հօր եւ որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ մըկրտիլ։ Եօթներորդ մըկրտութիւն առաքելոցն՝ որ էջ Հոգին Սուրբ ի վերնատունն հրակերպ հողմով. եւ մըկրտեաց զնոսա եւ հանգեաւ ի վերայ նոցա։ Ութներորդ մըկրտութիւն արեամբ որպէս վկայիցն. որք արեամբն իւրեանց մըկրտեցան եւ սրբեցան ի մեղաց. եւ եղեն չարչարակիցք Քրիստոսի։ Իններորդ մըկրտութիւն՝ են ասացեալ զապաշխարութին . յոր արտասուօք մերովք լուանամք զմեղս. եւ խոստովանութեամբ զթողութիւն մեղաց գտանեմք եւ արդարանամք։ Տասներորդ՝ վերջին հրովն ի կատարածի. որ ամենայն ինչ ի հուրն անցանիցէ. եւ սրբիմք ի ներելի մեղաց։ Արդ՝ այսոքիկ են ժ. եղանակ մըկրտութեան։ Արդ՝ առաջին երեք խորդուրդն՝ են մըկրտութեան. որպէս արարչութեան եւ ջրհեղեղին եւ որ ծովն անցին։ Նոյնպէս եւ վերջին չորսն ի տեղի մըկրտութեան են. որպէս առաքելոցն ի վերնատանն. եւ արեամբ վկայիցն. եւ ապաշխարութեամբ արտասուացն եւ վերջին հրովն։ Այլ որ զնիւթ եւ զտեսակ մըկրտութեան ունի՝ սոքա երեք են. Մովսէսին՝ Յովհաննուն՝ եւ Քրիստոսին՝ յոր մըկրտիմք մեք։ Ասեմք թէ մըկրտութիւն Յովհաննու եւ Մովսէսին՝ չորիւք զանազանին։ Նախ զի Մովսէսինն հեռաւոր օրինակ եւ աննման էր մըկրտութեան Քրիստոսի։ Իսկ Յովհաննուն՝ մերձաւոր եւ նման զի յանուն այնր որ գալոց էր, մըկրտէր։ Երկրորդ՝ Մովսէսին զոտս եւ զձեռս լուանային միայն. եւ Յովհաննուն զբոլոր մարմինն որպէս Քրիստոսին։

Երրորդ՝ Մովսէսին միայն մարմնոյ էր սրբութիւն. եւ Յովհաննուն մեղաց ապաշխարութիւն. որպէս ինքն ասէր. «ես մըկրտեմ զձեզ ջրով յապաշխարութիւն։

Չորրորդ մըկրտութիւն Յովհաննու վաղուց անցեալ մեղաց էր ապաշխարութիւն. եւ Մովսէսին՝ ըստ աւուրց սրբութիւն։ Այս չորս իրօքս առաւել էր մըկրտութիւն Յովհաննու քան զՄովսէսին։ Իսկ մըկրտութիւն Քրիստոսի մե՛ծ էր եւ առաւել քան զՅովհաննուն ըստ չորս պատճառի։ Նախզի՝ մըկրտութիւն Քրիստոսի թողոյր զմեղս. որպէս ասէ գործքն. «մըկրտեսցի իւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ յանուն Յիսուսի Քրիստոսի ի թողութիւն մեղաց»։ Իսկ

Յովհաննուն՝ ոչ թողոյր զմեղս. այլ միայն ապաշխարութիւն էր մեղաց։ Երրորդ՝ մըկրտութիւն Քրիստոսի տայր զհոգին սուրբ. ըստ այնմ, «նա մըկրտեսցէ զձեզ հոգւովն սրբով». այլ մըկրտութիւն Յովհաննու՝ ոչ տայր զհոգին. զի չեւ էր հոգին իջեալ նախ քան զխաչն. վասն զի «Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ ասէ աւետարանն»։ Երրորդ՝ մըկրտութիւն Քրիստոսի որդի Աստուծոյ առնէ. ըստ այնմ որ ասէ աւետարանն . «ոյք ոչ յարենէ եւ ոչ ի կամաց մարմնոյ, այլ յԱստուծոյ ծնան»։ Իսկ Յովհաննուն ոչ առնէր որդի Աստուծոյ. զի ոչ տայր զհոգին սուրբ։ «Զի հոգւովն սրբով աղաղակեմք աբբայ հայր ասէ առաքեալն։ Չորրորդ՝ մըկրտութիւն Քրիստոսի բանայր զդուռն արքայութեան. ըստ այնմ, «որ ոչ ծնցի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ, ոչ մտցէ յարքայութիւն Աստուծոյ». այլ մըկրտութեամբն Յովհաննու ոչ մտանէին յարքայութիւն։ Զի եւ ինքն Յովհաննէս գնաց ի դժոխս. եւ իւր մըկրտեալքն ընդ նմա։ Ապա ուրեմն յայտ է որպիսութիւն մըկրտութեան որ ասէ. «ես մըկրտեմ զձեզ ջրով յապաշխարութիւն»։ Երրորդ գլուխն տեսանելի է ի շնորհաց նորա։ Ասեմք, եթէ զարմանալի է շնորհք նորա՝ որ առաւել է քան զամենայն սրբոց։ Այն զի աւետեաց էր որդի. եւ յամուլ ծնողաց եւ յարգանդէ սրբեալ. եւ յորովայնէ երկրպագօղ Քրիստոսի. Կապօղ եւ արձակօղ լեզուի Հօր իւրոյ։ Ի տղայութենէ յանապատ բնակեալ. եւ այլն՝ որպէս յառաջագոյն ասացեալ եղեւ։ Իսկ այժմ՝ գոյ տեսանել առաւել զշնորհս նորա ըստ վեց եղանակի։ Նախ զի՝ յառաջ էր քան զՔրիստոս ըստ մարմնոյ ծննդեանն. եւ նախ եկն ի մըկրտել ջրով եւ քարոզել։ Եւ որքան նա քարոզէր լռեալ եկաց. եւ մինչ Յովհաննէս մատնեցաւ ի բանդ, ապա, սկսաւ քարոզել։ Երկրորդ շնորհք՝ զի ըստ մարմնոյ ազգակից էր Քրիստոսի եւ հասակակից եւ մերձաւոր. եւ զոր այլ մարգարէքն ի հեռու պատմէին եւ ցանկանային տեսանել եւ ոչ տեսին, սա ետես զնա եւ վկայեաց, թէ «սա՛ է գառն Աստուծոյ որ բառնայ զմեղս աշխարհի»։ Երրորդ՝ զի հին օրինացն կատարումն եղեւ, եւ նորոյս ըսկիզբն. երկուցն միջնորդ եւ կապ ի միջի կացեալ որպէս արձան, զի մինչ ի նա եկն մարգարէութիւն եւ դադարեցաւ. ըստ այնմ, «ամենայն մարգարէութիւնք մինչեւ ցՅովհաննէս մարգարէացան. եւ յայնմհետէ յարքայութիւն բռնադատի»։ Այս է նոր օրէնքս շնորհաց . եւ նա եղեւ սկիզբն մըկրտութեան եւ քարոզութեան Քրիստոսի։ Չորրորդ շնորհք՝ խոնարհութիւն էր Մըկրտչին. յորժամ հարցին ցնա թէ դու Քրիստո՞սն ես, ասաց ո՛չ եմ. Եղի՞ա ես, կամ մարգարէ՞ն զոր Մովսէս ասաց վասն նորա՝ ասաց ո՛չ եմ։ Այլ ես՝ ձայն բարբառոյ յանապատի. ես ձայն եմ, որ յառաջ ընթացայ որ պատրաստեմ տեղի։ Այլ բանն Աստուծոյ եւ բարբառն Քրիստոս է։ Նա է փեսայն երկնաւոր՝ հոգեւոր հարսին եկեղեցւոյ. եւ ես բարեկամ եւ փեսաւէր. նմա պարտ է աճիլ եւ ինձ մեղմանալ։ Զի ես չե՛մ բաւական լուծանել զխրացս կօշկաց նորա. զի յետին սպասաւորաց կարգին այլ չե՛մ. զայսպիսի շնորհս խոնարհութեան եբեր յինքն։ Եւ զի ասաց՝ չեմ արժանի զկօշիկն լուծանել. վասն այն արժանացաւ ձեռօքն ի գագաթ Փրկչին մերձենալ եւ մըկրտել։ Այնպիսի մեծ շնորհք եւ խոնարհութիւն. զի որ «զանձն խոնարհեցուցանէ, բարձրասցի ասէ աւետարանն»։ Հինգերորդ շնորհք էր՝ զի ամենեցուն սրբութիւն ի նմանէ մըկրտեցաւ. որպէս վկայեաց. «Տէր ինձ պիտոյ է ի քէն մըկրտիլ՝ եւ դու առի՞ս գաս»։ Ո՞վ ետես եթէ կաւ զջուրն սրբէ։ Արդ ես կաւեմ, եւ դու ջուր սրբարար. եւ դու առի՞ս դաս ի սրբութիւն։ Ո՞վ ետես, եթէ խոտ զհուրն մաքրեսցէ. եւ դու առի՞ս դաս ի մաքրութիւն։ Ո՞վ ետես եթէ ճրագ զարեգակն լուսափայլեսցէ. եւ դու առի՞ս ի լուսաւորութիւն։ Նուազն ի մեծէն առնու զօրհնութիւն. եւ դու արարիչ եւ ես արարած՝ որպէ՞ս իշխեմ մըկրտել զքեզ։ Ասէ՝ «թոյլ տուր այժմ, զի այսպէս վայելէ մեզ լնուլ զամենայն արդրաութիւն»։ Որ մեծն խոնարհեցաւ՝ զի զմեզ բարձրացուսցէ։ Տէրն ծառայ եղեւ՝ զի մեզ զառաջին տէրութիւն տացէ. ի յերկնից էջ զի զմեզ յերկինս հանցէ։ Որդին Աստուծոյ եւ որդին բարձրելոյ հօր՝ եղեւ որդի մարդոյ. զի զմեզ որդիս Աստուծոյ արասցէ։ Այսպէս եւ սրբութիւն մըկրտեցաւ՝ զի զմեզ ի մեղաց սրբեսցէ։ Վեցերորդ շնորհք՝ զի զերրորդական անձնաւորուին՝ յայտնապէս մարմնոյ զգայութեամբ ետես։ Զորդին ի գետն Յորդանան, զոր մըկրտէր. զհոգին աղաւնակերպ իջեալ, եւ զերկինս բացեալ. եւ զհայր ի վերուստ վկայեալ. «դա է որդի իմ սիրելի, դմա լուարուք»։

Այսու՝ գերազանցեաց քան զամենայն սուրբսն որք նախ էին. զի թէպէտ Մովսէս ետես, սակայն զի յետոյսն Աստուծոյ. այլ սա դէմ յանդիման ետես եւ ապրեցաւ։ Եղիա ետես հանդարտ օդով, սակայն զմի անձնաւորութիւն։ Այլ սա արժանաւորեցաւ տեսանել զերրորդութիւն սուրբ։ Մտացն հիացմամբ ետես Դաւիթ. այլ սա ի միտս եւ ի զգայութիւնս։ Զտեսիլ երազով ի գիշերի Սողոմօն, եւ Մարգարէքն տեսին. այլ սա ի յարթնութեան ի յաչս ետես զհոգին սուրբ։ Ունկամբ լւաւ զձայնն հօր. ձեռօք շօշափեաց զբանն կենաց. աշխարհի ասէ աւետարանիչն։ «Որ էրն ի սկզբանէ զորմէ լուաք. եւ տեսաք զնա. եւ ձեռք մեր շօշափեցին. որ էր առ հօր՝ երեւեցաւ մեզ»։ Այս երրորդ գլուխն վասն շնորհացն Յովհաննու։ Չորրորդն ասելի է վասն կոչմանցն։

Գիտելի է՝ զի գիրք սուրբք՝ վերակոչեն զանուն նորա տասն եղանակաւ։ Առաջինն՝ հայր Աստուած ի ձեռն Մաղաքիայի՝ կոչեաց զնա հրեշտակ ասելով։ «Առաքեցից զհրեշտակն իմ»։ Նախզի՝ զվարս հրեշտակաց ունէր Կուսութեամբ եւ յանապատս բնակելով. եւ դարձեալ՝ զպատգամն Տեառն Աստուծոյ խօսեցաւ. եւ այն է գործ հրեշտակի։ Երկրորդ՝ կոչէ զնա Եսայի ձայն բարբառոյ յանապատի։ Նախզի՝ ձայնն յառաջ ընթանայ. եւ բարբառն զկնի, որպէս ասացաւ։ Եւ դարձեալ զի ձայնն անցանէ ի լըսելեացն. եւ բարբառն մնայ ի սիրտն. այսպէս մկրտութիւն Յովհաննու էանց. եւ Տեառն մերոյ մնաց յեկեղեցի։ Երրորդ՝ հրեշտակապետն Գաբրիէլ՝ առ Զաքարիա կոչեաց զանուն նորա Յովհաննէս. որ եւ մայրն յազդմանէ հոգւոյն Յովհաննէս կոչեաց զնա։ Այլեւ հայրն էառ տախտակ եւ գրեաց, եթէ Յովհաննէս է անուն դորա։ Նախզի Յովհաննէսն՝ շնորհք լսի. որ եղեւ սկիզբն շնորհաց նորոյս քարոզութեան։ Եւ դարձեալ Յովհաննէս՝ որ է հնազանդութիւն. զի հնազանդ եղեւ Քրիստոսի որպէս ի վերոյ ասացաւ։ Չորրորդ՝ Մարգարէ կոչեաց զնա Տեառն. «զի՞նչ ելիք տեսանել յանապատին՝ մարգարէ՞, եւ առաւել եւս քան զմարգարէ։ Նախզի՝ յառաջ ծանեաւ յորովայնի եւ երկրպագեաց. եւ լեզուաւ մօրն օրհնաբանեաց։

Եւ դարձեալ ասաց. «ի միջի ձերում կայ՝ զոր դուք ոչ գիտէք. եւ նա մըկրտեսցէ զձեզ»։ Հինգերորդ՝ առաքեալ կոչէ զինքն. «որ առաքեացն զիս ջրով մըկրտել». եւ աւետարանն ասէ. «եղեւ այր մի առաքեալ յԱստուծոյ»։ Նախզի սպասաւորեաց բանին. եւ դարձեալ զի քարոզեաց զնա, թէ «առաջի իմ եղեւ. զի նախքան զիս էր»։ Վեցերորդ մըկրտիչ կոչէ զնա Մատթէոս. «յաւուրսն յայնոսիկ գայ Յովհաննէս Մըկրտիչն»։ Նախզի՝ մըկրտէր զժողովուրդն ջրով յապաշխարութիւն . եւ դարձեալ զի մըկրտեաց զՔրիստոս որ սրբութիւն է ամենեցուն։ Եօթներորդ՝ վարդապետ կոչէին ելեալքն ի մըկրտութիւն. «վարդապետ մեք զի՞նչ արասցուք»։ Նախզի ուսուցանէր զճշմաարտութիւն. եւ դարձեալ զի առանց ակնառութեան սաստէր եւ յանդիմանէր. որպէս զՀերովդէս եւ զփարիսեցիսն ծնունդք իժից կոչեաց։ Ութներորդ՝ քահանայ կոչի։Նախզի յազգէն էր Ղեւեայ եւ որդի քահանայապետի. եւ դարձեալ մըկրտութիւն քահանայից էր, զոր կատարէր զնոր քահանայութիւնս եւ ոչ զհինն, յայնմանէ՝ որ եղեւ բանն Աստուծոյ ի վերայ Յովհաննու յանապատին. շնորհեաց նմա զքահանայութիւն եւ առաքեաց ի մըկրտութիւն։ Իններորդ՝ Կարապետ կոչի՝ որպէս նախընթաց եւ աւետաւոր գալստեանն Քրիստոսի։ Նախզի՝ քարոզեաց մարդկան զփրկութիւն Քրիստոսի. ըստ այնմ, «դու մա՛նուկ մարգարէ բարձրելոյն կոչեսջիր. պատրաստել զճանապարհս նորա»։ Երկրորդ՝ կարապետ եղեւ հոգւոցն որ ի դժոխս՝ եւ աւետարանեաց նոցա զգալուստն Քրիստոսի. ըստ այնմ որ ի բանդին առաքեաց առ Քրիստոս. «դո՞ւ ես որ գալոց ես ի դժոխս, թէ այլում ակն կալցուք»։ Տասներորդ՝ վկայ կոչի. ըստ այնմ, «վկայեաց եւ ասէ՝ չեմ ես Քրիստոսն». եւ կրկին է վկայութիւն։ Նախ բանիւ խոստովանիլ. որպէս ասէ. «խոստովան եղեւ, եւ ոչ ուրացաւ»։ Եւ դարձեալ ասէ. «տեսի եւ վկայեցի, թէ սա է որդին Աստուծոյ»։ Երկրորդ՝ վկայեաց արեամբ. զի գլխատեցաւ ի Հերովդէէ. եւ վկայ եղեւ չարչարանացն եւ մահուն Քրիստոսի։ Եւ այսպէս ըստ տասն եղանակի անուն կոչի Մըկրտչին Յովհաննու. զի ըստ զանազան կոչմանց՝ զանազան երեւի գործ առաքինութեան եւ շնորհաց նորա. ըստ մարգարէիցն՝ մարգարէ. ըստ առաքելոցն՝ առաքեալ, եւ այլն նմանապէս։

Այս չորրորդ գլուխն ի զանազան կոչմանէն։ Հինգերորդն ասելի է ի գովութեանց նորին։

Եւ արդ բազումք էին գովութիւնք Յովհաննու ասացեալ յառաջնոցն։ Որպէս Մաղաքիա հրեշտակ կոչեաց զնա. եւ Եսայի ձայն բարբառոյ եւ այլն նմանապէս։ Այլ յորժամ ի բանտէն առաքեաց Յովհաննէս հարցանել զՏեառն. «դո՞ւ ես որ գալոցն ես, թէ այլում ակնկալցուք»։ Եւ այս ոչ թերահաւատութեան էր ցոյցք. այն որ յորովայնին երկրպագեաց Քրիստոսի. եւ ձայնիւ մօրն դաւանեաց զնա Տէր. եւ վկայեաց թէ, սա է գառն Աստուծոյ. եւ զձայնն հօր լուաւ ի Յորդանան. եւ զհոգին ետես աղաւնակերպ իջեալ։

Այլ վասն երեք պատճառի եհարց։ Նախ վասն աշակերտաց իւրոց կամեցաւ Յովհաննէս առաքել առ Քրիստոս զի տեսցեն զսքանչելիսն Քրիստոսի եւ հաւատասցեն։ Երկրորդ վասն ժողովրդեանն՝ զի միշտ սպասաւորէին նմա. երկեաւ, թէ յետ մահուանն պաշտեսցեն զնա։ Երրորդ վասն մեռելոցն եհարց, թէ հանդերձեալ եմ փոխիլ առ նոսա. եւ որպէս կարապետ եղէ կենդանեացս. նոյնպէս աւետիս տամ մեռելոցն։ Դու յայսմ ժամանակիս փութո՞վ գալոց ես, թէ յապաղես զգալդ։ Եւ զի մի ժողովուրդն երկբայեսցի. սկսաւ փարատել զկարծիս նոցա, թէ «Զի՞նչ ելիք յանապատ տեսանել. եղեգն անհաստատ եւ դիւրաշա՞րժ. կամ որպէս նոքա որ ի տունս թագաւորաց են՝ երկդիմի եւ մարդահաճոյք են. ոչ է նա այսպէս»։ Եւ սկսաւ գովել զնա երեք գովութեամբ։ Նախ ասաց թէ «մարգարէ է. եւ առաւել քան զմարգարէ»։ Եւ չորս ազգ գովասանութիւն ունի բանս այս. մէկ՝ թէ մարգարէ է եւ ճշմարտախօս։ Երկրորդ՝ թէ մարգարէ է. զի վասն իմ վկայեաց ասելով. «գայ զօրագոյն քան զիս»։ Երրորդ՝ զի առաւել մարգարէ. զի ականատես եղեւ, վասն որոյ խօսեցաւ։ Չորրորդ՝ զի այլեւ մարգարէիցն եւս քարոզեաց զգալուստն Քրիստոսի։ Այս առաջին գովութիւն։ Երկրորդ՝ գովեաց զՅովհաննէս՝ եւ ճրագ կոչեաց ասելով։ «Նա է ճրագն որ վառեալ էր»։ Եւ զայս վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ ճրագն ի գիշերի լուսաւորէ. եւ ի ծագիլ արեգական նուազի. այսպէս Յովհաննէս նախքան զՔրիստոս լուսաւորէր զխաւարեալ միտս հրէիցն. եւ յորժամ Քրիստոս քարոզեաց՝ լռեաց նա։ Երկրորդ՝ ճրագն յայլմէ ունի զլոյսն. այսպէս եւ Յովհաննէս ի Քրիստոսէ։ Երրորդ՝ ճրագն ոչ միշտ լուսաւորէ. այլ փութով շիջանի. նոյնպէս քարոզութիւն Յովհաննու։ Չորրորդ՝ ի մին ճրագէն բազումք վառին. նոյնպէս եւ ի քարոզութենէն Յովհաննու բազումք լուսաւորեցան եւ ապաշխարեցին։ Այս երկրորդ գովութիւն Յովհաննու։ Երրորդ՝ բանիւ գովեաց զնա եւ ասէ։ «Չէ յարուցեալ ի ծընունդս կանանց մեծ քան զՅովհաննէս»։ Եւ զայս ընդ առաջին մարգարէսն եւ հարսն եւ նահապետսն համեմատելով ասաց մեծ գոլ քան զնոսա։ Եւ վարդապետք եկեղեցւոյ բազում մեծութիւն դնեն. եւ զամենայն մասնաւորապէս առեալ ժողովեցից թուով քառասուն։ Նախզի՝ Յովհաննէս աւետեաց է որդի. ըստ որում Գաբրիէլ աւետեաց Զաքարիայի։ Երկրորդ՝ զի ի մեծի տօնի քաւութեան, եւ ի մէջ տաճարին զաւետիսն ընկալաւ։ Երրորդ՝ ի մէջ բազմամբոխ ժողովրդեանն. զի ամենայն Իսրայէլ ժողովեալ էին ի տօնի քաւութեան։ Չորրորդ՝ զի յաւետիսն հայրն համրացաւ։ Հինգերորդ՝ զի ի հրեշտակէն եդաւ անուն Յովհաննէս. եւ մայրն զնոյն կոչեաց. եւ հայրն Զաքարիա գրեաց ի տախտակի «Յովհաննէս է անուն դորա, » որ է շնորհք. կամ Յովհաննէս՝ որ է հնազանդութիւն որպէս ասացաք։ Վեցերորդ՝ զի յարգանդէ սրբեցաւ որպէս Երեմիա։ Եօթներորդ՝ զի յորովայնէ երկրպագեաց Քրիստոսի։ Ութներորդ՝ զի յորժամ ցընծացաւ, լցաւ եւ մայր նորա հոգւով սրբով։ Իններորդ՝ եւ ի ծնունդն, Հօրն լեզուն արձակեցաւ. եւ մարգարէացաւ վասն նորա։ Տասներորդ՝ զի ամլածին եւ ծերածին էր զաւակ։ ԺԱ՝ զի քահանայապետի որդի։ ԺԲ՝ պատառելով վիմին եւ կնքելով ապրեցաւ ի Հերովդէէ։ ԺԳ՝ զի յանապատի բնակեցաւ։ ԺԴ՝ զի առանց յարկի էր ծածկութիւն։ ԺԵ՝ զի անհանդերձ մերկ եւ բոկ շրջէր։ ԺԶ՝ առանց կերակրոյ՝ միայն մարախ եւ մեղր վայրենի։ ԺԷ՝ զի անդադարէր յաղօթսն Աստուծոյ։ ԺԸ՝ անհանգիստ եւ տքուն լինէր։ ԺԹ՝ զի հրեշտակ Աստուծոյ անունանեցաւ։ Ի ձայն բարբառոյ կոչեցաւ։ ԻԱ՝ ընդ Հօր Աստուծոյ խօսեցաւ. «որ առաքեացն զիս՝ նա ասաց ցիս. յոյր վերայ տեսանիցես զհոգին, նա՛ է որ մըկրտէ հոգւով սրբով»։ ԻԲ՝ զի առաքեցաւ մըկրտել ջրով յապաշխարութիւն։ ԻԳ՝ զի մարգարէութեան հոգի տուաւ գերագոյն. այս ինքն յայտնի եւ պարզ խօսելոյ վասն Քրիստոսի, քան զայլ մարգարէսն։ ԻԴ զի կարապետ եղեւ արեգականն արդարութեան։ ԻԵ՝ զի ոչ հեռաւոր, այլ մերձ երեւեցաւ Քրիստոսի, եւ ականատես եղեւ։ ԻԶ՝ զի խօսակից եղեւ Քրիստոսի։ ԻԷ՝ զի մըկրտեաց զՔրիստոս։ ԻԸ՝ զի եւ ինքն ի Քրիստոսէ մըկրտեցաւ։ ԻԹ՝ ետես զերրորդութեան անձնաւորութիւն։ Լ զի զերկինս բացեալ ետես. որ փակեցաւ վասն զանցանացն Ադամայ։ ԼԱ՝ զի վկայեաց, թէ սա՛ է գառն Աստուծոյ։ ԼԲ՝ զի քարոզէր վասն մերձենալոյ արքայութեան Աստուծոյ. եւ ի Քրիստոս հաւատարմացուցանէր։ ԼԳ՝ զհոգւոյն սրբոյ իջումն հրակերպ ի վերնատունն գուշակեաց։ ԼԴ՝ եւ անաչառ դատաստանաւն երկեցուցանէր, եթէ տապար առ արմին ծառոց դնի։ ԼԵ՝ զհրէիցն արտաքսիլն յորդիութենէն Աբրահամու վկայէր։ ԼԶ՝ զհեթանոսաց որդի լինիլն հաւատով Աբրահամու՝ նշանակէր։ ԼԷ՝ զի մարգարէից լրումն էր, եւ առաքելոց ըսկիզբն։ ԼԸ՝ զի եւ հոգւոցն որք էին ի դժոխս՝ քարոզէր եւ աւետարանէր։ ԼԹ՝ զի նախ եւ առաջին մարտիրոս վկայ եղաւ հեղլով զարիւնն վասն ճշմարտութեան Քրիստոսի։ Խ՝ որ մեծն է եւ գլխաւոր ամենեցուն. զի յամեներանեան բերանէ գովեցաւ եւ վկայեցաւ թէ, «ոչ ոք է ի ծնունդս կանանց մեծ քան զՅովհաննէս Մըկրտիչ»։ Որեւ մեծին ի ծնունդս կանանց մըկրտչին եւ կարապետին մաղթանօք եւ աղերսիւ, ընկալցի զպաղատանս սրտից մերոց. շնորհել զամենայն յանցանս մեր. եւ արժանիս արասցէ մասին երանութեան վիճակի սրբոց իւրոց Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր։

Որում փառք եւ գոհութիւն անլռելի արտաձայնութեամբ, ընդ Հօր իւրում ամենակալի, եւ ամենասուրբ Հոգւոյն ճշմարտի, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԺԸ. Նորին դարձեալ քարոզ վասն Յովհաննու եւ գլխատմանն։ «Ես ձայն բարբառոյ յանապատի. պատրաստ արարէք զճանապարհս Տեառն. եւ ուղիղ արարէք զշաւիղս Աստուծոյ մերոյ։ Եսայ. 40. 3»։

Ի բանս այս չորս իրս տեսանելի է։ Առաջին որ ասէ ես ձայն։ Երկրորդ՝ բարբառոյ։ Երրորդ՝ յանապատի։ Չորրորդ՝ պատրաստ արարէք զճանապարհս։ Արդ այս բնական տեսանի. զի մարդիկ որքան մերձաւորքն են երկրաւոր թագաւորաց եւ իշխանաց, այնքան սիրեցեալք եւ պատուեալք են յաչս նոցա։ Արդ՝ ճշմարիտ թագաւորին Քրիստոսի յետ ամենօրհնեալ Աստուածածին Կուսին Մօրն իւրոյ՝ ոչ ոք է այլ մերձաւորագոյն քան զՅովհաննէս։ Զի եւ ինքն Փրկիչն գովեաց ասելով. «ո՛չ ոք է ի ծնունդս կանանց մեծ քան զՅովհաննէս»։ Վասն այն Յովհաննէս զինքն ձայն ասէ բանին Աստուծոյ։ Արդ կոչի Յովհեննէս ձայն մերձաւոր վասն տասի պատճառի։ Նախ որպէս ասացաք՝ ձայնն մերձաւոր է բանին. նոյնպէս եւ Յովհաննէս մերձաւոր սիրելի եւ բարեկամ էր Քրիստոսի. ըստ այնմ, «որ ունի հարսն՝ նա է փեսայ. այլ բարեկամ փեսային որ կայ եւ լսէ նմա, ուրախութեամբ ուրախ լինի»։ Երկրորդ՝ զի ազգակից է ձայնն բանին ի սրտէ յառաջ եկեալ. եւ Յովհաննէս ազգգակից էր Քրիստոսի ըստ մարմնոյ ծնընդեանն ի քահանայիցն ծնեալ։ Երրորդ՝ զի ձայնն յառաջ է քան զբանն . նոյնպէս Յովհաննէս քան զՔրիստոս որպէս ասէ Ղուկաս. «գնասցէ առաջի նորա զօրութեամբ Եղիայի»։

Չորրորդ՝ ձայնն յայտնէ զբանն. նոյնպէս Յովհաննէս յայտնեաց զՔրիստոս որպէս ասէ Յօհաննէս աւետարանիչն։ «Սա եկն ի վկայութիւն՝ զի վկայեսցէ վասն լուսոյն»։ Հինգերորդ՝ զի ձայնն անցանի՝ եւ թողու զբանն. նոյնպէս Յովհաննէս զՔրիստոս. որպէս ասէր. «նմա պարտ է աճիլ եւ ինձ մեղմանալ»։ Վեցերորդ՝ որպէս ձայնն անօգուտ է առանց բանին. նոյնպէս եւ քարոզութիւն Յովհաննու առանց Քրիստոսի. ըստ այնմ, «ես մըկրտե զձեզ ջրով. այլ նա մըկրտեսցէ հոգւով սրբով»։ Եօթներորդ՝ ձայնն ի հեռի լսելի լինի. նոյնպէս եւ Յովհաննու համբաւն մե՛ծ էր. եւ լսելի եղեւ ի ժողովուրդս. վասն այն առաքեցին առ նա հրէայքն հարցանել, թէ դո՞ւ ես Քրիստոսն. նա պատասխանի ետ թէ ո՛չ այլ ձայն բարբառոյ յանապատի»։ Ութներորդ՝ ձայնն պարզ եւ յստակ է յամենեցուն լսելիս. նոյնպէս Յովհաննէս յստակ եւ ոչ կեղծաւորեալ. զի զճշմարիտն քարոզեաց ասելով. «ապաշխարեցէք՝ զի մերձեալ է արքայութիւն Աստուծոյ»։ ցուցանելով թէ՝ ոչ ոք մտանէ յարքայութիւն առանց ապաշխարութեան։ Իններորդ՝ ձայնն յայտնէ զբանս ծածուկս. նոյնպէս եւ Յովհաննէս զբանն Աստուծոյ Յիսուս Քրիստոս՝ որ էր ծածուկ ի մարդկանէ ի ծոց հօր՝ յայտնեաց ի Յորդանան ասելով. «ահա գառն Աստուծոյ՝ որ բառնայ զմեղս աշխարհի»։ Տասներորդ՝ Յովհաննէս ձայն կոչեցաւ, որ էր կենդանի եւ անձնաւոր մարդ. նոյնպէս եւ Քրիստոս բան կոչեցաւ, որ էր անձնաւոր գոյացութիւն. եւ ոչ որպէս մերս բան անգոյ եւ անէ։ Վասն որոյ ասէ. «ես ձայն բարբառոյ»։ Իսկ ասելն Բարբառոյ՝ բարբառն այն է՝ որ խօսքն ի սրտէն յառաջ գայ ի լեզուն. եւ անտի յականջս մեր մտանէ։ Արդ բարբառ ասէ զբանն Աստուծոյ վասն Ժ պատճառի։ Նախզի՝ բանն ի մտացն ծնանի եւ գայ ի սիրտն եւ ապա ի լեզուն. այսպէս բանն Աստուծոյ Տէր մեր ծնեալ ի Հօրէ յառաջ քան զյաւիտեանս. եւ յետոյ եկն ի սրբոյ Կուսէն առեալ մարմին եւ լեզուք էին առաքեալքն՝ որք քարոզեցին յամենայն տիեզերս զՔրիստոս։ Ըստ այնմ, «ընդ ամենայն երկիր ել բարբառ նոցա. եւ մինչեւ ի ծագս աշխարհի են խօսք նոցա»։ Երկրորդ՝ բարբառն մի եւ նոյն բան է. որ ի սրտին էր անմարմին՝ եւ լեզւաւն եղեւ բարբառ եւ լսելի մեզ. նոյնպէս միեւնոյն բանն է անմարմին որ ի հօրէ ծնեալ, եւ նոյն մարմնացեալ երեւեցաւ մեզ, եւ քարոզեաց զճշմարտութիւն։ Երրորդ՝ բարբառն զծածուկս սրտին յայնտէ մեզ. եւ Տէր մեր զխորհուրդն որ ծածկեալ էր ի սկզբանէ առ հօր՝ յայտնեաց մեզ. ըստ այնմ, «զԱստուած ոչ ոք ետես երբէք. բայց միածին Որդին Աստուծոյ որ ի ծոց Հօր՝ պատմեաց մեզ»։ Չորրորդ՝ բարբառն զոր լսեմք՝ բոլորապէս յամենեցուն ականջս մտանէ. եւ բոլորն ի սրտէն ոչ բաժանի։ Նոյնպէս եւ Տէր մեր մարմնացեալ բոլոր բանն առ հայր էր. եւ բոլորն յորովայնի Կուսին ի մարմնի միաւորեալ. եւ բոլորապէս այժմ ի սիրտս մեր բնակի. եւ բոլորն ի բազում տեղիս պատարագի. եւ ի հօրէ ո՛չ բաժանի։ Հինգերորդ՝ զբարբառն ամենեքեան լսեն. այլ ոմանք առաւել եւ ոմանք նուազ իմանան. այսպէս զքարոզութիւն Քրիստոսի յայնժամ եւ այժմ աւետարանն զոր խօթսի՝ ամենեքեան լսեն . այլ ոմանք հոգւով եւ բոլորով սրտիւ իմանան. եւ ոմանք թերի եւ անհաւատութեամբ. վասն այն ասէր. «որ ունիցի ականջս լսելոյ՝ լուիցէ». թէպէտ զմարմնոյ ականջս ամենեքեան ունին, այլ ոչ զհոգւոյն։ Վեցերորդ՝ բարբառն երբեմն ականջովն լսի. երբեմն աչօք տեսանի գրեալ ի քարտիզի. զբարբառն Աստուծոյ երբեմն ականջով լսեցաք. որպէս ի լեառն Սինայ ի ձեռն Մովսէսի. եւ այժմ աչօք միաւորեալ ի մարմնի։ Եւ դարձեալ յառաջնորդացն լսեմք զքարոզն Քրիստոսի. եւ ի գիրս աւետարանին տեսանեմք զհրամանսն Քրիստոսի։ Եօթներորդ՝ բարբառն քաղցր խօսքն է որ մտանէ ի սիրտն. եւ Տէր մեր քաղցր բարբառեցաւ մեզ. որ ամենայն մեղաւորաց հեշտ է եւ դիւրին . ասելով՝

«ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս յապաշխարութիւն. զի ոչ է պիտոյ բժիշկ ողջաց , այլ հիւանդաց»։ Եւ որպէս կոչիմք՝ ոչ բանիւ միայն. այլ չարչարանօք եւ անարգ մահուամբ. որպէս ինքն չարչարեցաւ. եւ ապա փրկեաց զմեղաւորս եւ կոչեաց յարդարութիւն. վասն այն ոչ է պարտ զերախտիս նորա մոռանալ։ Որպէս ասէ առակն։ «Զերախտիս բարեկամի քո մի մոռանար. այլ հանապազ ի մտի պահեա եւ ի լեզուի. եւ գործով չարչարակից լեր Քրիստոսի»։ Ութներորդ՝ այլ քաղցր բարբառեցաւ. «ուսարուք յինէն. զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ. այսպէս խոնարհ եմ, որ երկնից երկիր խոնարհեցայ»։ Այլեւ յաղքատ մօրէ ծնայ. եւ ի խանձարուրս պատեցայ, եւ ի մսուր եդայ. այլեւ հետի ոտս շրջեցայ. այլեւ զոտս աշակերտացն լուացի։ Դուք յինէն ուսէք զայս խոնարհութիւնս եւ միմեանց արարէք։ Այլեւ հեզութիւն այն էր՝ որ անմեղութեամբ ի սպանդ վարեցաւ. եւ վասն մեր չարչարեցաւ. որպէս ասէ. «անմեղն վասն մեղաց մերոց չարչարեցաւ. եւ դու վասն մեղաց քոց ընդէ՞ր ոչ չարչարիս. զիա՞րդ հանապազ ննջես ի մէջ մեղացդ». զորս յանդիմանէ Սողոմօն ասելով։ «Մինչեւ յե՞րբ նընջես ո՛վ ծոյլ ի մէջ մեղացդ եւ այլն»։ Իններորդ՝ այլ եւս բարի բարբառի առ մեզ։ «ես ուխտեմ ձեզ՝ որպէս հայր իմ ուխտեաց ինձ զարքայութիւն. զի ուտիցէք եւ ըմպիցէք ի սեղան հօր իմոյ»։ Ես ուխտեալ եմ ձեզ զարքայութիւն՝ դուք մի զրկէք զձեզ եւ հանէք յարքայութենէն։ Եւ ո՞րպէս զրկիմք. այս է զի նա ուխտեաց մեզ զարքայութիւն. եւ մեք ուխտեցաք նմա զհաւատսն, եւ բարի գործսն աւազանաւն։ Արդ՝ թէ մեք զուխտն մեր ստեմք, մեք զրկիմք յուխտէ նորա։ «Ուտիցէք եւ ըմպիցէք»։ Արդ՝ ո՞վ կարասցէ ուտել ի սեղանն յայն։

Ասեմք թէ, նոքա՝ որ այժմ քաղցեալ եւ ծարաւի են. որպէս աւետարանն։ «Երանի որք քաղցեալ եւ ծարաւի իցեն արդարութեան՝ զի նոքա յագեսցին»։ Զի ասէ Սողոմօն. «յագեալ անձն՝ զմեղր եւ զխորիսխ արհամարհէ». այսինքն, մեղաւորն զքաղցրութիւն Աստուծոյ եւ զփառս արքայութեան երկնից՝ արհամարհէ. զի մեղօք է լցեալ հոգին։ Տասներորդ՝ այլ առաւել քաղցր բարբառի եւ ասէ. «եկայք առիս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք. եւ ես հանգուցից զձեզ»։ Որք ունիք զաշխատանս մարմնոյդ, եւ զբեռն օրինացն Աստուծոյ ի ձեզ կրէք, դուք «եկայք առիս՝ եւ ես զձեզ հանգուցից»։ Եւ ոչ թէ որք հանգիստ կենօք կայք ի սէր աշխարհիս եւ ծոյլ եւ թոյլ ի գործն հոգեւոր։ «Եւ ես նստուցից ի սեղան հօր իմոյ, եւ անցեալ պաշտեցից զձեզ»։ Եւ զի՞նչ է պաշտելն՝ այսինքն, ցուցումն աստուածային երեսացն. որպէս ասէ Դաւիթ։ Ուրախ արարեր զմեզ՝ յուրախութիւն երեսաց քոց, ի քաղցրութենէ վայելչութեան քոյ»։ Այսպէս բանն Աստուծոյ քաղցրութեամբ լինի մեզ. վասն այն բարբառ կոչէ զՏէրն մեր Քրիստոս։ «Ես ասէ ձայն բարբառոյ յանապատի»։ Երրորդ բանն որ ասէ՝ յանապատի բնակեցաւ։ Յանապատի բնակեցաւ սուրբն Յովհաննէս Մըկրտիչն. զի անապատն զաշխարհս նշանակէ յոր եմք բնակեալ։ Նախզի՝ յանապատին բազում օձք լինին, եւ թունաւոր սողունք վնասակարք. այսպէս յաշխարհիս յայս՝ սատանայ մեղք եւ չար ի մարդկանէ որպէս զօձ եւ թունաւոր սողունս հարկանեն զմեզ հանապազ. եւ մահացուցանեն զհոգիս մեր։ Երկրորդ՝ զի անապատն անպտուղ է ի ծառոց. զի ծառք անապատին՝ անպտուղ լինին. այսպէս եւ աշխարհասէրքն թափուր եւ անպտուղ են յամենայն բարեաց. որպէս ասէ Դաւիթ. «Ամենեքեան խոտորեցան ի միասին եւ անպիտանացան. եւ ոչ ոք է որ առնէ զբարի»։ Երրորդ՝ յատապատին բազմանան փուշք եւ տատասկք վասն ոչ հերկելոյն. եւ անիծանին ի մարդկանէ՝ եւ բառնին առ ի յայրիլ . այսպէս եւ սիրտ մեղաւորաց զի ոչ խոստովանութեամբ հերկին, բուսանին զանազան փուշք մեղաց. եւ անիծանին յԱստուծոյ որպէս ասէ ի ծննդոցն. «անիծեալ լիցիս դու ի գործս քո». վասն այնպիսեացն ասէ Աստուածի ձեռն Եսայեայ. «տնկեցի այգի զի բերիցէ խաղող՝ եւ եբեր փուշ եւ այլն»։ Վասն նոցա ասէ աւետարանն. «քաղեցէք եւ կապեցէք զայդ ի խըրձունս առ ի յայրել»։ Չորրորդ՝ յանապատին ոչ լինի ջուր. վասն այն եւ ոչ կանանչութիւն եւ ոչ պտղաբերութիւն. այլ ի հոգիս անհաւատիցն ջուր գիտութեան եւ իմաստիցն Աստուծոյ ոչ մտանէ. վասն այն ոչ կանանչի հաւատով, եւ ոչ պտղաբերի բարի գործով. վասն այն ասէ աւետարանն. «տապար առ արմին ծառոց դնի». այսինքն, սուր հրամանին Աստուծոյ. որ հատանէ մահուամբ ի կենաց։ «Ամենայն ծառ որ ոչ առնէ պտուղ բարի, հատանի եւ ի հուր արկանի եւ այրի»։ Հինգերորդ՝ յանապատին բնակութիւն մարդկան եւ շինութիւն ոչ լինի, վասն ամենայն բարեաց պակասութեան. այսպէս յանապատ հոգիս մեղաւորաց եւ չարեաց՝ Աստուած ոչ բնակի. զի ոչ լինին տաճար Աստուծոյ որպէս սուրբքն. զի ասէ առաքեալն. «դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք ասաց Աստուած՝ գնացից ի նոսա, եւ բնակեցայց ի նոսա. եւ եղէց նոցա Աստուած եւ նոքա եղիցին իմ ժողովուրդք»։ Եւ վասն չարացն ասէ Սողոմօն. «հոգին սուրբ փախչի ի մարմնոյ վարեցելոյ մեղօք. եւ ի չար արուեստ անձն հոգի իմաստութեան ոչ մտանէ»։ Այսպէս. Ե կերպիւ աշխարհս անապատ է եւ տեղի չարաց։ Դարձեալ ա՛յլ իմն նշանակէ անպատին ուր բնակեցաւ մըկրտիչն։ Նախզի՝ անապատն ապառաժ եւ դժուարին տեղի է. ցուցանէ զխստակրօն ճգնութիւնս նորա. որ տիւ եւ գիշեր անհանգիստ էր յաղօթսն Աստուծոյ, գետնաշխտի պահօք մերկ եւ բոկ անօթեւան շրջելով։ Երկրորդ՝ անապատն անշէն է եւ ամենայն պիտոյից պակասութիւն. անդ բնակեցաւ կարօտ մարմնական բարութեանց . ուտելոյ՝ ըմպելոյ՝ ընչից ոսկւոյ եւ արծաթոյ՝ շինելոյ՝ տնկելոյ՝ վաստակելոյ՝ գնելոյ՝ եւ վաճառելոյ. եւ զամենայն ինչ որ կանցաղոյս է մեծութիւն եւ փառք՝ սուտ եւ ունայն համարեցաւ ըստ խրատուն Սողոմօնի. «ունայնութիւն ունայնութեանց»։ Երրորդ՝ յանապատն զգայարանք մարմնոյ սուրբ մնան յաշխարհէս . ոչ տեսանէ զչարս եւ ոչ լսէ. ոչ շօշափելով եւ ոչ ճաշակելով. ոչ բամբասէ՝ եւ ոչ բամբասի. ոչ ագահէ եւ ոչ զայլն. որ ինչ մարմնոյս է խառնակութիւն՝ յամենայնէ սուրբ մնայ։ Չորրորդ յանապատն՝ զմիտսն ժողովէ յամենայն աշխարհէ եւ առ ինքն պահէ. եւ ապա յերկինս բարձրացուսցէ, զվերինն խորհելով միշտ. վասն այն Տէրն յորժամ զերանութիւն ուսոյց աշակերտացն, յանապատ ի լեառն տարաւ անբնակ ի մարդկանէ։

Հինգերորդ՝ անապատն զերկինս ցուցանէ. որ անապատ է յամենայն չարեաց. եւ լիութիւն է երանութեանց եւ ամենայն բարեաց Յովհաննէս բընակեցաւ յանապատին իբր զհրեշտակ ի մարմնի, եւ մարմնաւոր սրբութեամբ. վասն որոյ ասէ Մաղաքիա. «առաքեցից զհրեշտակ իմ առաջի իմ»։ Զայս ունի միտք յանապատի բնակելոյն. հինգ օրինակ չարաց մարդկան աշխարհի . եւ հինգ օրինակ բարեաց եւ հրեշտակաց երկնի։ Այս երրորդ գլուխն։ Չորրորդ՝ որ ասէ. «պատրաստ արարէք զճանապարհս Տեառն»։ Զի որպէս ի գալ երկրաւոր թագաւորաց՝ հորդեն ըզճանապարհն եւ ըզհանգիստն. այսպէս ասէ սրբեցէք զհոգիս ձեր յամենայն մացառուտ մեղաց. եւ ապա մտցէ թագաւորն փառաց Քրիստոս ի ձեզ եւ հանգչի։ Զի ուր մեղք են՝ անդ ոչ բնակի Քրիստոս. զի Աստուած սուրբ է, եւ ի սուրբս հանգուցեալ. եւ ի յերկինս վասն այն ասի բնակիլ Աստուծոյ՝ որ ամենեւին սուրբ են հրեշտակք յամենայն աղտեղութենէ մեղաց։ Այսպէս ի ձեռն մարմնոյ առաքինութեանց՝ պահոց եւ աղօթից եւ չարչարանաց՝ բնակարան եւ տաճար լինիմք սուրբ հոգւոյն, եւ հօրն երկնաւորի եւ որդւոյ նորա Քրիստոսի։ «Զի որ զպատուիրանս իմ պահէ ասէ, ես եւ հայր իմ առ նա եկեսցուք եւ օթեւանս առ նմա արասցուք»։

Դարձեալ գիտելի է՝ զի արքայութեան երկնից՝ չորս ճանապարհք են. նեղ եւ անձուկ եւ դժուարին մի քան զմի։

Առաջին ճանպարհն է՝ պահել զպատուիրանս Աստուծոյ. զմի շնալն՝ զմի գողանալն՝ զմի սպանանելն, եւ զայլն։ Եւ վասն իւրաքանչիւր պատուիրանաց՝ սատանայ պատրանք եւ որոգայթ է պատրաստեալ. եւ խաբէ զմարդիկ եւ ըմբռնէ, եւ խափանէ յարքայութենէ։ Եւ բազումք գնացին ընդ այս ճանապարհս. այլ սակաւք անցին առանց մեղաց ի պատուիրանս Աստուծոյ։ Այլ Յովհաննէս միայն պահեաց զպատուիրանս Աստուծոյ այնպէս՝ զի սատանայ ոչ կարաց խաբել զնա. ո՛չ մեծ մեղօք եւ ոչ ներելի եւ փոքր։ Երկրորդ ճանպարհն է՝ բարեաւ մնալ ասել մարմնական ընչից եւ փառաց. ասէ Տեառն. «որ գայ զհետ իմ՝ ուրասցի զամենայն ինչս. զհայր՝ եւ զմայր՝ եւ զայլն. եւ ապա եկեսցէ զհետ իմ»։ Եւ այս ճանապարհս նեղ է եւ անձուկ քան զառաջինն։ Զի բազումք պահեն զպատուիրանս Աստուծոյ՝ այլ ոչ կամին թողուլ զինչս աշխարհի. որպէս երիտասարդն որ զամենայն պատուիրանս պահեալ էր՝ յորժամ լուաւ ի Քրիստոսէ. «ե՛րթ վաճառեա զինչս քո. եւ տուր աղքատաց, » տրտմեցաւ եւ գնաց։ Այլ մըկրտիչն Յովհաննէս եթող զամենայն փառս եւ զինչս աշխարհի. զի թէ կամեցեալ էր, կարէր առնուլ աստիճան քահանայութեան. այլ զամենայն եթող եւ փախեաւ յանապատ։ Երրորդ ճանապարհ արքայութեան է՝ արհամարհել զամենայն խորտիկ եւ զպարարտ կերակուրս. եւ այս ճանապարհս նեղ է քան զայլսն. զի բազումք թողուն զմեծութիւն եւ զփառս աշխարհի. կերակրոյ ոչ կարեն հեռանալ ամենեւին։ Այլ Յովհաննէս Մըկրտիչն՝ ոչ միայն եթող զվայելչականն , այլեւ ի հարկաւորէն հրաժարեցաւ. զի ամենայն ինչ որ ընդ հուր անցանէ՝ ոչ եկեր ի ժամանակս իւր. այլ կերակուր նորա էր մարախ եւ մեղր վայրենի որպէս ասէ աւետարանիչն։ Չորրորդ ճանապարհն է՝ հեղուլ զարիւն եւ մեռանիլ վասն Քրիստոսի. եւ այս՝ քան զառաջին երեքն նեղ եւ դժուարին է. զի բազումք զհասարակ վարս եւ զճգնութիւնս յանձն առնուն. որք պահեն զպատուիրանս Աստուծոյ. եւ հրաժարին յընչից. եւ կարօտին կերակրոյ. այլ մեռանիլ մարմնոյն դժկամակ լինին, եւ ոչ խնդրեն։ Այլ տա՝ ի վերայ երեք ճանապարհին եւ զմահ ի յանձն էառ, եւ գլխատեցաւ. որպէս ասէ պատմութիւն աւետարանին։ Ձայն բարառոյ եւ Մըկրտիչն Յովհաննէս՝ քարոզէր ամենայն մարդկան զփրկութիւն. սաստէր դէմ յանդիման Հերովդիադայ. եւ ցՀերովդէս ասէր. չէ արժան ունել քեզ զկին եղբօր քոյ զի զաւակ ունի զանիծեալն Հռուդա։ Եւ յայնմանէ ոխացեալ էր Հերովդէս՝ եւ կամէր սպանանել զնա։ Յայնժամ պիղծն վիրագ՝ կինն Փիլիպպոսի եղբօր նորա՝ եմուտ առ Հերովդէս եւ ասէ. աղաչեմ զքեզ՝ հատ զգլուխ նորա զի մի յանդմանեսցէ զմեզ։ Եւ Հերովդէս երկնչէր յարդարութենէ նորա, այսինքն Յովհաննու. ոչ կարեմ ասէ սպանանել զնա. այլ վասն սրտի քո արկից զնա ի բանտ։ Եմուտ Յովհաննէս ի բանտն. եւ զարմացան հրեշտակք յերկինս. զարհուրեցան եւ հոգիք սրբոցն. խռովեցաւ երկիր. եւ շարժեցան տարերք ամենայն։ Յայնժամ արար Հերովդէս խրախութիւն յօր ծընընդեան իւրոյ. արբին գինի հին. յիմարեցան ծերք եւ տղայք. կերին եւ արբին եւ յագեցան. եւ ոչ գոհացան զտուողէն բարեաց։ Եւ յորժամ արբեցան, խնդրեցին ի թագաւորէն միաբան եւ ասեն. ած այսր զդուստր Հերովդիադայ՝ զի կաքաւեսցէ եւ ուրախասցուք մեք։ Եւ հրամայեաց գալ աղջկանն. ուրախացաւ մայրն. եւ զարդարեաց զդուստրն երեւելի հանդերձիւք եւ անուշահոտ իւղովք. պաճուճեալ կօշկօք. եւ գեղեցկացոյց զերեսն եւ զաչսն մահաբեր։ Եւ ասէ նա՝ այս է ժամ հատանելոյ զգլուխն՝ որ յանդիմանէր զմեզ. զի մի այլ սաստեսցէ մեզ. զի յորժամ պարգեւս խոստանայ քեզ՝ մի այլ ինչ խնդրէր, բայց միայն զգլուխն Յովհաննու։ Մտեալ առ թագաւորն, կաքաւեաց եւ ափշեցոյց զնա, եւ զամենայն բազմականսն. մինչեւ երդմամբ խոստացաւ տալ նմա մինչեւ ցկէս թագաւորութեան։ Ո՛վ կեղծաւոր որ ողորմութիւն. որ վասն լկտի աղջկան միոյ զայնչափ պարգեւ խոստացաւ. եւ աղքատաց եւ մուրողաց հնացեալ ձորձ մի ոչ տայր։ Ցնծայր պոռնիկն եւ ուրախանայր. եւ ելեալ գնաց առ մայրն հարցանել թէ զի՛նչ խնդրեսցէ։ Եւ գայլն ապականիչ Եզաբէլ մայր նորա ասէ. առ ի քեզ զսկուտեղն արծաթի. եւ խնդրեա ի թագաւորէն զգլուխն Յովհաննու։ Իբրեւ խնդրեաց, տրտմեցաւ թագաւորն՝ եւ ոչ գիտէր զի՛նչ արասցէ. սպանանել զարդարն երկնչէր. եւ ստել զերդումն՝ պատկառէր ի բազմելոցն։ Ապա կոչեաց զմի ոմն ի զինուորացն եւ ասէ. երթ ի բանտն. եւ կտրեա՛ զգլուխն Յովհաննու, եւ բե՛ր սկուտեղբն։ Յա՛յնժամ ասեն բազմականքն առհասարակ՝ պատճառանօք մեղաց մեռանի արդարն. սկսան աղաչել զթագաւորն. երդուար՝ այլ ոչ վասն արդարոյն. մի սպանաներ զանբիծ արիւնն ի տարապարտուց. թէ խնդրեալ էր աղջիկն զգլուխ քո՝ ո՞չ ապաքէն ծաղր լինէիր։

Լո՛ւր մեզ եւ ստեա՛ զերդումն քո վասն Յովհաննու. եւ նա աղաչեսցէ զՏէր, եւ թողցէ զյանցանս քո. եւ նա ոչ լուաւ։ Գնաց զինուորն եւ եմուտ ի բանտն եւ սուրն ի ձեռս իւր. եւ եգիտ զՅովհաննէս զի աղօթէր. զարհուրեցաւ եւ ասէ. վայ է ինձ եւ անիծեալ է օր ծննդեան իմոյ. զի թէ սպանանեմ զքեզ՝ երկնչիմ ի Տեառնէ քումմէ. եւ թէ ոչ՝ թագաւորն յիս սպանանէ։ Պատասխանեաց զՅովհաննէս եւ ասէ ուրախութեամբ. այր դու՝ ի կեանս քո երդումն տամ քեզ. ասա՛ զի՞նչ պատճառ է. այդմ գործոյ։ Ասէ ցնա այրն զընթրիսն Հերովդէի եւ զյիմարիլ բազմականացն եւ զկաքաւել աղջկանն. եւ նա խնդրեաց ի թագաւորէն զգլուխ քո։ Ասէ Յովհաննէս՝ խայտալով ծնայ եւ կաքաւելով մեռանիմ. ե՛կ որդեակ՝ առ զգլուխ իմ եւ կատարեա զցանկութիւն թագաւորին քոյ։ Բայց երդումն տամ քեզ յԱստուած կենդանի՝ որ կապեաց զծով աւազով՝ մի տար ունել պիղծ պոռնկին զհերաց գլխոյ իմոյ, որ յանապատին սնեալ է սրբութեամբ։ Եւ ես եղէ որպէս կենդանեացն քարոզ՝ նոյնպէս եւ ընթանամ առաջի Տեառն իմոյ. եւ քարոզեմ մեռելոց զգգալուստն Քրիստոսի եւ զփրկութիւն նոցա։ Եւ ասէր յաղօթսն. Աստուած որդի եւ բան Հօր՝ զոր մըկրտեցին ձեռք իմ ի Յորդանան. Ձայն հօր՝ որ ցելեաց զերկինս՝ զոր լուայ ականջով իմով. Հոգի Սուրբ՝ որ իջեր իբրեւ զաղաւնի ի վերայ։ Ընկալ զհոգի ծառայիս քոյ. զի հեղուն զարիւն իմ յերկիր։ Հիացան երկինք եւ դողայր երկիր. զարհուրեցան լերինք եւ սարսեցան ամենայն արարածք։ Յայնժամ է հատ դաւիճն զգլուխ մեծ մարգարէին. եւ եդ ի վերայ սկուտեղն. եւ տարեալ առ թագաւորն. եւ ետ ցաղջիկն. եբարձ իժն եւ քարբն զտատրակն անապատի. եւ ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ տարաւ առ մայրն։ Եւ ի վաղիւն՝ եհաս ժամ ընթրեացն. կոչեաց զաղջիկն ի խաղալ. եւ նա եկալ հպարտութեամբ կաքաւէր. եւ ասէ թագաւորն՝ խնդրեա յինէն ոսկի եւ արծաթ եւ տաց քեզ. այլ արիւն մարդոյ մի խնդրէր. զի յայսմ գիշերի՝ մեծ տագնապեցայ ահաւոր երազովք. եւ չարչարեցայ պէսպէս տանջանօք։ Եւ հրեշտակք ի յերկնից՝ հրեղէն գաւազանօք հարկանէին զիս. զի լուայ քեզ եւ հատի զգլուխ արդարոյն։ Յայնժամ կամեցեալ աղջկանն նորագոյն իրս ցուցանել. ելեալ ի վերայ սառին կաքաւէր. եւ ոչ հանդարտէր ջուրն բառնալ զանհամութիւն նորա. հերձաւ սառն ի ներքոյ ոտից նորա. եւ ընկղմեաց զպիղծ Տալիթայն. եւ սառն իբրեւ սուսերաւ եհատ զգլուխ նորա։ Զայս իբրեւ տեսին բազմականքն, միաբան օրհնեցին զարդար դատաւորն. որ իսկոյն արար զդատաստան արդարոյն։ Ասէ թագաւորն՝ մի ասէք մօրն թէ զինչ եղեւ. այլ խնդրեցէք զսկուտղն արծաթի, թէ ասէ դուստրն քո՝ տուր զսկուտղն զայն՝ զի նովաւ բերից առ քեզ զտուրս թագաւորին. եւ առեալ տարան նովաւ զգլուխ աղջկանն առ մայրն։ Եւ նա տեսեալ զգլուխ դստերն, սկսաւ հայհոյել զսուրբն Աստուծոյ։ Եւ մինչդեռ խօսքն ի բերանն էր, յանկարծակի քար մի մեծ անկեալ յօդիցն, եհար զնա ի պատկերն իւր. եւ իբրեւ զմոխիր մանրեաց զնա. եւ այնպէս սատակեցաւ եւ կորեաւ չարն, եւ դուստրն իւր։ Այսպէս չորրորդ դժուարին եւ նեղ ճանապարհաւ եմուտ յարքայութիւն երկնից կարապետն սուրբ եւ

Մըկրտիչն Յովհաննէս։ Եւ արդ՝ զի՞նչ ասացից՝ եւ զո՞ր գովեստ եդից նմա։ Որ գովեցաւ յամեներանեանն Տեառնէ՝ մե՛ծ ի ծնունդս կանանց լինիլ. զի արժանաւոր էր այնպիսի գովութեան վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ ի մէջ հրեշտակաց նմանի աթոռոց դասուն. որք նոքա բարձեալ ունին զբոլորից բարձօղն. զի որպէս յերկինս ի մէջ հրեշտակաց՝ աթոռքն են մերձ առ Աստուած. նոյնպէս եւ ի յերկրի ի մէջ ամենայն մարգարէից՝ Յովհաննէս մերձ էր առ Քրիստոս. եւ մատամբ ցուցանէր «ահա գառն Աստուծոյ որ բառնայ զմեղս աշխարհի»։ Երկրորդ՝ զի ի մէջ ինն երկնից՝ նմանի հաստատութեան. զի որպէս հաստատութիւն է կատարումն եւ հանգիստ սրբոցն. զի կայանք հոգւոց ընտրելոցն՝ ի նմա են մինչեւ ի միւսանգամ գալուստն Քրիստոսի։ Նոյնպէս եւ Յովհաննէս՝ հանգիստ եւ կատարումն էր ամենայն մարգարէից եւ հին օրինացն մինչ ի գալուստն Քրիստոսի. ըստ այնմ , «ամենայն օրէնք եւ մարգարէք մինչեւ ցՅովհաննէս»։ Երրորդ՝ զի ի մէջ լուսաւորացն՝ նմանի լուսաբերին. զի որպէս լուսաբերն կարապետ է արեգական. նոյնպէս եւ Յովհաննէս կարապետ եղեւ արեգական արդարութեան. այսինքն ծննդեամբն քարոզութեամբն մըկրտութեամբն եւ մահուամբն։ Չորրորդ՝ զի ի մէջ ծառոցն՝ նմանի մայր փայտին. որ է բարձրագոյն քան զայլսն ի ծառոց. նոյնպէս եւ Յովհաննէս բարձրագոյն է վարուք քան զամենայն սուրբսն։ Զի որպէս ասացաք՝ թէպէտ բազումք պարկեշտացան ի խորտիկ եւ յանուշահամ կերակրոց. այլ սա՝ ամենեւին ոչ եկեր զհաց որ է հասարակաց կերակուր։ Հինգերորդ՝ ի մէջ մարդկան՝ ոչ գոյ նման նմա. որպէս ասաց Քրիստոս. «ոչ ոք է ի ծնունդս կանանց մեծ քան զՅովհաննէս Մըկրտիչն». վասն զի իւրաքանչիւր ոք ի սրբոցն՝ յատկապէս ի մի աստիճան պատուոյ կոչեցեալք եղեն եւ մեծարեալք. իսկ սուրբն Յովհաննէս յամենեսեան պատուեցաւ. Զի ասեն վարդապետք՝ եթէ եօթն կարգ են ամենայն սրբոց, որ ինչ յերկինս եւ որ ինչ յերկրի։ Նախ Հրեշտակք։ Երկրորդ Նահապետք։ Երրորդ Մարգարէք։ Չորրորդ Առաքեալք։ Հինգերորդ Մարտիրոսք։ Վեցերորդ Խոստովանօղք։ Եօթներորդ Կուսանք։ Արդ՝ Յովհաննէս՝ է Հրեշտակ. որպէս ասէ Մաղաքիայ։ «Ես առաքեմ զհրեշտակ իմ առաջի իմ. զի պատրաստեսցէ»։ Այլեւ Նահապետ է ըստ ասելոյն Տեառն։ «Մարգարէ եւ առաւել եւս մարգարէ՝ զնոցանէ գուշակեաց»։ իսկ Մարգարէ՝ զի ամենայն մարգարէքն բանիւ եւ լեզուաւ մարգարէացան. եւ Յովհաննէս յարգանդի մօրն անբարբառ գուշակեաց զՔրիստոս երկրպագելով նմա։ Իսկ Առաքեալ՝ որպէս ասէ աւետարանն. եղեւ այր մի առաքեալ յԱստուծոյ անուն նորա Յովհաննէս»։ Մարտիրոս՝ զի մարտիրոսացաւ գլխատմամբն ի Հերովդէէ։ Խոստովանօղ՝ ըստ այնմ, «խոստովանօղ՝ ըստայնմ, «խոստովան եղեւ եւ ոչ ուրախացաւ, թէ ես ոչ եմ Քրիստոսն. այլ գայ զօրագոյն քան զիս»։ Նաեւ Կոյս. զի մաքրեալ էր յորովայնէ մօրն. եւ սրբութեամբ սնեալ յանապատի. վասն այն ասէ Յովհաննէս։ «Ես ձայն բարբառոյ յանապատի». այսինքն թէ՝ ես բարձր եմ քան զամենայն սուրբս, եւ գովեալ ի Քրիստոսէ։ Որ ամենայն շնորհաց էր բաշխօղ եւ կատարօղ. որ ընտրեալն էր յորովայնէ։ Արձակօղն ամլութեան՝ եւ լուծիչն կապեալ լեզուին։ Իմաստունն յարգանդէ. եւ սպասաւորեալն ի հրեշտակաց։ Յառաջընթացն Փրկչին. եւ արուսեակն արեգական։ Հօր առաքեալն. եւ որդւոյ Մըկրտիչն։ Ձայնն բանին. քարոզօղն արքայութեան. եւ աւետաւորն Ադամայ։ Բարեկամն փեսային. եւ ճրագն ի վերայ աշտանակին։ Տատրակն անապատի. եւ գարնանաբեր ծիծեռն։ Մեղաւորաց բարի խորհրդակիցն. եւ Հերովդէի յանդիմանիչն։ Հին օրինաց փարատօղն. եւ մարգարէից աւարտօղն։ Առաքելոց սկսանօղն. եւ ճշմարիտ խոստովանօղն։ Վկայն արդարութեան. եւ մարտիրոսն սուրբ։ Կարապետն եւ Մըկրտիչն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Որեւ ի բոլոր սրտէ՝ արտասուալիր աչօք՝ ի ծունկս անկեալ հառաչեմք առ քեզ. ով միջնորդ շնորհաց եւ լրումն օրինաց . հրեշտակդ ի մարմնի եւ ձայնդ յանապատի. սերովբէ հողեղէն եւ մարմնաւոր քերովբէ. քարոզ ապաշխարութեան եւ դարձ մեղաւորաց. ճշմարիտ վկայ եւ ձեռնադրօղ Քրիստոսի։ Բարեխօսեա առ վկայեալն ի քէն վասն հաշտութեան հայոց աշխարհի. յորում նշխարք քո սուրբ ամփոփեալ է. թագաւորաց եւ իշխանաց. աղքատաց եւ ռամկաց. հարց եւ հայրապետաց. վարժապետաց եւ աշակերտաց. եւ բոլոր լրման սրբոյ եկեղեցւոյս ժառանգութեան եւ ժողովրդեան։ Բաշխումն շնորհաց եւ թողութիւն յանցանաց։ Յոյս տարակուսելոց եւ ազատութիւն վտագելոց. հաստատութիւն երկբայելոց եւ ուղղափառաց ուղղութիւն գործոց։ Որեւ ամենեցուն առ հասարակ արանց եւ կանանց. եւ ծերոց եւ տղայոց երիտասարդաց եւ Կուսից, ի տօնս քո տօնասիրաց. մեղաց թողութիւն. հիւանդաց առողջութիւն. հոգւոյ եւ մարմնոյ խաղաղութիւն եւ բարեկարգութիւն. որեւ ննջեցելոցն իՔրիստոս հանգիստ եւ ողորմութիւն։ Եւ յետ աստեացս՝ արժանի լինիլ քոյդ շնորհօք, տեսանել զքեզ զփեսաւէրդ եւ բարեկամդ ընդաջմէ փեսային. եւ լսել զձայն բարբառոյդ ընդ եկայք ձայնին Քրիստոսի։

Որում քեւ եւ ընդ քեզ՝ երկրպագութեամբ գոհութիւն եւ փառս վերառաքել միասնական սուրբ երրորդութեան Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԺԹ. Նորին քարոզ Կրօնաւորաց եւ Միաբանից, եւ գրոց աշակերտաց. ի բան առակին որ ասէ։ «Չորք են որք փոքր են յերկրի. եւ իմաստնագոյն քան զիմաստունսն. Մրջիւն. Ճագար. Մարախ. եւ Սարդ։ Առակ. 30. 24»։

Յամենահրաշ գործոց արարչական խնամոցն՝ ոմանք բանական իմաստութեամբ են խոհեմացեալք որպէս մարդիկ։ Եւ այլք ոմանք՝ բնական վարուք են հնարաւորեալք որպէս կենդանիք։ Եւ վասն երից պատճառաց։ Նախզի՝ բարոյական հանճարով՝ զկեանս իւրեանց հնարեսցեն։ Որպէս մարդիկ բանականութեամբ։ Երկրորդ՝ զի մի պերճասցին մարդիկ միայն իմաստուն գոլ յանձինս. այլ ի նոցանէ ուսեալ, զգաստասցին ի միտս։ Եւ երրորդ՝ զի երեւեսցի մի գոլ միայն ամենեցուն արարիչ. որ զմարդն բանիւ կարգաւորէ. եւ զնոսա բնական կրիւք։ Եւ նոյն աստուածային իմաստութիւն Սողոմօնի զայսպիսի օտարացեալս ի միմեանց բնութեամբ եւ պատահմամբ կենդանիս, բաղազանել միմեանս բաղդատելով՝ զմրջիւնն եւ զճագարն զմարախն եւ զսարդն եւ զայլն ըստ կարգի։ Զի ասելն՝ չորք են որք փոքր են յերկրի, ընդ միմեանս համեմատէ զնոսա։ Նախզի հնարաւորք են։ Երկրորդ զի բարոյական է հնարք նոցա։ Եւ ասելն Իմաստնագոյն քան զիմաստունս, բաղդատէ զնոսա առ մարդիկ։ Երրորդ՝ զի առաւել քան զոմանս ի մարդկանէ ճարտարք են եւ հնարաւորք. վասն այն իմաստնագոյնք են քան զիմաստունս։ Քանզի՝ նախ առաջին Մրջիւն, որոյ ոչ գոյ զօրութիւն. եւ պատրաստէ յամարայնոյ զկերակուրն։ Եւ նա նման է երկրագործի երեք իրօք։ Նախզի երկրագործն՝ նախագիտութեամբ գործէ. որպէս ի գարնան սերմանէ, զի յամառն հնձեսցէ. եւ յաշնան ժողովէ, զի ի ձմեռն վայելեսցէ. յորում ոչ կարէ սերմանել եւ ժողովել։ Նոյնպէս եւ մրջիւնն՝ յամռան ի ցերեկն ժողովէ. զի ի գիշերի եւ ի ձմեռն՝ ոչ կարէ ժողովել, զի կերակրեսցի։ Այլեւ նախագէտ լինի օդոյ խոնաւութեան. զկերակուրն չորացուցանէ. եւ զբնակութիւն իւր յարմարէ։ Երկրորդ՝ որպէս մարդ յափշտակէ զարդիւնս եւ ամբարէ. նոյնպէս եւ մրջիւնն յափշտակէ ի մարդկանէ, եւ ամբարէ զկերակուրս իւր։ Եւ երրորդ՝ զի երկրագործն ինքն անձամբ աշխատի. նոյնպէս եւ մրջիւնքն՝ առ հասարակ աշխատին. որպէս մարդ բանիւ իմաստութեան. նոյնպէս եւ նոքա բնութեան իմաստութեամբ գործեն։ Երկրորդ՝ Ճագար ազգ անհզօր. որք արարին զդադարս իւրեանց ի վէմս ասէ։ Սոքա ազգ են տկար. ընտրեն ամրոց զվէմս, զի փրկեսցին ի գազանաց։ Նման են նոցա՝ որք դղեակս եւ քաղաքս շինեն։ Զի նախ՝ զամրութիւն տեղւոյն ընտրեն շուրջանակի։ Երկրորդ՝ զի մի ի ջրոց հեղեղասցի։ Երրորդ՝ զի ի մէջ շինութեան իցէ։ Չորրորդ՝ զել եւ զմուտ երթեւեկացն ընտրեն։ Երրորդ՝ Մարախ. զի առանց թագաւորի է Մարախն եւ զօրաժողով լինի ի միոջէ հրամանէ օրինօք։ Սոքա զնմանութիւն բռնաւորաց ունին. որք զորս ժողովեալ հրամանաւ թագաւորին, ընթանան ի պատերազմ. նոյնպէս եւ մարախք ի միոյ հրամանէ արարչին ժողովին, եւ գան ի պատուհաս եւ ի պետերազմ մարդկան։

Չորրորդ Սարդն կռուել ձեռօք յորմեն որ դիւրին է առ որսալ, բնակի ի յարկս թագաւորաց։ Սարդն վասն տկարութեան շինէ յինքենէ զոստայն ի յորմն. եւ ըմբռնէ այնու որս։ Եւ զի մի ըմբռնեսցի ինքն՝ ի ծածուկ եւ յանքոյթ տեղիս բնակի։ Նման է նա ագահաց եւ աւազակաց. որք վասն տկարութեան՝ յանցս ճանապարհի դարանին. զի ըմբռնեսցեն զմարդիկ, եւ կողոպտեալ սպանցեն զնոսա։ Այլեւ ագահք զստացուածս իւրեանց թաքուցանեն ի մարդկանէ։ Այսոքիկ՝ ըստ բանի կերպարանացն է մեկնութիւն կենդանեաց որ ասէ։ «Մրջիւն՝ Ճագար՝ Մարախ՝ Սարդ՝ եւ այլն։ Այլեւ ունին սոքա մտաւոր տեսութիւն։ Նախ Մրջիւնն՝ պատկեր է երկասէր եւ վաստակասէր ճգնաւորաց։ Նախզի մարմնով աշխատին։ Երկրորդ զի զարքայութիւն յափշտակեն։ Երրորդ՝ զի յընդունելի ժամանակս գանձեն ըզփրկութիւն. որպէս ասէ մարգարէիւն Աստուած. «ի ժամանակի ընդունելութեան ասէ լուայ քեզ. եւ յաւուր փրկութեան օգնեցի քեզ»։ Եւ ընդունելի ժամանակ է, որքան ի մարմնի եմք ի կեանս այս. իսկ յետ մահու եւ ի հանդերձեալն՝ ոչ։ Նախ վասն ժամանակին։ Երկրորդ վասն տեղւոյն։ Երրորդ՝ վասն կարոյն։ Չորրորդ վասն շնորհացն. եւ չորեքկին սոքա են ի կեանս յայս։ Զի ժամանակն փոփոխական է. եւ տեղիքս ձեռնտու. եւ կարողութիւն մեր պատրաստ. եւ Տէր մեր նստեալ յաթոռ շնորհաց ըստ առաքելոյն։ Իսկ յետ մահու՝ ժամանակն փոխի ի յաւիտեանն. եւ կենցաղս ի հանդերձելն. Եւ կար մեր՝ անկարացեալ ի գործոյ. եւ Տէր նստեալ յաթոռ արդարութեան. վասն այն ասէ աւետարանն. «գործեցէք մինչ օր կայ. գայ գիշեր՝ յորում ո՛չ ոք կարէ գործել»։ Այլեւ ձմեռն է վախճանն, յորում ոչ սերմանի, եւ ոչ հնձի։

Այլ զոր ամբարեալ է աստ՝ կերակրի անդ. վասն այն երկասէր ճգնաւորքն՝ վաստակին աստ. եւ զիւղ լապտերաց կուսութեան պատրաստեն որ է ողորմութիւն. եթէ ի մամոնայէ անիրաւութեան կամ գութ առ աղքատս. կամ ընդունել զհիւրս. կամ արբուցանել ջուր եւ այլն։ Զի փոխանակ մարմնաւոր տրիցն՝ զհոգեւորն առցեն. եւ զգութն յԱստուծոյ ընկալցին. եւ ի հիւր օտարութեան այն կենացն, ընկալցին զյարկսն յաւիտենից։ Եւ որպէս լապտերն առանց իւղոյ շիջանի նոյնպէս կուսութիւն առանց ողորմութեան. զի կուսութիւն է՝ որ պահէ զամենայն զգայարանս եւ զխորհուրդն, եւ զհոգի եւ զմարմին ի մեղաց։ Այլ լապտերաց լոյսն՝ է ողորմութիւն հոգեւոր կամ մարմնաւոր. որ առ այլս՝ իւղ ի նիւթ լուսոյ է։ Ուստի յայտ է ի յիմար կուսանացն. որք ունէին զկուսութիւն՝ եւ ոչ զիւղն. եւ շիջան լապտերք նոցա։ Եւ զի ինքեանք ոչ էին ողորմեալ այլոց, եւ ոչ իմաստուն կուսանքն նոցա ողորմեցան։ Եւ որպէս նոքա փակեցին զդուռն եւ զգութ ընդդէմ աղքատաց՝ եւ դուռն առագաստին փակեցաւ նոցա Եւ որպէս նոքա ասէին աղքատացն ի բաց գնացեք ի մէնջ։ Եւ նոցա ասացաւ. «ոչ գիտեմ զձեզ ի բաց գնացէք յինէն ամենայնքն, ոյք գործէք զանօրէնութիւն»։ Այս վճիռ անողորմ կուսանացն։ Իսկ երկրորդն որ ասէ ճագար ազգ անհզօր։ Ճագարն՝ անսուն է. զոր օրէնքն յիշէ կիսասուրբ. զի որոճայ՝ եւ կճղակ չունի։ Զի ի չորս բաժանին կենդանիք։ Ոմանք որոճօղ եւ կճղակահերձ. որպէս ոչխար եւ արջառ. նշանակէ զկատարեալսն՝ որ իմատութեամբ հաւատով եւ գործով սրբին։ Ոմանք ոչ կճղակ եւ ոչ որոճ ունին. որպէս ձի եւ ջորի. նշանակէ զամենեւին պիղծն. որ ոչ հաւատ ունին, եւ ոչ գործ որպէս այլազգիք։ Ոմանք են կճղաւորք եւ ոչ ունին որոճ. որպէս խոզք եւ կիսասուրբ են. նշանակէ զայնոսիկ՝ որ զգործս միայն ունին, եւ ոչ զհաւատս։ Եւ ոմանք ունին որոճ՝ եւ ոչ կճղակ. որպէս ուղտ, ճագար, եւ նապաստակ։ Նոքա են՝ որք ունին զհաւատս եւ ոչ զգործս. այլ տկարացեալ են ի մեղս որպէս ճագարն տկար է զօրութեամբ։ Եւ մասնաւոր է նոցա սրբութիւն հաւատոյն։ Եւ դարձեալ որպէս ճագարն դադարի ընդ վիմօք, զի ապրիցի ի թշնամի գազանաց. նոյնպէս եւ որ ունի զհաւատն այլ տկար է ի գործն, եւ ոչ կարէ ընդդեմ կալ սատանայի. նա իմաստութեամբն երթայ դադարի ընդ վիմի. այսինքն, ընդ ձեռամբ կատարեալ արանց. որպէս աշակերտք առ վարդապետս. եւ մանկունք առ ծերս. եւ ժողովուրդք առ քահանայս, եւ այլն։ Զի ի խրատու նոցին ամրասցին ի ժանեաց որսողին սատանայ ի, մինչեւ հասանին ի կատարելութիւն. եւ ա՛նդ գտցեն զճարակ հոգեւոր եւ մարմնաւոր. Զի մանուկ որ ոչ է առոտս ծերոց անջան որս է սատանայի ասեն սուրբք. եւ վարդապետն է աշակերտացն ամրութիւն. եւ հարք որդւոց. եւ քահանայք ժողովրդոց. եւ տեարք ծառայից. եւ այլն նմանապէս։ Իսկ երրորդ Մարախն որ ասէ զօրաժողով լինի եւ այլն։

Մարախն վասն տասն յատկութեան նշանակէ զնոսա, որք ի միաբանութիւնս գան եւ ի կուսութեան կրօնս՝ եւ անզբաղ կեանս ըստանան։ Նախզի՝ առանց թագաւորի է մարախն. նոյնպէս եւ մարդիկ առանց բռնութեան ուրուք՝ անձնիշխան կամօք ժողովին ի կրօնս կուսութեան, եւ ի հոգեւոր քաղաքավարութիւնս։ Երկրորդ՝ զի ասէ զօրաժողով լինի . նոյնպէս եւ սոքա զօրաժողով լինին ի մի միաբանութիւն հաւատոյ եւ գործոյ զի պատերազմեսցին ընդդէմ թշնամւոյն սատանայի։ Երրորդ՝ ի միոջէ հրամանէ. այսինքն, ի հրամանէ արարչին ժողովի մարախն. եւ թողուն զբնակութիւնս իւրեանց. եւ ընթանան ըստ հրամանաց նորա յայլ երկիր. նոյնպէս ի միոջէ հրամանէ ժողովին կրօնաւորքն. յայնմանէ՝ որ ասէր. «եթէ ոք ոչ թողուցու զտուն, զհայր եւ զմայր, զկին եւ զորդի եւ զայլսն, եւ գայ զհետ իմ, չէ ինձ արժանի»։ Չորրորդ՝ օրինօք ասէ ժողովի. այսինքն, ի նստիլն յուտելն եւ յընթանալն՝ միաբան օրինօք եւ կարգաւորութեամբ. նոյնպէս պարտ է եւ միաբանիցն՝ միաձայն լինիլ եւ միասիրտ եւ միախորհուրդ. ըստ գրեցելոյն՝ «էր բազմութիւն հաւատացելոցն սիրտ եւ անձն մի. եւ ոչ ոք ասէր զընչից իւրոց, թէ իւր իցէ. այլ էր ամենայն ինչ հասարակաց»։ եւ բոլորն ի սիրտ եւ խորհուրդս պարտ է համակամ լինիլ։ Այլ յարտաքին գործս՝ երիւք է միաբանութիւն. այսինքն, ի սեղանն մարմնաւոր՝ եւ ի ժամատեղն՝ եւ ի բանատեղն. այսմ երիցս՝ պարտ է հասարակ գոլ յամենայն ումեք։ Եւ զի՞նչ է միաբանութեանս գովութիւն՝ որ պարտ է հասարակ լինիլ։ Ասեմք թէ՝ բարին մի է. եւ չարն բազում. եւ այն բազումն որ չարն է՝ որիշ եւ հակառակ են միմեանց. եւ փախչելի է ամենեցուն. վասն այն թողումք զբազմութիւն որ չար է եւ բաժանելի. եւ ի մի միաբանութիւն բարւոյ գամք՝ որ մի է եւ հաղորդելի։ Եւ դարձեալ՝ միութիւն ի յարարիչն տեսանի. եւ բազմութիւն յարարածս. զի մի է աստուածութիւն. եւ մի է բնութիւն սուրբ երրորդութեան. եւ ամենայն ինչ՝ երից ինչ անձանց հասարակէ. տէրութիւն. թագաւորութիւն. իշխանութիւն. մեծութիւն. փառք. երկրպագութիւն. կամք. գործք. եւ այլն ամենայն հասարակէ եւ զոյգ միոյ աստուածութեան։

Իսկ ի նմանէ յառաջ եկեալ արարածք՝ ի բազումս բազմանան. յերկինս՝ ինն դասք հրեշտակաց. ի բազմութիւն լուսաւորացն. եւ ի զանազան տարերս. եւ ի հակառակ շարժումն սոցա. եւ ի բազում սեռս եւ ի տեսակս . ի տարբերութիւնս, յանհատս, եւ յայլն. ի զանազան կամս եւ ի բազում գործս. եւ ի յորոշեալ ստացուածս մարդկան. թողումք զայս որ բազմութիւն է արարածոցս. եւ նմանիմք մի հաղորդութեան եւ հասարակութեան եւ բարութեան Աստուծոյ։ Ա՛յս է խորհուրդ եւ դիտումն միաբանութեանս ժողովելոյ։ Այս չորրորդն է՝ որ օրինօք ժողովի։ Հինգերորդ՝ զի սեւազգեստ են կամ դեղին մարախք. նոյնպէս եւ զգեստ կրօնաւորաց՝ զմեռելութիւն նշանակէ. այն որ մեռեալ մարթէ եւ մաշկ որպէս մաշկեակն Ադամայ զոր զգեցոյց Աստուած. կամ մաշկեակն Եղիայի եւ այլոցն։ Եւ կամ սեւազգեստ է՝ որ նշանակէ զսուգ եւ զտրտմոթիւն վասն մեղաց աշխարհի։ Զի սեւ զգենուն եւ ի մութն մտանեն որք տրտմին վասն կարօտի սիրելեաց։ Նոյնպէս եւ սուրբքն տրտմին վասն աշխարհի բնակելոյն, եւ կարօտութեան երկնից . ըստ որում ողբայր մարգարէն զերկարիլն ի կենցաղումս. «վա՛յ ինձ՝ զի ընդ երկար եղեւ պանդխտութիւն իմ. զի բնակեցայ ես ի վրանս Կեդարու»։ որ է խաւարն։ Դարձեալ նշանակէ զգեստն զըսպառազինութիւն մեր, ծածկելով զգլուխս եւ զզգայարանս. զմարմին եւ զձեռս եւ զընթացս եւ զայլն։ Վեցերորդ՝ առանց զինու պատերազմի մարախն. այսինքն բերանովն. նոյնպէս «զէն զինուորութեան մերոյ՝ ոչ է մարմնաւոր, այլ հոգեւոր. եւ գերեմք զամենայն միտս հրարտացեալս ասէ առաքեալն. «զի մարտն մեր՝ ոչ է ընդ մարմնոյ եւ ընդ արեան, այլ ընդ իշխանանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս. ընդ այսս չարութեան որ ի ներքոյ երկնից»։ նոյնպէս բանիւ եւ անմարմին զինուք է գործ պատերազմին։ Եօթներորդ՝ զի սուրբ է յօրէնս. որեւ մկրտիչն կերակրիւր մարախ եւ մեղր վայրենի. նոյնպէս եւ միաբանիցն պարտ է սուրբ լինիլ խորհրդով. «զի սուրբքն սրտիւք՝ զԱստուած տեսցեն ասէ աւետարանն»։ Այլեւ սուրբ՝ զգայարանօք տեսանելովք լսելովք բերանովք ձեռօք եւ ոտիւք եւ բոլոր մարմնով, ապա լինիլ սրբութեամբ մարմինք ձեր հաճոյ՝ պատարագ ընդունելի Աստուծոյ։ Ութներորդ՝ զի անարիւն կենդանի է. նոյնպէս եւ անարիւն պարտին լինիլ ի նիւթոյ մարմնականաց. զի այս ցամաք երկիր՝ աստուածասէր է ասէ իմաստունն. «եւ գիրկ այրին՝ մռեալ է կենդանոյն ասէ առաքեալն». զի գիրացաւ ստուերացաւ լայնացաւ, եթող զՏէր Աստուած զարարիչն իւր եւ այլն»։ Իններորդ՝ զի խաչաձեւ թռչին յօդս. նոյնպէս եւ մեզ պարտ է հանապազ զխաչն Քրիստոսի բառանալ ի մեզ եւ վերանալ առ նա. ըստ այնմ, «որ ոք կամի գալ զհետ իմ, առցէ զխաչ իւր եւ եկեսցէ»։ Այս է խաչն՝ ուրանալ զկամսն. հնազանդել զմիտսն. ճնշել զմարմինս արթնութեամբ արիութեամբ պահօք աղօթիւք, եւ այլովն ամենայնիւ։ Տասներորդ՝ զի ամենակեր է եւ անյագ մարախն. նմանապէս եւ միայնակեացն՝ պարտ է զի անյագ ամենակեր լիցի. այսինքն, զաչսն յարտասուս . զլեզուն ի սաղմոս. զձերս ի գործս. զմիտսն յերկինս. եւ զայլսն հանապազ անխոնջ եւ անվաստակ պահեսցէ. զի այնու՝ մարտնչի ընդ թշնամւոյն սատանայի։ Եւ այսպէս արարին հարքն սուրբք. սկսել երանելւոյն Անտոնէ մինչեւ ի մեզ, եւ առ յապայ։ Այս է միտքն որ ասէ. «Մարախ զօրաժողով լինի ի միոջէ հրամանէ»։ Իսկ չորրորդն որ ասէ. «Սարդ կռուեալ յորմն»։ Եւ յարմարի սա սպասաւորաց բանին։ Նախ որպէս՝ սարդն տկար է մարմնով. եւ նոքա տկարք երեւին եւ հեղգ ի գործիականն. եւ այս վասն պատահման, կամ վասն դանդաղութեան. այսինքն, կամաւ եւ ակամայ վասն ընթերցմանց սուրբ գրոց. եւ այսպէս դիւրաւ ըմբռնելի կարծէ զնոսա սատանայ. զնոյն կարծեն եւ մարդիկ տեսեալ ի չափաւոր հանգիստ զնոսա. եւ զայս ոչ տեսանեն, որ միտք նոցա հզօրացեալք են ի տեսականն. եւ այնու ի ներքուստ հանապազ կրթեն եւ չարչարեն զինքեանս. որպէս գործիականն արտաքուստ եւ երբեմն։ Երկրորդ՝ զի յինքենէ թել արձակէ ի վերայ եւ կախի. նոյնպէս եւ ընթերցասէրն՝ զմիտսն ուղղէ առ Աստուած յերկինս. եւ առ նա կապի սիրով. «եւ զայն խորհի՝ ուր Քրիստոս նստ ընդաջմէ Հօր Աստուծոյ ըստ առաքելոյն». եւ ոչ զերկարւորս զայսոսիկ։ Երրորդ՝ շինէ զոստայն եւ պարսպի. եւ սպասաւորն բանի՝ կազմէ զիմաստութիւն եւ նովաւ պարսպէ զմիտս եւ զխորհուրդս ի չարէն առ նա մերձենալոյ. քանզի բան եւ իմաստութիւն Աստուծոյ շուրջանակի պահապան են սրբոց. ըստ Դաւթի. «որպէս զզէն շուրջ եղիցի զքեւ ճշմարտութիւն նորա. եւ ոչ երկիցես դու յերկիւղէ գիշերի եւ այլն»։

Չորրորդ՝ նովաւ ըմբռնէ որս. եւ սպասաւորն բանի՝ իբրեւ զվարմունի զբան իմաստութեան. եւ նովաւ ըմբռնէ որս զհերձուածօղս եւ զսատանայ, որք թշնամիք են ճշմարտութեան։ Այլեւ նովաւ որսայ զհոգիս մարդկան ի կեանս, իմաստութեամբ եւ գիտութեամբ իւրով ուղղելով զնոսա ի բարին. ըստ այնմ, «այսուհետեւ զմարդիկ որսասցես ի կեանս»։ Հինգերորդ՝ զպատառեալն վերստին կազմէ. այսպէս եւ ընթերցասէրն՝ ուղղէ վերստին զթիւրեալսն ի հակառակաց. եթէ ի հերձուածս, եթէ ի չարս. որպէս ճարտար բժիշկ ի ձեռն դեղոց զախտացեալսն. նոյնպէս եւ նա իմաստութեամբն իւրով զինքն եւ զայլս։ Եթէ գթի պատահմամբ՝ վերստին ուղղի եւ խրատի ի ճանապարհս. զհոգի եւ զմարմին բժշկէ. զուղղափառութիւն հաստատէ. զեղծեալսն նորոգէ. որպէս եզր դպիր ի հնումն՝ նորոգեաց ըթերցմամբ եւ գրելով զսուրբ գիրս մարգարէից մատենից։ Վեցերորդ՝ երագ է եւ սուր. այսպէս ընթերցասէրն՝ երագ է մըտօք ճարտար ի խորհուրդս. փոյթ ի հասկացումն կիրթ յաշխատանս. «եւ լեզու նորա որպէս գրիչ երագագ ի դպրի ըստ մարագարէին»։ Եօթներորդ՝ ի յարկս թագաւորաց բնակի. նոյնպէս եւ բանասէրն՝ մտօք ընդ թագաւորին Քրիստոսի բընակի. ըստ այնմ որ ասաց. «կացէք յիս եւ ես ի ձեզ»։ Ութներորդ՝ ի բարձունս շինէ. եւ բարձր է քան զամենայն սէրն առաքինութեան. որպէս ասէ առաքեալն, «թէ սէր ոչ ունիցիմ , ոչ ինչ օգտիմ. եթէ ջամբիցեմ զինչս իմ աղքատաց եւ մատնիմ յայրումն հրոյ»։ Եւ բանասէրն՝ սիրոյն եւ գիտութեան հպատակ է. զի սիրովն ի գիտութիւն ժամանէ. եւ գիտութեամբ զսէրն Այտուծոյ ըմբռնէ։ Իններորդ՝ յակճիռս նստի յանքոյթ. այսպէս եւ միտք նոցա յակճիռս կայ ի վերայ բանին. եւ տեսանէ զնա հանապազ. եւ ի նոյն վարժ ի եւ կրթի տեսանել զոչ տեսանելին. ըստ այնմ, ոչ զերեւելիս, այլ զաներեւութսն գիտեմք»։ Տասներորդ՝ տըկար մարմնով ոչ յաղթի սարդն. նոյնպէս եւ նա մտօք յերկինս խոկալով՝ առանց գայթակղութեան մնայ յորսողաց յորժամ մերձենան առ նա. ըստ այնմ, «ի մերձենալ առիս չարաց յուտել զմարմին իմ, տկարասցին եւ անկցին»։ Ա՛յս է՝ զի թէպէտ սպասաւորքն բանի մարմնովն տկար եւ հեղգ երեւին ի գործիական առաքինութիւնս. սակայն անտես ի մարդկանէ տեսականաւն հոգւով ամրացեալ եւ գերամբարձեալ սիրովն վարին. եւ ի ներքուստ անտի չարչարեն եւ կրթեն զմարմինն. որոյ յետոյ ի տեսանիլն՝ զարմանք ըմբռնէ զամենեսեան։ Այսպիսի ետես զարսէնիոս գործիական եգիպտացին. եւ զարմացաւ ընդ նա։ Նոյնպէս եւ երանելին Եփրեմ՝ ետես զմեծն Բասիլիոս արտաքոյ շքեղացեալ պատուով. եւ յորժամ եհաս ի վերայ ճշմարտութեան, ասէ սիւն հրեղէն է բասիլիոս յերկրէ յերկինս հաստատեալ։

Յորում եւ զմեզ հաստատեսցէ Քրիստոս իմացմամբ մտաց եւ պարզ խորհրդով միշտ զվերին խորհելով ի կեանս յայսմիկ անզբաղ մտօք։ Եւ յետ մահու՝ հոգւով. եւ յետ յարութեան՝ հոգւով եւ մարմնով ի փառս խոստացեալ ժառանգութեան մասին վիճակի սրբոցն ի լոյս, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք եւ զօրութիւն յաւի։

Գլուխ Ի. Նորին քարոզ դարձեալ ի նոյն խորհուրդ վասն առաջնորդաց Հարց եւ հետեւողաց. ի բան առակին որ ասէ. «Երեք են որք պարծ շրջին. եւ Չորրորդն գեղեցիկ ճէմի. Կորիւն առիւծոյ. եւ Աքաղաղ. Նոխազ. եւ Թագաւոր հրապարակախօս»։ Առակ. 30. 29։

Նախ պարտ է գիտել՝ զի սուրբ գիրք չորիւք իմն մեկնութեամբ բացորոշին. այսինքն, կամ ըստ ճառին մարմնապէս. կամ ըստ մտացն հոգեպէս կամ ըստ տեղւոյն զանազանապէս. կամ ըստ որպիսութեան այլաբանութեամբ։ Իսկ խօսք առակաց իմաստնոյն՝ բազումքն իմանին այլաբանութեամբ. որպէս եւ այժմ զբնաւորական կիրս անասնոց տեսեալ զխրոխտս եւ զսիգապանծս, բաղտատէ առ միմեանս. եւ նոքօք տայ իմանալ մեզ զառաջնորդս սուրբ եկեղեցւոյ որ ասէ։ «Երեք են որք պարծ շրջին։ Կորիւն առիւծոյ. եւ Աքաղաղ. Նոխազ. եւ Թագաւոր ի հրապարակի»։ Առիւծ կոչի Տէր մեր վասն թագաւորական բնութեան. ըստ վկայութեան Յակօբայ ի դէմս Յուդայի նախաճառեալ ի տիպ Յիսուսի ասէ։ «Առիւծ եւ կորիւն առիւծու. ելեր բազմեցար. ննջեցեր իբրեւ զառիւծ, եւ այլն»։ Արդ՝ որպէս Տէր մեր առիւծ կոչի. նոյնպէս եւ ծնունդք վարդապետութեան Քրիստոսի եւ հետեւօղք նմին, Կորիւն առիւծու անուանին։ Եւ այս վասն տասն պատճառի։ Նախ զի՝ արի է առիւծն. եւ հարքն սուրբք՝ արիացան ի պատերազմի ընդդէմ թշնամւոյն. ոչ երկեան եւ ոչ թուլացան. այլ արիաբար յաղթեցին ամենայն թշնամեաց սատանայի եւ չար արբանեկաց նորին հակառակացն ճշմարտութեան։ Երկորդ՝ պերճ եւ անահ է առիւծն. եւ սուրբքն՝ ոչ ահ եւ ոչ երկիւղ կրեցին յումեքէ. ոչ ի սրոյ եւ ոչ ի հրոյ. եւ ոչ ի չարչարանաց եւ ի մահու. ըստ հրամանի Փրկչին. մի երկնչիք յայնցանէ որք զմարմինն սպանանեն, եւ այլն»։ Երրորդ՝ առիւծն խրոխտ է եւ սրտմտօղ. եւ սուրբքն՝ սրտմտեցան ընդդէմ չարին՝ առ ոտն կոխելով, ոչ ինչ համարեցան զնոսա։ Չորրորդ՝ անընտել է առիւծն. զի ոչ ըմբռնի. եւ նոքա անըմբռնելի մնացին ի կամաց հակառակացն. զի ոչ հաւատով եւ ոչ գործով եւ ոչ բանիւ կարացին խոնարհեցու ցանել զնոսա. զի «ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի ասեն ըստ Պօղոսի. «ոչ մահ եւ ոչ կեանք եւ այլն»։ Հինգերորդ՝ հզօր է ուժով. եւ նոքա հզօրացան ի վերայ ամենայն հեշտախտութեանց. սնոտի եւ ունայն համարեցան զամենայն կեանս մարմնականս. ըստ իմաստնոյն որ ասէ. «ունայնութիւն ունայնութեանց. եւ ամենայն ինչ ունայն է». զի ոչ գիտեմք. այսինքն, ոչ կամիմք զերեւելիս, այլ զաներեւոյթսն խնդրեմք. զի այս՝ առ ժամանակ մի է. եւ այն յաւիտենական։ Վեցերորդ՝ Յետովն՝ զհետն ծածկէ առիւծն. եւ նոքա երեւելեաւ թաքուցին զընթացս կենցաղոյս ի չարահնար որսորդէն սատանայէ. «զի մի տեսցէ ակն անգեղ. ըստ Յոբայ»։ Վասն որոյ՝ զինչեւ գործէին՝ ի փառս Աստուծոյ. եւ ի փառաց մարդկան ծածկէին։

Եօթներորդ՝ ահեղ է քան զամենայն գազանս. եւ սուրբքն՝ ահեղ կերպարանօք սաստէին չարաց եւ պատուհասէին սրով բերանոյ իւրեանց. որպէս առաքեալն Պետրոս՝ զԱնանիա եւ զՍափիրա։ Եւ Պօղոս ընդդէմ ելիմաս մոգի փչելով յերեսս կուրացոյց զնա։ Ութներորդ՝ ահագին է առիւծ ի վերայ ամենայն գազանաց եւ անասնոց. եւ սուրբքն ամենայն՝ ոչ դարձուցին թիկունս ի թըշնամեաց. այլ ախոյեան ամենայնի եւ անշարժ մնացին ի սէրն եւ ի հաւատն Քրիստոսի։ Իններորդ՝ ինքն ուտէ եւ այլոց տայ յորսոյ իւրմէ. այսպէս եւ սուրբքն՝ ինքեանք ճաշակեցին ի հոգեւոր կենացն եւ զմայլեցան ի սէրն Քրիստոսի. եւ այլոց ամենեցուն ետուն՝ որք կամեցան նոցին հետեւիլ եւ սեղանակից լինիլ ի փառս Քրիստոսի. յաղագս այնորիկ արիաբար քարոզէին ընդ ամենայն տեղիս. եւ աղօթս մատուցանէին ի վերայ չարչարողացն եւ հալածողացն զնոսա. որպէս Պետրոս խաչողացն. եւ Ստեփաննոս քարկոծողացն աղօթէր։ Տասներորդ՝ զի թագաւորական է առիւծն. եւ սուրբքն ամենայն՝ աստ թագաւորք եւ իշխանք եղեն ի վերայ ամենայն տիեզերաց. եւ անդ ընդ Քրիստոսի թագաւորեցին եւ պսակեցան. աշխարհի ասէ Պօղոս. «եթէ համբերեսցուք՝ ընդ նմին եւ թագաւորեսցուք. զի եթէ չարչարանացն կցորդ եմք, եւ փառացն հաղորդ լինելոց եմք»։ Յաղագս այսոցիկ ասէ իմաստունն. երեք են որք պարծ շրջին. կորիւն առիւծու՝ որ նշանակեցաւ ի դէմս աշակերտաց եւ հետեւողացն Քրիստոսի։ Երկրորդն՝ որ աքաղաղ. որ շրջի ի մէջ մարեաց սիգալով։ Հաւս այս որ կոչի աքաղաղ՝ նշանակէ զհայրապետսն . որք հաստատեցան յառաքելոցն Քրիստոսի. եւ եղեն վերակացուք եկեղեցւոյ. եւ եպիսկոպոսք՝ որք են տեսուչք եւ այցելուք։ Եւ շրջեցան ի մէջ եկեղեցւոյ հաստատելով զնոսա ի հաւատս ուղիղս եւ ի վարս սուրբս։ Եւ այս եւս տասն յատկութեամբ։ Նախ՝ որպէս աքաղաղն ի մէջ մարգաց շրջի հանապազ. նոյնպէս եւ պարտ է եպիսկոպոսին ի մէջ եկեղեցւոյն եւ թիմին շրջիլ եւ հաստատել զնոսա ի հաւատս ուղղափառս եւ ի վարս սուրբս։ Որպէս գրէ առաքեալն առ Տիմոթէոս. «գիտասցես թէ՝ որպէս պարտ իցէ քեզ ի տան Աստուծոյ շրջիլ. որ է եկեղեցի Աստուծոյ կենդանւոյ սիւն եւ հաստատութիւն ճշմարտութիւն ճշմարտութեան»։

Երկրորդ՝ որպէս հաւն այն սիգալով շրջի. այսինքն, խրոխտ եւ բարձր պարանոց. նոյնպէս եւ եպիսկոպոսն՝ սիգալով եւ իշխանութեամբ կայ առաջնորդ. որպէս ասէ. Պօղոս. «սաստեա՛ յանդիմանեա՛ եւ մխիթարեա՛. զի մի ոք իցէ որ զքեզ արհամարիցէ»։ Երրորդ՝ զի հայեցմամբ տեսանէ ի վերայ մարեացն. նոյնպէս եւ եպիսկոպոսն հայեցմամբ տեսանէ արթուն մտօք զողովուրդն, իբր զդէտ ակնարկեալ. զի մի հերձուածօղ եւ մեղք եւ սատանայ տեղիք գտցեն ի նոսա. վասն այսորիկ սովորութիւն է եպիսկոպոսաց՝ յամենայնի ամի ի վիճակս իւրեանց մտանել մարմնով եւ շրջաբերական թղթով տեսանել զնոսա. զթերին լնուլ. զյանցաւորսն պատժել. զբարիսն հաստատել ի նոյնն մնալ։ Չորրորդ՝ զի ընդ թշնամիսն կռուի աքաղաղն. այսպէս եւ եպիսկոպոսին՝ պարտ է ընդ թշնամիսն եկեղեցւոյ կռուիլ եւ արտաքսել. եթէ բանիւ, եւ եթէ գործով, եւ եթէ թղթով ընդ մարմնաւոր թշնամեացն եկեղեցւոյ. եւ ընդ հոգեւորին կռուեսցի աղօթիւք եւ զանձն իւրոց բանաւոր հօտին Քրիստոսի։ Հինգերորդ սէր մանօղ է աքաղաղն. եւ առաջնորդք ի գլուխ եկեղեցւոյ նըստեալ, սերմանեն ի նոսա զբանն կենաց. եւ լինին ծնօղք հոգեւոր զաւակաց ի ձեռն քարոզութեան եւ շնորհաբաշխութեան. որպէս ասէ առաքեալն. «ի Քրիստոս աւետարանաւն ես ծնայ զձեզ։ Եւ դարձեալ երկնեմ, մինչեւ նկարեսցի ի ձեզ Քրիստոս»։ Վեցերորդ՝ զի պառառէ ոտիւք. նմանապէս եւ եպիսկոպոսին՝ հանապազ պարտ է եւ խուզօղ եւ քննօղ լինիլ բանից եւ իմաստութեանց սուրբ գրոց. եւ անտի առնուլ զպիտանին. եւ ուսուցանել ժողովրդեանն։ Այլեւ հետաքրքիր լինիլ ամենայն բանի եւ որոնել. զի մի ծածկեսցի չարն. եւ հաստատեսցի վէրն խղխայթեալ. այլ յայտնի լիցի եւ բժշկեսցի սպեղանեօք։ Եօթներորդ՝ զի գտեալ հատիկ՝ կոչէ զմարիսն. սմին նման եւ եպիսկոպոսն զոր գըտանէ զբանս բարիս՝ բերցէ ի լոյս, եւ ուսուցանէ ժողովրդեանն։ Այլեւ թէ գտցէ ի ժողովրդեան մարմնական ստացուածս, մի վասն անձին ամփոփեսցէ. այլ կոչեսցէ զաղքատս եւ զտնանկս, զորբս եւ զայրիս, եւ ի պէտս նոցա ծախեսցէ. որպէս երանելին Յոբ՝ զի հայր էր որբոց, եւ խնամածու այրեաց։ Եւ անուն եպիսկոպոսին՝ տեսուչ եւ վերակացու լսի. որպէս եւ գրեալ է ի կանոնս սուրբ հարց. եթէ այս ինչ գթի՝ ա՛յնչափ դրամ առցեն ի պոռնկէն՝ ի շնացողէն, եւ յայլոց ն եւ բերցէ ի հիւանդանոցն ի կաղս ի կոյրս, եւ ի գոթենոցն մսխեսցէ։ Եւ յայնց ընչից պոռնկութեան մի հաղորդեսցէ զքահանայսն եւ զկարգաւորս սուրբ ուխտին. այլ արտաքոյ ուխտի եկեղեցւոյն բաշխեսցէ։ Զի հրամայեցեալ է եկեղեցւոյ՝ ոչ զի ժողովեսցէ զգանձս, այլ զի բաշխեսցէ կարօտելոց. որպէս եւ Տէր մեր դնէր զգանձանակն եւ բաշխէր ինչս աղքատաց, որք զհետ շրջէին։ Եւ առաքեալն Պօղոս՝ ի քարոզութեան խնդրէր զինչս եւ առաքէր աղքատացն որք յԵրուսաղէմ. «ասէր՝ ի պաշտել զսուրբսն երթամ»։ Նոյնպէս պատ է առնել եւ ամենայն եպիսկոպոսաց։

Ութներորդ՝ աքաղաղն՝ ձայնիւ զարթուցանէ զթմրեալսն. եւ հարքն սուրբք՝ ձայնիւ քարոզութեան եւ խրատու՝ զարթուցանեն զմեղաւորս ի խոր քնոյ թմրութեան մեղաց յայնմանէ, որ ի մահ ննջէ. զոր մարգարէն աղօթէր առ Աստուած։ «Լոյս տուր Տէր իմոց՝ զի մի երբէք ննջեցից ի մահ»։ Զի որպէս որ քնի եւ ննջէ՝ անզգայ լինի եւ անգործ. նոյնպէս որ ննջէ ի հեշտութեան մեղաց՝ անզգայ անայ մտօք. զի հոգիք ըմբռնեալք ի մեղս՝ ի մտաց եւս անկանին. եւ դատարկանան յամենայն գործոց։ Յայնժամ ազդու ձայնիւ զարթուսցեն զնոսա առաջնորդք սուրբք եւ ասեն։ «Արդ ժամէ մեզ ի քնոյ զարթնուլ. գիշերն մերժեցաւ եւ տիւն մերձեցաւ, եւ այլն»։ Իններորդ՝ նախ ծափէ եւ ապա ձայնէ. զայն ցուցանէ՝ զի նախ պարտ է որ ինքն ի մեղաց զարթնու , եւ ապա զայլս զարթուցանէ. զոր ինչ քարոզէ այլոց՝ ինքն կատարեսցէ գործով. զի ասէ աւետարանն. «Յիսուս առնէր եւ ուսուցանէր. զի որ արասցէ եւ ուսուսցէ՝ նա մեծ կոչեսցի յարքայութեան երկնից. Իսկ որ ոչ արասցէ՝ այլ ուսուսցէ , փոքր կոչեսցի յարքայութեան»։ Եւ զի՞նչ է փոքրն՝ ա՛յն է որ ասէ. «ծա՛ռայ չար եւ վատ եւ այլն»։ Զի այնպիսին որպէս ես՝ նման է զանկակի, որ ձայնն հնչէ միայն. եւ ինքն դատարկ է եւ թափուր։ Զի թէ բարի է զոր ուսուցանէ այլոց, ինքն արասցէ. եւ եթէ չէ բարի՝ վասն է՞ր այլոց քարոզէ. ապա ուրեմն պարտ է ի հաւէն ուսանիլ։ Տասներորդ՝ նշանակէ աքաղաղն՝ զխաղաղութիւն եւ զշինութիւն ձայնիւն. եւ հարքն սուրբք՝ նշանակ խաղաղութեան են, եւ հաշտութեան ընդ Աստուած մարդկան, ընդ հոգի եւ ընդ մարմին։ Եւ ի մէջ մարդկան խաղաղարարք՝ կամ զշինութիւն նշանակեն ձայնիւ քարոզութեան, եւ կամ շինութիւն են հոգեւոր տանս սուրբ եկեղեցւոյ. այսինքն, զեօթն խորհուրդ եկեղեցւոյ կատարելով։ Զայս նշանակէ ասելն . «որպէս աքաղաղ շրջի ի մէջ մարեաց սիգալով»։ Իսկ երրորդն որ ասէ. «եւ Նոխազ առաջնորդ հօտի»։

Նոխազն՝ օրինակ է հարցն ճգնաւորաց միաբանակեցաց։ Եւ այս եւս վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ նոխազն միաբանեցուցանէ եւ հաւանեցուցանէ իւր կամացն զհօտն։ Եւ հարքն սուրբք՝ առնուն զհետեւօղս իւրեանց յամենայնի՝ հնազանդութիւն. մի կամօք մի բանիւ եւ մի մտօք եւ գործով լինիլ. զի զանազան կամք եւ բարք հակառակ՝ ոչ է ի նոսա. վասն որոյ՝ կոչին միաբանակեացք. որք են կամարարք. զի միայն զմիոյն կամսն առնեն եւ կեան։ Երկրորդ Նոխազն՝ աննմանէ հօտին. եւ ունին հարք ճգնաւորք աննմանութիւն ի միեղէն եղբարցն։ Նախզի՝ հրամայօղ է եւ իշխան. եւ նմա ոչ այլ ոք։ Երկրորդ՝ զայլս քննէ, եւ ինքն յումեքէ ոչ քըննի։ Երրորդ՝ զի ինքն կանսն է այլոց, եւ այլքն նմա ոչ։ Չորրորդ՝ այլեւ զգեստիւք եւ յարկօք՝ եւ բաշխելով եւ պահելով. աննման է հայրն չորիւքս այսոքիւք միաբան եղբարցն։ Երրորդ՝ խոշորազգեաց է նոխազն. եւ հարքն սուրբք խոշոր էին զգեստիւք. եւ խարազանազգեացք։ Ոմանք մերկ գլուխ եւ բոկ շրջէին. եւ այլք թեզանատ խորգով՝ եւ այլք լեշկ մաշկօք. եւ այլք տերեւ արմաւենի զգենուին։ Որպէս յայտ է ի վարս հարանց. զորոց ասէ առաքեալն. «շրջեցան լեշկ մաշկօք եւ մորթովք այծենեօք եւ այլն»։ Չորրորդ՝ սրատես է ակն նոխազին. նմանապէս եւ հարց առաջնորդաց՝ պարտ է սրատես լինիլ մտօք. եւ բոլոր հայիլ ի վերայ միաբան եղբարցն։ Այլեւ սրատես եւ նախահոգակ լինի ի պէտս միեղէն եւ եղբարցն. զի նոքա ի գործս եւ յաղօթս իւրեանց անզբաղ կացցեն։ Հինգերորդ՝ նոխազն առաջի հօտին երթայ. սըմին նման եւ հարքն սուրբք՝ պարտ է, զի առաջնորդեսցեն միաբանիցն յամենայն բանս եւ ի գործս եւ ի ճգնութիւնս. ի խրատս եւ ի խոստովանութիւնս, եւ զայլ ամենայն որպիսութիւնս նոցա ուսուսցեն եւ առաջնորդեսցեն. զի եւ նոյն առաջնորդութեամբն՝ առաջի Քրիստոսի գնասցեն ասելով. «ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ զոր ետ ինձ Աստուած»։

Վեցերորդ՝ ի քարանձաւս մտանէ. նոյնպէս եւ հարքն սուրբք՝ զնեղ եւ զանձուկ ճանապարհս ընթացան ի կենցաղս. բարձին զխաչ եւ զչարչարանս Քրիստոսի եւ զհետ նորա ընթացան յերկինս։ Նաեւ տեղեաւ մարմնոյ փախստականք եղեն ի քաղաքաց եւ ի գիւղից յանապատս. եւ ի բարձունս բնակելով ըստ մեծին Եղիայի եւ Յովհաննու. զորոց ասէ առաքեալն. «յանապատի մոլորեալք՝ յայրս ի ծերպս վիմաց բնակելով. նեղեալք՝ կարօտեաելք՝ զորս ոչ արժէ աշխարհս»։ Եօթներորդ՝ նոխազն խրոխտ է եւ սէգ. հանգոյն նմին պարտ է հարց խրոխտ եւ ահարկու լինիլ ի վերայ միաբանից. զծոյլսն խրատել՝ անհնազանդիցն սաստել. եւ զանեղջս յանդիմանել. «եւ զայն առաջի ամենեցուն, զի այլքն խրատեսցին ասէ առաքեալն»։ Եւ ոչ է պարտ յարաժամ ներել եւ խաղցրաբարք լինիլ որպէս զհեղի. զի ոչ սաստէր ի վերայ որդւոցն, ինքն եւ որդիքն պատժեցան. եւ տապանակն Աստուծոյ գերեցաւ։ Նոյնպէս եւ հայրն՝ թէ յարաժամ ներէ քաղցր բարուք, կրկին է վնաս. մին՝ զի ինքն մարդահաճոյ լինի. եւ երկրորդ՝ զի այլքն առանց խրատու՝ ապստամբին ի կանոնաց եւ ծուլանան։ Վասն որոյ պարտ է սէգ եւ խրոխտ լինիլ ի վերայ հնազանդելոցն, զի ուղղեսցին։ Ութներորդ՝ ողջախոհ է կրթեալ նոխազն. եւ առաջնորդ հայրն՝ պարտ է զի լինիցի ողջախոհ եւ համեստ ի բանս եւ ի գործս. ի տեսութիւնս եւ յամենայն իրս. զի զայն տեսեալ միաբան եղբարց, ամենեքեան զնոյն ուսցին։ Որպէս գրէ առաքեալն աշակերտին . «բայց կրթեա զանձն քո յաստուածապաշտութիւն. եւ թէ զգործս աւետարանչի գործեա՛. զպաշտօն քո կատարեալ կա՛լ. զի մի ոք իցէ որ զքեզ արհամարհիցէ»։ Այսպէս պարտ է եւ հօրն լինիլ ժիր ի պաշտօն աղօթիցն. կրթեալ յուսումն գիտութեան եւ ի հաւատս ուղիղս. ողջախոհս ամենայն զգայարանօք մարմնոյն. զի յորժամ խրատեսցէ զայլս, առանց հակառակութեան լուիցեն. եւ մի յերեսն կամ յետոյ տրտնջեսցեն։ Իններորդ՝ զբարձր տեղիս պատրաստէ նոխազն. այսպէս եւ հարցն սուրբ պարտ է զտեղիս բարձր ընտրել եւ առաջին, զի հայեսցի ի վերայ այլոցն. եթէ ի սեղանս, եւ եթէ ի բանատեղս, եւ թէ յաղօթս։ Նմանապէս եւ միտք եւ վարք՝ բարձր եւ երեւելիս ստասցի. «զի զգործս ձեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զհայր ձեր ասէ Փրկիչն»։ Տասներորդ՝ նոխազն զգաստ է արթնութեամբ. եւ հըսկէ ի վերայ հօտին. նմանապէս եւ հօրն պարտ է զի զգաստ եւ արթուն լիցի մըտօք եւ մարմնով։ Նախզի՝ հսկէ ի վերայ նոցա աղօթիւք առ Աստուած։ Եւ երկրորդ՝ հսկէ ի վերայ նոցա մտօք արթնութեամբ. եւ պահեսցէ ի գողոց ի թշնամւոյն՝ ի հերձուածողաց, եւ յայլոցն։ Երրորդ՝ հսկէ եւ զարթուցանէ զնոսա ի ժամատեղս ունկն դնել գրոց եւ մխիթարել զնոսա։ Դարձեալ չորրորդ՝ հսկէ զպէտս նոցա պատրաստելով. զի միշտ անխափան կացցեն ի կարգ կրօնաւորութեան իւրեանց։ Այս է որ ասէ. «եւ նոխազն առաջնորդ է հօտի։ «Իսկ չորրորդն՝ «թագաւոր հրապարակախօս ի մէջ ազգաց»։

Թագաւոր ճշմարիտ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։ Առ որ ասաց հայր. «խնդրեա յինէն եւ տաց քեզ զհեթանոսս ի ժառանգութիւն. եւ յիշխանութիւն քեզ ընդ ամենայն ծագս երկրի»։ Եւ ինքն վկայէր. «ես կացի թագաւոր ի նմանէ ի վերայ լերին սիովնի»։ եւ հրեշտակն Գաբրիէլ. «թագաւորեսցէ ի վերայ տանն Յակօբայ ի յաւիտեան. եւ թագաւորութեան նորա վախճան մի լիցի»։ Արդ՝ նա որ անվախճան է թագաւոր՝ հրապարակախօս լինի ի մեծասքանչ ատենին. ի հանդէսն ամենայն ազգաց որպէս ասէ. «յորժամ եկեսցէ որդի մարդոյ փառօք Հօր ամենայն հրեշտակք ընդ նմա, յայնժամ ժողովեսցէ յինքն յամենայն ազգս. եւ կացուսցէ յաջմէ եւ ի ձախմէ զարդարս եւ զմեղաւորս. եւ հրապարակաւ խօսի ընդ նոսա ասելով աջակողմեանցն։ «Եկա՛յք օրհնեալք հօր իմոյ. ժառանգեցէք զպատրաստեալն ձեզ ի սկզբանէ աշխարհի». եւ ձախակողմեանցն ասէ. «երթա՛յք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։ Յորոց փրկեսցէ զմեզ Փրկիչն մեր եւ թագաւորն յաւիտենից . Զհարս՝ Զհայրապետս՝ Զառաջնորդս՝ եւ Զհետեւօղս եւ զբանաւոր ուխտ եկեղեցւոյ իւրոյ սրբոյ, ի հրոյն յաւիտենից եւ ի դառն տանջանաց գեհենոյն. եւ դասուն ոջակողմեան եւ ձայնին երկնային արժանի արասցէ. տեսանել զհարս սուրբս եւ զառաջնորդս եկեղեցւոյ սրբոյ ի փառս մշտաւէտս. յանտրտում ուրախութեան եւ յանզրաւ կեանս ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք եւ գոհութիւն հանդերձ հարբ եւ սուրբ հոգւովն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։ Այլեւ որ ի սաղմոսի բանն։ «Զի՞նչ բարի՝ կամ զի՞նչ վայելուչ, զի բնակին եղբարք ի միասին՝» վասն միաբանից է հարց եւ եղբարց։

Գլուխ ԻԱ. Նորին դարձեալ վասն միաբանից. հարց եւ կրօնաւորաց. ի բանն որ ասէ ի Պրակս առաքելոց։ «Էր ամենայն ինչ նոցա հասարակաց. եւ ոչ ոք ասէր զընչից իւրոց թէ իւր իցէ»։ Գործոց. 4. 32։

Եթէ զինչ շահ եւ օգուտ է միաբան եղբայրութեանց, եւ տանց հասարակութեանց՝ ասացեալ ամք յայլ ուրեք։ Իսկ թէ ո՞ւր երեւի միաբանութիւնս՝ եւ յի՞նչ դէմս։ Ասելի է այժմ փոքրիշատէ։ Նախ յերանելի եւ ի միասնական սուրբ երրորդութիւն՝ տեսանի ամենայն ինչ հասարակաց. նոյն բնութիւն եւ էութիւն. մի կամք եւ գործ. նոյն իշխանութիւն եւ թագաւորութիւն, եւ այլն ամենայն։ Վասն որոյ՝ եւ մեք ի պատկեր արարչին եղեալք՝ պարտիմք զտիպ նախատըպին պատկերել ի մեզ. ըստ չափու կարողութեան՝ զամենայն ինչ հասարակ ունել . մի կամք եւ գործ, եւ հաւատ եւ կրօն։ Ապա թէ ոչ՝ կորուսանեմք ի մեզ զպատկերին ձեւ կողմաւոր կամօք, եւ աննման կայիւք։ Երկրորդ՝ տեսանի միաբանութիւնս այս՝ յիննեակ դասս իմանալեացն էութեանց. որք փառաբանիչք եւ պաշտօնեայք Աստուծոյ. հազարք հազարաց՝ եւ բիւրոց. անթուելի մեզ. այլ գիտէ նա որ թուէ զամենայն բազմութիւն աստեղաց, կարգաւորեալ ի դասս եւ ի պատիւ. առաջին միջին եւ վերջին. սակայն մի կամօք. մի դիտումն. նոյն փառաբանութիւն եւ պաշտօն. անդադար բերանով. անհանգիստ բարբառով՝ կան եւ մնան յարակայացեալք միշտ անկէտ յաւիտեանս։ Իսկ մինն ի նոցանէ ինքնիշխան կամօքն՝ սիրեաց զառանձնութիւն եւ եղեւ գտակ չարեաց եւ հակառակ կամաց արարչին. տարագրեցաւ ի համակամ դասուցն. կորեաւ զանգիւտն կորուստ. «որոց աղջամուղջ խաւարին յաւիտեան պահեալ կայ»։ Երրորդ՝ յառաջին կեանս մարդոյն ի դրախտին փափկութեան հասարակ կերակուր էր ամենայն ծառ. մին պատուիրան. նոյն դիտաւորութիւն. այլեւ միապէս տնկոցն երկրագործութիւն, եւ աստուածախօսութիւն. իսկ յոր ժամ առանձնակի կերակրոյ ցանկացան, թողին զպատուիրանն Աստուծոյ. եւ մերժեցան յանուշական կենացն։ Վասն որոյ՝ այժմ եկեղեցի՝ զառաջին կենացն բերելով զնմանութիւն, հասարակութեամբ վարի առ ամենայն ինչ։ Չորրորդ՝ տեսանեմք զառօրեայ կեանս մարդկան՝ հասարակութեամբ պատրաստեալ. հասարակէ երկին ամենեցուն պարունակօղ. եւ երկիր կրօղ. լուսաւորք նոյնք. անձրեւ հաւասարք. զօդ առ հասարակ ծծեմք. եւ զջուր ըմպեմք. եւ զայլն ամենայն որք հարկաւորք են եւ պիտանիք հասարակապէս ունիմք. այսպէս եւ եկեղեցի՝ զամենայն ինչ առ հասարակ պատրաստէ։ Հինգերորդ՝ ի կազմուած մերոյս շինուածի՝ ամենայն գործիական մասունք, ի պէտս բոլորին ներգործեն. որպէս ոտք զբոլոր մարմինն բառնայ. եւ ձեռք գործէ. ակն զլոյս բոլորին տայ. եւ ականջն զլուր. ունչ զհոտ. եւ բերան զհամ. որեւ կերակրականն եւ աճողականն՝ զբոլորն սնուցանեն։ Այսպէս եւ յեկեղեցի , եթէ ոք ակն է տեսանօղ, կամ լեզու քարոզօղ եւ խրատօղ, եւ այլ պէսպէս գործոց կատարօղ, ոչ է պարտ առանձնապէս խօսիլ. այլ ի պէտս հասարակաց մատակարարել։ Վեցերորդ՝ բանն Աստուծոյ անեղ եւ արարիչ՝ օտար եւ տարագրեալ ի մարմնաւորս բնութենէ, որքան արարչի եւ արարածոց, հաղորդ եղեւ առեալ զմարմնաւորս բնութիւն. կատարելապէս միաւորեաց ընդ իւրում աստուածութեանն անշփոթապէս. մի կամօք եւ մի ներգործութեամբ եւ միաւորեալ բնութեամբ, կատարելով զամենայն զմարմնաւորս վասն մեր. եւ այսպէս հաշտեցոյց զհայր ընդ արարածս. զհրեշտակ ընդ մարդկան. զհրէայս եւ զհեթանոսս. վասն որոյ եւ եկեղեցի ի բազմազան ազգաց ժողովեալ, զմի ունելով զկամս եւ զգործս, մի հասարակութեամբն հաղորդի։ Եօթներորդ՝ նոյն ինքն Տէր մեր՝ զսէրն աւանդեաց մեզ օրէնք նոր. «յայսմ ծանիցեն, թէ իմ աշակերտ էք, յորժամ սիրիցէք զմիմեանս»։ եւ սէրն գլուխ եւ լրումն է ամենայն պատուիրանաց։ Եւ բնութիւն է սիրոյ՝ զօրէն հրոյ ի մի շաղկեպելոյ. եւ է գործ սիրոյ՝ որ ինչ բարի է եւ ստուգութիւն. ոչ խնդրել զիւրն՝ ոչ գռգռել՝ ոչ թշնամանել, եւ այլն. զորս թուէ առաքեալն։ Եւ դէմք սիրոյն՝ յերիս որոշի. այսինքն, առ վերինս եւ առ ներքինս եւ առ հաւասարս. որով հնազանդիմք վերնոյն. եւ խընամածեմք զներքոյսն. եւ գթամք առ իրեարս. յաղագս որոյ՝ եկեղեցի սուրբ ի մի վայր ժողովեալ կատարէ զսիրոյ օրէնսն։ Ութներորդ՝ յայտնապէս ուսանիմք յառաքելոցն յետ Քրիստոսի՝ որք այսպէս հասարակութիւն կարգեցին։ Նախ հնգից հազարացն. եւ յետոյ բազմութեան բիւրուցն. «էր ամենեցուն սիրտ եւ անձն մի . եւ ոչ ոք ասէր զընչից իւրոց թէ իւր իցէ՝ այլ ամենայն էր հասարակաց»։ իսկ Անանիա եւ Սափիրա կին նորա՝ ոչ զայլոց յափշտակեալ կամ զկեալ, այլ յիւրեանց ընչիցն ի գնոյ գեղջն խորեցին ինչս առանձնականս. վասն որոյ՝ պատուհասեցան մարմնով զի անկան եւ մեռան։ Նոյնպէս եւ եկեղեցի հասարակութեամբ պարտ է վայելել յնչից արդեանց. եւ մի առանձնակի. զի մի պատուհասեսցի։ Իններորդ՝ մի կաթուղիկէ եկեղեցի անուանի ընդ ոլորտս ձեռակերտեալ. այլեւ ի զանազան ազգաց ի Քրիստոս հաւատացեալ. վասն զի մի է ամենեցուն կարգ եւ կատարմունք. մի դիտումն եւ մի հաւատ. եւ ի մի յոյս կոչման։ Յայս միտս՝ եւ զանազան անձինք ի մի տեղիս հաւաքեալ, մի կարգ եւ մի բան, եւ մի հասարակութիւն կարգաւորորի։ Տասներորդ՝ որեւ յետոյ ի հանդերձեալն յահաւոր դատաստանին՝ համահաւաքեալ ամենայն սուրբք յամենայն կողմանց աշխարհի ի մի հանգիստ եւ ի փառս արքայութեան երկնից, դասակից հրեշտակաց յանզրաւ յաւիտեանս. իսկ մեղաւորքն բաժանեալ ի նոցանէ, անշէջ հրով տանջեսցին։ Վասն որոյ ի նոյն դիտաւորութիւն այժմիկ հաւաքիմք ի մի վայր ի սուրբ եկեղեցիս, որ է երկինք ի վերայ երկրի հրեշտակութիւն պաշտօնէիւք նոյնաձայն համաբան եւ միակրօն հոգեւոր սիրով. եւ մի բազմաբաժին. եւ մի կողմաւոր կամօք. եւ մի՛ անձնասիրութեամբ եւ հակառակութեամբ բաժանիլ ի սուրբ միաբանութենէն. եւ լինիլ լուցկիք հրոյ յաւիտենից։ Այս ըստ հոգեւորին։ Նոյնպէս եւ մարմնաւորն ի միաբանութենէ շինութիւն է տան. իսկ ի բաժանմանէ՝ քակտումն եւ աւեր ըստ Տեառն. «տուն բաժանեալ յանձն՝ աւերի. եւ թագաւորութիւն կործանի»։ Ո՞չ տեսանէք առ երկրագործս . յորժամ հաւասար լծով համոզեն առ լծեալսն, գործն անխափան կատարի. իսկ թէ մին խեռի, բովանդակն խանգարի։ Տես դարձեալ՝ զի ի խաղաղութիւն կոչեաց զմեզ Քրիստոս, զխաղաղութիւն տալով մեզ. եւ երանեաց զխաղաղարարն որդի Աստուծոյ կոչելով. ապա ուրեմն խռովարարն որդի է հակառակին։ Եւ երեք են կողմունք խաղաղութեան գործոյ. այս է ինքն առ ինքն. զհոգի եւ զմարմին ի խաղաղութեան պահեալ. ինքն առ այլս. «եթէ հնարիցէ՝ ընդ ամենայսն զխաղաղութիւն կալ». եւ յայլոց առ այլս հաշտութեան միջնորդել. որպէս որդին Աստուծոյ՝ արար խաղաղութիւն եւ հաշտութիւն Աստուծոյ եւ մարդկան։ Ուրեմն յիրաւի գործակիցք նորին անուանն՝ եւ երանութեանն կցորդեսցին։ Իսկ խռովութիւնն՝ ոչ է կարգաւորաց եւ կրօնաւորաց եղբարց. այլ անձնասիրաց եւ այլազգեաց ընդ թշնամւոյն։ «Զի ուր եւ նախանձ է , անդ է անկարգութիւն եւ ամենայն իրք չարք. եւ մի կալ հակառակ չարին խրատէ առաքեալն»։ այլ խնդրեա զխաղաղութիւն եւ երթ զհետ նորա ի Դաւթայ ուսեալ։ Եւ յի՞նչ պատճառս գոյանայ աղմուկ. ո՞չ ապաքէն յինքնասէր բարուց եւ ագահութեանց. եւ ոչ այս միայն, այլեւ կռապաշտութիւն. «եւ արմատ ամենայն չարեաց է արծաթասիրութիւն»։ Այլեւ վասն սորա են կռիւք եւ ատելութիւնք. սպանութիւնք եւ այլն։ Տես առ շաղակեր կենդանիս՝ որ զշաղիղն ունի՝ յամենեցունց խածանի։ Տես եւ ի թռչունս՝ որքան ի ծառս եւ ընդ երկինս թռչին, ոչ վնասին. այլ յորժամ յերկրի վասն որկորոյ եւ կերակրոյ բնակին, ի ծօղակս ըմբռնին։ Եւ ձկունք ի խայծ կարթին։ Այս առհասարակ խրատ է կրօնաւորաց։

Դարձեալ խրատ կրօնաւորաց՝ թէ զի՞նչ հարկաւոր է յանապատ բնակողացն . եւ զի՞նչ պիտանացու նոցին։

Ասեմք նախ եթէ այն է հարկաւոր՝ առանց որոյ կեալ ոչ է իսկ պիտանացու՝ բարեպէս կեալն։ Որպէս ի մարմնաւորս հաց եւ հանդերձ հարկաւոր է. եւ զանազան կերակուր եւ ըմպելի եւ ազգի ազգի հանդերձ պիտանացու . այսպէս ի հոգեւորն է ընտրելի։ Գիտել պարտ է՝ զի երկոտասան իր հարկաւոր է սնակողաց յանապատի ըստ մեծին բարսեղի։ Նախ քան զամենայն ինչ՝ հարկաւոր է զախտ մարմնական եւ զախտ մտաց ի բաց մերկանալ. որպէս որ ի բաղանիս մտանէ, մերկանայ յամենայն զգեստուց. եւ որպէս ըմբիշք մերկանան, զի մի ըմբռնսցին ի գօտէմարտիլն։ Այսպէս եւ կրօնաւորին՝ պարտ է մեր կանալ յախտից մարմնոյ եւ մտաց. եւ ապա գօտէմարտիլ ընդ թշնամւոյն։ Երկրորդ՝ հարկաւոր է թողուլ զինչս եւ զամենայն ստացուածս մարմնոյ . ըստ այնմ, «մեք թողաք զամենայն եւ եկաք զկնի քոյ»։ Զի թէ ոչ թողուն զմարմնաւորն, ոչ կարեն ընդունիլ զհոգեւորն. «զի երկու տէրանց ոչ ոք կարէ ծառայել եւ այլն»։ Երրորդ՝ ի միաբանութեան ժողովս կալ՝ եւ ոչ յանձնականի. «զի եղբայր յեղբօրէ օգնեալ՝ իբր զքաղաք ամուր է ասէ. եւ վայ միոյն ի ճանապարհի եւ այլն»։ Չորրորդ՝ ամենեցուն մի սիրտ եւ մի խորհուրդ լինիլ. ըստ այնմ, «ամենեցուն սիրտ եւ անձն մի էր»։ Հինգերորդ՝ զի եւ զմի կամս , եւ ոչ կողմաւոր կամ այլեւայլ ունիցին. զի միայնակեացն՝ կամարար կոչի. այսինքն, զի թողցէ զկամս իւր, եւ արասցէ զառաջնորդին։ Վեցերորդ՝ զի ամենեքեան մի իղձ եւ մի փափագ ունիցին յինչ գործս եւ իցեն. այսինքն, զոգւոցն փրկութիւն։ Եօթներորդ՝ զի ոչ ոք ասիցէ յընչից իւրոց, թէ իւր իցէ. այլ ամենայն ինչ հասարակաց լիցի ըստ առաքելական կանոնացն։ Ութներորդ՝ զի առանց կռուոյ բնակեսցին. եւ ընդ ամենեսեան զխաղաղութիւն կալցեն ասէ առաքեալն։ Իններորդ՝ զի մի ընդ միմեանս հակաճառեսցեն եւ բանակռիւ լիցին յոչ ինչ պէտս որպէս ասէ առաքեալն. այլ իմաստնոյն հարցցեն եւ օգտեսցին։ Տասներորդ՝ զի ամենեքեան ամենայնիւ հնազանդ լիցին առաջնորդին. որպէս ասէ առաքեալն. «ամենայն անձն որ ընդ իշխանութեամբ է ի հնազանդութեան կացցէ»։ Մետասաներորդ՝ զի վարս առաջնորդին՝ ամենեւին յինքեանս նկարեսցեն. որպէս զնախօրինակ ինչ պատկեր, զոր կենդանագիրք ձեւագրեն։ Երկոտասաներորդ՝ զի զմիմեանս սիրեսցեն. «զի Աստուած սէր է. եւ որ կայ ի սէրն՝ բնակի յԱստուած. եւ Աստուած ի նման բնակի ասէ Յօհաննէս»։ Այսոքիկ հարկաւորք են ամենայն անապատաւորաց։ Իսկ Պիտանացու է ութն իր ի մէջ նոցա։ Նախ զիւրաքանչիւրս՝ ըստ արժանւոյն պատուեսցեն ըստ առաքելոյն. «հատուցանեն՝ որում զպարտս՝ զպարտս. ոմանց երկիւղ. այլոց զպատիւ»։ Երկրորդ՝ մի զընտանիսն մարմնոյ. այսինքն, զորդի կամ զեղբայր առաւել սիրեսցեն քան զհասարակ եղբարս։ Ապա թէ ոչ՝ դեռեւս ըստ բնութեան կարգին են, եւ չեն մոռացեալ։ Եւ թէ ասեն՝ «որ ընտանեաց խնամ ոչ տանի, չար է քան զանհաւատս»։ Ասեմք, թէ չեն հակառակ. զի առաքեալն նոցա ասէ, որ ըստ աշխարհի կենցաղավարին. դարձեալ եւ թէ յանապատի իցեն, եւ տեսանելով զընդանիս ի մեղս, եւ անփոյթ արասցեն, անհաւատութիւն է եւ այն։ Երրորդ՝ պիտանի է զի մի զանօգուտս խօսեսցին. որ նա ինքն է դատարկաբանութիւն։ Չորրորդ՝ զի մի ի զբօսանս. եւ այս կրկին է. կամ ի խօսս ծաղրականս. զի միայնակեաց ծաղրածու դեւ է գերգասացի, եւ կամ մարմնով զբօսնուլ եւ ի դարտարկութեան կալ։ Հինգերորդ՝ զի շահաւոր լիցի բանն՝ զժամանակն եւ զդէմն ընտրիցէ. եւ զոր ինքն ոչ կարէ՝ առաջնորդին ծանուսցէ. զի նա արասցէ։ Վեցերորդ՝ զի մի շոգմոգ լիցի եւ քսու տանէ ի տուն։ Եօթներորդ՝ մի ունկնճառ եւ ակամբ խօսեսցի. «Որ խօսէր գաղտ զընկերէ իւրմէ, զնա՝ բաց է ի բաց հալածէի. ասէ Դաւիթ». այլ կամ հեզիկ, կամ սակաւ ինչ բարձր ձայնիւ յայտնի եղբարցն։ Ութներորդ՝ պիտոյ է զխրատն եւ զհրամայականն, մեղագոյն եւ ահարկու ձայնիւ վարեսցէ։ Այսոքիկ պիտանացու են միաբանութեան եղբարց։ Իսկ առաջնորդին՝ Հանդերձ վերագոյն ասացելովդ է եւ զայս եօթն իրս առաւել ստանալ յինքն։ Նախզի՝ հանճարեղ լիցի. ըստ այնմ, «որ հանճարեղն է՝ զառաջնորդութիւն ստասցի»։ Երկրոդ՝ եւ զամենայն առաքինութիւնս լիով ունիցի. զի կարասցէ ամենեցուն օրինակ լինիլ։ Երրորդ՝ զնշոյլ սիրոյն՝ ամենեցուն առ հասարակ ծագեսցէ. ըստ որում ասէ. «զարեգակն ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց»։ եւ մի զմինն առաւել սիրեսցէ, եւ զմինն նուազ։ Չորրորդ՝ զպատիւն ըստ վայելչութեան դիմացն արասցէ՝ որպէս ասացաք։ Հինգերորդ՝ զի յամենայն իրս հասարակաբաշխ լիցի ըստ պիտոյից կարօտութեան. այսինքն զգեստս՝ զանկողինս, եւ այլ. որպէս զդեղս հիւանդաց, եւ ոչ ողջոց։ Նոյնպէս եւ զամենայն ինչ ըստ պիտոյիցն տացէ. եւ զաւելին արգելցէ. այս է հաւասարաբաշխն։ Վեցերորդ՝ զի միշտ զահ եւ զերկիւղ հանդերձ խրատու բանիւ ունիցի ի վերայ նոցա։ Եօթներորդ՝ զի յետ բազում խրատելոյ՝ պատժեսցէ զանդարձն. զի այլքն երկիցեն. որպէս ասէ առաքեալն. «զերիցուէ չարախօսութիւն մի ընդունիցիս եւ այլն»։ Եւ այս որպէս ասացաւ հարանցն. նմանապէս եւ կանանց է կանոն. որք բնակին ի վանս իւրեանց ճգնութեամբ։ Դարձեալ չորրորդ իրս հարկաւոր է առնել նոցա առաջնորդին։ Նախզի՝ մի զհեշտալին եւ զփափկալին տացէ նոցա։ Երկրորդ՝ զի մի ուրախամիտս եւ խնդացեալս արասցէ զնոսա։ Երրորդ՝ զի միշտ հնարեսցէ զպիտանին եւ զօգուտն տալ նոցա։ Չորրորդ՝ զի միշտ ընդ երկիւղիւ պահեսցէ զնոսա. «զի երկիւղիւ Տեառն խորշի ամենեցուն ոք ի չարէն»։ Իսկ միաբանքն՝ նոյնպէս պարտին լինիլ։ Նախզի՝ մի զհեշտն խնդրեսցեն յառաջնորդէն. այլ զօգտակարն եւ զպիտանին։ Երկրորդ՝ զի մի խուզեսցեն զհրամանս որ դնէ նոցա. այլ զպատուիրանս Տեառն կատարեսցեն. այնչափ, մինչ զի ոչ միայն զվատթարացն. այլեւ զգովելեացն թէ հրամայեսցէ, ոչ գործեսցեն։ Երրորդ՝ զի զայն ամենայն յօժարութեամբ կատարեսցեն. եւ մի տրտմութեամբ եւ հարկիւ. որում ոչ է վարձ. զի ակամայիցն եւ բռնադատելոցն ոչ է վարձ, եւ ոչ կատարելապէս փրկութիւն։ Չորրորդ՝ զի թէ հարկաւոր գործ ինչ հանդիպեսցի՝ յարանց կամ ի կանանց, յանվտանգ ժամու երծիցեն. այսինքն, ի ցերեկի. եւ զայն մի ոք կամաւորութեամբ ընդ ինքեան ունելով յեղբարցն կամ քերցն։ Այսքան վասն միաբանից եւ հարց։ Դարձեալ վասն յանապատի բնակելոյ։ Ոչ է պա՛րտ կրօնաւորին կալ ի մէջ աշխարհականաց վասն ութն պատճառի։ Նախզի՝ ի տեսն եւ ի լուրն ընդ նոսա, որպէս տիպք նկարեն յինքեան զմեղս վասն որոյ Սողոմօն՝ խրատէ. «ընդ առն նեղասրտի մի՛ բնակիր. եւ ընդ բարեկամի բարկացողի մի բնակիր. զի մի ուսցիս զճանապարհս նոցա. եւ զխեղդ ոգւոյ նոցա ընդունիցիս»։ Եւ մարգարէիւն «ելէք ի միջոյ նոցա Տէր. եւ ի պիղծս մի մերձենայք»։ Երկրորդ՝ զի մոռանան զամենայն պատուիրանս Աստուծոյ։ Երրորդ՝ զի սովորին եւ դժուարըմբեր լինին որպէս զբնականքն քաղց, եւ ծարաւ։ Չորրորդ՝ զի ոչ զգայ զմեղսն խղճիւն։ Հինգերորդ՝ զի ոչ ապաշխարէ եւ տրտմի։ Վեցերորդ՝ զի ոչ ունի զոմն բարեաց օրինակ։ Եօթներորդ՝ զի յարժանաւոր յիշմանէն Աստուծոյ ի բաց քեցի. այսինքն, զի սուրբքն յիշեն զԱստուած՝ ուրախանան եւ քաղցրանան. զի արժանաւորք են. ըստ այնմ, «յիշեցի Աստուած եւ ուրախ եղէ»։ եւ թէ՝ «քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո՝ քան զմեղր բերանոյ իմոյ»։ Ութներորդ՝ զի արհամարհէ եւ մոռանայ զդատաստանն. որ քան զամենայն՝ մեծագոյն չար է այս, եւ սատակիչ ոգւոց։ Եւ թէ որպէս է պարտ թողուլ զամենայն եւ առնուլ զխաչն որպէս ասէ աւետարանն։ Նախզի՝ առանձնասցի յաշխարհէս։ Երկրորդ՝ զի մոռասցի զանցեալ սովորութիւնն։ Երրորդ՝ մերժումն կամաց իւրոց։ Չորրորդ՝ մեռուցանել զանդամսն. այսինքն զզգայարանսն յիւրաքանչիւր գործոց խափանել։ Հինգերորդ՝ զի զամենայն նախատինս յանձն առնուցու։ Վեցերորդ՝ զի այլ եւ այլ խորհուրդ ոչ խառնեսցէ յաղօթսն։ Եօթներորդ՝ զի ստէպ աղօթեսցէ։ Ութներորդ՝ զի երկար աղօթեսցէ։ Եւ ապա այնպիսին կարէ առնուլ զխաչն, եւ հետեւիլ Քրիստոսի։ Վասն ոչ առանձին կալոյ։ Առ բազում ինչս պիտանացու է միասնական կեանք կրօնաւորաց. եւ նոյնքան պակասութիւն է առանձին բնակիլն։ Եւ ասեմք երկոտասան գլուխ։ Նախզի՝ իւրաքանչիւրքս՝ առ մարմնաւոր պէտս հարկաւորացն չեմք բաւական. այլ կարօտիմք միմեանց. որպէս ոտն ունի զօրութիւն գնալոյ՝ բայց բոլոր անձինն կարօտէ։ Վասն որոյ՝ ասէ Աստուած. «ոչ է պարտ մարոյդ միայն լինիլ. այլ արասցուք դմա օգնական ըստ դմա»։ Երկրորդ՝ զի բան սիրոյն՝ ոչ յորդորի յիւրաքանչիւրն. այն որ ասէ. «սէրն՝ ոչ խնդրէ զիւրն». զի միայնն՝ զիւր օգուտն խնդրէ. իսկ առաքեալն ասէ. մի խնդրեր զանձին օգուտ. այլ զընկերին զի ապրեսցի»։ Երրորդ՝ իւրաքանչիւրն զթերութիւն իւր ոչ ճանաչէ. զի ոչ ունի բարեկամ խրատիչ. եւ ոչ թշնամի յանդիմանիչ. վասն որոյ ասէ Սողոմօն։ «Վայ միոյն ի ճանապարհի. թէ գլորի, ոչ ոք է որ յարուցանէ»։ Չորրորդ՝ զի եւ ողորմութիւն ի բազմացն՝ զիւրաւ լինի. այսինքն քաղցելոյն կերակուր. եւ մեր կոյն զգեստ. իսկ ի միոյն՝ ոչ եւս. զի ի գործելն զմինն, խափանի միւսն. այսինքն կամ աղօթքն, կամ տուրքն. եւ ո՞վ ոք ախորժիցէ զդատարկ է զանպտուղ կեանս, քան զպտղաբերն։ Հինգերորդ՝ «զի անդամք եմք միմեանց հոգւովն սրբով. յօդեալ ի գլուխն Քրիստոս. ասէ առաքեալն». իսկ թէ ոք պատառեսցի. եւ անջատիցի, զիա՞րդ հնազանդի գլխոյն. կամ որպէս խնդալ ընդ լացօղս հատեալ անդամն. կամ որպէս վշտակից լինի եւ փառացն խնդակից՝ յորժամ զընկերն ոչ տեսանէ։ Վեցերորդ՝ զի իւրաքանչիւր ոք ի մէնջ ունիմք զպարգեւս հոգւոյն ըստ չափոյ հաւատոյն. որպէս ասէ առաքեալն։ «ումեմն բան իմաստութեան. այլում մարգարէութիւն. այլում զօրութիւն, եւ այլն»։ Արդ՝ ի միասնական կեանս՝ զմերն յարդեմք. եւ զայլոցն ամբարեմք զշնորհս ի գործելով առ միմեանս. իսկ միայնակն՝ ոչ այսպէս. այլ խտրէ միայն զիւրաքանչիւրն, եւ դատապարտի. որպէս ասէ Տէրն յաւետարանին։ Եօթներորդ՝ զի եւ ի գողոցն եւ ի թշնամեացն դժրելոյ՝ զգուշ մնամք ի զուարթնոցն զարթուցմանէ, զորժամ ոչ աղօթելով նիրհեմք զքունն զայն որ առ ի մահ. զորմէ ասէ Դաւիթ։ «Մի երբէք ննջեցից ի մահ». եւ այս լինի ըստ մարմնաւորին եւ ըստ հոգեւորին։ Ութներորդ՝ որք ուղիղ լինին ի գործս, ի բազմաց վկայութենէ զհաւատարմութիւն ընդրութեանն առնուն։ Զի թէ յերկուց՝ եւ յերից վկայից հաստատի ամենայն բան, որչափ եւս առաւել հաստատի որ զբարի գործսն կատարեսցէ։ Իսկ միայնակն՝ վտանգ ունի. նախ զանձնահաճութիւնն . եւ ապա զի ոչ ճանաչէ զթերին. եւ ոչ զյառաջանալն ի գործս։ Իններորդ՝ միայնակն զամենայն պատուիրանաւն զանց առնէ. այսինքն զսիրովն. զի ո՞ւմ խոնարհեսցի. կամ առ ո՞վ գթասցի. եւ որո՞ց համբերեսցէ. զի ինքն միայն է։ Եւ թէ ոք ասէ՝ սրբովք շատանալ. ասեմք թէ՝ այնպիսի է նա՝ որպէս հիւսն կամ դարբին որ գիտասցէ զարհեստն եւ ոչ գործեսցէ։ Եւ առաքեալն ասէ. «ոչ լսօղք օրինացն արդարասցին, այլ առնօղքն»։ Նաեւ Տէրն բանիւ ուսոյց զխոնարհութիւն. «յինէն ուսարուք՝ զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ». եւ գործով կատարեաց լուանալով զոտս աշակերտացն. իսկ դու զո՞ լուասցես, կամ զո՞ բժշկեսցես։ Տասներորդ՝ ասէ մարգարէն «բարի գոլ զբնակիլ եղբարցն ի միասին»։ Զի որպէս իւղ զհոգին սուրբ ընկալցին ի գլխոյն մուրուսք եւ զգեստք. այսինքն, միաբան լրմունք յառաջնորդէն. եւ միայնակն անբաժին է յայսպիսի իջմանէ շնորհաց։ Մետասաներորդ՝ ասպարէզ է ճգնութիւնն. զի որք տեսցեն՝ հաճեսցին եւ փառաւորեսցեն զԱստուած. վասն որոյ ասէ Տէրն. «այնպէս լուսաւորեսցի լոյս ձեր առաջի մարդկան , զի տեսցեն զգործս ձեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զհայր ձեր որ յերկինս է»։ իսկ զմիայն բնակողացն՝ ոչ ոք տեսանէ զվարս, եւ ոչ ոք ուսցի։ Երկոտասաներորդ՝ զի պարտ է օրինակ առնուլ զվարս առաքելոցն. որպէս ասէ գործքն. «էր ամենեցուն սիրտ եւ անձն մի. եւ ոչ ասէր զընչից իւրոց թէ իւր իցէ. այլ էր ամենայն ինչ հասարակաց»։ իսկ որ առանձին բնակի, եւ զինչս իւր առանձին պահէ, անբաժին է յայս միաբանութենէս։ Այսպէս երկոտասան գլխով շահ եւ օգուտ է բնակիլ ի միասին. եւ առանձին բնակիլն պակասութիւն որպէս ցուցաւ։ Դարձեալ վասն ընտրութեան առաջնորդաց վանից հինգ իր պիտոյ է։ Նախ պարտ է առաջնորդին լինիլ անդ. զի իցէ յառաջագահ։ Երկրորդ՝ զի լիցի բանիւ առաւելեալ։ Երրորդ՝ զի լիցի զգաստ եւ արթուն։ Չորրորդ՝ զի լիցի բարուքն գթած։ Հինգերորդ՝ եւ ի բոլոր սրտէ զիրաւունս Աստուծոյ խնդրիցէ։ Այնպիսին նստի առաջնորդ։ Վասն փորձելոյ զկրօնաւորս։ Զեկեալն նոր ի կրօնաւորութիւն՝ այսպէս փորձեսցէն։ Նախ հարցանեն զառաջին վարս նորա, թէ ուղղութեամբ լինի կեցեալ. զոր ինչ պակաս է՝ զայն հրամայեսցեն առնել. որպէս Տէրն զմատուցեալ երիտասարդն եհարց վասն վարուցն առաջին. եւ ապա զպակասն ուղղեաց ասելով. «մի ինչ պակաս է ի քէն. եթէ կամիս կատարեալ լինիլ եւ այլն»։ Իսկ թէ ի չար եւ յանխտիր վարուցն լինի եկեալ, պարտ է փորձութիւն ընդունիլ. զի մի վաղափոխուկ լիցի եւ անժուժկալ. ուստի բազում վնաս ծնանի։ Նախզի՝ ինքեանք ուխտազանց եղեն, եւ ստեցին Աստուած։ Երկրորդ՝ զի հայհոյութիւնս եւ նախատինս դնիցեն եղբարցն։ Երրորդ՝ զի գայթակղին լսօղքն։ Չորրորդ՝ զի երկմտին յօժարեալքն։ Ապա ուրեմն պարտ է փորձեալ զայնպիսին ըստ հինգ եղանակի. եւ ապա ընդունիլ ի թիւ եղբարցն։ Նախզի՝ անամօթաբար պատմեսցէ զամենայն մեղս։ Երկրորդ՝ զի ոսոխ իւր լինիցի եւ մատնիչ։ Երրորդ՝ եւ որք պատճառք եղեն եւ գործակիցք չարեացն՝ ոչ խնամածիցէ. ըստ այնմ, «ի բաց կացէք յինէն ամենեքեան ոյք գործէք զանօրէնութիւն»։ Չորրորդ՝ եւ զգուշութիւն յամեայնի վարս իւր ստասցի. զի մի դարձեալ կործանեսցի յառաջին ախտն։ Հինգերորդ՝ զի զամենայն խստակրօն ճգնութիւն, եւ կամ թէ զբնաւ անարգագոյն գործս զինչ եւ կարգեսցեն՝ խոնարհութեամբ ընդունիցի։ Իսկ թէ ի մեծատանց իցէ հարցցեն. եւ զոր ինչ առաւել անարգ թուէր իւր ի գործս՝ զնոյն դնիցեն։ Հարցումն։

Որ զեդեալ գործ իւր թողու՝ եւ զայլ ինչ խնդրիցէ, զի՞նչ նշանակէ։ Պատասխանի։ Այսպիսին՝ հինգ իր ցուցանէ ի բարս իւր։ Նախ եւ առաջին զինք նահաճութիւն. զի դեռ չէ հնազանդեալ կամօք։ Երկրորդ՝ զի սիրէ զփառս աշխարհի։ Երրորդ՝ զի վասն շահի է յոյսն։ Չորրորդ՝ զի ագահ եւ որկրամոլ է։ Հինգերորդ՝ զի ծոյլ եւ հեղգ է. վասն որոյ զթեթեւագոյն գործս ընտրէ։ Վասն դարձի մեղաւորաց։ Եւ այս գիտելի է՝ զի ի դարձումն մեղուցելոց, չորս իր պիտոյ է։ Նախ՝ որ հանապազ հոգայ զելանելն ի մեղաց։ Երկրորդ՝ զի տրտմեսցի վասն գործեալ մեղացն։ Երրորդ զի ճգնեսցի յարդարորւթեան վաստակս։ Չորրորդ՝ զի ոչ յուլասցի յապաղելով, եւ օր առ վաղիւն ձգելով. «զի ահա ժամանակ ընդունելի, եւ այս է օր փրկութեան»։ Վասն զղջման։ Չորս իր պիտոյ է մտածել մարդոյ եւ զղջանալ։ Նախ՝ զխոնարհութիւնն Քրիստոսի վասն մեր բոլոր տնօրէնութեամբն. զխաչ՝ եւ զչարչարանս՝ եւ զայլն։ Երկրորդ՝ զկոչումն որ հրաւիրեաց յարքայութիւնն իւր ասելով. «կայք առիս ամենայն աշխատեալք»։ Եւ թէ «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի»։ Երրորդ՝ զահաւոր ամօթ դատաստանին ի համագումար ատենին. ուր ամենայն գործք յայտնի լինին։ Չորրորդ՝ զհուրն յաւիտենական. զխաւարն արտաքին . զլալ աչացն, եւ զկրճտել ատամանցն որ ասէ. «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։ Վասն գաղտ խօսելոյ։ Գաղտ խօսիլն զընկերէ՝ զընկերէ՝ հինգ ազգ վնաս ունի. վասն այն ասէ Դաւիթ. «զնա բաց է ի բաց հալածէի»։ Նախզի թիւրութիւն է աստուածադիր կարգացն. որ սպասաւոր բանի զլեզուն եդ. եւ նա խափանէ եւ աչօք երւ յօնօք խօսի։ Երկրորդ՝ այպանելոյ զընկերն, եւ կատականաց է ցոյց. վասն այն ծածուկ խօսի. որպէս ասէ առաքեալն. «խեղ կատակութիւն ի բերանոյ ձերմէ մի ելցէ». զի կատակ բանք խեղաբար եւ մասնաւոր՝ ունին զնախատելն։ Երրորդ՝ սուտ է խօսքն՝ վասն այն յայտնի ոչ խօսի. «եւ որ սուտ խօսի՝ որդի է սատանայի ասաց Տէրն»։ Չորրորդ՝ տրտմութիւն է եղբօրն. վասն որոյ որ գաղտնի խօսի, տրտմութիւն՝ է հոգւոյն սրբոյ։ «մի տրտմեցուցանէք զհոգին սուրբ որով կնքեցայք»։ Հինգերորդ՝ զվէս եւ զհպարտ բարսն նշանակէ. որով եւ ինքն սխալոտ գոլով այլոց ոտնհար լինի. եւ զայն ամպարիշտ եւ անզգամ կոչէ առակն. «զի արհամարհեաց զԱստուած, եւ ընկերին ոտնհար եղեւ»։ Եւ թէ ոք ասիցէ, վասն է՞ր նշանացի ակնարկեաց Սիմոն Պետրոս առ Յօհաննէս հարցանել զՏէրն. եւ մեք ձեռօք եւ գրովք խօսիմք։ Ասեմք թէ՝ երկու է խտրութիւնն։ Նախ՝ զի թէ վասն բարւոյ լինի ակնարկելն որպէս Պետրոսին։ Երկրորդ՝ թէ հետեւեսցի ձեռն լեզուին օժանդակելով։ Այլ թէ վասն չարւոյ լինի շարժումն գլխոյ եւ ձեռաց եւ գիրն՝ եւ կամ այպանելոյ զոք գաղտ խօսիլ, ամպարշտութիւն է որպէս ցուցաւ։ Այլեւ դատարկաբանութիւն է երեք ազգ։ Նախ որ ոչ լինի ի խոհեմութեանցն եկեալ յառաջ. այլ ի լեզուէն պատահեալ։ Երկրորդ՝որ ոչ լինի ընկերին օգուտ։ Երրորդ՝ խեղ կատակութեամբն՝ է բան դատարկ։ Վասն շարժելոյ գլխոյ։

Շարժումն գլխոյ՝ հինգ ազգ է. այսինքն, հաւանական. հրաժարական. սպառնական. հենգնական. տրտմական. զարհուրական։ Առաջին երկուքն՝ յայտնապէս զկիրս մտացն թարքմանեն, հաւանել կամ ոչ. զի որպէս շարժումն ձեռացն՝ լեզուին է օգնական եւ թարքման. այսպէս եւ գլուխն մտացն։ Եւ սպառնականն է որպէս Ռափսակ ի վերայ Երուսաղէմի։ Եւ հենգնական՝ որպէս նախատէին զՏէրն շարժելով զգլուխս։ Իսկ տրտմական՝ որպէս վշտացեալ դստերքն Երուսաղէմի։ Եւ զարհուրական՝ որք ի վերայ Բաբիլոնի։ Եւ այսպէս զանազանին սոքա. զի առաջին երկուքն՝ ի ներկայն է, հաւանել կամ ոչ։ Իսկ սպառնականն՝ ի յապագայն է. եւ այլ երեքն՝ յանցեալն է։ Եւ դարձեալ զանազանին . զի առաջին երկուքն՝ ի վերայ բարւոյ եւ չարի լինին. եւ միջին երկուքն՝ միշտ ի վերայ չարի. եւ վերջին երկուքն՝ միշտ ի վերայ բարւոյ. այսքան առայս։ Եւ Քրիստոսի պսակողին սրբոց՝ փառք եւ երկրպագութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԻԲ. Քարոզ վասն պահոց Յայլմէ. ի բանն, «պատահել զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր ապա քաղցեաւ։ Մատ. 4. 2»։

Վարդապետք ասեն ամենայն մեղք չորս աստիճան ունի։ Նախզի՝ ծնանի ի սիրտ մարդոյն։ Երկրորդ զի ի խորհուրդն հեշտանայ։ Երրորդ՝ զի յետ հեշտութեանն հաւանի եւ ի գործածէ։ Չորրորդ՝ զի ջատագով լինի գործոյն, ի կարգս բարւոյ դնել զգործս, եւ զայլս պատճառել։ Եւ զայս չորս աստիճանս՝ օրինակաւ ցուցանէ մեր նախահայրն Ադամ։ Քանզի սատանայ միջնորդութեամբ օձին նախ էարկ զճաշակումն պտղոյն ի սիրտն Եւայի։ Երկրորդ՝ զի տեսութիւն պտղոյն եւ խոստումն փառաց աստուածանալոյն հեշտացոյց զնա։ Երրորդ՝ զի հաւանեալ ի գործ էարկ ճաշակելով զոր ասէ. «եկեր եւ ետ առն իւրում եւ կերին»։ Չորրորդ՝ զի յորժամ խնդիր արար հարցմամբ, ջատագով եղեն անձանց սրբութեան. այրն զկինն պատճառելով. եւ կինն զօձն։ Եւ այսպէս սատանայ զամենայն մարդ ըստ նմին օրինակի փորձէ։ Նախ արկանէ զսերմն մեղաց ի սիրտն. եւ մարմինն հեշտանայ ի նոյնն. եւ հոգին իբրեւ զԱդամ հաւանեալ գործակից է մարմնոյն։

Եւ յետ գործելոյն՝ ջատագով լինի անձինն զայլս պատճառելով։ Ոչ գիտէ, թէ որպէս Ադամ պատճառելով եւ ոչ զանձին մեղս խոստովանեալ, ոչ զերծաւ ի պատուհասէ։ Այսպէս եւ ամենայն ոք յետ մեղացն՝ ոչ խոնարհեցուցեալ զանձն իւր ի խոստովանութիւն, ոչ զերծանի ի պատուհասէն Տեառն. կրկին ընդունելով զհատուցումն զմահ. եւ զզրկումն յաստուածային տեսոյն եւ յանմահական վայրէն։ Այսպէս եւ ամենայն ոք զնոյն վճիռ ունի հատուցման . թէպէտ պատճառ դնէ աշխարհականն զքահանայն. եւ քահանայն զեպիսկոպոսն. եւ եպիսկոպոսն զկաթուղիկոսն. իւրաքանչիւր զիւր հատուցումն առնելոց է յանաչառ դատաւորէն։ «չափ զեղուն թաթաղուն տացին ի գոգս ձեր ասէ»։ Բայց եւ զայս եւս գիտել պարտ է. զի որպէս մինչ ի գործ արկանելն չորս էին աստիճանք. սոյնպէս եւ ի գործեալն՝ չորս են աստիճանք յորս սովիմբք կորուսանէ սատանայ զմարդն. մին աստիճան ի գործն. զի ի ծածուկ գործէ զմեղսն վասն ամօթոյն։ Երկրորդ՝ զի յորժամ լրբեալ անամօթաբար յայտնի գործէ։ Երրորդ՝ զի սովորութիւն առնու ի մեղս։ Չորրորդ՝ զի անզեղջ մնայ. եւ այս են նետք սատանայի որովք հարկանէ զմարդն։ Զոր մարգարէն խրախոյս տայ, թէ զգուշանաս պատուիրանաց լսելովն. «ոչ երկիցես դու յերկիւղէ գիշերոյն». այսինքն ի սատանայէ եւ ի նետից նորա։ Եւ արդ տեսցուք թէ որպէս ի զգուշութեան կարեմք ոչ երկնչիլ ի նետից բանսարկուին։ Եւ գիտելի է՝ զի երկու են հնարք զերծանելոյ յայսպիսի հինիցս. որպէս բժիշկն մեր Քրիստոս արար, յորժամ փորձիչն մարտեաւ ընդ նա երեք ազգ մահադեղօք. այսինքն, հպարտութեամբ եւ ագահութեամբ եւ որկրամոլութեամբ։ Եւ այսպիսի ախտիցս որ է սկիզբն հպարտութիւնն՝ ոչ ետ տեղի. զի հպարտութիւն եւ ագահութիւն՝ մտացն են փափագ եւ ցանկութիւն. իսկ որկրամոլութիւնն՝ մարմնոյ։ Եւ զերկուսն յանձն իւր սանձեալ, մեզ օրինադրեաց ռետին կենսաբեր առողջութեան։ Նախ յորժամ մեղաց տեսակ՝ երեք պատճառանօք արկանէ սատանայ ի սիրտս մեր, բնաւ ոչ հաւանել. եւ ոչ տալ տեղի. այլ պարսաւել եւ յետս ընկենուլ։ Երկրորդ՝ զգուշանալ յորկորստութենէ. զի նա է դուռն ամենայն մեղաց. վասն այն առաւել պարտ է պատերազմիլ ընդ այս մեղս. քանզի Տէրն զգուշացոյց ըզմեզ յայսպիսի մեղաց։ «թէ զգուշ կացէք անձանց՝ գուցէ ծանրանայցեն սիրտք ձեր շուայտութեամբ եւ արբեցութեամբ»։ Վասն այն Քրիստոս ի լեառն փորձութեան նախ՝ ընդ այսպիսի մեղս պատերազմեցաւ զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր. զի դժուարախորտակելի է մեղս այս։ Եւ արդ՝ մեզ առաջիկայ աստանօր յաղագս երկու իմն իրաց առնել քննութիւն։ Նախ՝ վասն փորձանաց սատանայի։ Եւ երկրորդ՝ յաղագս պահոց։ Եւ աստ վասն փորձանաց՝ հարկ իմք ասել. քանզի ասէ առաքեալն. «ոչ է մեզ մարտ ընդ մարմնոյ եւ ընդ արեան, այլ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս. ընդ աշխարհակալս խաւարիս այսորիկ»։ Եւ զի պատերազմ նորա որ ընդ մեզ՝ է երբեմն որ միջնորդօք։ Առաջինն որպէս ասացաք ի միտս արկանելով։ Եւ երկրորդ՝ դարձեալ զի սատանայ չորս ազգ կերպիւ փորձէ զմարդն։ Նախ աղքատութիւն եւ նեղութիւն ածեալ ի վերայ։ Երկրորդ՝ ի հեշտութիւն եւ ի քաղցրութիւն քարշելով. քանզի յորժամ նեղութեամբ եւ վշտօք ոչ կարէ խոնարհեցուցանել, հեշտութեամբ հնարի զյաղթութիւն. որպէս ամաղէկ ոչ կարաց պատերազմաւ յաղթել զԻսրայէլ. զարդարեաց զպոռնիկ կանայս եւ նովիմբ յաղթեաց. արեւ անկան յԻսրայէլէ ԻԳՌ այր։ Այսպէս եւ այլազգիք պատերազմաւ ոչ յաղթեցին Սամփսոնի. այլ հեշտութեամբ ի ձեռն կնոջ պոռնիկի։ Իսկ երրորդ՝ միշտ մարմնով փորձէ զմեզ՝ հանապազ հանգիստ տալով մարմնոյ, զի ծանրասցի. եւ յետ ծանրութեանն՝ չորրորդաբար արկանէ զբորբոք բղջախոհութեանն. որպէս ցուցանի յօրինակէն Նաբուգոդոնոսորի. որ պատմի ի գիրս Դանիէլի. «թէ ետ բորբոքել զհուր հնոցին եօթնապատիկ. որ նշանակէ զեօթն մահու չափ մեղս։ Եւ քանզի յետին երկուքն՝ որկրամոլութիւնն եւ բղջախոհութիւնն՝ յոյժ ծանրագոյնք են. զի յոյժ ընդդէմ են բնութեանն։ Իսկ հնոցն Բաբիլոնի՝ չորս իրօք բորբոքէր։ Նաւթիւ՝ որ նշանակէ զցանկութիւն մարմնոյ. զոր ասէ Յակօբոս. «ցանկութիւն յղացեալ զմեղս ծնանի»։ Երկրորդ նիւթն՝ ձիւթ. որ է որկրամոլութիւն եւ արբեցութիւն։ Երրորդ վուշ՝ որ է յաճախ հայեցումն ի պատկեր կնոջ. որ զարդարի իբրեւ զկին պոռնիկ։ Չորրորդ՝ որթ չորացեալ եւ ցամաքեալ. որ նշանակէ զագահ եւ զփարթամ այր. որոյ սիրտն չորացեալ եւ ցամաքեալ լինի յողորմութեան վտակէն. այսոքիկ են որով փորձէ սատանայ զմարդն եւ առնէ նիւթ գեհենոյն։ Դարձեալ երրորդ կերպիւ փորձէ սատանայ զմարդիկ Դ ազգ փորձութեամբ։ Առաջին՝ զի արկանէ զսիրտ մարդոյն ի գիշերային երկիւղ յաղքատութիւնն. եւ նեղութեամբ տանջանաց անօրինաց՝ թիւրէ յուղիղ ճանապարհէն։ Իսկ այս շուտով հերքի, յորժամ ի միտ ածեմք զմեղս մեր. եւ զտանջանս դժոխոց. եւ զլոյս չարչարանացն Քրիստոսի. եւ շուտով հերքի երկիւղ գիշերային։ Երկրորդ՝ յորժամ ձգէ նետ ի լուսաւոր գործ առաքինութեան, զհպարտութիւն. յորժամ պահս պահէ, կամ ողորմութիւն առնէ, ականէ ի միտս փառասիրութիւն, զի անկցի մարդն այն ի վարձուց իւրոց վասն հպարտութեանն. որպէս ինքն անկաւ։ Իսկ թէ այսու ոչ կարէ ընկենուլ զմարդն, արկանէ ի գործ զերրորդն. այսինքն, զկարօտութիւն փառաց եւ զմեծութիւն աշխարհի. զի ժողովեսցէ ինչս բազումս։ Եւ յորժամ եւ այսու ոչ կարէ յաղթել զմարդն, արկանէ ի գործ զչորրորդն. ի յերազն զինքն հրեշտակ լուսոյ ձեւացուցանէ. եւ խրատիւք՝ որոյ սկիզբն քաղցր է, եւ չար է կատարումն. այնու պատրէ եւ մոլորեցուցանէ. որպէս բազում պատմի ի գիրս սրբոց հարցն եղեալ։ Դարձեալ երրորդ՝ փորձեաց սատանայ՝ զաշխարհ չորիւք եղանակօք։ Նախ՝ գիշերային երկիւղ յարուցանելով հաւատացելոց. որպէս յաւուրս առաքելոցն. եւ զխոստովանօղսն՝ որք զՔրիստոս խոստովանէին, սպանանել տայր. եւ սպանօղքն համարէին պաշտօն մատուցանել Աստուծոյ։ Երկրորդ փորձութիւնն՝ կոչի նետ որ թռչի ի տուէ. ցուցանէ զփորձութիւն հերձուածողաց. զի յորժամ գիշերային երկիւղն հատաւ ի կռապաշտ թագաւորացն, յարոյց զհերձուածօղսն նիւթ առեալ ի լոյս բանից. որպէս Արիոս. Մակեդոն. Նեստոր, եւ այլք նմանք սոցա։ Իսկ յորժամ շնորհօք հոգւոյն սրբոյ հերքեալ տկարացաւ այս, յարոյց զերրորդն փորձութիւն ի սուտ եղբարց, որք զաստիճան եպիսկոպոսութեան եւ զվարդապետութեանն ստացան, ոչ ըստ իմաստութեանն որ ի շինութիւն եկեղեցւոյ, այլ ի պէտս մարմնոյ փառաց եւ ցանկութեան աշխարհի, ծառայելով տարերաց. որպէս քրմաց էր գործ եւ կռապաշտիցն. որպէս յայժմու ժամանակիս՝ «որոց աստուածացուցեալ են զորովայնս իւրեանց. եւ փառք են նոցա ամօթքն. զորս թշնամի խաչին կոչէ առաքեալն» եւ ոչ առաջնորդ եկեղեցւոյ. զի ոչ հոգան զօրինաց, եւ ոչ փոյթ ունին զփրկութիւն հոգւոց ժողովրդեան. այլ միայն զանձանց հեշտութիւն եւ զփառս։ Իսկ Չորրորդ փորձութիւն արկանէ ի կատարածի զՆեռն։ Դարձեալ չորիւք փորձութեամբ. Մի ուրուական սքանչելեօք։ Երկրորդ՝ բռնութեամբ տանջանացն. երեք՝ պարգեւօք. չորս՝ պատրողական բանիւք։ «Եթէ հնար ինչ իցէ, եւ զընտրեալսն մոլորեցուցանել որպէս վկայէ աւետարանն»։ Այս յաղագս փորձութեան այսքան։ Իսկ պահք՝ զայս ամենայն փորձութիւնս կարօղ է շիջուցանել։

Եւ զայս վարդապետէ Քրիստոս ուսուցանելով կրկնակի ի բանս իւր։ Նախզի ասէ. «այս չար ոչ իւիք ելանէ, եթէ ոչ պահօք եւ աղօթիւք»։ եւ Երկրորդ բանն որ ասէ. «ոչ է հնար զերծանիլ յորոգայթէ, եթէ ոչ պահօք եւ աղօթիւք։ Ապա ուրեմն հարկ է մեզ պահել. զի յաղթեսցուք փորձողին. որպէս եւ պահեաց Քրիստոս. ոչ թէ կարօտ էր պահոց օգնականութեան, այլ զի մեզ ծանուսցէ, թէ մարմնոյ անհնար է առանց պահոց յաղթել հեշտութեան փորձողին։ Բայց գիտել պարտ է՝ զի բազում են ազգ պահոց զանազանեալ. պարտ է զնոսա գիտել՝ եւ զորքանութիւն պահոց. եւ թէ ո՞րն է ի սոցանէ որ հալածէ զդեւս հանդերձ փորձութեամբ իւրով։ Եօթն ազգ է պահոց։ Նախ վասն աղքատութեան. զի ունի կամք ուտելոյ, բայց չունի որ կերիցէ։ Երկրորդ՝ վասն հիւանդութեան ստամոքսաց ոչ կարէ ուտել փահրիզ առնէ. զի մի վասն յաճախ ուտելոյն առաւելասցի հիւանդութիւնն։ Երրորդ՝ պահեն փառասէրք, եւ երկու մեղս գործեն. մին զի այնպիսի պահօքն՝ զթշնամին սատանայ յագեցուցանեն. եւ երկու՝ զի ինքն չարչարեալ, ոչ թէ ոչ վարձաւորի. այլեւ պատժի։ Չորրորդ՝ պահեն կեղծաւորք՝ կարթ արկանելով. զի այսպիսի առաքինութեան աղագաւ հերձուած մուծանեն յեկեղեցի. եւ կամին ըստանալ ինչս։ Հինգերորդ՝ պահեն վասն նաքասութեան. զոր բան բասիր դնէ ի վերայ այնպիսեացն Սողոմօն։ «թէ Աստուած ետ ինչս եւ ստացուածս՝ եւ ոչ արար զնոսա Տէր եւ իշխան ի վերայ»։ Վեցերորդ՝ պահեն ոմանք վասն ստամոքսին՝ պատրաստելոյ զի առաւել եւս ճաշակեսցեն։ Եօթներորդ՝ պահեն հաւատացեալք եւ հետեւօղք Քրիստոսի վասն սիրոյ նորա։ Եւ սա բաժանի յեօթն. քանզի է նախ պահք՝ որ անընդմիջաբար յԱստուծոյ եդան որպէս Ադամայն, ոչ ուտել ի ծառոյն գիտութեան։ Երկրորդ՝ զի յիւր կամաց ստանայ. որպէս Ենովք ստացաւ։ Երրորդ՝ որ ի ձեռն մարգարէիցն եդաւ պահք. որպէս ասէ մարգարէն Յովէլ։ «Սրբեցէք պահս՝ քարոզեցէք պաղատանս»։ Չորրորդ՝ առաքելադիր, որպէս ուրբաթն եւ չորեք շաբաթն յառաքելոց կարգեցաւ ըստ հնոցն երկիցս ի շաբաթու. եւ երեք յիսնակքս։ Հինգերորդ պահք հայրապետադիրք. որպէս մեր շաբաթապահքս։ Վեցերորդ՝ որ խոստովանահայրն կարգէ։ Եօթներորդ՝ իշխանք բարեպաշտօնք դնեն զոմանս վասն յանցանաց իրիք ի բանդի. եւ հրամայեն տալ աշոտուչ հաց։ Իսկ այն առաջին եօթանց՝ վեցն անվարձք են։ Իսկ այս երկրորդն՝ ամենն վարձաւորք են։ Եւ զվեցն ի նոցանէ՝ ոչ ոք կարէ արգելուլ. կամ ունիլ իշխանութիւն լուծանել. բայց որ եդն՝ նա ունի իշխանութիւն լուծանելոյ. իսկ զմինն միայն որ անձամբ իւր ստացաւ, կարօղ է լուծանել։ Իսկ պահս պարտ է պահել ըստ խրատուն Զաքարիայ մարգարէին որ ասէ. «պահել ըստ չորից, եւ ըստ հնգից, եւ ըստ եօթանց, եւ ըստ տասանց»։ Բարկացօղք են դառնամաղձոտքն. եւ վայրաբերին ջերմն եւ խոնաւուտ խառնուածով։ Եւ տրտմաթաղխիծք՝ որք չոր են եւ ցուրտ խառնուածով։ Եւ ծոյլք եւ տղմականք՝ որք գէջ եւ ցուրտ են խառնուածով։ Իսկ հինգ՝ զհինգ զգայարանացս ասէ։ Իսկ եօթն՝ զեօթն մահու չափ մեղս ասէ։ Իսկ տասն՝ զտասն բանեան օրէնսն ասէ։ Իսկ պահք բերանոյ՝ է այս։ Նախզի փակէ յամենայն պարարտ կերակրոց։ Երկրորդ՝ զի ոչ ցանկութեամբ եւ ջերմեռանդութեամբ ուտէ։ Երրորդ՝ զի ոչ առանց ժամու ճաշակէ։ Չորրորդ՝ զի ոչ յագ։ Հինգերորդ՝ զի յիններորդ ժամու ուտէ մի անգամ յաւուրն. եւ թէ ոչ այսպէս, լուծանի պահքն։ Իսկ թէ զինչ օգտութիւն ունի պահք։ Նախզի՝ ժառանգորդ դրախտին առնէ զմարդն որպէս զԱդամ, մինչէր ի պահպանութիւն պատուիրանին։ Երկրորդ՝ զմարդն հրեշտակ երկնային առնէ որպէս զՅովհաննէս. որ ոչ ուտէր եւ ոչ ըմպէր՝ հրեշտակ կոչէ գիրն աստուածային. «թէ առաքեցից զհրեշտակ իմ առաջի իմ»։ Երրորդ՝ զի զդեւն հալածէ. որպէս հրամայեաց Քրիստոսի, թէ «այս չար՝ ոչ իւիք ելանէ, եթէ ոչ պահօք եւ աղօթիւք»։ Չորրորդ՝ զի յորոգայթից զերծուցանէ. որպէս հրամայեաց Քրիստոս, թէ «ոչ է հնար զերծանիլ յորոգայթէ, թէ ոչ՝ պահօք եւ աղօթիւք»։ Հինգերորդ՝ զի վերափոխէ զմարդն յերկինս որպէս զԵնովք եւ զԵղիա։ Վեցերորդ՝ զի աստուածատես եւ օրէնսդիր առնէ որպէս զՄովսէս։ Եօթներորդ՝ զի փրկէ ի մահուանէ, եւ զթշնամին խորտակէ. որպէս Յուդիթ պահօք եւ աղօթիւք եւ արտասուօք զՀողօփեռնէս սպան. եւ զքաղաքն փըրկեաց։ Ութներորդ՝ զի զհրամանն Աստուծոյ կարողանայ դարձուցանել. որպէս նինուէացիքն պահօք զկործանումն քաղաքին։ Իններորդ՝ զի զհուրն շիջուցանէ որպէս զերից մանկանցն։ Տասներորդ՝ զբերանս առիւծուց խնու որպէս Դանիէլն։ ԺԱ՝ զի եւ զառողջութիւն մարմնոյ ի ձեռն պահոց կարեմք ստանալ։ Իսկ զպահս քառասնիցս՝ թէպէտ պահեաց Մովսէս եւ Եղիա՝ բայց պահքս այս՝ Քրիստոսին է. «որ պահեաց զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր, եւ յաղթեաց փորձողին»։ Իսկ ձմերան յիսնակն՝ Եղիայի։ Բայց զայս գիտելի է՝ զի Քրիստոսի յետ մկրտութեանն պահեաց զպահս զայս. իսկ մեք ընդէր մերձ ի չարչարանս կատարեմք։ Այս յաղագս վեց պատճառի։ Նախ զի՝ Ադամ ի Նիսան ԻԱ. եւ ի Մարտի ԻԲ ստեղծաւ. եւ ի սոյն ժամանակիս պատւիրանազանց եղեւ եւ հանաւ ի դրախտէն յաղագս ուտելոյ։ Ի սոյն ժամանակիս պահեմք մեք. զի որպէս նա սակս ուտելոյն արտաքսեցաւ. մեք պահելով մտցուք ի դրախտն։ Երկրորդ՝ զի ամենայն քրիստոնէի պարտ է հաղորդիլ ի զատկին. վասն այն մերձ ի զատիկն պահեմք. զի սրբութեամբ արժանասցուք ընդունելութեան մարմնոյ եւ արեան Տեառն։ Երրորդ՝ զի ի ժամանակի ձմերան՝ ամենայն իրք զմեռելութիւն զգենուն ծառք եւ բոյսք եւ երկիր. իսկ ի ժամանակս գարնան՝ ամենեքեան նորոգեալ զարդարին։ Այսպէս մարդս հնացեալ մեղօք, եւ տերեւաթափ եղեալ ի բարեաց պտղոց, պարտ է պտղաբերիլ բարի գործովք. եւ սաղարթախիտ լինիլ ի յարութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ . եւ այս լինի ի ձեռն այս պահոցս։ Չորրորդ՝ յորժամ հիւանդութիւնն մերձ է, յայնժամ պիտոյ է բժիշկն. իսկ ի ժամանակս գարնան՝ խառնակին տարերք. եւ ջերմ եւ խոնաւուտ խառնուածն՝ զօրանայ ի մարդն. զոր վայրաբեր ասէ Նիւսացին։ Վասն այն պարտիմք յայսմ ժամանակի պահել՝ զի պահքն սանձէ եւ ոչ տայ թոյլ վայրաբերիլ։ Հինգերորդ՝ զի ի ձմեռն գիշերն առաւելու, եւ յամառն տիւն. եւ երկու առաւելութիւնքն խոտանք են. որպէս յանդգնութիւնն եւ երկչոտութիւնն. իսկ մէջն՝ որ արիութիւն է՝ բարւոք է. զի հաւասարութիւն եւ արդարութիւն է։ Այսպէս գարունն է ի մէջ երկուց աւելորդաց. եւ է արդարութիւն. եւ պարտ էր պահոց արդարութեանս՝ մերձ յարդար ժամանակի, եւ յարդար դատաւորութեան լինիլ։ Վեցերորդ՝ եդաւ սա ի սուրբ հայրապետացն՝ ի սոյն ժամանակի վարդապետ եւ ուսուցիչ մեզ։ Զի որպէս աւարտ աշխատութեան պահոցս՝ հասուցանէ զմեզ ի ցնծութիւն յարութեանն Քրիստոսի. այսպէս եւ աւարտ այսր բազմավիշտ կենցաղոյս՝ հասուցանէ զմեզ յարքայութիւնն երկնից եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։