Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 4/18

Գլուխ ԻԳ. Յայլմէ դարձեալ քարոզ վասն պահոց։ «Եւ պահեալ զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր, ապա քաղցեաւ»։ Մատ. 4. 2։

Ասէ Յոբ թէ «կեանք մարդոյ պատերազմ է ի վերայ երկրի»։ եւ այս է պատճառն։ Զի քաղաք որ շինեալ ի մէջ երկուց թագաւորաց՝ հանապազ ի պատերազմ է. զի յորժամ ընդ միոյն միաբանի, ընդ միւսոյն պատերազմի։ Քաղաքս մեր եդալ կայ ի մէջ երկուց թշնամեաց. զի Աստուած երկու բնութիւն ստեղծեաց ի սկզբանէ. մին իմանալի. եւ միւսն զգալի։ Այլ բնութիւնս մեր՝ կայ ի մէջն. զի միաւորեալ է. ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. եւ այսոքիկ ներհակ են միմեանց հոգ եւ մարմին. «զի մարմինն ցանկայ հակառակ հոգւոյ. եւ հոգին ցանկայ հակառակ մարմնոյ որպէս ասէ Պօղոս»։ Վասն զի հոգին սիրէ զառաքինութիւն՝ զպահս՝ եւ զաղօթս՝ այլ մարմինն՝ զուտելն եւ զհանգիստն. վասն այն հանապազ ի պատերազմի եմք։ Զի յորժամ լինիմք ի կողմ մարմնոյ՝ տրտնջայ խիղճմտաց հոգւոյն. եւ յորժամ լինիմք ի կողմ հոգւոյն, տրտնջայ մարմինն թէ տկարացայ։ Եւ մարմինս ուժով է, եւ երեւելի. եւ ճանապարհն արձակէ. եւ բազումք ի մարդկանէ հակեն ի կողմ մարմնոյ . եւ հոգւոյ կողմն՝ աներեւոյթ է եւ նեղ ճանահարհ. եւ սակաւք ի մարդկանէ են ի կողմն հոգւոյ։ Եւ արդ՝ անցեալ աւուրքս՝ մարմնոյ էին աւուրք ուտելով ըմպելով. այժմ հասին աւուրք հոգւոյ. վասն այն պարտիւք հաշտիլ ընդ հոգիս. եւ պատերազմիլ ընդ մարմնոյ եւ ընդ սատանայի։ Եւ յայսմ պատերազմի՝ պարտ է զգերնուլ զհոգեւոր զէնս. որպէս ասէ առաքեալն ի կորնթացւոցն. «ի պահս՝ ի սրբութեան՝ ի գիտութեան՝ վասն զինուն արդարութեան, որ ընդաջմէն եւ ընդ ահեկէն է»։ Վարդապետք ասեն , թէ զանազան է Սլեհն. եւ վասն այլոց զինուց՝ մէկ ձեռն բաւականէ, զի զթուրն եւ զբալաթիկինն՝ ի մէկ ձեռն՝ կարէ բանեցուցանել. բայց աղեղանն՝ երկու ձեռք պիտի. զի աղեղն՝ երկու բաժին է. մին փայտն որ ծուռ է եւ կեռ. եւ մին լարն որ ողորդ է։ Աղեղնաւորն ձախ ձեռօքն զփայտն որ ծուռ է՝ յետ տանի. եւ աջոյ ձեռօքն զլարն որ ողորդ է՝ յինքն քարշէ։ Այսպէս զմեղսն որ ձախ է եւ ծուռ՝ յիւրմէ ի բաց պիտի տանիլ. եւ զառաքինութիւնն որ ողորդ է եւ աջ՝ ի մեզ քարշել։ Եւ որչափ աւելի հեռանայ լարն ի փայտէն, խիստ հարկանէ նետն. նոյնպէս է եւ առաքինութիւնն. որչափ առաւել հեռանայ ի մեղացն, առաւել հարկանէ զսատանայ։ Եւ որպէս զօրքն առանց զօրավարին՝ սրտաբեկ երթան ի պատերազմ. բայց յորժամ թագաւորն ընդ նոսա իցէ՝ ոչ ոք փոխիցէ ի պատերազմէն։ Թագաւոր եւ զօրավար քրիստոնէից Քրիստոս է. յառաջագոյն գնաց ի պատերազմ. մարտեաւ եւ յաղթեաց սատանայի։ «պահեալ զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր որպէս ասէ աւետարանն եւ ապա քաղցեաւ եւ մատուցաւ փորձիչն»։ Վասն այն պարտ է մեզ զհետ Քրիստոսի ընթանալ. եւ պահօք յաղթել զփորձութիւնն սատանայի։ Եւ արդ՝ ի յաւետարանի բանիցս չորս ինչ գիտելի է։ Նախ թէ՝ սատանայ առաւել փորձէ զհաւատացեալս քան զանհաւատս։ Երկրորդ՝ զի կրկին է պահքն։ Երրորդ վասն օգտութեան պահոց։ Չորրորդ՝ թէ վասն է՞ր Քրիստոս քառասուն պահեաց։ Նախ զառաջին գլուխն գիտելի է՝ զի սատանայ առաւել փորձէ զհաւատացեալս, քան զանհաւատսն. եւ զսուրբսն քան զմեղաւորս։ Եւ այս հաստատի հին եւ նոր կտակարանօք։ Ի հին կտակարանսն գրեալ է ի գիրս ելիցն, թէ որչափ իսրաէլացիքն ի ծառայութեան էին եգիպտացւոց, նա սակաւ տանջէին զնոսա։ Այլ յորժամ ելին ի ծառայութենէ, բարկացան եգիպտացիքն, եւ ի հետ մտին, թէ դարձուսցեն զնոսա եւ ծառայեցուսցեն. այլ ոչ կատարեցան կամք նոցա. այլ ընկղմեցան ի ծովն։ Այսպէս որչափ անհաւատք ի յանհաւատութեան են, եւ մեղաւորն ի մեղս, ոչ նեղէ զնոսա սատանայ. զի գերի են ի ձեռս նորա։ Այլ յորժամ կամին հեռանալ ի մեղացն, յայնժամ բազում նեղութիւն ածէ ի վերայ։ Եւ յորժամ փախչին ի ձեռաց նորա, եւ գան ի հաւատաս ճշմարիտս, յայնժամ ի հետ մտեալ առաւել սրտմտի. բայց յորժամ արատսուօք եւ ապաշխարութեամբ քաւէ զմեղս իւր, յայնժամ խեղդի սատանայ։ Դարձեալ հաստատեցաւ աւետարանաւն. զի յերեսուն տարին որ դեռ չէր մկրտեալ Քրիստոս՝ ոչ փորձեաց զնա սատանայ. այլ յորժամ մկրտեցաւ եւ պահեաց, ապա սկսաւ փորձել զնա։ Ահա յայտնի է, զի սատանայ առաւել պատերազմի ընդ հաւատացեալս եւ ընդ առաքինիսն, քան ընդ անհաւատս եւ ընդ մեղաւորս։ Եւ այս գիտելի է. զի յետ առնելոյ զշնորհս ինչ՝ կամ մկրտութեան կամ քահանայութեան կամ միայնակեցութեան եւ այլ ինչ, յայնժամ առաւել փորձիչն մարտնչի։ Եւ Աստուած թոյլ տայ. որպէս յետ մկրտութեանն Քրիստոսի՝ փորձիչն մարտեաւ եւ յաղթեցաւ։ Ասեն վարդապետք, թէ վասն չորս պատճառի թոյլ տայ Աստուած։ Նախզի՝ մի գիտասցէ թէ ի բարութեանցն իւր ընկալաւ զշնորհն. այլ ի պարգեւացն Աստուծոյ, եւ մի հպարտասցի։ Երկրորդ՝ զի առաւել ջերմասցի ի սէրն Քրիստոսի . եւ օգնական արասցէ զնա։ Երրորդ՝ զի ուսցի զմարտն թշնամւոյն. եւ ոչ միայն ողորմութեամբ, այլեւ արդարութեամբ ընկալցի զպսակն յաղթութեան։ Չորրորդ՝ զի գիտասցէ թշնամին, թէ ոչ միայն ի Քրիստոսէ, այլեւ յանդամոց նորա պարտի եւ յաղթի զօրութեամբ նորա։ Երկրորդ գլուխն գիտելի է։ Զի պահքն երկու ազգ է. մին պահել ի մեղաց. եւ մին պահել ի մարմնաւոր կերակրոց եւ ըմպելեաց։ Երկոքեանս բարի են։ Այլ պահելն ի մեղաց՝ հարկաւորագոյն է վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ ոչ է հրամանք միշտ պահել ի մարմնաւոր կերակրոց, այլ երբեմն. բայց հրաման է հանապազ պահել ի մեղաց։ Երկրորդ՝ պահելն ի մեղաց՝ օգուտ է առանց պահելոյ ի մարմնաւոր կերակրոց. այլ պահելն ի մարմնաւոր կերակրոցն առանց պահելոյ ի մեղաց՝ ոչ ինչ օգուտ է . վասն այն ասեն վարդապետք, թէ յայնժամ է գեղեցիկ պահք զինքն ի մեղաց։ Եւ զի՞նչ օգուտ է մարմնոյն նուազիլ պահօք, յորժամ հոգին գիրանայ մահու չափ մեղօք։ Դարձեալ ասեն վարդապետք, թէ որ պահէ ի մարմնաւոր կերակրոց, եւ ոչ պահէ ի մահու չափ մեղաց, նման է պահք նորա պահոցն սատանայի։ Զի սատանայ ամենեւին պահացօղ է եւ ոչ ինչ ուտէ. բայց ի մեղաց ոչ երբէք դադարի։ Զայսպիսի պահս ոչ ընդունի Աստուած. որպէս Եսայի ասէ առ Աստուած ի դիմաց ժողովրդեանն։ «Զի՞ է զի պահեցաք մեք՝ եւ դու ոչ տեսեր. խոնարհեցուցաք զանձինս մեր՝ եւ դու ոչ գիտասցեր»։ Պատասխանի տայ Աստուած. «զի յաւուրս պահոց ձերոց՝ գտանին կամք ձեր կատարեալ. եւ կսկծեցուցանէք որք ընդ ձեռամբ ձեռով են . եւ զրկէք զանաւագն. զայնպիսի պահս ես ոչ ընդունեցի ասէ Տէր։ Այլ լո՛յծ զկնճիռն անիրաւութեան. այսինքն, պահեա զքեզ յամենայն մեղաց. եւ այն է պահք ընդունելի»։ եւ Ոմանք յաւուրս պահոց՝ ոչ ուտեն միս ոչխարի. բայց ուտեն զմիս մարդոյ՝ որ առաւել ծանրագոյն է. զի անխտիր բամբասեն եւ սուտ վկայեն վասն ընկերին։ Այլ թէպէտ հանպազ պարտ է պահել ի մեղաց. այլ առաւել եւս յաւուրս տօնից. բայց անարգ սովորութիւն է անկեան. զի յաւուրս կիրակէի եւ ի մեծ տօնս՝ աւելի գործեն քան յայլ աւուրսն։ Զի մարդիկ շաբաթն ի բուն պահեն ի մեղաց՝ զի զիւրեանց արուեստն առնեն. այլ յաւուր կիրակէի՝ որ առաւել պարտ է պահել ի մեղաց եւ հոգալ զհոգեւոր գործն, որ է պատարագ՝ քարոզ՝ եւ խոստովանութիւն՝ նոքա առաւել բարեկենդան առնեն մեղաց արբեցութեամբ խեղկատակութեամբ եւ այլօք բազմօք։ Վասն այն գրեալ է ի մակաբայեցիսն, թէ չար իշխան ոմն անուն Ապողինոս՝ եկն Յերուսաղէմ նենգութեամբ առնել հաշտութիւն. եւ նստան զայլ աւուրսն խաղալ անդ, յորում հրէայքն գործէին։ Իսկ յաւուր շաբաթու՝ յորում տօնէին հրէայքն ուտելով եւ ըմպելով, եւ չար իշխանն սուր ի վերայ կոտորեաց զբազումս։ Այսպէս չար իշխանն սատանայ՝ շաբաթն ի բուն խաղաղ կենայ. այլ յաւուրս տօնի եւ կիրակէի՝ յորժամ ուտեն եւ ըմպեն, հանէ սատանայ սուր եւ կոտորէ զբազումս հոգւով. զի ի մեղաց ոչ պահեն։ Երրորդ գլուխն գիտելի է։ Զի պահելն ի կերակրոց՝ բազում օգտութիւն ունի, թէ սրբութեամբ լինի։ Առաջին օգտութիւն է՝ զի պահքն յաղթէ զսատանայ. որպէս ասէ աւետարանն։ «Այս ազգ՝ ոչ իւիք ելանէ, եթէ ոչ, պահօք եւ աղօթիւք»։ Զի զդիւահար պատանին՝ տարան առ առաքեալսն. եւ ոչ կարացին բժշկել։ Ապա տարան առ Քրիստոս՝ եւ նա եհարց. «քանի՞ ժամանակէ յորմէ հետէ այդ եղեւ. ասէ հայրն՝ ի մանկութենէ . բազում անգամ արկանէ ի հուր, եւ երբէք ի ջուր զի կորուսցէ»։ Յայսմանէ ուսանիմք, թէ յորժամ նորա մտանէ ի մարդ, եւ գործել տայ զմահու չափ մեղս, շուտով կարեն զնոր դեւն հանել։ Բայց յորժամ դեւն ի մարդն մտանէ, եւ ի մանկութենէ սովորի ի մեղսն, դժուարաւ կարեն հանել։ Վասն այն առաքեալքն չկարացին հանել զնա. այլ աստուածային զօրութեանն էր կարողութիւն հանել զնա. զի դժուարաւ ելանէ սովորական դեւն մեղօք։ «Բազում անգամ արկանէ ի ջուր, » այս է ի գէջ ցանկութիւն. եւ ի հուր՝ որ է բարկութիւն կորուսիչ։ Այլ թէ նոր լինի դեւն եւ թէ հին, պահօք եւ աղօթիւք արտաքս ելանէ։ Զի թէպէտ ամուր բերդ լինի՝ յորժամ զկերակուրն պակասեցուցանեն, դիւրաւ առնուն. եւ թէպէտ մեծ է կրակն՝ յորժամ զայրելիսն պակասեցուցանես, շուտով անցանի։ Այսպէս թէ սատանայ բերդ լինի շինեալ մեղօք զսիրտ մարդոյն, եւ անդ վառեալ զհուր ցանկութեանն, թէ պակասեցուցանես պահօք զկերակուրն, շուտով յաղթես։ Զի ասեն վարդապետք, թէ օձի թոյնն՝ զմարդն սպանանէ . նոյնպէս անօթի մարդոյ թուքն՝ զօձն սպանանէ։ Արդ՝ թէ զզգալի օձն սպաննէ անօթի մարդոյ թուքն, ո՞րչափ եւս առաւել զիմանալի օձն։ Երկրորդ օգտութիւն պահոց. զի պահքն՝ օգնական է ողջախոհութեան. եւ որովայնամոլութիւն՝ բղջախոհութեան. վասն զի ասեն բժիշկք թէ , բնութիւն յոյժ իմաստուն է. յորժամ առնու զկերակուրն՝ նախ զմարմինն սնուցանէ, եւ ապա զյաւելորդն յուղարկէ ի ծննդական անդամն եւ զնա զօրացուցանէ. վասն այն յորժամ բազում ուտէ ոք, բազում յաւելանայ ի սնուցողական զօրութենէն ի ծննդական մասն. եւ յայժամ զօրանայ բղջախոհութիւնն։ Բայց թէ սակաւ ուտէ եւ պահացօղէ, կերակուրն միայն բաւական սնուցողականին է. եւ սակաւ յաւելանայ. եւ բղջախոհութիւնն խափանի. վասն այն ի ձմերան՝ փախանի թռչնոց բղջախոհութիւն. եւ անծնունդ լինին. զի կերակուրն փոքր է։ Այլ ի գարնան որ ժամանակն քաղցրանայ եւ կերակուրն շատանայ՝ յայնժամ սկսանին բոյն շինել եւ ձագ հանել. եւ ոչ կան յողջախոհութեան։ Եւ որպէս հուրն բորբոքի ի փայտ է եւ ի ձիթէ. նոյնպէս բորբոքի ցանկութիւն ի խորտկակերութենէ. զի այն իրն զբոց հրոյն յաւելացուցանէ՝ եւ կամի ոք նովաւ զհուրն շիցուցանել՝ յիմարութիւն է. նոյնպէս որ կամի ոք զցանկութիւնն որկրամոլութեամբ շիջուցանել՝ յիմարութիւն է։ Եւա որչափ ի պահս էր՝ կոյս է. ապա յորժամ զպտուղն եկեր՝ կորոյս զկուսութիւնն։ Ապա ուրեմն յայտ է որ պահքն օգնական է կուսութեան. եւ ուտելն ցանկութեան։ Երրորդ օգտութիւն՝ զի պահքն առողջութիւն է. ոչ միայն հոգւոյն, այլեւ մարմնոյն։ Վասն այն գրեալ է ի գիրս բժշկական, թէ քան զամեանայն արուեստս բժշկական՝ լաւ է պարկեշտութիւն. որպէս ասէ Սիրաք. «թէ որ պարկեշտն է՝ յաւելու ի կեանս իւր»։ Զի զանազան վէրք եւ ցաւք՝ յաւելի ուտելոյն լինի. քանզի ասէ ոմն բժիշկ, թէ գիշերոյ կերակուրն՝ առաւել սպանէ քան զսուր պատերազմի։ Այլեւ անասուն կենդանիք ուսուցանեն մեզ պարկեշտութիւն . քանզի ասեն թէ՝ առիւծն յորժամ միանգամ կուշտ ուտէ, երեք օր ի պահս կենայ. եւ է իմաստուն եւ պարկեշտ քան զմարդիկ. զի մարդ որ ի կանուխն կերեալ է՝ յերեկոյն կուշտ կամի ուտել։ Եւ մեղուքն սակաւ ուտեն ի մեղրէն. եւ որ շատ ուտէ՝ զայլն սպանեն եւ ի դուրս ձգեն։ Եւ ասէ Դանիէլ դարձեալ՝ երեք մանկունքն ի պահս կացին Գ ամ եւ ունդ կերին. եւ գէր եւ գեղեցիկ էին քան զայլ մանկունսն, որք ուտէին ի սեղանոյ թագաւորին. եւ իմաստնացան քան զամենայն գետսն բաբելացւոց։ Դարձեալ Դանիէլ ոչ վնասեցաւ ի յառիւծուցն. եւ Գ մանկունքն ի հնոցին։ Եւ իսկզբանն մարդիկ պահացօղ էին. եւ մինչեւ ի Նոյ՝ ոչ միս կերին եւ ոչ գինի արբին. այլ միայն պտուղ. եւ երկարակեացք եղեն յոյժ. որ ԹՃ եւ ԸՃ տարի ապրէին։ Բայց յետոյ յորժամ աւելի կերին հաց միս եւ գինի, կարճակեաց եղեն. որ դեռ եւս պակասի յաւելի ուտելոյ։ Ապա ուրեմն յայտ է՝ որ պահքն օգնական է հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Չորրորդ օգտութիւն զի պահքն տանի յարքայութիւնն երկնից. եւ այս է պատճառն. որ երկու իրք որք հակառակ են միմեանց՝ արտաքսեն զմիմեանս. որպէս զտաք ցաւն՝ հով դեղն. եւ զհովն՝ տաք։ Հիւանդութիւն մարդոյն՝ յուտելոյն է. զի վասն ուտելոյ անկաւ ի դրախտէն. ապա ուրեմն առողջութիւն մարդոյն ի պահոց լինի. որով հասանիմք՝ ոչ ի դրախտն, այլ յարքայութիւնն երկնից. քանզի գրեալ է վասն Եղիայի յերրորդ թագաւորութեանն, թէ սեւ ագռաւք հաց եւ միս բերէին Եղիայի ի վաղն, եւ յերեկոյն. եւ ուտէր Եղիա եւ ոչ շարժիւր ի տեղւոյն։ Այլ յորժամ ննջեաց ընդ բեւեկնի ծառովն, զարթոյց զնա հրեշտակն. եւ կետ նմա նկանակ. եւ կուժ մի ջուր. եւ եկեր եւ էարբ . եւ այն կերակրովն՝ պահեաց զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր. եւ էհաս ի լեառն Քորեբ առ Աստուած։ Այլ երեք իրք ետես ի լեառն Քորեբ, որ ոչ գոյր անդ Աստուած։ Առաջին՝ հողմ ուժգին։ Երկրորդ՝ շարժումն։ Երրորդ՝ հուր։ Չորրորդ՝ ձայն մեղմագին. եւ Տէր անդ։ Այսպէս յորժամ ուտեն մարդիկ կերակուր՝ ոչ գնան առ Աստուած. այլ յորժամ ննջեն ընդ հովանեաւ խաչին, եւ ուտեն հաց եւ ջուր, հասանին առ Աստուած։ Բեւեկնիծառն խիստ պինդ փայտ է. եւ տերեւն խոշոր որպէս փուշ. եւ յոր ժամ լիւր փայտն այրեն, եւ յիւր մոխիրն զկրակն թաղեն, մին տարի պահէ որ ոչ անցանի։ Բեւեկնին՝ զՔրիստոս խաչն նշանակէր. որ խիստ պինդ էր խոշոր եւ փշուտ վասն խիստ չարչարանացն։ Եւ պսակ չարչարանաց եդան ի գլուխն Քրիստոսի. եւ աստուածային սէրն պահեալ լինի ի սիրտ մեր խոկմամբ չարչարանացն Քրիսոսի։ Դարձեալ ծառս այս՝ նշանակէ զօր մահուն. որ խոշոր է եւ փշուտ. եւ անդ պահեալ լինի աստուածային սիրոյն. զի յորժամ ի միտ ածէ, թէ ի հող դառնալոց եմ, յոյժ անշիջանելի մնայ ի նա հուր սիրոյն Աստուծոյ։ Եւ ապա ուտէ ի կենդանի հացէն որ է մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի. յայն ժամ զօրեղ լինի. եւ ընթանայ ի լեառն Քորեբ. ուր է յաւիտենական ընթրիսն։ Այլ մարդ որ երթայ առ Աստուած՝ երեք ինչ պիտի անցանի առաջի նորա, որ ոչ է անդ Աստուած. այսինքն է, երեք ազգ մեղք. Հողմ հպարտութեան, որ ոչ է անդ Աստուած։ Շարժումն ագահութեան , զի ագահաց սիրտն հանապազ շարժի ի զանազան հոգս, եւ ոչ գտանի անդ Աստուած։ Հուր ցանկութեան որ ջեռնու ի բղջախոհութեան՝ յոյժ հեռի է յԱստուծոյ։ Այլ հանդարտ հողմ զխոնարհութիւնն ցուցանէ. եւ անդ գտանի Աստուած. քանզի ասէ Յակօբոս ի կաթուղիկէն. «տէր ամբարտաւանից հակառակ տայ. տայ զշնորհս խոնարհաց»։ Քանզի յորժամ խոնարհի ոք առաջի խոստովանահօրն՝ եւ խոստովանի զամենայն մեղս իւր, եւ յորժամ հնչէ ի բերանոյ խօստովանահօրն սիգ հանդարտ բանն այն, թէ արձակեմ զքեզ յամենայն մեղաց, յայժամ անդ երեւի Աստուած։ Ապա ուրեմն Եղիա քառասնօրեայ պահելովն՝ էհաս առ Աստուած. նոյնպէս եւ մեք պահեսցուք զքառասնօրեայ պահքս՝ եւ ապա հասցուք ի լեառն. այս է ի յարութիւն Տեառն. եւ անտի յերկնից արքայութիւնն։ Այս է օգտութիւն պահոցն։ Ասասցուք եւ զչորրորդ գլուխն։ Թէ Քրիստոս վասն է՞ր պահեաց զքառասուն տիւ եւ զխ գիշեր։ Ասեն վարդապետք, թէ Քրիստոս ոչ իւր վասն պահեաց, զի պահքն ոչ էր նմա ի պէտս. զի անմեղ էր. այլ պահեաց նա վասն բազում պատճառի։ Առաջինն ցուցանէ՝ որ նոր օրէնքս եւ Քրիստոս՝ եւ հին օրէնքն եւ մարգարէքն՝ ոչ են հակառակ. այլ համաձայնին միմեանց։ Զի Մովսէս պահեաց զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր. եւ Եղիա որ զբոլոր մարգարէսն նշանակէր՝ պահեաց զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր։ Այսպէս Քրիստոս պահեաց զքառասուն Տիւ եւ զքառասուն գիշեր։ Այլ զանազանութիւն է ի մէջ պահոցն Քրիստոսի եւ նոցա. զի Մովսէս պահեաց զօրութեամբ բանին Աստուծոյ՝ որ խօսէր ի լերինն Սինայ. եւ վասն այն պահեաց, զի զհին օրէնսն առցէ։ Եւ Եղիա այն զօրութեամբն պահեաց, որ հրեշտակն կերակրեաց զնա. եւ վասն այն պահեաց, որ զնայր առ Աստուած ի Քորեբ։ Այլ Քրիստոս պահեաց իւր զօրութեամբն։ Եւ վասն այն սատանայ ոչ գնաց առ Մովսէս եւ առ Եղիա ի փորձս, կամ ասաց թէ որդիք էք Աստուծոյ. զի գիտէր զնոսա որ ստոյգ մարդիկ էին։ Բայց վասն Քրիստոսի ի տարակոյս էր. վասն այն ասաց՝ «թէ որդի ես Աստուծոյ, ասա զի քարինքս հաց լինիցին». եւ փորձէր թէ է՞ Աստուած։ Այլ Քրիստոս որպէս պահօք զաստուածութիւնն եցոյց. նոյնպէս եւ քաղցենալովն զմարդկութիւն. եւ ծածկեաց զաստուածութիւնն. զի սատանայն հանապազ ի տարեկուսի կացցէ։ Երկրորդ պատճառ քառասուն օր՝ զի քառասունն՝ չորս տասն է. ցուցանէ զտասն բանեան օրէնսն. եւ չորսն գլուխ աւետարանն . վասն այն պահեաց Քրիստոս՝ որ ցուցանէր, թէ որ պահէ զհրամանս չորս գլուխ աւետարանին, եւ զտասն բանեան օրէնսն, նա հասցէ յարքայութիւնն երկնից։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի ի պահել քառասուն օր՝ բնութիւնս ուսուցանէ զմեզ. զի ասեն բժիշկք, թէ մանուկն լալով ծնանի. եւ մինչ ի քառասուն օրն զլալն գիտէ եւ զքնիլն. եւ մինչեւ ի քառասուն օրն ծիծաղիլ չգիտէ։ Զայս տայ օրինակ մեզ մանուկն. զի պարտ է զ. Խ. օր պահոցս տրքմութեամբ պահել. եւ յամենայն աշխարհական ուրախութեանց զգուշանալ։ Երրորդ պատճառ՝ զի մարդի բաղկացեալ են ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. եւ մարմինն բաղկացեալ է ի չորից տարերաց. այլ մարդն առեալ է յԱստուած զտասն օրէնսն, զի փրկութիւն գտցէ. այլ ի չորս տարերացն՝ չորս ազգ մեղք ելանեն. զի հողն պատրաստէ զմեզ յագահութիւն. եւ ջուրն ի գէջ ցանկութիւն. եւ օդն ի հպարտութիւն. իսկ հուրն ի բարկութիւն։ Եւ այս չորս մեղօքս՝ անցանեմք զտասն պատուիրանաւն Աստուծոյ. վասն այն պարտ է որ չորս. Ժ. պահեմք որ է քառասուն օր. եւ ճնշեմք զմարմինս յամենայն մեղաց. վասն այն օրինակ ետ մեզ։ Չորրորդ պատճառ՝ զի աշխարհս որ ապականել էր մեղօք՝ մաքրեաց Աստուած անձրեւով ջրհեղեղին. եւ զայս օրինակէր , զի մարդս որ փոքր աշխարհ է՝ քառասնօրեայ արտասուօք մաքրեսցի ի մեղաց։ Հինգերորդ պատճառ՝ զի հրամայեաց Աստուած՝ որ ժողովուրդն յնչից իւրեանց զտասանորդն տացեն Աստուծոյ. զի ցուցանէ թէ Աստուած կատարեալ է. եւ մարդս անկատար. զի ինն թիւն զոր վասն ինքեան պահէին անկատար էր։ Այլ տասն՝ զոր Աստուծոյ տային՝ կատարեալ էր. զի թիւն մինչ ի տասն՝ է կատարեալ. եւ ընդ այն այլ ոչ անցանի։ Նոյնպէս եւ այժմ յեղեղեցիս է. զի ի պտղոց եւ յընչից տացեն բաժին պաշտօնէից եկեղեցւոյ որք են ի տեղի Աստուծոյ։ Այլ նոր օրէնքս կատարեալագոյն է քան զհինն. պարտ է՝ որ ոչ միայն ի պտղոց տացեն տասանորդս, այլեւ յաւուրց. զի ի տասնէն մինն տարւոյն՝ է . խ։

Վեցերորդ պատճառ՝ զի այս թիւս սուրբ կոչեցեալ է յաստուածաշունչ գիրս. վասն զի Աստուած քառասուն ամ մանանայ ետ ժողովրդեանն յանապատին. այսպէս ո՛րչափ եմք յանապատ ապաշխարութեանս՝ քառասնօրեայ պահօք առնումք յԱստուծոյ զմանանայ ողորմութեանն։ Դարձեալ զի Քրիստոս քառասուն ամիս քարոզեաց յաշխարհի. եւ. Խ շաբաթ եկաց յարգանդի կուսին։ Եւ Խ ժամ եկաց ընդ մեռեալս. զի թէպէտ մարմինն Քրիստոսի Լ ժամ եկաց ի գերեզմանին. եւ հոգին ԼԳ ժամ եկաց ի դժոխս. եւ ի մէջ գիշերի կիրակէի յարեաւ. այլ մինչ ի լոյս կիրակէին որ երեւեցաւ աշակերտացն՝ Ը մեռեալս համարեալ էր. վասն այսորիկ Խ ժամ թուեն. եւ յորժամ յարեաւ Խ օր եկաց յաշխարհս եւ ապա համբարձաւ. վասն այն պարտ էր Քրիստոսի՝ որ Խ օր պահէր, եւ մեք ընդ նմա։ Այլ Քրիստոս Խ օրն ոչ ինչ ճաշակեաց. բայց մարդիկ տկար են եւ ոչ կարեն պահել որ ամենեւին չուտեն. այլ յօրն միանգամ ուտել սակաւ սուրբ պահք է։ Զի որ միանգամ ուտէ՝ նման է հրեշտակաց, եւ որ երկու՝ նման է մարդոյ հասարակաց. եւ որ բազում, նման է անասնոց. որ զօրն ի բուն խոտ ճարակեն։ Զոր ինչ պահք իսրայէլացւոցն հրամայեաց Աստուած՝ յայն պահոցն՝ մի անգամ էր ուտելն։ Այլեւ մարգարէքն այսպէս պահէին. որպէս գրեալ է Յեզեկիէլն. «հրամայեաց Աստուած Եզեկիէլի Խ օր ի յաջ կողմ ննջել. եւ հաց եւ ջուր կշտով ուտել ժամէ ի ժամ. այս է՝ յերեկոյէ յերեկոյ». վասն այն օրէն է քրիստոնէին ի մեծ պահոցն միաճաշակ լինիլ, զատ ի հիւանդաց եւ յաղքատաց, որք զաւուր կերակուրն հազիւ գտանեն։ Այլեւ Խ օր պահել ուսուցանէ մեզ օձն՝ որ ի բնութենէ ունի. զի յորժամ տկարանայ եւ աչքն վատատեսի. Խ օր պահք պահէ. եւ զհին մորթն թողու եւ նոր դառնայ։ Այսպէս պարտ է մեզ քառասնօրեայ պահօք մերկանալ զհին մորթն մեղաց. եւ նորոգիլ բարի գործովք, ի փառս նորոգողին մերոյ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. եւ նմա փառք յաւիտենս ամէն։ Վասն օձի՝ գրած է երկար ի քարոզն Բարդուղիմէոսի։

Գլուխ ԻԴ. Յայլմէ դարձեալ քարոզ վասն պահոց եւ փորձանաց սատանայի. ի բանն. «Յայնժամ վարեցաւ Յիսուս յանապատ ի հոգւոյն փորձիլ ի սատանայէ»։ Մատ. 4. I։

Վարդապետք ասեն թէ հաւատացեալք որք ապաշխարեն պահօք եւ աղօթիւք, հինգ եղանակաւ փորձէ սատանայ, թէ ծանր է ապաշխարանքդ. ոչ կարես տանիլ. ասա թէ ճշմարիտ է. զի առանց Աստուծոյ ոչ կարեմ տանիլ. չորս կերպիւ փորձէ զնոսա սատանայ, զի թուլասցին յառաքինութենէ։ Առաջինն՝ կեղծաւոր գթով ասէ ցմարդն. դու խիստ ծանր բեռն ես առեալ ի վեր. զայդ թող. եւ այլ թեթեւ առ. որպէս ասաց առ Տէրն մեր Քրիստոս. «թէ ասա քարանցս՝ զի հաց լիցին»։ Այսպէս ասէ առ հաւատացեալսն, թէ զծանր ապաշխարութիւնդ ի կակուղ հաց՝ այսինքն ի հեշտութիւն փոխեա։ Այլ ոչ է պարտ լսել խաբողին. այլ պարտ է հարցանել զնա, թէ ոչ փորձիչ թէ զայս ծանր բեռնս բառնամ յինէն, անբե՞ռն մնամ։ Եւ թէ սատանայ ողորդ պատասխանի տայ՝ ասէ թէ ոչ. այլ կայ ծանր բեռն, այսինքն տանջանք դժոխոցն որ ի վերայ քո է դնիլոց, որպէս ասէ Յօհաննէս ի տեսիլն՝ «ասէին լերանց՝ թէ անկերո՛ւք ի վերայ մեր. եւ բլրոց թէ՝ ծածկեցէք զմեզ յերեսաց բարկութենէ գառինն որ նստի յաթոռ»։ Ապա ուրեմն ոչ է պարտ լսել սատանայի. զի բառնայ ի մէնջ զթեթեւ բեռն պահոց եւ աղօթից. եւ դընէ ի վերայ մեր զծանր բեռն դժոխոց։ Երկրորդ՝ փորձէ երկեցուցանելով. զի զայն բեռն որ մեզ որիշ որիշ պարտ է տանիլ՝ նա ցուցանէ թէ միահետ պիտի տանիլ։ Ասէ՝ ո՞րպէս կարերս զայս ծանր ապաշխարութիւնս տանիլ մինչեւ ի մահ. դու պատասխանի տուր թէ, ով սատանայ սակաւ մի այսօր տանիմ եւ սակաւ մի ի վաղիւն։ Եւ այլ թեթեւ լինի վաղիւն վասն սովորութեան. որպէս ասէ «շատ է աւուրն չարիւր» այս է, աւուրն աշխատանք։ Երրորդ՝ փորձէ զի զմեր կարողութիւնս բաժանէ ի կարողութենէն Աստուծոյ. եւ ասէ՝ դու տկար եւ վատուժ մարդ ես . չկարես ծանր ապաշխարանք քարշել։ Պատասխանի տուր նմա. ասէ աւետարանն. «առանց իմ ոչ ինչ կարէք առնել»։ եւ Պօղոս ասէ ի փիլիպեցւոցն. «ամենայնի կարօղ եմք առնել նովաւ որ հաստասեաց զմեզ»։ Չորրորդ կերպիւ փորձէ, զի ասէ թեթեւացուցանեմ զքեզ ի ծանր ապաշխարութենէդ. եւ կամի կողոպտել եւ կորուսանել զմեզ։ Պատասխանի տուր ով փորձիչ՝ կամի՞ս թեթեացուցանել զիս. ապա այնպէս թեթեւացուցանես՝ որպէս հարամին զճանապարհորդն եւ զվաճառականն. որ թալանէ զամենայն։ Արդ՝ իմ բեռնս ոսկի է եւ մարգարիտ. ոչ կամիմ թեթեւացուցանել։ Հինգերորդ փորձէ՝ զի զապաշխարութիւնս մեր որ կըշռորդ է, կամի խշկել, որ ի հրեշտակաց նմանութենէն պակաս. առնումք. եւ զի ապաշխարութեամբն առնումք զհրեշտակաց մեծութիւնն. ցուցանէ Պօղոս ի կորնթացւոցն։ «Զի առժամայն թեթեւ նեղութեանս յաճախութիւն՝ զյաւիտենական կենացն զառաւելութիւն մեծութեան գործէ ի մեզ». զի այն որ գնէ ինչ կշռով՝ կամի, զի քարն ծանր լինի՝ որ առաւել առնու ի կումաշէն։ Այսպէս պահքս եւ ապաշխարանքս՝ կշռորդ են. որչափ յոյժ ծանր լինին, առաւել շահիմք եւ վարձ առնումք յԱստուծոյ. վասն այն ոչ է պարտ հաւանիլ սատանայի։ Այլ պարտ է յաղթել զնա։ Որպէս վարդապետն մեր Քրիստոս փորձեցաւ ի սատանայէ. եւ ոչ լսեաց նմա. այլ յաղթեաց զնա. վասն այլ ասէ Մատթէոս։ «թէ վարեցաւ յանապատ փորձիլ ի սատանայէ»։ Աստ վեց իրս ասելի է։ Նախ՝ վասն փորձանաց Քրիստոս եւ պատասխանւոյն։ Երրորդ՝ վասն երկրորդ փորձանացն Քրիստոսի եւ պատասխանւոյն։ Չորրորդ՝ զի նմանէ սատանայ իժի եւ քարբի եւ վիշապի։ Հինգերորդ՝ վասն երրորդ փորձանացն Քրիստոսի եւ պատասխանւոյն։ Վեցերորդ՝ վասն օձի եւ գարշապարին։ Եւ նախ տեսցուք զառաջին գլուխն։ Զի սատանայ երեք կերպիւ փորձեաց զադամն առաջին, եւ յաղթեաց զնա։ Այսպէս զՔրիստոս զերկրորդն Ադամ՝ այս երեք կերպիւ փորձեաց. բայց ինքն յաղթեցաւ ի նմանէ։ Նախ՝ փորձեաց զԱդամ ուտելովն. որպէս ասէ գիրն. «ետես կինն զի բարի էր ծառն ի կերակուր»։ Երկրորդ՝ զի փորձեաց զնա հպարտութեամբ. «լինիցիս ասէ որպէս զԱստուած»։ Երրորդ՝ փորձեաց ագահութեամբ ասելով. «ճանաչիցէք զբարի եւ զչար»։ Այլ ագահութիւն երկու ազգ է. մին ագահութիւն ոսկւոյ. եւ մի ագահութիւն գիտութեան. յայսմանէ փորձեաց զնա։ Եւ անդ յայտնեցաւ դատաստանն Աստուծոյ՝ զի սատանայ օձիւն, եւ Ադամ եւ Եւա մեղք գործեցին. եւ իւրաքանչիւրքն ըստ չափոյն զպատիժն ընկալան։ Եւ զառաջինն սատանայ երեք ազգ մեղք գործեաց. եւ երեք ազգ պատիժ ընկալաւ։ Առաջին՝ նախաձեցաւ. զի մարդն յայն մեծութիւնն էր հասանելոց, ուստի ինքն անկաւ. վասն այն պատժեցաւ ի վերայ լանջացն գնալով. զի սատանայ ոչ դնալ գլուխ ի վեր. զի ոչ խոկայ զաստուածային փառս եւ զմեծութիւն. այլ միշտ զստորինս խորհի վասն մեղաց եւ տանջանաց։ Երկրորդ մեղքն սատանայի՝ զի սատանայ ասաց թէ՝ ոչ մեռանիք. եւ ի պատժիլն ընկալաւ զհող ուտելն. այս է՝ ագահքն որք զերկրաւորս սիրեն, կերակուր են սատանայի. Երրորդ մեղքն սատանայի՝ զի ընկեաց զմարդն ի մեղս եւ պատժեցաւ. զի թշնամութիւն եղեւ ի մէջ նորա եւ կնոջ որպէս ասէ։ «Նա սպասեսցէ քում գլխոյ. եւ դու սպասեսցես նորա գարշապարին»։ Վասն զի սատանայ առաւել փորձէ ի գարշապարն զնա. այս է՝ ի յետին օր մահուան մարդոյն։ Զի թէ յայնժամ ոչ կարէ յաղթել զնա՝ ազատի ի ձեռաց նորա։ Այլ կինն՝ սպասեաց գլխոյ նորա. զի եհատ զգլուխ նորա աստուածածինն ի ձեռն միածնի որդւոյ իւրոյ։ Եւ թէ զի՞նչ է գլուխ օձին՝ ասելով եմք յառաջիկայդ։ Իսկ Եւա երկու ազգ մեղք գործեաց . մէկ՝ հպարտութիւն. զի կամեցաւ Աստուծոյ նմանիլ. վասն այն է էառ զպատիժ ընդ հնազանդութեամբ առն լինիլ։ Երկրորդ՝ մեղանչեաց զպտուղն տալ զպտուղս իւր զորդիս։ Այլ Ադամ մին ազգ մեղք գործեաց, հեշտանալով յուտելն զպտուղն. վասն այն մի պատիժ ընկալաւ. աշխատանօք եւ քրտամբք ուտել զհացն։ Այս առաջին գլուխն վասն փորձանաց նախահօրն։ Երկրորդ հարցումն վասն փորձանացն Քրիստոսի։ Գիտելի է՝ որպէս զմարդն կերպարանօք օձին խաբեաց. դարձեալ զՔրիստոս մարդոյ կերպարանօք փորձեաց երեք ազգ։ Նախ ուտելով՝ զի ասաց «ասա՛ զի քարինս հաց լիցին»։ Եւ կարօ՛ղ էր Քրիստոս զքարն հաց փոխել որպէս զջուրն ի գինի. այլ ոչ կամեցաւ վասն երեք պատճառի։ Նախ ցուցանէ՝ թէ ոչ է պարտ իշխանութեամբ առնել զտրամաբանութիւնն, այլ իմաստութեամբ։ Այլ եւս թէ՝ չէ հարկ սքանչելեօք առնել զտրամաբանութիւն եւ յաղթել զսուտն, այլ սուրբ գրոց վկայութեամբ. վասն այն Քրիստոս ստեաց զնա պատասխանելով ի սուրբ գրոց. «ասէ գրեալ է թէ ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ»։ Որպէս գրեալ է յերկրորդ օրէնսն։ Երկրորդ ցուցանէ թէ սատանայի հրամանաւ ոչ ինչ պիտի առնել. զի թէպէտ երբեմն բարի խոստանայ, այլ դիտաւորութիւն նորա չար է եւ կամքն. զի հնարի զկորուստ մարդկան։ Երրորդ՝ զի օրինակ ետ մեզ՝ թէ չէ պարտ առնել ինչ մեծ գործ ի ցոյցս մարդկան. այլ ի ծածուկ. զի մի քաղեսցէ թռչունն սատանայ. որպէս զծածկեալ սերմանսն՝ ոչ քաղեն թռչունք։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ընդէ՞ր սատանայ զքարն ասաց հաց լինիլ եւ ոչ զայլ ինչ։ Ասեն վարդապետք, թէ վասն տասն պատճառի։ Նախ՝ զի քարն անծնունդ է, որ ոչ յայլմէ ծնանի, եւ ոչ զայլս ծնանի. որպէս այլ դոյքս՝ զի կամ յայլմէ ծնանին եւ լինին կերակուր, եւ կամ զայլ կերակուրս ծնանին։ Իսկ քարն՝ ոչ ունի զայս։ Նոյնպէս եւ չարն ի յայլմէ ոչ ծնանի. զի պակասութիւն բարւոյ է. եւ ոչ զայլս ծնանի՝ զի ոչ էութիւն է. զի յոչընչէն՝ ոչ ինչ գայ յառաջ. այսինքն՝ անպտղութիւն բարւոյն. զի քարն անպտուղ է. եւ զայս կամեցաւ արկանել ի մեզ . զոր ոչ կարմեցաւ Տէրն։ Երկրրոդ՝ զի քարն՝ ունի չորս յատկութիւն. այսինքն, կարծրութիւն եւ խստութիւն. չորութիւն. ծանրութիւն. եւ ցրտութիւն. եւ նոյնպէս սատանայ ունի զսոսա։ Զի խիստ է եւ կարծր ընդդէմ կամացն Աստուծոյ եւ հրամանացն . զի ոչ երկնչի ի սպառնալեաց գեհենոյն։ Եւ չոր է յողորմութենէ եւ ի բուսոյ բարեաց։ Ցուրտ է յաստուծային եւ իմարդ կային սիրոյ։ Եւ ծանրացեալ չարեօք՝ իջանէ ի սանդարամետս դժոխոց։ Եւ զայսոսիկ կամեցաւ դնել ի մեզ ի ձեռն հաց լինելոյ քարին . զոր ծածկագետն իմացեալ խոտեաց զկամս նորա։ Երրորդ՝ զանզղջութիւն քարիւն կամեցաւ արկանել ի մեզ. զի մի բարձցի ի մէնջ սիրտ քարեղէն, եւ տացի սիրտ մարմնեղէն. եւ զայս ոչ կամեցաւ Տէրն, որ կամի զկեալն մեր եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան զգալն։ Չորրորդ՝ զի զցանկութիւնն բնական որ առ սերմանս՝ կամեցաւ ձգել ի յանբնականն, որ է ի քարէ. այսինքն, զցանկութիւն բարւոյն որ է ի մեզ բնական կամեցաւ ձգել ի չարն, որ անբնական է եւ եկամուտ։ Հինգերորդ՝ զի կամեցաւ գարշ երեւեցուցանել զսերմանսն ի հաց լինիլն քարին. զի արարչին իմաստութիւնն եւ նախախնամութիւնն սխալ երեւեսցի. որ ի սկզբանէ զսերմանիսն մեզ կերակուր պատրաստեաց. որեւ նա յամօթ եղեւ։ Վեցերորդ՝ զի առաւելաստացութիւնն եւ անչափ ուտելն, եւ բազմախորտկութիւնն եւ բազմատաղանդ սեղանն յոսկւոյ եւ յարծաթոյ, եւ բազմածախ անօթն խմելեացն եւ ուտելեացն, հոտք, ձայն գուսանաց եւ աշխարհական երգն, ճաշակելեացն համադամ կերակուրքն եւ այլքն ամենայն, արտաքոյ են հարկաւորին եւ աւելորդ. որպէս քարն արտաքոյ է բնական կերակրոցն . զի հարկաւոր՝ հացն եւ ջուրն է. զայս զամենեսեան կամեցաւ սատանայ արկանել ի մեզ ի ձեռն քարին. զոր անգոսնեաց Տէրն։ Եօթներոդ՝ զի քարն մնացական է. եւ սատանայ կամեցաւ զերկարութիւն կենաց դնել ի միտս մեր. զի մի խոկասցուք զվախճան. եւ զայս ոչ կամեցաւ Տէրն։ Ութներորդ՝ զի վայրաբեր է քարն. զի ի վայր կոյս ընթանայ. եւ սատանայ կամեցաւ զմիտս եւ զխորհուրդս եւ զսէր մեր՝ ձգել առ երկրաւորս եւ ստորնայինս. զի մի խորհեսցուք զերկնայինսն զոր խրատէ առաքեալն. վասն որոյ ոչ հաճեցաւ Տէրն։ Իններորդ՝ զի հարկանօղ եւ փշրօղ է քարն. եւ սատանայ կամեցաւ քարաձիգ լինիլ յոգիս մարդկան. եւ խորտակել եւ փշրել զհոգւոյս կազմութիւն. այսինքն, զխոհեմութիւն, զարիութիւն, զողջախոհութիւն, եւ զարդարութիւն. զորս ոչ ետ թոյլ Տէրն։ Տասներորդ՝ զի քարն պիտանացու է ի մարմնական շինուածս. եւ սատանայ կամեցաւ զմարմնական շինուածս եւ զյաջողուածս ցանկալի երեւեցուցանել մեզ. զի խափանեսցի հոգեւոր շինուածն որ ի հաւատոյ ի յուսոյ եւ ի սիրոյ կազմի , եւ կամ յայլ առաքինութեանց։ Եւ զայս ամենայն իմացեալ Տէրն, խափանեաց զկամս նորա։ Եւ գիտելի է՝ զի գեղեցիկ պատասխանի ետ Տէրն սատանայի. վասն զի սատանայ կերպարանեաց զինքն որպէս գթած ոք ասելով. «ասա՝ զի քարինս լինիցին հաց»։ Եւ Քրիստոս պատասխանեաց. «ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ»։ Նախզի՝ հացն հայցումն թարգմանի, որ է հայց. այսինքն, զի ոչ եթէ զոր ինչ հայցէ մարդ, նովաւ կեայ. այսինքն զանազան կերակուրս, եւ ինչք եւ փառք եւ մեծութիւն, կամ զգեստ կամ այլ ինչ. այլ որ բանիւն Աստուծոյ տւան հարկաւոր պէտքն օգնական բնութեանս, եւ պատճառ կենաց, եւ պահապան կենդանութեան։ Երկրորդ՝ զի «ոչ եթէ հացիւ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ». այսինքն թէ, հացիւ է կեալ մարդոյն եւ բանիւն Աստուծոյ. մինն հոգւոյ՝ եւ մինն մարմնոյ. եւ ոչ քարդ. զոր դու շաղակրատես։ Երրորդ՝ զի մարդն յերկուց է բաղկացեալ. ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. վասն որոյ՝ երկու ազգ կերակուր պիտի։ Այլ հոգին պատուական է քան զմարմինն. վասն այն յառաջ զհոգւոյ կերակուրն պիտի հոգալ՝ որէ բանն Աստուծոյ. եւ զայն կամէր ասել Քրիստոս ընդ սատանայի. թէ դու ճշմարիտ էիր, նախ զհոգւոյ կերակուրն հոգայիր. զի խօսեցել էիր զբանէն Աստուծոյ. այլ դու զմարմնոյն հոգաս որ է հաւասար մարդոյ եւ անասնոյ. եւ ահա յայտնեցաւ քո ստութիւնդ։ Չորրորդ՝ զի «ոչ հացիւ, այլ բանիւն Աստուծոյ». այսինքն, զի հացն ոչ է կենդանութիւն մարդկան. զի բազումք հացն ի բերանն մեռանին յորժամ հասանի մահն։ Այլ բանն Աստուծոյ՝ է կենդանութիւն զի առանց հացի պահէ կենդանի. որպէս զԵնովք եւ զԵղիա. զի ոչ ինչ ուտեն եւ կեան բանիւն Աստուծոյ։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի Քրիստոս երեք անգամ քաղցեաւ. եւ ոչ կայր նմա պատշաճ եւ պատրաստ կերակուր. այլ անյարմար։ Առաջին անգամն քար նմա եբեր ուտել սատանայ։ Երկրորդ՝ գնաց առ թզենին, եւ ոչ գտաւ անդ պտուղ. այլ միայն տերեւ։ Երրորդ՝ յորժամ ծարաւեցաւ ի խաչին, ետուն նմա քացախ խառնեալ ընդ զմուռ եւ ընդ լեղի. եւ ոչ կամեցաւ ըմպել։ Զայս նշանակէ՝ զի Քրիստոս յոյժ կարօտ է փրկութեան մարդկան. այլ ոմանք ի մեղաւորաց՝ քար բերեն կերակուր. այս է՝ զոչ խոստովանութիւնն. զի ոչ կամին զղջանալ. այսպէս ոչ է ախորժ կերակուր Աստուծոյ. զի ասէ մարգարէիւն։ «հանից զսիրտ քարեղէն ի ձէնջ. եւ տաց ձեզ զսիրտ մարմնեղէն». այս է, կակուղ սիրտ զղջման։ Եւ ոմանք բազում բերեն տերեւ Քրիստոսի. այս է, զշատ խօսս առանց բարի գործոց, եւ տան առաջի նորա սաղմոս եւ այլն. զայսպիսի կերակուրս անիծէ Աստուած։

Այլ ոմանք քացախ եւ լեղի եւ զմուռ բերեն. այս է, նախանձ՝ կռիւ՝ եւ ատելութիւն. եւ զայսպիսիս ոչ ընդունի Քրիստոս. յայսցանէ երեւի , թէ առաջին փորձութիւնն սատանայի վաստակ կերակրոյ էր։ Այս երկրորդ հարցումն։ Ապա յետ այսորիկ տեսանելի է երրորդ գլուխն։ Զի երկրորդ՝ փորձեաց զնա հպարտութեամբ. զի եհան զնա յաշտարակ տաճարին եւ ասէր. «թէ որդի ես Աստուծոյ՝ արկ զքեզ աստի ի վայր»։ Եւ յորժամ ետես փորձիչն զի Քրիստոս ի գրոց խօսի վկայութեամբ, սկսաւ սատանայ այլ ի գրոց եւ ասէ. «ընկեա զքեզ. զի գրեալ է վասն քոյ. հրեշտակաց իւրոց պատուիրեալ է վասն քո, զի ի բազուկս իւրեանց բարձցեն զքեզ»։ Եւ այս էր դիտաւորութիւնն սատանայի՝ թէ ընկենու Քրիստոս զինքն ի վայր. թէ ամբողջ մնասցէ, ասէր թէ հպարտացաւ։ Այլ Քրիստոս իմաստութեաբ ետ պատասխանի ի գրոց. «գրեալ է՝ մի փորձեսցես զՏէր Աստուած քո»։ Եւ այն է փորձելն զԱստուած՝ զի մի ոք՝ ոչ կարէ ինքն զինքն փրկել՝ այլ կամաւ ինքն զինքն ձգէ ի փորձութիւն. թէ թող Աստուած զիս փրկէ սքանչելօք. արդ ես կարօղ եմ ոտօքս ի վայր իջանել. ի՞նչ հարկ է ի վայր ընկենուլ զիս։ Յայս երկրորդ փորձութեանս՝ երեւի սատանայի չորս ազգ պակասութիւն։ Նախզի՝ կոյր էր. երկրորդ՝ տկար. երրորդ՝ չար. չորրորդ՝ նենգաւոր։ Յառաջ երեւ թէ սատանայ կոյր էր. ոչ յայն կողմանէ որ գիտէր զի Աստուծոյ որդի կայ, այլ ի յայս կողմանէս կոյր էր, որ ոչ գիտէր թէ Քրիստոս է. վասն այն տարակուսանօք հարցանէր. «թէ որդի ես Աստուծոյ»։ Ապա ուրեմն սատանայ շատ հաւատ ունէր քան զանհաւատսն. զի կու հաւատայր սատանայ, թէ Աստուած որդի ունի, եւ կարէ զքարն հաց առնել։ Այլ անհաւատք՝ յերկու կողմնանէ կոյր են. զի ոչ հաւատան թէ Աստուծոյ կայ. եւ ոչ հաւատան թէ Քրիստոս է Որդի Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ երեւի թէ սատանայ տկար է. զի ասաց. «ընկեա զքեզ աստի ի վայր. եւ ինքն ոչ կարէր ձգել զնա ի վայր». վասն այն աղաչէր թէ դու զքեզ ի վայր ձգէ։ Ապա յայտ է՝ որ ոչ ի մեղս կարէ ձգել սատանայ զմարդն բռնութեամբ. այլ մեղաց խրատ տայ. զի ոչ կարէ զմարդն յաղթել առանց իւր կամացն։ Երրորդ՝ երեւի որ սատանայ չար է. զի ոչ ասաց թէ ի վեր գնա, այլ ի վայր անկիր։ Եւ այս է չարութիւնն սատանայի, զի կարօտ է, որ ամենայն սուրբք որ ի յարկինս գնան՝ ի վայր ի դժոխքն անկանին որպէս ինքն սատանայ։ Չորրորդ՝ երեւի, զի նենգաւոր է սատանայ երկու կերպիւ։ Նախզի՝ զվկայութիւնն սաղմոսին որ ի վերայ անդամոցն Քրիստոսի ասացեալ է, սատանայ ի վերայ Քրիստոսի մեկնէր. զի մարդս էր կարիք հրեշտակի պահպանութեան. եւ ոչ Քրիստոս զի կատարեալ Աստուած էր։ Երկրորդ կերպիւ նենգաւոր է՝ զի սաղմոսին զմին մասն որ իւր ի բան էր՝ յիշեաց. եւ զմիւս մասն որ հակառակ էր՝ ծածկեաց։ Զայն ասաց, թէ «հրեշտակաց իւրոց պատուիրեալ է»։ Եւ զայն ոչ, թէ «ի վերայ իժից եւ քարբից գնասցես դու»։ Ապա յետ այնորիկ տեսանելի է չորրորդ գլուխն։ Զի սատանայ նման է իժի վասն կրկին պատճառի։ Զի իժն՝ երկու յատկութիւն ունի։ Նախզի՝ թոյնն նորա վնասէ առանց բժշկութեան. որպէս ասէ Մովսէս. «սրտմտութիւն իժից անհնարին առանց բժշկութեան»։ Եւ այս է պատճառն՝ զի թոյն իժիցն սպանանէ զմարդն. եւ մարդն ոչ զգայ որ դեղ խնդրէ. զի յորժամ հարկանէ զմարդն, մարդոյն քունն տանի եւ մեռանի ընդ քունն։ Նոյնպէս մահու չափ մեղքն որ թոյն է սատանայի՝ սպանանէ զմարդն, եւ մարդն ոչ իմանայ. զի ի քաղցրութեան մեղացն հեշտացեալ է եւ քնի. եւ հոգին մեռանի. եւ զհիւանդութիւնն ոչ իմանայ. վասն այն ոչ խնդրէ դեղ. եւ լինի երբէք , զի մինչ ի մարմնոյ ննջէ ի մեղս. եւ ապա անկանի ի դժոխս։ Երկրորդ յատկութիւն՝ զի իժն գեղեցիկ ակն ունի ի գլուխն. եւ թովիչն թովէ՝ զի կալցէ զիժն եւ զակն առցէ. եւ յորժամ զձայնն լսէ, դիւրաւ ըմբռնի. վասն որոյ կալնու զականջն. զի զմինն դնէ ի գետին. եւ զմինն ագովն խփէ. եւ թովչի գործն խափանի։ Այսպէս յորժամ բունի ի սիրտ մարդոյն մահու չափ մեղքն սատանայի, եւ հոգի մարդոյն որ է ակն պատուական՝ անկանի ընդ իշխանութեամբ սատանայի. եւ նա պինդ պահէ։ Եւ յորժամ վարդապետք քարոզեն զբանն Աստուծոյ՝ եւ կամին առնուլ զհոգին ի սատանայէ, սատանայ նենգաւոր է, ոչ թողուլ լսել մեղաւորին զբանն Աստուծոյ. եւ խրատ տայ խփել զերկու ականջն. զմին երկրաւորօքս, այսինքն հոգօք աշխարհիս. եւ զմին եկայն ագովն, այսինքն զի բազում ժամանակ խոստովանայ եւ ասէ, թէ կեր արբ. եւ ապա յետոյ ապաշխարես. եւ այսպէս խափանի գործ վարդապետին։ Վասն այն ասէ Դաւիթ. «որպէս իժի եւ քարբի, զի խցեալ է զականջս իւր եւ այլն»։ Երկրորդ՝ նման է սատանայ քարբի. այսինքն արքայիկին վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ ընդ որ գնայ քարբն՝ այրէ զերկիր ի բոյսն. եւ շուրջ զբունովն նորա ոչ ինչ բուսանի։ Այսպէս սատանայ զամենայն գործս բարիս եւ զառաքինութիւն հոգւոյն այրէ. եւ որչափ բունեալ է ի հոգին՝ ոչ ինչ բուսանի անդ հոգեւոր. զի բարի գործն ի մէջ մահու չափ մեղացն ոչ բարձրանայ։ Երկրորդ՝ զի արքայիկն միայն հայելովն ի մարդն սպանանէ. այլեւ զթռչունս հայելով սպանանէ, եւ յերկնից ի վայր ձգէ. բայց ունի պատուական ակն մի ի վերայ կոպի աչացն. եւ ծանրացուցանէ զաչսն կոպովն որ ոչ կարէ ի վեր նայիլ. եւ թէ այս չէր, բազում վնաս առնէր։ Այսպէս դեւն պոռնկութեան հայեցուածովն միայն ի գեղ կնոջ զհոգին սպանանէ. որպէս ասէ. «որ հայի ի կին մարդ՝ անդէն շնացաւ»։ Այլեւ զսուրբ թռչունս ի վայր ձգէ՝ որպէս զԴաւիթ զՍողոմօն զՍամսոն եւ զայլսն։ Իսկ գեղեցիկ ակն զաչսն ի վայր քարշէ՝ Քրիստոսէ որ ծնաւ ի կուսէն. եւ անապական մնաց կուսութիւն մօրն. եւ օրինակ ետ կուսութեան եւ ողջախոհութեան. վասն այն ոչ կարէ պոռնկութեան դեւն զբազումս սպանանել։ Զի վասն կուսութեան Սուրբ աստուածածնին եւ Քրիստոսի՝ բազումք պահեն զինքեանս ի պոռնկութենէ ի մէջ քրիստոնէից. այլ անհաւատքն՝ յոյժ յաղթին ի պոռնկութեան դիւէն։ Այլեւ պատուական ակնս այս Քրիստոս եբարձ զիշխանութիւն սատանայի. վասն այն ոչ կարէ զաչս ի վեր համբառնալ եւ վնասել զոք, այնպէս որպէս եւ յառաջ քան զՔրիստոս վնասէր։ Եւ թէպէտ սատանայ ունի այժմ իշխանութիւն. բայց Քրիստոս ոչ տայ թոյլ այնպէս, որպէս յառաջն։ Այլ թէպէտ արքայիկ օձին թոյնն ի կենդանութեան վնասէ զմարդն. այլ յորժամ մեռանի՝ այրեն. եւ իւր կրակոց մոխիրն ամենայն թունից դեղէ։ Այսպէս բղջախոհութիւնն որչափ կենդանի է ի մարմինն վասն մեղաց՝ մահաբեր թունովն սպանանէ զմարդն ի հոգին. այլ յորժամ մեռանի ի մեղացն եւ ի հող դառնայ, յայնժամ դեղ է ողջախոհութեան եւ ամենայն մեղաց. քանզի յորժամ ի միտ ածէ ոք թէ մեռանիմ եւ ի հող դառնամ, այս խոկումնս սպանանէ եւ խափանէ զամենայն տեսակ մեղաց։ Երրորդ՝ նման է սատանայ առիւծու. զի յատկութիւն է առիւծուն՝ յորժամ կամի որս առնել, շուրջ զմայրով բոլոր ծիր առնէ. եւ ոչ ոք յանասնոց իշխէ ընդ այն ծիրն ի դուրս անցանել։ Այսպէս սատանայ իշխանէ աշխարհիս. եւ բոլոր ծիր է քարշեալ զերկրաւս զփորձութիւնն զայն՝ որով զմարդն Ադամ խաբեաց. եւ ունէր ընդ իշխանութեամբ իւրով զորդիս Ադամայ. եւ ոչ ոք կարէր փախչիլ. այլ տանէր զամենեսեան ի դժոխս . եւ վասն այն հնարեցաւ Քրիստոս եւ եբարձ զմեղս Ադամայ, որ ի մէջն առեալ էր զբնութիւնս. վասն այն կարեմք հաւատովն Քրիստոսի ընդդէմ կալ սատանայի. որպէս ասէ Պետրոս ի կաթուղիկէին։ «Արթուն կացէք եւ հսկէք. զի ոսոխն ձեր սատանայ իբրեւ զառիւծ գոչէ. շրջի եւ խնդրէ թէ զո՛ կլանիցէ. որով ի դիմի հարկանէք հաստատեալք հաւատով»։ Չորրորդ՝ նման է սատանայ վիշապի. վասն այն վիշապիս ասէ Դաւիթ. «վիշապն զոր ստեղծեր՝ խաղալ նովաւ»։ Վարդապետք ասեն, թէ վիշապս այս սատանայ է. եւ բարի ստեղծաւ յարարչէն. այլ Աստուած յառաջ քան զստեղծանելն գիտէր զի չար լինելոց էր իւր կամաւն։ Այլ ստեղծեաց զնա վասն օգտութեան ընտրելոցն. զի ի նորա չարութենէն՝ սուրբքն բազում օգնութիւն առնուն. քանզի յորժամ փորձին ի սատանայէ եւ բազում նեղութիւն կրեն ի նմանէ, յայնժամ առաւել սրբին եւ մեծ պսակ առնուն. եւ յայնժամ վիշապն սատանայ խաղալիկ լինի։ Եւ զի սատանայ ոչ վասն այն փորձէ զմարդն զի օգտեսցին, այլ թէ վնասեսցին. այլ յԱստուծոյ ողորմութենէն ոչ վնասեն զսուրբսն. այլ օգտեցուցանեն. եւ այնպէս նախատեալ լինի սատանայ։ Բժիշկք ասեն թէ՝ վիշապն մեծ օձ է. եւ այնպէս ջերմ է, որ հուր շնչէ. եւ հանապազ ծարաւ կենայ։ Այսպէս սատանայ հանապազ ծարաւ է կորստեանն մարդկան. որպէս Քրիստոս ծարաւ էր փրկութեան մարդկան։ Եւ ամենեւիմբ սատանայ ոչ յագենայ կորստեամբ մարդկան. որպէս ասէ Սողոմօն յառակսն. «թէ դժոխք ոչ յագին»։ Այլեւ սատանայ ջերմ է ի չարիսն. եւ հանապազ շնչէ զհուր մեղացն ի մարդ՝ եւ այնու կիզու։

Զայս ամենայն՝ եւ զոր նմանեցուցաք այս կենդանեացս՝ զամենայն թաքուցեալ էր սատանայ յորժամ երկու փորձութեամբն մարտնչիւր թէ «ընկեա զքեզ աստի ի վայր»։ Այս չորրորդ գլուխն։

Իսկ հինգերորդ գլուխն։

Զի յորժամ ետես սատանայ թէ ոչ ուտելով՝ եւ ոչ հպարտութեամբ կարաց պատրել. ապա կամեցաւ ագահութեամբ յաղթել։ Վասն այն է հան ի լեռն բարձր. եւ եցոյց նմա զամենայն թագաւորութիւնս երկրի եւ զմեծութիւնն։ Ոչ թէ առանձին, զի ի վայր կենի այն ոչ լինէր. այլ հասարակ եցոյց զամենայն թագաւորութիւնս։ Եւ ասաց թէ՝ «զայս ամենայն քեզ տաց թէ, անկեալ երկիրպագանիցես ինձ»։ Ասեն վարդապետք թէ՝ սատանայ ոչ երբէք խորհի բարի. եւ զղջանայ ի հպարտութենէ. զի իսկըզբանն կամեցաւ Աստուծոյ նման լինիլ. եւ այժմ կամի երկրպագիլ որպէս զԱստուած. իսկզբանն ասաց սատանայ առ նախահարսն, թէ ոչ մեռանիք. եւ այժմ սուտ ասաց թէ «իմ է ում կամիմ տաց զայս ամենայն». եւ ոչ է աշխարհս սատանայի, այլ Աստուծոյ. եւ ոչ կարէ ումեք տալ ինչ, թէ Աստուած չտայ թոյլ։ Յառաջին եւ յերկրորդ փորձութիւնս պատասխանի ետ Քրիստոս սատանի հանդարտութեամբ. աստ օրինակեաց մեզ Քրիստոս թէ, յորժամ զնախատինս անձանց մերոց լուիցուք, համբերեսցուք. այլ յորժամ զԱստուծոյ հայհոյութիւնն լսիցեմք, ոչ է պարտ համբերել. եւ յոր ժամ լսեմք զընկերի նախատինսն, պարտ է վերէժխնդիր լինիլ։ Այլ բազումք զհակառակն առնեն. զի յորժամ զիւրեանց հայհոյութիւնն լսեն, բարկանան. եւ յորժամ զԱստուծոյ, կամ զընկերին, բնաւ ոչ հոգան։ Եւ յորժամ ասաց Քրիստոս զայս՝ յաղթեալ փախեաւ սատանայ։ Որչափ ի պատեարազմ էր Քրիստոս, հրեշտակք ի մի կողմն կային եւ հայէին. այլ ոչ եկին մերձ առ նա. զի մի ոք ասիցէ, թէ կարօտ էր օգնականութեան հրեշտակի նոքօք յաղթեաց. իսկ յորժամ յաղթեաց զսատանայ, «ապա մատեան ասէ հրեշտակք եւ պաշտէին զնա»։ Այլ աստ հարցումն լինի, թէ զի՞նչ է այս՝ զի Քրիստոս Որդին Աստուծոյ թոյլ ետ սատանայի փորձել զնա. եւ հանել յաշտարակ տաճարին եւ ի լեառն. որ բանիւ միայն կարօղ էր զնա յոչ էութիւն դարձուցանել . զի անպատշաճ էր որ նա փորձիւր։ Պատասխանի տան վարդապետք եւ ասեն թէ, Քրիստոս ոչ վասն եկն յաշխարհս՝ զի փառաւորի եւ պատուի. այլ զի նախատեսցի եւ փախչեսցի. զի մահուամբն իւրով փրկեսցէ զմարդն ի սատանայէ. եւ սպանմամբ մեռանիլն մեծ է քան զփորձիլն. զմահն յանձն էառ. չէ զարմանք թէ եւ փորձիւր. այլեւ դարձեալ զի սատանայ գլուխ է ամենայն մեղաց եւ չարաց. եւ չար մարդիկ անդամք են սատանայի։ Այս է՝ հրէայքն՝ որք խաչեցին. Պիղատոս՝ որ դատապարտեաց. զինուորքն՝ որք բեւեռեցին։ Արդ՝ թէ Քրիստոս թոյլ ետ անդամոցն սպանանել զինքն, զի՞նչ զարմանք էր թէ, որ գլուխն էր սատանայ փորձել զՔրիստոս։ Եւ սատանայ վստահացաւ փորձել զՔրիստոս. ապա ոչ խնայէ փորձել զհաւատացեալս. վասն այն ասէ Սիրաքն. «որ որդեակ՝ որ կամիս ծառայել Աստուծոյ, կացցես յերկիւղ նորա. եւ պատրաստեա զանձն փորձանաց»։

Այս հինգերորդ գլուխն։

Վեցերորդն գիտելի է. զի փորձիչն մեր ծուռ ու մուռ երթայ որպէս զօձ. եւ նենգութեամբ փորձէ. վասն զի դժուարաւ ճանաչի թէ ուր երթայ փորձութիւն նորա. որպէս ասէ առակն. «թէ դժուարին է ճանաչել զհետս օձի ի վերայ վիմի». ճանապարհ օձի ի վերայ վիմի փորձութիւնն է սատանայի ի վերայ սրբոցն, որք հաստատեալք են ի վէմն Քրիստոսի . վասն այն պարտ է ջաղխել զգլուխ օձին. զի նա սպանէ միշտ մեր գարշապարի. այս է՝ ոտին մերոյ։ Այլ գլուխ օձին չորս ազգ է։ Առաջին հպարտութիւնն. զի նա է սկիզբն ամենայն մեղաց. վասն այն պարտ է ջաղխել նախ զհպարտութիւնն խոնարհութամբ. որպէս գրեալ է, թէ ետես անտօն զցանցս սատանայի, զի պատրաստեալ էր յերկրի. եւ բազումք անկանէին անդ. եւ ասէր ո՞վ կարէ զերծանիլ յայսմանէ։ Ձայն եղե յերկնից եւ ասէ՝ Ա՛նտօնիէ, խոնարհութեամբ միայն կարէ ապրիլ մարդ ի ցանցից սատանայի։ Երկրորդ գլուխ սատանայի է սկիզբն փորձութեանց. զի յորժամ խոցն նոր է՝ պա՛րտ է շուտով բժշկել. ապա թէ հնանայ՝ դժուարաւ բժշկի։ Այսպէս զսկիզբն փորձութեան պարտ է հատանել. զի թէ հաստատի ի միտսն , դժուարաւ քակի։ Զի իսրաէլացիքն յայն ժամ արձակեցան ի Փարաւօնէ, յորժամ նոցա անդրանիկքն մեռան. նոյնպէս հաւատացեալք յայնժամ ազատին յանմարմին Փարաւօնէ, յորժամ անդրանիկ խորհուրդն սատանայի սատակի, որ է սկիզբն մեղաց եւ փորձութեանց։ Երրորդ գլուխ է սատանայի մեղքն՝ որ դեռ ի սիրտն կայ. յայնժամ պարտ է ջաղխել զնա, մինչդեռ ի գործ չէ եկեալ. յայնժամ պարտ է սպանանել զթշնամին, մինչդեռ մանուկ է եւ չէ մեծացեալ. վասն այն ասէ Դաւիթ. «երանի որ ընկալաւ զմանուկս քո եւ էհար զքարի»։ Բաբիլոնի մանկուքն՝ առաջին շարժումն է չար խորհրդոցն ի սիրտն. պարտ է հարկանել զքարի որ է Քրիստոս։ Եւ օձ որ ականես ի կռօճ, եւ փակես բազում ժամանակ, ինքն ընդինքեան սատակի. այսպէս չար խորհուրդն ի սրտին կապեալ է ոչ ի գործածեալ՝ ինքն ընդ ինքեան ոչընչանայ։ Ապա չար խորհուրդքն յորս հաւանին եւ ի գործ ածեն, ոչ մանկունքն բաբիլացւոց, այլ հզօր հսկայազունք. որք զհոգին սպանանեն։ Չորրորդ գլուխն սատանայի՝ սխալումն է եւ անգիտութիւն. որ է սկիզբն բազում. եւ պարտ է զգլուխս կտրել իմաստութեամբ։ Եւ զի՝ անգիտութիւնն է սկիզբն ամենայն չարեաց. վասն այն ասէ Եսայի. «այսուհետեւ ի գերութիւն վարեցաւ ժողովուրդ իմ. զի ոչ ունէր գիտութիւն»։ Եւ վասն այն պարտ է ջաղխել զգլուխ օձին. զի նա սպասէ յոյժ գարշապարի մերում։ Եւ այս երեք ազգ է։ Նախզի՝ կրունկն ոտիցն վերջին մասն է՝ որ ոչ երեւի, առաջին կերպիւ սպասէ յայնմ կողմանէ, ուստի ակն ոչ ունիմք գայթակղելոյ. որպէս ի կրնկան կողմանէ խոցեալն ոչ երեւի. քանզի անպատրաստ գտեալ զմեզ՝ վնասէ։ Երկրորդ՝ սպասէ գարշապարի. այսինքն ի կատարածի գործոց. զի յորժամ կատարիցեմք զամենայն առաքինութիւնս, եւ փառասիրեմք վասն գովութեան, կորնչի պսակն մեր։ Երրորդ՝ սպասէ գարշապարի ի յօր մահուանն. որ է վերջին մասն կենաց մերոց. եւ ա՛յս է զարմանք՝ թէպէտ ժամանակ մի փախստական եղեւ ի Քրիստոսէ, դարձեալ եկն առ նա. եւ սպասէր ի ժամ մահու խաչին։ Եւ յայնժամ երկու իրօք առաւել փորձէ զմարդն ի ժամ մահուն։ Նախ՝ թերացուցանէ ի հաւատոցն՝ որ է ի սուրբ երրորդութիւնն եւ ի Քրիստոս. եւ թէ այսու ոչ կարէ յաղթել, երկրորդաբար փորձէ զնա յուսահատութեամբ. վասն այն պարտ է որք գնան առ հիւանդն ի ժամ մահուն. եւ հաստատեն զնա ի հաւատսն Քրիստոսի։ Եւ ասեն բարձր ձայնիւ զհաւատամքն. եւ ողորմութիւնն Աստուծոյ հաստատեն զյոյս նորա. զի խափանեսցի չարութիւն կամակոր օձին։

Յորոց փորձանաց եւ ի խաբէութենէ նորին, փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս. եւ Նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԻԵ. Նորին Գրիգորի քարոզ վասն փորձանաց. ի բանն Յոբայ. «Փորձութիւնք են կեանք մարդկան ի վերայ երկրի»։ Եւ քանքարն աստ է մեկնած։ Յոբ. 7, 1։

Ասէ իմաստունն «ոսկի, փորձի ի բովս եւ մարտ ընտրի նեղութիւնս»։ Զի որպէս ոսկի կամ արծաթ՝ որ ի բովս մտեալ փորձի. թէ պղինձ է խառն՝ նա զառաջին գոյնն այլափոխէ եւ սեւանայ. ապա թէ յստակ է, պայծառանայ գոյնն եւ փայլ ի լուսոյն։ Նոյնպէս նեղութիւնքն թէ թերի է ի հաւատսն, եւ կեղծաւոր ի գործն, նա պակասի եւ տկարանայ։ Եւ թէ հաւատարիմ եւ հաստատ ի մէջ փորձանացն՝ այլ առաւելու ի բարին։ Արդ՝ երեք են փորձօղք։ Աստուած. Սատանայ . եւ Մարդիկ։ Արդ՝ առաջին՝ Աստուած փորձէ զմարդն. ոչ թէ ինքն փորձելով գիտէ, այլ յառաջ քան զգործսն ի սիրտն զմարդն տեսանէ եւ ճանաչէ. ըստ այնմ, «զանգործս իմ տեսին աչք քո»։ Այլ փորձէ զմարդն վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ ինքն զինքն ճանաչէ. զի յոր ժամ փորձութիւն չէ եկեալ ի վերայ, մեք ամենեքեանս զմեզ կատարեալ հաւատարիմ եւ հաստատ գիտեմք։ Ապա յետ փորձանացն՝ ճանաչեմք զմեր տկարութիւնս. եւ խոնարհիմք առաջի Աստուծոյ։ Երկրորրդ՝ տայ փորձանք մարդոյս՝ որ այլ մարդիկ տեսնուն եւ ճանաչեն. կամ զծածուկ բարին տեսանեն որ յայտնի եղեւ ի ձեռն փորձանացն. կամ ծածուկ չարութիւնն խայտառակի. եւ ամենեքեան տեսանեն, թէ կողծաւոր էր, եւ չէր աստուածապաշտ։ Երրորդ՝ որպէս Պօղոսի տուաւ խէթ մարմնոյն, մի զի վերուստ տուեալ շնորհսն եւ զզօրութիւնն հպարտութեամբ լքանիցէ. ասէ՝ «շատ է քեզ Պօ՛ղէ. զի զօրութիւն իմ ի տկարութեան քում կատարի։

Չորրորդ՝ թոյլ տայ փորձութեան արդարոց ի յուղղութիւն այլոց. որպէս Ղազարուն եւ մեծատանն. զի տեսանելով զՂազարոս՝ եւ լսելով վասն մեծատանն, զարհուրիմք եւ գամք յուղղութիւն։ Հինգերորդ՝ թոյլ տալովն լինին ոմանք ի փառս այլոց. որպէս ի ծնէ կուրին. ըստ այնմ, «ոչ դորա վնասէ, եւ ոչ հօր է մօր իւրոյ. այլ վասն փառացն Աստուծոյ»։ Վեցերորդ՝ թոյլ տուեալ լինի եւ ոմանց անկանիլ ի մեղս ինչ. զի ի հպարտութենէն որ ունէր վասն առաքինութեանն, խոնարհեսցի եւ անկցի առաջի Աստուծոյ խոնարհութեամբ եւ խոստովանութեամբ. եւ ընկալցի զթողութիւն որ նախ համասեռ էր սատանայի։ Եօթներորդ՝ թոյլ տուեալ սրբոց չարչարիլ վասն պսակացն առաւելութեան. զի կենցաղս այս հանդէս է նահատակութեան. եւ ըստ չափոյ համբերութեանն առցէ զյաղթանակն. որպէս սրբոյն Ստեփաննոսի. զի ունէր զսարկաւագութեան եւ զառաքելութեան պատիւն. ընկալաւ եւ զմարտիրոսութեան պսակն ի քարկոծման իւրում. այսպէս այլքն։ Ըստ այնմ, «զի թէ ընտիր եւս գտանիցի՝ առցէ զպսակն կենաց»։ Ութներորդ՝ որպէս հայր զորդին գան հարկանէ՝ զի զգաստացեալ մի զրկիցի ի ժառանգութենէ հայրենեացն. այսպէս եւ Աստուած զսուրբս եւ զսիրելիս իւր խրատէ. որպէս եղեւ առ Մարիամ բորոտութիւն բամբասելոյն զՄովսէս . որ աստ սակաւ ինչ տանջեցաւ՝ զի մի ելցէ յերկնից արքայութենէն։ Իններորդ՝ զի տկար մարմնով ամնարմին եւ զօրաւոր թշնամւոյն յաղթեսցեն. որով Աստուած իսպառ փառաւորի տեսանելով զտկարսն յաղթօղ զօրաւորին։ Տասներորդ՝ զի սուրբքն բանիւ մեզ ուսուցանեն նեղութեան եւ փորձանաց համբերել. պարտին ինքեանք գործով կատարել. զի հաւատարիմք լիցին բանք նոցա. որպէս ասէ առաքեալն. «ճնշեմ զմարմին իմ եւ հնազանդեցուցանեմ. զի մի որ այլոց քարոզեցի, եւ ինքն անպիտան գտանիցիմ»։ Եւ այսպէս որպէս ասացաք Աստուած փորձէ զմարդն։ Նոյնպէս եւ սատանայ փորձէ զմարդ։ Այլ զանազան է փորձանքն Աստուծոյ եւ փորձանքն սատանայի չորս կերպիւ։ Նախ Աստուած փորձէ զմարդ՝ զի յայտնեսցէ զբարին որպէս զՅոբայն եւ զԱբրահամուն. իսկ սատանայ փորձէ եւ հանէ զբարին ի մարդոյն։ Զոր օրինակ՝ որպէս տղայ որ տեսանէ զցից ի յորմն՝ երթայ ի մօտ. թէ ամուր է՝ թողու. զի ոչ կարէ հանել. ապա երթայ առ միւսն. թէ շարժի ի մօտ կենայ մինչեւ հանէ։ Նոյնպէս եւ սատանայ աներեւոյթ մօտի ի մարդն. թէ ամուր է հաւատքն եւ կամքն, ո՛չ կենայ անդ, յուսահատի եւ թողու. ապա թէ զկամսն ետ, զօրանայ եւ կենայ ի մօտն մինչեւ զմեղսն գործել տայ եւ հանէ ի բարւոյն։ Այս առաջին զանազանութիւն։ Երկրորդ՝ Աստուած փորձէ զմարդ եւ տայ զահբերութիւն. եւ սատանայ ընդ փորձութեանն տայ ձանձրութիւն. եւ կորուսանէ զմարդն։ Երրորդ՝ Աստուած փորձէ զմարդ եւ տայ զելն. զի մի յուսահատեսցի։ Եւ սատանայ փորձէ եւ ձանձրացուցանէ՝ զի ընկղմեսցին մարդիկ։ Չորրորդ՝ յետ փորձութեան Աստուծոյ զպսակն պարգեւէ. որպէս սրբոց եւ ընտրելոցն արար. եւ յետ փորձութենն սատանայի՝ ընդ իւր ի կորուստն յաւիտենական սպանանէ. որպէս ոչ համբերօղքն, որք ուրանան զՔրիստոս եւ զեկեղեցի եւ զհաւատն սուրբ։ Այս առաջինն՝ որ Աստուած փորձէ զմարդ վասն բարւոյ։

Իսկ երկրորդ գլուխն։

Սատանայ փորձէ զմարդ հանապազ՝ զի վնասեսցէ եւ որոգայթեսցէ. որպէս ընդ Ադամայ ընդ փորձ մտեալ եւ յաղթեալ նմա, էհան ի դրախտէն. ընդ Յոբայ ի փորձ մտաւ՝ եւ ոչ կարաց յաղթել. ընդ Քրիստոսի ի փորձ եմուտ՝ եւ յաղթեցաւ ի նմանէ։ Նոյնպէս եւ ամենայն մարդոյ առնէ. եւ Աստուած թոյլ որ սատանայ փորձէ զմարդ. որեւ յայնմանէ բազում օգտութիւն լինի մարդոյն որպէս ասէ առակն։ «Խիստ է հողմն հիւսիսի. այլ անուամբ աջոյ կոչի»։ Հողմն հիւսիսի՝ զդիւական փորձութիւնն ասէ՝ ըստ այնմ որ ասէ երգն։ «Արի՛ հիւսիւս՝ եւ եկ հա՛րաւ. շնչեա՛ ի պարտէզ»։ Հարաւ զհոգւոյն սրբոյ ներգործութիւնն ասէ. որ ջերմ է եւ զսառնամանիս մեղացն հալէ. եւ հիւսիս՝ զդիւական ազդումն ասէ՝ վասն չորս պատճառի. մին որ ցույց է եւ սառուցանէ զջուր . նոյնպէս փորձանք սատանայի ցրտացուցանէ ի սիրոյն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ որ զկենդանութիւն ծառոց եւ բուսոց բառնայ. այսպէս եւ սատանայ զհոգեւոր կեանս բառնայ ի մարդոյն։ Երրորդ՝ որ զտերեւ եւ զպտուղ թափէ ի ծառոց եւ բուսոց բառնայ. այսպէս եւ սատանայ զհոգեւոր կեանս բառնայ ի մարդոյն։ Երրորդ՝ որ զտերեւ եւ զպտուղ թափէ ի ծառոց եւ մերկացուցանէ։ Նոյնպէս եւ շնչմունք սատանայի՝ զպտուղ հոգեւոր՝ եւ զծաղիկ՝ բարութիւնս ի հոգւոյն թափէ եւ մերկացուցանէ զմարդն։ Չորրորդ՝ որ զծառս եւ զտունկս խլէ յարմատոց. զի խիստ է ուժով։ Նոյնպէս փորձութիւնն սատանայի բուռն է. եւ ոչ կարեն մարդիկ զդէմ ունել. վասն որոյ զհաւատ մարդոյն որ հիմն է՝ շրջէ. եւ ի յուսոյն Աստուծոյ եւ յայլ բարեաց տապալէ զմարդն։ Զայս եւ զայլս սոյնպիսիս բազումս վնասէ փորձութիւնն սատանայի։ Այնոքիկ որք տկարք են եւ պակաս ի հաւատոց եւ ի գործոց՝ վասն նոցա ասէ «խ՛իստ է հողմն հիւսիւոյ»։ Իսկ արիացելոցն՝ եւ կատարելոցն ի հաւատս եւ ի գործս ասէ թէ, «անուամբ աջոյ կոչի». այսինքն զի որպէս հողմն հիւսիսոյ ընդդէմ հարաւոյ զտապ եւ զբորբոքումն նորա բարեխառնէ եւ զովացուցանէ։ Նոյնպէս ի փորձութենէն դիւական՝ բազում շահ եւ օգուտ լինի արիացելոցն։ Զի որպէս հոգին զմեղս մարդոյն սրբէ եւ լուսաւորէ՝ եւ զմարմինն ընտրէ եւ արիացուցանէ։ Նոյնպէս ի փորձանաց դիւաց մարմնով արիանայ մարդն, եւ ընտիր լինի. այսինքն, կռուելով ընդ նմա ի փորձութիւնս. որպէս պողվատն ի հուր եւ ի ջուր մտեալ կարծրանայ. նոյնպէս մարդն պնդի ի փորձութիւնս դիւաց եւ արիանայ։ Երկրորդ՝ շահ է՝ որ զմիտսն լուսաւորէ զմարդոյն. զի որքան մարտնչի դեւն՝ տեսանէ զայն պատերազմ եւ լուսաւորի մտօք։ Երրորդ օգտութիւն է՝ որ մեղքն թողանի. եւ սրբի մարդն ի յառաւել փորձելն եւ հակառակիլն սատանայի հոգւոյն եւ մարմնով եւ մտօք ի մեղաց։ Չորրորդ՝ որ պսակն առաւելու մարդոյն. որքան դեւն յաճախէ ի փորձանսն , մարդն զօրանայ ի մարտն. եւ այնպէս պսակն առաւելու. զի թէ չէր ի փորձ մտեալ ընդ սրբոյն Ստեփաննոսի՝ միայն առնոյր զառաքելութեան վարձն։ Այլ յետ փորձելոյն՝ առաւելաւ եւ մարտիրոսական պսակն. նոյնպէս եւ ամենայն սրբոց լինի։ Հինգերորդ եւս յայտնի՝ որ փորձանքն սատանայի զօրացուցանէ զգործ մարդոյ. որպէս առաքեալն. «նեղութիւն զհամբերութիւն գործէ. եւ նա զհանդէս. եւ նա զյոյս. եւ նա զսէր»։ Ա՛յս է՝ զի ընդ նեղութեանն համբերութիւնն գայ առ մեզ. եւ ո՛րքան համբերեմք՝ հանդիսանամք հաւատով . եւ ի հաւատոյն յոյսն ծնանի խոստմանցն Աստուծոյ ի յուսոյն սէր պտղաբերի առ Աստուած։ Ահա այս ամենայն բարութիւնս՝ ի փորձութեանցն սատանայի եկն ի վերայ ընտրելոցն։ Վեցերորդ դարձեալ՝ թոյլ տայ Աստուած զփորձն սատանայի. զի յորժամ յաղթեն մարդիկ, երեւի տկարութիւն նորա. զի որ զօրութեամբն հպարտանայ՝ ի տկար զօրութենէ մարդոյս յաղթի եւ տկարանայ։ Եօթներորդ՝ թոյլ տայ ի փորձիլ ի սատանայէ. զի խայտառակեալ լիցի անգիտութեամբ առաջի կային. զի թէ գիտէր թէ յաղթեն նմա՝ ոչ մտանէր ի մարտ. այլ ոչ գիտէ թէ յաղթի. վասն այն փորձէ զմարդն. յայն ժամ խայտառակ նշաւակի որ զմարդն խաբէր, թէ զառաջիկայն ասէ եւ մարգարէանայ. սուտ եւ սնոտի երեւի ճշմարտութիւն նորա։ Այս եւ քան զայս առաւել է շահ օգտութեանն սատանայի. վասն այն թոյլ տայ Աստուած գալ փորձել զմարդն։ Այս երկրորդ գլուխն։ Իսկ երրորդ գլուխն։

Մարդ փորձէ զմարդ վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ գիտասցէ զտկարութիւն եւ զզօրութիւն նորա. թէ իմաստուն է, տգէտ է, բարի մարդ է, չար է , համբերօղ մարդ է, անհամբեր է, եւ այլք սոյնպիսիք։ Երկրորդ՝ փորձէ զմարդ՝ զի մոլորեցուսցէ զնա եւ գայթակղեցուցանիցէ ի հաւատոց ի գործոց եւ յայլ սոյնպիսեաց։ Երրորդ՝ փորձէ զմարդ, զի յաղթեսցէ զնա եւ նախատեսցէ. եւ անհարմարեսցէ զնա։ Այս երեք պատճառաւս փորձէ մարդ զմարդ։ Եւ գիտելի է՝ զի սատանայ փորձէ զմարդ յերկու պատճառէ։ Նախ յորժամ թոյլ տայ Աստուած, ապա կարէ փորձել զմարդն սատանայ. որպէս յայտ է ի Յոբայ. զի հրաման էառ յԱստուած. եւ ապա փորձեաց զնա։ Նոյնպէս հրամայեաց Քրիստոս. եւ ապա մտին ի խոզեանսն. զի առանց հրամանի եւ թոյլ տալոյն Աստուծոյ, ոչ իշխէ փորձել զմարդ։ Երկրորդ՝ փորձէ յորժամ մարդն իւր կամօքն հետեւի սատանայի. ապա կարէ փորձել զնա. կամ զանազան մեղօք , կամ ցաւօք եւ հիւանդութեամբ, կամ լլկելով եւ չարչարելով զնա։ Դարձեալ ի գալ փորձութեանց՝ երեք իր անգիտելի է մեզ. մէկ ժամանակն. երկու՝ տեղին. երեք՝ կերպն։ Նախ զի՝ զժամանակն ոչ գիտեմք, թէ յոր ժամանակ խնդրէ սատանայ մարտնչիլ ընդ մեզ. ի տղայութեան, յերիտասարդութեան, թէ ի ծերութեան. ի գիշերի, թէ ի ցերեկի. յառաւօտ, թէ յերեկոյ, եւ այլն։ Երկրորդ՝ ոչ գիտեմք զտեղին, թէ ուր փորձէ զմեզ սատանայ. ի տուն , թէ ի դուրս. յեկեղեցիս, թէ արտաքոյ. ի քաղաքի, թէ յանապատի եւ այլն։ Երրորդ՝ ոչ գիտեմք զկերպն, թէ որպէս փորձէ զմեզ. բարի գործով, թէ չար. մեծութեամբ, թէ աղքատութեամբ. փառօք, թէ անարգութեամբ. առողջութեամբ. թէ հիւանդութեամբ որպէս զՅոբ։ Եւ զի հանդիսադիրն Քրիստոս է՝ որ հրաւիրէ զմեզ ի հանդէս եւ ի մարտ փորձանաց։ Եւ ախոյեանն սատանայ է՝ որ խնդրէ մարտնչիլ ընդ մեզ. եւ մեք ոչ գիտեմք զժամանակն եւ ոչ զտեղին. եւ ոչ զկերպն. վասն այն պարտ է մեզ յամենայն ժամ հանապազ պատրաստ կալ. եւ յամեանայն տեղիս եւ յամենայն գործս մեր՝ փորձութեան պատրաստել զմեզ. որպէս ասէ հայրն Եւագրիտս։ «Որդեակ՝ որ մերձենաս ի Տէր ծառայել նմա, պատրաստեա զանձն քո ամենայն փորձանաց»։ եւ Դաւիթ ասէ. «Պատրաստեցայ եւ ոչ խռովեցայ»։ Զի յերկու իրաց հանապազ պարզ է պատրաստիլ մեզ. մի ի փորձանաց. եւ միւս ի մահուանէ։ Զի որպէս ոչ գիտեմք զփորձութիւնն. նոյնպէս ոչ գիտեմք զմահն , թէ յորժամ գայ. կամ ուր. կամ որպէս. զժամանակ մահուն ոչ գիտեմք. ի տղայութեան ի ծերութեան՝ թէ յոր հասակ գայ։ Նոյնպէս ոչ գիտեմք, թէ ուր մեռանիմք. ի տան՝ ի դուրս՝ ի ճանապարհի։ Այլեւ ոչ գիտեմք թէ որպէս մեռանիմք. հիւանդութեամբ, թէ յանկարծակի. բնական, թէ որոգայթիւ. վասն այն յորժամ այս երկոյեանս անգիտելի են մեզ՝ մահն եւ փորձութիւնն, հանապազ պատրաստիլ պարտ է մեզ. եւ զամենայն ժամանակն ունել մահու եւ փորձանաց . զի մի առանց պարտրաստութեան գայցէ փորձութիւնն սատանայի, եւ յաղթեսցէ զմեզ. կամ մահն գայ յանկարծակի, եւ առանց պատրաստութեան գտցէ զմեզ։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի փորձի մարդս եօթն եղանակաւ. զի եօթն փոփոխմունք մարդոյս՝ եօթն ազգ փորձութիւնք են մարդոյս։ Առաջին՝ փորձի մարդս մեծութեամբ եւ աղքատութեամբ. զի մեծութիւն փարթամութեան եւ մեծութիւն իշխանութեան՝ թէ հոգւոյ է թէ մարմնոյ՝ փորձանք է մարդոյս. թէ գիտէ զիշխանութիւնն վարել ըստ Աստուծոյ կամացն, հա՛նապազ թողու զայն իշխանութիւնն նմա. եւ թէ ոչ առնու ի նմանէ եւ տայ այլոց։ Նոյնպէս թէ գիտէ զփարթամութիւնն վայելել եւ ի գործ ածել ըստ կամացն Աստուծոյ ի պէտս կարօտելոց աղքատաց, տնանկաց, նա հանապազ զայն փարթամութիւնն տայ մարդոյն։ Ապա թէ փարթամութեամբն եւ իշխանութեամբն սկսանի անիրաւել՝ զրկել՝ յափշտակել՝ ուտել՝ ըմպել՝ շնալ՝ պոռնկիլ, ահա փորձանք եղեւ նմա մեծութիւնն եւ իշխանութիւնն հոգեւոր կամ մարմնաւոր։ Նոյնպէս եւ փորձի մարդն աղքատութեամբ եւ ծառայութեամբ. զի թէ գիտէ ի յաղքատութեանն եւ ի ծառայութեանն գոհանալ զԱստուծոյ, յա՛յն ժամ բարի է այնպիսւոյն աղքատութիւն. կամ փոխէ յայնմանէ, եւ հանէ յազատութիւն եւ ի փարթամութիւն աստի կենացս. եւ կամ զայն կենաց մեծութիւնն՝ տայ նմա. ըստ այնմ. «երանի աղքատաց հոգւով՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից»։ Որպէս Ղազարոս աղքատութեամբ եկաց. եւ յորժամ մեռաւ՝ գնաց ի գոգն Աբրահամու եւ հանգեաւ։ Սոյնպէս առաջին փորձանք մարդոյս մեծութիւնն եւ աղքատութիւնն է ընչիւք։ Երկրորդ եղանակաւ՝ փորձի մարդ առողջութեամբ եւ տկարութեամբ մարմնոյն. զի առողջութիւն տայ Աստուած մարդոյս. որ այն առողջութեամբն՝ զհոգին գտանէ, զօրէնսն Աստուծոյ պահելով։ Երբ առողջութեամբն առաւել զչարն գործէ, եւ զհոգին կորուսանէ, զօրէնսն Աստուծոյ մոռանայ, եւ զբարեաց պատճառն փոխէ ի չարն, յայնժամ տայ Աստուած մարդոյն տկարութիւն հիւանդութիւն ցաւ խոց տենդ ջերմն գոթութիւն պիսակ եւ այլն. եւ այնու եւս փորձէ Աստուած զմարդն։ Թէ գոհութամբ տանի, վարձ տայ նմա փոխանակ տկարութեանն. եւ դարձեալ առողջացուցանէ. եւ թէ դժգոհութեամբ եւ մեղօք կենայ ի նոյն տկարութեանն, աստ տանջէ զնա. եւ անդ տանջէ։ Այս երկրորդ փորձանք է մեզ։

Երրորդ եղանակաւ՝ փորձի ի բարին եւ ի չարն. զի ամենայն մարդոյ զբարին կամի Աստուած. եւ յաջողէ. թէ զայն բարի գործն ի փառս Աստուծոյ գործէ եւ վասն հոգւոյն, նա հանապազ պահապան լինի մարդոյն. եւ չտայ չարին խափանել զնա եւ որոգայթել։ Ապա թէ զբարին գործ է ի փառս մարդկան սնափառութեամբ եւ կեղծաւորութեամբ. «զի զփառս ի միմեանց առնու, եւ ոչ առ ի յԱստուծոյ. որպէս ասէ Տէրն. այն ի՛սկ են վարձք նոցա». յայնժամ թոյլ տայ Աստուած որ խայտառակի եւ մերկանայ զհանդերձ կեղծարւորութեան իւրոյ. զի այնու առաւել չար գործէր իւր հոգւոյն եւ բազմաց։ Եւ երբեմն թոյլ տայ Աստուած մարդոյն՝ որ անկանի ի չար. զի այն նմա խոնարհութեան պատճառ լինի. կամ յորժամ զղջանայ, առաւել գործէ զբարին. կամ այնու ճանաչէ զներօղ մարդասիրութիւնն Աստուծոյ. «զի ուր առաւել եղեն մեղք՝ առաւել եղեն շնորհք»։ Այսպէս բարեաւ եւ չարեաւ փորձէ զմարդն ըստ անքննին դատաստանին իւրոյ։ Չորրորդ եղանակ փորձանաց՝ նեղութիւն եւ հեշտութիւնն է մարդոյ. զի երբեմն ուրախութիւն տայ մարդոյ եւ հեշտութիւն եւ փորձէ զնա. եւ երբեմն տրտմութիւն տայ։ Թէ ի նեղութեան եւ ի տրտմութեան՝ մոռանայ զԱստուած, նա վասն հեշտութեան սիրէր զԱստուած եւ ուրախութեան. եւ թէ ի նեղութեանն սիրէ, նա կատարեալ սէր ունի առ Աստուած. ըստ այնմ, «ի նեղութեան իմում ես առ Տէր կարդացի»։ Հինգերորդ՝ խաղաղութեամբ եւ խռովութեամբ փորձէ զմարդ. զի թէ ի խաղաղութեանն սիրէ զԱստուած եւ զօրէնս կատարէ, նա յերկարի խաղաղութիւնն. ապա թէ մոռանայ՝ յայնժամ տայ խռովութիւն եւ այնպէս փորձէ. զի թէ ի խռովութեանն՝ ի գերութեանն՝ եւ ի սովն՝ եւ ի ծարաւն՝ սիրէ զօրէնս Աստուծոյ, նա կատարեալ է. յայնժամ դարձուցանէ զփոխարէնսն։ Ապա թէ ի խռովութեանն կասեցաւ՝ տրտմեցաւ եւ պակասեցաւ ի սիրոյն Աստուծոյ, նա յա՛յնժամն երեւի, թէ վասն խաղաղութեան եւ ուտելոյ եւ ըմպելոյ սիրէր զԱստուած. եւ էր այն անկատար սէր եւ մարմնական։ Վեցերորդ՝ փորձանք է մարդոյ գով եւ պարսաւ. զի որպէս բով զոսկին փորձէ եւ ընտրէ. նոյնպէս գովութիւն զմարդն։ Զի թէ ի գովելն հպարտանայ մարդ եւ փառասիրի՝ յայտնի եղեւ պղինձն. որպէս Աբիսողոմ յորժամ գովեցին ժողովուրդքն, հպարտացաւ եւ զրկեաց զթագաւորութիւն հօր իւրոյ։ Նոյնպէս եւ ամենայն մարդ յորժամ ի գովելն փոփոխի, այսպէս ի պարսաւելն թէ տրտմի հալի եւ մաշի եւ տրտնջէ, նա յայտնի եղեւ ղալպն. որ չէր աստուածասէր եւ կատարեալ. այլ փառասէր եւ անկատար։ Ապա կատարեալ մարդն՝ ոչ ի գովելն հպարտանայ. եւ ոչ ի նախատելն տրտմի. որպէս գրեալ է. թէ հայր մի սուրբ տարաւ զաշակերտսն ի գերեզմանս եւ յոյժ անարգեաց զմեռեալսն. եւ չետուն պատասխանի. եւ յոյժ գովեաց եւ չետուն պատասխանի. ասէ առ աշակերտսն։ Այնպէս պարտ է լինիլ կատարեալ մարդոյ՝ որպէս մեռեալ. ոչ ի գովելն փառասիրիլ. եւ ոչ յանարգելն տկարանալ։ Զի ի գովութեանն՝ երեք իր քննելի է. որպէս ասէ առակն. «գովեսցէ զքեզ ընկերն, եւ մի դու»։ Նախզի՝ ընկերին գովելն ի յարդեանց լինի զոր տեսանէ. եւ քոյն ի բանից է։ Երկրորդ՝ ընկերին գովելն ճշմարիտ է եւ հաստատ վկայութիւն. եւ քոյն սուտ եւ անհաստատ։ Երրորդ՝ զի քոյ գովելն զարդիւնսն նուազէ. եւ ընկերինն առաւելու։ Առաջին՝ պարտ է ի միտ պահել որ ընկերն գովէ զքեզ. եւ ոչ դու։ Երկրորդ՝ յորժամ նա գովէ՝ դու մի լռեր. այլ ասա՛ ծառայ անպիտան եմ։ Երրորդ՝ յորժամ գովէ ընկերն, մի՛ մեծամտիր եւ մի խռովիր ի միտս քո. այլ հանդարտ կացիր որպէս էիրն։ Զի է գովութիւն որ անիծից հաւասար է. յորժամ յերեսն գովեն ակնառութեամբ եւ ոչ ճշմարտութեամբ, յայն ժամ նա փառասիրի, անիծից արժանաւորի։ Վասն այն ասէ մարգարէն. «ժողովուրդ իմ որ երանեն զձեզ՝ խաբեն զձեզ. եւ զշաւիղս ոտից ձերոց մոլորեցուցանեն։ Այսպէս գով եւ պարսաւն՝ փորձանք է մարդոյ։ Եօթներորդ՝ փորձանք է մարդոյ շնորհք ինչ յԱստուծոյ տուեալ հոգեւոր կամ մարմնաւոր. որպէս քահանայութիւն՝ կամ վարդապետութիւն. լեզուագիտութիւն իշխանութիւն մարմնական. պատիւ. մեծարանք. այլեւ բան իմաստութեան. կարգաւոր խօսք. գեղեցիկ հասակ. ուժեղութիւն. տղայութիւն. երիտասարդութիւն. ծերութիւն եւ այլն ամենայն. զայսոսիկ տայ եւ փորձէ զմարդ։ Թէ զայս շնորհս մարմնական կամ հոգեկան առեալ, եւ ըստ կամացն Աստուծոյ ի գործ ածեալ է, յայնժամ ի վերայ այս անցաւոր շնորհացս՝ տայ զանանց շնորհն եւ զպատիւն յաւիտենից։ Եւ թէ ոչ՝ կամ այժմ յաստի կեանս զրկէ յայսպիսի շնորհաց եւ ի պատուոյ, կամ ի հանդերձեալն։ Զի այս է քանքարն՝ զոր ետ նոցա ըստ կարողութեան։ «Ուրեմն հինգ. ումեմն երկու. եւ ումեմն մէկ»։ Հինգ քանքարն այն է՝ որպէս ասէ առաքեալն։ «Եթէ ոք սաղմոս ունիցի. եթէ մարգարէութիւն . եթէ յայտնութիւն. եթէ լեզու. եթէ թարգմանութիւն». պարտ է զայսոսիկ ուսանիլ եւ ուսուցանել։ Իսկ երկու քան քարն է՝ զոր ասէ Պետրոս. «եթէ ոք խօսեսցի իբրեւ զԱստուծոյ պատգամս. եթէ ոք մատակարարեսցէ իբրեւ ի զօրութենէ շնորհացն Աստուծոյ»։ Խօսիլն՝ քարոզողաց է. եւ մատակարարել զշնորհս՝ ձեռնադրողաց։ Դարձեալ զհոգեւոր եւ զմարմնաւոր շնորհս ասէ խօսիլ եւ մատակարարել. զոր պարտ է բանիւ ուսուցանել. եւ գործով ցուցանել. ըստ այնմ, «որ արասցէ եւ ուսուցանէ՝ նա կոչեսցի յարքայութեանն երկնից»։ Իսկ մի քանքարն՝ է հաւատք առանց գործոց. զոր առնու ի մկրտութեանն եւ ոչ գործէ եւ շահեցուցանէ. որպէս առաքեալն. «հաւատք առանց գործոց մեռեալ եւ դատարկ են»։ Դարձեալ եւս յայտնի ասեմ. հինգ քան քարն է՝ որ զամենայն շնորհս հոգեւորս հինգ զգայութեամբ պարտ է ի բարին ի գործ ածել եւ շահել. եթէ վարդապետութիւն. եւ թէ քահանայութիւն. կամ այլ ինչ աստիճան։ Իսկ կրկին քանքարն է՝ որ զամենայն շնորհս հոգեւոր եւ մարմնաւոր հոգւոյ եւ մարմնով ի գործ ածեմք. եթէ զաստուածային առաքինութիւնս հաւատ. յոյս. եւ սէր. եւ եթէ զմարդկայինս՝ խոհեմութիւն. արիութիւն. ողջախոհութիւն. եւ արդարութիւն. եւ եթէ այլ ինչ արուեստ մարմնական եւ շնորհք՝ պարտ է առ ինքն գործել, եւ ուսուցանել այլոց. եւ այնպէս շահիլ կրկնակի քանքար։ Իսկ մին քանքարն է՝ ըստ միանձնաւորութեանն մարդոյ առեալ մին շնորհ. կամ հոգեւոր, կմ մարմնաւոր. կամ զհաւատն, կամ զգործն. կամ մին արուեստ, կամ մին աստիճան. կամ մին կրօնք. եւ զայն ոչ ի յինքն գորթէ, եւ ոչ այլոց ուսուցանէ, այն է որ թաքուցանէ զքանքարն ի հող ի ծուլութեան մարմնոյն եւ յերկչոտութեան. կամ ի վարշամակի. այսինքն նախանձու եւ ատելութեան։ «Յորժամ գայցէ Տէր ծառային, եւ համարս պահանջէ եւ ասէ նմա, ծառայ չար եւ վատ»։ Չարն նախանձոտն է. եւ վատ՝ երկչոտն եւ հեղգն։ Առնու ի նմանէ զշնորհսն. եթէ զհաւատն, եթէ զմկրտութիւնն, եթէ զկարգն, կամ զայլ ինչ զոր ունէր ունակացեալ ի նմա, բաժանէ ի նմանէ եւ զանպիտան ծառայն մտանէ ի տանջանս յաւիտենից. զի զշնորհսն ոչ յարգեաց ի գլխոյն զրկեցաւ։ Իսկ որք շահեցան զհինգ, կամ զերկու քանքարն, ասէ ցնոսա. «ազնիւ ծառայ՝ բարի եւ հաւատարիւմ»։ Ազնիւ եւ բարի անունն Աստուծոյ կոչի. զիւր անունն կոչէ ի վերայ նոցա եւ հաւատարիմ. զի միամիտ եղեն ի գործս շնորհաց, եւ առանձ նախանձու, եւ առանց հեղգութեան շահեցան զարծաթ շնորհացն Աստուծոյ։ «Որովհետեւ ի սակաւուդ հաւատարիմ գըտար ի մարմնականսն, ի վերայ բազում շնորհացն յաւիտենից կենաց կացուցից զքեզ ի տասն քաղաքի իշխանութեան». տասն զգայութեամբ հոգւոյ եւ մարմնոյ՝ կատարեալ իշխանութեանց արժանի եղեր. «մուտ յուրախութիւն Տեառն քոյ». զի որպէս չար ծառայն տրտմութեան է պատճառ Տեառն իւրոյ. նոյնպէս եւ բարին ուրախութեան։ Այլեւ մուտ եւ ժառանգեա զուրախութիւն յաւիտենից Տեառն Աստուծոյ քո փոխանակ տրտմութեանդ զոր կրեցեր յերկրի. եւ շահեցար զքանքարն։ Զոր եւ մեք մաղթեսցուք արժանի լինիլ յաւիտենից կենացն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԻԶ. Նորին քարոզ վասն պահոց։ Այլեւ առաջաւորին ի բանն Յովնանու։ «Ահա երեք աւուրք՝ եւ ոչ եւս իցէ նինուէ»։ Յօն. 3. 4։

Վասն պահոց նախ գիտելի է՝ զի մարդն հոգի է եւ մարմին եւ որպէս ուտիքն մարմնոյ է. նոյնպէս եւ պահքն հոգւոյն է հեշտալի. վասն այն առաքեալքն եւ հարքն սուրբք՝ ո՛րչափ ուտիք, նոյնչափ պահք կարգեցին ի բոլոր տարին։ Զի հարիւր ութսուն օր պահք է. եւ նոյնչափ ուտիք։ Զի վաթսուն ուրբաթ եւ չորեք շաբթ է. եւ երեք քառասունք ի բոլոր տարին։ Մին քառասունք ծննդեանն Քրիստոսի. եւ մին յարութեանն. եւ մին վարդավառին այլակերպութեան։ Այս առաքելադիր կանոն է վասն պահոց քրիստոնէից։ Իսկ հայրապետքն վասն չձանձրանալոյ ժողովրդեանն՝ բաժանեցին զերկու քառասունսն ի շաբաթապահսն։ Եւ է՛ այժմ ԺԷ շաբաթապահք։ Եւ թիւ վաթսունիցն՝ ինն շաբաթ. որ լինի ԻԶ շաբաթ պահք ի բոլոր տարին. եւ նոյնքան ուտք սակաւ ինչ աւելի կամ նուազ։ Դարձեալ շաբաթապահքն այն է՝ որ մեծն Ներսէս թոռն լուսաւորչին կանոնեաց յամենայն ամսամուտս պահել շաբաթ մի. զոր այժմ պահեմք տասն շաբաթ տասն ամսեանն. եւ երեք ամիս աղուացքն եւ յինունքն։ Այլեւ շաբաթապահքս՝ բազում նշանակութիւն ունի սրբութեան։ Նախ եւ առաջին արարչութեանն շաբաթ՝ էր սրբութեան եւ պահք. մինչեւ յետ վեց աւուր որ ստեղծաւ Ադամ. եւ ապա լուծաւ պահքն։ Զի յառաջ քան զԱդամ, թէպէտ ստեղծան կենդանիք գազանք եւ անասունք եւ լօղակք եւ թռչունք՝ ոչ ունէին հրաման ինչ ուտելոյ. ապա հրամայեաց Աստուած Ադամայ, «թէ ամենայն պտուղք եւ սերմանիք՝ ձեզ լիցին ի կերակուր. եւ ամենայն գազանաց եւ ամենայն սողնոց երկրի»։ Երկրորդ՝ հինգ զգայութեամբ մեղաւ Ադամ. որ աչօք ետես եւ ցանկացաւ պտղոյն. եւ ականջովն լուաւ եւ հեշտացաւ ի ձայն խաբողին. եւ ոտիւքն ընթացաւ ի ծառն. եւ ձեռօքն եհատ զպտուղն. եւ բերանովն ճաշակեաց։ Նոյնպէս եւ այժմ մեք հինգ զգայարանօք գործեմք զամենայն մեղս. վասն այն հինգ օրեայ պահօք՝ սրբեմք զհինգ զգայութիւնս մեր։ Երրորդ՝ զի յորժամ ել Ադամ ի դրախտէն, Ե. օր սուգ պահեաց անսվաղ մահու մնալով. մինչ յետոյ գթացաւ Տէրն եւ հրամայեաց հրեշտակի միոյ մխիթարել զնա. եւ խոստացաւ զառաքումն միածնին ի փրկութիւն նորա. եւ հրամայեաց ուտել ի պտղոյ վայրեացն։ Զայս խոստումնս յիշեցուցանէ Դաւիթ։ «Յիշեա զբան ծառայ քոյ. յոր եւ յուսացուցեր զիս»։ Յայս խորհուրդս հինգ օր պահեմք ի շաբաթն։ Չորրորդ պատճառ՝ հինգ օր ժողովեցան կենդանինքն առ դուրս տապանին անսվաղ, մինչեւ տեղեաց անձրեւն. եւ ապա. Է. Է. սուրբ կենդանիքն մտին ի տապանն եւ ապրեցան. ցուցանէ զսրբութիւն պահոցն հինգ աւուր շաբաթուս. որով մտանեմք յեկեղեցի եւ ապրիմք ի մեղաց ջրհեղեղէ։ Հինգերորդ՝ եօթն օր հրամայեաց Աստուած բաղարջ ուտել ի յելսն Եգիպտոսի։ Նշանակէ զպահս շաբաթուս. որով յամենայն խմորոյ մեղաց պահեմք զհոգի եւ զմարմին մեր. եւ ելանեմք յեգիպտական ծառայութենէ մեղաց։ Վեցերորդ՝ եօթն օր էր սրբութիւն բորոտացն, եւ կալն արտաքոյ բանակին. որ ի պիղծս էր մերձեցեալ։ Նոյնպէս եւ մեղօք բորոտի հոգիս մեր եւ պղծի. վասն որոյ. Է. աւուրբ պահոցս՝ արտաքոյ լինիմք եկեղեցւոյ եւ սրբիմք ի մեղաց։ Եօթներորդ՝ շաբաթուց շաբաթ հրամայեաց Աստուած պահել ժողովրդեանն. նշանակէ զշաբաթապահսն մեր։ Նաեւ Է Է ածել զգառինս պատարագին ի տօնսն. նշանակէ որ հինգ զգայարանքս մեր սրբին պահօք. եւ հոգի եւ մարմին մեր նուիրին Աստուծոյ եւ պատարագին։ Ութներորդ՝ հինգ օր քաւութեան տօն. այլեւ եօթն օր տաղաւարահարաց. նշանակէ զսրբութիւն պահող շաբաթուս. որ լինիմք տաղաւար եւ բնակարան Աստուծոյ։ Իններորդ՝ Զ Զ դնէին զհացն առաջաւորութեան շաբաթուց. ցուցանէ զպահս շաբաթուս. որ վեց շարժմամբ մարմնոյս հաճոյանամք Աստուծոյ։ Տասներորդ՝ վեց քաղաք հրամայեաց Մովսէս զի շինեսցեն առանձին ապաստանի. զի ակամայ սպանօղքն՝ անկցին ի նա եւ զերծցին։ Նշանակէ զպահս Զ աւուր շաբաթուս. զի սա լինի մեզ ապաստանի քաղաք. յորում ակամայ մեղանչեմք. եւ մտանեմք ի սա եւ արդարանամք։ Այսպէս ունի խորհուրդ եօթն օր շաբաթապահոցս որ ի բոլոր տարին պահեմք հանապազ։ Այլ վասն առաջաւոր պահոցս երեք ինչ հարցանելի է։ Նախ թէ վասն է՞ր հինգ օր պահեմք անսվաղ։ Երկրորդ՝ վասն է՞ր առանց ընթերցուածոց։ Երրորդ՝ վասն է՞ր կոչի առաջաւոր։ Առաջին թէ վասն է՞ր հինգ օր պահեմք անսվաղ. բազում են այսմ խորհուրդք։ Նախզի՝ հինգ օր է յառաջ քան զլինելութիւն մարդոյն. եւ այն առանց կերակրոց։ Եւ յորժամ ել Ադամ ի դրախտէն, հինգ օր անսվաղ եկաց որպէս ասացաւ ի վերոյ։

Դարձեալ ի նմանէ ուսեալ եւ որդիւք նորա, պահէին։ Պահէր զայս պահս Աբել. եւ ապա մատուցանէր պատարագ։ Պահեաց եւ Սէթ աւուրս հինգ, յորժամ մեռաւ Ադամ։ Պահէր եւ Ենովք ի մուտս ամսոյն աւուրս հինգ։ Պահեաց Նոյ նախքան զմտանելն ի տապանն, եւ յետ ելանելոյն։ Պահեաց եւ Աբրահամ, յորժամ ապրեցաւ Իսահակ ի զենմանէն։ Պահէին եւ ամենայն անդրանիկք Ե օր, յորժամ մեռանէին հարքն. հայր որդւոյ աւանդելով. որպէս սուրբն Բարսեղ։ Դարձեալ Մովսէս կարգեաց քառասուն օր պահք վասն քառասնօրեայ առեալ տախտակին. եւ Ե օր պահեալ՝ տրտնջեաց ժողովուրդն. եւ ապա բարեկենդանացոյց նոցա։ Եւ զհինգ օրն հրամայեաց ամի պահել վասն քաւութեան որթոյն յանցանաց։ Եւ ոմանք յիշեն այլ պահք՝ յաճախ քան զայս որ ասացաւ. եթէ Աբրահամ պահեաց հինգ օր յետ հրկիզութեանն Սոդոմայ։ Այլեւ Յակօբ պահեաց հինգ օր, յորժամ ետես զսանդուխն. եւ հինգ օր, յոր ժամ լուաւ զԲօթն Յովսէփու։ Եւ Յովսէփ յորժամ եմուտ ի բանդն, պահեաց զաւուրս հինգ։ Դարձեալ եւ այլ իմն է պատճառ պահոցս այս։ Նինուէացիքն քարոզութեամբն Յօնանու յանդունդս հրաւիրեցան. որպէս ասէր. «ահա երեք աւուրք՝ եւ այլ ոչ եւս իցէ նինուէ»։ Եւ Նոքա պահեցին երեք օր զմարդ եւ զանասուն եւ զմանկունս ի կերակրոյ եւ յըմպելեաց . եւ քրձազգեաց ապաշխարեցին եւ ապրեցան ի մահուանէ երեք օրեայ պահելովն։ Նոյնպէս հաւատացեալք՝ որք վասն մեղաց ակնունին դժոխոց, պահեն զայս պահս եւ ապրին հոգւով. որպէս Նոքա մարմնով. երեք օրն ի նոցանէ՝ եւ չորեք շաբաթն եւ ուրբաթն բնական պահք։ Զոր բովանդակ տարւոյն զյանցանսն զորս հինգ զգայարանօք մեղանչեմք, հինգ օրեայ պահօքս ջնջեմք ողորմութեամբն Աստուծոյ. վկայեն եւ հարաւակողմանք ազգքն հապաշիկք եւ խպտիք. զի առաւել պահեն նոքա քան զմեզ. եւ զանասունս եւս ծումացուցանեն որպէս նինուէացիքն, վասն ի գութ ածելոյ զմարդասէրն Աստուած։ Այսպէս բազում պատճառ է առաջաւորացս՝ զոր ոմանք պահեն անսվաղ։ Իսկ երկրորդ հարցումն թէ վասն է՞ր պահքս այս առանց ընթերցուածոց գրոց՝ եւ առանց պատարագի։ Այս է պատճառն։

Զի պահքս այս՝ եդաւ ի նահապետացն որք յառաջ քան զգիր, եւ յառաջ քան զօրէնս, եւ նախ քան զաւետարանս էին. եւ այսպէս պահեցին եւ արդարացան։ Վասն որոյ զյիշխանութիւն նախահարցն պահելով մեր, առանց ընթերցուածոց եւ առանց պատարագի պահեմք։

Իսկ զայլ ամենայն պահքս՝ որպէս քառասնորդաց. եւ զայլ շաբաթապահս՝ եւ զուրբաթն եւ զչորեք շաբաթն պահեմք հին եւ նոր ընթերցուածովք. զի ի ժամանակս օրինաց՝ եւ մարգարէից եւ առաքելոց եդան. որ օրէնք եւ բանք մարգարէից, կամ առաքելոցն։ Այսպէս է շաբաթս այս։ Իսկ երրորդ հարցումն թէ վասն է՞ր առաջաւոր կոչի պահքս այս։

Այսմ ասեն վարդապետք բազում պատճառս։ Նախ որպէս ասացաւ աւուրքս այս յառաջ էին քան զլինելութիւն մարդոյն. եւ յառաջին նախահարցն պահեցաւ. եւ յառաջ քան զգիրս եւ զօրէնս աւանդեցաւ պահքս այս. վասն այն առաջաւոր կոչի։ Երկրորդ պատճառ՝ յորժամ սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչն ել ի վիրապէն, վաթսուն օր վարդապետեաց ժողովրդեանն, եւ թագաւորին. հինգ օր հրամայեաց պահել ի սրբութիւն հինգ զգայարանցն. եւ էր ժամանակն ամարնային։ Եւ սուրբն Սեղբեստրոս՝ որ զԿոստանդիանոս մըկրտեաց՝ հինգ օր պահք եդ նմա եւ ժողովրդեանն. եւ վասն առ իրեարս միաբանութեան եւ սիրոյ՝ աստ եդին զերկոսեանն։ Այլ նոքա զիւրեանցն կորուսին. եւ մեք հաստատուն պահեցաք զմերս շնորհիւն Աստուծոյ եւ նոցա մնաց անիծից պանրուտէքն հինգ՝ փոխանակ առաջաւոր պահոցս սրբածոմութեան. եւ վասն այսորիկ առաջաւոր կոչի, առաջին պահք՝ ի լուսաւորչացն մերոց կարգած։

Երրորդ պարճառ՝ կոչի առաջաւոր. զի սա է առաջին շաբաթ մեծի պահոց աղուհացիցն. վասն զի ասեն, թէ առաքեալքն կամեցան եօթանասուն օր դնել զմեծ պահսն ըստ թուոյ նախահարցն, որպէս պատմէ Ղուկաս։ Այլ յորժամ տրտնջացին նոր եկեալքն ի հաւատս վասն բազում պահոցն, առաքեալքն զերկու շաբաթն բարեկենդանացուցին ի միջին. եւ զայս յամենայն ամի պահել հրամայեցին առաջաւոր անուանելով։ Եւ այլք ասեն թէ՝ յիսուն օր կարգեցին առաքեալքն զպահս. երբ զմին շաբաթ պահեցին՝ տեսին որ երկու վնաս կայր ի նմա մին՝ որ լրումն զատկին հետ հրէից լրմանն չմիաբանի. եւ մին՝ որ ի ներքոյ գարնանամտին եւ հասարակածին գայր չարչարանքն Տեառն եւ զատիկն. ապա վասն այն երկու շաբաթն բարեկենդանացուցին ի միջի . եւ զայս շաբաթս առաջաւոր անուանեցին։ Նոյնպէս եւ սուրբն Կիւրեղ՝ այն որ զկոչման գիրսն արար. առ որով սուրբ խաչն լուսոյ երեւեցաւ. նա զեկեալսն ի մկրտութիւն առ ինքն, ընդ որս էր եւ ակակ պարսիկն յոյժ երեւելի եւ փառաւոր այր. հինգ օրեայ պահօք փորձեաց. եւ զերկու շաբաթսն ուտել հրամայեաց։ Եւ կարգեաց զութն եւ տասն ընթերցուածն երախայիցն ի յուսումն նոցա. մինչ ի մեծի հինգ շաբաթի օրն. եւ ապա մկրտէր զնոսա։ Այս էր պատճառ առաջաւոր պահոցս։ Իսկ յետ բազում ժամանակաց՝ սուրբն Սարգիս ի գլուխ առաջաւոր պահոցն ի յունվարի ԼԱ նահատակի ի Շապհոյ արքայէն պարսից Մարտիրոս անուն որդւովն։ Զի նա՝ որպէս պատմութիւն վկայէ փախստական եղեալ ի Յուլիանոսէ վասն հաւատոց, գայ առ Տիրան արքայ հայոց. եւ անտի գնացեալ առ Շապուհ կատարի ի փառս Քրիստոսի։ Եւ մեք զպահս ոչ նմա անուանեմք, այլ առաջաւոր կոչեմք վասն ասացեալ խորհրդոյդ։ Զոր ոմանք հերձուածօղք եւ տգէտք բազում ինչ արժանի ինքեանց չարախօսեն զմէնջ. եթէ մարդոյ պահս կենան. եւ զմարդ պաշտեն , եւ այլ բազումս։ Այլ մեք զպահս Աստուծոյ կենամք. զի ամենայն պահքն Աստուծոյ է եւ ոչ մարդոյ. այլ զպահսն այնպիսի անուամբ ճանաչեմք. որպէս աղուհացից զառաջին շաբաթն Թէոդորոսի կոչեմք եւ նմա տօնեմք. եւ զմիւսն Ղազարու, կամ այլ ինչ։ Նոյնպէս եւ զամենայն շաբաթապահսն՝ ասեմք սուրբ Գրիգորի պահք. սուրբ Յակօբի պահք. սուրբ Սարգսի պահք. որոց անւամբ ճանաչեմք, թէ այսօր պահք է։ Վասն զի յաւարտումն պահոցն նոցա տօնեմք. պահքն ի նոցա անուանէն կոչի։ Եւ դարձեալ յորժամ պահեցաք զպահս՝ ի շաբաթին աւարտումն զնոսա միջնորդ աղաչեմք լինիլ. զի նոցա բարեխօսութեամբ ընկալցի զպահսն մեր եւ զաղօթս որպէս զզինուոր թագաւորի. եւ Տէր տօնիցս նոքա են եւ վերակացու աւուրցս ի բարեխօսութիւն պահողացս, եւ յուսով տօնողացս. եւ ի վրէժխնդրութիւն եւ ի պատուհաս ոչ պահողացն։ Եւ այսպէս վասն երեք պատճառի սրբոցն պահք կոչեմք. մին՝ զի նոցա նահատակութիւն աստ է հանդիպեալ՝ մեծարեմք զմեծամեծ տօնս, եւ ի շաբաթի աւուր տօնեմք ըստ նիկիական ժողովոյն. որք հրամայեցին զմեծ տօնս ի շաբաթի տօնել եւ պատարագ մատուցանել. եւ երկրորդ՝ որ նոցա անուամբ զպահսն ճանաչեմք. եւ երրորդ զնոսա բարեխօս դնեմք առ Աստուած. զի զպահս մեր ընդունիցի Զոր ինքն ամենողորմ եւ ամենագութն եւ մարդասէրն Աստուած՝ նայեսցի ի նահատակութիւնս նոցա . այսինքն սրբոց եւ սիրողաց իւրոց. եւ բարեխօսութեամբ սրբոցն որոց այսօր է յիշատակ՝ ընկալցի զաղաչանս մեր. եւ կատարեսցէ զխնդրուածս մեր. թողութիւն շնորհելով ամենայն մեղաց եւ յանցանաց մերոց. եւ սրբոց. իւրոց մասնակից արասցէ

եւ տօնակից զամենայն հաւատացեալս եւ զջերմեռանդ տօնասէրս, հաւատով եւ սիրով եւ յուսով ի սէրն Քրիստոսի։ Եւ նմա փառք եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԻԷ. Նորին քարոզ վասն չորեք շաբաթի եւ ուրբաթի. ի բան աւետարանին որ ասէ. «Պահեմ երկիցս ի շաբաթու. եւ տամ տասանորդս յամենայն ստացուածոց իմոց»։ Ղու. 18. 12։

Պատճառ պահոցս որպէս ասէ սուրբն Բարսեղ ի դրախտին ի օրինադրեցաւ. եւ հասակակից է մարդոյս։

Զի պահոց էր պատուիրանն այն՝ զոր հրամայեաց Աստուած ոչ ուտել ի գիտութեան փայտէն. «յամենայն պտղոց ասէ ուտիցէք՝ բայց ի փայտէն գիտութեան մի ուտիցէք, զի մի մահու մեռանիցիք»։ Զորս ոչ պահեցին նախաստեղծքն Ադամ եւ Եւայ՝ եւ անկան ի շնորհացն եւ մերկացան ի լուսոյն. ելին ի դրախտէն, եւ ընդ անիծիւք եւ ընդ մահու գրաւեցան։ Այսպէս մեզ պահս քարոզի յայլ ամենայն կերակրոց ուտել՝ որ պահոց ուտելի է. այլ ի յուտեաց կերակրոց ոչ ուտել։ Զի թէ պահեմք զպահս՝ որպէս նոքա ոչ պահելովն արտաքսեցան, մեք պահելով՝ ի վերստին առցուք զդրախտն եւ զանմահութիւն։ Եւ այսպէս պահքս մեզ՝ անմահութեան եւ դրախտին կենաց եւ շնորհացն Աստուծոյ պատճառ լինի։ Եւ թէ ո՞ր պահոց կերակուր. եւ ո՞ր ուտեաց։ Ասեն վարդապետք թէ, ամենայն կերակուր յերկուս բաժանի։ Մին որ՝ ի տարերաց յերկրէ, ի տնկոց եւ ի բուսոց յառաջ գայ՝ այն պահոց է կերակուր. որպէս ցորեան պտուղ եւ այլ սոյնպիսիք։ Եւ միւս որ կենդանի իցէ, կամ ի կենդանւոյ յառաջ գայ. որպէս միս եւ կաթն ի կենդանւոյ եւ այլ սոյնպիսիք՝ այն ուտեաց է կերակուր։

Եւ այս գիտելի է՝ զի պահոց կերակուրն հասարակ է, եւ յամենայն աւուր ուտելի՝ ի պահս եւ ի յուտիսս։ Իսկ ուտեաց կերակուրն՝ միայն յուտիսն է կերակրելի եւ ոչ ի պահսն. վասն զի ուտեաց կերակուրն ունի զանազանութիւն. որ մարմին կենդանւոյ է, եւ ի կենդանւոյ յառաջ գայ։ Այլեւ պահք է. եւ է որ սրբապահք է. եւ է որ ծոմապահք։ Պահքն այն է՝ որ զուտեաց կերակուրն ոչ ուտէ որպէս ասացաք. այլ զոր ինչ ի պտղոց եւ ի բուսոց լինի ուտէ։ Իսկ սրբապահքն է՝ որ եւ զնոսա ընտրէ զայն որ ի տնկոց յառաջ գայ՝ եւ պարարէ զմարմինն, որպէս ձէթ գինին եւ այլ ինչ յայնցանէ պահեսցէ։ Զի ձէթն եւ իւղն՝ մի են ի գիրս սուրբս. եւ զմարմինն պարարեն. եւ գինին զարբեցութիւն գործէ՝ եւ զցանկութիւն մեղաց բորբոքէ. յայսցանէ պահելի է. այս սրբապահքն է։ Իսկ ծոմապահքն՝ որ ի հասարակաց կերակրոյ՝ որպէս ի ջրոյ եւ ի ցորենոյ եւ յայլ ամենայնէ պահեսցէ. եւ այսպէս զանձն իւր մաշեսցէ սովով եւ ծարաւով վասն սիրոյն Աստուծոյ. եւ զբերան արգելցէ ի փափուկ եւ յանուշահամ կերակրոց. եւ զմարմին տկարացուսցէ ի գործոյ մեղաց։ Այս է պահոց պատուականութիւն։ Եւ զայս պահս՝ ոմանք հանապազ պահեն ի բոլոր տարին, զդրախտին կեանս յինքեանս ցուցանելով. որպէս նոքա որ յանապատս են եւ առանձին ճգնին։ Իսկ ոմանք պահեն միայն զհրամայեալն նոցա պահս. որպէս յառաքելոց եւ ի հայրապետացն աւանդեցաւ. որպէս ասէ առաքեալն։ «Ոմանք պահեն զօր հանապազ. եւ ոմանք պահեն օրըստօրէ»։ Այլ այս որ հրամայեալ պահք է օրըստօրէ՝ երեք բաժին է. մին քառասնորդաց պահքն է որպէս աղուհացիցն . եւ այլքն՝ մին շաբաթապահքն. եւ մին չորեք շաբաթն եւ ուրբաթն։ Այն որ աղուհացն է՝ տարւոյն պահքն է. զոր յամենայն տարի միանգամ պահեմք առհասարակ ամենայն քրիստոնեայքս. թէպէտ կարգաւորք երեք քառասունք պահեն. այլ աշխարհկանք միայն զաղուհացիցն պահեն։ Իսկ շաբաթապահքն՝ ամսօրէից պահքն է. զոր հայրապետքն կարգեցին յամենեայն ամիս մին շաբաթ պահել։ Իսկ ուրբաթն եւ չորեք շաբաթն՝ շաբաթուց պահքն է. որ յամենայն շաբաթս որ է եօթն օր՝ զերկու օրն պահեմք պահս։ Եւ զայս առաքեալքն կարգեցին պահել ի տարին զերեք քառասունս. նաեւ զուրբաթ եւ զչորեք շաբաթ օրն պահս. եւ այս ի հին օրինացն է՝ զոր նոքա փոխեցին ի նորս։ Զի օրինաւորքն զերկու շաբաթն եւ զհինգ շաբաթն պահէին. որպէս փարիսեցին մտեալ ի տաճարն ասէր. «պահեմ երկիցս ի շաբաթուն»։ Իսկ առաքեալքն փոխեցին պահել զչորեք շաբաթն եւ զուրբաթն յամենայն շաբաթի. զի որպէս շաբաթապահքն է վասն սրբութեան հինգ զգայարանցս՝ որով մեղանչեմք. նոյնպէս եւ երկու աւուր պահքս՝ է ի սրբութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ մերոյ որք գործեն զմեղս։ Զի վարդապետք ասեն այսմ պահոցս՝ տասն պատճառ։ Նախ այն է՝ որ զպըղծոցն հարմայէր Մովսէս լուանալ զմարմինն եւ ողողել զհանդերձս. եւ արտաքոյ կալ մինչ յերեկոյ։ Երկրորդ՝ որ ասաց փարիսեցին. «պահեմ երկիցս ի շաբաթու». որ էր նոցա յերկու շաբաթի եւ ի հինգ շաբաթի. եւ մեզ՝ ի չորեք շաբաթի եւ յուրբաթի։ Երրորդ՝ չորեքշաբաթն՝ ի խորհուրդ խաբէութեան Եւայի. յորում ասաց օձն ուտել ի պտղոյն. եւ ուրբաթն զի ժամ եկեր ի պտղոյն՝ մեք պահեմք զնոսա։ Չորրորդ՝ ի խորհուրդ կուսին՝ աւետեաց հրեշտակն զփրկութիւն մեր. վասն որոյ պահեմք զչորեք շաբաթն եւ զուրբաթն վասն խաչելութեան Քրիստոսի, զի կցորդիցուք խաչին։ Հինգերորդ՝ ըստ անուանն զչորեքշաբաթն պահեմք՝ զի ի չորից չարեաց պահպանեալ լիցուք. զոր նշանակէ չորս թիւն։ Եւ ուրբաթն՝ սուգ եւ բօթ լսի . վասն այն պահելի է։ Վեցերորդ՝ ըստ թուոյն՝ զի չորեքնիւթեայ բնութեամբ մեղանչեմք՝ պահեմք զչորեք շաբաթն. եւ վեցիւք շարժմամբ ի մեղս ընթանամք, պահեմք զուրբաթն։ Եօթներորդ՝ ի դէմս հոգւոյ եւ մարմնոյ մերոյ սրբութիւն պահեմք, զերկու օրն ի շաբաթուն։ Ութներորդ՝ զի ունիմք երկու առաքինութիւն. այսինքն տեսական եւ գործական. վասն տեսականին՝ սրբեմք զչորեք շաբաթս. եւ վասն գործականին՝ զուրբաթս. որով սրբասէր հասցուք առ ճշմարիտն եւ առ բարին ի ձեռն սոցա։ Իններորդ՝ ընկալաք կրկին օրէնս հին եւ նոր. եւ վասն այսր երկու օր սրբութեամբ պահեմք Տասներորդ՝ Բ բանականաց տեսակք են. մին տարրական. եւ միւսն գերաշխարհիկ ի վերոյ քան յեօթներորդ էութիւնս երկնից. բարեխօս ունելով զնոսա, զչորեքշաբաթս եւ զուրբաթս պահեմք։ Եւ թէ հարցանէ ոք՝ թէ յինանց մէջն ընդէ՞ր ոչ պահեմք զուրբաթն եւ զչորեքշաբաթն։ Ասեմք վասն չորս պատճառի։ Նախզի յաղուհացսն՝ զշաբաթ եւ զկիրակի պահել ետ. նոյնպէս յինունս՝ զչորեք շաբաթն եւ զուրբաթն ուտել ետ։ Երկրորդ՝ զի յիսուն օր պահեցաք վասն հոգւոյն. եւ յիսուն օր ուտեմք վասն մարմնոյն։ Երրորդ՝ աղուհացքն՝ այսմ կենաց խորհուրդ է, որ եմք ի սուգ վասն մեղաց. Եւ յիսունքն՝ յարութեան խորհուրդ. զի ոչ է սուգ տրտմութեան եւ ցաւ։ Չորրորդ՝ զի մանկունք եմք առագաստի. եւ փեսայն Քրիստոս ընդ մեզ է. ոչ պահեմք սուգ. «մինչ վերասցի, եւ ապա պահեմք». որպէս աւետարանն ասէ. վասն որոյ յետ համբարձմանն պահելի է զչորեք շաբաթն եւ զուրբաթն, կամ զինն օր մինչ ի հոգւոյ գալուստն։ Եւ զի ճշմարիտ պահք է ուրբաթ եւ չորեք շաբաթ օրն. յայտէ։ Նախզի՝ առաքելական է աւանդ. որպէս ի հինսն զերկուշաբաթն եւ զհինգ շաբաթն պահէին. ըստ այնմ որ ասէ. «Պահեմ երկիցս ի շաբաթու». եւ ի նորս՝ ի չորեք շաբաթն եւ յուրբաթն փոխեցին առաքեալքն. որպէս յայտ է յառաքելական կանոնս. նաեւ ի նիկիականն։ Երկրորդ՝ եւ ասէ սուրբն Եւագրիոս, թէ պահեա զօր չորեք շաբաթին եւ զուրբաթին յամենայն շաբաթու։ Երրորդ՝ զի մեծ ճգնաւորն բենեդիքտոս՝ որ յազգէ նոցա է ասէ. պահելի է զչորեք շաբաթի օրն անսվաղութեամբ մինչեւ ցինն ժամն։ Չորրորդ՝ յայտնի է եւ հաստատուն՝ որ ամենայն ազգ քրիստոնէից պահեն զչորեք շաբաթն եւ զուրբաթն. զչորեք շաբաթն վասն մատնութեան Քրիստոսի. եւ զուրբաթն խաչելութեան. զի սուգ է մեզ եւ պահք։ Հինգերորդ՝ կանոնս եդեալ է եւ սահմանեալ եւ հաստատեալ ի Նիկիային. ի Բարսեղին. եւ յԵփրեմին. եւ յայլոցն. եթէ ոք յանգէտս՝ եկեր ի մսոյ յաւուր չորեք շաբթի եւ ուրբաթի, երեք շաբաթս պահեսցէ սրբութեամբ. եւ տասն կրկին գան արբցէ. եւ տրօք տնանկաց ապա հաղորդեսցի. իսկ եթէ արհամարհելով զառաքելական կանոն՝ ուտեն զչորեք շաբաթն կամ զուրբաթն, երեք ամենայն ապաշխարեսցեն. կրկին քառասուն գան արբցեն. եւ Լ դրամ տուգանս տացեն յեկեղեցին. եւ զօրն յորում պղծեցան՝ սրբութեամբ պահեսցեն զնա մինչեւ ցօր մահուն իւրեանց . եւ ապա հաղորդեսցին։ Եւ եթէ ազատ ոք է՝ ոչ կարէ ապաշխարել՝ դրամս յիսուն յեկեղեցին տացէ. եւ Լ դրամ յաղքատս. եւ ապա հաղորդեսցի։ Իսկ թէ քահանայ ոք հանդիպեսցի ի նոյն չարիս՝ մի պաշտեսցէ զքահանայութիւն։ Ահա այս է կանոն վասն պահոց չորեք շաբաթի եւ ուրբաթի. եւ որ ոք ոչ պահէ, որպէս ազգն ֆռանկաց, ընդ անիծիւք է առաքելական եւ հայրապետական կանոնաց։

Դարձեալ ի նոր կանոնս՝ այսպէս հաստատեցին սուրբ հարքն. եթէ լուծցէ ոք յայս Գ պահոցս՝ եթէ յաղուհացիցն, եւ եթէ ի շաբաթապահոց, եւ կամ զչորեք շաբաթն եւ զուրբաթն, այս է կանոն նոցա եւ ապաշխարութիւն։ Զի թէ յաղուհացից պահոցն զմէկ օր ելոյծ, փոխանակ միոյ աւուրն՝ յիսուն օր պահեսցէ. եւ թէ զերկու օր, երկու յիսուն պահեսցէ. եւ այլն ըստ կարգի. եւ այս է պատճառն. զի աւուրբն ուտելով զբոլոր պահսն ելոյծ. այլ ոչ թէ զմի աւուրն։

Նոյնպէս թէ ի շաբաթապահոցն զմի օր լուծանէ, փոխանակ միոյ աւուրն, մի շաբաթ պահեսցէ. զի բոլոր շաբաթ պահոցն ելոյծ։ Իսկ որ զուրբաթն եւ զչորեք շաբաթն լուծանէ, միոյն երկու օր պահեսցէ, եւ ապա ազատեսցի։ Այս է կանոն նոցա զպահսն լուծանեն։ Ապա վայ եւ եղուկ՝ որովանամոլազգին ֆռանկաց՝ սուտ անուն քրիստոնէիցն. որք միայնացեալ յամենայն ազգաց քրիստոնէից, լուծանեն զչորեք շաբաթս. եւ ընդ անիծիւք ամենայն ազգաց մտանեն. եւ ոչ միայն այս, այլեւ զերկու օր յաղուհացից պահոցն՝ որ սկիզբն եւ հիմն է պահոց՝ լուծանեն՝ զերկու շաբաթն եւ զերեք շաբաթն։ Եւ սուտ են բնաւ եւ մոլորումն է նոցա եւ անօրէնութիւն. զի սկիզբն մեծի պահոցն՝ կիրակին է։ Այլ վասն յարութեան Քրիստոսի՝ բարեկենդան կարգեցաւ, եւ փոխեցաւ յերկու շաբաթի օր. եւ զայս ունին սկիզբն եւ հիմն պահոց ամենայն ազգ քրիստոնէից՝ զոր նոքա լուծանին։ Եւ զայս դընեն պատճառ թէ, ի ժամանակ ինչ զօրք հեծելոց նոցա ոչ հասին ի բարեկենդան. պապ նոցա հրամայեաց զերկու օրն ուտել. եւ այս յորովայնամոլ ազգէն անօրէն օրէնք կարգեցաւ։ Եւ թէ ասիցէ՝ Տէր ամենակալն ի չորեք շաբաթի մտանէ. ասեմք թէ յաղուհացն կըրկին կարգ է. այսինքն, մեծ եւ փոքր. ըզմեծ կարգն կանոնեալ է Տեառն եղբայրն Յակօբոս. որ զընթերցուածն կարգեաց. եւ է սկիզբն ի չորեք շաբաթի. եւ աւարտն յուրբաթի։ Եւ զփոքր կարգն՝ սուրբն Կիւրեղ հայրապետն Երուսաղէմի. եւ է սկիզբ յերկու շաբաթի. եւ աւարտն հինգ շաբաթի. վասն այն Տէր ամենակալն, ի մեծ կարգն սկսանի։ Ապա պարտ է քեզ ի փոքր կարգն՝ ուտել զամենայն աւուրս եւ զմեծն պահել։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ քառասուն օր է պահոցս. զի ՔՍ. Խ. օր պահեաց. եւ կիրակէն ոչ ի համարս։ Ասեմք եթէ ՔՍ քառասուն պահեաց. եւ քառասուն օր մինչ ի Ղազարու տօնն է. եւ աւագ շաբաթն չարչարանացն ՔԻ է, ընդ քառասունսն կարգեալ. որ լինի յիսնեակ ըստ առաքելական կանոնին։ Եւ այլ եւս՝ յորժամ զշաբաթ եւ զկիրակէն արտաքոյ թուեմք որ պատարագ մատչի. եւ հինգ օր առաջաւորն ընդ աղուհացիցն համարեալ՝ լինի քառասուն օր. ապա ոչ՝ ԼԵ օր է. որպէս գանձակեցի Գրիգորն՝ գրէ յընթերցւածոց մեկնիչն։ Դարձեալ՝ Մովսէս վեց օր արտաքոյ ամպոյն եւ հրոյն եկաց՝ եւ ապա ի ներքս մտեալ՝ քառասուն օր աւարտեաց ընդ Աստուած խօսելով. նոյնպէս առաջին շաբաթն պահոց մեզ մուտ է քառասուն աւուրցն. վասն որոյ թեթեւ է ընթերցուածովք։ Եւ ասպէս Եղիայի եւ Մովսէս ի քառասնից սկիզբն՝ է առաջին շաբաթն. եւ կատարումն՝ տօնն Ղազարու։ Իսկ Տեառն մերոյ քառասնից սկիզբն՝ է երկրորդ շաբաթն. եւ կատարումն՝ չարչարանքն մեծի ուրբաթին։ Վասն որոյ ի թագաւորութեանցն ըսկըսանի ընթերցուածն. որպէս յայտ է ի մեկնութիւն նորին։ Եւ այսպէս բազում է խորհուրդ քառասնորդացն. եւ ըստ խորհրդոցն պահքն ոչ լուծանի։ Եւ դարձեալ ասեմք եթէ՝ կիրակին ոչ է պահք ըստ կանոնաց քոց. նա որպէս զերկու աւուրսն լուծանես. նոյնպէս եւ կիրակէն լոյծ։ Եւ այս գիտելի է՝ զի ի պահոց օրս՝ տօն ոչ լինի. եւ ոչ ի յուրբաթի եւ ոչ ի չորեքշաբթի, եւ ոչ յայլսն։ Եւ այս վասն կրկին պատճառի։ Նախզի՝ տօնն ուրախութիւն է. որպէս հոգւոյ՝ նոյնպէս եւ մարմնոյ. վասն որոյ յորժամ տօնեմք հոգւով՝ ուրախանամք մարմնով։ Իսկ պահք՝ սուգ է եւ ապաշխարութիւն է որ վասն յանցանաց նախաստեղծիցն. որպէս չորեք շաբաթն վասն Եւայի. եւ ուրբաթն վասն Ադամայ. եւ այլ պահքն ամենայն, վասն ներգործեալ մեղաց մերոց։ Եւ դարձեալ՝ ո՛րքան ի պահս եմք, ընդ ապաշխարութեամբն եմք. եւ ոչ եմք արժանի տօնել սրբոցն. այլ յորժամ ապաշխարութեամբ քաւիմք ի մեղաց յայնժամ տօնեմք. եթէ տերունականց, եւ եթէ սրբոց։ Որեւ արժանի արասցէ զմեզ ի մեղաց. եւ մասնակից լինիլ սրբոց տօնասիրաց պահել զկանոնեալ հրամանս նոցա։

Եւ խոստացեալ բարեացն եւ անտրտում ուրախութեանցն՝ հաղորդս լինիլ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք եւ զօրութիւն ընդ հօր իւրում եւ ամենասուրբ Հոգւոյն, յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԻԹ. Նորին քարոզ Մարտիրոսաց. եւ սրբոյն Սարգսի. ի բանն Դաւթի մարգարէին։ «Բազում նեղութիւնք են արդարոց. յամենայնէ փրկէ զնոսա Տէր եւ այլն»։ Սաղ. 33. 20։

Որք զաստուածպաշտութեան յուսոյ բուռն հարկանեն՝ պարտին զանձինս իւրեանց զանազան փորձանաց պատրաստել զի ոսկի ի բովս սրբի. եւ մարդիկ ի զանազանն նեղութիւնս ընտրին. որպէս ընտրեալքն ի սկզբանէ սրբոցն հանդէսք՝ ծանեան ճշմարտապէս եթէ ի ձեռն մահու ըզկեանս գտանեն. եւ նեղութեամբ զհանգիստ. «ոչ ինչ արժանի համարեցան ըզչարչարանսն ժամանակիս, հանդերձեալ բարեացն եւ փառացն որք յայտնելոց են ի մեզ»։ Անգործ արարին յինքեանս զմեքենայս չարին. իբր երամք աղաւնեաց օդապարիկ եղեալ թեւօք բանականին եւ գործնականին, ելին յանապատն յերկինս բարձրացեալ զօրութեամբ եւ սիրովն առ Աստուած. հասին մասին երանութեան եւ վիճակի գրոյն վերնական. այժմու կենօք յուսով. եւ յետ մահու յուսով. եւ յետ յարութեան հոգւով եւ մարմնով. որոց կանխաձայնեալ մարգարէն ասէ։ «Բազում նեղութիւնք են արդարոց. եւ յամենայնէ փրկէ զնոսա Տէր»։ Եւ համաձայն նմին առաքեալքն գրէ։ «Բազում նեղութեամբ պարտ է մեզ յան հանգիստն մտանել»։ Այլ յառաջ քան զմեկանութիւն բանիս՝ երեք իր հարցանելի է։ Նախ թէ՝ վասն է՞ր մարտիրոսաց ի շաբաթի օրս տօնեմք։ Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր ի պահոցն տօն ոչ լինի։ Երրորդ՝ թէ վասն է՞ր զպահսն սուրբ Սարգսի եւ այլոց կոչեմք։ Տեսցուք զառաջինն, թէ վասն է՞ր զգլխաւոր տօնս մարիրոսաց ի շաբաթի կատարեմք։

Ասեմք թէ վասն ութն պատճառի։ Նախ ի շաբաթի սկսաւ հանգիստ եւ երանութիւն սրբոցն՝ յաւուր յորում հանգեաւ Աստուած ի գործոց։ Զի ի վեց օրս արար զժամանակաւոր զապականացու աշխարհս. եւ ի յեօթն՝ սկսաւ զիմանալի աշխարհն. որ սրբոցն է հանգիստ. եւ զայս աշխարհս արար ի վեց օրն եւ դադարեաց. եւ յայն աշխարհն՝ տեսութեամբ եւ իմացմամբ միշտ յաւիտեան անվախճան պատրաստէ զհանգիտս եւ զերանութիւն նոցա։ Եւ տես թէ ո՛րքան եւ ո՛րպիսի անիմանալի եւ անճառելի երանութիւն է սրբոցն. զոր միշտ եւ յաւիտեան պատրաստէ եւ կազմէ Աստուած։

Այս է զոր ասէ առաքեալսն. «զոր ակն ոչ ետես՝ եւ ուկն ոչ լուաւ եւ ի սիրտ մարդոյ ոչ անկաւ՝ զոր պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց։ Երկրորդ՝ զի ի սմա հանգեաւ Ասատուած ի գործոց իւրոց ի բարութիւն. զի որպէս Աստուած ի գործոց հանգուցեալ է. նոյնպէս եւ սուրբք ի գործոց իւրեանց հանգչին։ Եւ որպէս ի բարին է հանգուցեալ Աստուած նոյնպէս եւ բարի գործքն մեր՝ հանգիստ է Աստուծոյ եւ մեզ։

Երրորդ զշաբաթն հանգիստ կոչեաց Աստուած եւ օրէնս եդ. որ հանգչէր մարդ ի մարմնական գործոց յաւուրս, եւ ի շաբաթս, եւ յամիսս, եւ ի տարիս. որ նշանակէր զհանգիստ եւ զվարս սրբոցն։

Չորրորդ պատճառ՝ լրումն օրինացն Քրիստոս եղեն մարմնովն. եւ նոյնպէս եւ ի շաբաթի աւուր հանգեաւ ի չարչարանաց ուրբաթուն. եւ եդաւ ի գերեզմանի։ Այսպէս եւ սուրբքն՝ Քրիստոսի չարչարակից եղեն. եւ զպակասութիւն չարչարանացն Քրիստոսի ի մարմինս իւրեանց կրեցին. վասն որոյ եւ փառացն հաղորդեցան։ Եւ որպէս Տէրն Քրիստոս մարմնով ի գերեզմանի եդեաւ եւ հանգեաւ. եւ սուրբքն հոգւով առ Աստուած յերկինս. վասն այն ի շաբաթի օր տօնեմք նոցա։ Հինգերորդ՝ որպէս յետ վեց աւուր լինի շաբաթ եւ հանգիստ. նոյնպէս եւ սուրբքն ակն ունին յետ վեց դարուս վճարման կենցաղոյս, ժառանգել զհանգիստն յաւիտենական. որպէս ասէ առաքեալն. «փութացարուք մտանել ի հանգիստն. յորում նուազեցան հրէայքն եւ ոչ մտին». ըստ այնմ, «երդուայ ի բարկութեան իմում, թէ մտցեն ի հանգիստ իմ». այսինքն է, անհաւատքն եւ ուրացօղքն եւ չար հաւատացեալքն։ Վեցերորդ՝ յետ ուրբաթուն չարչարանաց՝ ի շաբաթի օր տօնեմք սրբոցն. որք տեսին զՔրիստոս չարչարեալ. եւ չարչարակից եղեն նմա. զի եւ փառացն նորա հաղորդեսցին. որպէս ասէ առաքեալն. «եթէ չարչարանացն կցորդիմք, եւ փառացն հաղորդելոց եմք»։ Եօթներորդ՝ ի շաբաթի օր տօնեմք սրբոցն. եւ պատարագ մատչի ըստ նիկիական կանոնին. որ նշանակէ զհանգիստ ապաշխարողաց . որք յուրբաթի յանցեաք ընդ Ադամայ՝ ի շաբաթի հանգչիմք ընդ Քրիստոսի։ Այսու մտօք եւ Տէր մեր զհարուածելսն ի յուրբաթու՝ բժշկէր ի շաբաթու։ Ութներորդ՝ որպէս յետ շաբաթուց կիրակէն փոխի. նոյնպէս եւ սուրբքն որք այժմ են ի հանգիստ, ի կիրակէ գալստեանն՝ ի կատարեալ փառս եւ հանգիստն մշտնջենաւոր փոխին։ Ի հանգչելոյ ի հանգիստ. ի փառաց ի փառս։ Զի որպէս ի մէջ շաբաթուն եւ կիրակէին այլ միջոց չկայ. նոյնպէս եւ հոգւոցն ելեալ ի մարմնոց՝ այլ միջոց եւ արգելումն, կամ խափան պսակացն չկայ։ Զի մերձ ինքեանս, եւ յինքեանս տեսանեն զփառս եւ զհանգիստ։ Եւ թէ հարցանէ ոք՝ այժմ յո՞ր հանգիստ որք փոխին։ Ասեմք, թէ այժմ ի հանգիստ գործոց են. եւ յայնժամ փոխին ի հանգիստ փառացն եւ պսակացն։ Զի որպէս Աստուած ի գործոց իւրոց հանգչի. նոյնպէս եւ սուրբքն ամենայն ի գործոց իւրեանց հանգչին եւ փառաւորին սպասեալ գալստեանն Քրիստոսի, եւ հատուցման վարձուցն. որպէս ասէ մարգարէն. «քեզ սպասեն արդարք, մինչեւ գաս»։ Եւ առաքեալն ասէ. «կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն. զոր հատուսցէ ինձ արդար դատաւորն»։ Զի այժմ յուսով լցեալ ունին ի հոգիս իւրեանց զփառս զպայծառութիւն գործոցն։ Այն է որ տուաւ նոցա արկանելիս սպիտակս. այսինքն զպայծառութիւն գործոցն, եւ զանմեղութիւն հոգւոյն. զոր ընկալան ի շնորհացն Քրիստոսի. եւ ասացաւ նոցա հանգչիլ մինչեւ լցցին ծառայակիցք եւ ընկերք նոցա. յաղագս որոյ ի շաբթի տօնեմք նոցա. այսինքն մեծամեծ սրբոց։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ գլուխն՝ թէ վասն է՞ր ի պահոցն տօն ոչ լինի. յետ շրջէ մի թուղթ եւ տես ի չորեք շաբաթի քարոզի վերջն է, երկու պատճառ գրած։ Երրորդ հարցումն։ Թէ վասն է՞ր ասեմք պահք սուրբ Սարգսի՝ սուրբ Գրիգորի, եւ այլոցն։

Ասեմք թէ՝ ամենայն պահք Աստուծոյ է եւ ոչ մարդոյ, այլ զպահսն այսպիսի անուամբ ճանաչեմք. որպէս յաղուհացսն զառաջին շաբաթն Թէոդորոսի կոչեմք. եւ զմիւսն Ղազարու. կամ այլ ինչ։ Նոյնպէս ասեմք սուրբ Յակոբայ պահք. եւ սուրբ Սարգսի. զի յաւարտումն պահոցն նոցա տօնեմք. վասն որոյ պահքն ի յանուն նոցա կոչի։

Եւ դարձեալ յորժամ պահեցաք զշաբաթն՝ յաւարտն զնոսա միջնորդ աղաչեմք. զի նոցա միջնորդութեամբ՝ ընկալցի զպահսն մեր։ Այժմ դարձցուք յառաջիկայ բանս մեր որ ասէ։ «Բազում նեղութիւնք են արդարոց՝ եւ այլն»։

Վասն որոյ ասեն վարդապետք թէ՝ բազում պատճառաւ ընտրելի եւ գտանելի է մեզ զնեղութիւն մարմնաւոր կենցաղոյս։ Նախ որպէս ասէ առաքեալն։ «Նեղութիւն զհամբերութիւն գործէ. համբերութիւն զհանդէս. եւ հանդէս՝ զանամօթն յոյս։ Զի յորժամ ապրի ոք նեղութեամբ եւ չարչարանօք ակնկալեալ յուսոյն՝ հաստատի առ Աստուած վասն հատուցման վարձուն։ Երկրորդ՝ զի աստի նեղութիւնս զհանգիս անտի կենացն պատրաստէ. որպէս ասէ առաքեալն. «բազում նեղութեամբ պարտ է մեզ մտանել յայն հանգիստն»։ Եւ Տէրն հրամայէ. «որ կամի զանձն իւր ի կեանս յաւիտենից կեցուցանել՝ կորուսցէ զնա այժմ։ Եւ զի՞նչ օգուտ է մարդոյ՝ թէ զաշխարհս ամենայն շահեսցի, եւ զանձն իւր տուժեսցէ»։

Երրորդ պատճառ՝ նեղութիւն զօրութիւն է մարդոյ ըստ առաքելոյն. «յորժամ տկարանամ, յայնժամ զօրանամ»։ Եւ յերեք դէմս զօրանայ ոք։ Նախ ի վերայ ախտի. երկրորդ ընդդէմ թշնամւոյն երրորդ յառաքինութիւնս. վասն որոյ ընտրելի է զնեղութիւն մարմնոյ։ Չորրորդ՝ զի նեղութիւն մեր՝ զզօրութիւն Աստուծոյ բերէ ի մեզ. ըստ այնմ, «զօրութիւն ի տկարութեան քում երեւի»։ այսպէս ի մէջ վտանգի օգնէ եւ պահէ զարդարութիւն ի մեզ. զի ի մէջ նեղութեան՝ ոչ պակասիմք ի հաւատոց եւ ի սիրոյ. որպէս զողջախոհութիւն Յովսէփու պահեաց։ Երկրորդ՝ համբերութիւն տալով ի տանջանս պահպանէ զմեզ. որպէս բազում վկայիցն։ Երրորդ՝ թեթեւացուցանէ զխստութիւն տանջանացն. որպէս զհուրն երից մանկանցն, եւ զայլոց բազմաց, որք անվնաս մնացին ի մէջ տանջանացն։

Հինգերորդ՝ զի կրկին է զէն թշնամւոյն. այսինքն յաջ եւ յահեաւ ի խորհուրդս եւ ի գործս. ի հոգի եւ ի մարմին. որ է գաղտ եւ յատնի։ Արդ նեղութեամբ մարմնոյ՝ զյայտնի մարմնոյ գործն կորուսանեմք. ի յօգնութենէն Աստուծոյ զգաղտնի խորհրդոյ եւ զհոգեկան մեղսն՝ հալածեմք ի մէնջ. վասն որոյ երբեմն ձայն լսելի լինէր յերկնից, եթէ ընդ ձեզ եմ մի երկնչիք։

Վեցերորդ՝ զի նեղութիւն՝ սիրոյն Աստուծոյ եւ որդիութեան է նշանակ. վասն որոյ գրէ Պետրոս «մի օտարոտի համարիք զփորձութիւնս որ լինիցի ձեզ. այլ իբրեւ հաղորդեալք չարչարանացն Քրիստոսի»։ Ահա զոր սիրելի որդւոյն շնորհեց զչարչարանս՝ զնոյն եւ արժանացելոցն շնորհէ. ապա ուրեմն սիրելի որդիք են որք չարչարին. ըստ այնմ, «զոր սիրէ Տէր՝ խրատէ. տանջէ զամենայն որդի զոր ընդունի»։

Եօթներորդ՝ նեղութիւն կցորդ է փառացն Քրիստոսի. զի որպէս Քրիստոս չարչարեցաւ եւ եմուտ ի փառս իւր. նոյնպէս եւ որք ընդ նմին չարչարին՝ փառաց նորին հաղորդին. ըստ այնմ, «եթէ չարչարանացն կցորդ եմք՝ եւ փառացն հաղորդք»։ Եւ թէ, «փըրկչին ակն ունիմք՝ նորոգել զմարմին խոնարհութեան մերոյ ըստ նմանութեան մարմնոյ փառաց իւրոց»։ Եւ փառաւոր մարմին ասէ վասն չարչարանացն եւ մահուն. զի փառք Քրիստոսի՝ է չարչարանքն եւ մահն. ըստ այնմ, «չեւ էր հոգի. քանզի Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ»։ Ապա ուրեմն նեղութեամբն կցորդի ոք փառացն եւ չարչարանացն Քրիստոսի։ Ութերորդ՝ հեշտութիւն մարմնոյն՝ նսեմացուցանէ զմիտսն եւ ի սէր աշխարհիս կապէ, որ թշնամութիւն է առ Աստուած. իսկ նեղութիւն լուսաւորէ զմիտս եւ առ Աստուած դարձուցանէ. ըստ այնմ, «ի նեղութեան իմում ես առ Տէր կարդացի»։ Եւ թէ՝ «յորժամ ըսպանանէր զնոսա՝ խընդրէին զնա. դառնային եւ առաւօտ առնէին առ Աստուած»։ Ապա ուրեմն նեղութեամբ փորձէ զմարդն. եւ սրբէ որպէս զարծաթ եւ առ ինքն ձգէ, եւ բարձրացուցանէ յաշխարհէ. վասն այն ընտրելի եւ գտանելի է զնեղութիւն՝ որ սրբէ ի մեղաց եւ առ Աստուած ձգէ, քան զխաւարն հեշտութեան՝ որ թշնամութիւն է առ Աստուած։ Իններորդ՝ զի ասէ առակն. «լաւ է հարուած բարեկամի քան զհամբոյրս թշնամւոյ». հարուածն զմարմինն ցաւեցուցանէ. եւ համբոյրն հեշտացուցանէ. այլ ընտրողութիւն մտացն՝ այսմ ոչ հաւանի. զի մարմինս զվերերեւոյթն զգայ՝ զոր մերձ է, եւ զոր այժմ է, զայն տեսանէ։ Նա վասն այն ի համբոյրս թշնամւոյն հանգչի՝ որ զծածուկ թշնամութիւն ոչ ճանաչէ, եւ զհեռաւոր տանջանսն։ Իսկ միտքն՝ զծածուկն իմանայ եւ տեսանէ՝ որ ի հարուածս բերեկամին ծածկեալ է պտուղ սիրոյ, եւ հեռաւոր հանգիստն յաւիտենից։ Վասն այն լաւ է համարի այսօր չարչարիլ եւ հանգչիլ յետոյ. զի աստի հանգիստս եւ չարչարանքս՝ վախճան ունին. եւ անտին անվախճան. որպէս ասէ Պօղոս։ «Առ ժամայն յաճախութիւն թեթեւ նեղութեանս զառաւելութիւն փառացն գործէ ի մեզ»։ Զի ո՛րքան եւ յաճախէ մարմնոյս նեղութիւն աստի կենացս՝ թեթեւ է։ Նախ զի՝ անցաւոր է։ Երկրորդ՝ զի փոքր է. որ բոլոր եւ մեծամեծ նեղութիւնքն աստի կենացս՝ առ հանդերձեալն իբր զկաթիլ մի առ ծովն համեմատեալ։ Վասն այն եւ դարձեալ ո՛րքան յաճախէ մարմնոյս նեղութիւն՝ զհանգիստն յաւելու ի մեզ եւ փառսն. եւ այնպիսի է փառքն եւ զհանգիստն՝ որ զբոլոր զամենայն եւ զմեծամեծ փառս աշխարհիս ի միասին ժողովես՝ իբր զկաթիլ մի է ի ծովէ առաջի երանական եւ անվախճան փառացն։ Վասն այն յորժամ զայնպիսի նեղութիւնս գտանես՝ որ զայնպիսի փառսն բերէ քեզ, արդարեւ գիւտ է այն նեղութիւն. եւ երանելիքն գտանեն զնա։ Տասներորդ՝ զի ո՛րքան զնեղութիւն կատարելապէս եւ բոլորապէս հաւատով յինքեանս կրեն՝ յետ նեղութեան այժմու կենացս, այնպէս անզեղջ խնդութիւն՝ եւ անճառ գիտութիւն՝ եւ անմեկնելի սէր ի հոգիս նոցա ծագէ, որ միայն ինքեանց է գիտելի։ Եւ խնդութեամբ եւ սիրով եւ իմաստութեամբ լնու զնոսա, որք զմայլին եւ արբենան աստուածային իմաստութեամբն եւ սիրով. եւ ոչ զգան զմարմնական անցաւոր տանջանս։ Եւ երեքին բարձրագոյն շնորհքս այսոքիկ հինգ եղանակաւ զանազանին։ Նախ յաստուածային առաքինութեանցն. որ է հաւատ յոյս եւ սէր. խնդութիւն ծագէ ի հաւատս. գիտութիւն ի յոյսն. եւ սէրն Աստուծոյ կապակցի ի սէր հոգւոյս մերոյ. որք հաւատով եւ գործով եւ իմաստութեամբ կատարեալ լինին։ Արդ՝ որ հաւատովն է կատարեալ՝ կատարի ի սէրն Աստուծոյ. եւ իմաստութեամբն ի գիտութիւն. եւ որ գործովն է՝ ի խնդութիւն կատարի։ Երրորդ՝ համեմատին սոքա ըստ երից կարողութեանց հոգւոյն. որ է իմացութիւն յօժարութիւն եւ յիշողութիւն. խնդութիւն է իմացական կարողութեան. եւ սէրն յօժարական կամացն. եւ գիտութիւն յիշողական ի մտացն։ Չորրորդ՝ համեմատին սոքա ըստ երից մասանց հոգւոյս. որ է

բան ցասումն եւ ցանկութիւն. խնդութիւն բանին. եւ գիտութիւն արիութեան. եւ սէրն ցանկութեան կամաւոր։ Հինգերորդ՝ համեմատին սոքա ըստ երից անձնաւորութեանց ամենասուրբ երրորդութեան այսպէս. խնդութիւն է հօր. գիտութիւն որդւոյ. եւ սէրն հոգւոյն սրբոյ։ Յայնպիսի կատարելութիւնս ժամանեցուցանէ զմեզ նեղութիւն այժմու ժամանակիս. եթէ ի տեսական իմաստութեան կրթութիւնս, եթէ կուսական ճգնութիւնս. եւ թէ ի կրօնից խստութիւնս. եթէ ի ձեռն այլոց արեամբ ի նահատակութինս. որպէս վկայիցն եղեւ որք վասն անուանն Քրիստոսի մարտիրոսացան։ Յիրաւի ապա գիւտ է եւ շնորհք եւ պարգեւք Աստուծոյ այնպիսի նեղութիւն՝ որ զայնպիսի բարձրագոյն փառս եւ զպատիւս պատճառէ մարդկան։

Վասն որոյ ուրախանալ ասէ. «զՆեղութիւն եւ անձկութիւն գտի. եւ զանուն Տեառն կարդացի»։ զի ինքն ուրախացեալ է ի գիւտն. եւ զմեզ յորդորէ զնոյնս գտանել։

Այլեւ գիտելի է՝ զի երիւք զանազանի նեղութիւն հաւատացելոց ի նեղութենէ անհաւատից։ Այսինքն, ի սկիզբն, ի մէջն, եւ ի կատարումն։ Նախ ի սկիզբն. զի նեղութիւնքն հաւատացելոց է. որպէս հայր զորդիս խրատէ, զի ուղղեսցին. որպէս ասէ առաքեալն. «թէ առանց խրատու էիք, ապա խորդ էիք եւ ոչ որդիք». իսկ զանհաւատսն տանջէ. որպէս Տէր զծառայ եւ զթշնամիս. աստ մարմնով եւ անդ անվախճան կենօք. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Վասն նենգութեան նոցա տարագիր արասցես զնոսա եւ կործանեսցես»։ Եւ առաքեալն ասէ. «զի թէ դատիմք յԱստուծոյ խրատիմք այժմ. զի մի ընդ աշխարհի դատապարտիցուք»։ Երկրորդ՝ զի նեղութիւնք հաւատացելոց՝ է համբերութեամբ եւ յուսով. որպէս ասէ առաքեալն։ «Նեղութիւնք զհամբերութիւն գործեն. եւ նա զհանդէս. եւ ամենայն զյոյս. որ ոչ ամաչեցուցանէ»։ Իսկ անհաւատից նեղութիւն յուսահատութեամբ է եւ առանց համբերութեան։ Երրորդ՝ կատարումն նեղութեան հաւատացելոց՝ հանգիստն է եւ փառքն, ըստ այնմ, «եթէ չարչարանացն հաղորդիմք. եւ փառացն կցորդիմք»։ Իսկ նեղութիւնք անհաւատիցն՝ ոչ ունին հանգիստ՝ եւ ոչ փառք. զի մարմնով եւ հոգւով տանջին. ի տանջանացն ի տանջանս ընթացեալ. աշխարհի զօրքն Փարաւօնի, եւ սոդոմայեցիքն, եւ որք ջրովն հեղեղացան։ Ապա յայտ է զի զանազան են նեղութիւնք արդարոց եւ մեղաւորաց. վասն այնորիկ զնեղութիւն իբրեւ զգիւտ ինչ համարէին ասելով։

«Զնեղութիւն եւ զանձկութիւն գտի»։

Եւ այլ իմն տեսութիւն բանիս, թէ սուրբքն վասն է՞ր չարչարեցան. յորժամ ոչ ունէին զմեղս՝ ընդէ՞ր տանջանս կրեցին։ Ասեմք այսմ առձեռն պատրաստ չորս պատճառս։ Նախզի՝ նոքա զինուորք են Քրիստոսի. եւ որպէս զօրավարն չարչարեցաւ՝ պարտ է եւ զինուորացն ի նոյն հանդէս մտանել։ Երկրորդ՝ չարչարակից լինին՝ զի եւ փառացն հեղորդեսցին։ Երրորդ՝ զսէրն Աստուծոյ զոր ունէին ի ծածուկ՝ յայտնի կացուցին ի ձեռն չարչարանաց իւրեանց։ Չորրորդ՝ զի մեզ ճանապարհ եւ դուռն կենաց ցուցին . եւ զոր ասացին բանիւ զնոյն եւ գործով հաստատեցին։ Արդ նոքա չարչարէին՝ զի աւելւած արդարութեան եւ պսակաց ընդունիցին. եւ մեք չարչարիցուք՝ զի ի մեղաց սրբիցուք. «որ չարչարի մարմնով՝ դադարի ի մեղաց». եթէ մեծամեծ, եւ եթէ փոշետեսակ։ Դարձեալ զչարչարանս հոգւոյ՝ չարչարանօք մարմնոյս լուծցուք. եւ զմահ մեղացն՝ մահուամբ անդամոցս մեռուցուք։ Եւ թէ ասիցէ՝ այժմ ոչ է մարտիրոսութիւն, եւ ոչ չարչարանք. զի ոչ գոյ մեր հակառակ եւ չար բռնաւոր որպէս նոցայն։ Արդ՝ զի՞նչ լինիցի մեզ՝ ո՞րպէս չարչարիմք։ Ասեմք առ այս. թէպէտ մարմնաւոր եւ չար բռնաւոր ոչ գոյ՝ հոգեւոր եւ չար թշնամին սատանայ է, որ բռնանայ ի վերայ մեր, առաւել քան զչար բռնաւորսն. ընդ նոսա պարտ է պատերազմիլ ըստ առաքելոյն. «ո՛չ է մեզ մարտ ընդ մարմնոյ եւ ընդ արեան. ա՛յլ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս որք են ի ներքոյ երկնից»։ Եւ այս առաւել սաստիկ պատերազմէ, քան զչար թագաւորացն վասն չորս պատճառի։ Նախ զի՝ նոցայն սակաւ ժամանակ էր. եւ մեզ ընդ բոլոր կեանս պատերազմի։

Երկրորդ՝ զի նոցայն բռնութեամբ էր. իսկ մերս կամաց։ Երրորդ՝ նոցայն յարտաքուստ էր պատերազմ. իսկ մեզ ի ներքուստ ինքեանս ընդ մեզ ի բնութիւնս մեր։ Չորրորդ՝ նոցայն ընդ չարչարանս մարմնոյն էր կռուիլ. իսկ մեզ ընդ հեշտութեանց՝ որ առաւել տագնապէ զբնութիւնս. զի ո՞ր հուր առաւել խորովէ զմարմինն, որպէս հեշտութիւն ախտից զհոգին. կամ ո՞ր բոց նոյնպէս ճարակէ զեղէգն, որպէս ցանկութիւն զմիտս. ոչ դեկոս եւ դիոկղէտիանոս այլ նոյն ինքն բանսարկուն՝ որ առաւել չար է եւ անհաշտ թշնամի բնութեանս. եւ անյագ ի յատելութիւն մեր։ Որ առաւել կրճտէ զատամունս եւ զայրանայ. ոչ մեռեալ պատկերի տայ երկրպագել. այլ դեւն պոռնկութեան զցանկութեան պատկերս առաջի նկարէ, եւ ծառայս հեշտ ցանկութեան առնէ։

Արդ՝ մի հաւանեսցուք. եւ մի գարշութեան երկրպագեսցուք. եւ մի զօրէն խոզի ի տիղմն թաւալեսցուք. այլ արիասցուք ի հոգեւոր պատերազմիս. շիջուսցուք զհուր եւ զբոց մեղացն ի մեզ։ Եւ որպէս շիջուսցուք այսինքն, պահօք պնդեսցուք։ Աղօթիւք ժրասցուք։ Արտասուօք եւ ողբովք սգասցուք։ Սանձս ի վերայ զգայարանացս դիցուք եւ ժուժկալեսցուք. զանդամս երկրաւորս մեռուսցուք։ Ա՛յսպէս շիջանի ի մեզ հուր ցանկութեանց. զի ոչ կայ մեզ առաջի տանջարանք՝ որ միայն ի տեսիլն ունի զերկիւղն. Եւ ո՛րքան մարմինն չարչարի՝ հոգին հանգչի եւ նորոգի օրըստօրէ։ Եւ որպէս անմարմին է պատերազմ, պարտ է անմարմին զէնս ստանալ. եւ մտանել ի ճակատ բանսարկուին։ Եւ որպէս Դաւիթ եհար պարսաքարիւ զԳողիաթ. նոյնպէս եւ մեք ընկեսցուք յերերսս պոռնկութեան զքար ողջախոհուհթեան։

Համբերեսցուք չար լեզուի՝ որպէս սուր սուսերաց։ Տարցուք գազանութեան եղբօրն , որպէս ժանեաց գազանաց։ Նախատանաց եւ զրպարտութեան համբերեսցուք, որպէս երկաթի եղնկանց։ Կախիցուք յաղքատութեան, որպէս ընդ խաչափայտ։ Զսրտմտութիւն ընկերին շիջուսցուք, որպէս զհուր հնոցի։ Դարձեալ ի մեզ զգազանական բնութիւնս մեր զգօնացուսցուք։ Եւ զեռանդն արեան ցամաքեցուսցուք. ի յանիւս ժուժկալութեան անկցուք ի յանուաձեւ ժամանակիս։ Կապեսցուք զզգայարանս մեր կապիւ ողջախոհութեան. զի մի տեսցէ ակն զգարշելիս. մի լուիցէ ունկն զպոռնկութեան երգս։ Եւ մի խօսեսցի լեզու զբանս աղտեղիս. եւ մի խառնակեսցին ձեռք ի յամօթալիսն. եւ մի իմասցին միտք զչարիս։ Եւ այսպէս զամենայն մարմինս մեր եւ զանդամս դաստիարակեսցուք։ Մտցուք ի սուգ որպէս ի բանտ. խաւարաւ ծածկիցուք իբր զխորս ներքինս։ Ողբասցուք զհեղգութեամբ անցեալ ժամանակս մեր։ Բժշկեսցուք զապականեալ մարմինս մեր մեղօք։ Զորովայնամոլութիւն՝ ժուժկալութեամբ լուծցուք։ Զվաւաշոտ ցանկութիւն՝ ողջախոհութեամբ եւ սովով եւ ծարաւով տանջեսցուք։ Զարծաթասիրութիւն՝ աղքատութեամբ։ Զագահութիւն՝ սփռելով եւ տալով աղքատաց։ Զսրտմտութիւն՝ յուսով մըխիթարեսցուք։ Զփառասիրութիւն գետնախշտութեամբ տանջեսցուք։ Եւ զխոնարհութիւն ի մեզ բերելով զհպարտութիւն կորուսցուք։ Զամբարտաւանութիւն տնանկութեամբ, եւ վերջին զմեզ ցուցանելով ամենեցուն հալածեսցուք։ Դարձեալ եւ այլ եղանակաւ նահատակիցուք ընդդէմ անմարմին գողիաթու։ Առցուք սաղմոսարան եւ քնար ընդդէմ այսոց չարութեան. չարչարեսցուք զմարմինս խոնարհութեամբ վասն փառացն Աստուծոյ. մտցուք ի բովս ջեռուցեալս վասն գեհենին։ Կախիցուք զխաչէն Քրիստոսի վասն փայտին յանցանաց։ Քացախ եւ լեղի արբցուք վասն քաղցրութեան ճաշակացն։

Մտցուք ի բանտ ի կապանս զգալի, կամ իմանալի։ Եւ այս ամենայն՝ վասն Քրիստոսի եւ վասն մեր. վասն Քրիստոսի՝ զի կցորդիցուք. եւ վասն մեր՝ զի սրբեսցուք զանձինս մեր ի մեղաց. եւ աչալրջութեամբ կացցուք առաջի ահաւոր բեմին Քրիստոսի ի տիեզերական հրապարակին. եւ ընդ սրբոց զինուորացն եւ մարտիրոսացն՝ ժողովիցուք ի դասս աջակողմեան ի խորանս երանական ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ Լ. Նորին Գրիգորի Շաբաթի աւուրն՝ Սրբոց Թարգմանչաց մերոց, քարոզ աշակերտաց եւ վարդապետաց. ի բանն, «Սկիզբն իմաստութեան երկիւղ Տեառն»։ Առակ 9. 20.

Սկիզբն ամենայն էից Աստուած է որ եւ ստեղծեաց զմարդն ի պատկեր իւր եւ ըստ նմանութեան. եւ ետ նմա իմաստութիւն ճանաչել զԱստուած արարիչ եւ Տէր գոլ ամենայնի. եւ առ նա յուսասցի՝ եւ զնա սիրեսցէ յամենայն անձնէ, եւ յամենայն սրտէ, եւ ի բոլոր մտաց, եւ ի զօրութենէ։ Արդ՝ այսպիսի իմաստութեանս որ զԱստուած ճանաչեմք եւ սիրեմք ըզնա, «սկիզբն երկիւղ Տեառն է ասէ իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմօն»։ Եւ բազում է սկիզբն. է սկիզբն արարչական. որպէս Աստուած աշխարհի . եւ շինիչ քաղաքի։ Եւ է սկիզբն նիւթական. որպէս փայտ հիւսական արուեստին. եւ չորս տարերք աշխարհի։ Եւ է սկիզբն գործիական. որպէս տապար հիւսան. ողնափայտ նաւի. եւ սիրտ կենդանւոյ։ Եւ է սկիզբն բարի կենաց արդարութիւն։ Նոյնպէս եւ «սկիզբն իմաստութեան երկիւղ Տեառն է ասէ»։ Եւ մեզ երիս իրս տեսանելի է։ Նախ զզանազան իմաստութիւնս։ Երկրորդ վասն օգտութեան իմաստութեան։ Եւ նախ զառաջինն պարտ է գիտել։

Զի հոմանուն է իմաստութիւն. եւ ԻԳ տեսակս բաց որոշի։ Նախ իմաստութիւն ասի նոցա՝ որք զբնութիւնս էիցս քըննեցին. այսինքն զերկին եւ երկիր եւ զաստեղաց՝ եւ զշարժմանց՝ եւ զայլն։ Երկրորդ՝ իմաստութիւն ասի եւ արուեստաւորաց. որք առեալ զնիւթ երկրաւոր՝ գեղեցկացուցանեն զանազան նկարիւք եւ ճարտարութեամբ. ըստ այնմ, «ո՛ ետ կանանց իմաստութիւն նկարակերտութեան»։ Երրորդ՝ իմաստութիւն է բանից քննողաց. որք խոհականաւ ընտրեն եւ որոշեն զճշմարիտն ի ստոյն. երեքին սոքա իմաստութիւն աշխարհական կոչին։ Իսկ չորրորդ եւ կատարեալ իմաստութիւն է իմացմամբ հպիլ յԱստուած եւ յաստուածայինսն, յիմանալի եւ ի հոգեւոր կեանս. եւ ո՛րքան առաւել իմաստասիրեն, առաւել բորբոքի ջերմն սէրն յԱստուած. եւ առաւել ատեն զհեշտութիւն զգայարանացս։ Արդ՝ այս իմաստութեանս առաջնորդ՝ է լոյս հաւատոյն. զայս իմաստութիւնս սուրբ գիրք ուսուցանեն մեզ Հին եւ Նոր Կտակարանք։ Յայս իմաստութենէս զրկեալք էին իմաստունքն յունաց։ Զայս իմաստութիւնս՝ Տեառն հաւատ կոչէ. որպէս ասաց կնոջն պոռնկի։ «ո՛վ կին դու՝ մեծ են հաւատք քո»։ եւ Յօհաննէս լոյս կոչէ. «լոյս եկն աշխարհ. եւ սիրեցին մարդիկ զխաւար առաւել քան զլոյս»։ Իսկ Սողոմօն իմատութիւն կոչէ. վասն զի այսու շնորհաց լուսովն՝ լուսաւորիմք եւ իմաստնանամք։

Եւ այսու հաւատովս՝ հաւատամք ամենայն հրամանաց նորա։ Այս իմաստութեանս «ըսկիզբն ասաց զերկիւղն Տեառն»։ Եւ զանազանի այս իմասատութիւնս ի յաշխարհական իմաստութեանց երեք կերպիւ։ Նախ՝ յառաջ եդելովն. զի նոցա նիւթ յառաջ եդեալն են մարմնական արարածք. իսկ այս իմաստութեանս յաջ եդեալն՝ է նոյն ինքն Աստուած եւ իմանալի եւ հոգեւոր գոյացութիւնքն։ Երկրորդ՝ այն իմաստութիւն երկրաւոր եւ շնչաւոր է. այս է. զի թէպէտ եւ այն իմաստութիւն յԱստուծոյ է տուեալ մարդկան. սակայն մարդիկ այն իմաստութեամբն՝ չկարացին ճանաչել զԱստուած . այլ զերկրաւորս եւ զաստի կեանս. իսկ այս իմաստութիւնս յերկնէ է, եւ յերկինս եւ առաջնորդօղ։ Երրորդ՝ այն իմաստութիւն ի վախճանի պակասի եւ կորնչի. իսկ այս իմաստութիւնս՝ լծակցեալ է ընդ յուսոյն. զի յուսովն յորժամ փոխի յաստի կենացս , զանմահ կեանս եւ խնդութիւն յաւիտենից ժառանգէ։ Այսպիսի գերագոյն եւ աստուածային իմաստութեանս «Սկիզբն ասէ զերկիւղ Տեառն»։ Նոյնպէս եւ մարգարէն Դաւիթ զնոյնս ասէ. «սկիզբն զգօնութեան երկիւղ Տեառն»։ Այս առաջին գլուխն։ Իսկ երկրորդն, թէ զի՞նչ է Երկիւղ Տեառն։ Գիտելի է՝ զի երկիւղ Տեառն մի է ի յեօթնեանց պարգեւաց հոգւոյն. զոր թուէ մարգարէն Եսայի. «հոգի Աստուծոյ. եւ գիտութեան. եւ իմաստութեան. եւ զօրութեան. խորհրդոյ. եւ երկիւղի. եւ Աստուածպաշտութեան»։ Իսկ այսպիսի երկիւղս՝ տայ մեզ խոտորիլ ի չարէ եւ առնել զբարի. որպէս ասէ. «երկիւղիւ Տեառն խորշի ամենեայն ոք ի չարէ»։ Եւ թէ՝ «երանեալ է այր՝ որ երկնչի ի Տեառնէ. զպատուիրանս նորա նա կամի յոյժ»։ Զի ամենայն մարդ՝ թէ արդար եւ թէ մեղաւոր, երկիւղիւն զգուշանայ։ Զի այն որ հաւատացեալ է եւ բարեգործ՝ հաւատայ Աստուծոյ, թէ բարեացն բարի առնէ. եւ չարացն չար հատուցանէ. յայն երկիւղէն զհեշտութիւն մարմնական թողու. եւ զնեղ եւ զնուրբ ճանապարհ օրինացն ըմբռնէ։ Նոյնպէս եւ մեղաւոր մարդն՝ երկիկղիւն զղջանայ ի մեղաց ըստ այսմ օրինակի։ Յորժամ ի միտ ածէ, թէ Աստուած մեղաւորացն տանջանս յաւիտենականս է պատրաստեալ. եւ վկայ քեզ որ ջրհեղեղաւն սատակեաց զամբարիշտն. նոյնպէս եւ զսոդոմ եւ զգոմոր՝ ծծմբով եւ հրով տանջեաց. զնոյնս պատրաստեալ է եւ մեղաւորաց։ Յայնժամ յերկիւղէ տանջանացն՝ դառնայ եւ ի գթութենէն Աստուծոյ ներումն խնդրէ։

Եւ յորժամ յաճախ խնդրէ զթողութիւն, եւ զհայցումն առ Աստուած հաստատէ, յայնմանէ հաւատն եւ յոյսն հաստատի. եւ յետ այնորիկ բարեկամ լինի Աստուծոյ եւ սիրէ զնա. եւ այլ ոչ գործէ զմեղս։ Եւ զոր յառաջն ունէր զպատկառանս վասն մեղացն՝ այժմ հաւատով եւ յուսով եւ սիրով բարեկամ եւ ընտանի եղեւ Աստուծոյ։ Ահա այսպէս երկիւղիւն Աստուծոյ խորշեցաւ ի չարէն։ Ապա ուրեմն երկիւղն՝ սկիզբն է բարոյական առաքինութեան. որ է խոհեմութիւն. Ողջախոհութիւն. Արիութիւն. եւ Արդարութիւն. զի երկիւղին Աստուծոյ յասոսիկ կատարէ։ Այլեւ սկիզբն է ստացական առաքինութեանց. զի վասն երկիւղին Աստուծոյ պահօք ճգնիմք. աղօթիւք չարչարիմք. ողորմութիւն բաշխեմք, եւ զայլ առաքինութիւնս կատարեմք։ Այլեւ երկիւղն՝ Սկիզբն է եւ աստուածային առաքինութեանց. զի վասն երկիւղի հաւատամք յԱստուած, եւ յուսամք ի նա, եւ սիրեմք զնա։ Այսպէս ամենայն իմաստութեան՝ տեսական, թէ գործնական՝ երկիւղն Աստուծոյ սկիզբն է եւ պատճառ։ Այլ զանազանի երկիւղն յերիս. այսինքն, ի ծառայականն, ի վարձկանականն, եւ ի յորդիականն։ Նախզի երկիւղն ծառայական հայի ի պատիժն եւ ի տանջանս դժոխոց. զի զերծանիցի յայնմանէ։ Եւ երկիւղն վարձկանական՝ ի վարձս արքայութեան, զի մի զրկիցի։ Եւ երկիւղն որդիական՝ ի պատկառանս երեսացն, զի մի ամաչեսցէ ծուլութեամբ։ Դարձեալ որդիական երկիւղն՝ հայի ի սկիզբն մեղաց եւ զգուշանայ. եւ ծառայական երկիւղն հայի ի կատարածն որ է տաջանք եւ խոյս տայ։

Եւ վարձկանականն՝ հայի ի բարի գործն, զի հանապազ գործակից է վասն փոխարինացն։ Եւ դարձեալ երկիւղ ծառային՝ բաղդատի ի հաւատն. եւ վարձկանականին՝ ի յոյսն. եւ որդիականին՝ առ սէրն. եւ այսպէս երկիւղն Աստուծոյ ածէ զմեզ ի հաւատս, ի յոյս, եւ ի սէրն որ առ Աստուած։ Եւ ինքն ոչ է ի նոցանէ . զի ոչ հաւատ է եւ ոչ յոյս սէր։ Այլեւ երկիւղն տանի զմեզ ի սէրն Աստուծոյ եւ յարքայութիւն. եւ ինքն ի ներքս ոչ մտանէ։ Զոր օրինակ՝ ասեղն զդերձանն զհետ իւր տանի եւ յառաջ մտանէ ի կտաւն եւ տեղի պատրաստէ , եւ ինքն ի դուրս ելանէ. եւ դերձանն ի ներս մնայ։ Նոյնպէս եւ երկիւղն՝ Սկիզբն եւ նախընթաց է ամենայն իմաստութեան եւ արդարութեան. սոցա տեղի պատրաստէ. եւ ինքն արտաքոյ մնայ։ Այս է որ ասէ։ «Սկիզբն իմաստութեան երկիւղ Տեառն»։ Եւ որովհետեւ ասացաք զիմաստութենէ եւ զերկիւղէ որ է երկրորդ գլուխն։ Տեսցուք այժմ զերրորդն, թէ զի՞նչ լինի օգուտ մեզ յիմաստութեանց եւ ի գիտութեանց. զորս ուսուցանեն մեզ խրատօղք եւ վարդապետք։

Գիտելի է՝ զի կրկին է խրատ վարդապետաց. է հանապազորդ . եւ է երբեմն։ Այն որ հանապազորդն է՝ որպէս վարդապետք աշակերտաց ուսուցանեն դասիւ ընթերցմամբ եւ աշխատանօք։ Եւ է երբեմն՝ յորժամ քարոզէ վարդապետն ժողովրդեանն եւ խրատէ զնոսա. կամ առ հասարակ, կամ առանձին։ Եւ այս խրատս ուսման՝ ունի բազում օգտութիւն եւ շահ։ Զոր տասն գլխաւոր թուով ուսուցանէ մեծն Սողոմօն ի սկիզբն առակաց եւ գրոց։ Առաջին որ ասէ։ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ»։ Այսինքն, նոքա որք նոր յուսումն աշակերտութեան գան՝ պարտ է նոցա ճանաչել զիմաստութիւն, զի ոչ լիցի երկրաւոր եւ շնչաւոր եւ դիւական. յորոց ոչ է շահ հոգեւոր. այլ զիմաստութիւն՝ որ է աստուածային եւ հոգեւոր, նմա հետեւիլ եւ զնա սիրել։ Եւ դարձեալ ճանաչել զինքն՝ որ ոչ միայն ունի զարտաքին զգայարանս, այլ եւ ունի ի ներքս ի հոգին զաչս զականջս եւ զխօսս հոգեւորս։ Զի արտաքին զգայութիւն անասնոց է նման. իսկ ներքինն իմաստութեամբ՝ հրեշտակաց։ Ապա պարտ է ճանաչել զիմաստութիւն. եւ հրեշտակաց նմանիլ՝ եւ մի անասնոց։ Իսկ որ ասէ։ «Ճանաչել զխրատ»։ Նախ ճանաչել զխրատտօտղն, թէ իմաստո՞ւն իցէ։ Երկրորդ զխրատն, թէ բարի՞ իցէ։ Երրորդն հաւանիլ խրատին. եւ ի ներքս ի հոգին իւր ժողովել զնա. եւ վասն այն պարտ է լսել խրատողին. զի նոքա զփորձեն առեալ ամենայն իրաց. եւ մեզ ուսուցանեն զամենայն։ Զոր օրինակ՝ դէտ ոք ի բարձր տեղւոջէ հայիցի ի խոնարհ եւ տեսանիցէ զթշնամիս յարձակեալ. եւ ձայնէ ճանապարհորդացն զգուշանալ. թէ հաւատն եւ թաքչին, զերծանին ի թշնամեացն. եւ թէ ոչ՝ ըմբռնին։ Նոյնպէս առաջին հարքն՝ ուսան ի հոգւոյն սրբոյ. եւ մեզ գրեցին եւ ուսուցին, թէ ա՛յսպէս պատերազմ է մեզ ընդ սատանայի, եւ ընդ կտրեաց մարմնոյս։ Ապա պարտ է հնազանդութեամբ ճանաչել եւ լսել զխարտս նոցա։ Այս է առաջին շահ ի խրատուցն։ Երկրորդն որ ասէ։ «Իմանալ զբանս հանճարոյ»։ Եւ զի՞նչ է հանճարն։ Ասեն իմաստունք, թէ հանճարն կարծիք է կապեալ ընդ ուղիղ խորհրդոյ։ Նախզի՝ իմաստնոցն ուղիղ է. եւ տգիտացն է կարծիք։ Եւ դարձեալ իմացականին ուղիղ է. եւ զգայութեանցն կարծիք։ Եւ հանճարն ստուգաբանի անճար. այսինքն, անճար է եւ անխափան որ պիտի լինի կատարումն. թէպէտ յետոյ կատարի։ Զոր օրինակ բան մահուն որ անխափան յետոյ լինելոց է. թէ ոք խրատէ զմանուկ, թէ յանկարծակի գալոց է մահ. եւ ծերոց ոչ ողորմի. եւ ի տղայս ոչ խնայէ. յիշխանաց ոչ երկնչի. եւ ի մեծամեծաց ոչ ամաչէ։ Որ անմիտ երիտասարդն է՝ նշկահէ զբանն եւ անզեղջ գտանի. իսկ որ հաւատայ՝ պատրաստէ զինքն։ Նոյնպէս ամենայն բանք հանճարոյ որք խրատեն, թէ է՛ Աստուած. եւ յարութիւն՝ է՛ դատաստան՝ եւ հատուցումն բարեաց եւ չարեաց. իմացիր եւ հաւատայ ուղիղ խորհրդով. թէպէտ զգայարանք քո ոչ տեսանէ զնա։ Այս շահ յուսմանէն։ Երրորդն որ ասէ։ «Ընդունել զդարձուածս բանից»։ Այս է յորժամ ուսուցանօղն խրատէ զքեզ թէ, զչարն մի առներ . եւ զբարին արա. այսինքն մի ուտեր մի ըմպեր մի պճնիր եւ այլն. այլ զերկիւղ մահուն ի միտդ պահեա, եւ զհանդերձեալ դատաստանն, եւ զտանջանս դժոխոց։ Եւ այսպիսիքս՝ թէ քեզ դըժուար թուի, մի յուսահատիր ի ծանրութենէն եւ փախչիր ի խրատողէն. որպէս այն աշակերտքն՝ որք զետս կացին ի Տեառնէ ասելով. «խիստ է բանդ՝ ո՞վ կարէ լսել դմա»։ Այլ հա՛րց զտարակոյս մտաց քոց. եւ նա դարձուցանէ զպատասախանին. եւ լուծանէ քեզ ի սուրբ գրոց եւ յօրինաց. ապա ոչ հարցանես՝ լինիս որպէս Եւա. զի պարզամտութեամբ հաւանեցաւ օձին եւ կորեաւ։ Այլ սուրս Կոյս Աստուածածինն՝ յորժամ լուաւ զողջոյն հրեշտակապետին, խորհեցաւ ի միտս իւր, թէ ո՞րպիսի ինչ իցէ ողջոյնս այս. եւ էհարց հրեշտակին. եւ յորժամ լուաւ զլուծումն, «թէ հոգին սուրբ եկեսցէ ի քեզ». ապա իմացաւ, թէ կամքն՝ գործէ ի վեր քան զբնութիւն. հաւանեցաւ եւ ասաց. «կամ աղախին Տեառն»։ Նոյնպէս եւ մարդոյ ոչ է պարտ դիւրահաւան լինիլ ամենայն բանի եւ կորնչիլ աշխարհի Եւա. եւ ոչ անհաւան, եւ պատժիլ որպէս Զաքարիա. այլ հարցանել եւ ուսանիլ որպէս սուրբ աստուածածին զճշմարիտն, եւ հաւանիլ։ Այս է ընդունել զդարձուածս բանից։ Չորրորդ շահ ուսման որ ասէ։

«Ի միտ առնուլ զարդարութիւն ճշմարիտ»։ Զի յորժամ հարցանես զխրատօղն, թէ վասն է՞ր ոչ ուտեմ եւ ոչ ըմպեմ, եւ ոչ հանդերձիւ պճնիմ. զի բնութիւնս զայս ախորժէ։ Նա պատասխանէ. յորժամ ոչ յագիս՝ միտքդ սուրբ մնայ. յորժամ ոչ պճնիս՝ զհոգիդ զարդարես. յորժամ զմահ եւ դատաստանն ի միտսդ պահես՝ զգուշանաս ի մեղաց։ Յանժամ ի միտ առնու խրատովն ճշմարիտ արդարութիւն. զոր խրատօղն ուսուցանէ. քան զոր իւր միտքն ետես։ Հինգերորդն ա՛յն է որ ասէ։ «Ուղղել զիրաւունս»։ Այս է՝ յորժամ մտօքն հաւանի ճշմարիտ խրատին, յայնժամ գործով յինքն ուղղէ զամենայն իրաւունս՝ զինչ խրատօղն ուսուցանէ։ Եւ ուղղել զիրաւունս վասն այն ասէ՝ որ ամենայն մարդ բանական ի ստեղծմանէն ունի զուղղութիւն. այլ յետոյ թիւրի. յայնժամ վերստին ջանայ ուղղել որ յառաջին պայծառ ուղղութիւն հասանէ։ Այս հինգերորդ շահ ուսուցանողին։ Վեցերորդն որ ասէ։ «Տացէ անմեղաց զխորագիտութիւն»։ Անմեղն՝ պարզամիտն է. եւ խորագէտն այն է՝ որ զհեռին եւ զառաջիկայն տեսանէ. զի զգայարանքն՝ զմերձակայս տեսանեն եւ հեշտանան. իսկ միտքն զհեռաւորն. որպէս մեր Տէրն խրատէ։ «Զի՞նչ շահ է մարդոյ՝ թէ զաշխարհս շահեսցի. եւ զանձն իւր տուժէ»։ Արդ՝ շահիլն զաշխարհս՝ ի զգայարանսն է, եւ մերձաւոր. եւ տուժիլ հոգւոյն՝ յետ աստեացս է ի հեռաւորն։ Եւ այնոքիկ որք յիմարքն են զայս ընտրեն. եւ առ ժամանակ մի հետանան, եւ յետոյ յաւիտեան տանջին։ Իսկ միւս եւս խրատէ Տեառն, թէ «որ կամի զանձն իւր կեցուցանել անդ՝ կորուսցէ այժմ ի մերձակայս»։ Եւ խորագետքն զայս ընտրեն. զի գիտեն թէ մահն ամենայն իրօք յոչ կամայ յաստեացս հանէ. եւ ամենայն հեշտութիւնս կորնչի. այն է բարի՝ որք կամաւ թողուն. եւ զայն կեանսն առնուն. որպէս արարին առաջին հարքն սուրբք եւ վկայքն եւ մարտիրոսքն։

Այս է խորագէտ լինիլն։

Եօթներորդ շահ խորագիտութեան որ ասէ։ «Մանկանց տղայոց զմիտս եւ զհանճարս»։ Մանուկ տղայն մին փոքր հասակաւն է. եւ միւսն որ ի մեղաց սրբի եւ տղայանայ։ Արդ՝ որ մանուկ տղայն է՝ վասն կրկին պատճառի առաւել կարէ ուսանիլ։ Նախզի՝ զգայարանքն կակուղ է, որպէս մոմ որ զպատկերն նկարէ յինքն. եւ միւսն որ յաշխարհական հոգւոց եւ ի մեղաց պարապ է իմացմամբ. որպէս անգիր տախտակ՝ զամենայն գրեալսն դիւրաւ առնու։ Իսկ ընդդէմ այսմ՝ մեծահասակն պինտ ունի զգայարանս. եւ զբազում մեղաց պատկերս յինքն նկարեալ. վասն որոյ մեծ կրթութեամբ ապա կարէ յառաջին վարուցն սրբել զինքն։ Եւ յորժամ սրբի՝ որպէս հայելի առաջին բնական պայծառութիւն ի ներքս երեւի։ Իսկ տղայն թէպէտ ունի բնական միտք եւ հանճար. այլ ի յուսմանէն առաւել առատանայ. որպէս գրեալ տախտակն առաւել է քան զանգիրն։ Այս է ասելն, թէ խրատօղն տղային միտք տայ եւ հանճար։ Եւ ճշմարիտ է՝ զի զկրթութեան միտս եւ զհոգի՝ միայն իմաստասէրն ունի։ Ութներորդ շահ։ «Որոց իբրեւ լուիցէ իմաստունն՝ իմաստնագոյն լիցի»։ Իմաստուն ասէ զկատարեալն հասակաւ, կամ աշխարհական գիտութեամբ. թէ ուսումն այնպիսի իր է՝ որ զտգէտն իմաստնացուցանէ. եւ զիմաստունն առաւել իմաստնագոյն առնէ. զի իմաստուն մարդն՝ առաւել լսէ զխրատն քան զանմիտն. որպէս ասէ առակն. «խրատեա՛ զիմաստունն եւ սիրեսցէ զքեզ. զանմիտն՝ եւ ատեսցէ զքեզ»։ Ոչ միայն խրատէ զմեզ այս, այլեւ Աստուած. զի յորժամ խրատ տայ աշխարհի վասն մեղաց՝ տգէտքն ա՛յլ առաւել չարանան. եւ ծուլանան յաղօթից եւ ի պահոց, եւ այլոց բարեաց։ Իսկ իմաստունքն՝ այլ առաւել արիանան ի բարին եւ սիրեն զԱստուած զի խրատելովն՝ զմեղս թեթեւացոյց եւ սիրեաց զմեզ. ըստ այնմ , «զոր սիրէ Տէր՝ խրատէ»։ Եւ այսպէս ամենայն իմաստուն մարդ՝ զխրատն առաւել սիրէ՝ եւ պատուէ զխրատօղն. աշխարհի աթենացիքն որք իմաստունք էին, փութով տեղի ետուն քարոզութեան առաքելոցն եւ հաւատացին։ Նոյնպէս եւ Մովսէս որ յԱստուծոյ իմաստնացեալ էր՝ զխրատն յոթորայ աների իւրոյ ընկալաւ. քանի՞ առաւել մեք որք միմեանց խրատիչք եւ օգնական լինիմք. այսպէս եւ իմաստուն մարդոյն օգուտ է խրատն եւ ուսումն։ Իններորդ ասէ։ «Որ հանճարեղն է՝ զառաջնորդութիւն ստասցի»։

Ոչ միայն իմաստնոյն ասէ. այլ թէ եւ առաւել հանճարեղ իցէ , եւ նմա օգուտ է ուսումն եւ խրատն։ Զի որպէս արգաւանդ երկիր զսերմն առաւել աճեցուցանէ. նոյնպէս եւ հանճարեղ միտքն. որպէս ի մէջ առաքելոցն Պօղոս՝ որ զկրթականն ունէր. յորժամ ընկալաւ զշնորհականն, առաւել վաստակեաց քարոզութեամբն։ Նոյնպէս եւ Դաւիթ ի մէջ մարգարէիցն՝ առաւել ունէր զբնականն։ Այսպէս եւ հանճարեղն առաւելու ի յուսումն. եւ առաջնորդ լինի յաստուածային ճանապարհն։ Եւ վասն չորս պատճառի հանճարեղն առաջնորդ լինի. ոչ միայն ի հոգեւորն, այլեւ ի մարմնաւորն։ Նախզի՝ յորժամ իշխանն հանճարեղ լինի, գիտէ ի շինութեան եւ ի խաղաղութեան պահել։ Երկրորդ՝ զի բարիսն պատուէ, եւ զչարսն պատժէ. զի ահիւ կացցեն։ Եւ զիւրաքանչիւրս՝ ըստ իւրում կարողութեան դատէ. այսինքն, զմեծատունս եւ զաղքատս։ Երրորդ՝ զդատաստանն արդարութեամբ եւ ուղղութեամբ վարէ, եւ ոչ անիրաւութեամբ։ Չորրորդ՝ իմաստուն եւ քաղցր բանիւք զոմանս պատուէ. զոմանս յուսադրէ. անկելոց ձեռն տայ եւ օգնէ. յաղքատն խնայէ. եւ այնպէս հանճարով զիշխանութիւն կառավարէ. իսկ որ ոչ է այսպէս՝ ասէ առակն. «վա՛յ քեզ քաղաք որոյ իշխանն մանուկ է. զի ասէ ընդ առաւօտս ճաշակէ եւ այլն»։ Նոյնպէս եւ հոգեւոր առաջնորդն՝ յաստուածային ճանապարհն պարտ է հանճարեղ լինիլ վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ բարեաց օրինակ տացէ զիւր անձն ըստ Տեառն. «լուսաւորեսցի լոյս ձեր առաջի մարդկան»։ Երկրորդ՝ զի գնասցէ զչարն դարձուցանել՝ կամ խրատելով, կամ ողոքելով. կամ զբարիսն պատմելով նոցա, խրախոյս տայ դառնալ ի չարէն։ Երրորդ՝ զի գիտասցէ ուղիղ դատաստան առնել։ Չորրորդ՝ զի առակաւոր բանս եւ զխորին ճառս մեկնէ եւ լուծանէ հետեւողացն. զի յորժամ գործով ուղիղ լինի, եւ գիտութեամբ կատարեալ, զինչեւ խնդրեն՝ առ նա գտանեն. որպէս Տէր մեր։ Յաղագս այսորիկ պարտ է առաջնորդին հանճարեղ լինիլ։ Այս իններորդ օգտութիւն ի յուսմանէ։ Տասներորդն որ ասէ։ «Ի միտ առցէ զառակս եւ զբանս խորինս եւ զճառս»։ Այսինքն՝ յորժամ աշակերտէ՝ զամենայն գիրս ընթեռնու եւ իմանայ զՀին եւ զՆոր Կտակարանս. եւ զիմաստասիրաց ճառս խորինս։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն է՞ր այնչափ գիրք են գրեալ։

Ասեմք եթէ, ամենայն են վասն օգտութեան մարդկան։ Զի այնչափ բազում եւ չարիք եւ տգիտութիւնք մարդկան. զի ա՛յնչափ գրոց կարօտանան ուղղելոյ։ Զոր օրինակ՝ այնքան բազում են մարդկան հիւանդութիւնք եւ ցաւք. որ այս ամենայն խոտ եւ ծաղիկք զանազանք եւ արմատք՝ դեղ են եւ սպեղանիք. իւրաքանչիւր ցաւոց բժշկութիւնք։ Նոյնպէս եւ ամենայն բազմութիւնք գրոց եւ խրատուց՝ են վասն բազում եւ զանազան հիւանդութեանց հոգւոց։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն է՞ր դժարապատումք են, առակաւ եւ բառիւ ծածկել իմաստութիւն գրեանց։ Ասեմք թէ, եւ այս ոչ էր վայրապար։ Նախ զի մի դիւրաւ գըտանելին դիւրաւ լիցի արհամարհելի։ Եւ երկրորդ՝ զի դժուարութեան աշխատիս դու՝ եւ խնդրես զուսուցիչ եւ չարչարանօք գտանես. զի սրբի միտքդ քո. եւ ունականայ ի քեզ բանն։ Զոր օրինակ՝ տեսիլ երազոյն Փարաւօնի որ վասն հասկոյն եւ երազոյն ետես։ Եւ Նաբուգոդոնոսոր վասն ծառոյն մեծի որ փշրեցաւ։ Զի թէ այնպէս դժուարաւ չէին տեսեալ, ոչ խնդրէին զլուծումն. եւ ոչ զգուշանային խորհրդոցն։ Վասն այն Տէր մեր զամենայն բան առակաւ խօսէր. եւ յորժամ հարցանէին, մեկնէր աշակերտացն. եւ ի մոռանալն, խեթէր. «ա՛նմիտք ա՛նմիտք՝ ընդէր ոչ իմանայք. զի ոչ ասացի ձեզ զգուշանալ ի խմորոյ փարիսեցւոցն. այլ յաղանդոյ նոցին»։ Նոյնպէս եւ աշակերտք նմին անօթն ընտրութեան Պօղոս՝ ընդ կատարեալսն ծածուկ խօսէր զԱստուծոյ իմասատութիւն. զոր ոչ ոք գիտեաց յիշխանաց աշխարհիս. եւ զնոյնն տղայոց կաթն ջամբէր. եւ ոչ հաստատուն կերակուր։ Վասն որոյ պարտ է խրատողացն ըստ ժամանակին, ըստ դիմացն, եւ առ տեղեաւն խօսիլ զբանն։ Այս ամենայն օգտութիւնս՝ ի յուսմանէ լինի խրատուցն եւ իմաստութեան. վասն որոյ ասաց։

«Սկիզբն իմաստութեան՝ երկիւղ Տեառն»։ Որ է պատճառ իմաստութեան եւ գիտութեան ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԼԱ. Նորին Գրիգորի վասն կրկին աստիճանաց Յեկեղեցիս. որք են վարդապետք եւ հայրապետք։ Զաքարիայ. 4. 2։

Սքանչելատես մարգարէն Զաքարիա ցուցանէր զտեսիլ մարգարէութեան իւրոյ»։

«Ահա տեսանեմ աշտանակ լուսոյ՝ եւ երկու ձիթենիք մի ընդ աջմէ գնդին լուցելոյ, եւ մի ընդ ահեկէ»։ Արդ՝ աշտանակն լուսոյ՝ նշանակէ զեկեղեցիս հաւատեցելոց սրբոց. որք ընկալան զլոյսն անստուեր եւ զլուսաւորեցան հաւատովն Քրիստոսի։ Եւ Բ ձիթենիք՝ վարդապետք եւ հայրապետք. որք տնկեալ կան ի սուրբ եկեղեցիս. եւ յարազուարճ դալարութեամբ պատրաստեն զնիւթ լուսոյ լապտերաց հոգւոց։ Այլ սոքա կրկին աստիճանքս ասացեալ՝ ոչ թէ նոր ինչ եւ եկամուտ եղեալ է ի վերջնոց. այլ յանդստին ի սկզբանէ յարարիչն, եւ յարարածս տեսանին։ Եւ նախ տեսանին յարարիչն Աստուած. որպէս ի զգալի արեգակնէս կրկին լուսափայլութիւնք ճառագայթեն եւ լուսաւորեն զմեզ։ Այսպէս յաստուածպետականէն լուսոյ ի հօրէ կրկին լոյսքն ճառագայթեն. բանն Աստուած եւ հոգին սուրբ. եւ լուսաւորեն զբոլոր էակս. որպէս ուսուցանէ մեզ աստուածայինն Դիոնէսիոս։ Նմանապէս եւ արեգակն արդարութեան Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ հիմն եւ սկիզբն եկեղեցւոյ բնաւորեալ. եւ ի նմանէ ծագեն բան վարդապետութեան եւ շնորհք սրբութեան. յորմէ լուսաւորի բոլոր լրումն հաւատացելոց իւրոց։ Երկրորդ դարձեալ ի նոյն բանէն Աստուծոյ, գիտութիւն իմաստութեան հեղու առ քերովբէսն. որք հեղումն իմասատութեան անուանին եւ թարգմանին։ Եւ շնորհ սրբութեան հոգւոյն բղխէ առ սերովբէսն. որք ջեռումն սրբութեան յորջորջին։ Եւ սոքօք զբոլոր դասս իմանալեացն սրբէ եւ լուսաւորէ եւ կատարելագործս առնէ։ Այսպէս եւ եկեղեցի սուրբ մաքրի եւ լուսաւորի եւ կատարելագործի բանիւ վարդապետութեան՝ եւ քահանայական սրբութեամբ։ Երրորդ՝ նոյն ինքեանք առաջին դասքն առեալ զգիտութիւն բանին Աստուծոյ ուսուցանեն զմիջինս. եւ նոքա զվերջինս. օրինակեն առ մեզ զդասս վարդապետաց. որք ուսուցանեն զաշակերտս. եւ նոքա զժողովուրդս։ Եւ որք կարգեալ են երիս երրեակս քահանայապետութեան՝ եւ հաղորդեն զմիմեանս օծման սրբութեան՝ օրինակեն յեկեղեցիս զկարգս քահանայապետութեան. որք օծանեն զքահանայս, եւ նոքօք զպաշտօնեայս։ Չորրորդ երեւեցան աստիճանքս այս՝ առ նախահայրն Ադամ. որ ունէր զմարգարէութիւն՝ զքահանայութիւն՝ եւ զթագաւորութիւն։ Զի թագաւոր եւ իշխան էր ամենայն արարածոց. եւ քահանայ՝ զի եդ անուանս ամենայն կենդանեաց. եւ մարգարէ՝ զի ասաց։ «Այս ոսկր յոսկերաց իմոց. եւ մարմին ի մարմնոյ իմոյ եւ այլն»։ Արդ՝ շնորհք մարգարէութեան նշանակէր զվարդապետութիւնս. զի սմա է պատմել զանցեալն եւ զհանդերձեալն. իսկ քահանայութիւն յայտնի էր. որ եդ անուանս կենդանեաց։ Հինգերորդ՝ յետ այնորիկ երեւեցան շնորհքս այս՝ առ նահապետսն ծածկապէս. զի զպատուէր նախահօրն ուսուցանէին որդւոց իւրեանց պաշտել զԱստուած. եւ ոչ խառնակիլ ի տունն Կայէնի. այն վարդապետութիւն էր. որպէս Ենովք. Ենովս եւ այլն. որեւ զպատմութիւնս ժամանակին այնորիկ՝ գրով աւանդեցին յայս կոյս ջրհեղեղին։ Եւ որք զպատարագն մատուցանէին Աստուծոյ՝ որպէս Աբէլ Նոյ, եւ այլն՝ այն շնորհք քահանայապետութեան էր ի նոսա։ Վեցերորդ՝ ըստ կարգի ի ժողովս աշտարակին՝ յորժամ լեզուքն բաժանեցան եւ խօսէին յայլեւ յայլ բարբառս՝ այն շնորհք վարդապետութեան էր. որ իւրաքանչիւր ազգի ուսուցիչք եղեն նահապետք իւրեանց. Մանաւանդ եբեր. որ զլեզուն պահեաց եւ զգիրն. եւ ուսոյց ազգին իւրոյ։ Իսկ ի Մելիքսեդեկ երեւեցաւ շնորհք քահանայութեան. որ վկայեցաւ անհայր անմայր. չհամարեալ յազգս. եւ նմանեալ որդւոյն Աստուծոյ. որոյ ի դէմս ասէ մարգարէն. «դու ես քահանայ յաւիտեան ըստ կարգին Մելիքսեդեկի». եւ զբաղարջ եւ զգինի պատարագեաց. եւ ետ Աբրահամու. եւ տասանորդեաց զնա եւ օրհնեաց. եւ կոչեաց զանուն նորա Աբրահամ. եւ սոքա ամենեքեան գործ քահանայից են։ Եօթներորդ՝ երեւեցաւ շնորհքս այս առ հայրն Աբրահամ. ըստ որում զբնական օրէնս ընկալաւ յԱստուծոյ՝ եւ ուսուցանէր որդւոց իւրոց՝ այն վարդապետութիւն էր։ Եւ ըստ որում զուխտ թլփատութեան կատարեաց՝ եւ զպատարագն մատուցանէր Աստուծոյ՝ այն քահանայութիւն էր։

Ութներորդ՝ եւս պայծառացաւ առ մեծն Մովսէս. եւ առ եղբայր նորին Ահարօն. զի մարգարէն Մովսէս՝ էառ զգաւազանն ի ձեռն. եւ նովաւ զսքանչելիսն կատարէր. եւ համարձակ խօսէր առ Փարաւօն. եւ առաջնորդեաց ժողովրդեանն եւ էհան. եւ զօրէնս առեալ յԱստուծոյ ուսուցանէր ըզժողովուրդն. այն վարդապետութիւնն էր։ Եւ Ահարօն եղբայր նորա ընկալաւ զաստիճան քահանայութեան. եւ օծաւ ի նմանէ. եւ սուրբ զգեստիւն զարդարիւր. եւ զպատարագն մատուցանէր. այն գործ քահանայութեան էր։ Իններորդ՝ ըստ այնմ կարգի Հեղի քահանայապետէր. եւ որդիք նորա չար եւ ժանդ քահանայք ի խորանին. իսկ Սամուէլ մարգարէ խրատօղ, եւ դատօղ ժողովրդեանն որպէս վարդապետ։ Նաթան՝ մարգարէ էր յանդիմանօղ Դաւթի։ Եւ Սադովկ՝ քահանայ ի տաճարին։ Եւ յետ գերութեան եզր դպիր՝ օրէնս ուսոյց եւ վարդապետ ժողովրդեանն։ Եւ յԵսու Յովսեդեկեանց քահանայ առ Զօրաբաբէլիւ։ Եւ այսպէս մինչ ի Քրիստոս՝ յերկարէր երկոքին իշխանութիւնս. որպէս ծերքն եւ դատաւորքն վարդապետք. նոյն եւ եօթանասուն եւ երկու թարգմանիչքն որպէս ծերն Սիմէօն եկն հոգւովն ի տաճարն։ Եւ Զաքարիա հայրն Յովհաննու քահանայապետ եւ խնկարկու ի տաճարին։ Տասներորդ՝ կրկին աստիճանքս այս, երեւեցաւ ի մի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. ըստ որում վկայէր. «դուք կոչէք զիս Տէր եւ վարդապետ՝ եւ եմ իսկ»։

Եւ եցոյց զվարդապետութիւն որ միտ քարոզէր ժողովրդեանն եւ րաբունի կոչէին։ Եւ զքահանայութիւն՝ յորժամ լուաց զոտս աշակերտացն. եւ զմարմինն եւ զարիւնն բաշխեաց ի վերնատանն։ Մետասաներորդ՝ արար զառաքեալսն վարդապետ՝ յորժամ առաքեաց ի քարոզութիւն. եւ ասաց. «աշակերտեցէք զամենայն հեթանոսս. եւ ուսուցէք զամենայն զոր ինչ պատուիրեցի ձեզ»։ Եւ քահանայ՝ յորժամ ասաց «մկրտեցէք զնոսա յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ»։ Եւ փչեաց ի նոսա եւ ասէ. «առէք հոգի սուրբ եթէ ումեք թողուք, թողեալ լիցի . եւ կալեալն կալեալ»։ Երկոտասաներորդ՝ ի համբառնալն եդ զձեռն ի վերայ նոցա եւ օրհնեաց. եւ արար զնոսա քահանայապետս եւ կաթողիկոսունս։ Եւ յորժամ էջ հոգին հրեղէն լեզուօք, եւ բաժանեալ ուսոյց նոցա զամենայն լեզուս ի վերնատանն, արար զնոսա րաբունապետս եւ ուսուցիչս ամենեցուն։ Երեքտասաներորդ՝ յորժամ եւ ընթացան ի վիճակս իւրեանց, քարոզէին ամենայն հեթանոսաց, այն վարդապետութիւն էր։ Եւ յորժամ ձեռնադրէին քահանայս եւ եպիսկոպոսունս, այն քահանայապետութիւն էր։

Չորեքտասաներորդ՝ հայրապետքն ամենայն որք կանոնէին զկարգ եկեղցւոյ, եւ ժողովս առնելով զհերէտիկոսն հալածէին, այն աստիճան վարդապետութեան էր. որպէս Բարսեղ աստուածաբանն. Աթանաս. եւ Կիւրեղ։ Եւ որք չորս աթոռ հաստատեցին ամենայն տիեզերաց ի դէմս չորեք կերպեան աթոռոցն. եւ կարգեցին ժառանգաւորս եկեղեցւոյ ինն աստիճան ըստ ինն դասուց երկնաւորաց. այն քահանայապետութիւն էր։ Հնգետասաներորդ՝ յաղագս մեր բացափայլեաց աստիճան քահանայապետութեան ի սրբոյն Գրիգորէ. եւ ի շառաւիղաց նորին ի սրբոյն Իսահակայ. եւ ըստ կարգի այլքն ի նմանէ ձեռնադրեալք։ Եւ աստիճան վարադապետութեան՝ առ սուրբն Մեսրոպ. որ արար գիր ազգիս մերոյ. եւ վրաց. եւ Աղուանից. եւ թարգմանեաց զսուրբ ի լեզուս մեր։ Եւ գնաց զարքայանիստ քաղաքն ի մեծն Կոստանդիանու Պօլիս առ բարեպաշտ թագաւորն Թէոդոս. եւ առ սուրբ հայրապետն Յօհան Ոսկէբերանն։

Եւ նոր ժողովք արարեալ թագաւորն եւ սուրբ հայրապետն՝ ետուն նմա գաւազան վարդապետութեան քարոզել եւ ուուցանել յամենայն ազգս։ Եւ այնմ հետէ՝ աստիճան վարդապետութեանս յաջորդեցաւ առ միմեանս. եւ եղեւ թարգմանիչք եւ վարդապետք ազգիս մերոյ. որպէս Մովսէս, Դաւիթ եւ այլք ըստ կարգի։ Մինչեւ հասեալ ի վերջին ժամանակս առ մեզ վերջացեալքս յամենաեյնի. եւ Քրիստոսին փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԼԲ. Նորին քարոզ վարդապետաց եւ եպիսկոպոսաց, ի բանն առաքելոյն։ «Զորս եդ Աստուած յեկեղեցւոջ այս են. նախ զառաքեալս. երկրորդ զմարգարէս. երրորդ զվարդապետս»։ Կորն. 12. 18։

Յաղագս առաջարկեալ տեսութեանս երիս իրս բացայայտելի է մեզ։ Առաջին զբան առաքելոյս։ «Զորս եդ Աստուած յեկեղեցւոջ՝ նախ զառաքեալս. երկրորդ զմարգարէս. երրորդ զվարդապետս»։ Երկրորդ ի հարկաւորութենէ Աստուծոյ։ Երրորդ ի բաղդատութենէ սոցա։ Տեսցուք զառաջինն, թէ վասն է՞ր ասէ նախ զառաքեալսն , եւ ապա զմարգարէս. յետոյ զվարդապետս։ Զի ըստ կարգի տեսութեան՝ նախ մարգարէքն էին. եւ ապա առաքեալք եւ վարդապետք։ Եւ զայս տեսցուք երեք իմն քննութեամբ. զի նախ մարգարէքն զհայր ծանուցին։ Եւ առաքեալքն զորդին։ Եւ վարդապետք զհոգին սուրբ։ Երկրորդ՝ պատկեր երից անձնաւորութեանց՝ սոքա են ի յեկեղեցի. ի դէմս հօր մարգարէքն. ի դէմս որդւոյ առաքեալքն. ի դէմս հոգւոյն սրբոյ՝ քննիչք վարդապետք. զի հոգին քննէ զամենայն եւ զխորս Աստուծոյ։ Երրորդ՝ մարգարէք որպէս խորհեցեալն բան. առաքեալքն որպէս խօսեցեալն. եւ վարդապետք որպէս գրեալն բան։ Իսկ առաքեալն փոխէ զայս բընական կարգ, ի կարգ արհեստական. եւ զարժանաւորսն նախադասէ։ Նախ յաղագս շնորհին եւ ճշմարտութեան դնէ զառաքեալսն. եւ զմարգարէս վասն ստուերին եւ օրինակին. եւ զվարդապետս ըստ չափու պիտոյից նոցին։ Երկրորդ՝ որպէս ընդհանուրն նախադասի մասնականին. այսպէս եւ առաքեալքն հանուրց աշխարհի լոյս կոչեցան. եւ մարգարէք միոյ ազգի։ Այլեւ մարգարէքն տալ զհոգին այլում ոչ կարէին. եւ առաքեալքն ձեռն դնելով միայն տային ըզհոգին սուրբ. եւ ի լեզուս խօսէին եւ Մարգարէանային ընդունօղքն։ Իսկ վարդապետք սուրբք՝ քարոզութեան նոցին հետեւողք, եւ որդիք ծնողացն. վասն որոյ երրորդ կարգին յետ նոցա։ Երրորդ՝ զի առաքեալքն ինքնատեսք են Քրիստոսի. եւ մարգարէքն միջոցաւ ի բացեայ. եւ վարդապետք յետոյ նոցա։ Չորրորդ՝ զի շինօղ եւ հաստատօղ եկեղեցւոյ առաքեալք. եւ ձեռնտուք նիւթոյ մարգարէքն. եզր եւ պարիսպք վարդապետք։

Հինգերորդ՝ առաջին առաքեալքն իբր կատարումն բանից։ Երկրորդ մարգարէքն նախաձայն նոցին։ Երրորդ վարդապետք մեկնիչ եւ թարգմանք երկոցունցն քարոզութեանց։ Վեցերորդ՝ ասեն ոմանք մարգարէ կոչել զնոսա, որք յետ առաքելոցն զշնորհս մարգարէոււթեան ընկալան մըկրտութեամբ աւազանին. որպէս Ագաբոս, եւ դստերքն Փիլիպպոսի, եւ այլ բազումք որպէս ասէ առաքեալն։ «Զորս եդ Աստուած յեկեղեցւոջ ա՛յս են. նախ զառաքեալս. ապա զմարգարէս. ապա զվարդապետս»։ Իսկ թ ո՞րպէս են սոքա այժմ յեկեղեցիս։

Ասեմք թէ, երեք կերպիւ իմանամք։ Նախ զի գիրք եւ բանք նոցա այժմեն յեկեղեցւոջ զորս ընթեռնումք. այսինքն Մարգարէիցն՝ Առաքելոցն եւ Վարդապետացն, կամ աղօթք, կամ մեկնութիւնք։ Երկրորդ՝ զայն իմանամք որ առաքեալքն յորժամ մըկրտէին զհաւատացեալսն , ձեռն դնելով տային նոցա զհոգի մարգարէութեան եւ վարդապետութեան, եւ զայլ զանազան շնորհս զորս հոգին պարգեւէր։ Զոր Պօղօոս թուէ ասելով. «ումեմն ի հոգւոյն տուեալ է բան իմաստութեան, եւ բժշկութեան եւ այլն». այլ գլխաւորքն սոքա էին։ Երրորդ՝ այսպէս իմանամք՝ որք այժմ են յեկեղեցիս Հայրապետք եւ Վարդապետք։ Եւ հայրապետք ունին զաստիճան Առաքելոցն. եւ վարդապետք զաստիճան Մարգարէիցն։ Եւ այսպէս վարդապետք եւ եպիսկոպոսք՝ ունին զիշխանութիւն եւ զաստիճան երից գլխաւորաց եկեղեցւոյ որպէս ուսանիմք յառաջիկայդ։ Այս առաջին գլուխն։ Տեսցուք զերկրորդն որ ի հարկաւորութենէն սոցա։ Եւ զի հարկաւորք են կրկին իշխանութիւնքս որք յեկեղեցի. այսինքն եպիսկոպոսք եւ վարդապետք։

Ունիմք վեշտասան իմն օրինական հաստատեալ եւ ցուցեալ։ Նախ եւ առաջին, որպէս միտքս մեր ունի կրկին զօրութիւն. այսինքն, զկամսն եւ զիմացումն. եւ կամքն միայն իշխան է եւ հրամայօղ՝ դէտ եւ ընտրօղ՝ նշանակ եպիսկոպոսաց է. իսկ իմացումն որ խորհի եւ ընտրէ եւ իմանայ զբանն՝ օրինակ վարդապետաց է։ Երկրորդ՝ որպէս արտաքին զգայութիւնս կրկին է, Բ աչք Բ ականջք եւ այլն, միմեանց օգնական ստեղծեալք. այսպէս վարդապետք եւ եպիսկոպոսք՝ միմեանց օգնականք են ի յեկեղեցիս եդեալ ի զգացումն հոգեւոր ազդմանց։

Երրորդ՝ տեսանին հարկաւորութիւնք սոցա իմասնկանց մարմնոյս. զի գլուխն նշանակէ զկաթուղիկոսն. որ գլուխ է բոլոր ազգին, եւ կամ աստիճանին։ Եւ աչքն նշանակ եպիսկոպոսաց է. որք տեսուչ թարգմանին. լեզուն՝ քարոզօղ վարդապետք. եւ ատամունք են րաբունապետք եւ մեկնիչք. որք ծածկեն մտօք զբանս խորինս, եւ տան կերակուր աշակերտեալ անձանց։ Չորրորդ՝ տեսանին ի կրկին իշխանութիւնս որ առ մեզ. զի ոմն իշխան է բանից, որպէս խրատօղք. եւ ոմն իշխան է գործոց, որպէս արհեստաւորք։ Այսպէս վարդապետն իշխան է բանից որ հրամայէ եւ ուսուցանէ. եւ եպիսկոպոսն իշխան է գործոց զոր կատարէ եւ կատարեալ տայ։ Հինգերորդ՝ տեսանին սոքա ի կրկին գործս. այսինքն, ի գործ ողորմութեան եւ ի գործ արդարութեան. զի վարդապետն զողորմիլն եւ զներելն ուսուցանէ. եւ զզղջանալն եւ զդառնալն ի չարեաց։ Եւ եպիսկոպոսն զարդարութիւն եւ զհատուցումն պահանջէ, պատժել եւ խրատել զյանցաւորս։ Վեցերորդ զանազանին սոքա. որպէս կրկին է իմաստասիրութիւն. զի ոմն տեսական է՝ եւ ոմն գործնական։ Տեսական է որ մտօք եւ բանիւն տեսանէ եւ քննէ։ Եւ գործնական՝ որ մարմնով եւ գործով կատարէ։ Եւ սոքա բաժանին այսպէս. տեսականն բաժանի ի յուսումնականն ի բնաբանականն եւ յաստուածաբանականն։ Եւ ուսումնականն բաժանի ի թուականն յերաժշտականն յերկրաչափականն եւ յաստեղաբաշխականն։ Իսկ գործնականն՝ բաժանի ի բարոյականն ի տնտեսականն եւ ի քաղաքականն։ Այսպէս եւ յեկեղեցիս վարդապետն՝ է տեսական իմաստասէրն. որ բանիւ ուսուցանէ եւ խրատէ։ Եւ եպիսկոպոսն գործնական՝ որ զեօթն խորհուրդ եկեղեցւոյս կատարէ եւ կատարեալ տայ։

Եօթներորդ՝ զի երկուքն հաշտութեան միջնորք են Աստուծոյ եւ մարդկան՝ այլ զանազանապէս. զի վարդապետն զպատգամն Աստուծոյ բերէ առ ժողովուրդն. եպիսկոպոսն զբան եւ զաղաչանս մարդկան առ Աստուած տանի. ուստի յայտ է յորժամ վարդապետն քարոզէ, զերեսն առ ժողովուրդն դարձուցանէ յարեւմուտս եւ առ նոսա խօսի. եւ եպիսկոպոսն յարեւելս կալով աղօթէ եւ պատարագէ. եւ զնուէրս ժողովրդեանն Աստուծոյ մատուցանէ։ Այսպէս հարկաւորք են սոքա երկոքեանս ի յեկեղեցի։ Յայսմանէ բանդագուշեալ ոմանք ասեն՝ թէ վարդապետն ունի զկարգ սարկաւագի յետոյ քահանային։ Ասեմք թէ վարդապետն ըստ այնմ որ վարդապետէ եւ ուսուցիչ՝ ոչ ինչ ունի յեպիսկոպոսէն, քան թէ ի կարգէ քահանայութեան։ Այլ հոմանուն է քարոզութիւն. զի վարդապետն քարոզէ. եւ սարկաւագն քարոզէ. Սակայն իրօքն այլէ. զի վարդապետն քարոզէ եւ իմաստասիրէ. զի աստուածաբան է եւ աստուածամիտ. իսկ սարկաւագն միայն քարոզէ առ ժողովուրդն։ Զոր օրինակ՝ Տէր կոչի եպիսկոպոսն որ իշխէ ամենայն կարգին. Տէր կոչի եւ քահանայն միայն իւր կարգին. Տէր կոչի որ զբոլոր քաղաքն ունի. եւ Տէր կոչի որ զմի տուն ունի։ Այսպէս վարդապետն եւ սարկաւագն՝ քարոզութեամբն հոմանուն է. այլ արդեամբք եւ իրօք զանազան։

Ութներորդ՝ որպէս ի մարմնաւոր քաղաքս մեր երեւին երկու իշխանութիւնք. զի ոմն դատէ եւ քննէ որպէս դատաւորն . եւ ոմն իշխան է եւ Շահնայ որ հրամայէ. այսպէս եւ յեկեղեցիս որ քաղաք է Աստուծոյ, վարդապետն դատաւոր է եւ քննօղ. եւ եպիսկոպոսն վերակացու է եւ հրամայօղ ամենայն ժառանգաւորաց նորին։ Իններորդ՝ որպէս ի տուն հարսանեաց մարդկան՝ փեսայն է եւ փեսաւէրն. փեսայն տէր է հարսին. եւ փեսաւէրն տէր հարսանեաց. ըստ որում Մըկրտիչն Յովհաննէս փեսաւէր կոչեաց զինքն. եւ փեսայ զՔրիստոս. «որ ունի հարսն զեկեղեցի սուրբ. նա է փեսայ»։ Այսպէս եպիսկոպոսն փեսայ է հարսին վիճակի իւրոյ. եւ վարդապետն փեսաւէր եւ հրամայօղ ժողովրդեանն. որ կանոնէ եւ խրատէ. եւ զժողովուրդն յօրէնս Աստուծոյ հնազանդէ որպէս Յովհաննէս Մըկրտիչն։

Եւ դարձեալ որպէս փեսայն Տէր է միայն հարսին իւրոյ. այսպէս եպիսկոպոսն տէր է միայն վիճակին իւրոյ . եւ չէ իշխան այլոյ վիճակի։ Եւ թէ համարձակի եւ ձեռնարկէ յայլ վիճակս, պոռնկութիւն է նմա. իսկ վարդապետն փեսաւէր է եւ խրատօղ յամենայն վիճակս՝ յամենայն ժողովուրդս, եւ ամենայն ազգաց ունի իշխանութիւն։ Տասներորդ՝ որպէս կրկին է իշխանութիւն ի վերայ երկրի. քահանայք յեկեղեցիս. եւ իշխանք յաշխարհիս. այլ իշխանքն յայտնի եւ երեւելի ունին զիշխանութիւնս իւրեանց եւ փարթամացեալ ընչիւք. իսկ հոգեւորն թաքուն եւ ծածուկ է իշխանութիւն. եւ միայն հոգւով վարին։ Նմանապէս եւ յեկեղեցիս եդ կրկին իշխանութիւնս . այսինքն զհայրապետս եւ զվարդապետս. այլ եպիսկոպոսք պայծառ ունին զիշխանութիւնս եւ երեւելի, յառնուլ եւ ի տալ եւ յիշխել։ Իսկ վարդապետք ծածուկ եւ թաքուն. իշխեն միայն բանիւ քարոզել եւ զտգէտս ուսուցանել. խրատել եւ յանդիմանել զամենայն յանցաւորս յօրինացն Աստուծոյ։ Մետասաներորդ՝ վարդապետք են ի մէջ եկեղեցւոյ որպէս նոքա որք զնիւթ ոսկւոյ եւ արծաթոյ հանեն ի խորոց երկրէ, եւ հալեալ պարզեն եւ յըստակեն. եւ եպիսկոպոսք են որպէս նոքա որք զյստակեալն արծաթ բաշխեն եւ տան ում պիտոյ իցէ։ Այսպէս վարդապետք ի խորս մտեալ գրոց, եւ հեռու ժամանակաւ զխօսս իմաստնոցն քննեն եւ ի յայտ ածեն. եւ եպիսկոպոսք առեալ զբանս նոցա ուսուցանեն ժողովրդոց իւրեանց զինչ եւ պիտոյ իցէ։ Կամ որպէս հաւատարիմք տնտեսք՝ զանազան կերակուրս պատրաստեն մեծամեծաց եւ աղքատաց՝ ողջոց եւ հիւանդաց. եւ ապա տանուտէրն բաշխէ զպատրաստեալ կերակուրն։ Այսպէս վարդապետքն պատրաստեն եւ ժողովեն զբանն. եւ եպիսկոպոսք վերակացուք են բաշխեն եւ տան։ Երկոտասաներորդ՝ վարդապետք որպէս մեղուք են՝ որ ի զանազան ծաղկանց զքաղցր մեղրն հաւաքեն ի բժշկութիւն հիւանդաց. այսպէս վարդապետքն ի սուրբ գրոց ըզպիտանի բանսն հաւաքեն՝ որք բժշկեն զհիւանդացեալն մեղօք. իսկ բարի եպիսկոպոսքն են որպէս մայր նոցին՝ որոց հրամանաւն ժողովեն զնիւթսն։ Եւ չար եպիսկոպոսքն են որպէս բրէտք՝ որք ոչ հաւաքեն զբանսն սուրբս. այլեւ զայլոց հաւաքեալսն ցրուեն եւ կորուսանեն։ Երեքտասաներորդ՝ այլ իմն օրինակաւ հաստատին սոքա. որպէս բուսոց եւ տնկոց հարկաւորէ ի ներքուստ ջուր, եւ յարտաքուստ ջերմութիւն. եւ ապա դալարին եւ պտղաբերին. այսպէս տունկք են Քրիստոսի հաւատացեալ ժողովուրդք. եւ ջուր կենդանութեան են նոցա բանք վարդապետաց. եւ իշխանութիւն եպիսկոպոսաց որպէս ջերմութիւն արեւու սնուցանէ զնոսա։ Չորեքտասաներորդ՝ որպէս երկու լուսաւորքն մեծք՝ լուսաւորեն զմեզ ի տիւ եւ գիշեր. այսինքն զարեգակն ասեմ եւ զլուսինն. այսպէս արեգակն են հայրապետք, եւ լուսին վարդապետք. ոչ ըստ այնմ որ լուսինն յարեւուն առնու զլոյսն, զի վարդապետքն չունին զգիտութիւն եւ յեպիսկոպոսաց. այլ ըստ այնմ, որ երկոքինն լուսաւորեն զմեզ. եւ ըստ այնմ, որ վարդապետք զգիշեր մեղաց եւ զխաւարն անգիտութեան փարատեն ի մարդկանէ. եւ մարդկանէ. եւ եպիսկոպոսք՝ զլոյս աստիճանաց պարգեւեն, եւ յուղիղ հաւատս, եւ ի բարի գործս հաստատեն։ Հնգետասաներորդ՝ երկոքին իշխանութիւնքս ցուցանին յերկու գլխաւոր առաքեալսն՝ ի Պետրոս ասեմ եւ ի Պօղոս. զի առաքեալն Պետրոս՝ վէմ եկեղեցւոյս կոչեցաւ եւ արածօղ ոչխարաց. նշանակէ զհայրապետս եւ զեպիսկոպոսունս. որք հիմն եկեղեցւոյ են, եւ արածօղ բանաւոր հօտին Քրիստոսի։ Եւ առաքեալն Պօղոս՝ որ ընդ ոլորտս տիեզերաց քարոզեաց զբանն կենաց, օրինակէ զվարդապետս եւ քարոզօղս բանին Աստուծոյ։ Զի ասէր առաքեալն. «ոչ առի ես հրաման մըկրտել , այլ քարոզել»։

Այսպէս եւ քարոզել պարտ է վարդապետին միշտ. եւ ոչ զեկեղեցւոյ կարգ կատարել։ Վեշտասաներորդ՝ եւս յայտնի երեւին երկոքին աստիճանքս ի մարգարէսն եւ յառաքեալսն. զի վարդապետք ունին զգործ մարգարէիցն. եւ եպիսկոպոսք ունին զգործ առաքելոցն. վասն որոյ ասի առաքելագործ եպիսկոպոսաց։ Եւ զի առաքելոց գործն կրկին է. այսինքն քարոզել եւ ձեռնադրել. որպէս ասաց Քրիստոս. «գնացէք աշակերտեցէք զամենայն հեթանոսս. ուսուցէք նոցա պահել զամենայն զոր ինչ պատուիրեցի ձեզ». այն իշխանութիւն վարդապետութեան էր զոր ետ նոցա։ Եւ որ ասաց՝ «մըկրտեցէք զնոսա յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ»։ այս իշխանութիւն ձեռնադրութեան էր զոր ետ նոցա։ Այլ այժմ եպիսկոպոսք ունին զգործ առաքելոցն. ոչ ըստ այնմ որ քարոզեն, այլ ըստ այնմ որ մկըրտեն եւ ձեռնադրեն։ Ապա յայտ ուրեմն է յասացելոցս՝ զի վարդապետք ունին ըզգործ մարգարէից. եւ եպիսկոպոսք զգործ առաքելոցն եւ ոչ զգործ վարդապետաց. որ է քարոզել եւ ուսուցանել. վասն որոյ ասէ առաքեալն։ «Զորս եդ Աստուած յեկեղեցւոջ ա՛յս են. նախ զառաքեալս եւ այլ»։ Այսպէս է երկրորդ գլուխն։ Իսկ երրորդն ըստ բաղդատութեան։ Վասն զի վարդապետք ունին զգործ մարգարէիցն եւ զգործ առաքելոցն. պարտ է զի ունիցին զնմանութիւն նոցին։

Եւ զի վարդապետն ունի զնմանութիւն մարգարէիցն. եւ ունի զնմանութիւն առաքելոցն։ Բեր տեսցուք նախ թէ՝ զի՞նչպիսի իրօք նման է մարգարէիցն։

Ասեմք թէ՝ վեց իմն համեմատութեամբ։ Առաջին՝ որպէս մարգարէութիւն է՝ որպէս գիտութիւն երից ժամանակացն եղելոց. զի զանցեալն պատմէ. որպէս Մովսէս մարգարէն զլինելութիւն արարածոց. եւ զներկայն գիտէ՝ որ ծածուկ է ի մարդկանէ. եւ զհանդերձեալն մարգարէանայ։ Այսպէս եւ վարդապետին պարտ է զանցեալն պատմել. եւ ի ներկայն խօսիլ. եւ զհանդերձեալն քարոզել։ Երկրորդ՝ որպէս մարգարէքն համարձակ խօսէին զբանս առաջի թագաւորացն, եւ ոչ երկնչէին. ըստ այնմ, «խօսէի զվկայութիւնս քո առաջի թագաւորաց, եւ ոչ ամաչէի»։ Այսպէս վրադապետին պարտ է խօսիլ զճշմարտութիւն առանց ամօթոյ եւ երկիւղի. որպէս ասաց Փրկիչն։ «Մի՛ երկնչիք յայնցանէ՝ որք զմարմինն ըսպանանեն. եւ զոգին ոչ կարեն»։ Երրորդ՝ որպէս մարգարէքն խրատէին զթագաւորս զիշխանս զքահանայսն եւ զժողովուրդսն. զոր ոչ կարէին քահանայքն խրատել. այսպէս վարդապետին պա՛րտ է որ խրատէ զթագաւորս եւ զիշխանս. զքահանայապետսն եւ զայլսն. զի նա ունի իշխանութիւն ամենեցուն խրատելոյ եւ յանդիմանելոյ։ Չորրորդ՝ որպէս մարգարէքն միայն ազգաց իւրեանց քարոզէին. թէպէտ եւ երբեմն ի վերայ այլոց ազգաց մարգարէնային. որպէս Եդովմայ՝ Մովաբայ՝ եւ Նինուէացւոցն։

Այսպէս եւ վարդապետին պարտ է առաւել քարոզել յազգն իւր, եւ զժողովուրդ իւր ուսուցանել. եւ եթէ հանդիպեսցի եւ այլոց ազգաց քարոզել եւս։ Հինգերորդ՝ որպէս մարգարէքն զմեղս ժոդովրդեանն յայտնէին, եւ զպատուհասն որ գալոց էր ի վերայ, այսպէս պարտ է վարդապետին յայտնի առնել զյանցանս ժողովրդեանն. եւ յետ այսորիկ զպատուհասն ցուցանել. եւ այնպէս քարոզեսցէ ժողովրդեանն հանապազօր։ Վեցերորդ՝ որպէս մարգարէքն բանիւ քարոզէին. եւ թէ ոչ լսէին՝ արդեամբք ցուցանէին յինքեանս. որպէս մարգարէն Եսայի մերկ եւ բոկ շրջէր զգերութիւն նշանակելով. եւ Երեմիա անուր արկանէր ի պարանոցն, եւ զլուծ ծառայութեան այլազգացն ցուցանէր։ Այսպէս պա՛րտ է վարդապետին զոր ինչ բանիւ քարոզէ՝ գործով կատարէ. եւ ապա հաստատի բանն։ Զի թէ պիտանի է բանն զոր խօսի՝ եւ ինքեան ոչ քարոզէ, այլոց ընդէ՞ր քարոզէ զի լսելիք իւր լեզուին մերձ է քան օտարացն. յորժամ իւր ականջն ոչ լսէ, օտարացն զիա՞րդ լուիցեն։ Այսպէս եւ ունին վարդապետք զնմանութիւն առաքելոցն վեց իրօք։ Նախզի՝ առաքեալքն ոչ զօրինակն եւ զստուերն, այլ զնորս եւ զճշմարտութիւն քարոզեցին. այսպէս եւ վարադապետք զնորս օրէնս եւ զճշմարտութիւն քարոզեն։ Երկրորդ՝ որպէս առաքեալքն զերրորդութիւն սուրբ մի աստուածութիւն քարոզեցին. այսպէս եւ վարդապետք զերրորդութիւն աստուածաբանեն մի աստուածութիւն մի բնութիւն։ Երրորդ՝ որպէս առաքեալքն ոչ ի մի տեղի կամ միոյ քաղաքի քարոզեցին, այլ ամենեցուն. այսպէս վարդապետին պարտ է ամենեցուն քարոզել հրէից եւ հեթանոսաց. եւ յամենայն տեղիս որքան կարեն ընթանան եւ քարոզեն զբանն կենաց. եւ զայս նշանակէ որ զգաւազանն յեկեղեցւոյն արտաքս բերեն. զի ի ներքս ի յեկեղեցի եւ յարտաքս ունի իշխանութիւն քարոզել եւ ուսուցանել. եթէ քրիստոնէից է, եթէ այլազգեաց։ Չորրորդ՝ որպէս առաքեալքն անինչք եւ անտուն շրջեցան ըստ հրամանի Փրկչին։ «Մի՛ արծաթ. մի պղինձ. մի երկուս հանդերձս եւ այլն»։

Այսպէս եւ վարդապետին պարտ է առանց ընչից քարոզել. կուսութեամբ կեալ. եւ աղքատութեամբ շրջիլ. զի այսպէս ուսոյց մեզ ճշմարիտ վարդապետն Քրիստոս. միայն զկերակուրն եւ զհանդերձն ստանալ. զի արժան է մշակն կերակրոյ իւրոյ եւ ոչ վաճառական լինիլ բանին Աստուծոյ։ Հինգերորդ՝ զի թէ չարչարանք հասանիցէ վասն բանին ճշմարտութեան, մահ խաչ գան բանդ եւ նախատինք՝ յանձն առցէ վասն Քրիստոսի, եւ հեղցէ զարիւնն։ Որպէս Պետրոս խաչեցաւ. Պօղոս գլխատեցաւ. եւ ամենայն առաքեալքն նոյնպէս չարչարեցան վասն Քրիստոսի. որպէս ասաց Փրկիչն. «ուրասցի զանձն եւ առցէ զխաչն եւ եկեսցէ զհետ իմ»։ Եւ զայս նշանակէ գաւազանն խաչաձեւ եւ կարմիր կապել. որ նշանակէ խաչիլ ընդ Քրիստոսի. եւ զարիւնն հեղուլ փոխանակ արեանն Տեառն։ Վեցերորդ՝ զի առաքեալքն նախ ուսան ի Տեառնէ Գ ամ եւ կէս. եւ ապա յետ յարութեան առին իշխանութիւն քարոզելոյ. ըստ այնմ, «գնացէք աշակերտեցէք զամենայն հեթանոսս». եւ ապա հոգւոյն իջմամբն զօրացոյց զնոսա եւ ընթացան ի քարոզութիւն. եւ ոչ միայն նոքա, այլեւ ինքն Քրիստոս որ իմաստութիւն է Հօր Աստուծոյ, զերեսուն ամ լռեաց. մինչ մըկրտեցաւ եւ զհոգին ընկալաւ, եւ հայր վկայեաց «դա՛ է որդի իմ սիրելի դմա լուարուք, » ապա սկսաւ քարոզել։ Այսպէս վարդապետին պա՛րտ է ուսանիլ նախ. եւ ապա հրամանաւ քարոզել։ Զի այս երկուքս՝ հարկաւոր է վարդապետին այսինքն, ուսանիլն եւ հրաման առնուլն։ Զի թէ չէ ուսեալ եւ ուսուցանէ, մոլորութիւն եւ հերձուած խօսի. եւ թէ ուսեալ եւ առանց հրամանի քարոզէ, անհնազանդ է եւ ապստամբ. վասն որոյ պարտ է ուսանիլ եւ հրամանաւ քարոզել։ Եւ այսպէս զկարգ եւ զնմանութիւն մարգարէից եւ առաքելոցն յինքն բերէ. որպէս ասէ առաքեալն։

«Զորս եդ Աստուած յեկեղեցւոջ ա՛յս են։ Նախ զառաքեալս։ Երկրորդ՝ զմարգարէս։ Երրորդ՝ զվարդապետս. ի փառս եւ ի պատիւ եւ ի պարծանս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից Ամէն։

Գլուխ ԼԳ. Նորին Գրիգորի քարոզ՝ թէ, վասն է՞ր ի գիշերի տամք իշխանութիւն վարդապետաց։

Ասեմք եթէ վասն հնգետասան իմն պատճառաց։ Նախ ըստ Տեառն։ «Զոր ասեմ ձեզ ի խաւարի՝ ասացէք ի լոյս եւ այլն». որպէս սերմանիք նախ ի սիրտ երկրի աճին. եւ ապա արտաքս պտղաբերին։ Երկրորդ՝ ի գիշերի առաւել պարապի միտքն ի զգայութեանց խուճապից ասողին եւ լսողաց. զի հա՛րկ է վարդապետին՝ նոր առեալ իշխանութիւն, նորագոյն բաժակաւ մատըռուակել զքաղցրորակ իմաստ գինւոյ։ Երրորդ՝ իբր թէ գործք ձեր ոչ է տեսութեամբ աչաց. այլ բանիւ եւ լսելով. զորս ոչ խափանէ գիշեր։ Չորրորդ՝ զի գիշեր է կենցաղս այս. եւ վարդապետն լոյս այսմ կենաց. ըստ այնմ, «դուք էք լոյս աշխարհի». որ զմոլորեալսն դարձուցանէք. եւ զխաւարեալս մտօք ի լոյս գիտութեան ածէք։ Հինգերորդ՝ հակառակ մեր խաւարն է. այսինքն սատանայ եւ աշխարհս. մանաւանդ թէ պատերազմ նոցա առաւել է ի գիշերի. վասն որոյ ի սոյն ժամ գիշերոյս պարտ է վառել զինու զնահատակ ախոյեանն ընդդէմ նոցա։ Վեցերորդ՝ ի գիշերի ոչ ամաչեն. եւ վարդապետին պարտ է առանց ակնառու եւ երկիւղի զամենայն մարդ խրատել եւ յանդիմանել. ըստ այնմ, «խօսէի զվկայութիւնս քո առաջի թագաւորաց եւ ոչ ամաչէի»։ որպէս վկայքն եւ առաքեալքն եւ Մովսէս առաջի Փարաւօնի։ Եօթներորդ՝ զի ճրագ վառեմք ի տան. այսպէս վարդապետին պարտ է մի՛շտ վառ ունել մտաց իւրոց ի մէջ մարմնոյ տան իւրոյ. եւ լուսաւորել զամենայն խաւարային խորհուրդս. ըստ այնմ, եթէ «ճրագ մարմնոյ ակն է. եթէ ակն քո առատ է՝ ամենայն մարմինդ լուսաւոր եղիցի»։ եւ առաքեալն ասէ. «մի՛ շիջուցանէք զհոգին սուրբ»։ Եւ չորիւք շիջանի ճրագն. ի նուաղիլ իւղոյն. կամ հողմով. կամ հողով. եւ կամ ջրով։ Այսպէս իւղ մտաց վարադապետին՝ է գիտութիւն սուրբ գրոց. յորս պարտ է. խորհիլ եւ խոկալ հանապազ. եւ յարտաքին հողմոց զզգայարանսն փակել. եւ հողոյ ծուլութեանց արի եւ արթուն լինիլ. եւ ի ջրոյ գէջ ցանկութեանց հոգւով եւ մարմնով զսպիլ։ Ութներորդ՝ գիշերն հանգիստ է. զի վաստակեալն հանգչի եւ ուժ առեալ գործէ. եւ վարդապետն հանգուցանէ զվաստակեալն մեղօք. եւ տայ զօրութիւն գործելոյ զբարիս ի տիպ վարդապետին իւրոյ որ ասէ. «եկա՛յք առիս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք՝ եւ ես հանգուցից զձեզ»։ Իններորդ՝ ի գիշերի շրջին երեք ազգ կենդանեաց. այսինքն գազանք վնասօղք. եւ որք են սակաւալոյսք. եւ երկչոտք որք ղօղին ի ցերեկին. ըստ այնմ, «ի գիշերի գնան ամենայն գազանք. անտառի». այսպէս առ մեզ շրջին գազանք հերձուածօղք եւ անհաւատք. ըստ այնմ, «առաքեմ զձեզ որպէս զոչխարս ի մէջ գայլոց»։ Նաեւ որք ունին սակաւ լոյս մտաց՝ շրջին առ վարդապետս. զի առաւելասցին։ Այլեւ երկուցեալքն ի սատանայէ եւ ի մեղաց եւ ի հակառակաց՝ զօրացեալք ի բանից նոցին անյաղթելի մնան։

Տասներորդ՝ գիշերն որ է խաւար՝ զանյայտութիւն նշանակէ. ըստ այնմ, «եդ զխաւարն ի ծածկոյթ իւր». եւ ունի վարդապետն զաշխատանս իւր ի միտս անգիտելի յայլոց։ Այլեւ մտօքն ծածկեալ ունի զխորիմաստս անգիտելի ի բազմաց. ըստ այնմ, «ջրհոր խոր է սիրտ առն իմաստնոյ. եւ այր իմաստուն քամեսցէ զնա»։ Մետասաներորդ՝ գիշերն արտաքոյ տգեղ է եւ պակասութիւն լուսոյ. եւ ի ներքոյ էութիւն է օդոյ. այսպէս եւ վարդապետին պարտ է լինիլ արտաքոյ տգեղ եւ սեւաթոյր, եւ գծուծ հանդերձիւ. եւ ի ներքոյ ունակացեալ լի շնորհօք հոգւոյն. եւ մի կոկեալ եւ փերեւետեալ փափկացել զարդուք. «զի որ զփափուկս զգեցեալ են՝ ի տունս թագաւորաց աշխարհի են. եւ նման են այնպիսիքն գերեզմանաց բռելոց եւ այլն»։ Երկոտասաներորդ՝ գիշերն փոխէ զփափկութիւն լուսոյն եւ հանէ ի ծագումն առաւօտուն. եւ վարդապետք փոխեն զմարդիկ ի փափկութեանց կենցաղոյս որ լոյս կարծի փափկասիրաց. եւ հանեն յառաւօտն կենաց որ նոյն ինքն է մշտնջենաւոր եւ ճշմարտութիւն։ Երեքտասաներորդ՝ զի սկիզբն աւուր, է ի մէջ գիշերի. յորում կէտ արեգական սկսանի բարձրանալ ի վեր. եւ ի նմին ժամու տամք իշխանութիւն՝ ի յորում սկսանի լուսաւորել զմարդիկ։ Չորեքտասաներորդ՝ յարութիւն է Քրիստոսի է ի մէջ գիշերի. յորում ժամու «տուաւ ասէ ինձ իշխանութիւն յերկինս եւ յերկրի. որպէս առաքեաց զիս հայր՝ եւ ես առաքեմ զձեզ. գնացէք այսուհետեւ աշակերտեցէք զամենայն հեթանոսս»։ վասն որոյ ի մէջ գիշերի տամք իշխանութիւն եւ առաքեմք քարոզել։ Հնգետասաներորդ՝ ի մէջ գիշերի գոչէ փող յարութեան ընդհանուր մարդկան. ի սմին ժամու հրաւիւրեմք ըզվարդապետս՝ որք փողք են տիեզերաց. եւ բարձրաբարբառք քարոզք ընդհանուր. ըստ այնմ, «ընդ ամենայն երկիր ել բարբառ նոցա. եւ մինչեւ ի ծագս աշխարհի են խօսք նոցա»։ Այս թէ ընդէ՞ր տամք ի գիշերի իշխանութիւն վարդապետաց։

Վասն Գաւազան Տալոյ։

Իսկ թէ զի՞նչ նշանակէ գաւազանն զոր տամք ի ձեռս նոցա։ Ասեմք. եթէ բազում ունի խորհուրդ ծածկեալ առ ինքեան Գաւազանն։ Նախ՝ նշանակէ զիշխանութիւն, որպէս թագաւորք ունին. ըստ այնմ, «գաւազան արքայութեան քոյ եւ զայն նշանակէ գլուխն խաչաձեւ. զի ոչ է որպէս Կաթուղիկոսի բոլոր՝ որ նշանակէ զիշխանութիւն ի բոլոր յազգս իւր. եւ ոչ որպէս Եպիսկոպոսի կեռ եւ միակուսի, որ իշխէ միայն ի վիճակս իւր։ Այլ վարդապետն ի չորս կողմ աշխարհի իշխէ ի հաւատացեալս եւ յանհաւատս. ի քահանայս եւ յաշխարհականս. յեկեղեցիս եւ յարտաքս. եւ զայս ցուցանէ յեկեղեցւոյն յարտաքս բերելն։ Կամ որպէս գաւազանն Ահարօնի որ ծաղկեցաւ ի խորանին. եւ ապա բերաւ յարտաքս։ Երկրորդ՝ նշանակէ զզօրութիւն. ըստ այնմ, «գաւազան զօրութեան առաքեսցէ քեզ Տէր»։ Եւ զայս ցուցանէ բունն ամուր եւ տեւօղ. եւ յայտ է զի վարդապետն բանիւ եւ արդեամբ զօրաւոր լիցի եւ արի, եւ անյաղթելի ի մէջ թշնամեաց։ Երրորդ՝ նշանակէ զուղղութիւն. որպէս ունին ուղղիչք ի ձեռին քահանայք եւ վարդապետք. եւ զայն ցուցանէ ուղղութիւն գաւազանին. որով յայտ է զի նախ ինքն ուղիղ լիցի եւ ապա զայլս ուղղեսցէ. «զի որ արասցէ եւ ուսուսցէ, նա մեծ կոչեսցի ասէ Տէր»։ Պատուիրէ առաքեալն. «զգործս աւետարանչին գործեա»։ Չորրորդ՝ նշանակէ զհաստատութիւն տկարաց. ըստ այնմ, «որ յենու ի նա իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ»։

Եւ զայս ցուցանէ ստուարն գոլ. որով յայտ է՝ զի նեցուկ եւ հաստատութիւն է տկարացեալ մարդկան. «որեւ կազդուրացուսցէ կարողացուսցէ, եւ հաստահիմն արասցէ»։ Հինգերորդ՝ կերպիւ ինչ կուրաց առաջնորդ է ի ճանապարհի. եւ զայս նշանակէ երկարութիւն։ Եւ վարդապետն երկար բանիւ առաջնորդէ ի ճանապարհ երկնային կենացն։ Վեցերորդ՝ նշանակէ զխոցելն եւ զխեթ կելն. զոր եւ ցուցանէ խթանին որ ի ծայր գաւազանին. վասն որոյ պարտի ուսուցանլ զհեղգացեալսն միշտ եւ հանապազ. որպէս ուսուցանէ Պօղոս զՏիմոթէոս. «հա՛ս ի վերայ ժամու եւ տարաժամու»։ Եօթներորդ՝ նշանակէ զխրատ եւ զտանջանս. ըստ այնմ, «հարից գաւազանաւ զանօրէնութիւնս նոցա. եւ տանջանօք զանիրաւութիւնս նոցա»։ Եւ զայս ցուցանէ անունն որ կոչի գաւազան. այսինքն, որ հարկանէ զանբանս։ Եւ վարդապետն ունի զխրատ եւ զսաստ ի վերայ անզգամաց. ըստ այնմ, «գաւազանաւ բարկութեա՞ն եկից, եթէ սիրով հոգւոյն»։

Ութերորդ՝ նշանակէ զմըխիթարութիւն եւ զժողովումն որպէս ցուպ եւ գաւազան հովւաց անբան հօտից։ Եւ զայս ցուցանէ կորացումն գլխոյն. որով յայտ է զի ժողովեալ մըխիթարէ զվտացեալս եւ զտրտմեալս ի պէս՟պէս փորձութեանց յուսով պսակաց. ըստ այնմ, «մըխիթարեցէ՛ք ըզժողովուրդ իմ ասէ Աստուած, եւ այլն»։

Իններորդ՝ ըմբռնեալ շարժի յամենայն ձեռաց. եւ զայս պատճառէ ուղղորկ եւ թեթեւ գոլն։ Եւ վարդապետին ոչ է պարտ ծանրանալ եւ դժուարիլ ի հարցումն բանի. այլ ամենեցուն խոնարհ եւ հնազանդ լինիլ եւ քաղցր բարուք հպիլ։

Տասներորդ՝ զի գլուխն միշտ ի բարձր է. եւ այս եւս յարմար ձեւոյն։ Նոյնպէս վարդապետին պարտ է միշտ զգլուխն, այսինքն զմիտս ի բարձունս ունել «ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ». եւ ոչ դարձուցանել ի խոնարհ, բայց թէ խուն ինչ պիտոյիւք մարմնոյ. որպէս վերջին ծայր գաւազանին։ Մետասաներորդ՝ զի գլուխն ստուար է եւ մերձ յինքն. եւ ծայրքն նուրբ եւ հեռի։ Նշանակէ՝ զի վարդապետին պարտ է, որ զծանր եւ զմեծամեծ օրէնս ինքն կատարեսցէ. իսկ զսակաւն եւ զթեթեւն այլոց քարոզեսցէ։ Զի որպէս մերձ է ականջն իւր բերանոյն, քան օտարաց. նոյնպէս մերձաւոր եւ նախկին ինքն լսեսցէ։ Ապա թէ զծանր լուծն այլոց դիցէ, եւ ինքն մատեամբն ոչ հպեսցի, նմանի յիմար փողահարի՝ որ զլայն ծայրսն ի բերանն իւր դիցէ եւ զնեղն արտաքս , ոչ հընչէ ձայն. այլ միշտ յերեսս իւր թքանէ։ Երկոտասաներորդ՝ որպէս ի ներքին նրբագոյն ծայրէն սակաւ սակաւ ի թանձրագոյնն ելանէ. նոյնպէս պարտ է վարդապետին սակաւ սակաւ կրթիլ ի մեծագոյնսն. որպէս աստիճանաւ ոք ելանէ ի բարձունս. եւ որպէս նոր ուսումն մանուկ ի յայբուբենից ի մեկնութիւն ընթանալով. զի մի՛ ի խստագոյնս երկուցեալ յամենայնէն վրիպեսցի։ Երեքտասաներորդ՝ զի ի միջին կէտն է բունն. եւ յայս եւ յայնկոյս հաւասար կշռել։ Այսպէս եւ վարդապետին պարտ է հաւասար ունել զգիտութիւն եւ զսրբութիւն զոյգ. զի գիտութեամբն ուսուսցէ, եւ սրբութեամբն արասցէ։ Այլեւ պարտ է ըզմիջին վարս ուղղել՝ ոչ յաջ խոտորիլ եւ ոչ յահեակ. զի երկոքին կողմն չար են։ Այլեւ զնոյնս ուսուցանել՝ ոչ կարի խստագոյն, եւ ոչ ամենեւին թոյլ. զի մի յուսահատեսցին եւ մի հեղգասցին։ Չորեքտասաներորդ՝ զի ի ձեռն տան ըզգաւազանն. ձեռն գործոյ է նշանակ. ցուցանէ թէ զիշխանութիւն ի ձեռն աւանդէ. այսինքն ի գործն. զի հաստատութիւն բանից գործն է. «զի Յիսուս առնէր եւ ուսուցանէր». ուստի յետ քարոզութեան՝ սքանչելիս կատարէր. զի հաւատարիմ լիցի բանն քարոզեալ ի ի յարդեանցն ցուցեալ։ Հնգետասաներորդ՝ հանապազ առ ինքն կրելն, նշանակէ չորս ինչ։ Նախ զոր հրամայեաց Քրիստոս «ուրասցի զանձն իւր հանապազ. առցէ զխաչ՝ եւ եկեսցէ զկնի իմ»։ եւ առաքեալն ասէ՝ «ինձ աշխարհ ի խաչ ելեալ է, եւ ես աշխարհի. զի ես զչարչարանսն Քրիստոսի ի մարմնի իմում կրեմ»։ Երկրորդ՝ նշանակ է զինորութեան մերում. պարտ է ի ձեռս ունել՝ որով ծանւսցի մարդկան. որպէս զինուորք ունին ի ձեռն զնշան զինուց։ Երրորդ՝ զի զէն է յաղթութեան Քրիստոսի. պարտ է ի ձեռին ունել՝ զի փախիցէ հանապազորդ թշմամին։ Չորրորդ՝ թէ եւ ոչ լինի պատերազմ, երբեմն զաղեղն քարշեն. երբեմն իմաստունս զնետն ուղղեն եւ շարժեն։ Այսպէս եւ վարդապետն միշտ ի ձեռին ունելով զխորհուրդն՝ ի միտն ածցէ, եւ այնու ի սուրբ գիրս ընթացեալ զաղեղն պատրաստեսցէ. ըզնետս իւր ուղղեսցէ մտօք։ Զայս ասէ Պետրոս. «ի պատրաստի ունիցիք տալ պատասխանի ամենայնի որ խնդրիցէ զբանն որ է վասն յուսոյն ձերոյ»։

Վասն վարդապետաց Կոչմանց։

Այլ որ կոչի վարդապետ այսինքն, ուսուցիչ. կամ վարդապետ, վարուցն պետ. այսինքն, գործով կատարեալ. կամ վարդապետ՝ գեղեցկութիւն մարդկան բանն. այսինքն բանիցն պետ։ Արդ՝ վարդն ծաղիկ՝ ունի բազում յատկութիւնս որ յարմարի վարդապետին։ Նախզի՝ անուշահոտ է. այսպէս եւ վարդապետին պարտ է ունել անուշահոտ վարս ըստ առաքելոյն. «հոտ անուշ եմք Քրիստոսի ի մէջ փրկելոցն եւ կորուսելոցն»։ թէպէտ ամանք ի կենդանեաց որք գարշին. «այլ ոմանց հօտ եմք ի մահու ի մահ. եւ ի կենաց ի կեանս»։ Երկրորդ՝ վարդն փթթեալ՝ ցուցանէ զինքն ամենեցուն. եւ վարդապետն զծաղիկ բանին յայտնէ եւ ի լոյս հանէ եւ լուսաւորէ զամենայնսն։ Երրորդ՝ հասարակ ամենեցուն զմի եւ զնոյն հոտ բուրէ. եւ վարդապետն առանց ակնառութեան ամենեցուն ուսուցանէ զմի եւ զնոյն բանս սուրբ գրոց։ Չորրորդ՝ զի բազմակոյտ թերթ ունի. եւ վարդապետն ունի զբազմատեսակ իմաստս մանուածոյ սանիւք եւ բառիւք շարամանեալ. ծածկեալ յօտարաց, եւ յայտնեալ իւրայնոց։ Հինգերորդ՝ զի կակուղ եւ փափուկ է տերեւն. նոյնպէս եւ վարդապետին պարտ է խոնարհ եւ հեզ լինիլ հոգւով ի տիպ նախատպին իւրոյ Քրիստոսի. ըստ այնմ, «ուսարուք յինէն՝ զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ»։ Վեցերորդ՝ ունի չորս երանգ գունոց. այսինքն, կանանչ կարմիր սպիտակ եւ դեղին։ Արդ՝ դեղնութիւն ցուցանէ զառաքինութիւն մարմնոյն ըստ Փիլոնի. «այս ցամաք երկիր աստուածասէր է»։ Եւ սպիտակն մանաւանդ զմաքուր եւ յստակ բանսն։ Իսկ կարմիրն զջերմ սէրն առ ամենայն ոք. ըստ այնմ, «ո՞ հիւանդանայ եւ ես ոչ տապանամ»։ Եւ կանանչն զմիշտ մանկութիւն եւ զուարճալի խնդութիւն մտացն։

Եօթներորդ՝ զի կատարի հասակաւ եւ ապա փըթթի, եւ ապա բուրէ զհոտ իւր, եւ այսպէս պարտ է եւ վարդապետին նախ կատարիլ հասակաւ ի իմաստիւք. եւ ապա յայտնիլ աստիճանաւ. եւ ապա ուսուցանել զայլս. «զի մի մատաղատունկ ի դատաստանն սատանայի անկցի ասէ առաքեալն»։ Զայս եւ Տէր մեր պահեաց մինչ ի լրումն երեսնամեայ հասակին. ուր ծածկեալ են ամենայն գանձք իմաստութեան եւ գիտութեան։ Ութներորդ՝ զի Ե պատենիւք պահպանի. այսպէս եւ նա հինգ զգայարանօք պահէ զոգի իւր մանաւանդ , թէ «հինգ բանիւք որ ի մէջ եկեղեցւոյ խօսի ըստ առաքելոյն»։ Իններորդ՝ զի խոշոր է պատեանքն. եւ վարդապետին պարտ է խոշոր վարուք եւ խոշորազգեստ լինիլ. եւ մի՛ կոկեալ եւ փերետեւեալ զարդուք. որում մեղկութիւն է շօշափելեաց։ Տասներորդ՝ զի ի մէջ փշոց է պարսպեալ. եւ վարդապետին պարտ է խեթկեալ զթմրեալսն. սաստել անխրատից. եւ յանդիմանել զմեղսասէրս. ըստ այնմ, սաստեա՛ յանդիմանեա՛»։

Մետասաներորդ՝ զի բժշկական է հիւանդաց. եւ յառակս ասի. «բժշկութիւն է ի լեզուի նորա»։ զի բանիւ քարոզութեան բժշկէ զհիւանդացեալս մեղօք յոյս տալով ապաշխարութեան եւ ներումն թողութեան։ Երկոտասաներորդ՝ յինչ իր որ մերձենայ տայ զհօտ իւր. այսպէս եւ վարդապետն առ ո՛ ոք եւ իցէ՝ զբանս եւ զվարս իւր ուսուցանէ նոցա. զի նմանս իւր արասցէ . որպէս հուր զմերձակայս իւր ջերմ եւ լուսաւոր առնէ. եւ մի որպէս զջուր ի խառնեալսն փոխեսցի։ Երեքտասաներորդ՝ զի են ի վարդից ոմանք՝ որք երկատեսակք են. նոյնպէս եւ վարդապետին ունելի է կրկին բանս. այսինքն ա՛յլազգ առ ուղղափառսն, եւ ա՛յլ ի հերձուածօղս. ի հաւատացեալս, եւ յանհաւատս. յիմաստունս, եւ ի տգէտս եւ յայլսն ըստ դիմացն՝ ըստ տեղւոյն եւ ըստ ժամանակին խօսիլ զբանն. սուր երկսայրի տուեալ ի ձեռանց։ Չորեքտասաներորդ՝ ի փոքր եւ ի նուաստ տունկս ունի զծաղիկն. այսպէս ի նուաստ եւ ի ցածուն հոգին հանգչի աստուծային բանն. ըստ որում «ես յո՞ հանգեայց, եթէ ոչ ի հեզս եւ ի խոնարհս»։ Զոր օրինակ մորենին վառեալ եւ ծաղկեալ էր ի Սինա, եւ ոչ մեծ ծառք։ Եւ տես զի ամենայն ճիւղ որ պտուղ ունի՝ խոնարհեալ է. եւ «հովիտք բազում արասցեն ցորեան». ուր ժողովին ամենայն բազմութիւնք ջուրց։ Հնգետասաներորդ՝ զի յետոյ ծաղկի ի գարնան. նմանապէս եւ ծաղիկ վարդապետին է ի գարնանաշարժ յարութեան. այն որ ասէ. «ծառայ բարի եւ հաւատարիմ»։

Եւ թէ՝ «որ շահի զարծաթ բանին՝ տացի եւ յաւելցի ունել իշխանութիւն ի վերայ տասն քաղաքաց»։ Այսքան առ այս։