Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 5/18

Գլուխ ԼԴ. Նորին քարոզ գրոց Աշակերտեալ մանկանց ի բանն. «իմաստութիւն բաժանի ի տեսականն եւ ի գործնականն ասէ փիլիսոփայն»։

Արարչագործն Աստուած ըստ բարերարն կամաց յառաջ շարժեալ ի ստեղծումն էից. եւ նախախնամութեանց երկնի եւ երկրի, իմանալեաց եւ զգալեաց, որ եւ պատկեր եւ նման իւր արար զմարդն հոգի եւ մարմին. եւ զարդարեաց զնա տեսական եւ գործնական իմաստութեամբ յաղագս զանազան պատճառաց։ Նախզի՝ տեսակաւն զարդարեսցէ հոգին զմասունս իւր, բան ցասումն եւ ցանկութիւն գոլով. եւ գործնականաւն ուղղեսցէ զզգայարանս մարմնոյն. զի ներքոյ եւ արտաքոյ ուղղեալ լիցի եւ կարգաւորեալ։

Երկրորդ՝ որպէս Աստուած ունի կրկին գործելոյ զօրութիւն. զգործ ստեղծման , եւ զգործ նախախնամութեան եղելոց յինքենէ. որ է արարչական եւ արքունական զօրութիւն։ Նոյնպէս եւ մարդս ըստ պատկերի նորին նմանեալ, ունի զտեսականն՝ որով ստեղծանէ. եւ զգործնականն՝ որով կառավարէ զնախատեսեալսն յինքենէ. եւ այս են կրկին զօրութիւնք մարդոյս։ Երրորդ՝ որպէս Հայր Աստուած ունի զորդի ծնունդ, եւ զհոգի բղխումն. երեք անձինք ի միում բնութեան եւ էութեան. եւ ըստ այսմ նման է մարդս Աստուծոյ. ի միում էութենէ մտաց ծնանի իմացումն, եւ բղխի կամքն. եւ ի սոցանէ յառաջ գայ տեսական իմաստութիւն, եւ գործնական առաքինութիւն։

Չորրորդ՝ նոյն ինքն միտք մարդոյս՝ ունի կրկին զօրութիւն. որպէս արտաքին ձեռքս կրկին. եւ տեսութիւն երկոքին. սոյնպէս եւ ներքին զօրութիւն է կրկին. բան իմացման, եւ ախորժակ կամաց։ Ուստի յառաջեն կրկին զօրութիւնք ներգործութեանց. այսինքն իմաստութիւն ի բանէն, եւ գործն ի կամաց. եւ յայսմանէ հաստատին ի մեզ տեսական եւ գործնական առաքինութիւնք կատարեալք։ Հինգերորդ՝ կրկին է ճանաչումն հոգւոյս էակացեալ. այսինքն, ճշմարիտն եւ բարին. եւ իմաստութեամբն քըննէ զբանն եւ աւարտէ առ ճշմարիտն. եւ գործով զառաքինութիւն, եւ կատարէ առ բարին. եւ այսպէս սկիզբն է բանին իմացումն, եւ կատարումն ճշմարիտն. եւ սկիզբն է գործոյն կամքն, եւ կատարումն բարին։ Վեցերորդ՝ ամենայն գործ բարի՝ արդարութիւն եւ ողորմութիւն է. Եւ արդարութիւն որ է ճշմարիտ՝ ի տեսականէն սկսանի. եւ ողորմութիւն ի գործնականէն. եւ վասն զի սկիզբն առաքինութեան տեսականն է, եւ գործնականն։ Յաղագս այսր «բաժանի իմաստասիրութիւն ի տեսականն եւ ի գործնականն, որպէս ասէ փիլիսոփայն»։ Իսկ թէ ո՞ ի սոցանէ առաջին է եւ նախապատիւ։ Ասեմք եթէ՝ ըստ կարգի գործոյ համահաւասարք են, եւ զուգակշիռք յարդարութիւն. որպէս եկոքին աչք զուգապէս լուսաւորեն. եւ որպէս երկոքին ոտք յընթացս՝ կարօտին միմեանց։ Այսպէս տեսականն եւ գործնականն ի գործառնոււթիւն միմեանց. զի այսպէս տեսականն եւ գործնականն են ճշմարիտն եւ բարին կարգաւորեն զմարդն։ Ասպընջական տեսականին՝ է գործնականն. եւ նովաւ զօրանայ. եւ գործնականն տեսականաւն առաջնորդի եւ զգուշանայ։ Եւ դարձեալ՝ մինն զխաւար մտացն փարատէ. եւ միւսն զաղտեղութիւն մեղացն սրբէ. վասն միոյն ասէ իմաստասիրութիւն է սիրելութիւն իմաստութեան. եւ վասն միւսոյն ասի իմաստասիրոււթիւն է խոկումն մահու. այսինքն, մեղաց մահու։ Եւ դարձեալ՝ տեսականն արբուցանէ՝ զի նովաւ զմայլի հոգին. եւ գործնականն կերակրէ եւ հաստատէ զհոգին . ըստ որում, «լաւ է շնորհօք հաստատել զսիրտս եւ ոչ կերակրօք»։ Եւ սոյնպէս հաւասարք եւ զոյգք են ի կշիռս արդարութեան ուղղութեան։ Իսկ ըստ կարգի նախապատւութեան՝ իրօք ինչ հարստահարէ գործնականն, եւ իրօք ինչ տեսականն։ Եւ զերկոսինս զայս ցուցանէ յառակս իմաստունն Սողոմօն ասելով։ «Լա՛ւ է տգէտ որ գնայ միամտութեամբ, քան զանզգամն շաղաւաշուրթն». այսինքն տգէտ է իմաստութեան տեսականին, եւ միամիտ եւ երկիւղած է գործով յօրէնս Աստուծոյ, լաւ է քան զնա՝ որ ստացեալ է զիմաստութիւն առանց երկիւղի եւ բարի գործոյ։ Եւ այս վասն Գ պատճառի. Նախ որ տգէտ է իմաստութեան եւ գործէ զբարիս՝ հաճոյ է մարդկան եւ Աստուծոյ առանց ճարտարութեան բանից. իսկ որ զիմաստութիւն տեսական ունի առանց բարոյական գործոց՝ ծիծաղելի է ամենայն մարդոյ, եւ անհաճոյ Աստուծոյ . զի զոր այլոց ուսուցանէ գործել զբարիս՝ մատեամբ ո՛չ հպի։ Եւ ինքն ինքեան ներհակ երեւի բանից իւրոց եւ գործոց. զի զոր բանիւ ասէ՝ գործով ոչ կատարէ. եւ զոր ոչ առնէ՝ այլոց քարոզէ, սա կամ ոչ է պարտ ուսուցանել, կամ ի պտղոյ իւրմէ ճաշակել պարտ է։ Այսպէս բարի է գործնականն ըստ ինքեան, քան զտեսականն միայն։

Երկրորդ՝ յորժամ ունի միայն զտեսականն առանց բնական խելաց, թեթեւամիտ եւ ցոփախօս շաղաւաշուրթն գոլով, անպատշաճաբար յամենայն ուրեք ցոփաբան է անհանճար , «զմարգարիտն արկանէ խողից եւ զսրբութիւն շանց». յորմէ երգեծուցանի յանգիտաց. Զի ոչ գիտէ զդէմն եւ զտեղին եւ զժամանակն ընտրել։ Իսկ որ հանճարեղ իմաստունն է՝ գիտէ «տղայոց կաթն ջամբել, եւ կատարելոցն հաստատուն կերակուր». այլապէս խօսիլ մարմնաւորացն, եւ այլապէս հոգեւորացն. իշխանացն, եւ ռամկաց, եւ այլոցն ամենայնի. իսկ անհանճարն՝ զայս ոչ գիտէ. վասն որոյ արհամարհի։

Երրորդ՝ տեսականն որ զերկիւղն Աստուծոյ ոչ ունի, վնասէ զնոյն կրթական իմաստութիւն նորա. զի նովաւ դատարկաբանէ եւ պարտաւորի . եւ նովաւ հպարտանայ. «զի գիտութիւն հպարտացուցանէ ասէ»։ Եւ նովաւ անխտիր ընթանայ ի մեղս. զի ոչ ունի երեսանակ եւ սանձահարօղ զերկիւղն Աստուծոյ եւ որպէս ձի խստերախտ եւ անսանձ՝ գահավէժ լինի եւ կորուսանէ զվերելեակն։ Նոյնպէս եւ իմաստութիւն եւ գիտութիւն ստացեալ եւ հպարտացեալ՝ ի կորուստ վարէ զունօղն իւր։ Այսպիսի տեսականս՝ որ թերակատարէ իմաստութիւն առանց երկիւղի, եւ առանց խելաց, եւ առանց բարի գործոց, ընդունայն տեսութիւն է. եւ յաղթահարեալ ի գործնականէն որպէս ցուցաւ երեք եղանակաւ։ Զի ասէ իմաստունն . իմաստասէր կոչեմ՝ ոչ զյոգնագետս, եւ ոչ որք բազում ինչ ի բերան ունին, այլ որ ուղիղ վարս ստացեալ է յանձին»։ Դարձեալ նոյն ինքն իմաստունն Սողոմօն՝ բաղդատէ զտեսականն եւ զգործնականն ասելով։ Սակայն տգիտութիւն՝ անձին իւրոյ չէ բարւոք». Եւ զոր լաւ ասաց զտգէտ գործնականն՝ այժմ վասն է՞ր ասէ ոչ է բարւոք. զի տգէտ գործնականն՝ անձին իւրում ոչ է բարի վասն հինգ պատճառի։ Նախզի՝ ոչ ունի զմխիթարութիւն գիտութեան որպէս գիտնականն. զի գիտութեամբն իւրով՝ մըխիթարի ինքն յինքեան։ Երկրորդ՝ գործնականն ոչ ունի զմտաց պայծառութիւն որով լուսաւորի եւ գեղեցկանայ. որպէս տեսականն իմաստութեան լուսովն։ Այլ նա գործովն բարի է եւ գեղեցիկ. այլ մտօքն խաւար է եւ տգեղ։ Երրորդ՝ զի ոչ ունի զխնդութիւն մտացն անզղջանալի. որպէս տեսական յերկիւղն է ընկղմեալ եւ ոչ խնդութիւն վերածեալ։ Եւ ոչ գործնական ո՛չ ասեմ զգիտնականն եւ զարդիւնականն որպէս մեծն Անտօն՝ Պօղոս՝ Պօղ՝ եւ Մակար, եւ այլքն. որք աստուածուսոյցք էին ի բանս եւ ի գործս կատարեալ։

Այլ որ հասարակաց ունին զգործնականս, առանց տեսական իմաստութեանց։ Չորրորդ՝ զի ասէ «ըստիպելն ոտիւք՝ դիւրաւ գայթակղի». այսինքն յորժամ ոտք խորհրդոյն խռովի ի պատերազմէ՝ դիւրաւ գթի եւ անկանի. զի ոչ ունի իմաստութիւն որ կանգնէ եւ առաջնորդէ։ Իսկ իմաստունն թէ գթի յընթացից մարմնով, դիւրաւ յառնէ եւ կանգնի իմաստութեան լուսովն։

Հինգերորդ՝ նա երկիւղիւն է կապեալ ի բարի գործս. եւ երկիւղիւն խորշի ի չարէ. վասն գթելով գթի։ Իսկ իմաստունն սիրով է կապեալ յԱստուած. վասն այն եթէ ննջէ ի մեղս մարմնոյ, դիւրաւ զարթչի. եւ եթէ արթուն է արդարութեամբ՝ ոչ գայթակղի. զի շաղկապ սիրոյն հաստատէ զնա առ Աստուած։

Այսպէս Սողոմօն։

Իսկ այլ իմաստունք ասեն, եթէ անձն իշխան միտք մարդոյ՝ կրկին ունի գործ. այսինքն նախ ընտրէ զբարի եւ զչար. եւ ապա խոտէ զչարն եւ առնէ զբարին։ Այսպէս իմացումն նախ ընտրէ՝ եւ ապա կամօքն գործէ։ Երկրորդ՝ ասեն, թէ տեսականին գործն ճշմարիտն է եւ գործնականին բարին. եւ յառաջանայ տեսականն եւ հասանի ի ճշմարիտն. եւ ապա շարժէ զյօժարականն առնել զբարին։

Երրորդ՝ իմաստութիւն է իմացական գործն, որ է երկնաւոր է եւ նախապատիւ. եւ գործնականն մարդոյս՝ մարմնոյն է եւ հողեղէն։ Չորրորդ՝ տեսականաւն տեսանի էութիւն Աստուծոյ. եւ գործովն բարութիւն նորին։ Հինգերորդ՝ նախ հայելն է յԱստուած տեսականաւն. եւ ապա զհաճոյս նորա առնել գործնականաւն։ Վեցերորդ՝ տեսականաւն խնդրեմք. եւ գործնականաւն առնումք զպարգեւս. որպէս ասէ Տէրն. «խնդրեցէք եւ առնուցուք եւ այլն»։ Եօթներորդ՝ յետ մահու տեսանեմք զԱստուած. եւ յետ յարութեան առնուն արժանաւորքն ըստ գործոց արդարութեան։ Ութներորդ՝ նոյնպէս ի դատաստանին նախ տեսանէ զգործս իւրաքանչիւրոցն. եւ ապա հատուցումն ըստ գործոց։ Իններորդ՝ որպէս ասացաւ տեսականն է եւ յորդիական սէրն. եւ գործնականն ի վարձականն։ Տասներորդ՝ տեսականն իմաստութիւն՝ է հաւատոյն իմացումն. եւ գործնականն՝ գործով կատարումն. ապա ուրեմն որպէս նախ է հաւատն քան զգործն. նոյնպէս տեսականն քան զգործնականն։ Եւ ոչ զայս ասեմ տեսական՝ որ անհանճար անարգեալ երեւեցաւ. այլ որ կատարեալն է տեսութիւն. որ իմացմամբն հպեալ է յԱստուած «զվերինն խորհելով միշտ, ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ»։ Եւ զմարմինն ի գործ առաքինութեան նուաճելով։ Այսոքիկ են տեսական եւ գործնական առաքինութիւնք, որպէս ասէ փիլիսոփայն. «իմաստութիւն բաժանի յերկու. ի տեսականն եւ ի գործնականն»։ Իսկ տեսական իմաստութիւն բաժանի յերկու։ Նախ ի բնական հանճարս. եւ երկրորդ ի շնորհական իմացումն։ Այն որ բնական հանճարն է եւ գիտութիւն՝ բազում բարութիւնս ունի։ Նախզի լոյս է ընթացիցն. զի առանց հանճարոյ՝ խաւար է միտք մարդոյ. եւ ի խաւարն գայթակղին. «զի ոչ գիտեն յո երթան». նոյնպէս անհանճարն։ Երկրորդ՝ զի ճանապարհ է խելքն. որ ոք ունի զնա՝ ընդ ճանապարհն ի տեղիս ժամանէ. եւ որ ոչ ունի ճանապարհ՝ մոլորի եւ կորնչի։ Երրորդ՝ իմաստութիւն գաւազան է. որք յենուն ի նա՝ հասատատին. եւ որ ոչ ունի գաւազան իմաստութեան՝ շուտով գթի եւ գլորի։ Չորրորդ՝ գիտութիւն խրատօղ եւ վարդապետ է. եւ որ ոչ ունի զխրատօղն՝ անուսումն եւ անխրատ է։ Հինգերորդ՝ հանճարն սիւն հաստատութեան է մտացն. եւ որ ոչ ունի զսիւնն՝ ոչ հաստատի. այլ հանապազ ալէկոծի եւ խռովի։ Վեցերորդ՝ իմաստութիւն գլուխ է. եւ որ չունի զգլուխն՝ անձն անկենդան է. նոյնպէս եւ որ չունի զիմաստութիւն գործն անկատար է։ Եօթներորդ՝ իմաստութիւն հիմն է հաստատուն. եւ գործքն շինուածք. եւ որ չունի զհիմն՝ աւազաշէն է տունն, կործանի։ Ութներորդ՝ իմաստութիւն գանձ է անկողոպտելի. որ ոչ նաւիւ ընկղմի, եւ ոչ աւազակ յափշտակէ. եւ որ ոչ ունի զնա՝ աղքատ եւ տառապեալ է մտօք։ Իններորդ՝ իմաստութիւն ուրախութիւն է մարդոյն. որ միշտ ի ներքոյ ցնծութեան պահէ. եւ որ ոչ ունի զնա՝ ոչ ունի զուրախութեան պատճառն ի ներքուստ. այլ հանապազ ի տրտմութեան զգածի։

Տասներորդ՝ իմաստութիւն կարգաւորիչ է մարդոյն ի մարմնաւոր կեանս եւ ի հոգեւորն. զհոգի եւ զմարմին կարգաւորէ. առ ընկերս խաղաղութեամբ բնակի. եւ Աստուծոյ պարզ երես լինի. վասն այն յայս կեանս անխռով կենայ յերկիւղէ առաջնորդաց. եւ առ Աստուած ուրախութեամբ ընթանայ յերկնային կեանս ուրախարար յաւիտենից։ Այսպէս եւ առաւել քան զայս՝ գովելի է իմաստութիւն մարդկան. վասն այն երանէ առակն զունօղս նորա։ «Երանեալ է այր՝ որ եգիտ զիմաստութիւն եւ մահկանացու՝ որ ետես զհանճար»։ Այս կրթական եւ բնական իմաստութիւն է։ Իսկ շնորհական իմաստութիւն՝ է լոյս հաւատոյն. պայծառացեալ ի լոյս բնական իմացականիս մերոյ։ Զոր օրինակ՝ լոյսն արեգական խառնի ընդ բնական լուսոյ աչաց զգալոյ. նոյնպէս իմանալի լոյս շնորհացն՝ ծագէ ի միտս մարդկան. եւ խառնի ընդ բնական լոյս իմացութեանս մերոյ. եւ նովաւ տեսանէ միտս մեր զհանդերձեալ կեանսն. զխոստմունս ընտրելոց. եւ զտանջանս մեղաւորաց եւ զայլսն. որ այժմ ո՛չ է, եւ աստ տեսանեմք զհեռաւորն եւ զհանդերձեալն։ Ե՛ւ գիտելի է՝ զի բնական քննութիւն եւ հաւատոյս տեսութիւն՝ հաւասարին այսու, զի երկոքինն առ ճշմարիտն ունին զգիտումն. այլ իրօք զանազանին։ Նախզի՝ բնականն առ երկրաւորս՝ եւ առ բազում ճշմարտութիւնս կատարի. իսկ հաւատն՝ առ մինն եւ յաստուածային ճշմարտութիւն։ Երկրորդ՝ զի բնականն մոլորի ի ճշմարտութենէն եւ տարակուսի. եւ հաւատն անմոլար եւ անտարակոյս է ի ճշմարտութիւն։ ՌՌ Երրորդ՝ բնական քննութեան հետեւի հերձուած. իսկ հաւատոյն՝ ուղղափառութիւն։ Չորրորդ՝ բնական քննութիւն զճշմարիտն ընդ մտացն քարշէ. իսկ հաւատոյն՝ միտքն ընդ հաւատոյն քարշի եւ հետեւի։ Հինգերորդ՝ բնական տեսութիւն՝ անվարձատրելի է. իսկ հաւատոյն՝ վարձս ընդունի եւ փառս։ Վասն ասորիկ ի բնական քննութիւն իմաստից խառնեալ լոյս շնորհաց իմաստութեան հաւատոյն, առաւել կարողանայ եւ հասանի առ ճշմարտութիւն։ Այլեւ գիտելի է զի զանազանի ճշմարտութիւն եւ ճշմարիտն։

Նախ՝ մասամբ եւ բոլորիւ. որպէս մարդ եւ մարդկութիւն. նոյնպէս ասեմք ճշմարիտ եւ ճշմարտութիւն։ Երկրորդ՝ ճշմարտութիւն է պարզաբան, որ ոչ ունի ինչ ստութիւն եւ հակառակ իւր. որպէս զխաւարն լոյս. իսկ ճշմարիտն՝ ունի զսուտն հակառակ իւր, որպէս լոյս զխաւարն։ Երրորդ՝ ճշմարիտ է մարդոյս բանն. եւ ճշմարտութիւն է աստուածային բանն. պարզ եւ առանց ներհակի. Չորրորդ՝ ճշմարիտն փոխի երբեմն ի սուտն, որպէս իմաստսիրաց բանքն. իսկ ճշմարտութիւն ոչ փոխի, որպէս լոյս հաւատոյն. զի յայսմ ճշմարտութենէ լոյս հաւատոյն ծագեալ է ի միտս հաւատացելոց. եւ անփոփոխ սերտութեամբ հաստատէ զհաւատացեալս ի ճշմարտութիւն. եւ զճշմարտութիւն, ի նոսա, որպէս գիտութիւն միաւորէ զգիտացօղն եւ զգիտելին։ Նոյնպէս եւ հաւատն միաւորէ զճշմարտութիւն ընդ հաւատացօղն։ Իսկ թէ իմացական միտքս մեր՝ ո՞րպէս վերանայ առ ճշմարտութիւն եւ միաւորի։ Այսմ դնեն վարդապետք չորս պատճառ։ Նախ՝ մաքրութիւն ի մեղաց։ Երկրորդ՝ հեռացումն ի զգայութեանց։ Երրորդ՝ նրբութիւն իմացմանն։ Չորրորդ՝ պայծառութիւն հաւատո։ Եւ որքան առաւելուն սոլա՝ առաւել ձկտի ներգործութիւն իմացականին առ ճշմարտութիւն վերին։ Եւ այս է բացադարձութիւն, որ ի բազում տեղիս ասեն վարդապետք։ Դարձեալ գիտելի է՝ որ տեսականն ըստ ինքեան որպէս ուսումն իմաստութեան հոգեւոր՝ հաւասարի վկայիցն նահատակութեան։ Նախզի՝ վկայքն որք կոչին մարտիրոսք, հանդիսացան վասն ճշմարտութեան հաւատոյն։ Նոյնպէս եւ տեսականն դեգերի եւ նահատակի վասն ճշմարտութեան հասանելոյ. եւ ապա հասեալ ըմբռնէ զճշմարիտն, զի մի՛ մեկնեսցի ի նմանէ, ըստ որում, «ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի նեղութի՞ւն թէ անձկութիւն եւ այլն. ասէ առաքեալն»։ Այլեւ հաւասարէ ճգնաւորաց եւ կուսանաց։ Նախ՝ որպէս ճգնաւորքն ի կրօնս արտաքուստ չարչարին . նոյնպէս եւ տեսականն ի կիրս ներքին խոկմամբ վաստակի եւ աշխատի. եւ ապա զցանկականն եւ զցասմնականն եւ զայլ ախտս շիջուցանէ. որպէս ասէ առակն։ «Առն հոգածի՝ ցամաքի երեսն»։ զի խոկումն իմացման՝ զներքին ախտն նուաղէ եւ զարտաքին գործս հանդարտէ. զոր տեսեալ Փիլոնի ասէ։ «Այս ցամաք երկիր՝ իմաստասէր է»։ Այլեւ հաւասարի առաքելոցն ըստ ինքեան։ Նախ՝ որպէս առաքեալքն ճշմարտութիւն ուսան եւ ապա ուսուցին. զի նոքա ինքնատեսք եւ ըսպասաւորք եղեն բանին մարմնացելոյ. այսպէս եւ սա բանին սպասաւոր, եւ գրոց աշակերտ կոչի։ Այլեւ հաւասարի մարգարէիցն։ Նախ՝ որպէս մարգարէն զանցեալն եւ զներկայն եւ զհանդերձեալն տեսանէ եւ պատմէ. նոյնպէս եւ տեսականն՝ զանցեալն խոկայ. եւ զներկայն եւ զհանդերձեալն իմանայ եւ կանխաճառէ, եւ ապա տեսանօղ կոչի. եւ սա տեսական ըստ մարգարէին համակոչութեան։ Եւ այսպէս է տեսականն ըստ բաժանման. որպէս ասէ. «իմաստութիւն բաժանման. որպէս ասէ. «իմասատութիւն բաժանի ի տեսականն եւ ի գործնականն»։ Իսկ ըստ միաւորութեան տեսականին եւ գործնականին՝ որ է իմաստուն մարդն եւ սուրբն՝ նման է հաստատ երկրի. որ բոլորն վերնական գնդին հեռաւոր պարագայիւք շրջի. եւ է ինքն անշարժ կացեալ ի միջին։ Նմանապէս եւ նորա անսասան հասատատութեամբ կացեալ ներքոյ եւ արտաքոյ, ոչ ի շնչել հողմոց փորձանաց շարժմանց, եւ ոչ յիջանել անձրեւաց դիւաց, եւ ոչ յառնել հեղեղաց բռնութեան կործանի տուն իմաստութեան հիմնացեալ։ Դարձեալ իմաստունն եւ սուրբն ծառէ կենաց մշտասաղարդ. իմաստութեամբ գեղեցկացեալ, եւ հաւատով ծաղկեալ, եւ պտղօք բարեաց առաւելացեալ. որ զմերձեցեալսն ի հովանիս իւր հանգուցանէ. լնու անուշահոտ վարուք եւ քաղցր կերակրօք հագեւորօք։ Դարձեալ իմաստուն մարդն եւ սուրբ՝ ա՛մպէ լցեալ քաղցր ցօղով. որ պահէ զմերձեցեալսն ի տապոյ փորձանաց սատանայի. եւ քաղցր անձրեւով շարժէ զերկիր մարդկային մտաց ի բոյս հոգեւոր, զանազան որակութեամբ ծաղկեալ եւ պտղաւէտեալ։

Դարձեալ՝ իմաստուն մարդն եւ սուրբ՝ նման է վըճիտ եւ յըստակ օդոյ. որ պայծառացեալ ինքն, լուսաւորէ զաչս մեր, ուղղապէս ընթանալ զճանապարհ կենցաղոյս։ Դարձեալ՝ նման է պայծառ լուսնի. որ ընկալեալ յարեւու զլոյս, առաւել ազդողութիւն հեղու ի ստորինս։ Նմանապէս եւ նա առեալ զիմաստութիւն ի վերնագունէն իւրմէ, իբր զերկատեսակ հայելի թափանցէի ստորինս եւ լուսաւորէ զնոսա. եւ շարժէ յաճումն եւ ի ծնունդ բարեգործութեան տեսակի։

Դարձեալ իմաստուն մարդն եւ սուրբ՝ նման է պայծառ աստեղաց. որ մեծագոյն քանակաւ փոքր երեւի տեսողաց . բարձրացեալ եւ գերամբարձեալ մտօք ի յերկինս, անմոլար ըստ ինքեան, եւ այլոց մոլար թուացեալ. այսինքն տգիտաց. եւ որք ոչ ունին զնոյն տեսակ սրբութեան։ Զի որ իմաստունն է մտօք՝ յիմար կարծի արտաքոյ օտարաց։ «Այլ տկարն Աստուծոյ զօրագոյն է. եւ յիմարն Աստուծոյ՝ իմաստուն քան զբնաւս աշխարհի ասէ առաքեալն»։ Դարձեալ իմաստուն մարդն եւ սուրբ՝ արագամիտ է. եւ ակն սեռն լուսոյ. որ զաման իւր պայծառացուցեալ, պատճառէ ամենայն զգալեացս զջերմ որակ լուսաւորութեան։ Նոյնպէս եւ իմաստունն սրբութեամբ է պայծառացեալ. եւ բանիւ եւ գործով լուսաւորեալ, փարատէ զխաւար տգիտութեան. եւ ջերմ սիրով բորբոքէ ի սէրն աստուածային եւ ի սէր ընկերին։ Դարձեալ իմաստունն սուրբ՝ նման է յարաձգական եւ բոլոր շրջագայութեան կամարին երկնից. որ զամենայն զգալիսս ի ծոց իւր պարունակէ. ինքն յինքեան շրջագայեալ. եւ ի բանս հաստողին ըմբռնեալ եւ ամրափակեալ։ Նմանապէս եւ նա զբոլորիցս գիտութիւն յինքեան պարունակեալ հաւաքէ. եւ ի խնամս զօրութեան ամենիմաստ բանին Աստուծոյ հաստատեալ եւ մշտակայեալ. որպէս ուռ յորթն ճշմարիտ պատուաստեալ. եւ ի նմանէ ի խորս իմաստիցն եւ ի բարձունս գերամբարձեալ։ Դարձեալ իմաստունն եւ սուրբն՝ նման է հրեշտակաց դասուցն. որք երկատեսակ ունելով զդէմս, նախ յառաջինսն գիտեն ուստի ուսանին. եւ ապա յերկրորդն անցուցանեն եւ ուսուցանեն։ Նոյնպէս եւ նա ուսանի յիմաստնոցն, եւ ուսուցանէ զտգէտս։ Եւ որպէս նոքա զերկրորդսն յառաջինս վերածեն. նոյնպէս եւ իմաստունն «զվերինն խորհելով ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ». եւ զայլսն ի նոյն յորդորեն։ Դարձեալ իմաստասէրն՝ նման է Աստուծոյ ըստ փիլիսոփային. գիտելովն՝ եւ կամելովն՝ եւ կրելովն։ Զի որպէս Աստուած զամենայն գիտէ. նմանապէս եւ իմաստասէրն զամենայն ինչ խոստանայ գիտել որքան կարէ գիտել. եւ որպէս Աստուած «զամենեցուն կամի զկեալն, եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան գալն». նոյնպէս եւ իմաստասէրն՝ կամի զամենեցուն ի գիտութիւն ճշմարտութեան գալն։ Եւ որպէս Աստուած զամենայն զոր ինչ կամի կարէ. եւ զոր կարէ՝ կամի. նոյնպէս եւ իմասատասէրն զոր ինչ կարէ կամի. թէ եւ ոչ անդրադարձեալ. զի կամքն եւ կարն համազոյգ են առ Աստուած. իսկ առ մարդս՝ կամքն առաւե՛լ է քան զկարն. յաղագս որոյ՝ իմաստունն զոր եւ կարէ՝ կամի. զգիտութիւն, զիմաստութիւն, զարդարութիւն, եւ զայլն։ Եւ այսու համաձեւանայ ըստ կարողութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. «որ առնէր եւ ուսուցանէր»։ Եւ յետ աստեացս՝ վերանալ ի խումբս երանելեաց եւ իմանալեացն դասուց. լիալրանալ իմաստութեամբն վերին։ «Ոչ փոքր ի շատէ եւ օրինակաւ. այլ դէմ յանդիման եւ ճշմարտութեամբ տեսանելով զաստուածութիւն որպէս եւ էն» անհաս եւ անճառ։

Եւ նովին երանութեամբ եւ խնդութեամբ՝ հասանիլ վիճակի մասին յարազուարճ բերկրանօք եւ մշտաւէտ ուրախութեամբ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ ընդ հօր եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԼԵ. Նորին դարձեալ քարոզ ի նոյն խորհուրդ վասն գովութեան իմաստութեան ի բանն Սողոմօնի։ «Դարձայ եւ տեսի ի ներքոյ արեգական՝ զի ո՛չ թեթեւաց են ընթացք. եւ ո՛չ զօրաւորաց պատերազմ. եւ ո՛չ իմաստնոց հաց. եւ ո՛չ հանճարեղաց մեծութիւն. եւ ո՛չ գիտնոց շնորհք։ Ժող. 9. 12»։

Բազմազան եւ որիշ են անկարգ պատահումն եւ ընթացք կենցաղոյս. այսինքն բարւոյն եւ չարին, արդարոյն եւ ամբարշտին։ Զի թէ արդարակշիռ էր իրաւունքն ի վերայ մեր՝ բարի եւ արդար մարդկան պարտ էր որ ի հանգստեանն վայելէր. եւ չարն ի չարչարանս եւ ի նեղութիւնս մնայր։ Այլ բազում անգամ հակառակ հանդիպի. զի չարքն ի մարդկանէ ի մեծութեան եւ ի հանգստեան են՝ եւ ի բարին. եւ իմասատուն արք՝ աղքատ եւ քաղց եւ կարօտ. որպէս ասէ իմաստունն ժողովօղ։ «Ոչ իմաստնոց հաց՝ եւ ոչ հանճարեղաց մեծութիւն»։

Իսկ առաջիկայ բանիս տեսութիւն՝ է յաղագս երից իրաց։ Նախ որ ասէ։ «Ոչ իմաստնոց հաց, եւ ոչ զօրաւորաց պատերազմ»։ Երկրորդ որ ասէ. «ոչ հանճարեղաց մեծութիւն, եւ ոչ գիտնոց շնորհք»։ Երրորդ՝ ի գովութենէ իմաստութեան։ Տեսցուք զառաջին գլուխն։ Թէ զի՞նչ է պատճառ՝ որ այսպիսի հակառակ եւ անկարգ պատահումն լինի մարդկան որպէս ասացաք ի սկիզբն բանիս։ Այսմ դնեն վարդապետք չորս պատճառ։ Նախ անձնիշխան կամս մեր. զի զոր խոհեմութեամբ ընտրեմք եւ հաւանիմք զայն եւ գործով կատարեմք թէ բարի եւ թէ չար։

Զի տէր եւ իշխան է մարդս ի վերայ գործոյ իւրոյ. զոր կամի եւ խոկայ, զնոյնն եւ գործով կատարէ։ Եւ ոչ է որպէս ասեն իմաստունքն յունաց, եթէ ըստ ճակատագրին հանդիպի ամենայն մարդոյ գործ յոր աստղ եւ ծնանին թէ բարի եւ թէ չար. եւ ոչ կարեն յայնմանէ զերծանիլ։ Եւ զի այս արտաքոյ է, եւ ընդդէմ սուրբ գրոց եւ վարդապետաց եկեղեցւոյ։ Նախզի՝ բառնայ զանձնիշխան կամս մեր, որով պատկերեմք Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ բառնայ եւ զարդար դատաստանն Աստուծոյ՝ որ ըստ գործոց մարդկան հատուցանէ չարացն չար, եւ բարեացն բարի։ Եւ այս գիտելի է՝ զի երկնային մարմինք եւ լուսաւորք, կարեն իշխել ի վերայ տարրական մարմնոցն. եւ զորակս նոցա փոփոխել։ Զսեւն կամ զշէկն՝ սպիտակ. եւ զհասակն՝ կարճ եւ երկայն. այլեւ շարժեն ի ծնունդ զկենդանիս. եւ ի բոյս եւ ի ծաղիկ եւ ի պտուղս եւ յայլսն։ Այլ հոգի մարդոյ ոչ է ի տարերաց. այլ պատկեր Աստուծոյ յոչ էից գոյացեալ. ոչ իշխեն տարերք ի վերայ բանական հոգւոյ, եւ անձնիշխան կամացս մեր։ Այլ ամենայն մարդ՝ իւր անձնիշխան կամօքն խոտտէ եւ ընտրէ եւ գործէ. եթէ բարի եւ եթէ չար։ Այս է առաջին պատճառ հակառակ ներգոծութեանց մերոց։ Երկրորդ պատճառ՝ ի պատրանաց եւ ի չար հնարից դիւաց. յորժամ ներէ Աստուած՝ յաջողեն դեւքն եւ օգնական լինին ի բարիս. կամ ի չարութիւն, կամ ի մեծութիւն, կամ յաղքատութիւն. ոչ թէ սիրեն դեւք զմեզ, այլ թշնամիք են մեր ի սկզբանէ հոգւոց ի մարմնոց մերոց եւ մարդասպան. որպէս ասաց Տէրն. «ի սկզբանէ սատանայ մարդասպան է». եւ նենգութեամբ կամին յաղթել զմեզ. ի չարիս մեղաց հոգւոյ եւ մարմնոյ ձգեն զմեզ եւ կորուսանեն։ Եւ թէ ոչ կարեն՝ յայնժամ օգնեն եւ յաջողեն մարդոյ ի մեծութիւն եւ ի փառս եւ ի պատիւ եւ յառաքինութիւն. եւ այնու հպարտութեամբ եւ չարեօք կորուսանեն. եւ այսպէս յաջ եւ յահեակ պատերազմին ընդ մեզ։ Նեղութեամբ եւ արձակութեամբ. աղքատութեամբ եւ մեծութեամբ. փառօք եւ անարգութեամբ. բարեաւ եւ չարեաւ։ Երրորդ պատճառն է պատահումն՝ որ հանդիպի մարդոյ բարեաց կամ չարեաց. մեծութեան կամ աղքատութեան, եւ ըստ այսմ օրինակի լինի պատահումն մեր։ Զի մարդս ստեղծեալէ ի մէջ կամացն Աստուծոյ, եւ ի մէջ խորհրդոյն սատանայի. այսինքն է, ի մէջ բարւոյն եւ չարին. ի մին կողմանէ ունի զբարի խորհուրդս եւ զբարի հրեշտակն ուսուցիչ. եւ ի միւս կողմանէ զչար հրեշտակն սատանայ. որ զչարն ուսուցանէ. եւ մարդն ի մէջ բարեաց խորհրդոցն ստիպի։ Զի հրեշտակն յորդորէ ի բարի խորհուրդն առ Աստուած. եւ դեւն խրատէ ի չար խորհուրդն առ սատանայ։ Եւ մեք մեր իմացմամբս՝ որոյ խորհրդոյ եւ հետեւիմք, զնոյն գործեմք. այսպէս երկոքինս պատահին մեզ չար եւ բարի։ Եթէ զմեզ կամացն Աստուծոյ տամք, եւ զբարի խորհուրդն լսեմք ի հրեշտակէն, եւ գամք առ վարդապետս բարիս ի բարի տեղիս, զնոյն ուսանիմք եւ բարեաց հանդիպիմք։ Իսկ թէ տամք զմեզ խորհրդոցն սատանայի, եւ գնամք առ չար մարդիկս ի չար տեղիս եւ զչարն ուսանիմք, չարն պատահեցաւ մեզ։ Այնպէս պատահումն է ամենայն մեզ. թէ չարն եւ թէ բարին. որպէս ասէ յառակն. «պատահա՛րէ ամենայն ինչ բարեաց եւ չարաց. եւ արդարոյն եւ ամբարշտին. մեծատանց եւ աղքատաց»։ Չորրորդ պատճառն է՝ անքննին նախախնամութիւն Աստուծոյ. որ զամենայն յամենայնի կարգաւորէ ի յօգուտ մեզ. զմեծութիւն եւ զաղքատութիւն. զփառս եւ զանարգութիւնս. եւ զայլն ամենայն. թէպէտ մեզ ոչ է յայտնի։ Զի ոմանք իմաստութեամբ եւ գիտութեամբ պատուին. որպէս իմասատունն Յովսէփ մեծացաւ. եւ հացալից եղեւ վասն իմաստութեան ի տանն Փարաւօնի յԵգիպտոս. եւ եղբարքն իւր տգէտք՝ անարգեցան վասն տգիտութեան իւրեանց։

Նոյնպէս եւ իմաստունն Դանիէլ՝ եղեւ պատճառ պատուայ եւ փառաց ի վերայ աշխարհին բաբիլացւոց. եւ տգիտութիւն երազահանացն՝ մահու էր նոցա պատճառ։ Մեծութիւն Սողոմօնի եղեւ վտանգիչ նորա եւ կորոյս զնա. եւ աղքատութիւն եւ քաղցութիւն եւ ծարաւն առաքելոյն Պօղոսի՝ եղեւ շահ եւ օգուտ փրկութեան նորա։ Այսպէս եւ զամենայն իմասցիս անքըննին դատաստանին եւ խնամոցն Աստուծոյ, որ կարգաւորէ զմարդիկ։ Վասն այն ասէ. «տեսի ի ներքոյ արեգական՝ ոչ իմաստնոց հաց, եւ ոչ հանճարեղաց մեծութիւն եւ այլն»։ Զամենայն բանից տեսութիւն՝ իւր կնքէ իմաստունն։ «Եւ թէ տեսի չարութիւն ի ներքոյ արեգական, կամ ունայնութիւն»։ Իսկ աստ ասէ, թէ միայն տեսի. այս է պատճառն. զի աղքատութիւն եւ անփառութիւն իմաստնոցն եւ առաքինեացն ոչ է չար. այլ բարեաց պատճառ եւ օգուտ հոգւոյ։ Այլ բերմունք ժամանակին այսպէս պատահի, որ իմաստունն քաղց եւ աղքատ լինի։ Զի ասէ։ «Ոչ թեթեւացն են ընթացք»։ Երագ ընթանալ մարդոյն՝ յերեք պատճառէ լինի։ Նախ՝ ի թեթեւութենէ մարդոյն։ Երկրորդ՝ ի յարագութենէ ոտիցն։ Երրորդ՝ յառաւելութենէ օդոյն. զի տարր օդոյն թէ ի գլուխն է՝ առաւել թեթեւամիտ առնէ. եւ թէ ի սիրտն՝ հպարտ. թէ յոտն՝ երագ ընթաց։ Իսկ որ ասէ. «ոչ միայն թեթեւացն ընթացք»։ այսինքն , զի եւ ծանրաբեռինք մարմնով՝ իմաստութեամբ հեծեալ յերիվարս, արագընթաց լինին քան զնոսա։ Յօրինակ այնոցիկ որք մեղաւորք են եւ ծանրաբեռինք. յորժամ զայլ ոք ի յօգնութիւն բերեն մեղաց իւրեանց, եւ թէ զծանրութիւն մեղացն ի նոսա տան, եթէ խոստովանութեամբ , եթէ ողորմութեամբ, նոքա երա՛գ հասանեն յարքայութիւն երկնից քան զնոսա, որք ի զօրութիւնս իւրեանց միայն ապաստանին։ Եւ դարձեալ ասէ. «ոչ զօրաւորաց պատերազմ»։ Նմանապէս եւ զօրութիւն ուժգին յերից պատահի։ Նախ՝ ի մեծութենէ ոսկերաց. զի բազում ուժ ի բազում ոսկերացն ասեն։ Երկրորդ՝ ի հաստաջլէն. զի պինդ եւ հաստաջիլն՝ առնէ ուժով զկենդանին։ Երրորդ՝ յառաւելութենէ մարմնոցն։ Իսկ շնորհականն ուժեղութիւն՝ տուրք է Աստուծոյ. որպէս Սամսոնին եւ այլոցն։ Արդ՝ ասէ թէ, ո՛չ միայն ուժեղքն պատերազմին, այլ թէ ոք փանագի եւ տկար լինի մարմնով, եւ իմաստութեամբ տայ զարծաթն իւր, ստանայ զօրք եւ պատերազմի եւ յաղթէ զնոսա զօրօքն։ Օրինակ է այնոցիկ՝ որք աղքատասիրութեամբ, կամ աղօթիւք՝ զօրաժողով լինին եւ յաղթահարեն զհզօրացեալն սատանայ, աղքատացն օգնականութեամբ եւ աղօթիւք։ Նոյնպէս եւ որ ասէ ի կարգ բանիս։ «Ոչ իմաստնոց հաց»։ Վասն չորս պատճառի կարօտին իմաստունք մարմնաւոր հացի եւ պիտոյից։ Նախզի՝ կրկին է հաց. այսինքն հոգեւոր եւ մարմնաւոր. եւ իմաստունքն հոգեւոր հացիւն լցեալ, վասն այն ոչ ունին զմարմնաւորն. եւ հոգեւոր հացէ բան եւ իմաստութիւն սուրբ գրոց. որպէս հրամայէ Տէրն. «ոչ թէ հացիւ միայն կեցցէ մարդ այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ եւ այլն»։ Զի որպէս մարմնաւոր հացն պատճառ է կենաց մարմնոյն. նոյնպէս եւ բանն հոգեւոր՝ պատճա՛ռ է կենաց հոգւոյն։ Երկրորդ՝ զի իմաստունն խոկման եւ ընթերցման եւ պարապի. զի միտքն ի խոկումն է եւ աչքն յընթերցումն. եւ բերանն ի լուռ եւ ձեռքն անզբաղ ի մարմնական գործոյ։ Եւ թանձրամտացն թողու զշինելն՝ զտնկելն՝ զսերմանելն՝ եւ զժողովելն. եւ ի նոցանէ խնդրէ զհարկաւոր պէտս մարմնոյն։ Երրորդ՝ իմաստունն կարօտ է մարմնաւոր հացի. եւ անմիտն հոգեւորին. զի սա ունի զմարմնաւոր հացն. եւ նա զհոգեւորն. զի երկուքն ի միմեանց լիանան։ Զի իմաստունն տայ զհոգեւորն՝ եւ առնու զմարմնաւորն. զի երկուքն երկոքումբք փարթամանան. որպէս ասէ առաքեալն. «նոցա առաւելութիւն՝ ի ձեր պակասութիւն. եւ ձեր առաւելութիւնդ՝ ի նոցա պակասութիւն»։ Չորրորդ պատճառ՝ «ոչ է իմաստնոցն հաց ասէ». զի թէ իմաստունքն աստ լի էին եւ փարթամ պիտոյիւք, ասէին թէ այն է նոցա իմասատութեան փոխարէն. այլ արդ՝ իմաստուն եւ բարի մարդիկ՝ աստ ի նեղութեան են եւ կարօտ. զի իմանան եւ հաւատան, թէ ա՛յլ իմն կենօք է իւրեանց հատուցումն ի հանդերձեալն եւ ոչ աստ։ «այլ զոր ակն ոչ ետես եւ ունկն ոչ լուաւ՝ պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց»։ Յաղագս այսորիկ ասէ. «ոչ է իմաստնոց հաց»։ Այսմ առաջին գլուխն։ Իսկ երկրորդն որ ասէ։ «Եւ ոչ հանճարեղաց մեծութիւն»։ Եւ այս վասն չորս պատճառի։ Առաջին պատճառ՝ որպէս ասացաւ, թէ հանճարեղն եւ իմաստուն մարդն մեծ եւ փարթամ լինէր, ասէաք թէ ա՛յս է իմաստութեան նորա հատուցումն։ Երկրորդ՝ հանճարեղն ունի ժառանգութիւն. զի ելեալ յիւրմէ եւ հեռացեալ, զհետ ուսման եւ հանճարոյ է հետեւեալ. զի որպէս կարօտ է ուսման՝ նոյնպէս կարօտ է եւ պիտոյից լրման. վասն այն ի դրունս անհանճարից ընթանայ. եւ աղքատութեամբ զկեանս տնօրինէ։ Երրորդ՝ զի հանճարեղն խորշի ի զրկելոյ եւ ի զզուեցուցանելոյ զայլս. ոչ զրկէ՝ ոչ գողանայ՝ եւ ոչ յափշտակէ վասն հանճարոյն. իսկ անհանճարն՝ անխտիր է յայսոսիկ. եւ յամենայն կողմանց սիրէ եւ շահիլ եւ մծանալ. վասն այն հանճարեղն աղքատ մնայ. եւ անհանճարն մեծանայ եւ փարթամանայ։

Չորրորդ՝ զի հանճարեղն՝ իմանայ եւ գիտէ զօգուտ աղքատութեան. վասն այն փախչի ի մեծութենէ. որպէս խրատէ մարգարէն. «մեծութիւն թէ առիւ գայցէ, մի՛ յօժարեսցին սիրտք ձեր»։ Եւ առաքեալն ասէ. «մի՛ ցանկար մեծութեան. զի մի՛ անկցիս ի փորձութիւնս անբանս եւ վնասակարս»։ Զի մեծատան փորձութիւն եւ որոգայթն՝ յանկարծակի եւ առանց գիտութեան հանդիպի. վասն այն ասէ անբանս. եւ որ հոգւոյ եւ մարմնոյ է վնասիչ՝ զայն ասէ վնասակարս։ Իսկ աղքատութիւն հանգիստ է հոգւոյ եւ մարմնոյ. զպէտս մարմնոյն քաղցրութեամբ լնու. եւ քաղցր եւ անհոգ ննջէ եւ խաղաղութեամբ յառնէ, եւ զայն ամենայն այսպէս հանգստեամբ . վասն այն երանէ մարգարէն. «որ էառ զլուծ խոնարհութեան ի մանկութենէ. եւ նստի լռիկ միայն ի տան». եւ ընդ հոգեւորս իմաստասիրէ. վասն այն ասէ. «ոչ հանճարեղաց մեծութիւն»։ Սոյնպէս որ ասէ. «ոչ գիտնոց շնորհք»։ Զայն ասէ , թէ ոչ լինին մարդիկ շնորհակալ, թէպէտ բիւր բանս բղխեաց եւ նոցա ուսոյց. այլ շնորհակալ նոցա լինին մարդիկ՝ որք զմարմնոյ տուրս առատանան։ Եւ այս լինի վասն չորս պատճառի։ Նախ՝ ի տգիտութենէ մարդկան. որք ոչ ընտրեն զմեծ պարգեւն եւ զփոքրն. զի ի մեծ պարգեւն հոգեւոր՝ անշնորհք են. եւ ի փոքր մարմնաւորս շնորհակալք. որպէս անիմաստք՝ որք առնուն զպղինձ կամ զուլն իշոյ եւ մեծարեն. եւ թէ առնուն ոսկի կամ ակն պատուական, արհամարհեն. զի զխասիաթն ոչ գիտեն։ Երկրորդ՝ լինի ի չարութենէ. զի սիրէ զմարմնաւորս որ առ ձեռն է եւ ընտրել. եւ ատէ զհոգեւորն որ ի հանդերձեալն է եւ անծանօթ. վասն այն գիտնոցն ոչ շնորհակալի. զի նա զհոգեւոր բանն բղխէ վասն հանդերձեալ կենացն եւ սա զմարմնականս սիրէ եւ զմերձաւորս. եւ պարգեւողացն մեծարանս դնէ եւ պատիւ։ Երրորդ՝ վասն՝ աղքատութեան՝ ասացողին բանքն արհամարհելի լինին. որպէս ասէ առակն. «իմաստութիւն տնանկին արհամարհեալ է. եւ բանքն նորա ոչ լսի»։ որպէս խրատն իմաստնոյն Երեմիայի ոչ եղեւ լսելի. յորժամ նաբուգոդոնոսոր եկն ի վերայ Երուսաղէմի եւ պաշարեաց, ասէր թէ, ելէք առ արքայն բաբիլացւոց եւ փրկիք». առին զնա եւ ընկեցին ի գուբն. եւ արհամարհեցին զբան նորա վասն մարմնաւոր աղքատութեան. յայնժամ գերեցաւ թագաւորն . եւ բրեցին զաչս նորա. եւ զիշխանսն եւ զքաղաքն գերի վարեցին. եւ զտաճարն այրեցին հրով. վասն այն ասեն իմաստունքն, թէ վասն փոքրկութեան եւ աղաքատութեան մարդոյ՝ ոչ է պարտ զիմաստուն բանն արհամարհել, այլ պարտ է լսել։ Որպէս թէ ակն մի լինի պատուական ի ձեռս աղքատաց՝ տեսանելի է զայն. թէպէտ աղքատ է որ ունի զնա. նոյնպէս եւ զպատուական բանս թէպէտ յաղքատս լինի՝ ոչ է պարտ անգոսնել զնա. այլ լսել եւ շնորհակալ լինիլ։ Չորրորդ պատճառ՝ զի իմաստունք ոյ ունին շնորհակալութիւն. վասն զի պատիւ նոցա եւ շնորհք՝ ի հանդերձեալն է առ ի յԱստուծոյ. որպէս այն որ ի ցոյցս մարդկան աղօթէ եւ պահէ՝ ա՛յն է վարձ նորա որ ի մարդկանէ պատուի. իսկ որ ի ծածուկ գործէ զբարիս՝ «հայրն երկնաւոր հատուսցէ յայտնապէս»։ Նոյնպէս եւ իմաստնոյն թէ աստ ոչ լինի շնորհ եւ պատիւ՝ յԱստուծոյ պատուի. որպէս ասէ. «ե՛կ ծա՛ռայ բարի եւ հաւատարիմ, մո՛ւտ յուրախութիւն Տեառն քոյ»։ Վասն այն ասէ՝ թէ աստ՝ «ոչ իմաստնոց հաց. եւ ոչ հանճարեղաց մեծութիւն. եւ ոչ գիտնոց շնորհք»։

Եւ այս՝ ոչ թէ արդարակշիռ իրաւունքն Աստուծոյ զամնենայն այսպէս առնէ. այլ հանդիպի բազում անգամ եւ հակառակն այսմ բանիս։ Զի իմաստունն կերակրի. եւ տգէտն աղքատանայ. որպէս իմաստունն Սողոմօն մեծացաւ քան զամենայն թագաւորս երկրի. եւ որդի նորա վասն տգիտութեան աղքատացաւ ի թագաւորութեան իւրում. բազում հանճարեղք մեծանան եւ առաջնորդեն այլոց. որպէս ասէ առակն. «որ հանճարեղն է զառաջնորդութիւն ստասցի»։ եւ բազում անհանճարք կորնչին եւ սովին։ Նոյնպէս եւ բազում իմաստունք պատուին եւ փառաւորին վասն իմաստութեան իւրեանց. որպէս ասէ յայլ ուր. «զփառս իմաստունք ժառանգեսցեն. իսկ անմիտքն անարգին վասն անմիտ եւ յիմար գոլոյն. աստ ի մարդկանէ, եւ անդ առաջի Աստուծոյ. որպէս յիմար կուսանքն՝ որք զմարմնոյ կուսութիւն պահեցին, եւ յանուն նորա մարգարէացան, եւ զդեւս հանին ի մարդկանէ, այլ վասն յիմարութեան ի փառս եւ ի հանգիստ ոչ հասին։ Այս երկրորդ գլուխն։ Իսկ երրորդ գլուխն։

Եւ զի գովելի է իմաստութիւն մարդոյն քան զամենայն իր. վասն իմաստութիւն մարդոյն՝ քան զամենայն իր. վասն զի իմաստութիւն մարդոյն՝ է որպէս աղ ի կերակուրն. զի ամենայն կերակուր առանց աղի՝ անհամ է եւ անպիտան։ Նոյնպէս ամենայն գործք մարդկան հոգեւորն եւ մարմնաւորն՝ առանց իմաստութեան անպիտան է եւ անարգ։ Եւ իմաստութիւն թէպէտ բնական է՝ որ ուսմամբ եւ կրթութեամբ լինի. այլ իմաստութիւն զշնորհականն եւ զհաւատն է իմանալ. զի իմանալին Աստուած է. եւ հաւատացեալն՝ հաւատովն իմանայ զԱստուած, եւ լինի իմաստուն։ Արդ՝ թէ ոք տկար մտօք հարցանէ , եւ ընդդէմ բերէ մեզ, թէ զի՞նչ է առաւելութիւն իմաստնոյն քան զանմտին. այսինքն, հաւատացելոյն զի՞նչ է առաւել քան զանհաւատին. վասն զի հաւասար մարդիկ են ի գոյացութիւն հոգւոյն եւ մարմնոյն. միապէս են զգայարանք նոցա. միապէս ի ներքոյ պատահմանէ եւ կրից հաւատացեալն որպէս զանհաւատն. նոյնպէս փորձութիւն գայ ի վերայ նորա եւ հիւանդութիւն։ Արդ զի՞նչ ունի աւելի. զի հաւատն եւ իմաստութիւն ոչ արար զնա անմահ. ոչ ի մարմնական փառս, եւ ոչ ի յաջողութիւն աշխարհիս։

Ա՛յսպէս պատասխանէ իմաստունն Սողոմօն՝ եթէ հաւատացեալն եւ իմաստունն թէպէտ կարի՛ աղքատ եւ տնանկ լինի, գիտէ զմարմնական կեանս ըստ կամացն Աստուծոյ քաղաքավարել. եւ յուսով եւ հաւատով գնալ ի հանդերձեալ կեանսն. որպէս մարգարէն աղօթէր առ Աստուած. «հոգի քո բարի առաջնորդեսցէ ինձ յերկիր ուղիղ»։ Այս է իմաստնոյն եւ հաւատեցելոյն առաւել քան զանմտին եւ զանհաւատին։ Զոր ոչ ունին զայս թագաւորք երկրի եւ իշխանք՝ եւ ոչ փարթամք եւ մեծատունք։ Եւ թող զայս. քան զայս ա՛յլ բազում ինչ շահ եւ օգուտ է յիմաստութենէն, զոր ուսուցանէ Սողոմօն։ Նախ եւ առաջին որ ասէ իմաստութիւն առն՝ լուսաւոր առնէ զերեսս իւր»։ իմաստութիւն հաւատն է. որով իմանամք զԱստուած. եւ լուսաւորի ի նմանէ. որպէս ասէ. «լուսով երեսաց քոց տեսանեմք զլոյս»։ Իսկ որ յուսումն իմաստութեան ձկտի, եւ հաւատով ոչ լուսաւորի, եւ ոչ զպակեշ վարս բերէ յանձն իւր, այնպիսին ատելի է Այստուծոյ. որպէս կորխ եւ դադան՝ որք իւրեանց անձամբն զպատիւս անձանց կամեցան, եւ ոչ կամօքն Աստուծոյ։ Երկրորդ զի ասէ՝ «Իմաստութիւն օգնէ իմաստնոց՝ քան զտասն իշխանս որք իցեն ի քաղաքի»։ իմաստութիւն Քրիստոս է. որպէս ասէ առաքեալն. «Քրիստոս Աստուծոյ իմասատաութիւն եւ Աստուծոյ զօրութիւն»։

Արդ՝ շնորհքն Քրիստոսի՝ առաւել օգնեաց մեզ եւ փրկեաց ի մեղաց եւ ի դժոխոց, քան զտասն զգայարանս մեր՝ հինգ հոգւոյ, եւ հինգ մարմնոյ։ Զի այս տասն զգայարանօքս մեղանչեցաք եւ նուազեցաք ի փառացն Աստուծոյ. եւ իմաստութեամբ եւ հաւատովն Քրիստոսի՝ արդարացաք վերստին։ Երրորդ զի ասէ՝ «Լաւ է մանուկ աղքատ եւ իմաստուն, քան զթագաւոր ծեր եւ անմիտ»։ Ա՛յս է՝ զի թէպէտ մանուկ է եւ աղքատ, այլ իմաստութիւն տանի զնա ի թագաւորութիւն. որպէս Յովսէփ մանուկ եւ աղքատ եւ ի տան կապանաց. այլ զի իմաստուն էր՝ եւ հաւատով թագաւորեաց ի վերայ Եգիպտոսի։ Իսկ թագաւորն թէպէտ ծեր լինի, եւ ի թագաւորութեան յորժամ անմիտ է, փութով կորուսանէ զթագաւորութիւն իւր. որպէս Սեդեկիա զի անմիտ էր եւ անհաւատ, ստեաց եւ երդմանցն Աստուծոյ. աղքատացաւ եւ գնաց գերի ի Բաբիլօն։ Չորրորդն զի ասէ՝ «Մարդոյ բարի ետ առաջի երեսաց իւրոց զիմաստութիւն եւ զգիտութիւն եւ զուրախութիւն. այսինքն, ի վերայ հասարակաց բարեացս զոր ետ մարդկան՝ լոյս, կեանք, առողջութիւն, կերակուր եւ այլն։ Նոքա որք զչարութիւն թողուն եւ զբարին սիրեն, տայ Աստուած նոցա զիմաստութիւն եւ զգիտութիւն. այսինքն իմանալ զաստուածութիւն իւր. հաւատալ եւ գիտել զպատուիրանս նորա, եւ հոգեւոր ուրախանալ։ Ա՛յս է մե՛ծ ողորմութիւն եւ խնամք Աստուծոյ ի վերայ մարդկան, քան զա՛յլ ամենայն որ բնական տուեալ է մեզ եւ ստեղծեալ. որպէս «հաւատաց Աբրահամ յԱստուած եւ արդարացաւ»։ Եւ Կուռնելիոս զի բնական բարի էր՝ ետ զիւր իմաստութիւն եւ զգիտութիւն, եւ ուրախացոյց զնա հաւատովն ի Քրիստոս, եւ հոգւոյն սրբոյն իջման արժանաւորեաց. վասն ասէ մարգարէն. «բարի առնէ Տէր բարեաց՝ եւ այնոցիկ որք ուղիղ են սրտիւք»։ Հինգերորդ զի ասէ՝ «Իմաստնոյն աչք՝ ի գլուխն իւր»։ Գլուխ մեր է Աստուած եւ ստեղծօղ։ Արդ՝ ծառայն ի Տեառն նայի, եւ աչք միշտ ի լոյսն ձգտի. նոյնպէս եւ իմաստուն մարդն՝ հանապազ զԱստուած տեսանէ հոգւոյ աչօքն . եւ ի նմանէ խնդրէ զողորմութիւն եւ զգթութիւն եւ զթողութիւն յանցանաց. որպէս ասէ Դաւիթ. «աչք իմ յամենայն ժամ առ Տէրն են. եւ նա հանէ յորոգայթէ զոտս իմ։ Եւ որպէս աչք ծառայի ի ձեռն Տեառն իւրոյ՝ ա՛յնպէս են աչք մեր առ քեզ Տէր Աստուած մեր»։ «Իսկ անմիտն ասէ ընդ խաւար գնայ»։ այսինքն խաւար է կանցաղս այս խաւար է սէրն եւ փառքն մարմնաւոր աշխարհիս. զի այնպիսի խաւարեալ են մտօք, որք ի վեր քան զկեանս զայս՝ ոչ պատիժ գիտեն եւ ոչ փառք. որպէս հրամայեաց Քրիստոս. «լոյս եկն յաշխարհս, եւ սիրեցին մարդիկ զխաւար առաւել քան զլոյս, եւ զայլն ըստ կարգի»։ Իսկ որ իմաստունն է, եւ զճշմարտութիւն սիրէ, եւ զաչսն իւր ունի առ լոյսն Աստուծոյ, եւ խոստման փոխարինացն ակն ունի առնուլ յԱստուծոյ, ա՛յն է «իմաստնոյն աչք ի գլուխն իւր»։ Վեցերորդ զի ասէ՝ «Տեսի իմաստութիւն մի ի ներքոյ արեգական. քաղաք փոքր. եւ գայցէ թագաւոր մեծ ի վերայ նորա, եւ պաշարեսցէ զնա. եւ այր իմաստուն ապրեցուցանէ զնա իմաստութեամբ իւրով»։ Այս բանս գործով կատարեցաւ առ Եզեկիա. Գ յորժամ ռափսակ եկն ի վերայ փոքր քաղաքին Յուդայ Երուսաղէմի, եւ աղօթիւք իմաստնոյն Եզեկիայի պարտեցաւ. որպէս պատմէ Եսայի. «ել հրեշտակ Աստուծոյ՝ եւ սատակեաց ի բանակէ նոցա. ՃՁԴՌ։ Դարձեալ եւ իմասատուն կինն Յուդիդ՝ արար զփրկութիւն Մովդիմու քաղաքին. զի իմաստութեամբ եւ երկիւղն՝ Աստուծոյ ի դեղ երեսաց իւր, սատակեաց զՀողէփեռնէս. եւ ապրեցաւ քաղաքն։ Այլեւ հոգեպէս փոքր քաղաք է եկեղեցի սուրբ , բաղդատելով առ հրեշտակացն ժողով. որպէս «Տէրն փոքրիկ հօտ կոչեաց»։ սատանայ զայս քաղաքս գայթակղեցուցանէ. եւ իմաստուն վարդապետք խրատու իւրեանց եւ քարոզութեամբն՝ փրկեն ի նորին որոգայթիցն։ Եօթներորդ զի ասէ՝ «Բարի է իմաստութիւն քան զօրութիւն»։ Եւ այս յայտ է ի Սենեքարիմ եւ յԵզեկիա. որ իմաստուն եւ հաւատարիմ էր Եզեկիա. յաղթեաց զօրացն Սենեքերիմայ, եւ սատակեցան։ Վասն այն ասեն իմաստունք եթէ ուժ առանց խելաց՝ զունօղս վնասէ. որպէս Սամսօն ունէր զուժ կարողութեան. եւ ոչ ունէր իմաստութիւն. զի խաբեցաւ ի կնոջէ իւրմէ՝ վասն այն կապեցաւ ձեռօք եւ վնասեցաւ։ Եւ Սողոմօն ունէր իմաստութիւն՝ թէպէտ ոչ ունէր ուժ մարմնոյ. իմաստութեամբն ամենայնի տիրեաց. եւ զթշնամիսն հնազանդեցոյց։ Ութներորդ զի ասէ՝ «Բանք իմաստնոց մեղմով լսին, քան զաղաղակ անզգամաց»։ Իմաստուն մարդն՝ մեղմով եւ հանդարտ խօսի զբանն, որ ի միտս լսողացն տպաւորի որպէս կնիք ի մոմն։ Վասն այն ասեն յառակս, թէ յամենայն կենդանիս՝ արուն է արի եւ գովելի. իսկ ի խօսս՝ էգն է գովելի։ Զի կակուղ եւ հանդարտ խօսիւքն կակղացուցանէ զմիտս լսողացն որպէս կակուղ մոմ, եւ ընդ ունի զպատկեր բանիցն։ Զի չորս իր է որ զբանն առաւել լսելի առնէ։ Նախ՝ բարի բանն։ Երկրորդ՝ կարգաւոր խօսքն։ Երրորդ՝ մեղմով ձայնն։ Չորրորդ՝ յարմար ասելն։ Իսկ չար բանն եւ անկարգ եւ աղաղակն եւ ըշտապ ասելն՝ խռովէ ըզմիտս լսողացն. եւ ունայն մնայ բանն։ Զի որպէս հողմ որ շարժէ զալիս ջուրց. նոյնպէս սաստիւ եւ աղաղակաւ ասելն զխօսսն՝ յուղէ զմիտս լսողացն. որպէս ջաղջ անձրեւն հեղեղէ զսերմանիսն՝ եւ լինի անպտուղ. նոյնպէս եւ ըշտապ ասելն բանից։ Եւ որպէս ցուրտն սառուցանէ զմոմն. նոյնպէս եւ չար եւ անկարգ բանն՝ կարծրացուցանէ ըզմիտս։ Ապա ուրեմն ճշմարիտ է՝ «զի բանք իմաստնոցն լսելի լինին, քան զաղաղակ անմտաց»։

Իններորդ զի ասէ՝ «Բանք բերանոյ իմաստնոյ՝ շնորհօք լի»։ որպէս իմաստնոյն Պօղոսի բանքն շնորհս բղխէր յամենայնսն. եւ լուսաւորէր զնոսա. եւ ասէր՝ «շնորհք ընդ ձեզ եւ խաղաղաութիւն»։ Նոյնպէս եւ ամենեցուն որք աշակերտեցան նմա՝ ասէր. «ամենայն բանք ձեր իբրեւ աղիւ համեմեալ լիցին». զի տացէ շնորհս լսողացն. զի իմաստութիւն որպէս աղ է եւ համեմիչ ամենայն բանից որպէս ասացաք ի վերոյ։

Տասներորդ զի ասէ՝ «Սիրտ իմաստնոց յաջակողմն իւր. եւ սիրտ անմտին ի ձախակողմն»։ Աջ եւ ձախ ի կողմն՝ երիւք իմանի մարդոյն։ Նախ հանդերձեալ կեանքն աջ է մարդոյն, եւ տեղիք փառաց. իսկ աստի կեանքս՝ ձախակողմէ եւ տեղիք անարգանաց։ Դարձեալ ի մեզ աջ է հոգիս. եւ ձախ է մարմինս։ Դարձեալ ի գործս՝ աջ է բարին. եւ ձախ է չարն. եւ սիրտն է խոհեմութիւն մարդոյն։ Արդ՝ իմաստուն մարդն եւ հաւատացեալն՝ հանապազ զմիտսն եւ զխոկումն իւր՝ ունի առ հանդերձեալ կեանսն, եւ ի հոգին իւր, եւ ի բարի գործսն, միշտ «զվերինն խորհելով ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Հօր Աստուծոյ»։ որպէս ասէ մարգարէն. «սիրելի են յարկք քո Տէր զօրութեանց. ցանկայ եւ փափագի անձն իմ ի գաւիթս քո»։ Իսկ անմիտն եւ թերահաւատն՝ մի՛շտ սիրէ զաստի կեանս. եւ զհանդերձեալն ի կարծիս ունի եւ առանց փափագելոյ։ Այսպէս եւ առաւել քան զայս՝ բազում է շահ եւ օգուտն իմաստութեան որպէս ասացաւ։ Այլ այսքան ի նկարագրէ բանիցն ժողովի. որ զամենայն բարս եւ զկամս եւ զվարս մարդկան քննեաց եւ ուսոյց մեզ։ «թէ չիք ինչ պատուական ի կեանս մեր քան զիմաստութիւն, եւ զհանճար, եւ զգիտութիւն՝» որք տուան յԱստուծոյ բանիւ զօրութեան իւրոյ։ Եւ ի նմա են ծածկեալ ամենայն բանք իմաստութեան եւ գիտութեան. եւ ի նմանէ բըղխի ամենայն արարածոց երկնաւորաց եւ երկրաւորաց ըստ չափու եւ կարողութեան իւրեանց։

Պարգեւողին շնորհաց փառք պատիւ եւ անլռելի գովութիւն յամենայն արարածոց. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից Ամէն։

Գլուխ ԼԶ. Նորին՝ վասն դիտաց եւ առաջնորդաց. որ է իշխանաց եւ վարդապետաց եւ եպիսկոպոսաց եւ քահանայից. ի բան մարգարէին Եզեկիէլի։ «Ո՛րդի մարդոյ՝ դէտ կացուցի զքեզ տանդ Իսրայէլի. լուիցես յինէն պատգամս՝ եւ սպառնասցիս նոցա իբրեւ յինէն»։ Եզեկ. 3. 17։

Ի կրկին գոյութեանց բաղկացեալ է մարդն, եւ մի անձնաւորութեամբ ենթակայեալ եւ կատարեալ. վասն որոյ ըստ միութեան անձին՝ մի է անձնիշխան կամք բոլորին, եւ ըստ կրկին գոյութեանց նորին. անմարմնոյն ասեմ եւ մարմնոյ. կրկին ունի իշխեցօղ ներքին մարդն եւ արտաքին։

Եւ զի հոգին եռամասնեալ գոլով՝ բան ցասումն եւ ցանկութիւն, մասն բանին Տէր եւ իշխան է ցասման եւ ցանկութեան ներքին. որպէս եւ գլուխ մարմնոյն Տէր եւ իշխան է բոլոր մասանց անդամոյն։ Եւ այսու օրինակաւ՝ ի բոլոր բաղկացութիւն արարածոց երկնի եւ երկրի՝ մի միայն Տէր է եւ իշխան կառավար եւ նախախնամօղ արարչականն կամք, բոլորիցս արարչակերտի։ Յորմէ ի միոյ իշխանական կամաց իբր ի մի արեգակնէ՝ կրկին շառաւիղ յառաջել յաղագս մարդկան կրկին իշխանութիւն. մինն հոգեւոր եւ միւսն մարմնաւոր. ըստ որում գրէ առաքեալն. «ոչ ուստէք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յԱստուծոյ. եւ որք կարգեալ են՝ յԱստուծոյ են կարգեալ»։ Եւ յայս կրկին իշխանութեանցս՝ զհոգ եւ որն ունին առաջնորդք եկեղեցւոյ. որպէս վարդապետք՝ քահանայք՝ եւ քահանայապետք. եւ նոքա կառավարեն զհոգեւոր տունս Աստուծոյ եւ զհոգիս մարդկան. այսինքն. զեկեղեցի սուրբ. որպէս գրէ առաքեալն աշակերտին. «զի գիտասցես թէ որպէս պարտ է քեզ ի տան Աստուծոյ շրջիլ որ է եկեղեցի Աստուծոյ կենդանւոյ»։ Իսկ զմարմնաւոր իշխանութիւն՝ ունին եկրաւոր իշխանք. որպէս իշխանք՝ եւ թագաւորք՝ պէտք՝ եւ բռնաւորք։ Եւ նոքա կարգաւորեն զմարմնաւոր տունս աշխարհի. զգեղ՝ զքաղաք՝ զերկիր՝ եւ զաշխարհ։ Եւ այսպէս երկու իշխանութեամբս կառավարին եւ հաստատին մարդիկ ըստ հոգւոյ եւ ըստ մարմնոյ։ Եւ այս երկու իշխանութիւնս այսպէս զանազանին. այսինքն երեք կերպիւ։ Նախ՝ զի մարմնաւորին հաղորդիմք յոչ կամայ, բռնութեամբ եւ իհարկէ։

Իսկ հոգեւորին՝ հնազանդիմք կամաւ որպէս Աստուծոյ. զի այս որդիական երկիւղէ. եւ այն ծառայական. այն անասնական. եւ այս բանական։ Երկրորդ՝ զի մարմնաւորն իշխէ որքան մերձ է եւ ձեռնհաս. իսկ հոգեւորն իշխէ ի մերձաւորս եւ ի հեռաւորս։ Զի տեղիք՝ զիշխանութիւն նորա եւ զսուր ոչ արգիքեն. ոչ ամրոց՝ ոչ պարիսպ, կամ զօրք, կամ ա՛յլ ինչ։ Երրորդ՝ մարմնաւորն իշխէ միայն ի մարմին եւ ի կեանս. այլ յետ մահու՝ ոչ. ըստ այնմ. «մի՛ երկնչիք որ զմարմինն սպանանէ. եւ զհոգին ոչ. իսկ հոգեւորն՝ իշխէ ի հոգին եւ ի մարմինն։ Ուստի յայտ է՝ զի պատժէ զմարմինն եւ կապէ զհոգին ի կեանս եւ ի մահ։ Զի թէպէտ մեռանին՝ թէ իշխանն, եւ թէ իշխեցեալն, իշխանութիւն ոչ խափանի. ըստ այնմ, «զոր կապիցէք յերկրի՝ եղիցի կապեալ յերկինս. եւ զոր արձակիցէք յերկրի՝ եղիցի արձակեալ յերկինս»։ Վասն այն ասէ։ «Ո՛րդի մարդոյ դէտ կացուցի»։ Եւ ի բանէս այս երկու ինչ ասելի է։ Մին՝ վասն դիտին։ Եւ երկրորդ՝ վասն որոյ եւ արեան։

Եւ գիտելի է՝ զի որդի մարդոյ կրկին իր բացայայտէ։ Նախ թէ դու որ դէտ ես եւ առաջնորդ մարդկան, որդի մարդոյ ես. որպէս եւ նոքա ի մարդկան ազգէ։ Եւ ոչ ինչ ունիս աւելի բնութիւնդ քան զնոսա. ոչ ես որպէս զհովիւն ոչխարաց. զի հովիւն բանական մարդ է. եւ ոչխարքն անբան կենդանիւք։ Այլ դու որ հովիւդ ես մարդկան՝ մարդ ես նոցա հաւասար հոգւով եւ մարմնով, մտօք եւ այլովքն։ Այլ ես տուի քեզ իշխանութիւն եւ շնորհ եւ Տէր կացուցի. եւ զնոսա քեզ հնազանդ արարի։ Եւ դարձեալ դու որդի մարդոյ ես. այլ ես զքեզ ընտրեցի եւ ինձ երեսփոխան կացուցի ի վերայ մարդկան. շնորհօք զարդարեցի, եւ այդպէս բարձրացուցի. եւ զիմ տէրութեան եւ իշխանութեանս անուն քեզ տուի. եւ դու մի հպարտանար եւ կորուսաներ զքեզ եւ զդոսա՝ որոց առաջնորդես. որպէս սատանայ յորժամ ետես զիւր բարձրութիւն եւ զիշխանութիւն, հպարտացաւ եւ կորեաւ։ Այլ դու կա՛ց ի հնազանդութեանս իմում եւ արա՛ զկամս իմ։ Ապա թէ թողուս զիմ կամս, եւ հպարտանաս, որպէս ես բարձրացուցի զքեզ եւ մեծարեցի դարձեալ կարօղ եմ յետս ընկենուլ եւ արհամարհել զքեզ . զի դու մարդ ես եւ որդի մարդոյ. եւ ոչ հրեշտակ եւ ոչ հրեշտակապետ. եւ ոչ այլ ինչ գերագոյն արարած. վասն որոյ ասէ։

«Ո՛րդի մարդոյ՝ դէտ կացուցի»։

Եւ զի դէտ ես կացուցեալ. այսինքն հայեակ. պարտ է քեզ ստանալ զբազում յատկութիւնս գիտին։ Եւ ունի դէտն տասն յատկութիւն։ Առաջին՝ զի դէտն ի բարձր տեղւոջ լինի։ Երկրորդ՝ զի միայն է։ Երրորդ՝ զի նշան ունի ընդ իւրն։ Չորրորդ՝ ամենեքեան ի նա հային։ Հինգերորդ՝ զի արթուն լինի։ Վեցերորդ՝ զի յոտն կայ։ Եօթներորդ՝ զաչսն հանապազ ածէ։ Ութներորդ՝ զամենայն ճանապարհս դիտէ։ Իններորդ՝ տեսեալ զթշնամին ազդ առնէ։

Տասներորդ՝ յորժամ ազդէ, ինքն զերծանի։ Եւ զայսոսիկ տասնեսին յատկութիւնս դիտին՝ պարտ է առաջնորդին յինքեան ցուցանել։ Առաջինն՝ զի գէտնի բարձր տեղւոջ լինի, որ կարէ տեսանել զամենայն. նոյնպէս պարտ է քահանային ի բարձր լեառն ելանել՝ եւ ապա կարէ զայլս տեսանել. վասն որոյ Տեառն յորժամ կամէր զաշակերտսն ուսուցանել. «ել ի լեառն եւ նստաւ անդ եւ ուսոյց»։ Զի թէ առաջնորդն ի խոնարհ եւ ի ցած տեղիս լինի. այսինքն ի մեղս աշխարհի՝ ոչ կարէ տեսանել ուղիղ։ Այլ զոր օրինակ՝ մարդ որ ի ծով է ընկղմեալ՝ ոչ կարէ զալէկոծումն տեսանել. այլ յորժամ եզրի, ապա տեսանէ զահագին դըղրդումն։ Նոյնպէս մարդ որ ի մէջ աշխարհի մեղաց է՝ ոչ կարէ զայլոյ մեղաց ծանրութիւն տեսանել. վասն որոյ պարտ է եզրիլ ի մեղաց ծովէ, եւ ի լեառն առաքինութեան բարձրանալ։ Երկրորդ՝ զի միայն է դէտն. զի թէ բազումք լինին, ի ժղուլ լինին, եւ խափանի հայիլն. նոյնպէս եւ առաջնորդին պարտ է թողուլ զամենայն, եւ առանձին եւ միայն լինիլ. զի մի զբաղեսցի միտքն ի բազումս ցրուեալ։ Վասն այն ասէր Տէրն. «որ ոչ թողու զհայր եւ զմայր՝ զկին եւ զայլն, եւ առնու զխաչն եւ գայ զհետ իմ, չէ ինձ արժանի»։ Զի առաջնորդն յորժամ թողու զամենայն, դեռեւս ոչ է կատարեալ. այլ յորժամ զխաչ եւ զչարչարանս Քրիստոսի կրէ յինքեան, ապա լինի նմա արժանի։ Երրորդ՝ զի դէտն նշան ունի կանգնեալ՝ յոր ամենեքեան հային եւ հաստատին. նոնպէս եւ առաջնորդն ունի նորա նշան կանգնեալ զսուրբ վարս իւր՝ եւ զուղղափառ հաւատս. յորժամ ժողովուրդն տեսանէ, ուրախանայ։ Զոր օրինակ՝ գլուխն որ առողջ լինի, եւ թագիւ զարդարեալ, ամենայն անդամքն ուրախանան ընդ նմա . նոյնպէս եւ գլուխ ժողովրդեանն է առաջնորդն. յորժամ առողջ լինի հոգւով, եւ զարդարեալ ուղիղ հաւատով, ժողովուրդն ամենայն ի զուարթութեան լինին եւ բերկրին։

Իսկ թիւրն հաւատով՝ եւ անառակ վարուք՝ տրտմութիւն է ամենայն ժողովոյն. որպէս գլուխն յորժամ ցաւոտ լինի ի խոցոտ, բոլոր մարմինն դժուարի։

Չորրորդ՝ զի աչք ամենեցուն ի դէտն հային հանապազ. նոյնպէս ժողովրդեանն ամենայն աչք եւ միտք՝ յառաջնորդն լինին. ոմն նայի յուսումն. եւ ոմն եւ ի վարսն. եւ այլք ի հաւատն. ոմանք հային զի ուսանին. ոմանք հային զի պարսաւեն. եւ այսպիսի բազմացն բազում աչք լինին ի վերայ քահանային. որպէս ասէ աւետարանն։ «Եւ ամենեցուն որք ի ժողովրդեանն էին աչք՝ ի նա հայէին»։ Եւ այնպէս զգաստ պարտ է լինիլ առաջնորդին . զի ամենեքեան հաճեսցին ի նա. իւրքն եւ օտարքն. հաւատացեալք եւ անհաւատք. ըստ այնմ, «զվարս ձեր առաջի հեթանոսաց պարկեշտս ցուցանել». զի ասաց՝ «տեսցեն զգործս ձեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զհայր ձեր որ յերկինս է»։

Ապա թէ ոչ՝ լինի գայթակղութեան պատճառ։ «Եւ վայ որ գայթակղեցուցանէ զմի ի փոքրկանցս յայսցանէ, եւ այլն»։ Հինգերորդ՝ զի դէտն հանապազ արթուն լինի։ Եւ կրկին է հոգեւոր արթնութիւն։ Նախ՝ ի մեղաց։ Երկրորդ՝ ի տգիտութեանց։ Զի տգիտութիւն՝ մտացն է ննջումն, եւ գործ մեղաց հոգւոյն. վասն որոյ եւ աղօթէր Դաւիթ։ «Լոյս տուր Տէր աչաց իմոց. զի մի երբէք ննջեցից ի մահ»։ զի որ ննջէ ի մէջ մեղաց՝ թմրի եւ ոչ կարէ զգալ զմեղս։ Եւ որ նընջէ տգիտութեամբ՝ կոյր է մտօք. որպէս ննջեալն ոչ տեսանէ. ոչ գնայ, եւ ոչ գործէ. նոյնպէս եւ նա։ Եւ որպէ՞ս լինի առաջնորդ եւ դէտ այլոց, յորժամ ինքն ննջեալ է ի մեղս. վասն որոյ պարտ է առաջնորդին հանապազ արթուն լինիլ մտօք եւ իմաստութեամբ։ Այլեւ արթուն ի գործս առաքինութեան. զի բարիս գործեսցէ. եւ այլոց ուսուսցէ. զա՛յն հրամայէր Տէրն մեր. «զոր ձեզդ ասեմ, ամենեցուն ասեմ արթուն կացէք»։ Վեցերորդ՝ զի դէտն յոտն կայ յոտն կալն՝ զարիութիւն նշանակէ յամենայն բարի գործս . ի յուսումն ի ժամակարգութեան, յաղօթս, յարտասուս, եւ յայքն. մին վասն իւր, եւ մին վասն ժողովրդեանն։ Այսպէս արիանալ եւ տքնիլ, որպէս թէ համարս տալոց են վասն նոցա առաջի Աստուծոյ. ըստ այնմ, «ունկնդիր լերուք առաջնորդաց ձերոց. զի նոքա տքնին վասն հոգւոց ձերոց. որպէս թէ համարս տալոց են ընդ ձեզ»։

Եօթներորդ՝ զաչսն հանապազ ածէ դէտն. եւ նոյնպէս եւ առաջնորդն ի վերայ ժողովրդեանն հանապազ պահէ զտեսութիւն եւ զլսելիսն իւր։ Թէ զոք տեսանէ թիւր՝ զումմէ լսէ վատ համբաւ, յամենայն տեղիս ընթանայ ի ժողովուրդս իւր. յամենայն մարդ հարցանէ եւ քննէ. զոմն խրատէ՝ զոմն յանդիմանէ՝ զոմն մըխիթարէ. որպէս խրատէ առաքեալն. «հասի վերայ ժամու եւ տարաժամու. յանդիմանեա՛ սաստեա՛ մըխիթարեա՛ ամենայն երկայնամտութեամբ»։ Ա՛յս է ածելն հանապազ՝ եւ ի բաց ունել զաչս մտացն ի վերայ ժողովրդեանն։ Ութներորդ՝ հայեակն զամենայն ճանապարհս դիտէ. եւ կրկին է ճանապարհն. մին է ի ծննդենէ մինչեւ ի գերեզմանն. երկու վարուցն. եւ վարուց ճանապարհն բարի գործն է. եւ կատարումն անտի՝ կեանքն։ Յայս ճանապարհս ոմանք բարեաւ ընթանան, եւ հասանեն յարքայութիւն երկնից. եւ ոմանք չարեաւ, եւ ոչ ժամանեն անդ։ Վասն այն պարտ է առաջնորդին յամենայն ճանապարհս դիտել, թէ ո՞յք ընթանան ի բարութիւնս . եւ ո՞րք ի չարս։ Այլեւ բազում ճանապարհ է բազում մարդկան. զի ա՛յլ ճանապարհ է իշխանաց, եւ ա՛յլ ռամկաց. արանց եւ կանանց. ծերոց եւ տղայոց. պարտ է յամենայն ճանապարհս մարդկան դիտել առաջնորդին եւ ուղղել։ Իններորդ՝ դէտն տեսեալ զթշնամին, ազդ առնէ. նոյնպէս քահանայն՝ յորժամ տեսանէ զթշնամին հոգւոյ, կամ զսատանայ, կամ զմեղս, կամ զհերձուածս որ մտանէ ի ժողովուրդն, պարտ է ազդ առնել նոցա եւ քարոզել. եւ ցուցանել նոցա զպակասութիւն, ի մեղաց ի հերձուածողաց ի սատանայէ, յանօրինաց, եւ զայլն ամենայն. զի մի ծածկապէս մտեալ ի ժողովուրդն փոքր փոքր սովորելով ընտելանան նոցա. եւ այլ ոչ կարէ դարձուցանել։

Զի մուտն մեղաց հեշտ է. եւ ելն դժուար. նա քանի դեռ չէ բնակեալ ի մարդն, պարտ է որ անդ առնէ եւ հանէ ի մեղաց։ Տասներորդ՝ յորժամ ազդ առնէ հայեակն, եւ ինքն փախչի եւ զերծանի. նոյնպէս եւ առաջնորդն զոր ինչ քարոզէ ժողովրդեանն՝ հեռասցի եւ ինքն յայն չարեացն. եթէ մեղք է, եւ եթէ հերձուած. չլինի թէ այլոց զբարին ուսուցանէ՝ եւ ինքն զչարն առնէ. որպէս ասէ առաքեալն. «որ ուսուցանես զընկերն՝ զանձն քո ոչ ուսուցանես. որ ասես չգողանալ՝ գողանաս, եւ այլն»։ Այնպիսւոյն կամ պարտ է ոչ ուսուցանել զբարին, կամ թէ այլոց ուսուցանէ, պարտ է զի նախ ինքն ուսանի եւ կատարեսցէ։ Այս է գործ եւ յատկութիւն գիտին. զոր յինքեան ցուցանել պարտ է առաջնորդին։ Այս առաջին գլուխն որ ասէ։ «Դէտ կացուցի զքեզ»։

Երկրորդ գլուխն որ ասէ։ «Յորժամ տեսանիցես զսուրն եկեալ՝ զգացուցանիցես նոցա»։ Սուր ասէ զպատուհասն մեղաց. զսով՝ զսուր՝ զգերութիւն եւ զմահ տարաժամ. զոր ածէ ի վերայ մեղաց մարդկան. որպէս կործանումն Նինուէի զոր քարոզեաց Յովնան եւ դարձան ապաշխարութեամբ եւ զերծան ի պատուհասէն։ Այլեւ վասն մեղացն Դաւթի հրամայեաց նմա երեք պատուհաս. կամ երեք ամ սով. կամ երեք ամիս սուր. կամ երեք օր մահ. վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ երեք ամ սովն՝ եւ երեք ամիս սուրն՝ առաւել սաստիկ էր քան զերեքօրեայ մահն։ Եւ երկրորդ՝ զի ի սովն եւ ի սուրն՝ արդարք եւ մեղաւորք կրէին զպատուհասն. իսկ յերեքօրեայ մահն՝ յանցաւորքն միայն պատժէին։ Եւ ել հրեշտակն ասէ մինչ ի յերեք ժամն առաւօտին՝ եօթանասուն հազար ի սուր էարկ յերկիր։

Եւ տեսանէր ասէ մարգարէն զհրեշտակն ունելով զսուրն՝ եւ եկան ի քաղաքն իւր. վասն որոյ անկաւ ի վերայ երեսացն առաջի Աստուծոյ եւ ասէ. «սուր քո յիս եւ ի տուն հօր իմոյ. անմեղ ժողովուրդս զի՞ մեղաւ եւ գնաց եւ մատոյց զողջակէզն ի կալն ուռնայի. եւ վերացաւ պատուհասն մահու։ Եւ տե՛ս զի պարտ է առաջնորդին՝ թէ մահ տարաժամ լինի, թէ ա՛յլ ինչ պատուհաս, պաշտմամբ եւ պատարագօք խնդրել յԱստուծոյ. եւ նա վերացուցանէ զցասումն, յորժամ սրտի մտօք թողուն զմեղս, եւ դառնան առ Աստուած. որպէս յորժամ Դաւիթ եւ ժողովուրդն թողին զմեղս եբարձ զցասումն։ Այս է ասելն։ «յորժամ տեսանես զսուրն եկեալ»։ Եւ որպէս տեսանէ առաջնորդն զսուր պատուհասին Աստուծոյ, եւ խրատէ զժողովուրդն։ Ասեն վարդապետք, եթէ երկու իրօք ճանաչի գալուստ պատուհասին Աստուծոյ։ Նախ ի մեղաց եւ յանհաւատութեանց. յորժամ մարդիկ թերանան ի հաւատոց եւ յաճախեն ի մեղս. այն է նշան պատուհասին Աստուծոյ. եթէ ի վերայ միոյ մարդոյ. եթէ ի տան՝ եթէ ի գեղ՝ եթէ ի քաղաքի, կամ ի վերայ երկրի. յո՛ր տեղիք չարիք եւ անօրէնութիւնք բազմանան՝ անդ երեւի պատուհասն Աստուծոյ. որպէս ասէ «եթէ գնայցէք ընդիս խոտորնակ՝ գնացից եւ ես ընդ ձեզ խոտորնակին խոտորնակ»։ Զի յորժամ խոտորիմք մեք յօրինացն Աստուծոյ, նոյնպէս խոտորի իրաւունքն Աստուծոյ ի վերայ մեր ի ցասումն, եւ ի պատուհաս։ Մին՝ ի մեղացն երեւի սուր ցասման Աստուծոյ ի վերայ մարդկան։ Երկրորդ յայնմանէ՝ երբ համբաւ բարկութեան Աստուծոյ գայ ի հեռաւոր տեղեաց, հիւանդութեան՝ սովու՝ մահու՝ սրոյ. վասն այն ա՛նդ երեւի, որ մեք գիտեմք թէ եւ ա՛ստ է գալոց ըստ կարգի. եւ մեք եթէ զնորա պատճառն վաղվաղակի կարեմք ի մէնջ, դառնայ պատուհասն Աստուծոյ. զի խընդիր այն պատուհասին մեղքն մեր լինի. յորժամ զխնդրակն արգիլեմք, նա այլ ոչ գայ առ մեզ։ Նախ վասն այն պարտ է առաջնորդին յորժամ տեսանէ զսուրն եկեալ, խրատէ զժողովուրդն դառնալ առ Աստուած, եւ թողուլ զմեղս. զի մի անկցին ի սաստ բարկութեան Աստուծոյ։ «Եւ թէ դարձցի ժողովուրդն ի մեղաց ասէ , զանձն քո ապրեցուցեր եւ զնոցայն։ Ապա թէ ոչ դարձցի անօրէնն ի մեղաց, անօրէնն յանօրէնութեան իւրում մեռցի. եւ դու զանձն քո ապրեցուցեր»։ Ա՛յս է՝ յորժամ քարոզելով խրատես զժողովուրդն եւ դառնայ ի մեղաց՝ շահեցար զնա եւ զքեզ. եւ բաց երես լինիս առաջի Քրիստոսի. որպէս այն որ ասէ. «ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ զորս ետ ինձ Աստուած»։ Եւ թէ դու քարոզես՝ եւ նա յամառի ի մեղս եւ ոչ լսէ, նայիւր մեղսն մեռանի. եւ դու անպարտ ես։ Զի ի քոյ վերայ քարոզելն եւ խրատելն էր հարկ, եւ նորա լսելն. յորժամ ոչ լսէ, նա՛ եղեւ իւր արեանն պարտական. եւ դու ազատ մնացեր։ «Իսկ թէ դու ոչ ասիցես անօրինին զմեղսն եւ ըզպատուհասն, նա յիւր մեղսն մեռանի, զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից»։

Ահա սարսափելի սպառնալիք. ահա մեծ պատիժ եւ անբերելի կսկիծ։ Զի թէ այլ յանցանք ոչ ունիմք՝ այս միայն բաւական է որ տանջէ զմեզ ի հուր գեհենին։ Ասէ՝ «անօրէնն յիւր մեղսն մեռանի. եւ արեանն Տէր դու լինիս»։ Եւ վասն է՞ր արեանն Տէր. զի առաջնորդն երաշխաւոր եւ Տէր է կացել ժողովրդեանն։ Եւ սովորութիւն է աշխարհի՝ որ երաշխաւորն պարտական է վճարել զպարտսն, կամ ի հնազանդութիւն պահել զերաշխաւորեալն. նոյնպէս քահանայն եւ առաջնորդն որ երաշխաւոր է ժողովրդեանն՝ կամ պարտ է որ զժողովուրդն ի հնազանդութիւն Աստուծոյ պահէ՝ եւ կամ ինքն փոխանակ նոցա զպարտսն վճարէ. վասն այն խրատէ իմաստունն ասելով։ «Մի՛ տար զանձն քո յերաշխաւորութիւն օտարաց. զի եթէ ոչ ունիս հատուցանել՝ առնուցուն զանկողինս քո». Եւ զի՞նչ են անկողինքն. այսինքն մեր սեփհական առաքինութիւնքն եւ գործքն. նոքա հանգիստք մեր եւ անկողինք. եւ իւրաքանչիւր մարդ՝ ի գործս իւր հանգչի առ Աստուած. որպէս եւ յայլ ուր ասէ. «զե՛րծ ի նմանէ զհանդերձն. զի երաշխաւոր եղեւ օտարաց. հանդերձ՝ զշնորհն է իմանալ. զոր տայ Աստուած եւ զարդարէ զմարդն. որպէս գիտութիւն՝ իշխանութիւն հաւատքն՝ մըկրտութիւն, եւ այլն. իսկ անկողինք՝ իւրաքանչիւր գործք բարութեան մարդոյ։

Ցուցանէ բանս թէ, զերկուսն հանէք յերաշխաւորութենէն. այսինքն զշնորհս որ տուեալ է ձրի, եւ զգործս առաքինութեան որ գործեալ լինի. փոխանակ ժողովրդեանն՝ տուժեն զառաջնորդն։ Եւ զո՞ր առաջնորդն. ա՛յս է՝ որ ինքնահաճութեամբ ի պատիւ ելանէ եւ գլուխ ժողովրդեանն նստի առանց ընտրութեան մարդկան, եւ առանց հաճութեան Աստուծոյ։ Եւ դարձեալ որք նստին առաջնորդ՝ թէ կամաւ թէ ակամայ, եւ զհաւատացեալ ժողովուրդն ոչ հնազանդեն օրինացն Աստուծոյ. նոցա ասէ աստուածային հրամանն, թէ եւ «զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից»։ Զի՞նչ է արիւնն. այսինքն, զխիղճ եւ զմեղս նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից. զի նա ոչ գիտէ զվնաս մեղացն. եւ դու ո՛չ ուսուցեր նմա. վասն այն ի քէն խնդրեմ զմեղս նորա ասէ։

Դարձեալ «զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից». զչափ պատժոյն ասէ . թէ որպէս ի մարդասպանէն զարիւն խնդրեմ զսպանելոյն. նոյնպէս եւ դու մարդասպան ես. զի ո՛չ ուսուցեր զբարին. եւ չար գործօք հոգի նորա սպանաւ. վասն այն մարդասպանի արիւնն խնդրեմ ի քէն։ Եւ այսպիսի չար է ծուլութիւն առաջնորդին , որ ո՛չ տանի հոգ ժողովրդեանն իւրոյ։ Եւ աստ է հարցումն ինչ, թէ ինքն այն ժողովուրդն որ զչարն գործեաց՝ որ առաջնորդն տանջեցաւ, զի՞նչ եղեւ նա. ազատեա՞լ է ի մեղացն թէ ո՛չ։

Ասեմք թէ՝ ո՛չ է ազատեալ. զի թէ խրատեաց առաջնորդն, եւ նա ո՛չ լսեաց, մահու չափ է մեղքն, եւ աններելի տանջանքն. իսկ թէ ո՛չ խրատեցաւ, եւ նա ո՛չ գիտէր զմեղս ի գործեաց, մեղք է. սակայն անգիտութեամբ է եւ ներելի է պատիժն. այլ անմեղ ո՛չ է. եւ զայս ցուցանէ ըստ վեց եղանակաց։ Զի որ զմեղս գործէ՝ ո՛չ է անմեղ. թէպէտ ո՛չ ունի խրատօղ եւ առաջնորդ։ Նախ զոր օրինակ՝ աշխարհի երաշխաւորին յորժամ տէր կենայ, երկուքն պարտական են փոխատուին. այսինքն Տէրն եւ տիրեալն. եւ թէ Տէրն վճարէ, դեռ եւս տիրեալն պարտական է նմա։ Նոյնպէս ի հոգեւորն՝ քահանայն եւ ժողովուրդն պարտական են Աստուծոյ. որ քահանայն ուսուցանէ՝ եւ ժողովուրդն առնէ զբարիս։ Արդ թէ քահանայն ոչ խրատէ , պատժի. եւ թէ ժողովուրդն ոչ առնէ, պատժի. սակայն թեթեւ կրէ զպատիժն. զի անգիտութեամբ եւ առանց խրատողի գործեաց զչարիս։ Երկրորդ՝ դարձեալ որպէս երաշխաւորեալն երկուց պարտական է. այսինքն փոխատուին, եւ նմա որ Տէր է կացեալ . նոյնպէս ժողովուրդն պարտական է Աստուծոյ օրինացն որ կատարէ. եւ քահանային պարտական է հրամանացն որ կատարէ։ Արդ՝ թէ քահանայն ուսուցանէ՝ եւ նա ոչ առնէ, ոչ զօրէնս Աստուծոյ, եւ ոչ զխրատ առաջնորդին, մեծ է պատիժն. եւ երկոցունցն պարտական է՝ Աստուծոյ եւ քահանայութեան կարգին. եւ թէ քահանայն ոչ խրատէ, եւ նա մեղանչէ, միայն Աստուծոյ է պարտական որ զօրէնսն յանցեաւ. եւ ոչ քահանային. եւ լինի մեղքն թեթեւ. զի անգիտութեամբ գործեաց. այլ անմեղ ոչ է ժողովուրդն որ զմեղսն առնէ։ Երրորդ՝ զի այնպիսի է մեղքն՝ յորս եւ իցէ, առանց ակնառութեան վնասէ զնա. եթէ ի մարդս, եթէ ի հրեշտակս որք յանցաւորք եղեն. եթէ ի սուրբս, եւ եթէ յանսուրբս. ի քահանայս, կամ յաշխարհականս ի պարոն, կամ ի ծառայ, յայր կամ ի կին. ի ծեր կամ ի տղայ. յոր անձն որ մտանէ մեղքն, չար է եւ վնասակար. որպէս ասէ Յոբ. «թէ մի օրեայ իցեն կեանք մարդկան ի վերայ երկրի՝ անհնար է առանց մեղաց լինիլ»։

Զի թէ մի աւուր զայն ոչ է անմեղ՝ այլ ունի զմեղս սկզբնական եւ պատժի վասն նորա՝ քանի՞ առաւել ժողովուրդն զմեղս գործէ. թէպէտ ոչ խրատէ քահանայն՝ մեղանչական է եւ պատիժ կկրէ։ Չորրորդ դարձեալ՝ թէպէտ քրիստոնեայն յամենայն ժամ ոչ լսէ զխրատս քահանային՝ սակայն տարին մի անգամ, կամ աւելի կամ պակաս լսեալ լինի. պարտ էր զայն ի միտ պահել եւ ոչ յանցանել. եւ զի պահեաց ի մըտի եւ մեղանչեաց՝ յիրաւի պատժի։ Հինգերորդ եւ այլ եւս՝ թէպէտ ժողովուրդն ոչ ունի քահանայ՝ եւ ոչ խրատօղ արտաքին. այլ ունի զներքին խրատօղն դատաւոր զմիտս իւր եւ ուսուցիչ եւ ունի զբնական օրէնս որ ամենայն մարդ զբարին սիրէ բնութեամբ եւ է՛ ինքն անձնշիխան, եւ այս բնական օրինօքս պարտ է, որ գործէ մարդ զբարին, զի ունիմիտք եւ անձնիշխան կամք. թէ կամի, նա կարէ ընտրել զբարին եւ առնել։ Յորժամ ոչ կատարէ անձնիշխան կմօք, յիրաւի պատժի յԱստուծոյ եւ ի խղճէ մտաց իմոց։ Վեցերորդ՝ եւս յայտնի օրինակ, թէ յանշունչ անօթ յորժամ պիղծ ի ներքս մտանէ, պղծէ զնա եւ խառնակէ. եւ մին կենդանին սուրբ է վասն բնական նշանին զոր ունի. եւ մինն պիղծ որ ոչ ունի զնշան սրբութեան։ Նոյնպէս եւ մարդն՝ գիտութեամբ թէ անգիտութեամբ գործէ զմեղս՝ պղծի որտեղ անշունչ անօթն, եւ որպէս այն կենդանի յոր ոչ երեւի նշան սրբութեան պիղծ է եւ չար, եւ պատժի յԱստուծոյ. սակայն զանազանապէս կրէ. ըստ կամաւորի եւ ակամայի . գիտութեան եւ անգիտութեան. այլ անմեղ ոչ է. թէպէտ չունի խրատօղ։ Եւ թէ չունի խրատօղ, եւ կամ չար է եւ տգէտ առաջնորդն, ընդէ՞ր ոչ երթայ յայլ տեղիս առ բարի եւ իմաստուն խրատօղն եւ ուսանի։ Զի որպէս հիւանդն հարցանէ զբժիշկն եւ խընդրէ զդեղն. նոյնպէս մեղաւորին պարտ է խնդրել եւ գտանել զբարի եւ զիմաստուն առաջնորդ. եւ ուսանիլ ի նմանէ զօրէնս Աստուծոյ, եւ զփրկութիւն հոգւոյ՝ եւ յորժամ ծուլանայ, եւ լաւ համարի զհեշտութիւն մարմնոյն քան զփկութիւն հոգւոյ, յիրաւի զի մեռանի ի մեղս իւր։ Այլ չար առաջնորդն նորա առաւել պատժի. զի ոչ ուսոյց զկամս Աստուծոյ. եւ ոչ խրատեաց զնա յորժամ յանցեաւ. վասն այն ասէ՝ «անօրէնն ի մեղս իւր մեռանի. եւ զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից»։ Եւ չորս իրօք է խտրութիւն՝ որ առաջնորդն կարէ զերծանիլ ի մեղաց ժողովրդեանն։

Նախ՝ թէ ուսուցանէ հանապազ անդադար եւ անպարապ բանիւ եւ գործով. բռնութեամբ եւ աղաչանօք. օրհնութեամբ եւ անիծիւք. եւ զի՛նչ կերպ որ է՝ հնարի եւ զիւր աւել շնորհն ոչ ծածկէ առինքն. այլ արկանէ ի սեղանաւորս առաջի ժողովրդեանն, թէ լսեն եւ եթէ ոչ. «եւ ինքն եկեալ Տէրն շնորհաց, տոկոսեօք պահանջէ ի նոցանէ ըստ աւետարանին»։

Երկրորդ խտրութիւն է՝ որ իւր ժողովրդեան է պարտական ուսուցանելոյ. որպէս կաթուղիկոսն իւր ազգին. եպիսկոպոսն իւր թէմին. քահանայն իւր ժողովրդեանն. վարդապետն իւր աշակերտացն, եւ ոչ օտարաց։ Զի օտար ազգի եւ ժողովրդեանն՝ ոչ ունի հրաման քարոզելոյ։ Եւ ոչ զարիւն օտարացն խնդրէ ի նմանէ։ Երրորդ խտրութիւն է՝ որ զլսողաց եւ զհնազանդելոց արիւնն խնդրէ, եւ ոչ զանհնազանդից։ Զի թէպէտ լինին յայս թէմս բազում այլազգիք եւ բազում անհնազանդք, ոչ են առաջնորդք նոցա պարտական. զի կամօք ոչ հնազանդին մեզ. եւ ոչ լսեն զխրատս մեր։ Վասն այն ասէ. «դէտ կացուցի զքեզ տանդ Իսրայէլի». Իսրայէլն՝ աստուածատեսն եւ քրիստոնեայն եւ հնազանդն է։ Այն որ անաստուած եւ անօրէն է՝ որ ոչ լսէ մեզ, չեմք նմա պարտական։ Չորրորդ խտրութիւն է՝ որ ի մեր ժամանակս որքան կենդանի եմք, պարտական եմք ուսուցանելոյ եւ խրատելոյ. այլ յառաջ քան զմեզ՝ եւ յետոյ մեզ ոչ եմք պարտական մեղաց նոցա. այլ միայն ի մեր ժամանակս. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Մինչեւ յալեւորիլ եւ ծերանալ իմում, պատմեցից զարդարութիւնս քո»։

Զի թէպէտ ընտիրքն եւ հայրապետքն՝ հոգ տարան կանոնօք եւ գրովք աւանդել մեզ զխրատ եւ զօրէնս Աստուծոյ՝ վասն. առաւել սիրոյն Աստուծոյ եւ վարձուց պսակացն. սակայն չափն մեր ուսուցանելոյն որ աւետարանելն՝ տնտեսութիւն է։ Այս է՝ որքան եմք ի մարմնի, ազգիս մերոյ եւ ժողովրդեան մերոյ որ առ մեզ են, եւ հընազանդիցն մերոց, պարտէ հանապազ աւետարանել. որպէս ասէ առաքեալն. «թէ աւետարանեմ, հարկ է ինձ եւ տնտեսութիւն». զի զպարտս մեր վճարեմք եւ ազատիմք։ «Իսկ եթէ ոչ աւետարանեմ, վայ է ինձ». զի պարտական մնամք հրամանացն Աստուծոյ որ ասաց. «երթայք եւ քարոզեցէք եւ ուսուցէք պահել զամենայն զոր ինչ պատուիրեցի ձեզ»։ Զայս ասէ մարգարէիւն Աստուած «Ո՛րդի մարդոյ՝ դէտ կացուցի զքեզ եւ այլն ըստ կարգի»։ Որեւ արժանաւորս արասցէ՝ որ ետ զբան քարոզելոյ եւ հրաման խրատելոյ. տացէ եւ մեզ բան իմաստութեան, եւ ձեզ ունկն հնազանդութեան. ձեզ առնել, եւ մեզ ուսուցանել զօգուտն ձեր, եւ զհաճոյս բարերար կամաց իւրոց. խորհիլ եւ խօսիլ եւ գործել։ Աստ մարմնական կենօք եւ հոգեւոր իմաստիւք եւ յետ աստեացս՝ արժանի լինիլ երանական ձայնին օրհնութեան՝ թէ «եկ ծա՛ռայ բարի եւ հաւատարիմ մո՛ւտ յուրախութիւն Տեառն քոյ» հրեշտակերամ դասուցն, անթառամ ցնծութեանն, եւ մշտաւէտ ուրախութեան յաւիտենից կենացն, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս Ամէն։

Գլուխ ԼԷ. Նորին քարոզ վասն իմաստութեան լուսոյ եւ գործոյ. որեւ սրբոց Վարդանացն պատշաճի. ի աստ կին որ ասէ. «Իմաստնոյն աչք ի գլուխ իւր. եւ որ անմիտն է՝ ըստ խաւար գնայ»։ Ժող. 2. 14։

Զիմաստութիւնն լոյս կոչէ իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմօն ասելով. «գոյ առաւելութիւն իմաստութեան քան զանմտութեան». որպէս գոյ առաւելութիւն լուսոյ քան զխաւարի։ Եւ կրկին տեսակք են իմանալի ունակութեան լուսոյ։ Նախ՝ լոյս իմաստութեան։ Երկրորդ՝ լոյս գործոյ բարութեան։ Որոց այսոցիկ սակաւ ինչ հարցափորձեալ ապա մըխիցուք ի տեսութիւն բանին որ ասէ։ «Իմաստնոյն աչք ի գլուխ իւր եւ որ անմիտն է՝ ընդ խաւար գնայ»։

Եւ նախ առաջին՝ լոյս է իմաստութիւն. եւ խաւարն անմտութիւն, վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ էութիւն է լոյսն. եւ ոչ էութիւն խաւարն . նոյնպէս է եւ գոյ է իմաստութիւն. եւ ոչ է եւ ոչ գոյէ անմտութիւն։ Երկրորդ՝ բարի է լոյսն. եւ չար խաւարն. նմանապէս բարի է իմաստութիւն. եւ չարէ տգիտութիւն։ Երրորդ՝ զի գոյութիւն է լոյսն. եւ պակասութիւն նմին է խաւարն. այսպէս գոյութիւն է իմաստութիւն. եւ իմաստութեան պակասութիւն կոչի անիմաստութիւն։ Չորրորդ՝ լոյսն փարատէ զխաւարն եւ կորուսանէ. այսպէս եւ իմաստութիւն յարահետեալ՝ զանմտութիւն կորուսանէ։ Հինգերորդ՝ լուսով պայծառանայ զգալի աչք եւ տեսանէ զերեւելիս. եւ լուսով իմաստութեան պայծառանայ միտք, եւ տեսանէ զհոգեւորս եւ զիմանալիս։ Վեցերորդ՝ լուսով երեւի ճանապարհ ընթացից. այլեւ խորխորատ եւ որոգայթ. նոյնպէս եւ իմաստութեամբն երեւի ճանապարհ օրինացն. այլեւ որոգայթ մեղաց եւ վիհ կորստեան սատանայի՝ իմաստութեամբ լուսոյն երեւի. այն զորմէ ասէ մարգարէն . «ճանապարհ յոր գնայի թագուցաւ ինձ որոգայթ»։ եւ թէ՝ «լարս ձգեցին որոգայթ ոտից»։ Եօթներորդ՝ լուսովն ճանաչին եւ որոշին դէմք սիրելեաց եւ թշնամեաց. նոյնպէս եւ իմաստութեամբ ճանաչեմք եւ ընտրեմք զսիրելիս հոգեւորս եւ զթշնամիս. զհրեշտակս եւ զսատանայ. զբարիս եւ զչարս ի մարդկանէ։ Ութներորդ՝ ուրախարար է լոյսն, եւ տրտմեցուցիչ խաւարն. ա՛յսպէս ուրախութիւն է սրտի իմաստութիւն մարդոյ. եւ տրտմութիւն հանապազորդ պակասութիւն մտաց։

Իններորդ լուսով ընթանայ իւրաքանչիւր ոք ի գործս իւր ի վարել ի վաստակել, եւ յայլն . նոյնպէս եւ իմաստութեամբն գործի ամենայն հոգեւոր եւ մարմնաւոր. հոգեւոր իմաստութիւն, եւ մարմնաւոր արհեստ։ Տասներորդ՝ թափանցի լոյսն. որպէս ընդ ջուր եւ ընդ ապակի. այսպէս եւ իմաստուն մտօք թափանց անցանեմք ընդ բնաւ ոլորտս երկնի եւ երկրի. եւ ոչ ինչ արտաքոյ մնայ ի լուսոյ իմաստութեան։ Այս առաջինն՝ զի լոյս է իմաստութիւն. եւ խաւար անմտութիւն։

Իսկ երկրորդ լոյսն՝ է բարի գործոց։

Եւ է այս վասն տասն պատճառի։ Նախ՝ որպէս հրամայէ Տէրն։ «Այնպէս լուսաւորեսցի լոյս առաջի մարդկան՝ որպէս զի տեսցեն զգործս ձեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զհայր ձեր որ յերկինս է»։ Զի որպէս ի լուսոյն լուսաւորին աչք. նոյնպէս ի բարի գործոցն՝ բազումք ուսանին եւ լուսաւորին։ Երկրորդ՝ որպէս լուսովն զանազանին եւ ճանաչին մարդիկ՝ սիրելիք կամ ատելիք. օտարք եւ ծանօթք. նոյնպէս եւ գործովն բարեաց՝ զանազանին եւ ճանաչին մարդիկ. թէ հաւատացեալք թէ անհաւատք. ի մեր կարգէս են, թէ յօտար։ Երրորդ՝ որպէս լոյսն զարդարէ զգոյնն՝ եւ երեւի սպիտակ կարմիր կամ թուխ. նոյնպէս գործքն բարի՝ զարդարէ զհաւատսն. եւ երեւեցուցանէ թէ ուղղափառ են, թէ չարափառ. ամուր են ի հաւատս, թէ թոյլ. «որպէս ծառ ի պտղոյ իւրմէ ճանաչի ասէ Տեառն»։ նոյնպէս հաւատացեալն ի գործոյն։ Չորրորդ՝ լոյսն հանգիստ է աչաց. նոյնպէս բարի գործն՝ հանգուցանէ զոգիս մեր ի խղճէ մտաց։ Աստ հանգչի բարեգործ մարդն ի խղճէ մտաց. եւ յետ մահու հանգչի ի գործս իւր զոր արար. եւ յետ յարութեան հանգչի եւ պսակի նոյն գործովն ի յօթեւանս լուսոյ։ Հինգերորդ՝ լոյս են փարատէ զխաւար աղջամղջին. եւ կրկին է խաւար մեր. մին մարմնոյս, եւ միւսն խաւար մեղաց. որ ծանրացուցանէ զմարմինս եւ առաւել խաւարէ։

Նոյնպէս եւ բարի գործն՝ փարատէ զխաւար մեղաց. եւ զմարմինն քերէ եւ սրբէ ի ծանրութենէ որպէս զլուսաւոր ապակի . եւ ոչ մնայ մասն ինչ խաւարի ի մարդն։ Վեցերորդ՝ զլոյսն ընդունի՝ որքան պարզ է նիւթն՝ որպէս օդ եւ պլօր. նոյնպէս որ պարզէ զմարմինն եւ զոգին յախտից թանձրութեանց, այն կրէ յինքեան զգործս առաքինութեան եւ պայծառանայ նովաւ։ Եօթներորդ՝ զանազան են լոյսք. որպէս ճրագի, արեւու, եւ աստեղաց եւ զմի գործ ունին լուսաւորելոյ. նոյնպէս զանազան են բարի գործք մարմնոյ եւ հոգւոյ եւ մտաց. խոնարհութեան եւ երկիւղի եւ աստուածապաշտութեան եւ այլն։ Այլ ամենեքեան զմի ունին ներգործութիւն՝ որ զհոգի եւ զմարմին լուսաւորեն եւ զարդարեն։ Ութներորդ՝ զլոյսն անմարմին՝ մարմին ասեն. զի ըստ որում յանկարծակի ծագէ՝ անմարմին է. եւ ըստ որում զգայութեամբ տեսանի՝ մարմին է։ Նոյնպէս եւ լոյս գործոցն՝ անմարմին եւ մարմին է. մարմին է, զի մարմնով գործի. եւ անմարմին՝ զի զոգիս զարդարէ, եւ ի հոգիս դադարի։ Իններորդ՝ լոյսն ստուերաւ փակի. եւ գործն բարի՝ ստուերաւ կենցաղոյս խափանի եւ ծածկի։ Տասներորդ՝ լոյսն ուրախութիւն է սրտի. զի աչքն տեսանէ եւ ուրախանայ. այսպէս բարի գործն՝ ուրախութիւն է սրտի մարդոյ։ Նախզի մնացական է. զի զոր ինչ առնէ մարդ մարմնական գործ՝ յետոյ՝ զղջումն տիրէ եւ փոշիմանի։

Իսկ բարի գործոյն՝ ոչ գոյ զղջումն, զի որքան եւ գործէ՝ առաւելու իջանն։ Եւ դարձեալ բարի գործն՝ հանապազ ուրախ պահէ զհոգի մարդոյն. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Ուրախ եղերուք եւ ցնծասցէք արդարք ի Տէր»։ Եւ թէ՝ «ուրախ եղիցին որք խնդրեն զքեզ Տէր»։ Զի աստ ի ժամանակիս յայսմիկ՝ ի մէջ հոգեւոր ուրախութեան պահի. եւ ի հանդերձեալն՝ յանտրտում ուրախութիւն ժամանէ , եւ կատարի անզրաւ կենօք։ Ա՛յսքան նախերգաբար վասն լուսոյ իմաստութեան , եւ

լուսաւոր գործոյ, որպէս ասէ իմաստունն։ «Գոյ առաւելութիւն իմաստութեան, քան անմտութեան»։ Այժմ եկեսցուք ի տեսութիւն առաջարկեալ բանին որ ասէ։ «Իմաստնոյն աչք ի գլուխ իւր. եւ որ անմիտն է՝ ընդ խաւար գնայ»։

Եւ արդ՝ պարտ է գիտել. զի ամենայն կենդանեաց աչք զգայական՝ ի գլուխն է յարմարեալ։ Եւ այսմ իմանի կրկին պատճառ։

Նախ բնական՝ եւ ապա բարոյական։ Եւ բնականն նախ այսպէս։ Զի գլուխն պատուական մասն է յամենայն անդամս մարմնոյ. զի բնաւորեալ են անդ հնգեկին զգայութիւնք՝ որովք տեսանէ եւ լսէ եւ հոտոտէ եւ ճաշակէ եւ շօշափէ. եւ այսու առաւել է քան զայլ մասնաւոր անդամս. որ միայն ունի զշօշափական զգայութիւնս։ Եւ որպէս դիրք տարերացն են. նոյնպէս կարգեալ եւ դիրք զգայութեանց ի գլուխն եւ ի դէմս կենդանւոյն։ Նախ աչքն ի վերոյ որպէս զհուր. որեւ զլոյսն տեսանէ եւ քննէ։ Եւ ապա ականջն ի կողմանէ՝ որ օդոյ է քննիչ եւ ձայնի։ Եւ ապա ճաշակելիքն՝ որ զհամս ջրոյն որոնէ։ Եւ ի ներքոյ ամենայնի շօշափելիքն. որ զթանձրութիւն հողոյ իմանայ։ Իսկ օդոյ թանձրութիւն եւ ջրոյ անօսրութիւն լինի հոտ. որ ըռընգամբք ընդունի։ Եւ զի թեթեւ է հոտն, եւ ի վերընթաց. վասն այն հոտոտելեաց դուռն ի ներքուստ է բացեալ . որ դիւրապէս ժողովէ զվերընթաց գոլոշին հոտոյ։ Այլեւ զամենայն աւելորդս գլխոյն իբր ագուգաւ ի վերուստ ի վայր հոսէ եւ արտաքս հանէ։ Նմանապէս եւ աչքն ի միոյ դիմաց տեսանէ. վասն զի տեսութիւն աչացն լոյս է. եւ լոյսն ուղիղ ծագէ եւ սփռի. եւ ոչ ի կողմանէ։ Իսկ ականջն ի կողմանէ. վասն զի ձայնն որ ի յօդոյ կաց մի՝ շուրջանակի յամենայն կողմանէ հնչէ եւ լսելի լինի. եթէ յառաջուստ, եւ եթէ յետուստ. ի վերոյ եւ ի ներքոյ ուստի եւ գայ, բոլորապէս ի պողակաձեւ դուռն լսելեացն ի ներքս տարեալ լինի։ Այս առաջին պատճառ, թէ վասն է՞ր աչք ամենայն կենդանեաց ի գլուխն է հաստատեալ։ Երկրորդ պատճառ՝ զի ի գլուխն ներգործի իմացական մասն խելացն. թէ բանական միտքն՝ եւ թէ զգայական։ Առաւել մասն գլխոյն է տեղիք եւ գործիք մտացն. որ բաժանի նախ յերեքին մասունս. ի հասարակ զգայութիւնս, յիմացականն, եւ ի յիշողականն։ Եւ է հասարակ զգայութիւն յառաջին փորուածս ճակատին. եւ իմացականն ի միջին փորուածն . եւ յիշողականն ի վերջն։ Զի միտք կոչեմք զյիշողականն. զի ի նա մտանէ ամենայն իրաց գիտութիւն եւ ժողովի. եւ այսպէս վերջին փորուածն՝ կոչի միտք եւ յիշողութիւն։ Զի ըստ որում զամենայն ինչ մուծանէ եւ հաւաքէ՝ միտք կոչի. եւ ըստ որում վերստին յիշէ եւ յարտաքս բերէ՝ յիշողութիւն անուանի։ Իսկ միջին փորուածն ունի դարձեալ կրկին զօրութիւն որ է իմացումն, եւ կամք. իմացումն է՝ որով իմանայ բանական լուսով. եւ տեսանէ արտաքոյ զամենայն ինչ զոր կարէ եւ լուսաւորի. եւ կամք է՝ որով կամենայ եւ յօժարի ի տեսանել եւ յիմանալ։ Որ բանականիս կամք կոչի յատուկ. եւ զգայականացն ցանկութիւն անուանի. եւ տնկոյն յօժարութիւն ասի։ Իսկ հասարակ զգայութիւն բաժանի ի հինգ ի տեսանելիս ի լսելիս ի հոտոտելիս ի ճաշակելիս եւ ի շօշափելիս. որպէս ասացաւ յառաջագոյն։ Եւ տեսանելիքն է մասնաւոր զգայութիւն. որով տեսանէ զգոյնս՝ զձեւ՝ զչափ՝ զշարժութիւն եւ զկայ։ Եւ լսելիքն՝ լսէ զձայնս կենդանեաց եւ անկենդանեաց. զսուր՝ զծանր եւ զբութ՝ եւ զանազան որակս խօսից։ Եւ հոտոտելիք է՝ որ իմանայ զհոտս անուշ եւ դաժան եւ միջակ։ Եւ ճաշակելիքն՝ զգայ զհամս քաղցր դառն աղի եւ կծու, եւ զայլսն։ Իսկ շօշափելիք է՝ որ ճանաչէ զջերմն եւ զցուրտ. զգէջ եւ զչոր զխոշոր եւ զողորկ. զծանր եւ զթեթեւ։ Արդ՝ այսոքիկ են մասնաւոր. Ե զգայութիւնք եւ ներգործութիւնք սոցա։

Իսկ հասարակ զգայութիւն կոչի՝ որ ամենեքեան սոքա առ նա ժողովին. եթէ գոյն, եթէ ձայն, համ, հոտ, եւ այլն. որպէս յարտաքին դիւանատան թագաւորի ամենայն աշխարհի բան եւ գործ ժողովեալ։

Եւ ի վերայ նորա երեւակայութիւն. որ առեալ ի հասարակ զգայութեանցն՝ երեւեցուցանէ յինքեան զզանազան ձայնս զհամս եւ զհոտս. եւ բաժանէ միմեանց, թէ ա՛յս համէ. եւ այն հոտ. եւ այն գոյն. որպէս դիւանադպիրք թագաւորին գրեն զամենայն ի թուղթս իւրեաց։ Իսկ կարծիքն ի վերայ նորա՝ առեալ յերեւակայութենէն կարծէ եւ դատէ, առաւել քան զերեւակայութիւն։ Եւ այսու կարծեօքս ճանաչէ ոչխարն զգայլն թշնամի գոլ. եւ զշունն սիրելի։ Եւ այս կարծեօքս գթայ ի ծնունդս իւր. եւ փախչի յօտարաց։ Եւ այս երեքեան զօրութիւնք՝ մտացն են յառաջին փորուածս ճակատին. այսինքն հասարակ զգայութիւն, երեւակայութիւն, եւ կարծիք։ Եւ անդ ներգործեն զգործս իւրեանց. որպէս յարտաքին դիւանս թագաւորաց՝ դիւանադպիրք մի քան մի առաւել հարցանեն եւ գրեն ի թղթի։ Իսկ չորրորդն ի վերայ սոցա՝ է տրամախոհութիւն. որ կոչի խոհեմութիւն. որ է ի միջի փորուածս գլխոյն. եւ նա է առաւել խորհրդական որպէս վէզիր թագաւորին. եւ բանական լուսով տեսանէ զամենայն ուղղապէս եւ իմանայ եւ խորհի եւ ընտրէ. եւ այս է մեծագոյն ճանաչումն, քան զամենայն որ ասացաւ յառաջագոյն։ Զի սովաւ ոչ միայն գիտէ զներկայն, այլեւ զհանդերձեալն. որպէս մրջիւն եւ մեղու։ Այլեւ սովաւ է ուղտն խոհեմ. եւ գայլն խորամանկ. եւ աղուեսն նենգաւոր քան զայլ կենդանիս։ Եւ այս տրամախոհութիւնս յորժամ զուգաւորի ընդ բանական լուսոյն որպէս ի մարդն, յայնժամ ներգործութիւնք տրամախոհութեան բազմանան. որպէս ի մարդն զանազան արուեստք հանճարք եւ իմաստութիւնք՝ են բանական մարդոյս. վասն զի տրամախոհութիւն կառավարի բանականաւն։ Եւ է բանն բազմաւորակի ի մարդն. վասն այն եւ ներգործութիւնք տրամախոհութեան բազմադիմի են մարդոյս. ի հիւսնութիւն ի դարբնութիւն եւ յայլն։

Իսկ եթէ տրամախոհ միտքս այս՝ զուգաւորի յանբան միտս որպէս անասնոց, յայնժամ մի միայն լինին ներգործութիւն տրամախոհութեան. վասն զի տրամախոհութիւն կառավարի բնութեամբ նոցին. եւ մի է բնութիւն ի նոսա առհասարակ տեսակին։ Վասն այն ամենայն ուղտ միապէս խոհեմ. եւ ամենայն գայլ խորամանկ. եւ ամենայն աղուէս նենգաւոր. եւ ամենայն ծիծառն միապէս շինէ զբոյն իւր։ Այլեւ գիտելի է՝ զի անբան կենդանիք՝ առաւել զգան զազդումն հանդերձելոյն քան զմարդ. որպէս մրջիւն ժողովէ զկերակուրն. եւ յետ երից աւուրց լինի անձրեւ։ Եւ աքաղաղ խօսի ի դէպ ժամու. եւ նախ զգայ զփոփոխումն օդոյ։ Եւ այս է պատճառն. զի անասունք ի պարզ բնութիւնս իւրեանց յառաջ զգան զազդումն առաջին շարժունին։ Իսկ մարդ ի բազում մտածութիւնս պարապեալ, շուրջ պատեալ զտրամախոհութեամբն, դժուարաւ իմանայ զառաջին շարժունին ազդումն։ Այսոքիկ ի տրամախոհութեանցն ներգործին. որ է միջին փորուած գլխոյն. եւ չորրորդ աստիճան ներքին զգայութեանց։ Իսկ հինգերորդ միտքն որեւ յիշողական ի վերջին փորուածս ներգործեալ որպէս ցուցաւ։ Եւ այսպէս երեքին զօրութիւնք իմացականին՝ յերեքեան փորուածս գլխոյն զանազան ներգործեն։ Որք են հասարակ զգայութիւն. տրամախոհութիւն. եւ յիշողութիւն։ Հասարակ զգայութիւն՝ ճանաչէ զներկային գիտութիւն. եւ տրամախոհութիւն՝ զհանդերձելոյն . եւ յիշողութիւն՝ զանցելոյն։ Դարձեալ տրամախոհութիւն ըստ ինքեան խորհի զհանդերձեալսն եւ զանցեալն ի յիշողականէն. եւ զներկայն ի հասարակ զգայութեանցն ընդունի եւ ճանաչէ. վասն այն երկուցն ի միջի եդեալ է տեղեաւ. զի զերկուցն ներգործութիւն կարողանայ եւ կրէ յինքեան։ Այլեւ այս գիտելի է՝ զի բոլոր մարդոյն տասն են զգայութիւնք. հինգ զգայութիւնք ներքին ըստ հոգւոյն. եւ հինգ զգայութիւնք մարմնոյն արտաքին։ Եւ են ներքին որպէս ասացաւ հասարակ զգայութիւն. երեւակայութիւն. կարծիք, տրամախոհութիւն. եւ միտք։ Իսկ արտաքին տեսանելիք. լսելիք. հոտոտելիք. ճաշակելիք. եւ շօշափելիք որպէս ասացաւ ի վերոյ։ Արդ ներքին եւ արտաքին զգայութիւնքս հաւասարին այսու. զի ամենեքեան առ հասարակ զգոյութիւն էիցս ըմբռնեն. եթէ ներքին եւ եթէ արտաքին զգայութիւնք։ Սակայն զանազանին ըստ վեց իմն եղանակաց։ Նախ՝ զի արտաքին զգայարանք զգալի մարմին ճանաչեն. իսկ ներքինք զիմանալիս եւ զանմարմինս. զի մտօք հասանեմք յիմանալեաց բնութիւն, եւ ոչ զգայութեամբ։

Երկրորդ՝ միտք տեսանեն զգոյացութիւն ի ներքոյ եդեալ, իսկ զգայութիւնք զպատահումն ի վերայ եկեալ. որպէս որակ քանակ եւ այլն։ Երրորդ՝ զգայութիւն զմասնաւորն տեսանէ, որպէս այս ինչ մարդ. իսկ միտք զբոլորն. եւ զընդհանուրն, որպէս մարդկութիւն։ Չորրորդ՝ զգայութիւն զիրն տեսանէ որպէս քար. եւ միտք զնմանութիւն ըմբռնէ, որպէս զնմանութիւն քարի։

Հինգերորդ՝ զգայութիւն զմերձաւորն եւ զներկայն ճանաչէ, որպէս աստ եւ այժմ. իսկ միտք զհեռաւորն եւ զանցեալն եւ զհանդերձեալն մտածէ որպէս ցուցաւ։ Վեցերորդ՝ միտքն տեսանէ որպէս ներգործական պատճառ եւ արհեստաւոր. եւ զգայութիւն որպէս գործիական պատճառ եւ միջնորդ ի մէջ զգալի իրաց եւ իմացօղ մտաց։ Այսպէս վեց իմն եղանակաւ ներքին զգայութիւնք եւ արտաքին զգայարանք՝ զանազանին ի միմեանց որպէս ցուցաւ։ Եւ այս է բնական պատճառ՝ որ ամենայն կենդանւոց զգայարանք ի գլուխն է պատշաճեալ. իմաստնոյ եւ անմտի. բանականի եւ անբանի։ Իսկ բարոյական պատճառ այն է՝ զոր ասէ առակախօսն. «իմաստնոյն աչք ի գլուխ իւր». եւ զի ոչ զայս զգալի աչացն ասէ, եւ ոչ զմարմնական գլխոյս. զի ահա ցուցաւ որ ամենեցուն աչք ի գլուխն է եդեալ։ Այլ զիմանալի աչաց՝ եւ զիմանալի գլխոյն է բանս. վասն այն բացորոշ ցուցանէ ասելով. «Աչք իմաստնոյն՝ ի գլուխ իւր»։ իմաստունք որք են հաւատացեալք. որք հաւատովք իմացան զՔրիստոս. որ եղեւ գլուխ եւ առաջնորդ կենաց ամենայնոցն նոյն ինքն Տէր մեր. որում փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԼԸ. Նորին դարձեալ ի նոյն բան Առակին։ «Աչք իմաստնոյն՝ ի գլուխ իւր»։ Ժող. 2. 14։

Եւ պարտ է գիտել զի ամենայն մեկնութիւն բանի չորս եղանակաւ առեալ լինի։ Կամ ըստ ճառին. կամ ըստ մտացն. կամ ըստ տեղւոյն. եւ կամ ըստ այլաբանութեան։ Նախ ըստ ճառին՝ է մարմնապէս մեկնութիւն. բայց ըստ մտացն՝ հոգեպէս. որպէս մարդն հոգի է եւ մարմին. նոյնպէս եւ մեկնութիւն բանին՝ ունի եւ մարմնաւոր. ունի եւ հոգեւոր մեկնութիւն։ Երրորդ՝ ըստ տեղւոյն յարմարութեան՝ որիշ մեկնի ի տեղւոջս այս. եւ որի յայլ տեղիս։ Չորրորդ՝ ըստ այլաբանութեան զանազանապէս տեսութիւն առեալ՝ ըստ բանին, եւ ըստ մտացն բաղդատութեան։ Նմանապէս եւ բան առակիս որ ասէ։ «Աչք իմաստնոյն ի գլուխ իւր». իմանի ըստ մտացն հոգեպէս, եւ զանազան այլաբանապէս. զի ոչ ունի ըստ ճառին տեսութիւն մարմնապէս. որպէս ի վերոյ ցուցեալ եղեւ։ Այլ գլուխ աստանօր՝ զիշխանութիւն է իմանալ ի վերայ հնազանդելոց. որպէս եւ Եսայի ասէ. «գլուխ արամայ դամասկոս. եւ գլուխ դամասկոսի հռասիմ». որ իշխեցօղ է նոցա։ Զոր պարտիմ զանազան եղանակաւ բացայայտեալ զբանս՝ չորեքտասան գլխով. եւ ապա ի ճշմարտութիւն նորին յանկ ելեալ կատարել։ Արդ նախ եւ առաջին՝ գլուխ եւ իշխան եւ կատարումն ամենայն արարածոց՝ զԱստուած իմանամք։ «Առ որ աչքամենեցուն ի նա յուսան ըստ մարգարէին». եւ նոյն զամենեսեան խնամէ կերակրէ եւ պահպանէ զիմանալիս եւ զգալիս. զբնականս եւ զանբանս. զիւրաքանչիւր ըստ իւրեանց կարգին։ Այս է՝ զիմանալիս եւ զբանականս բանիւ եւ իմաստութեամբ. զկենդանիս զգայութեամբ. զտունկս կելով. եւ զանշունչս գոյութեամբ կառավարելով։ Իսկ հինգ մասանց արարածոց որ ասացաւ. իմացական. եւ բանական. զգայուն. եւ տունկ. եւ անշունչ՝ յայսցանէ երեք միայն առանց խոտորման մնացին ի սահմանս իւրեանց. Որք են անասունք բոյսք եւ գոյք։ Յաղագս որոյ՝ աչք անասնոց, ի գլուխն է ամենայն բարձեալ. եւ բոյսք եւ տունկք՝ ի բարձունս աճին. եւ գոյք զգոյացուցիչն նշանակեն հանապազ։ Իսկ երկոքին արարածք՝ այսինքն են, անմարմին իմանլիք, եւ բանաւոր մարդս. գոյ խտրութիւն ի մէջ սոցա. զի յիմանալեացն դասուց որք ի մաստունք էին՝ զաչս մտաց իւրեանց առ արարիչն Աստուած ամբարձին. եւ կացին մնացին յերանելի փառս եւ յանճառ խնամս Աստուծոյ։ Իսկ որք անմտացան՝ եւ անձն իշխան կամօք զաչս իւրեանց շեղեցին յառաջին լուսոյն, նոքա զրկեցան ի փառաց. եւ խաւարեցան ի լուսոյ. եւ ի խաւար աղջամղջին յաւիտենից տանջանաց պատրաստեալ պահին. որք անուանեցան դեւք եւ հակառակ արարչին։ Այսպէս եւ ի մարդկանէ որք իմաստունք են՝ զաչս մտաց առ Աստուած ունին. որպէս ասէ Դաւիթ. «աչք իմ յամենայն ժամ առ Տէր են»։ եւ դարձեալ ասէ՝ «որպէս աչք ծառայի ձեռն Տեառն իւրոյ. ա՛յնպէս են աչք մեր առ քեզ Տէր Աստուած մեր»։ Նոքա հանապազ ի խնամս Աստուծոյ վայելեն. աստ պահպանեալք յամենայն չարէ. եւ անդ ժամանեալք ընդ երանելեաց հրեշտակացն ի փառս։ «Իսկ անմիտք ընդ խաւար գնան»։ Անմիտք են նոքա՝ որք զմտաց լոյսն ի հեշտութիւն աշխարհիս խաւարեցուցանեն . եւ յերեւելիս միայն պշնուն. եւ ոչ հաւատան, թէ ի վեր քան զգայարանս գոյ էութիւն, կամ փառք արդարոց, կամ տանջանք մեղաւորաց։ Այլ միայն փառք եւ տանջանք՝ զմարմնաւորս գիտեն. այնպիսիքն ընդ խաւար գնան ի կենցաղս. եւ յետ վըճարման աստի կենացս՝ ի խաւարն արտաքին ընդ սատանայի եւ դիւաց նորա տանջեսցին. որպէս ասէ Տէրն առ մեղաւորսն։ «Երթա՛յք յինէն անիծեալք ի տանջանս. որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա»։ Այս առաջին միտք բանիս որ ասէ։ «Իմաստնոյն աչք՝ ի գլուխն. եւ որ անմիտ է, ընդ խաւար գնայ»։ Երկրորդ՝ ըզգալապէս գլուխ է արեգակն լուսոյ աչաց, զի նա է իշխանաւոր եւ կատարումն տեսութեան աչաց։ Եւ լոյս աչաց՝ հանապազ զհետ լուսոյ ընթանայ. եւ յերկուց լուսոյն տեսութիւն կատարի. յորժամ լինի բընական լոյս աչացն՝ եւ խառնի լոյս արեգականն ի նմա, յայնժամ տեսանէ աչքն զգալի իրս մարմնականս։ Իսկ թէ մինն պակասի ի սոցանէ, ի խաւար ընթանայ տեսութիւն. եթէ բնական լոյս կայ՝ եւ արտաքինն խաւար է եւ պակաս, ոչ տեսանէ։ Եւ թէ արտաքինն կայ՝ եւ բնականն պակաս է, ոչ տեսանէ. այլ թէ լոյս աչացն՝ եւ լոյս արտաքին համազուգին, յայնմանէ լինի տեսութիւն։ Եւ վասնզի ազգակից է բնական լոյսն, արտաքին լուսոյն. յաղագս այնորիկ ի տեսանելն զլոյսն, զուարճանայ աչքն, եւ ի նա ձգի հանապազ, քան իյայլ իրս։

Զայս ասէ ըզգալապէս թէ, «Իմաստնոյն աչք՝ ի գլուխն իւր. եւ անմիտն ընդ խաւար գնայ»։

Երրորդ՝ իմաստունին գլուխ է իմաստնոց եւ ճշմարիտն սիրողաց. եւ երեք է իմաստութիւն. բնական՝ կրթական՝ եւ շնորհական։ Բնականն՝ է ի պատշաճ խառնուածոյ կազմութեանց մարդոյն. եւ Կրթականն՝ որպէս ուսմամբ յիմաստասիրացն. եւ Շնորհականն՝ որպէս Սողոմօնին։ Եւ զինչ եւ իցէ՝ թէ բնական, թէ ուսմամբ, եւ թէ շնորհօք, իմաստութիւն գլուխ եւ կատարումն եւ զարդ է իմաստնոց. եւ ի նա ունին հանապազ զխոկումն իւրեանց. նոյնպէս եւ զճշմարտութիւն սիրողաց։ Զի իմաստասէրն եւ ճշմարտասէրն հանապազ իմաստութեամբն եւ ճշմարտութեամբն կառավարին. եթէ ի միտս եւ եթէ ի խորհուրդս. եւ թէ ի բանս եւ թէ ի գործս. եւ ոչ կամին թէ սակաւ ինչ ստութիւն, կամ տգիտութիւն ինչ խառնեսցի ի նոսա. Այլ զամենայն ինչ իմաստութեամբ եւ ճշմարտութեամբ կատարեն։

Չորրորդ՝ հաւատն է գլուխ հաւատացելոց. զի հաւատացեալն՝ զամենայն ինչ հաւատով ուղղէ։ Եւ է հաւատն լոյս շնորհաց հեղեալ յԱստուծոյ ի բանական հոգիս, առ ի ճանաչել զհոգեւոր բարիս։ Եւ զորօրինակ՝ լոյս արեգականն հեղանի եւ մտանէ ընդ լուսանցս տան մեծ եւ փոքր՝ եւ լուսաւորէ զյարկն. նոյնպէս ըստ չափու ունակութեան մտացս՝ ճառագայթի լոյս շնորհացն Աստուծոյ մեծ կամ փոքր՝ եւ նովաւ տեսանի եւ ճանաչի հոգեւոր բարութիւն եւ հանդերձեալ կեանքն։ Այլ ի մարդկանէ ոմանք են ամենեւին անհաւատք. եւ ոմանք դժուարահաւատք. եւ ոմանք դիւրահաւատք. եւ ոմանք թերահաւատք։ Եւ չորեքին սուրբք արտաքոյ են հաւատացելոց. զի անհաւատ է՝ որ ոչ հաւատայ Աստուծոյ. եւ ոչ գրոց սրբոց. եւ ոչ ունի ակն հանդերձեալ դատաստանին. ոչ պատժոց եւ ոչ փառաց. այլ սիրէ միայն զկենցաղս աշխարհի. եւ ըստ կամաց իւրոց ընթանայ. որպիսիք են հեթանոսք աշխարհի եւ չարք ի մարդկանէ։ Իսկ դժուարահաւատ է՝ որ զամենայն ինչ ըստ կարգի բնութեան տեսանէ. եւ ոչ հաւատայ սքանչելեաց Աստուծոյ՝ որ ի վեր քան զբնութիւն ներգործէ. որպէս էր քահանայն Զաքարիա որ պատժեցաւ ի հրեշտակէն։ Եւ դիւրահաւատն է՝ որ ամենայն սուտ իրաց հաւատայ եւ մոլորի. որպէս Եւա. զի դիւրաւ հաւատաց օձին եւ մոլորեցաւ։ Իսկ թերահաւատն է՝ որ ի կարծիս ունի զիմացումն, եւ առանց քննութեան մտաց իւրոց ի կարծիս է. եւ ոչ հաւատայ եւ ո՛չ հաւանի. որպէս էին հերետիկոսացն դասք։ Այսպէս չորեքին դասք են անհաւատից։ Իսկ հաւատացեալն ընդդէմ սոցա՝ գտանէ զճշմարտութիւն, եւ առանց կարծեաց հաւատայ Աստուծոյ. եւ հոգեւոր բարեացն, եւ հանդերձեալ կենացն։ Այսպիսի կատարեալ հաւատս՝ գլուխ է հաւատացելոյն. եւ նովաւ տեսանէ զամենայն. եւ նովաւ հաստատի եւ կատարէ զամենայն գործս առաքինութեան. վասն որոյ ասէ. «Իմաստնոյն աչք՝ ի գլուխ իւր»։

Հինգերորդ՝ օրէնքն գլուխ է օրինաւորաց. եթէ բնական եւ բանական օրէնք. եւ եթէ գրաւոր եւ աւետարան. եւ եթէ ուխտեալ եւ առանձնական օրէնք։ Գլուխ եւ կատարումն է պահողաց զօրէնսն, եւ ի նա հային հանապազ մտօք։ Զի զօրէնսն՝ օգնական ետ Աստուած մարդկային բնութեանս որպէս ասէ Եսայի. «զի որպէս զլոյս՝ օգնական է աչաց, եւ ճանապարհ գնացողաց»։ Վասն այսորիկ ասէ. «իմաստնոյն աչք ի գլուխ իւր»։ Վեցերորդ՝ գործն բարի՝ գլուխ է գործաւորաց. եւ դիտաւորութիւն գործոց. զի կատարումն գործնականին է՝ բարի գործն. եւ բարի գործոյն՝ դիտաւորութիւն նորին. ըստ այսմ օրինակի։ Զի է բարեգործութիւն՝ խոտորիլն ի չարէ, եւ առնելն զբարի. որպէս խրատէ Դաւիթ. «խոտորեա ի չարէ եւ արա զբարի»։

Եւ այսպէս բաժանի. զի թէ խոտորի ի չարէ եւ ի բարւոյ ի միասին յերկուցն՝ ոչ ինչ է. ոչ չար է, եւ ոչ բարի. այլ նման է երկրին սոդոմայ. որ ոչ բարի բոյս, եւ ոչ փուշ բուսուցանէ։ Իսկ թէ ոչ խոտորի ի չարէ եւ ոչ ի բարւոյ, այլ զերկուսն ի միասին կատարէ, եւ այս եւս ոչ ինչ է. եւ խառնակ եւ ապականեալ կենօք։ Իսկ թէ խոտորի ի բարւոյ եւ առնէ զչարս, ամբարշտութիւն է եւ չարագործ. որ ոչ ունի մասն բարութեան։ Իսկ չորրորդն որ խոտորի ի չարէ՝ եւ առնէ զբարի է բարեպաշտութիւն եւ գործ արդարութեան։ Եւ այսպէս արդարութեան գործն գլուխ եւ կատարումն է գործողին. եւ մի՛շտ ի նա ունի ցանկութիւն. եւ ոչ կամի թէ խոտորի ի բարի գործոյն։ Նմանապէս եւ դիտաւորութիւն գլուխ եւ կատարումն է բարի գործոյն. զի ոմն գործէ ի փառս Աստուծոյ. եւ ոմն ի փառս մարդկան. «եւ այն իսկ է վարձ նորա հրամայեաց Տէրն»։ Եւ դարձեալ ոմն գործէ ծառայական սիրովն՝ զի մի պատժեսցի. եւ ոմն վարձկականաւն՝ զի պսակեսցի. եւ ոմն որդիական սիրովն՝ զի հաճոյասցի կամացն Աստուծոյ։ Եւ ա՛յս է գերազանց սէրն եւ կատարեալ առաքինութիւն։ Զի ոչ վասն վարձու, եւ ոչ վասն երկիւղի, այլ վասն կամացն Աստուծոյ կատարէ. վասն որոյ ասէ Յօհաննէս։ «Սէրն կատարեալ՝ ի բաց մերժէ զերկիւղն»։ Այս է որ ասէ։ «Իմաստնոյն աչք ի գլուխ իւր»։ Եօթներորդ՝ սէրն գլուխ է պատուիրանաց. որպէս ասէ առաքեալն. «լրումն օրինացն սէրն է»։ Եւ բանս այս չորս իրօք տեսանի։ Նախ որպէս ասացաւ՝ քան զվարձն եւ քան զերկիւղն՝ սէրն է գերագոյն եւ կատարեալ բարի, որ որդիական է եւ ազատ եւ հաճոյ Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ սէրն է գլուխ եւ կատարումն աստուածային առաքինութեանց. որ է հաւատն եւ յոյս. որպէս ասէ առաքեալն. «սոքա երեքեան՝ եւ մեծ քան զսոսա սէրն է»։ Զի հաւատն դադարի յետ մահու. եւ յոյսն յետ յարութեան. եւ սէրն մնայ յաւիտեան անսպառելի։ Երրորդ՝ զի վասն սիրոյն Աստուծոյ զամենայն պատուիրանս նորա կատարեմք. որպէս ասէր փրկիչն. «եթէ սիրէք զիս՝ զպատուիրանս իմ պահեսջիք». զի նշանակ սիրոյն Աստուծոյ՝ է պատուիրանաց նորա կատարելն. այսինքն, սիրել զընկերն, գործել զարդարութիւն, ողորմիլ աղքատաց, ճգնիլ ի պահս, եւ յաղօթս, եւ զայլն ամենայն։ Զմի շնարն՝ զմի գողնարն եւ զայլն ամենայն։ Զմի շնարն՝ զմի գողանարն. եւ զինչ հրաման է պատուիրանացն Աստուծոյ ի հին եւ ի նոր կտակարանս՝ վասն սիրոյն Աստուծոյ կատարի. եւ նա է գլուխ եւ կատարումն ամենայն պատուիրանաց. որպէս ասացաւ յօրինականն. «ամենայն օրէնք եւ մարգարէք յայս բովանդակին. այսինքն, ի սէրն Աստուծոյ , եւ ի սէրն ընկերին»։ Չորրորդ՝ սէրն է գլուխ ամենայն եւ պատուիրանաց. զի վասն սիրոյն՝ որ մարդասէր է Աստուած, մարդ եղեւ. եւ վասն սիրոյ զամենայն օրէնս իւր եդեալ կատարեաց եւ զպատուիրանս։ Եւ վասն սիրոյն զբանս մարգարէիցն ելից եւ աւարտեաց. եւ մահուամբ զմահ ելոյծ. եւ զկեանս վերստին պարգեւեաց։ Ել ի յերկինս՝ եւ մեզ զնոյն տեղիսն խոստացաւ։ «Ո՛ւր եսն եմ, անդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի»։ Եւ մեք այնմ սիրոյ միաւորութեան ակն ունիմք. որպէս ասաց. «դու հայր յիս, եւ ես քեզ. զի եւ սոքա ի մեզ իցեն. զի եղիցուք կատարեալք ի մի։ Այս է սէրն գլուխ պատուիրանաց. եւ ակնկալութիւն մեր ի նա։ Ութներորդ՝ «այրն գլուխ է կնոջ. որպէս ասէ առաքեալն»։ Արդ՝ այրն գլուխ է եւ իշխան. եւ կինն մարմին է նմա եւ անդամ եւ կապակցեալ են սիրով եւ օրհնութեամբ պսակին մի մարմին եղեալ. որպէս ասաց մարգարէն. «եղիցին երկոքեան ի մարմնի մի»։ Եւ որպէս գլուխն առանց մարմնոյ, եւ մարմին առանց գլխոյ, անպիտան եւ անկենդան է։ Նոյնպէս այրն առանց կնոջ եւ կինն առանց առն՝ անպիտան են. եւ ոչ ունին զմարմնաւոր կենդանութիւնս։ Եւ որպէս մարմնաւոր կենդանութիւնս։ Եւ որպէս այս մարմին՝ ընդ օտար գլխոյ ոչ լինի մի մարմին եւ անդամ, եւ ոչ այլոյ գլուխ այլոյ մարդոյ. Նոյնպէս այրն ոչ լինի գլուխ օտար կնոջ. եւ ոչ կինն օտար առն։ Եւ է այրն եւ թէ կինն խզէ զկապս սիրոյ եւ օրհնութեան որ ի մէջ նոցա, եւ կապի ընդ այլոյ եւ օտարի, ինքն բաժանեցաւ յօրհնութեան պսակէն. եւ եղեւ հատեալ անդամ ի բոլորէն. այսպէս այրն գլուխ է կնոջ։ Եւ իմաստուն կինն՝ պարտի ունել հանապազ զաչս իւր ի վերայ առն իւրոյ. եւ ըստ կամաց նորա գնալ. ոչ ինքն դարձուսցէ զսէրն յառնէն իւրմէ. եւ ոչ թողցէ զայրն հեռանալ ի սիրոյ նորա. վասն որոյ ասէ. «աչք իմաստնոյն ի գլուխ իւր»։ Իններորդ՝ տեարք գլուխ են ծառայից՝ եւ վարձկան մշակաց։ Եւ տիկինն գլուխ է աղախնեաց եւ իշխան նոցա. պարտ է զամենայն հարկաւոր պէտս նոցա լնուլ. որպէս գլուխն զմարմնոյն իւրոյ. եւ ոչ է պարտ զվարձս մշակացն եւ ծառայիցն հատանել եւ զրկել զնոսա. քան զօտարի զրկելն եւ յափշտակելն՝ առաւել զրկանք է զվարձս մշակացն եւ ծառայիցն պակասեցուցանել. զի աշխատեալ է՝ եւ ակն ունի վասն վարձուն։ Որոց ասէ մարգարէն. «զրկեալն ի ձէնջ աղաղակէ. եւ բողոք հնձողացն էհաս յականջս Տեառն զօրութեանց»։ Այլեւ պարտ է իմաստուն ծառայից եւ աղախնեաց՝ զաչս մտացն ունել ի վերայ տէրանցն. եւ արտաքոյ կամաց նոցա ոչ ինչ առնել. եւ ապա հաճոյասցին նոցա. ըստ մարգարէն որ ասէ. «որպէս աչք ծառայից ի ձեռս տէրանց իւրեանց, եւ աչք աղախնեաց ի ձեռս տիկնաց իւրեանց, ա՛յնպէս են աչք մեր առ քեզ Տէր Աստուած մեր»։ Այս է որ ասէ. «Աչք իմաստնոյն»։ Տասներորդ՝ թագաւորք երկրի եւ իշխանք եւ զօրավարք՝ գլուխ են զօրաց իւրեանց։ Զի որպէս թագաւորք իշխանացն են իշխանք. եւ իշխանք եւ պէտք իշխեցելոց իւրեանց. այսպէս եւ զօրավարք գլուխ են եւ իշխանք զօրաց իւրեանց եւ կառավար. որպէս սուրբն Վարդան Մամիկոնեան ի վերայ զօրացն հայոց. որք հրամանաւ նորին նահատակեցան եւ պսակեցան ի Քրիստոսէ։ Ապա պարտ է ամենեցուն ընդ ձեռամբ անկելոցն, հնազանդ լինիլ իշխանաց իւրեանց. որպէս զօրք զօրավարին. եւ ռամիկք իշխանին. եւ իշխանք թագաւորին իւրեանց։ «Զի ոչ ուստէք եւ իշխանութիւն, եթէ ոչ յԱստուծոյ, եւ որք կարգեալ են՝ յԱստուծոյ են կարգեալ»։ Եւ որք իմաստունք են՝ լինին հնազանդք եւ մտերիմք իշխանաց իւրեանց. եւ ի բարութեան վայելեն։ Իսկ որք անմիտք են՝ լինին ապստամբք եւ երկմիտք իշխանաց իւրեանց եւ ի խաւարի գնան. եւ զչար պատիժս կրեն ի պետաց իւրեանց. որպէս աքար ի հինն անլուր եղել զօրավարին յԵսուայ, խորեաց ի յանիծիցն երիքովի եւ քարկոծեցաւ։

Այսպէս ի նորս ուրացօղն Վասակ ապստամբեալ ի զօրավարէն հայոց ի մեծէն Վարդանայ սրբոյ, աստ չարաչար մահուամբ մարմնով սատակեցաւ ի պարսս. եւ անդ զանէծս եւ զյաւիտենից տանջանս ընկալաւ ի Տեառնէ։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ամենայն իշխանի պա՞րտ է հնազանդ կալ՝ թէ չար եւ թէ բարի։ Ասեմք այո՛ ամենայն իշխանի պարտ է հնազանդ կալ. բարի իշխանին վասն բարութեան իւրոյ. եւ չար իշխանին վասն հրամանացն Աստուծոյ։ Եւ պարտ է գիտել՝ զի երկու իրօք ոչ լսեն չար իշխանին. մին՝ թէ ի հաւատոյն թիւրեսցէ. եւ երկրորդ՝ թէ ի գործ չարութեան ձգեսցէ, ոչ է պարտ լսել։ Զի կրկին է իշխան. մինն Աստուած. եւ միւսն իշխանք երկրի։ Եւ իշխանին Աստուծոյ՝ է հաւատք եւ գործք օրինացն. այսոքիւք պա՛րտ է հնազանդիլ Աստուծոյ. եւ զկամս նորա կատարել. եւ ի բաց յայսցանէ՝ զամենայն հրամանս զի՛նչ եւ իցէ իշխանին լսել եւ կատարել։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ թէ արիւն հեղուլ հրամայէ իշխանն. եւ կամ ա՛յլ ինչ վնաս առնել։ Ասեմք եթէ՝ կրկին է արիւն հեղուլն. մին որ մեղապարտ լինի, կամ գող, կամ աւազակ, կամ վատագործ, կամ թշնամի թագաւորութեան, զայնպիսին օրէնքն հրամայէ սպանանել. իշխանն որ հրամայէ՝ եւ սպանօղն՝ անմեղք են. զի վասն այն ունին զէնս ըսպանողի. եւ վրէժխնդիրք են օրինացն Աստուծոյ։

Իսկ թէ անմեղ է արիւնն, իշխանն որ հրամայէ՝ եւ դու որ սպանանես՝ արեան նորա պարտական էք ի միասին։ Նոյնպէս թէ ի գողութիւն, կամ յայլ ինչ վնասս կցորդ լինի իշխանին, ի միասին է պատիժ նոցա. զի ըստ չարկամաց իւրեանց գործեցին, եւ ոչ ըստ օրինացն Աստուծոյ։ Մետասաներորդ՝ պէտք եւ առաջնորդք տեղւոյ՝ գլուխ են միաբանից եղբարց. Պարտ է ամենեցուն զնորին կամս կատարել։

Նախզի՝ մի իցէ այլ եւ այլ կամք, որ պատճառ է քակտելոյ եւ բաժանելոյ։ Երկրորդ՝ որ զամենայն ինչ եթող ըստ հրամանացն Աստուծոյ՝ պարտ է եւ զիւր կամսն թողուլ։

Երրորդ՝ զի քան զամենայն մեծ նուէրք է, որ զսիրտս եւ զկամս իւր նուիրէ Աստուծոյ։ Չորրորդ՝ զի լիցի աստուածապաշտ՝ եւ մի կամապաշտ եւ կռապաշտ։ Դարձեալ գոյ եւ այլ իմն պատճառ հրամանակատարութեան. այսինքն, զի պարտ է ամենայն մարդոյ՝ զի զիւր կամսն հետեւեցուցանէ կամացն Աստուծոյ։ Որպէս առաջինքն մարգարէք եւ առաքեալքն. եւ թէ ոչ գիտէ, հետեւեսցի կամաց օրինացն. զի օրէնքն զկամս Աստուծոյ հրամայէ. եւ թէ ոչ կարէ, հետեւեսցի կամաց առաջնորդին. զի նա՝ զկամս Աստուծոյ եւ զկամս օրինացն ուսուցանէ. բայց միայն առաջնորդն բարեգործ եւ ուղիղ լինի վկայեալ։ Եւ թէ ոչ գտանէ, հտեւեսցի խղճմտանաց իւրոց. եւ զբնական բարութիւն խնդրիցէ յինքեան, որ սերմանեալ է ի բնութիւնս. եւ նորա հետեւեսցի։ Եւ մի ամենեւին գնասցէ զհետ կամաց իւրոց. զի ի չարիս ընթանայ. ըստ այնմ, «բարձի թողի զնոսա երթալ զհետ կամաց իւրեանց. զի գնացին նոքա ըստ կամս անձանց իւրեանց»։ Վասն զի ոչ գիտէ մարդ զկամս Աստուծոյ կատարել. զի բազում ինչ թուի մեզ թէ բարի է՝ եւ լինի այն չար. եւ բազում ինչ որ չար թուի մեզ՝ լինի այն բարի. եւ ցուցից քեզ վկայութեամբ առաջնոցն։ Զի ահա ողջակէզն եւ խունկն բարի էր ըստ օրինացն Աստուծոյ. Սաւուղ մատոյց զողջակէզ եւ անարգեցաւ եւ խունկ մատոյց Ոզիայ, եւ բորոտեցաւ։ Նոյնպէս Սաւուղ խնայեաց եւ փրկեաց Զագագ, եւ խոտորեցաւ։ Եւ հեղի ներեաց որդեացն՝ եւ պատժեցաւ ինքն եւ որդիքն մեռան. եւ տապանակն Աստուծոյ գերիվարեցաւ։ Զի նա ներեաց եւ ոչ բարկացաւ ի վերայ որդւոցն եւ ոչ խրատեաց զնոսա։ Այսպիսիքս չար հանդիպեցան. զի ոչ էին ըստ կամացն Աստուծոյ։ Նմանապէս եւ չար էր ըսպանութիւն. եւ ահա Եղիա եսպան զամենայն մարգարէսն Բահաղու, եւ հաճոյացաւ Աստուծոյ։ Նոյնպէս եւ Սամուէլ եսպան Զագագ, եւ չէ մարդասպան։ Եւ Փենեհէզ եսպան զԶամբի, եւ դադարեաց մահն։ Այսպէս պոռնկութիւն խոտեալ էր յօրինացն. եւ Աստուած հրամայեաց Ովսէի առնուլ կին պոռնիկ եւ պոռնկիլ, եւ ոչ եղեւ մեղք. զի պատկեր ժողովրդեանն արար. որ այնպէս պոռնկեալք էին զհետ կռոցն. եւ թողեալ զԱստուածն իւրեանց։ Նոյնպէս եւ զկամս բարի առաջնորդին՝ պարտ է առանց քննութեան զամենայն կատարել . եւ հետեւիլ նմա զինչ եւ կամեսցի եւ հրամայեսցէ. զի այն է բարի նորա. վասն որոյ ասէ. «իմաստնոյն աչք ի գլուխ իւր»։ Երկոտասաներորդ՝ վարդապետք գլուխ են աշակերտաց իւրեանց. զի նոքա առաջնորդեն եւ ուսուցանեն տգիտաց. թէ զարուեստս բանից, եւ թէ զարուեստս ձեռաց իւրեանց, եւ բերեն ի կատարումն։ Եւ այն որ բանից վարդապետն է՝ բանիւ ընդ լսըսելիսն զիմացական միտս նոցա ուսուցանէ եւ վարժէ. եւ որ գործոց վարդապետն է՝ ձեռօք ընդ աչսն զզգայականս նոցա վարժէ եւ կրթէ։ Վասն այն որ իմաստունն է յաշակերտաց՝ հետեւեսցի մտօք եւ զգայութեամբ. եւ կրեսցէ յինքն զամենայն գիտութիւնս նորա։ Զոր օրինակ՝ պատկերագործ զորպիսութիւն նախատպին զամենայն բոլորովին տեսանէ եւ նկարէ. Նոյնպէս եւ աշակերտին պարտ է գաղափար եւ նախօրինակ դընել զբանս եւ զգործս վարդապետին. եւ ուսանիլ եւ համանմանիլ նմա։ Եւ ոչ միայն զոր տեսանէ եւ լսէ ի նմանէ՝ զայն ուսանի. այլեւ զներքին շարժումն սրտին, եւ զորպիսութիւն կամացն պարտ է գտանել, եւ հետեւիլ իմաստնոցն. եւ այնպէս լինի եւ ինքն իմաստուն. որպէս ասէ առակն։ «Ջրհոր խոր է սիրտ առն իմաստնոյ. եւ այր իմաստուն քամէ զնա»։ Երեքտասաներորդ՝ քահանայք գլուխ են ժողովրդեանն. պէտքն՝ քահանայիցն եւ ժառանգակցացն. զի քահանայն հովիւ է եւ առաջնորդ. եւ ժողովուրդն հօտ եւ հետեւեալ։ Նոյնպէս եւ եպիսկոպոսապետն՝ եպիսկոպոսաց. եւ քահանայապետն՝ քահանայից. եւ այլն ամենայն՝ ամենայն ժառանգակցաց եկեղեցւոյ մինչեւ ցվերջինսն։ Եւ պարտ է նոցա բանիւք վերակացու լինիլ. եւ հովիւ ի վայրի դալարւոջ որ է զբանաւոր հօտս կերակրել. եւ ի ջուր հանգստեան սնուցանել. զհիւանդս բժշկել. զբեկեալս պատել ի ձեռն խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան. քարոզութեամբ եւ բանիւ մըխիթարել. եւ յեկեղեցիս եւ ի փարախն երկնաւոր առաջնորդել. թէ պէտք են, զքահանայս եւ պաշտօնեայս իւրեանց. եւ թէ քահանայք՝ զսուրբ ժողովուրդն իւրեանց։ Զի դէտ են կարգեալ ի վերայ նոցա. որպէս ասէ մարգարէն. «ո՛րդի մարդոյ՝ դէտ կացուցի զքեզ ի վերայ տանդ Իսրայէլի»։ Եւ հանապազ պա՛րտ է դիտին արթուն կալ՝ եւ զգուշացուցանել ի թշնամեացն. այսինքն, ի սատանայէ ի մեղաց եւ ի հերձուածողաց։ Ապա թէ ոչ՝ «զարիւն նոցա ի ձեռաց քոց խնդրեցից ասէ»։ Եւ որպէս նոքա դէտ են եւ առաջնորդ՝ զիւրեանց գործն կատարեսցեն. նոյնպէս եւ ժողովուրդքն՝ հնազանդ լիցին քահանայիցն. եւ քահանայքն իւրեանց տեսուչ եպիսկոպոսին եւ առաջնորդին։ Զբարի բանս եւ զգործս նոցա պարտ է զի ուսանիցին եւ առնիցեն. եւ զպակասութիւնս նոցա՝ ոչ է պարտ առնել եւ ոչ քննել. որպէս հօտն ոչ ընդ իմանայ հովուին. եւ ոչ ունկն լեզուին. վասն այն զգուշացոյց Փրկիչն. «զորր ինչ ասիցեն ձեզ՝ արարէք. բայց ըստ գործոց նոցա առնէք»։ Այսպէս է «իմաստնոյն աչք՝ ի գլուխ իւր»։

Չորեքտասաներորդ՝ եւ ուղղակի տեսութիւն բանիս՝ գլուխ քրիստոնէից է Քրիստոս Փրկիչն մեր. որպէս ասէ առաքեալն. «առն ամենայնի գլուխ Քրիստոս է»։ Եւ գլուխ է նախ աստուածութեամբն. զի արարիչ եւ սկիզբն է ամենայնի։ Երկրորդ՝ շնորհօք եւ արդարութեամբ. զի եղեւ երկրորդ Ադամ եւ շնորհօք արդարացոյց զմեզ։ Երրորդ՝ գլուխ եղեւ ուսմամբ. եւ առաջնորդեաց ի հաւատս ճշմարիտս։ Չորրորդ՝ գլուխ եւ անդրանիկ եղեւ յարութեամբն , եւ ընդ աջմէ հօր նստելոյն. որպէս առաքեալն։ «Պատկեր աներեւութիւն Աստուծոյ. եւ անդրանիկ ամենայն արարածոց. եւ զնա եդ մարմնոյ եկեղեցւոյ գլուխ»։

Դարձեալ որպէս գլխոյ՝ ամենայն ինչ անդամոցն է. այսինքն, փառք, խնդութիւն, շարժողութիւն, կեանք եւ այլն. նոյնպէս եւ անդամոցն՝ գլխոյն վերաբերի։ Նախզի՝ ի մեղաց էառ. եւ յանէծս մատնեալ եղեւ ինքն բանն Աստուած. առեալ զբնութիւնս մեր, մեղք եղեւ եւ անէծք. եւ զմեզ արդարացոյց եւ յօրհնութիւնս էած. որպէս ասէ առաքեալն. «Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծից օրինացն, եղել վասն մեր անէծք. եւ որ ոչ գիտէր զմեղս՝ վասն մեր մեղս արար. զի մեք եղիցուք նովաւ յարդարութիւն Աստուծոյ»։ Երկրորդ՝ ցաւք եւ կսկիծ մարմնոյն՝ ի գլուխն վերաբերի. այսպէս եւ Տէր մեր չարչարեցաւ եւ մեռաւ. «եւ զցաւս մեր եբարձ. որպէս ասէ Եսայի». զի մեք էաք մեղաչականք եւ մահու արժանի. նա վասն մեր մեռաւ. եւ զպարտս մեր հատոյց. ըստ այնմ, «Տէր հատուսցէ ընդ իմ»։ Երրորդ՝ զի դեռեւս ամենայն անհնազանդութիւն անդամոցս՝ գլխոյն մեր վերաբերի. եւ նա որ ամենեւին հնազանդ եղեւ հօր մահու չափ եւ մահու խաչի, վասն մեր անհնազանդութեանս, անհնազանդ կոչի եւ նա. որպէս գրէ առաքեալն. «յայնժամ եւ ինքն որդի՝ հնազանդեսցի այնմ, որ հնազանդեցոյց նմա զամենայն»։ Չորրորդ՝ հեշտութիւն անդամոցն՝ գլխոյն վերաբերի. նա եւ տրտմոււթիւն. նմանապէս եւ ի բարի գործս մեր՝ գլուխն մեր հեշտանայ եւ բերկրի. ըստ այնմ, «բերկրեսցի ի բարւոք կեալն մեր. ուրախ լիցի ի կրօնաւորութեան մերում»։ Նմանապէս եւ ի վատթարն տրտմի. վասն որոյ զգուշացուցանէ աւետարանիչն Յօհաննէս. «մի տրտմեսցի ի ձէնջ բարերաց Աստուածն իմ Յիսուս»։

Դարձեալ եւ այլապէս՝ զի գլուխ է մեր եւ կարեկից. փորձանաւորացս օգնական լինի. զի զփորձ է առեալ մարմնովն. այլեւ զտկարս զօրացուցանէ եւ զգայթակղեալս. զի անգամք եւ հաւատացեալ եմք նմա։ Այլեւ զհիւանդութիւնս մեղօք բժշկէ. եւ դարձուցանէ. զի յուսացեալ եմք ի նա։ Այլեւ միշտ պատարագաւն իւրով քաւէ. եւ վասն մեր առ հայր իւր միջնորդէ եւ բարեխօսէ, կալ մնալ ի սէր նորա։ Այսպէս եւ առաւել քան զայս՝ Տեառն մեր Քրիստոս գլուխ կոչի քրիստոնէից. եւ մարմնոյ իւրոյ եւ եկեղեցւոյ։ Վասն որոյ խրատէ զմեզ իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմօն եթէ. «իմաստնոյն աչք՝ ի գլուխ իւր»։ Իմաստուն կոչէ զքրիստոնէից դասս. որք հաւատով իմացաք զՔրիստոս. եւ իմաստնացաք նովաւ, որ է «իմաստութիւն Աստուծոյ ըստ առաքելոյ»։ Եւ չորս կերպիւ լինի աչք մեր ի գլուխն մեր Քրիստոս։ Նախ իմացմամբ՝ «զվերինն խորհելով ուր Քրիստոս նըստի ընդ աջմէ Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ ակնկալցուք ի նա զամենայն պատուիրանս նորա պահելով. երէց եւ աշխարհական. այր եւ կին. առաջնորդ եւ հետեւեալք. զի «որ սիրէ զիս ասէ՝ զպատուիրանս իմ պահեսցէ»։

Երրորդ՝ զի եւ բանիւ խոստովանեսցուք նմա. որ թարգմա՛ն է սրտի. «սրտիւ հաւատալն՝ արդարութիւն է. եւ բերանով խոստովանիլն՝ փրկութիւն գործէ ասէ առաքեալն»։ եւ ինքն յոյսն մեր ասէ. «որ խոստովանեսցի զիս առաջի մարդկան, խոստովանեցոյց եւ ես զնմանէ առաջի հօր իմոյ որ յերկինս է»։

Չորրորդ՝ զչարչարանս յանձինս բերելով, նեղ եւ անձուկ ճանապարհի նորա հետեւիլ. «զի թէ չարչարանացն կցորդիմք, եւ փառացն հաղորդիցուք»։ Եւ ընդ նեղ ճանապարհս նորա գնալով, յօթեւանս լուսոյ ակնունելով հասանիլ. եւ անճառ խոստմանց նորին արժանաւորիլ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք , եւ զօրութիւն, եւ երկրպագութիւն, եւ մեծութիւն, եւ բարեբանութիւն, ի բոլոր եւ ի մասանց արարածոց. եւ ի ներգեւեալ եւ ի չարարդի անձնէ իմմէ, օրհնուի, գոհութիւն, եւ բարեբանութիւն, արարչին մերոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի՝ ընդ Հօր իւրում ծնողի, եւ ամենասուրբ Հոգւոյն ամէն։

Գլուխ ԼԹ. Նորին վասն երիտասարդաց քարոզ. որ եւ սրբոց Վարդանացն պատշաճի. ի բան առակին որ ասէ։ «Ուրախ լէր երիտասարդ ի մանկութեան քում. եւ զուարճացուսցէ զքեզ սիրտ քո յաւուր մանկութեան քո»։ Ժող. 11. 9։

Պարտ է գիտել, զի ընդունակ ուրախութեան՝ հասակն է երիտասարդութեան զի ոչ է անկատար որպէս տղայ. եւ ոչ ծեր եւ անցեալ զաւուրբք, եւ վասն հնութեան մերձեալ յապականութիւն։ Այլ երիտասարդն երկուց հասակացն ի միջի է. որքան զտղայն կատարեալ է. եւ քան զմիւսն նոր եւ զօրաւոր. եւ զգայարանքն առողջ՝ եւ ուժ ի հասակն։ Եւ կարօղ է վայելել զկերակրոցն ճաշակ, զհանդերձիցն գեղեցկութիւն. ի պատերազմի արի. եւ յամենայն զբօսանս սնոտի կենցաղոյս՝ միշտ ուրախ է երիտասարդն. վասն այսորիկ զհրեշտակս յայնմ հասակի տեսին որք տեսին։ Այլեւ նախնի մարդն Ադամ յայսմ հասակի ստեղծաւ. եւ Յովսէփ եւ Դաւիթ ի նոյն ժամանակս թագաւորեցին. եւ Տէր մեր յայսմ հասակի մարմնոյ մկրտեցաւ։ Այլեւ ի համօրէն յարութեան ծեր եւ տղայ եւ ամենեքեան ի նոյն հասակ յառնելոց են ի յարութեան աւուրն ի մեռելոց. ըստ այնմ, «մինչեւ հասցուք ամենեքեան ի մի միաբանութիւն հաւատոյ. յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի. վասն այն ուրախասցի երիտասարդն»։ Եւ ի՞նչ է ուրախութիւն. այսինքն, անարատ կեանք, եւ անախտ վարս ունելոյ նշանակ։ Զի ուր մեղք ոչ է՝ անդ տրտմութիւն ոչ գոյ. վասն այնորիկ առաքեալն ասէ փիլիպեցւոց. «ուրա՛խ լերուք ի Տէր յամենայն ժամ»։ Այլ զզօրութիւն բանիս՝ ոմանք ի նախաստեղծն առեալ հանեն . որ մինչչեւ էր մեղուցեալ՝ ի դրախտին փափկութեան ուրախանայր ընդ հրեշտակս անմահ տնկոցն վայելչութեամբ։ Եւ յորժամ էանց զպատուիրանաւն, ժառանգեաց զցաւալից եւ զախտաւոր կեանս աշխարհիս, եւ էջ ի հող մահու։ Իսկ միածին բանն Աստուած՝ ի նորին բնութենէն Ադամայ եղեալ մարդ, վերածէ զնա յառաջին կեանսն. եւ նորին ծննդոցն՝ զգուշանալ հրամայէ աներեկ աւուրն։ Իսկ ոմանք ի յարութեան աւուրն հանեն զբան առակիս, ի դատաստան ընտրելոցն. յոր երիտասարդ հասակի յառնեն ի մեռելոց. եւ ընթանան առաջի Քրիստոսի. մանկութիւն անծերանալի. եւ ուրախութիւն անսպառելի. զարդարեալ ի զարդ անկողոպտելի. միշտ ընդ հրեշտակս փառաւորել զմիասնական սուրբ երրորդութիւն ըստ խոստման փրկչին, թէ «ուր եսն եմ, անդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի»։ Իսկ այլք զվերստին ծնեալսն եւ զմանկացեալսն յաւազանէն՝ կոչեն երիտասարդ. որպէս եւ Դաւիթ հրաւիրէ զնոսա։ «Օրհնեցէք մանկունք զՏէր». այսինքն, որ փրկեցան ի չարութենէն սատանայի եւ դիւաց նորա. եւ կոխեցին զգլուխ նորա. մըկրտեցան յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ. եւ զՔրիստոս զգեցեալ եւ մանկացեալ ուրախութեամբ հասանեն ի վերինն Երուսաղէմ ի փառսն. վասն նոցա ասէ. «ուրախ լեր երիտասարդ»։ Եւ այլք ա՛յլ իմն միտք իմացան բանիս։

Այլ ոչ առաջիկայ բանս՝ է մեզ պիտանի նախ վասն սրբոց նահատակացն եւ զօրավարացն հայոց. մեծին վարդանայ եւ ընկերաց նորա. որք ոչ միայն երիտասարդք էին եւ արի մարմնով. այլեւ հոգւով։ Զի ծերն ոչ որ բազմաժամանակեայն է, եւ ո՛չ որ թուով ամացն չափեսցի. այլ ալիք՝ իմաստութիւն է մարդոյն. որպէս ասէ իմաստունն. եւ «հասակ ծերութեան կեանք անարատք, եւ այլն»։

Այսպէս եւ երիտասարդն՝ ոչ միայն որ է ի հասակ մարմնոյն, այլեւ որ արի եւ առոյգ հոգւով երիտասարդացաւ ի Քրիստոս նոցա ասէ. «ուրախ լեր երիտասարդ»։ որպէս սուրբ Քրիստոս այսոքիկ ուրախ սրտիւ՝ յօժար կամօք՝ միամիտ խորհրդով՝ վասն Քրիստոսի զմահ ի յանձն առին. մեռան մարմնով. եւ կենդանացան հոգւով. վասն Քրիստոսի չարչարեցան. եւ ընդ Քրիստոսի պսակեցան։ Անուն եւ յիշատակ եւ բարի օրինակ մեզ թողին. եւ անդ ի յաւիտենից կեանսն ուրախացան՝ եւ մըտին յառագաստ անդրանկաց կատարելոց յերկինս։ Զինուորեցան Քրիստոսի, ի մշտաւէտ ուրախութեանցն. վասն որոյ ասէ իմաստունն իբր ի դէմս խօսելով ընդ բազմահաւաք եւ համագումար սրբոցն։ «Ուրա՛խ լեր ե՛րիտասարդ»։ Դարձեալ տեսցուք զբան իմաստնոյս. որպէս ասէ Աստուածաբանն Գրիգոր, եթէ վասն հասարակաց երիտասարդաց ասէ զխրատս. որպէս եւ հայրն նորին մարգարէն Դաւիթ ասէ. «ի՞ւ ուղղեսցէ երիտասարդ զճանապարհս իւր. այլ ի պահել զբանս քո»։ Նոյնպէս եւ որդի նորա Սողոմօն խրատէ, թէ յայսմ հասակի երիտասարդութեան անմտութիւն անզգամութեամբ լինի։ Ընկեր նոցա եւ խրատ տայ, թէ «ուրա՛խ լեր երիտասարդ». այսինքն հայեաց ի քեզ եւ տե՛ս, թէ որպէս գեղեցիկ եւ հեշտալի թուի քեզ կեանս այս. եւ բազմաժամանակեայ լինիլն. եւ ուրախութեամբ զբօսնուլն։ Եւ տես թէ որպէս ահագին է մահն. եւ մշտնջենաւոր չարն. եւ յոչ ինչ ածեալ թուի։ Խորհրդակից նոցա լինի եւ ասէ. տես զարարածս մինչդեռ կարողութիւն գոյ ի քեզ. զերկինս եւ որ ա՛նդ են պայծառութիւնք. զարեգակն եւ զլուսին եւ զաստեղս. եւ զտիւս եւ զգիշերս . զօդ եւ զերկիր եւ զծով լրիւ իւրով։ Նայեա՛ց թէ ո՛րքան բռնութիւնք են. մի անմտանար դու. զի ոչ ինչ է մնացական ի վայելչութեան գոյիցս. այլ ամենեքեան անցանեն։ Չար է շռայլութիւն, եւ վաւաշոտութիւն, եւ ցանկութիւն մարմնոյ . սատակիչ հոգւոց. եւ խորհուրդդ այդոքիկ՝ ընդունայնութիւն է։ Մի՛ կալ եւ մնալ մահու. զի յետ մահու՝ ոչ լինի քեզ ձեռնարկելի։ Զի յո՛յժ դըժընդակ է մահ, որ զայդ ամենայն զրկէ ի քէն. եւ ի վերայ այսր ամենայնի ածցիս ի դատաստանն Աստուծոյ. զոր ոչ ածես այժմ զմտօքդ. վասն այսորիկ խրատէ զերիտասարդն զգուշանալ եւ պատրաստ լինիլ մահու աւուրն։ ԱՇԽԷՆԵւ երիտասարդն քան ըզծերն՝ առաւել խրատելի է եւ պատրաստելի։ Եւ այս վասն հինգ պատճառի։ Նախզի ծերն՝ առաջոյ տեսանէ զթշնամին . այսինքն զօր մահուն, եւ պատրաստէ զինքն. իսկ երիտասարդն՝ ի թիկանց կողմանէ. վասն որոյ պարտ է նմա առաւել զգուշանալ զի մի ի յանկարծակի ժամու հասցէ եւ սպանցէ ըզնա. ըստ չար ծառային որ ասէ. «Տէր իմ յամէ ի գալ, այլօքն հանդերձ»։ Երկրորդ՝ զի ծերն՝ միայն արտաքոյ ունի զթշնամին. այսինքն, զաշխարհս եւ զսատանայ. իսկ երիտասարդն՝ ներքոյ եւ արտաքոյ. եւ ի ներքուստ թշնամի է մարմինն իւր. որ ունի վառ եւ բորբոք ջերմացեալ . եւ արտքուստ զսէր աշխարհիս ունի. որ թշնամութիւն է առ Աստուած. առ որ բոլոր զգայարանքն հեշտանայ. այլեւ հանապազ անջան որս է սատանայի եւ խաղալիկ նորա։ Երրորդ՝ ծերն առաւել հաստատէ ի գործ. իսկ երիտասարդն՝ անհաստատ է եւ փոփոխական ի գործս։ Վասն որոյ՝ անհնարին է ինձ իմանալ ասաց Սողոմօն. «զհետ օձի ի վերայ վիմի. եւ զհետ նաւի ի վերայ ծովու. եւ զհետ արծուոյ թռուցելոյ. նոյնպէս եւ զմիտս երիտասարդի»։ Չորրորդ՝ պարտ է երիտասարդին առաւել զգուշանալ . զի սովորութեամբ գործոց բարեաց յաճախեսցի ի նոյն այնմ, «որ ի փոքուն հաւատարիմ է, եւ ի բազմին հաւատարիմ է». զի ամենայն ինչ կրթութիւն է՝ եթէ չար եւ եթէ բարի. ըստ որւում փոքր ի շատէ եղեւ կորուստն Իսրայէլի։ Եւ Տէրն զհաւատն ի խըմոր եւ ի հատ մանանխոյ առակէ. զի աճին եւ բազմանան սակաւ սակաւ։ Հինգերորդ՝ զի ամենայն գործ երիտասարդին՝ կամաւ է եւ կարողութեամբ. զի կարօղ է եւ ուժով. կարէ բարի գործել. պահել աղօթել եւ այլն։ Եւ զի կամաւ է՝ առաւել վարձաւորի. ըստ այնմ, «ես կամօք իմովք պատարագս մատուցից քեզ»։ իսկ յորժամ ծերանայ՝ ակամայ եւ տկարութեամբ է։

Ակամայ է՝ զի ծեր մարդն՝ ոչ ինքն եթող զմեղսն, այլ մեղքն զինքն եթող. եւ տկար զի պակասեալ է յուժոյ, եւ ծանրացել մարմնով. ոչ կարէ աղօթել, կամ պեհել, եւ այլն. վասն այն ասէ։ «Ուրախ լեր երիտասարդ ի մանկութեան քում. եւ զուարճացուսցէ զքեզ սիրտ քո». յորժամ կամաւ եւ կարողութեամբ զբարին գործես։ Եւ ապա այլ իմն խրատ տայ եւ ասէ։ «Գնա դու ի ճանապարհս քո անարատ»։ Ճանապարհ է զգալի կեանքս այս։ Նախ որպէս ճանապարհն ուղարկէ ճանապարհորդն. նոյնպէս աշխարհս ուղարկէ զկենցաղավարն ըստ օրինակի նաւու։ Զի որպէս ոք ի նաւին լինելով ի քուն կայ՝ եւ ոչ գիտէ զերթալն՝ այլ նաւն երթայ եւ հասանի ուր երթալոցն է. նոյնպէս եւ ամենայն մարդ իբրեւ ի քուն է կենցաղոյս այս. եւ սա զընթացս կատարէ փոփոխելով ըզժամանակն, եւ նա ոչ գիտէ։ Դարձեալ որպէս ճանապարհորդն հեռանայ ուստի սկսանի. եւ մօտի յոր երթալոցն է. նոյնպէս եւ մեք ծննդեամբ յաշխարհս եկաք որպէս ի սկիզբն ճանապարհի. եւ մահուամբ կատարիմք։ Եւ այլեւս՝ որպէս ճանապարհորդն թէ գեղեցիկ բուրաստան եւ ծաղկաւէտ տետղիս տեսանէ՝ ոչ դադարի. այլ տեսանէ եւ գնայ զիւր ճանապարհն. նոյնպէս թէ դժուարին տեղիս եւ ձորս՝ բարեկամս եւ զթշնամիս՝ ոչ ոտնառի, այլ թողու զամենայն եւ գնայ։ Այսպէս եւ մարդն եթէ զառաքինութենէ բուռն հարկանէ, եթէ զչարութենէ, թէ հեշտութեան հանդիպի, թէ դժուարութեան, փարթամութեան, աղքատութեան առողջութեան, հիւանդութեան, զամենայն թողու եւ գնայ։ Զայս խրատէ իմաստունն։ «Գնա ճանապարհս քո անարատ»։ Անարատն ոչ մին առաքինութիւն է, այլ որ յամենայնի կատարեալ լինի. որպէս վասն Յոբայ վկայէր Աստուած, թէ «այր անբիծ եւ անարատ»։ Եւ առաքեալն վասն Քրիստոսի ասէ, եթէ «մատոյց զանձն անարատ պատարագ Աստուծոյ։ Որպէս եւ գրեալ է վասն պատարագացն՝ թէ յանարատիցն մատո՛ զողջակէզս Աստուծոյ»։ Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է հոգւով եւ մարմնով ամենայնիւ կատարեալ առաքինութեամբ լինիլ. այսինքն, անբիծ պահել զհոգիս եւ զմիտս ի մեղաց. եւ լինիլ պատարագ սուրբ եւ հաճոյ Աստուծոյ։ Զի ոչ թէ միայն գործքն առնեն արատաւոր զհոգին, այլեւ որ առանց գործոց ըստ միտսն անցանեն. զոր եւ Տէրն զհայեցօղսն ցանկութեամբ՝ շնացօղս ասաց ի սրտի եւ զատեցօղսն մարդասպան. եւ զմտօք արծաթասէրն՝ կռապաշտ. եւ զայլ կիրսն նմանապէս իմացիր։ «Եւ ի տեսիլս աչաց քոց անարատ»։ Ա՛յս է զի ամենայն արատոյ պատճառ զգայութիւնքս են մեր. որպէս պատուհանն՝ լուսոյ տանն. ո՛րչափ ի զգուշութեան կայ՝ լուսոյ է պատճառ . ապա թէ ոչ զգուշանայ Տէր տանն, մուտ լինի աւազակաց. եւ սպանութիւն գործի ի տանն։ Նոյնպէս եւ Աստուած վասն բարի կելոյ մեզ՝ հստատեաց զհինգ զգայութիւնս մեր. զի այսոքիւք հաճոյ լիցուք Աստուծոյ։ Աչս ետ՝ որով տեսցուք զարարածս, եւ ի միտ առցուք զարարիչն։ Ետ քսելիս՝ զի լուիցուք զպատուիրանս Աստուծոյ, եւ արասցուք։ Լեզու ետ՝ գոհանալ եւ օրհնել զԱստուած. խրատել եւ ուսուցանել զայլս։ Նոյնպէս ետ զհոտոտելիս՝ զի զկնի հոտոց նորա ընթասցուք։ Եւ ձեռս՝ զիյաղօթս համբարձուք. զբարիս գործեսցուք . սփռել եւ տալ կարօտելոց. եւ այնպէս հաճոյանամք Աստուծոյ։ Ապա թէ փոխեմք զսոսա՝ լինին պատուհանք մահու. յորժամ ձեռօք հարկանեմք եւ յափշտակեմք։ Աչօք ի յարատ հայիցիմք։ Լսելեօք վատթար բանից ունկնդնեմք։ Հոտոտելեօք զգարշ հոտս մեղացն որ ի մահու ի մահ ընդունիցիմք։

Բերանօք անիծանեմք. հայհոյեմք. յայնժամ լինին սոքա պատուհանք մահու եւ մուտ մեղաց. վասն այն ասէ։

«Ի տեսիլ աչաց քոց անարատ»։

Զմինն որ մեծն եւ պատուականն է ի զգայութիւնս յիշելով՝ զայլն ամենայն ուսուցանէ։ Դարձեալ ի տեսիլ աչաց քոց անարատ՝ զմտաց տեսութիւն ասէ. առ Աստուած ունելով զհայեցուածս մտացն։ Զի որպէս ակն ի մարմնի՝ նոյնպէս եւ միտքն յոգւոջ. զոր մարգարէն աղօթէ։ «Լոյս տուր Տէր աչաց իմոց՝ զի մի երբէք ննջեցից ի մահ»։ Յորժամ միտքն ընդ հեշտութիւն աշխարհիս զբաղի՝ մեծութեան, փառաց, ագահութեան, եւ այլոցն, յայնժամ սորա ճրագն շիջանի. եւ լոյսն խաւարի. եւ ինքն ի մահ ննջէ։ Այլ որպէս առաքեալն խրատէ. «զվերինն խորհիլ ուր Քրիստոս նըստի ընդ աջմէ Աստուծոյ, յայնժամ լուսաւորի միտքն եւ արթնանայ. եւ ճանաչէ զգողս զթշնամիս. զխորխորատս մեղացն, եւ զայլն։ Եւ ծանի՛ր թէ, վասն այսր ամենայնի ածցէ զքեզ Աստուած ի դատաստան։ Որո՞ց արդեօք. այսինքն, վասն աչացդ յարատ հայելոյ. լսելեացդ ըզվատթարս լսելոյ. ռնկացդ զպոռպնկութեան հոտն հոտոտելոյ. բերանոյդ անկարգ ուտելոյ եւ ըմպելոյ, եւ զվատս խօսելոյ. ձեռացդ գողանալոյ. շօշափելեացդ հեշտանալոյ. եւ այլ ամենայն զգայարանացդ ըզհակառակն գործելոյ, գնալոց ես ի դատաստանն Աստուծոյ. եւ առնուս զհատուցումն։ Ծանիր ասէ. որո՛վ ճանաչեմք. այսինքն, ի խղճէ մտաց քոց. որ միշտ կշտամբէ եւ յանդիմանէ զքեզ առանց ակնառութեան. եւ յայդմանէ ծանիր եւ հաւատայ. զի որով իւիք եւ յանցանես, եթէ մտօք, եթէ բանիւ, եւ եթէ գործով , ածցէ զքեզ Աստուած ի դատաստան։ Որպէս ասէ առաքեալն. «մեզ ամենեցուն յանդիման լինիլ կայ. եւ ընդունիլ զոր գործեցաք. եթէ բարի, եւ եթէ չար»։ Եւ ահաւոր են դատաստանքն Աստուծոյ. զոր եւ Դանիէլ պատմէ. «գետ հրոյ յորդեալ առաջի նորա»։ եւ Պօղոս ասէ. «ահ մեծ է անկանիլ ի ձեռս Աստուծոյ կենդանւոյ. եւ ամնայն ինչ մերկապարանաց կայ առաջի նորա»։ Որ քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս. եւ հատուցանէ ըստ գործոց. զի անաչառ են դատաստանք նորա. որ ասէ մեղաւորաց. «երթայք յինէն ի հուրն»։ եւ թէ՝ «ընկեր ընդէ՞ր մտեր՝ որ չունէիր հանդերձս հարսանեաց. կապեցէք դորա ձեռս եւ զոտս, եւ հանէք ի խաւարն արտաքին»։ Յորոց փրկեսցէ զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս անուան իրոյ. եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ Խ. Նորին քարոզ դարձեալ վասն մանկանց երիտասարդաց. եւ սրբոց Վարդանաց. ի բան Ժողովողին։ «Յիշեա՛ զԱրարիչն քո յաւուր մանկութեան քո. մինչ չեւ հասեալ իցեն աւուրք չարութեան»։ Ժող. 12. 1։

Ի մէջ ամենայն կենդանեաց մարդս միայն է բանաւոր եւ անձն իշխան ըստեղծեալ։ Զի բանական մտօքն իմանայ զարարիչն Աստուած. եւ զինքն արարած նորա. եւ անձնիշխան կամօքն սիրէ զԱստուած եւ առնէ զկամս եւ զհաճոյս նորա. եւ զայս ցուցանէ շինուած մարդոյն՝ որ ուղիղ է եւ գլուխ ի վեր. եւ այլ ամենայն կենդանիք գլխակոր։ Նախ զայն տայ իմանալ՝ թէ մարդս տէր է եւ թագաւոր ի վերայ արարածոցս որք երեւին. վասն որոյ գլուխ ի վեր է եւ ազատ ձեւով. իսկ այլ կենդանիքն զծառայութիւն նշանակեն գլխիկոր եւ հնազանդ։ Որպէս ասէ գիրն. «զամենայն ինչ հնազանդ արարեր ի ներքոյ ոտիցն Ադամայ. զխաշն եւ զարջառ եւ զերէվարիս. զթռչունս երկնից. զձկունս ծովու. եւ զայլն ամենայն։ Երկրորդ՝ զայն նշանակէ. թէ մարդոյն միտքն եւ խոկումն՝ հանապազ պարտ է լինիլ առ Աստուած ի վրե յերկինս. եւ զերկնայինն խորհիլ եւ քննել. որպէս ասէ առաքեալն. «զվերինն խորհեցարուք՝ ուր Քրիստոս նստի». եւ մի անասնապէս զերկրաւորս սիրել. զի ցանկութիւն նոցա՝ միայն առ երկիրս է. ուտելն եւ ըմպելն. եւ հեշտանալն. վասն որոյ գլխակոր շրջին ընդ երկիր։ Երրորդ՝ վասն այն է ձեւ մարդոյս ուղիղ գլուխ ի վեր, զի թէ միտքն երբեմն թիւրի եւ մոլորի առերկրաւորս՝ աչօքն հանապազ ի վեր հայի յերկինս, եւ տեսանէ զգեղեցկութիւն լուսաւորացն. ըզգիրս աստեղացն. զհանապազ շարժումն նոցա. ոք նորա հրամանաւն՝ անդադա շարժին եւ ոչ հանգչին։

Այլեւ ի միտ ածէ զայնր կենաց վայելչութիւն. զի թէ որ արտաքին սրահն է եւ վարագոյրն երկնից՝ այսօր մեզ երեւի այնքան պայծառ եւ գեղեցիկ տեսլեամբ, քանի առաւել ներքին կողմն վարագուրին՝ ուր աթոռ աստուածութեան է, եւ հրեշտակացն դասակարգութիւն, եւ արքայութիւն երկնից, լիցի զարմանալի զարդուք շքեղացեալ։ Եւ թէ զայն եւս մոռանայ, եւ ոչ ի ձեւոյս մեր զմտաւ ածէ, եւ ոչ աչօքն առ ի վեր հայի, վասն այնր ունկամբն լսիցէ ըզխրատ իմաստնոյն Սողոմօնի որ ասէ։ «Յիշեա՛ զարարիչն քո յաւուր մանկութեան քոյ»։ Եւ գիտելի է՝ զի յիշելն զԱստուած՝ կրկին կերպիւ լինի. մին լեզուաւն . եւ միւսն սրտիւն։ Այն որ լեզուաւն միայն յիշէ ի լսելիս՝ ոչ է այնպէս կատարեալ յիշումն. զի դադարումն ունի. եւ մոռանայ զյիշատակելն։ Այլ կատարելապէս յիշումն՝ սրտին է. որ ի միտսն եւ ի յիշողութիւն պահէ հանապազ. եւ յիշելովն սիրէ զԱստուածեւ զկամս նորա կատարէ. որպէս խրատ տայ առակախօսն թէ. «յիշեա զարարիչն քո»։ Եւ բազում շահ եւ օգուտ է ի յիշելոյն զԱստուած։ Նախ եւ առաջին՝ յորժամ յիշեմք զԱստուած, մըտօք մեր եւ սիրով՝ ի նա կապիմք. եւ նա ի մեզ. որպէս ասէ Քրիստոս. «կացէ՛ք ի յիս, եւ ես ի ձեզ». որպէս ոք որ ի միտն իւր պահէ զսիրելին՝ կապի ցանկութեամբ եւ սիրով ընդ նմա. եթէ ի կերակուր, եւ եթէ յըմպելի, կամ յայլ ինչ սէր աշխարհիս. ըստ այսմ օրինակի ըզհոգեւորն իմասցիս. ո՛րքան ի միտս յիշեմք յԱստուած՝ այնքան սէր մեր առաւելու ի նա. եւ նա ի մեզ բնակի ջերմեռանդ սիրով։ Երկրորդ՝ զի Աստուած լոյս է ասէ առաքեալն. եւ խաւարի նմա չիք. արդ՝ յորժամ զլոյսն իմանալի ի միտս մեր պահեմք, կորնչի խաւարն աղջամղջին. եւ լուսաւորէ ճառագայթն Աստուծոյ զմեզ. այսինքն զմիտս. զայսմանէ ասէ Դաւիթ. «դու լուսաւոր առնես զճրագ իմ Տէր Աստուած իմ. լո՛յս տուր ինձ ի խաւարի»։

Երրորդ՝ զի յիշելովն զԱստուած, զահ եւ զերկիւղ նորա ի մտի պահեմք. եւ յորժամ երկնչիմք յԱստուծոյ՝ զամենայն հրամանս նորա կատարեմք. ըստ այնմ, «երանեալ է այր՝ որ երկնչի ի Տեառնէ. զպատուիրանս նորա նա՛ կամի յոյժ»։ Եւ զի երկիւղն Աստուծոյ պահէ զմեզ յամենայն չարէ. վասն այն ինքն աղաչէր զԱստուած. «բեւեռեա՛ ընդ երկիւղ քո զմարմին իմ. զի ի դատաստանաց քոց երկեայց յոյժ»։ Չորրորդ՝ յիշելովն զԱստուած՝ երկնաւոր կեանսն ի միտ ածեմք. զսէր արքայութեան, եւ զտանջանս դժոխոցն։ Եւ յորժամ յերկրաւորէս թիկունս դարձուցանեմք, ի նա՛ կապեմք զխոկումն մտաց մերոց. որպէս ասէ առաքեալն. «զվերինն խորհեցարուք ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ»։ Զի այժմ մտօք եւ խորհրդով վերանամք յերկինս. եւ յետ մահու՝ հոգւով. եւ յետ յարութեան հոգւով եւ մարմնով արժանաւորիմք երկնաւոր կենացն։ Հինգերորդ շահ՝ զի սատանայ մեզ թշնամի է. եւ հանապազ կամի որոգայթել զմեզ եւ ի փորձանս ձգել. իսկ յիշումն Աստուծոյ՝ զէն եւ ամուր պարիսպ լինի մեզ. զի յորժամ յիշեմք զԱստուած՝ անդէն փախչին եւ կորնչին դեւքն. եւ մեք զերծանիմք ի փորձութեանց նոցա։ Վեցերորդ՝ զի յորժամ յիշեմք զԱստուած՝ ամենայն գործ եւ վաստակ մեր յաջողմամբ կատարի. առանց վնասու եւ առանց պակասութեան. թէ հոգեւոր գործ, թէ մարմնաւոր։ Վասն այն հրամայեաց Աստուած ի օրէնսն. «եղիցի անուն իմ ի բերան քո. ի նստիլ ի տան, ի գնալ ի ճանապարհ, ի ննջել, եւ յառնել»։ Եօթներորդ՝ զի ամենայն տրտմութիւն մեր՝ յուրախութիւն փոխի. թէ հոգեւոր վասն մեղաց, եւ թէ մարմնաւոր տրտմութիւն աշխարհի. որպէս ասէ մարգարէն. «ոչ կարէր մըխիթարիլ անձն իմ. յիշեցի զԱստուած եւ ուրախ եղէ»։ Զի յիշումն Աստուծոյ՝ զհոգիս մեր զուարճացունանէ. եւ զամենայն տրտմութիւնս փարատէ. որպէս հնչումն հողմոց զմէգ . կամ որպէս լոյս խաւար հղածէ. կամ հուր զցտութիւն սառին հալէ։ Ութներորդ՝ զի ու եւ յիշեմք զԱստուած՝ Աստուած անդ երեւի. եթէ ի միտս, եթէ ի լեզուս, եւ եթէ ի գործս։ Արդ՝ յորժամ յիշեմք զԱստուած ի միտս , ի մեզ մերձ տեսանեմք զԱստուած. եւ հեռու կենամք ի չարէ։ Զի յորժամ զերկինս պատրուակ չհամարիմք ընդ մեզ եւ ընդ Աստուած, այլ հաւատամք թէ հայի յերկնից ի սրբութենէն, եւ տեսանէ զմեզ հանապազ, մեք տեսանեմք զնա առաջի աչաց մերոց. ըստ այնմ, «տեսանէի զՏէր առաջի իմ յամենայն ժամ»։ Այսպիսի յիշելս՝ ի բաց դարձուցանէ զամենայն չարս. եւ փոխէ ի բարին զմեզ. որպէս ասէ աւետարանիչն. «ամենայն որ ի նա է հաստատեալ ոչ մեղանչէ»։

Իններորդ՝ զի յորժամ յիշեմք զԱստուած, իսկոյն հասանէ մեզ յօգնութիւն. որպէս ասէ Աստուած։ «Ես մերձաւոր եմ եւ ոչ հեռաւոր. այլ մեղք ձեր որոշեն ի մէջ իմ, եւ ի մէջ ձեր»։ Արդ՝ յորժամ զմիջնորմն մեղաց քակեմք, եւ յիշեմք զնա աղօթիւքեւ սուրբ մտօք, նոյնժամ այն լսէ մեզ. որպէս ասէ մարգարէիւն։ «Յորժամ յոգւոց հանիցես եւ հեծեծես, ասիցեմ թէ՝ ահաւասիկ եմ ես»։ Զի որպէս արեգակն մերձ ի յաչս մեր՝ եւ յորժամ բանամք լուսաւորիմք. նոյնպէս եւ Աստուած մերձ է մեզ. եւ յորժամ լսեմք, լսէ մեզ։ Եւ զօդս համատարած՝ յորժամ բանամք զբերան մեր, առնումք ի պատճառ կենաց մեր։ Նոյնպէս եւ յիշումն Աստուծոյ՝ կենդանութիւն է հոգւոյս մեր. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Բացի զբերան մտացս. եւ առ ի զհոգի շնորհաց»։ Տասներորդ՝ յիշատակելն զԱստուած թէ ի միտս եւ թէ ի լեզուս՝ խոստովանութիւն է եւ դաւանութիւն. վասն այն գրեր առաքեալն աշակերտին իւրոյ. «յիշեա զՅիսուս Քրիստոս զյարուցեալն ի մեռելոց»։ Եւ առ հռօմայեցիս ասէ. «մերձ է բան փրկութեան ի սրտի քում եւ լեզուի. սրտիւ հաւատալն արդարութիւն է. եւ բերանով խոստովանիլն փրկութիւն»։

Խոստովանութիւն նախ այն է՝ զոր հրամայէ Քրիստոս. «թէ որ խոստովանի զիս առաջի մարդկան, խոստովանիմ եւ ես զնա առաջի Հօր իմոյ. եւ որ ուրանայ զիս առաջի մարդկան, ուրացայց եւ ես զնա առաջի հօր իմոյ»։ Երկրորդ այն՝ որ զմարտիրոսսն խոստովանօղ կոչեմք. որք բանիւ եւ գործով խոստովանեցան զՔրիստոս. եւ հեղին զարիւնս իւրեանց վասն անուան նորա. որպէս սուրբն Վարդան. եւ ընկերք նորա։ Նոյնպէս յորժամ յիշեմք զՔրիստոս եւ խոստովանիմք ի միտս եւ իլեզուս, մարտիրոսացն լինիմք պսակակիցք։

Այս ամենայն եւ առաւել քան զայս՝ է շահ եւ օգտութիւն յիշատակութեանցն Աստուծոյ. վասն այն խրատէ իմաստունն զմեզ, թէ ո՛վ մանուկ դու։ «Յիշեա՛ զարարիչն քո յաւուր մանկութեան քոյ»։ Յիշելով զԱստուած՝ մանկութեան եռացումն քո որ ի չարն, ի բարին փոխի. եւ միտքդ քո լուսաւորի. եւ ի փորձանաց սատանայի զերծանիս. եւ ամենայն եւ գործ քո՝ յաջողմամբ կատարի որպէս սացաւ ի վերոյ. վասն ան ասէ. «յիշեա՛ զարարիչն»։ Այլեւ գիտելի է՝ զի ոչ ասաց զԱստուածն քո, կամ զտէրն յիշեա, այլ զարարիչն քո. այսինքն, զբազում երախտիսն Աստուծոյ յիշեա եւ ի միտս պահեա՛։ Նախ զայնոր յանգոյութենէ ի գոյութիւն էած. եւ ստեղծեաց զքեզ գեղեցիկ մարդ ի հողոյ եւ ի ջրոյ։ Երկրորդ՝ այլեւ յիւր պատկերն, եւ ի նմանութիւն արար զքեզ, առաւել քան զամենայն արարածս. զի հոգի անմահ ետ. եւ անձնիշխան կամս։ Երրորդ՝ այլեւ բանիւ եւ իմաստութեամբ պատուեաց զքեզ . որով ճանաչես զարարիչն քո. եւ երկիրպագանես նմա. եւ բարին եւ զչարն, զսուտն եւ ճշմարիտն, ընտրես եւ որոշես իմաստոււթեամբ քո։ Չորրորդ՝ այլեւ ի վերայ մարմնական արարածոցս՝ Տէր եւ իշխան արար զքեզ եւ զամենայն կենդանիս. ի հնազանդութիւն քեզ ետ։ Հինգերորդ՝ զի եւ երկնաւորաց եւ երկրաւորաց՝ այսինքն իմանալի եւ զգալի արարածոցս՝ կապ եւ միջնորդ արար. զի զամենայն աշխարհի զնմանութիւնս ի յինքն բերէ մարդն. հոգւովն հաւասար է հրեշտակաց. զգայութեամբն անասնոց. եւ աճելութեամբն տնկոց. եւ բոլոր մարմնովն տարերաց է նման։ Դարձեալ ի վերայ այսր ամենայնի՝ յետոյ գթացաւ օրէնս եւ մարգարէս ետ քե ի յօգնութիւն. զի օրէնքն՝ օգնական է բնութեանս մերում. որպէս լոյսն արտաքին աչաց՝ նոյնպէս օրէնքն լոյս է մտացն։ Եւ որպէս ճրագն զխաւարն փարատէ. նոյնպէս եւ օրէնքն հալածէ զխաւար մտաց եւ զգիտութեան։ Դարձեալ այլ երախտիք՝ եւ առաւել քան զամենայն. զի յորժամ տկարացաւ օրէնքն ըզմեզ արդարացուցանել՝ յայն ժամ գթացաւ իւր ողորմութեամբն ի յիւր ստեղծեալ պատկերն. եւ առաքեաց զմիածին բանն իւր ի փրկութիւն մեզ. ըստ մերում նմանուես որ մարդ եղեւ յԱստուածածին եւ ի սուրբ կուսէն Մարիամայ. զպատկերս ըստ նախատպին միաւորեաց։ Այլեւ խաչեցաւ եւ մեռաւ մարմնով. եւ յարեաւ ի գերեզմանէն. եւ զմեզ նորոգեաց անմահ կենօք. եւ ինքեան հաղորդս արար։ Որպէս ասէ առաքեալն. «նման նմա լինլոց եմք»։ Զայս ամենայն երախտիսս արարչին՝ պարտ է յիշել եւ ի միտ պահել. եւ գոհանալ եւ երկիրպագանել նմա. եւ մի՛ ապերախտ եւ ապաշնորհք մնալ։ Զի թէ յիշեալ էր Ադամ ի դրախտին զարարիչն , ոչ էր անկեալ ի փառացն եւ դատապարտեալ։

Նոյնպէս թէ յիշեալ էր Կայէն զարարիչն, եւ ուղիղ էր պատարագեալ, նաեւ ո՛չ է սպանեալ զեղբայրն, ոչ էր այնպէս անիծեալ եւ պարտաւորեալ։ Նոյնպէս ժողովուրդն թէ յիշեալ էին զարարիչն, եւ ոչ էին ի կուռսն գնացեալ, ո՛չ էին մահուամբ սատակեալ. եւ ոչ ի գերութիւն գնացեալ. վասն նոցա ասէր Մովսէս. «յիշեա՝ մի մոռանար զամենայն երախտիսն Աստուծոյ»։ Նոյնպէս յետոյ թէ չէին մոռացեաել զբարերարութիւն Քրիստոսի՝ որ ի նոցա ազգէն ծնաւ , եւ ի մէջ նոցա եկաց զամենայն ժամանակս, եւ նոցա քարոզէր հանապազ եւ ի նոսա զսքանչելիս կատարէր, ըզկաղս գնացուցանէր, զկոյրս զուսաւորէր, զդեւս հալածէր, զմեռեալս յարուցանէր, եւ զմեղս նոցա թողոյր, որքան զամենայն մեծ է , թէ զայս ամենայն երախտիսս յիշեալ էին, ոչ էին խաչեալ զնա։ Այլ որ մոռացան զնա, չար ընդ բարիս նորա փոխանակեցին, եւ զերախտագործն խաչեցին, տիրանենգ եւ աստուածասպանք եղեն. վասն որոյ «յԱստուծոյ աչացն ելին. եւ ամենայն մարդկան ատելիք եղեն»։ կորեանեւ ցրուեցան յերեսս աշխարհի՞՞։ Վասն այորիկ խրատէ զմեզ իմաստունն, թէ «յիշեա՛ զարարիչն քո»։

Դարձեալ ասէ. յիշեա՛ զարարիչն՝ մինչդեռ մանուկ ես եւ տղայ։ Վասն զի մանուկն՝ չորս յատկութիւն ունի։ Նախ որ մարմինն առոյգ է եւ ուժով . կարօղ է զամենայն բարիս գործել. պահել աղօթել եւ զայլն։ Երկրորդ՝ որ հոգի մանկանն՝ զուարթ եւ արթուն. եւ ոչ ննջեալ ի մեղս եւ հեշտացեալ։ Երրորդ՝ որ միտքն պայծառ է եւ տեսօղ. եւ չունի բազում հոգ եւ զբաղումն աշխարհի. եւ դեռ չէ խաւարեալ մտօք եւ մեղօք։ Չորրորդ՝ որ զբոլոր հասակն գործասէր է եւ եռացկոտ եւ ի յաճումն։ Ի յայս ժամանակս ասէ յիշեա զարարիչն քո. եւ զբարիս գործեա՛. որ բարի գործովն աճիցի հասակդ. եւ սովորիս ի նոյնն, եւ ո՛չ հեռանայ ի քէն։ «Մինչդեռ հասեալ իցեն աւուրք չարութեան. աւուրք չարութեան՝ յորս ասես, ոչ են կամք իմ ի դոսա»։ Եւ աւուրք կոչէ չարութեան զծերութիւն եւ զհիւանդութիւն. յորս մարդոյն կամքն չէ որ ծերանայ կամ հիւանդանայ. զի առանց մեր կամաց հանդիպին սոքա։ Զի յորժամ տեսանեմք զսպիտակութիւն հերացն, դառնանամք եւ տրտիմք. եւ բազումք կան՝ որք քարշեն զսպիտակն եւ ներկեն հնարիւք։ Եւ թէպէտ ոչ կամիմք, բնութիւն մեր ածէ ի նոյն ծերութիւն. եւ յայնժամ վասն չորս պատճառի՝ ո՛չ կարէ զբարիս գործել։ Նախ՝ որ ծերին միտքն թուքացեալ է, եւ պակասեալ ի տեսութենէ, եւ մոռացկոտ. զբարին շուտով մոռանայ ի մտաց թուլութենէն։ Երկրորդ՝ որ հոգք մարմնականք բազում են ի միտսն. տանց՝ զաւակաց՝ եւ ապրանաց. եւ այնու զբաղեալ է, եւ ոչ գործէ զբարիս։ Երրորդ՝ հասակն ոչ է գործասէր. այլ հանապա՛զ զհեշտութիւն սիրէ. եւ զաշխատիլն ատէ։ Չորրորդ՝ որ զօրութիւնպակասեալ է. եւ տկարութիւն յաւելեալ. զի պակասեալ է աչքն ի լուսոյ. ականջն ի լսելոյ. ձեռն դողդողայ. ոտքն ոչ կարեն գընալ. եւ բոլոր մարմինն տկարացեալ է եւ ծանրացեալ. վասն որոյ ծեր կոչի եւ ծանր եւ ծորեալ ամենայն զօրութեամբն. ի յայս ժամանակս ոչ կարրէ բարիս գործել։ Վասն այն աղաչէր մարգարէն։ «Մի՛ ընկենուր զիս Տէր ի ժամանակս ծերութեան. ի պակասիլ զօրութեան իմոյ մի թողուր զիս»։ Նոյնպէս եւ հիւանդութիւն առաւել չար է. զի հիւանդութիւն ի մէջ մահու է եւ կենաց. զի կենաց եզրէ. եւ մահու դուռն։ Այլ ոչ թողու մահն որ զբարիս գործէ. որպէս ասէ Սիրաքն։

«Ո՛րդեակ՝ մի կալ ի ժամ մահու արդարանալ. զի ոչ կարես յայնժամ»։ Նախզի վախճանն մերձէ. եւ ոչ գոն երկար աւուրք՝ յոր զբարիս գործէ։ Երկրորդ՝ որ չկայ ուժ եւ կարողութիւն. զի անկեալ է ի մահիճս։ Երրորդ՝ որ միտքն պակասեալ է. եւ թափեալ ի խելաց. եւ ոչ իմանայ զբարիս։ Չորրորդ՝ զի բազմութիւն մեղացն՝ որպէս ալիք ծովու ծփեն զնա. եւ յայնմանէ տրտմի եւ յուսահատի. եւ ոչ կարէ զբարիս գործել. վասն այն ասէ իմաստունն։ «Յիշեա՛ զարարիչն քո»։ Եւ յիշելովդ՝ զբարիս գործեա՛ մինչդեռ տղայ ես եւ առողջ. եւ չես ծերացեալ եւ տկարացեալ։ Եւ զի ունի մանուկն չորս պակասութիւն։ Նախզի՝ մանուկն անմիտ է եւ պակաս խելօք. զի բազում ժամանակաց է բազում իմաստութիւն. եւ նա սակաւ ունի։ Երկրորդ՝ զի միտքն փոփոխական է եւ չէ հաստատ. ոչ կարէ ընտրել զճշմարիտ բարին եւ հաստատիլ. այլ որպէս զալիս ծովու միշտ ի խռովութեան կայ եւ տատանի եւ տարուբերի։ Երրորդ՝ զի զօր մահուն ի հեռուստ տեսանէ. դեռ բազում՝ ժամանակս ունիմ ասէ. յետոյ զբարիս գործեմ. եւ չածէ ի միտ, թէ մահն ամենայն մարդոյ զհետ իւրն է. եւ յանկարծակի գոյ եւ հասանի. թէ տղայ է թէ ծեր։ Չորրորդ՝ զի զգայարանքն ի հեշտութեան աշխարհիս ժրացեալ են. եւ սուր աչօքն՝ սո՛ւր տեսանէ եւ ցանկայ. եւ ականջօքնլսէ եւ ցանկայ. եւ եռացումն ցանկութեան բորբոքի ի սիրտ նորա։ Այս չորս պակասութիւնս՝ գոյ ի մանուկն. վասն այն ասէ թէ. «մանկութիւն անմտութեամբ՝ ընդունայնութիւն է». այսինքն, թէ մանուկն անմիտ եւ անխրատ կենայ. եւ անզգամութեամբ՝ ընդունայն է եւ նանիր եւ սուտ։ Զամենայն ինչ գործէ՝ թէպէտ իւրն բարի թուի՝ ուտելն, ըմպելն, եւ զրկելն շնալն, եւ հեշտանալն, եւ այլն ամենայն։ Զի՛նչ եւ գործէ, սուտ է եւ ընդունայն. զի անմտութեամբ բերի։ Այն է՝զի ոչ ունի յինքն զմիտսն դաստիարակ եւ դատօղ որ առաջնորդէ նմա. եւ ոչ ասէ արտաքոյ բարի խրատօղաց։ Նա այնպիսն մանուկն անմիտ է. զի հեշտութեան զգայարանացն հետեւի, եւ ոչ մտացն, որ իշխան է աւ առաջնորդ. եւ լսէ բարի խրատողաց եւ առաջնորդի։ Այլ չարացն ունկնդրէ եւ գործէ զչար. որպէս մանուկն րոբովամ որդին Սողոմօնի. որ անարգեաց զծերոց խրատն . եւ հետեւեցաւ խրատու անմիտ մանկանց։ Վասն որոյ թագաւորութիւն հարցն՝յերկուս բաժանեցաւ. եւ տասն ցեղքն ի սամարիայ նըստուցին իւրեանց թագաւորս։ Այսպէս ամենայն մանուկ որ ո՛չ լսէ ծերոց՝ անմիտ է եւ ընդունայն ամենայն գործք նորա. զի աստ ոչ ինչ շահի . եւ անմիտ գործովն ի հանդերձեալն դատապարտի։ Եւ զի ոչ հասակ մանկանցն է անարգելի՝ եւ ծերոցն գովելի. այլ գործ անմտութեան է՝ որ անարգէ զմանուկն։ Ապա թէ մանուկն իմաստուն լինի եւ լսօղ խրատու իմաստնոց, բարի է մանկութիւն քան զծերութիւն։ Եւ տե՛ս զԴանիէլ մանուկն իմաստուն, եւ զչար ծերսն շուշանայ տգէտ. որ ի բերանոյ իւրեանց դատապարտեաց զնոսա ի չարունս իւրեանց։ Տե՛ս զերեք մանկունսն սուրբս որք ոչ ճաշակեցին ի կերակրոյ չար թագաւորին. եւ աստուածազարդ ցուցան եւ ի հրոյն ոչ այրեցան։ Տե՛ս զմանկունս մակաբայեցիս զեօթն եղբարսն. որք զհրաման թագաւորին եւ զսաստն ոչ ինչ համարեցան. եւ պահէցին զԱստուծոյ օրէնսն հարցն։ Եւ յայսմանէ իմացիր՝ զի ոչ հասակնէ անարգելի. այլ անմտութեամբ կեալն է ընդունայն, եւ ոչ ինչ համարելի։ Տե՛ս եւ զսուրբն Վարդան եւ զընկերս նորա. թէպէտ մանուկ էին հասակաւ՝ այլ ծեր իմաստութեամբ. որ զմահ ի յանձն առին. եւ անանց պսակացն արժանաւորեցան։ Տես զՍողոմօն, թէ որպէս էր մանուկ եւ իմաստուն. որպէս ասէ. «մանուկ մտավարժ էի, եւ հոգւոյ բարւոյ դիպեցայ». այսինքն զմանկութիւն իմ ոչ ընդունայնութեամբ ծախեցի. որպէս անմիտ մանկունք զհետ խաղոյ եւ ընդունայնութեան։ Այլ վարժեցի զմիտս իմ ի գիրս սուրբս եւ յիմաստութիւնս. եւ խրատու ծնողաց իմոց ունկն եդի եւ լսեցի. եւ կատարեցի զհրամանս նոցա. վասն այն բարութեան հոգւոյն դիպեցայ. որ իմաստնացոյց զիս առաւել քան զամենայն մարդ։ Զի եհաս ի թագաւորութիւն, եւ ուղղեաց զկեանս իւր իմաստութեամբ։ Այսպէս ամենայն մանուկ որ իմաստուն է, եւ ունկնդիր խրատողաց, աստ բարութեամբ մարմնոյ եւ խաղաղութեամբ կեայ՝ եւ անուանի եւ յայտնի լինի. եւ անդ հասանի հոգեւոր բարեացն երկնից, նոր եւ նորոգ մանկութեանն եւ յարութեանն կենաց, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Գլուխ ԽԱ. Նորին քարոզ դարձեալ վասն երիտասարդաց զանազան մտօք, ի բան իմաստնոյն. «Երեք են զորս անհնա՛ր է ինձ իմանալ. եւ զչորրորդն ոչ ճանաչեմ։ Զհետս արծուոյ թռուցելոյ. եւ զնթացս օձի ի վերայ վիմի. եւ զշաւիղս նաւի ընդ ծով գնացելոյ. եւ զճանապարհ առն յերիտասարդութեան իւրում»։ Առակ. 30. 18։

Արարիչն Աստուած բոլորից՝ Իւրով ամէնիմաստ հանճարովն՝ արար զոմանս ի մարդկանէ ուշիմ բնական, եւ զոմանս ապուշ. մտացի, եւ բռնամիտ. խորագէտ, եւ պարզամիտ։ Եւ զայս վասն կրկին պատճառի։ Նախզի բնական որակութեամբ անձնականին՝ զատեալ որոշեսցին ի միմեանց ոգիք . զի որպէս արտաքնի տիպ պատկերաց բազմաց՝ աննման է միմեանց. նոյնպէս ի ներքս զատեսցին ի միմեանց հոգեկան մասամբ։ Ի նմանս աննման գոլ. եւ ի նոյնութիւնս այլութեամբ որոշեալ. ըստ ասելոյ իմաստնոյն. որպէս չեն ոմանք երեսք երեսաց՝ եւ ոչ սիրտք սրտից։ Երկրորդ պատճառ՝ առնէ զոմն իմաստուն, եւ զոմն տգէտ. բարեբարոյ, եւ չարաբարոյ եւ այլն. զի միմեանց հնազանդեսցին եւ օգտեսցին. զի ուսցի տգէտն յիմաստնոյն. հպարտն ի խոնարհէն. յանդուգն ի հեզոյն։

Որպէս արար զոմանս փարթամս, եւ զոմանս զաղքատս. Տէր եւ ծառայ. իշխան եւ իշխեցեալ. զի միմեանց հնազանդեսցին, եւ զկարօտս լցուսցեն։ Այսպէս տայ միոյն բազում իմաստութիւն եւ շնորհ. եթէ բնական, եթէ ստացական. զի այն որ տգէտն է ի նմանէ ուսցի եւ իմաստնասցի. եւ այսպէս փառաւորի արարիչն ամենեցուն։ Վասն որոյ՝ կամի զի երիտասարդք եւ մանկունք խրատեսցին ի ծերոց. եւ ուսցին զբարիս եւ զգիտութիւնս։ Առնէ զոմն ծեր ալեօք եւ իմաստութեամբ. եւ զոմն տղայ մտօք եւ հասակաւ։ Եւ յաղագս այսոցիկ ասէ առակախօսն։ «Երեք են զորս անհնար է ինձ գիտել. եւ զչորրորդն ոչ ճանաչեմ». որ է միտք երիտասարդին։ Առաջինն՝ հետք արծուոյ յօդս թռուցելոյ ոչ իմանի. վասնզի օդդ թափանցիկ եւ փոփոխականէ բնութեամբ. եթէ լոյս արեգականէ եւ կամ աչաց, թափանցանելով ընթանայ. նոյնպէս եւ ձայնն։ Այսպէս եւ թանձր մարմինք եւ թռչունք. վասն այն ոչ երեւի հետք ընթացելոցն։ Ա՛յսպէս եւ ծովն՝ լոյծ եւ այլայլական է բնութեամբ. ոչ երեւի հետ նաւուց ի վերայ նորա։ Իսկ վէմն՝ զի կարծր է բնութեամբ. եւ օձն դիւրութեամբ սողի ի վերայ նորա. եւ հետքն ոչ երեւի եւ գործի ի նմա։ Այսպէս եւ միտք երիտասարդին՝ անհաստատութեամբ այլայլի եւ փոփոխի. եւ միտք իմաստնոց ոչ կարեն ճանաչել զնա միշտ ի շարժութեան գոլով. երբեմն ի բարի, եւ երբեմն ի չար. երբեմնի հանդարտութիւն, եւ երբեմն ի խռովութիւն. յուսումն, եւ ի գիտութիւն. յուրախութիւն, եւ ի տխրութիւն. եւ յամենայն ինչ անհաստատ է. որպէս զերեք օրինակդ վկայ է Աստուած. վասն այն ոչ իմանի իմաստուն մտաց։ Յայս միտս ասէ մարգարէն Դաւիթ. «ի՞ւ ուղղեսցէ երիտասարդ զճանապարհս իւր». յորժամ այսպէս անհաստատ եւ փոփոխական է։ Եւ ի վերայ բերէ. «այլ ի պահել զբանս քո. այսինքն բանք պատուիրանաց եւ խրատք օրինաց քոց՝ ահիւ եւ երկիւղիւ ամրացուցանեն զնա եւ կրթեն ի բարին։ Եւ թէ վասն է՞ր միտք մանկանց է անհաստատ։ Դնի այսմ Գ պատճառ։ Նախզի՝ հասակ մարմնոյն ի յաճելութեան փոփոխի. եւ միտք ընդ նմին փոփոխի եւ այլայլի։ Երկրորդ՝ զի օդոյ կամ հրոյ տարրն՝ է ի նոսա առաւել. եւ նոքա շարժական են անդադար. նոյնպէս եւ մանկունք մտօք անդադար ի շարժութեան են։ Երրորդ՝ զի դեռեւս իմացական միտք նոցա ոչ է առեալ զկատարումն. այսպէս, զի մինչեւ յեօթն ամն երախայ կոչի եւ տղայ. եւ անկականն կատարի որ է կերակրիլն սընանիլն եւ աճիլն։ Իսկ յորժամ կրկնի եօթն ամն ի տասն եւ երեք ամն, ցանկական մասն կատարի. եւ կարէ զնմանն ծնանիլ. եւ կոչի մանուկ։ Իսկ երեքիցս կրկնեալ եօթն, լինի Ի ամաց. ցասմնականն կատարի. եւ լինի զօրական։ Վասն այն մարգարէն Մովսէս իքսան ամենից ի վերր թուէ զզօրականսն. եւ կոչի պատանեակ։ Իսկ չորիցս կրկնեալ եօթն, լինի երիտասարդ. որ է երեք տասն ամք. կատարի բանական իմացումն, եւ խորհուրդն ի նմա։ Զի կարողութիւն եւ հասակն՝ եւ առոյգութիւն եւ իմաստութիւն՝ ան?տանօր կատարեցաւ ի նմա. եւ որ քան զայս յառաջ էր, անկատար էր ի նմա իմացականն։ Եւ զի իմացումնէ կառավարր եւ իշխանական մարդոյն. յորժամ անհաստատ էր, ամենայն գործք եւ ընթացք նորա՝ փոփոխական եւ անհաստատ լինէին։ Ա՛յս է պատճառ բանին որ ասէ։ «Երեք են զորս անհնար է ինձ իմանալ. եւ զչորրորդն ոչ ճանաչեմ»։ Իասկ հոգեպէս ա՛յս է մեկնութիւն բանիս։ Առաջին «հետք արծուոյ ասէ ընդ օդ թըռուցելոյ։ Նշանակէ արծիւն զհրեշտակաց դասս. որք իջանեն յերկնից ի պահպանութիւն մարդկան. զնոսա կոչէ արծիւ վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ երկնայինք են. որպէս արծիւն օդական։ Եկրորդ՝ թագաւորական է արծիւն. եւ նոքա տէրութիւնք իշխանութիւնք եւ պետք անուանին։ Երրորդ՝ զի բարձրաթռի չէ արծիւն. եւ նոքա վերամբարձ առ Աստուած։ Չորրորդ՝ սրընթաց է արծիւն. եւ նոքա սլացեալ մտօք։ Հինգերորդ՝ սրատես է ի կերակուրն. եւ նոքա ի բանն Աստուծոյ որ կերակուր է նոցա։ Վեցերորդ՝ զգա՛ստ են՝ զբոյնս ի բարձունս դնելով. եւ նոքա ի բարձունս երկնից։ Եօթներորդ՝ արծիւն զտկարատես ձագն ի բաց ընկենու. եւ նոքա զսատանայ ընկեցին յերկնից։

Ութներորդ՝ զանազան ակամբ պարսպին ընդ դէմս վնասակար օձին. եւ նոքա ամենապայծառ ակամբ բանիւն Աստուծոյ՝ պարսպեն զեկեղեցի ընդդէմ իմանալի օձին։ Իններորդ՝ նորոգին մանկութեամբ։

Տասներորդ՝ շլացեալ ակն պայծառանայ յարեգակն. այսպէս եւ նոքա բոլորովիմբ հայեցեալ յիմանալի արեգակն պայծառանան իմացմամբ, եւ նորոգին մի՛շտ մանկութեամբ առանց ծերութեան։ Յաղագս որոյ պատճառի՝ կոչէ զհրեշտակս արծիւ։ Իսկ զի պահապանք են մարդկան. որպէս ասէ նահապետն Յակօբ. «հրեշտակն որ պահէր զիս մանկութենէ». «եւ կացոյց սահմանս հեթանոսաց՝ ըստ թուոյ հրեշտակաց Աստուծոյ պահապան»։ Զի ըստ իւրաքանչիւր մարդաթուի՝ ամէն մարդոյ մին հրեշտակ է պահապան. իսկ հաւատացելոյն կրկին։ Մինն ի ծննդենէ մօրն, եւ միւս ի ծննդենէ աւազանին պահապան կարգին։ Իսկ ընտրելոցն՝ բազումք եւ անթիւք են պահապան հրեշտակք. ըստ այնմ, «բանակք հրեշտակաց Տեառն՝ շուրջ են երկիւղածովք իւրովք, եւ պահեն զնոսա»։ եւ հետք սոցա՝ ոչ իմանի. այսինքն, որպիսութիւն իջանելոյն սոցա՝ եւ պահպանելոյն եղանակն՝ անգիտելի է մեզ։ Եթէ որպէս պահապան են, երբեմն եթէ հանապազ լինին ի յերկինս բնակուելով, թէ ընդ մեզ շրջելով պահպանեն, ոպէս մնան անպակաս ի փառաբանութեանց դասուցն, եւ որպէս աննուազ պահպանեն զմեզ , այսպիսիքս անգիտելի են մեզ։ Եւ զի այսոքիկ անհաս են ասէ մարգարէն Դաւիթ. «թուեցի զնոսա, եւ քան զաւազ բազմացան. այսինքն, զխնամելոյ եղանակն՝ եւ զորպիսութիւն՝ անթուելի եւ անգիտելի է ասէ»։ Այլ ամենայն վկայութեամբ խոստովանելի է պահպանութիւն հրեշտակաց։ Զայն ասէ հետք արծուոյ թռուցելոյ։ Իսկ երկրորդն՝ «ընթացք օձի ի վերայ վիմի»։ Վէմ կոչի Քրիստոս. ըստ այնմ, «վէմն զոր անարգեցին շինօղքն՝ նա եղեւ գլուխ անկեան»։ Նախ վասն կարծրութեան աստուածութեան կոչի վէմ. որ կարծրացաւ մարմինն ի հուր աստուածութեան միանալով։ Այլեւ կոչի վէմ վասն անապական մարմնոյն ի սուրս կուսէն. զի անսերմն յղացաւ եւ անապական ծնաւ. ըստ Դանիէլի՝ «վեմն առանց ձեռին հատեալ ի լեռնէն»։ Դարձեալ վէմ կոչի՝ զի Ադամ վէմ էր անմահութեամբ. իսկ զի յանցեաւ՝ հող եղեւ . Տէրն ողջացուցանել կամելով զբնութիւնս, վէմ լինի. եւ վէմ կոչէ զեկեղեցի սուրբ։ Դարձեալ վէմ կոչի՝ իբր հիմն եւ հաստատութիւն է եկեղեցւոյ սրբոյ. եւ գլուխ անկեան։ Զի որպէս անկիւնաքարն զերկու կողմն՝ ի մին փակէ. նոյնպէս եւ Տէր մեր ժողովեաց զհրէայս եւ զհեթանոսս ի մի հօտ. եւ զհրեշտակս եւ զմարդիկ ի մի իմացումն առ Աաստուած։ Այլեւ վէմ կոչի՝ իբր վէմ գլորման եւ քար գայթակղութեան. զի հաւատացելոցն վէմ է Քրիստոս հաստատութեան. եւ անհաւատիցն պատճառ գլորման եւ գայթակղութեան։ Եւ որպէս Քրիստոս վէմէ. նոյնպէս եւ զմեզ վէմ կոչէ առաքեալն Պետրոս. «դուք ասէ իբրեւ զվէմս կենդանիս շինիք տաճար հոգեւոր անարատ քահանայութեան»։ Եւ կոչիմք վէմ, զի ի վէմն Քրիստոս հաստատեցաք եւ ամրացեալք. այսինքն, հաւատովն եւ մըկրտութեամբն եւ օծմամբ շնորհացն՝ կարծրացաւ մարմինս մեր։ Դարձեալ հաստատեցաք ի նա հաւատով, եւ յուսով, եւ սիրով. այսպէս կոչի Քրիստոս վէմ, եւ հաւատացեալքս ի նա վէմ։ Իսկ օձ կոչի իմանալի թըշնամին մեր սատանայ վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ մահացու է թունօք. եւ սատանայի չար խորհուրդն՝ մահացու է հոգւոց մերոց։ Երկրորդ՝ զի օձն բնական թշնամի է մարդոյս. ըստ այնմ, «եդից թշնամութիւն ի մէջ քո եւ կնոջդ եւ այլն»։ Նոյնպէս բնական ի ստեղծմանէն՝ թշնամի է սատանայ մարդկան ազգի. զի նախանձի ընդ մարդոյն, զի մի՛ մտցէ ի տեղի անկելոց իւրոց։ Երրորդ՝ օձն է առաջին անիծեալ յամենայն կենդանեաց. եւ սատանայ է առաջին անիծեալ ի մէջ ամենայն բանականաց երկնաւորաց եւ երկրաւորաց։ Չորրորդ՝ ի վերայ լանջաց եւ որովայնի շրջի. եւ սատանայ անկեալ ի վերայ երեսաց, եւ տկարացեալ ի զօրութենէ, շրջի ի վերայ երկրի։ Հինգերորդ՝ հինգ գալար առնու ի գնացս. եւ սատանայ ի հինգ զգայութիւնս մեր գալարի։ Վեցերորդ՝ զմոխիր ուտէ օձն. եւ սատանայի են կերակուր վատթար մեղք, եւ հիւթք չարութեան։ Եօթներորդ՝ սողալով ընթանայ օձն եւ սատանայ զանխուլ եւ ծածկապէս գայ առ մարդն։ Ութներորդ՝ երկճղի է լեզուն. եւ թշնամւոյն մեր կրկին է խօսք պատրանաց. բարի խոստանայ, եւ չար տայ գործել։ Իններորդ՝ զոտս խածանէ. եւ սատանայ զընթացս կենցաղոյս, զմիտս, եւ զխորհուրդս, չարութեամբ խածանէ։ Տասներորդ՝ գլուխն թոյլ է, եւ անձն պինտ. վասն այն զգլուխն ջախջախեմք. նոյնպէս գլուխ սատանայի է խորհուրդ մեղացն. որ թէ մտանէ, զբոլոր անձն ի ներս քարշէ. վասն այն զխորհուրդ չարին պարտ է սատակել եւ ի մտացն հանել։ Արդ այն անծեալ օձն եւ կամակոր վիշապն սատանայ՝ յորժամ գայ առ մեզ ի մարտ եւ ի խռովութիւն, ի ծածուկ եւ ի թաքուն լինի՝ զի ոչ կարեմք իմանալ։ Զի որպէս հրեշտակաց պահպանութիւն ծածուկ է ի մէնջ. նոյնպէս եւ դիւաց խռովութիւն. զի ի մէջ երկուց զօրութեանց եմք հանապազ. այսինքն հրեշտակացն եւ սատանայի. որպէս ասէ. «անկցին ի կողմանէ քումմէ հազարք , որք են բազմութիւնք դիւաց. եւ յաջմէ քումմէ բիւրք, որք են բանակք եւ զօրութիւնք պահապան հրեշտակաց». Արդ՝ բարի հրեշտակն պահէ զմեզ ի չարէն. եւ ծածուկ յորդորէ ի բարին, եւ հաստատէ ի նոյնն. իսկ չար հրեշտակն սատանայ՝ հեռացուցանէ ի բարւոյն՝ եւ մոլորեցուցանէ ի չարն՝ եւ հաստատէ ի նոյն խորհուրդս եւ զգործս մարդկան։ Եւ զայն ծածուկ եւ թաքուն. զի ի պատճառ բնական պիտոյից՝ զորկորստութիւն եւ զագահութիւն տայ գործել. ի պատճառս իրաւանց՝ բարկութիւն տայ առնել. ի պատճռս բնութեան ըզպոռնկութիւն տայ գործել։ Եւ ա՛յսպէս անհաս մնան ի մէնջ ճանապարհք եւ ընթացք սատանայի, որք շրջին ի վերայ մտաց մերոց։ Այլ ճշմարիտ վէմն Քրիստոս ծանեաւ զամենայն խորամանկութիւն սատանայի, եւ յամօթ արար զնա ի բնական կիրս. որպէս ասէր. «ո՞վ յանդիմանեսցէ զիս վասն մեղաց։ Եւ գայ իշխան աշխարհիս, եւ յիս ինչ ոչ գտանէ յիւրոցն»։ այսինքն, զի ոչ ի միտսն, եւ ոչ ի հոգին, եւ ոչ ի բանն, եւ ոչ ի մարմինն , ինչ հետ ընթացիցն սատանայի գործեցաւ ի Քրիստոս. որպէս եւ ոչ հետք զգալի օձի ի վերայ վիմի։ Իսկ երրորդն ասէ։ «Եւ զշաւիղս նաւի ի վերայ ծովու»։ Ծո՛վէ իմանալի կենցաղս այս աշխարհի. որպէս ասէ մարգարէն. «եկի ես ի խորս ծովու»։ Եւ ծով կոչի վասն վեց պատճառի։ Նախ որպէս ի ծով մտեալ նաւով՝ ընթանամք ի խորն, եւ ելանեմք յեզր ի յայլ աշխարհ. այսպէս մարմինս մեր նաւ է. եւ մտանեմքի յեզր ի տղայութեան հասակն. եւ գամքի խորն երիտասարդութեան. զի յայն ժամանակն տիրէ մեզ խորութիւն մեղաց ագահութեան, որկօրստութեան, փառաց եւ այլն։ Եւ եզր է ծերութեան հասակն. վասն այն կոչի ծեր, որ է ծայր կենցաղոյս, եւ նաւահանգիստն ի գերեզման։ Եւ զորօրինակ հասեալ ի նաւահանգիստ արժիոն նաւի խոնարհի. զնոյն նշանակէ եւ վառն խաչի. յորժամ ի հանգիստն դնեն զմարմինն, ի վայր առնուն զվառն։ Երկրորդ՝ ծո՛վ է աշխարհս. զի բազում ալէկոծութիւն եւ խռովութիւն գոյ ի սմա. խորհրդոյ, մարմնոյ, եւ հոգւոյ ի սատանայէ, ի մարդկանէ, յաշխարհէ, ի սովոյ, ի սրոյ. հիւանդութիւն, աղքատութիւն, մեծութիւն, եւ այլ ամենայն դառնութիւն աշխարհիս եւ նեղութիւն. ըստ այնմ, «յաշխարհի աստ զնեղութիւն ունիցիք։ Երրորդ՝ ասէ Եսայի . «անօրէնք իբրեւ զծով ծփեսցին՝ եւ հանգիստ մի՛ գտցեն»։ այն է անօրէն՝ որ զյոյսն յերեւելի կեանս ունի. եւ զայս որ հեշտութիւն է խնդրէ, եւ տայ զանձն իւր անխտիր յամենայն մեղս. եւ ծըփի ի մէջ զանազան մեղաց ալեացն . ի յուտել եւ յըմպել. ի պոռնկիլ ի զրկել ի սուտ ասել եւ այլն. եւ ոչ գտանէ հանգիստ։ Եւ որպէս ոչ ունի հանգիստ՝ որր զայս ամենայն մեղս գործէ. այս է՝ կրկին իրօք նա անհանգիստ է. մին որ հեշտութեան մեղացն յագուրդ եւ լցումն չկայ. հանապազ գործէ զչարիս. եւ հանապազ կարօտի եւ ոչ կշտանայ. զի անկուշտ է չարն. որպէս ասէ առակն. «ջուր եւ հուր՝ ոչ երբէք ասեն շատ». ջուր գէջ ցանկութեան՝ եւ հուր ագահութեան՝ ոչ շատանան։ Երկրորդ՝ ոչ հանգչի ի խղճէ մտացն, որպէս ալիք ծովուն անդադար շարժէ զնաւն. նոյնպէս խղճմտանաց ալին՝ հանապազ չարչարէ եւ չտայ հանգիստ. եւ նա ի ներքուստ չարչարէ զմարդն, առաւել քան արտաքին չարչարանք մարմնոյ։ Զի սա հանապազ չարչարէ . եւ անողորմ եւ անկաշառ չարչարէ. իսկ արտաքին չարչարօղքն՝ երբեմն չարչարեն, զի կաշառով, կամ խօսիւք, կամ խաբէութեամբ, կամ ա՛յլ իրօք դադարին։ Չորրորդ՝ ծով է աշխարհս. զի որպէս նաւ ի մէջ ծովուն մտեալ, ոմն յեզրրն՝ ոմն ի խորն ծփի. եւ ի խռովութենէ ալեացն ընկղմի կամ խորրտակի նաւն՝ եւ ոչ հասանէ յեզրն. նոյնպէս եւ կենցաղս այս՝ յառնեն մեղք ի վերայ միմեանց եւ հարկանեն զմարմինն ազգի ազգի մեղօք. եւ սատակի կամ ի շնութիւն , կամ ի գողութիւն, կամ ի կռիւ, եւ յայլ չարիս. զի ըմբռնելի սպանանեն իշխանք եւ առաջնորդք՝ եւ ընկղմի ի մեղս իւր. եւ կաամ բարկութիւն Աստուծոյ հասանի ի վերայ. եւ զանազան պատուհասիւ կորուսանէ. սովով՝ հիւանդութեամբ՝ սրով՝ գերութեամբ եւ այ՛լ ինչ. եւ այնպէս ոչ հասանի յեզր ի կէտ կոչման իւրոյ. այլ ի մէջ կենցաղոյս խորտակի։ Հինգերորդ՝ ծով կոչի. որպէս նաւն ի վերայ ծովուն ընթացեալ՝ ի յեզր հասանի եւ մարդնոչ գիտէ. նոյնպէս ի ծով կենցաղոյս՝ կեանքս մեր օրըստօրէ զանխլաբար անցանէ, եւ մեք ոչ գիտեմք. զի որպէս ննջեալն ինաւին ոչ գիտէ զեզրիլն. նոյնպէս եւ մեք ննջեալ իմէջ մեղաց ի զբաղումն աշխարհի, հարստութեան, շինութեան, տնկելոյ, գնելոյ, վաճառելոյ , փառաց, եւ հեշտութեան, յա՛նկարծ գայ հասանի օր հասական մահն եւ մեք ոչ գիտեմք. զի մահն «իբրեւ զորոգայթ հասանի ի վերայ ամենեցուն որպէս ասէ Տերն»։ Վասն այն հա՛նապազ պատրաաստիլ պարտ է մեզ մահուան աաւուրն. զի յա՛նկարծ գայ եւ ակամայ որպէս զորոգայթ. եւ մի ամենեւիմբ ի բազումն աշխարհիս հեշտանալ. զի ամենայն անցանէ եւ ոչ ինչ մնայ։ Վեցերորդ՝ ծով է աշխարհս. զի որպէս ի վերայ ծովուն բազում նաւք ընթանան եւ շաւիղն ոչ երեւի. նոյնպէս եւ ի ծով կենցաղոյս՝ բազումք նաւարկեն զանազան գործովք՝ եւ զշաւիղս մարդկան ոչ ոք տեսանէ. ոչ զխորհուրդս, եւ ոչ զգործս. «զի ոչ ոք գիտէ զմաարդն, եթէ ոչ հոգին որ ի նմա ասէ առաքեալն»։ զի մարդն ինքն միայն գիտէ զինքն եւ Աստուած. եւ ոչ այլ ոք։ Եւ ինքն այսպէս գիտէ զինքն. որ զանցեալն մոռացեալ է, եւ զհանդերձեալն ոչ գիտէ. այլ միայն զներկայն որ այսօր է եւ ա՛յս տարի՝ զայն ունի ի մտի։ Այլ Աստուած զամենայն ունի տեսանել զմարդոյն. զանցեալն, զներկայն, եւ զապագայն. եւ ոչ այլ ոք. վասն այն աասէ շաւիղ նաւի։ Իսկ չորրորդն՝ «ոչ ճանաչի ասէ ճանապարհ առն երիտաասարդի»։ Զի որպէս ցուցաւ ի վերոյ՝ անգիտելի է կամք եւ խորհուրդ երիտաասարդին. զի փոփոխական է եւ անհաստատ։ Դարձեալ ա՛յլ իմն գոյ երիտասարդ՝ որոյ ճանապարհն անգիտելի է։ Զի որպէս կրկին է ծնունդ մեր՝ այսինքն, մարմնաւորն ի հօրէ, եւ հոգեւորն յաւազանէն. նոյնպէս եւ կրկին է հասակ երիտասարդին։ Զի մըկրտութեամբ աւազանին ի հնութենէ մեղաց նորոգիմք ի նոր կեանս արդարութեան. եւ լինիմք երիտասարդ եւ առոյգ գործով առաքինութեան։ Վասն որոյ ասէ աւետարանիչն. «գրեմ ձեզ երիտասարդք՝ զի էք դուք զօրացեալք. եւ բանն Աստուծոյ ի ձեզ բնակի. եւ յաղթեցիք դուք չարին»։ Բանն Աստուծոյ՝ հաւատոյ դաւանութիւն է. որ հանապազ ի սրտի եւ ի լեզուի պահեմք. եւ ի նոր կեանս մըկրտութեամբն փոխիմք. եւ առաքինութեամբ գործոց յաղթեմք չարին սատանայի։ Եւ որ ա՛յսպէս կարգեալ է մտօք եւ հաւատով եւ գործով՝ ի սէրն Աստուծոյ ժամանէ. եւ յինքն բերէ ծածկապէս զիմաստութիւն զխնդութիւն ե զսէրն Աաստուծոյ եւ այնու լինի բապեկամ Աստուծոյ. եւ զկամս նորա կատարէ։

Իսկ այս անխափան խնդութիւնս եւ իմաստութիւնս եւ սէրն Աստուծոյ՝ են ի հոգի մարդոյն որ կատարեալ է ամենայնիւ։ Եւ մեք ոչ գիտեմք՝ եւ ոչ կարեմք հասու լինիլ մտաց եւ խորհրդոց նորա. որպէս գրէ առաքեալն. «հոգին քննէ զամենայն, եւ ինքն յումեքէ ոչ քննի». այսինքն, զի հոգեւոր եւ առաքինի մարդն՝ քննէ զշնչաւորսն եւ զմոլին ի գործս ի խօսս եւ յընթացս. այլ շնչաւոր եւ մարմնաւոր մարդն՝ ոչ իմանայ զհոգեւրին խորհուրդն։ Եւ թէ զի՞նչ է այն խնդութիւն եւ խորհուրդն ծածուկ՝ զոր մեք ոչ գիտեմք. ա՛յս է. զի երեք է բանական հոգին. բան ցասումն եւ ցանկութիւն. եւ ըստ երից մասանց հոգւոյն՝ երիւք ունի զիմացումն առ Աստուած. բանն ունի զխնդութիւն. ցասումն զգիտութիւն. ցանկականն զսէրն։ Եւ դարձեալ՝ երեք է աստուածային առաքինութիւն. հաւատ յոյս եւ սէր. ըստ հաւատոյն՝ ունի զխնդութիւն. ըստ յուսոյն՝ զգիտութիւն կենացն. եւ ըստ սիրոյն՝ ընդունի զսէրն Աստուծոյ։ Եւ ա՛յլ իմն տեսութիւն ըստ երից անձնաւորութեանցն Աստուծոյ. զխնդութիւն ի հօրէ. եւ զգիտութիւն յորդւոյ. եւ զսէրն ի հոգւոյն սրբոյ։ Ա՛յս է ճանապարհ առն երիտասարդի՝ որր անգիտելի է քննօղ մտաց. եւ միայն ինքեան գիտելի է. որ այր է առաքինութեամբն եւ գործովն. եւ երիտասարդ՝ մըկրտութեամբն եւ հաւատով եւ յուսովն եւ սիրովն առ Աստուած։ Նոյնպէս եւ ճանապարհ կնոջ շնացողի. յորժամ գործէ ինչ՝ լուանայ եւ ասէ. չիք իմ գործեալ ինչ անօրէնութիւն։ Որպէս ի դէմս արծուոյ՝ ըզհրերշտակաց պահպանութիւն եցոյց. եւ ի դէմս օձի՝ զդիւաց խորամանկութիւն. այսինքն, զի հրեշտակն զբարին խրատէ, եւ յորդորէ զմեզ. եւ դեւք զչարն նիւթեն հանապազ. եւ երկուքն անգիտելի եւ ծածուկ է ի մէնջ։ Նոյնպէս համեմատէ առ միմեանս զբարեաց եւ զչարաց ճանապարհն։ Զի որպէս ցուցաւ առն երիտասարդի բարի ճանապարհն անգիտելի եւ ծածուկ մեզ. նոյնպէս եւ կնատն եւ շնացօղն՝ զգործն իւր չարութեան պատճառէ ծածկէ եւ թաքուցանէ ի մարդկանէ. որպէս այն որ ի գիշերի զանազան մեղս գործէ՝ եւ ի ցերեկն լուանայ զհանդերձն եւ զարդարէ զդէմսն եւ աասէ՝ ոչ ինչ եմ գործեալ աղտեղի։ Եւ այս որ ցուցանէ զինքն սուրբ՝ մարդկան ցուցանէ, եւ ոչ Աստուծոյ. որ զամենայն ծածուկսն տեսանէ . «զի մարդն յերեսն հայի. եւ Աստուած ի սիրտն»։ Իսկ այն որ այր երիտասարդ ասէ՝ եւ կին շուն՝ ոչ թէ զազգս մարդկան եւ զկանանց ասէ, այլ զբարի եւ զչար գործսն զանազանէ ի միմեանց եւ որոշէ։ Զի այն որ բարեգործն է՝ կատարեալ է եւ արի. եւ չարագործն, անկատար եւ պակաս. վասն զի էգ անունն՝ զթոյլ եւ զմեղկ զկնատն եւ զբղջախոհ ցանկութիւն նշանակէ։ Իսկ այր անունն՝ զարին եւ զկատարեալն. զի զողջախոհ բարսն նշանակէ։ Եւ բազումք են ի մարդկանէ՝ որ մարմնովն այր են, եւ հոգւոյն վատթար եւ կնատ եւ բղջախոհ եւ վաւաշոտ առաւել քան քշուն. զնսա կոչէ շուն եւ կին։ Զի որպէս կինն լուանայ զհանդերձն եւ աասէ՝ ոչ ինչ եմ գործեալ. նոյնպէս եւ այսպիսի շնաբարոյ այրն՝ գործէ զմեղս եւ ծածկէ։ Իսկ են բազումք ի կանանց՝ որք արիացան բարի գործով եւ խորհրդով. ողջախոհութեամբ արդարութեամբ հաւատով յուսով եւ սիրով առ Աստուած. պահօք եւ աղօթիւք եւ չարչարանօք մարմնոյ՝ գերազանց եղեն արանց. նոքա են այր եւ երիտասարդ ըստ հոգււոյ եւ ըստ բարի գործոց։ Արդ՝ եթէ այր եւ եթէ կին՝ ըստ գործոց առաքինութեան եւ ըստ հաւատոց սրբութեան՝ արիական յուսով եւ կատարեալ սիրով կոչին այր եւ երիտասարդ. եւ նոքա ժամանեն «ի յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի առանց խտրութեան. զի ի Քրիստոս Յիսուս արու եւ էգ ոչ գոյ առէ առաքեալն»։

Այժմ հոգւով եւ հաւատով եւ մըկրտութեան սբրութեամբն. ի հանդերձեալ աւուրն յարութեան հասարակաց՝ նոյն եւ նոքա հասանեն հոգւով եւ մարմնով եւ առանց խտրութեան «ի յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի»։

Որում եւ զմեզ արժանաւորս արասցէ անճառ խոստմանցն՝ եւ յարութեանն շնորհաց՝ եւ աջակողմեան դասուն՝ եւ հրեշտակերամ սրբոցն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որով եւ ընդ որում Հօր եւ հոգւոյն սրբոյ՝ վայելէ փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԽԲ. Նորին դարձեալ վասն իմաստութեան եւ երկնաւոր ճանապարհին. որ սրբոց Ղեւոնդեանցն եւ Ատովմեանց եւս պատշաճի. ի բան առակին։ «Իմաստութիւն յելս ճանապարհաց գովի»։

Զիմաստութիւնդ գովութիւն ոչ միայն յեկեղեցիս եւ ի սուրբ գիրս ուսանիմք, այլեւ յարտաքին փիլիսոփայից։ Որք տքնեցան ի մամուլս կրթութեան, եւ ի խորս քննութեան պատրաստեալ, ի լոյս հանին զգիտութիւն իմաստից։ Յորոց ոմն ի նոցանէ ասէ ի լուր աշակերտացն։ Ո՛վ Թէոդորէ՝ այսպիսի իմն բարի՝ ոչ երբէք եկն յԱստուածոց եւ ոչ գալոց է. որպէս բան իմաստից։ Զոր հարցեալ ցնա, թէ զի՞նչ է իմաստասիրութիւն. ասէր՝ իմասատասիրութիւն է խոկումն մահու։ Նմանապէս եւ այժմ իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմօն՝ գովէ զիմաստութիւն ասելով. «իմաաստութիւն յելս ճանապարհաց գովի»։ Արդ նախ Քրիստոս է Աստուծոյ իմաստութիւն եւ զօրութիւն ըստ առաքելոյն։ Եւ Եսայի զհոգին սուրբ՝ «հոգի իմաստութեան եւ գիտութեան կոչէր». եւ յառաջ ընթանալ նոյն ինքն Սողոմօն ասէ։ «Տէր ստացաւ զիս ի սկիզբն իմաստութեան ի գործս իւր. որ ակնարկէ յիմաստութիւն որ ի Քրիստոս»։ Եւ նա ել ի հօրէ, եւ եկն մարդեղութեամբն առ մեզ. եւ քարոզեաց զիմաստութիւն արքայութեան երկնից։ Եւ թէպէտ սոյնպէս է՝ այլ ի դէմս մեր գովէ զիմաստութիւն. որպէս ինքն խնդրեաց զիմաստութիւն յԱստուծոյ կամի զի եւ մեք նոյն իմաստութեամբն քաղաքավարեմք զկեանս մեր։ Գիտելի է՝ զի իմաստութիւն յերկուս բաժանի։ Նախ՝ յերկնային եւ ի հոգեւորն. եւ ապա յերկրաւոր եւ ի մարմնաւորն. որպէս մեք ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ եմք հաստատեալ։ Եւ է երկրաւոր իմաաստութիւն , որպէս արհեստաւորք ճարտարք. եւ բնաբանականք. աստեղաբաշխք. թուականք, եւ այլն. որ սնոտի իմաստութիւնէ. «եւ երկրաւոր եւ շնչաւոր եւ դիւական կոչէ առաքեալն»։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ այնպիսի իմաստութիւնք ո՞չ են յԱստուծոյ տուել։ Ասեմք՝ այո՛ ամենայն իմաստութիւն եւ գիտութիւն յԱստուծոյ են իջեալք. զի նոքօք ճանաչիցէ մարդ զԱստուած, եւ զբարրիս գործիցէ։ Այլ մարդիկ զայն իմաստութիւն առեալ յԱստուծոյ, որպէս զբանականութիւն եւ զիմացումն եւ զկամս, փոխեն յերկրաւորսն եւ ի մեղսն. ի հեռ եւ ի նախանձ. ի հերձուածս եւ ի գթութիւնս. եւ զանազան չարիս նոքօք իմանան. վասն այն երկրաւոր շնչաւոր եւ դիւական կոչէ։ Իսկ հոգեւոր իմաստութիւն՝ «նախզի սուրբ է ասէ. ապա խաղաղաբար. հեզ. դիւրահաւան. լի՛ ողորմութեամբ. եւ պտղովք բարեաց. անխիղճ եւ առանց կեղծաւորութեան. պտուղ արդարութեան խաղաղութեամբ սերման այնոցիկ՝ որք առնեն զխաղաղութիւն»։ Այսոքիկ տասնեքին՝ պտուղք են վերին իմաաստութեան զոր թուէ առաքեալն։ Իսկ ի գիրս առակաց՝ զսեռս հոգեւոր եւ աստուածային իմաստութեանց, ի չորս տեսակս բաժանէ։ Նախ առաջին իմաստութիւն է՝ իմանալ զԱստուած թէ է Աստուած տեսօղ գործոց մերոց եւ ստեղծօղ ամենայնի. եւ զնոյն հաւատալ երեք անձինք եւ մի բնութիւն. հայր՝ եւ որդի՝ եւ հոգի սուրբ։ Երկրորդ իմաստութիւն է՝ իմանալ զկեանս յաւիտենից. բարեացն հանգիստ. եւ չարացն տանջանք։ Երրորդ իմաստութիւն է՝ միշտ եւ հանապազ խոկալ եւ փափագիլ հանգստեան. եւ երկնչիլ ի տանջանաացն։ Չորրորդ իմաստութիւնէ՝ հայիլ ի գիրս սուրբս՝ եւ հաւատալ զպատուիրանս Աստուծոյ, թէ ուղղիչ եւ օգնական է տուեալ բնութեանս մերում. եւ գործովի նոյն ընթանալ. զգովելիսն առնել. եւ ի խոտելեացն հրաժարիլ։ Արդ՝ այսպիսի իմաստութեանս գովութիւն դնէ չորս եղանակաւ։ Նախ որ աասէ՝ իմաստութիւն յելս ճանապարհաց գովի»։ Եւ երեք է ճանապարհ ի յելս։ Առաջին ընթացք առաքինութեան, մտօք խորհիլ յօրէնս. եւ գործով զնոյն կատարել. ըստ այնմ, «երանեալ է այր՝ որ ո՛չ գընաց ի խորհուրդս անպարշտաց. այլ յօրէնս Տեառն խորհի ի տուէ եւ ի գիշերի»։ Այսպիսի ճանապարհորդք՝ գովոււթիւն առնուն յԱստուծոյ ի հրեշտակաց եւ ի մարդկանէ. յԱստուծոյ՝ որպէս գովեաց զՅոբ «այր արդար եւ երկիւղած գոլ»։ ի հրեշտակաց՝ որպէս Դանիէլի ասաց. «այր ցանկութեան հոգւոյն սրբոյ». ի մարդկանէ՝ որպէսամենայն սուրբք եւ ընտրեալք գովին եւ բարեբանին։ Երկրորդ ճանապարհ է կենցաղս այս, ո՛րքան եմք ի մարմնի. եւ սկիզբն է ծնունդն յարգանդի . եւ ելք ի մահն գերեզմանի։ Եւ են բազում արք իմաստունք՝ որք զվերջս կենացն իմաստութեամբ յարմարեն. զղջմամբ խոստովանութեամբ, եւ այլն։ Նոյնպէս եւ նա գովի ի մարդկանէ՝ որ զվախճանն իւրի բարին ուղղեաց, յորժամ ետես զնշան մահուն. այսինքն , զալիսն. կամ զպակաասութիւն կարողութեան տեսութեան եւ այլոցն. կամ զհիւանդութիւն. Զի սուրբք երեքեան՝ կարապետք են մահու. եւ այս ի խնամոցն Աստուծոյ է. զի մեք գիտաասցուք մերձեալ զմահն եւ զգուշասցուք. զի մի՛ անզգուշաբար ի մէջ մեղաց ելցուք յաշխարհէ։

Երրորդ պարզաբար ելք ճանապարհի է՝ հանդերձեալ կեանքն այս կենղաղոյս. եւ բազումք իմաստութեամբ աստ ողորմին աղքատաց՝ զի անդ ողորմութիւն գտցեն. հեզութեամբ կեան՝ զի ժառանգեսցեն զկեանս եւ զերկիրն վերին. անոխակալ լինին՝ եւ ինքեանք ներումն գտցեն։ Վասն զի զոր ինչ եւ գործէ մարդ եւ խօսի եւ խորհի վասն այլոց՝ եթէ չար եւ եթէ բարի, անդ զնոյն հատուցանէ

Աստուած։ Վասն այն հրամայէ մեզ թէ՝ «բարի արարէք ատելեաց ձերոց. օրհնեցէք զանիծիչս ձեր եւ սիրեցէք զթշնամիս»։ իբր թէ յամենայն մարդ՝ զբարիս գործեցէք. զի բարի հատուցանի ձեզ։ Արդ՝ ամենայն մարդ ի փողոցս եւ ի ճանապարհս՝ զայնպիսի բարեգործ մարդն գովէ. որպէս եւ հակառակ այսմ, զչարսն նախատեն եւ այպանեն։ Այս առաջին պտուղ իմաստութեան զի յելս ճանապարհաց գովի»։ Երկրորդ աասէ. «ի հրապարակս համարձակեալ խօսի»։ Զի որ հանճաարեղն է եւ իմաստուն՝ ի ժողովս եւ ի հրապարակս՝ համարձակ եւ իմաստութեամբ խօսի։ Եւ թէ ոք ընդդէմ բերէ զբան առաքելոյն. «որ կամիցի ի ձէնջ իմաստուն լինիլ ի Քրիստոս Յիսուս՝ իմար լիցի աշխարհիս յայսմիկ»։ Ասեմք թէ՝ ճշմարիտ է առաքելոյ բանն. այլ հրաժարեցուցանէ ի սնոտի իմաաաստութեանց աշխարհի՝ որ շնչաւոր եւ դիւական ասացաւ ի վերոյ։ Այլ աստուածային իմաստութիւն որր է գիտութիւն հոգւոյն սրբոյ ամենեցուն պիտանի է. որպէս նոյն ինքն առաքեալն Պօղոս հոգեւոր իմաստութեամբն ի հրապարակին աթենացւոց յամօթ արար զիմաստութիւն նոցա. եւ հաւանեցոյց խօսելով յիմաստութեանց եւ ի պաշտամանց նոցա։ Եւ սուրբն Ստեփաննոս ի մէջ հրապարակին ժողովեալ հրէիցն՝ բացեալ զբերան իւր ի սուրբ գրոց ըստ կարգի խօսելով, վկայեաց վասն Քրիստոսի Աստուածութեան եւ յանդիմանեաց զնոսա։ Այսպէս եւ սուրբ վկայքն եւ մարտիրոսքն՝ առանց երրկիւղի եւ աչառանաց՝ զվկայութիւն Քրիսոսի ճշմարիտ դաւանեցին առաջի չար իշխանացն եւ բռնաւորացն։ Իսկ որք ոչ ունին զիմաաստութիւն հոգւոյն սրբոյ՝ ոչ իշխեն համարձակ եւ ճշմարիտ խօսիլ ակն առեալ ի նոցանէ. զի մի նախատեսցեն կամ տանջեսցեն. կամ վասն գոյից. կամ վասն մահու. իսկ իմաստունքն համարձակ խօսին յամենայն տեղիս որպէս ասէ։ Երրորդ՝ ասէ. «ի դրունս հզօրաց յաճախի. եւ ի գլուխս պարսպաց քարոզի»։ այսինքն է, Իմաստութիւն մարդոյս յամենայն տեղիս յիշի եւ պատուի. եւ ամենայն ինչ իմաստութեամբն կարգաւորի եւ յարմարի։ Դարձեալ որ իմաստունն է՝ յերկնաւոր քաղաքն՝ ի դրունս հզօրին Աստուծոյ՝ ի բարձունս ցանկայ համարձակիլ. ըստ անմ, «քաղաք ոչ գիտեմք զերեւելիս, այլ զաներեւոյթսն խնդրեմք. զի երեւելիքս՝ առ ժամանակ մի են. եւ աներեւոյթքն յաւիտենականք»։ Արդ յայսպիսի հրապարակս՝ իմաստութեամբ համարձակեալ խօսին։ Չորրորդ գովութիւն ասէ՝ «Ցորքան ժամանակս անմեղք իցեն զհետ արդարութեան՝ մի ամաչեսցեն»։ այսինքն, Իմաստութեամբ մարդն որ յանմեղութեան եւ յարդարութեան կենայ, մի ամաչեսցէ։ Եւ ոչ ամաչելն՝ է չորս եղանակաւ։ Նախզի բնական է մարդոյ. եւ յառաջ քան զգիրս եւ զօրէնս. յորժամ մեղանչէ մարդ, տխրի եւ պատկառի. որպէս գրեալ է վասն Կայենի «խոնարհեցան՝ անկան երեսք նորա». այսինքն, յետ սպանմանն Աբելի եւ յանդիմանութեան Տեառն՝ ամօթալի դիմօք տխրեալ գնայր։ Իսկ անմեղն եւ առանց պատկառանաց եւ տխրութեան կենայ. որպէս մեծն Մովսէս առանց պատկառանաց խօսէր առաջի Փարաւօնի, եթէ այսպէս ասէ տէր՝ «արձակեա զժողովուրդն իմ եւ այլն»։ Նոյնպէս եւ ամենայն մարգարէքն առանց ահի եւ պատկառանաց խրատէին զչար թագաւորսն. որպէս ասէ Դաւիթ. «խօսէի զվկայութիւնս քո առաջի թագաւորաց եւ ոչ ամաչէի»։ Երկրորդ՝ առանց պատկառանաց է արդարն. զի ոչ ոք երգիծեցուցանէ զնոսա, եթէ «որ զընկերն ուսուցանես՝ զանձն քո ոչ ուսուցանես»։ ոչ արտաքուստ ի մարդոյ ամաչէ, եւ ոչ ի ներքուստ ի մտացն խղճէ։

Իսկ մեղաւորն՝ հանապազ յանդիմանի եւ տխրի արտաքուստ յամենայն մարդկանէ, նախատինս կրելով եւ բամբասանս. եւ ի ներքուստ միշտ տանջի ի մտաց իւրոց եւ տխրի. որպէս աասէ Եսայի. «ոչ գոյ ուրախութիւն անպարշտաց ասէ Տէր ամենակալ»։ Երրորդ՝ առանց ամօթոյ եւ տխրութեանէ արդարն հասեալ ի ժաամ վախճանի. զի էանց ի նաւահանգիստ յայս ծովածուփ կենցաղոյս. եւ զերծաւ յորոգայթէ որսողացն ըստ Դաւթի. «անձինք մեր ապրեցան որպէսճնճղուկ յորոգայթէ որսողաց». եւ ազատեցաւ ի խաւարային բանդէ կապանաց։

Զոր աղերսէր Դաւիթ. «Տէ՛ր հան ի բանդէ զանձն իմ, գոհանամ զանուանէ քումմէ»։ Եւ յաղթեալ զթշնամին սատանայ, եւ հասեալ ի պտակ յաղթանակին եւ ի հարսանիս անապական ուրախութեան, ի նոյն ժամն տեսանէ լուսաւոր աչօք զաամենայն փառսնեւ զերանական կեանսն մերձ ինքեան եւ առ ինքն, զոր ինչ լինելոց է նմա ի յարութեան աւուրն. եւ այնպիսի յուսով եւ ուրախութեամբ ընթանայ ի վախճան եւ առանց ամօթոյ։ Ըստ այնմ, «թուեցան յաչս անզգամաց թէ մեռան՝ այլ նոքա են ի խաղաղութեան. եւ յոյս նոցա լի է անմահութեամբ»։ Իսկ մեղաւորն մերձեալ ի վախճանն, դառնացեալ ոգւով տեսանէ զամենայն մեղս առաջի իւր. զտանջանս պատրաստեալ նմա։ Տեսանէ եւ զհրեշտակն ահագին կերպիւ եւ հրեղէն սուսերաւ։ Տեսանէ զգունդս դիւաց առ նա ժողովեալ. յոգւոց հանէ. եւ զաչսն այսր եւ անդր շրջէ. եւ ոչ կարէ թաքչիլ յահագին տեսլենէն. պապանձեալ լեզուաւ մռնչէ եւ կրճտէ զատամունս իւր. եւ փոշիմանիլն ոչ ինչ օգնէ. զի անցեալ է ժամանակն. եւ փակեալ է դուռն ապաշխարութեան. եւ բացեալ դուռն արդարութեան եւ դատաստանի հատուցման. զի «մահ մեղաւորին չար է աասէ Դաւիթ». եւ գնաց մարդ ի տուն իւր յաւիտենից. եւ շուրջ եղեն զնովաւ կոծօղք ի հրապարակս. այսպէս ամօթ է եւ տխրութիւն մեղաւորաց։ Չորրորդ՝ առանց տխրութեան եւ ամօթոյ է արդարն առաջի ատենին Քրիստոսի. զի ի հրեշտակաց ժողովին եւ կացցեն ընդ աջմէ Քրիստոսի լուսաւոր մտօք. եւ պայծառացեալ մարմնով որպէս զարեգակն. թեթեւացեալ թեւօք հաւատոյն եւ բարի գործօք՝ թռչին ընդառաջ Քրիստոսի լուսեղէն ամպովք, եւ վառեալ լապտերօք զարդարեալ որպէս զհարսն երկնաւոր փեսային։ Այլեւ «բազում համարձակութեամբ կացցէ արդարն հանդէպ նեղչաց իւրոց եւ ուրախ լիցի յորժամ տեսցէ զհատուցումն իւր»։ Իսկ մաղաւորքն լի տրտմութեամբ եւ ամօթով որպէս կուսանքն. ճրագ անցեալ, գլուխ խոնարհեալ, սիրտք տրտմեալ հալածին ի ձայնէ թագաւորին որ ասէ. «ոչ գիտեմ զձեզ. յայնժամ կոծեսցին աասէ ամենայն ազգք երկրի». եւ ծանրացեալ մեղօք քարշին ի դատաստանէն ի դժոխս։ Աւազ եւ եղուկ է ինձ մեղաւորիս։ Ա՛յն է օր ահագին մեղաւորին յամենայն կողմանէ։ Զի ի վերոյ կացցէ դատաւորն. եւ ա՛յնպէս ահագին տեսլեամբ, մինչ զի ասիցեն լերանց թէ անկերուք ի վերայ մեր. եւ բլրոց թէ ծածկեցէք զմեզ յերեսաց բարկութենէ որ նըստիյաթոռն»։ Ի ներքոյ ահագին վիշտ դժոխոցն. ի յաջմէ մեղքն մատնիչ. ի ձախմէ անթիւ դեւքն որք քարշեն ի տանջանս. ի ներքուստ տոչորումն խըղճմըտանացն. արտաքուստ բորբոքումն աշխարհիս, եւ հրեղէն գետն պատեալ։ Այսպէս է թշուառական մեղաւորն պաշարեալ յամենայն կողմանց։ Եւ արդարքն յայնժամ ուրախ լիցին ի Տէրն իւրեանց. զի զճանապարհս նորա ընթացան. եւ զմարմինս իւրեանց չարչարեցին։ Ոմն ի ճգնութիւն ի պահս եւ յաղօթս եւ յայլսն։ Ոմն ի կուսութիւն։ Ոմանք ի նահատակութիւն եւի վկայութիւն վասն Քրիստոսի. որպէս քահանայքն Ղեւոնդեանք, եւ Ատովմեանք, եւ զօրավարքն հայոց։ Որք դաւանեցին ի սրտի . եւ խոստովանեցան ի լեզուի. եւ չարչարեցան ի բանդ եւ ի տանջանս յերկարեալ. եւ յետոյ վկայեցին արեամբք վասն Քրիստոսի. եւ պսակեցան անթառամ պսակաւն։ Ահա այսպէս «իմաաստութիւն յելս ճանապարհաց գովի». յԱստուծոյ, ի հրեշտակաց, եւ ի մարդկանէ . ի հրապարակս համարձակ եւ առանց տխրութեան եւ անպատկառ լինիլ։ Իսկ ընդդէմ այսմ, մեղաւորքն եւ ուրացօղքն, անխրատք, անզգամք, եւ չարք, տխրութեամբ եւ ամօթով ի հուրն յաւիտենից առաքին։

Յորոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ՝ եւ զմեզ զվերջացեալսս յամենայնի. եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։