Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 6/18

Գլուխ ԽԳ. Նորին քարոզ վասն մեղաւորաց. հերձուածողաց. եւ ուրացողաց վասակայ եւ այլոց. ի բանն որ ասէ։ «Ո՛հ որոց թողեալ իցէ զճանապարհս ուղիղս. եւ գնացեալ ընդ ճանապարհս խաւարինս»։ Առակ. 2. 13։

Ճանապարհ կենցաղոյս կրկին է մինն բարի եւ միւսն չար։ Վասն չարին ասէ. «երթալով երթային, եւ չա՛ր էր ճանապարհ նոցա»։ Եւ վասն բարւոյն ասէ Դաւիթ. «երանեալ են անբիծք ի ճանապարհի, եւ ոյք գնան յօրէնս Տեառն։ Եւ այս երկու ճանապարհս՝ մինն ի յաջ կողմ ընթանայ ուղիղ. եւ միւսն ի ձախ եւ թիւր. ըստ այնմ, «զճանապարհս որ յաջմէ՝ գիտէ Տէր. թիւր են ճանապարհք որք ի ձախմէն են»։ Եւ զաս երկու ճանապարհս՝ բաժանէ մարգարէն. զաջ կողմն արդարոցասէ. եւ ըզձախն մեղաւորաց «քանզի ճանաչէ Տէր զճանապարհս արդարոց. ճանապարհք անպարշտաց կարիցեն»։ Եւ այս երկու ճանապարհիս կատարումն՝ միոյն որ յաջ կողմէ, արքայութիւն երկնիցէ. եւ միւսոյն որ ձախն է, տանջանքն դժոխոց. որպէս յաւետարանին բացայայտէ Տէր մեր ասելով։ «Նեղ եւ անձուկ է ճանապարհն՝ որ տանի ի կեանս. եւ սակաւք են որք մտանն ընդ նա։ Լայն եւ արձակ է ճանապարհն՝ որ տանի ի կորրուստն. եւ բազումք ընթանան ընդ նա»։ Նեղ եւ անձուկ ընթաց՝ առաքինութիւն է. քաղց, ծարաւ, պահք, աղօթք, ողորմութիւն, եւ այլն. զի նեղութիւնք եւ չարչարանք են մարմնոյ եւ սակաւք գտանեն զայս։ Զի մարմին եւ աշխարհս եւ սատանայ՝ հակառակ են այսմ ճանապարհի. վասն այն սակաւք գտանեն զնա. իսկ այս ճանապարհիս կատարումն՝ առ Քրիստոս եւ ի կեանսն յաւիտենից տանի։ Իսկ միւս ճանապարհն որ լայն եւ արձակ՝ հեշտութիւն է մարմնոյ. որպէս ուտելն ըմպելն շնալն պոռնկիլն ծուլանալն զկելն յափշտակելն եւ սոյնպիսիք. եւ բազումք գնան ընդ այս . զի սատանա եւ մարմինս եւ աշխարհս՝ օգնական է մեղաց։

Սատանայ հանապազ խաբէ եւ ի մեղս ձգէ. մարմինս զնոյն հեշտութիւն սիրէ. եւ աշխարհս պատրաստ զամենայն ինչ ի ձեռն տայ, զոր ինչ մարմինն խնդրէ. վասն այն բազումք մարմնասէրք եւ աշխարհասէրք՝ ընդ սատանայի ի կորուստն ընթանան. զի այս ճանապարհիս կատարումն՝ ի դժոխսն տանի։ Եւ սորա ստուգութիւն որ այսպէս է՝ իմանամք յերից իրաց։ Նախ յօրինակաց։ Երկրորդ ի մտաց։ Երրորդ՝ ի խրատուց։ Յօրինակաց սոյնպէս զի տեսանեմք յառաջինսն, որք զարդարութիւն գործեցին եւ Աստուծոյ հաճոյացան. որպէս Եղիա արդարութեաեեմբ հրեղէն կառօք յերկինս ել. նոյնպէս եւ Ենովք. Եղիսէոս ըզմեռեալս յարոյց եւ ի մահուանն։ Դաանիէլ զբերանս առիւծուցն կապեաց։ Երեք մանկունքն զհուրն շիջուցին, եւ այլք բազումք. եւ սոքա մարդիկ էին առհասարակ։ Իսկ նոյն ինքն Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս Աստուած բանն մարդացեալ՝ յայս նեղ եւ անձուկ ճանապարհս եկաց ի վերայ աշխարհի. իքաղց՝ ի ծարաւ՝ յաշխատանս՝ ի հետիոտս՝ ի բոկ՝ յանտուն՝ յանոք՝անուրեք ի վերայ աշխարհի շրջեցաւ. եւ զկատարումն խաչիւ եւ չարչարանօք վճարեաց. եւ մեզ ուսոյց սոյնպէս լինիլ։ Եւ յետոյ աշակերտք նորա եւ սիրելիք՝ ընդ նոյն գնացին. որպէս Մկրտիչն գլխատեցաւ. սուրբն Ստեփաննոս քարկոծեցաւ. առաքեալն Պետրոս խաչեցաւ. Պօղոս գլխատեցաւ. եւ այլքն նմանապէս ընթացան, եւ ի կեանսն մտին. ըստ այնմ, «փոխեցան ի մահուանէ ի կեանս»։ Նոյնպէս թէ ոք զկեանս խնդրէ եւ զՔրիստոս՝ պարտ է ընդ նմայն գնալ, որ հասանի առ նա։

Այս յօրինակաց։

Իսկ երկրորդ ի մըտաց մեր՝ ա՛յսպէս իմանամք. «զի հոգիս ցանկայ հակառակ մարմնոյ. եւ մարմինն ցանկայ հակառակ հոգւոյ ասէ առաքեալն»։ Զի հոգին պատկեր է Աստուծոյ. եւ զսրբութիւն եւ զարդարութիւն սիրէ. որպէս նախատիպն իւր. եւ յորժամ ի մեղս անկանի, խիղճ մտացն տրտմի եւ դառնանայ. եւ ի ներքուստ չարչարէ զնա։ Իասկ մարմինն պատկեր է անասնոց. նոյնպէս հեշտանայ ի մարմնական գործն. ի մեղս, ի չարիս. եւ սոքա միմեանց հակառակ չարժին. մարմինն շնչելովն՝ կամի որ զհոգին հետ իւրն քարշէ ի մեղս. եւ հոգին կամի որ զմարմինն եւ շունչն հետ իւրն տանի ի յիմացումն հոգեւոր։ Իսկ միտքն ի մէջ հոգւոյն եւ մարմնոյն է. յորժամ հետ զգայարանացն խառնի, օգնական լինի մարմնոյն. եւ զմարմինն հետ իւրն տանի եւ երկնային առնէ։ Եւ զի մեղաց եւ արդարութեան պատճառ միտքն լինի. վասն այն ասէ Սողոմօն, թէ «միտք սուրբ պահեսցեն զքեզ». այսինքն յորժամ միտքն սուրբ լինի, եւ զմարմնոյ գործն սուրբ պահէ. եւ թէ միտքն չար խորհրդով խառնակի, զմարմինն ի հետ տանի։ Եւ թէ զի՞նչ է պատճառն՝ այս է՝ զի միտքն Տէր է եւ իշխան. եւ մարմինն ծառայ. միտքն տիկին է. եւ մարմինն աղախին. միտքն որպէս այր է. եւ մարմինն որպէս կին. վասն այն զոր ինչ միտքն կամի՝ մարմինն հետեւի։ Եւ դարձեալ՝ զի արմատ բարեաց եւ չարեաց՝ ի ներքին խորհուրդն տընկի, եւ ապա ի մարմինն բուսանի։ Դարձեալ միտքն յորժամ մակադրեալ լինի չար խորհրդով, հրամայէ ձեռացն շարժիլ ի գողութիւն, ի սպանումն, ի զրկանս, եւ յայլն։ Նոյնպէս եւ զաչսն յարատ հայիլ՝ եւ զականջն ի վատթարն՝ զբերանն յուտել եւ յըմպել ի շնալ՝ ի պոռնկիլ՝ զամենայն յառաջն խորհի. եւ ապա կատարէ գործելով։ Նոյնպէս թէ միտքն սուրբ լինի՝ զաչսն շարժէ յարտասուս. զականջն ի լսել օրինացն. զբերանն յաղօթս. զձեռս ի տուրս աղքատաց. եւ զոտն յընթացս բարեաց։ Այսպէս ի մտաց մեր իմանամք զբարին. եւ սուրբ խորհրդով գործեմք զնա։ Իսկ երրորդ ի խրատուց՝ սոյնպէս իմանամք զբարին։ Զի ամենայն գիրք հին եւ նոր կտակարանք՝ ուսուցանեն մեզ զբարին եւ զարդարութիւն։ Եւ խրատու դէմքն՝ երկու են. մին լսօղքն եւ առնօղքն են խրատուն. եւ միւս արհամարհօղքն. որպէս Տէրն մեր նշանակեաց յառակս բանին, եթէ «առն միում էին երկու որդիք. միոյն գործել ասաց . երթ եւ գործեա յագւոջն, եւ ոչ թէ լսեաց. եւ միւսոյն ասաց, եւ լսեաց»։ Եւ դարձեալ՝ «որ լսէ զբան իմ եւ առնէ, նման է առն իմաստնոյ՝ որ ի վերայ վիմի շինէ ըզտուն իւր. եւ որ ոչ առնէ՝ յիմար է. որ շինէ զտուն իւր ի վերայ աւազի»։ Այսպէս ամենայն գիրք եւ օրէնք՝ երբեմն աջակողմեանցն տան խրատ. եւ երբեմն ձախակողմեանց։ Եւ թէ ո՞րք են աջակողմեանքն եւ ձախակողմանք. այսինքն, այժմ երեւին։ Զի որք լսեն զխրատ օրինացն եւ քարս զի՝ նոքա աջակողմեանք են Քրիստոսի. եւ զքաղցր լուրն լսեն, որք սովոր էին այժմ լսել։ Իսկ որք անհնազանդ են այժմ քարոզի, եւ ընդդէմ դառնան խրատու, յայնժամ ձախակողմեանք լինին Քրիստոսի. եւ լսեն թէ՝ «երթա՛յք յինէն անիծեալք. զի յայնժամ ոչ լսիցիք զխրատ իմ»։ Եւ բարեաց խրատն՝ երկու դէմս ունի, որպէս Դաւիթ ուսուցանէ. «խոտորեա՛ ի չարէ, եւ արա զբարի». այսինքն, զի կատարեալ առաքինութիւնքն՝ յերկուց մասանց են. որք զչարն թողուն՝ եւ զբարին առնեն։ Զի նախ պարտ է զչարն սրբել յինքենէ. եւ ապա զբարին առնել. զի թէ զչարն եւ զբերին առանց ընտրելոյ գործեն, ոչ ինչ է. որպէս այն՝ որ ոչ չար առնէ եւ ոչ բարի, ոչ փառք եւ ոչ գովութիւն ունի։ Իսկ որ բարի ոչ առնէ՝ եւ չար առնէ, ամենեւին չարեաց տեսակն է. անմասն ի բարւոյ որպէս սատանայ։ Իսկ որ զչարն ոչ առնէ՝ եւ զբարին առնէ, կատարեալ առաքինութիւն է եւ բարեպաշտութիւն. եւ ամենայն գիրք եւ օրէնք՝ զնոյն ուսուցանեն. ի չարէն հրաժարիլ եւ զբարին առնել. որպէս ասաց. Աստուած ի. ժ. բանեան օրէնսն։ «Մի շնար. մի գողանար. մի սպանաներ. մի՛ սուտ վկայեր. մի՛ ցանկար»։ Այս հրաժարական է։ Իասկ յանձնառական է՝ որ հրամայէ կատարել։ «Սիրել զՏէր Աստուած. եւ սիրել զընկերն. եւ Պահել զօր շաբաթուն. եւ Պատուել զհայր եւ զմայր. Ա եւ Հեռանալ ի կռոց եւ ի սուտ երդմանէ»։ Ա՛յսպէս ամենայն խրատ՝ ուսուցանէ զմեզ զբարին առնել, եւ զչարն ի բաց թողուլ. վասն զի բարին Աստուած էԱ. եւ բարեգործն Աստուծոյ բաժին. չարն սատանայ է. եւ չարագործն սատանայի բաժին։ Բարին երկնաւոր է եւ անանց. եւ չարն երկրաւոր է եւ անցաւոր։ Բարին հոգեւոր է՝ եւ չարն մարմնաւորա։ Բարի գործն յերկինս հանէ զմարդն եւ առ Աստուած տանի. եւ չարն ի դժոխս եւ առ սատանայ։ Վասն այնորիկ սուրբք ամենայն, խրատեն զմեզ ի չարէն հեռանալ, եւ զբարին գործել։ Այսպէս է լսողացն խրատ։ Իսկ որ ոչ լսեն զխրատն, եւ ոչ գործեն զբարիս, սուրբքն յառաջագոյն տեսանեն հոգւոյ ակամբ զկորուստ նոցա. եւ յոգւոց հանելով ողբան ի վերայ նոցա. որպէս իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմօն ետես հոգւոյ ակամբն զմեղաւորսն չարացեալ եւ ասէ։ «Ո՛հ որոց թողեալ իցէ զճանապարհս ուղիղս. գնալ ընդ ճանապարհս խաւրաինս»։ Զո՛հ ի վերայ ա՛յնց իրաց ասեմք, յորժամ ձկտիմք եւ ոչ հասանեմք. յայնժամ ի կսկիծն ափսոսամք եւ ասեմք. ո՛հ թէ զի՛նչ եղեւ։ Զորօրինակ՝ կոյր մարդ խոտորեալ ի ճանապարհէն, ընդ քարանձաւս երթայ, եւ որ զաչսն ունի լուսաւոր՝ աղաղակէ՝ յե՛տ դարձիր չէ՛ ուղիղ այդ ճանապարհդ. եւ նա ոչ լսէ՝ այլ ընդ քարն անկանի, յայնժամ լուսաւորն որ զխրատն ետ՝ ապաշաւէ զտարագնացութիւն նորա եւ ասէ. ո՛հ է՞ր անկաւ այն մարդն ընդ քարն։ Նոյնպէս եւ իմաստունն Սողոմօն՝ զկորուստ անհնազանդիցն տեսանելով ասէ։ «Ո՛հ որ զուղիղն թողուն, եւ ընդ խաւարն գնան»։ Եւ որպէս կոյրն ոչ թէ վասն այն չլսեց, որ կամէր զիւր կորուստն. այլ վասն այն՝ որ գիտէր զինքն թէ յուղիղ ճանապարհն է. եւ ոչ հաւատայ ասողին։ Նոյնպէս ամենայն մարդ՝ որ թողու ըզբարին եւ առնէ զչարն, ոչ վասն այն առնէ, թէ այս չարովս ի դժոխսն կորնչիմ. այլ վասն այն՝ զի ոչ հաւատայ ա՛յլ բարի կենաց եւ արքայութեան. եւ ոչ գիտէ թէ այն չարեաց՝ հատուցումն կայ եւ տանջանք։ Արդ անգիտութիւն եւ անհաւատութիւն տան մարդոյն զչարն գործել. զի անգէտ է դժոխոց, եւ անհաւատ արքայութեան երկնից։ Եւ տես զմեծատունն. յորժամ զփորձ էառ զտանջանաց հրոյն, աղաղակէր վասն եղբարցն իւրոց. «զի մի գայցեն յայս տեղի տանջանաց ասէ»։ Եւ առաքեալն Պօղոս որ ճաշակ մի էառ զարքայութեան՝ «ցանկայր ելանել ի մարմնոյս, եւ մտանել առ Աստուած»։ Եւ Դաւիթ ասէր. «ծարաւի է անձն իմ առ քեզ Աստուած. ե՞րբ եկից երեւեցայց երեսացդ Աստուծոյ»։ Եւ զերկարիլն ի մարմնի՝ ողբայր. «վա՛յ է ինձ՝ զի ընդ երկար եղեւ պանդխտութիւն իմ. եւ բնակեցայ ես ի վրանս կեդարու»։ Այսպէս թէ ամենայն ոք հաւատայ արքայութեան երկնից, եւ տանջանաց դժոխոց, միշտ զբարին առնէ։

Այլ վասն այն թողուն զուղիղ ճանապարհն եւ ի խաւարն գնան, որք ոչ հաւատան յետ աստի կենացսա հանգըստեան կամ տանջանաց։ Այս առաջին մեղք՝ որ անգիտութեամբ թողուն զբարին. եւ առնեն զխաւարն հոգւոյ եւ զմեղս։ Երկրորդ մեղքն այն է՝ որ մարդն ուրախութեամբ եւ գիտութեամբ գործէ զմեղս. որպէս ասէ առակն. «ուրախ լինին ընդ չարիս եւ խնդան։ «Այս մեղքս՝ դժուարին յանցանք է եւ անբժշկելի։ Զայս մեղս առաքեալն Պօղոս եւ մագարէն Դաւիթ մահ կոչեն. «մինչդեռ մոլորեալ էիք ի մեղս ձեր»։ Եւ «լոյս տուր Տէր աչաց իմոց, զի մի երբէք ննջեցից ի մահ»։ Զի այն մեղքն զոր անգիտութեամբ գործէ մարդն, կամ տկարութեամբ, այսինքն ի թուլութենէ մարմնոյն, գիտէ որ մեղք է. ապա տխմարութեամբ գործէ. կամ ի պատրանաց թշնամւոյն անգիտութեամբ գործէ. այնպիսին հիւանդութիւն է եւ գայթակղութիւն։ Սորա կայ հնար բժշկութեան եւ օգնութեան. զի հիւանդն յառողջութիւն փութայ. եւ գայթակղեալն ի ճանապարհ։ Այլ որ ուրախանայ ի չարն՝ մեռեալ է. եւ մեռեալն ոչ զգայ եւ առողջանայ. զի ընդդէմ բժշկութեան մրցի. այսինքն մեղաւորին բժիշկ տրտմութիւն է. եւ նա ուրախացեալ է ի չարն։ Այս է մահու չափ մեղքն. որպէս ասէ յՕհաննէս. «են որք մեղք են. եւ են մեղք՝ որք մահու չափք են»։ Այսպիսիք էին կռապաշտքն՝ որք ի պիղծ տօնս իւրեանց խառնակէին եւ ուրախանային ի գործն. եւ ոչ հաւանեալ սրբոցն մոլորութիւն համարէին. եւ սպանանէին զնոսա եւ ուրախանային։ Այսպիսիք են եւ այլազգիք՝ որք ի չար գործս իւրեանց ուրախանան . եւ պարծանս համարին զբազում կանայս առնուլն եւ զչարագործութիւն. եւ ի սպանումն քրիստոնէից ուրախանան. ըստ այնմ, «Եկեսցէ ժամանակ՝ յորժամ սպանանիցեն ի ձէնջ, համարին պաշտօն մատուցանել Աստուծոյ. եւ զայն արասցեն ընդ ձեզ. զի ոչ ծանեան զայն որ առաքեցան զիս»։ Այլեւ այսպիսիք են անմիտ երիտասարդք. եւ չարք ի մարդկանէ. զի ուտելովն եւ ըմպելովն՝ ցնծան եւ ուրախանան յաղտեղի պոռնկութիւնս իւրեանց. ի սպանանելն զհակառակն, ծափս հարկանեն. եւ զերեւելիս միայն գիտեն կեանք. հոգացեալք։ Այս երկրորդ տեսակ մեղացն է։ Իսկ երրորդ մեղք եւ առաւել չար այն է՝ որք կամակորութեամբ մեղանչեն։ Առաջինն մեղք է. եւ միջինն չար. եւ այս՝ չարագոյն։ Դարձեալ առաջինն հիւանդութիւն է. եւ միջինն մահ. եւ այս՝ դառն մահ . վասն այն ասէ առակն։ «Որոց թիւր են ճանապարհք եւ կամակոր շաւիղք նոցա». այսինքն, զի որ խղճմտութեամբ յանցաւոր է՝ ճանապարհն ոչ է թիւր. այլ ինքն թիւրի յուղիղ ճանապարհէն. եւ փութով գայ յուղիղ ճանապարհն։ Այլ որ զկամս եւ զիմացումնս է չարացուցեալ՝ զճանապարհն ունի թիւր. զի ճանապարհ ընթանալոյս մեր՝ իմացումնս եւ կամքս է. յորժամ ճանապարհն է թիւր՝ ոչ կամի ուղղութիւն. այլ ի կորուստն ընթանայ։ Քանզի վասն նոցա ասէ առաքեալն. «կամակոր մտօք յորժամ յանցանեն, ոչ է պիտոյ վասն մեղաց պատարագ. այլ ահեղ ակնկալութիւն դատաստանին. եւ նախանձ հրոյ որ ուտիցէ զհակհառակորդս»։ Եւ այսոքիկ նոքա են՝ որ անօրէնք են եւ անխրատք. զի կամ թէ ոչ լուան զօրէնս եւ զխրատս, որպէս հեթանոսք եւ կռապաշտք։ Կամ թէ լսեցին եւ անտես արարին որպէս հրէայք. զի լսեալ են զօրէնս. եւ առագաստն ի վերայ սարտից նոցա է անկեալ։ Եւ զիմացումն ունին՝ եւ կամ թէ առին զօրէնս, եւ կամաւ ի բաց թողին եւ ուրացան որպէս ուրացօղն Վասակ. եւ դասք հերձուածողաց։ Եւ սոքա երեքեանս՝ միապէս անօրէնք կոչին. որք ոչ առին զօրէնս՝ անօրէնք են. եւ որք առին եւ ուրացան զօրէնս՝ անօրէնք են. եւ որք առին՝ եւ ոչ առնեն զօրէնս. անօրէնք են։ Զի թողին զճշմարիտ ուղղափառութիւնս. եւ մոլար վարդապետացն հետեւեցան. սոցա բժշկութիւն անհնարին է, կամ դժուարին. վասն զի ոչ եթէ ցասմնականն է մոլորեալ կամ ցանկականն, այլ որ կառավարն է. այսինքն բանականին է մոլորումն. վասն այն հերձուածօղթսն եւ կռապաշտն եւ հրէայն՝ եւ ոչ գան յուղղութիւն. կամ դժուարաւ գան։ Եւ տես՝ զի կռապաշտն եւ հրէայն եւ հերձուածօղն եւ ուրացօղն՝ հաւասար յանպարշտութիւնս են։ Նախ այս է՝ զի նոքա զօրէնս եւ զխրատս ոչ ունին. եւ սոքա ուրախացեալք են՝ միապէս են անօրէնք։ Երկրորդ՝ զի սոցա ամենեցուն բանական մասն է մոլորեալ եւ խաւարեալ. այսինքն, հեթանոսաց, հրէից, եւ հերձուածողաց, եւ ուրացողի. որք դժուարաւ ուղղին։ Երրորդ՝ զի սոքա առհասարակ կրկին մեղանչեն. այսինքն, զի յօրէնսն ոչ ուղղին. եւ զայլս խաբեն եւ թիւրեն ի նոյն. որպէս չար թագաւորքն հեթանոսաց. նոյնպէս եւ հերձուածօղք. եւ նոյնպէս հրէայքն եւ այլազգիք։ Նոյնպէս եւ ուրացօղն Վասակ. որ քան զամենայն ծանրագոյն է այլոց մեղաց եւ կորստեան պատճառ լինիլն . «լաւ էր ասէ՝ թէ կապեալ էր երկան իշոյ ի պարանոցն, քան գայթակթղեցուցանել զմի ի փոքրկանացս այսցանէ»։ Եւ չորրորդն այս է՝ զի հեթանոսք եւ հրէայք ընդդէմ էութեան եւ փառացն Աստուծոյ մեղանչեն. նոյնպէս հերձուածօղն եւ ուրացօղն՝ աստուածամարտ է, եւ անարգօղ էութեան եւ փառացն Քրիստոսի։ Զի «զմիայն Տէրն ուրացան. եւ ածեն ի վերայ անձանց իւրեանց զերագահասն կորուստ»։ Հինգերորդ՝ զի ամենայն մեղաւոր՝ զերկիւղն Աստուծոյ սանձ ունի որով զղջանայ. իսկ կռապաշտն եւ հրէայն եւ հերձուածօղն եւ ուրացօօղն՝ ոչ ունին զերկիւղն Աստուծոյ. վասն որոյ ո՛չ զղջանան չարեացն զոր ունին։ Վեցերորդ կռապաշտն եւ հրէայսն եւ հերձուածօղն եւ ուրացօղն հաւասար են յանպարշտութիւնս. զի «որպէս զշուն դառնան ի փսխացս իւրեանց. եւ որպէս «զխոզ լուացեալ՝ ընդ տիղմ թաւալին. զի նոքա զօրէնս ոչ ունին զքրիստոնէութեան եւ սոքա՞՞՞ ուրացան եւ դարձան անդրէն. վասն որոյ ասէ առակն։ «Ո՛հ որոց թոթղեալ՞՞՞ իցէ զուսումն մանկութեան. եւ մոռացեալ զուխտն աստուածեղէն»։ Եւ ոչ միայն ա՞՞ այլեւ համարձակիմ եւ ասեմ ըստ սրբոյն Կիւրղի, եթէ առաւել վատթար է հերձուածօղն քան զկռապաշտսն վասն վեց պատճառի։ Նախզի՝ հեթանոսք անպարշտութեամբ կուռս պաշտեցին. իսկ հերձուածօղք՝ գիտութեամբ անպարշտեցան. որոց պատիժն ծանրագոյն է ըստ Տեառն։ «Որ ոք ոչ գիտիցէ ըզկամս, եւ արժանի գան ի ինչ գործիցէ, արբցէ գան սակաւ. եւ որ գիտէ եւ գործիցէ, արբցէ գան սաստիկ»։ Երկրորդ՝ զի նոքա զթղջումն ունին. եւ յայտ է ի հեթանոսաց հաւատացելոցԱ. իսկ սոքա անզեթղջ մնան որպէս սատանայ, զինքեանս ուղիղ կարծելով։ Երրորդ՝ նոքա զփառս Աստուծոյ առաւելութիւն. թէպէտ զճշմարիտն անգիտանային. իսկ հերձուածօղն զփառս Աստուծոյ ճշմարտին նուազէ որպէս ցուցաւ։ Չորրորդ՝ զի նոքա իւրաքանչիւր անձանց էին կորուստ. այլ սոքա ինքեանց եւ բազմաց. այսինքն հօտին Քրիստոսի. յափշտակելով ի նոցանէա, եւ ինքեանց առնելով։ Հինգերորդ՝ զի նոցա պատճառ մոլորութեան երեւի սատանայ. իսկ նոցա մոլորութեան բանին մարդեղութիւն. զի զայն առեալ պատճառ՝ որ փրկութիւն է տիեզերաց, լեզուագարութեամբ իւրեանց կորստեան առնեն պատճառ։ Վեցերորդ՝ զի նոքա հեթանոսք՝ միայն էին մոլորեալք. իսկ սոքա՝ եւ զհրեշտակս ընդ ինքեանս դասեն ի մոլորութիւն մարդապաշտութեան, երկրպագութիւն նոցա զրաբանելով։ Զի թէ հրեշտակք ընդ մարդկան երկիրպագանեն Քրիստոսի. եւ նա մարդ է սոսկ ասէ. որպէս աղանդաբանեն աշակերտքն քաղկեդոնի։ Ահա հրեշտակք ընդ մեզ ի մարդապաշտութեան հայհոյութիւն անկանին։ Եւ վա՛յ եւ եղո՛ւկ կորըստեան ճանապարհի նոցա. որպէս ասէ առակն։ «Ո՛հ որոց թողեալ իցէ զուղիղ ճանապարհն, գնալ ընդ ճանապարհս խաւարինս»։

Յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած զամենայն ուղղափառ դաւանող հաւատացեալս Իւր. թողութեամբ մեղաց եւ պարզ երեսօք՝ արժանի լինիլ շնորհաց եւ փառաց իւրոց ի կեանս յաւիտենից ընդ ամենայն սուրբս Իւր. եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Գլուխ ԽԴ. Նորին դարձեալ ի նոյն քարոզ. վասն բարի եւ չար ճանապարհի յառակն որ ասէ։ «Են ճանապարհք՝ որք թուին մարդկան թէ ուղիղ իցեն. այլ կա տարած նոցա յատակս դժոխոց հայի»։ Առակ. 16. 25։

Կրկին են ճանապարհք վարուց մարդկան. ոմն բարի եւ ոմն չար ոմն աջակողմեան. եւ ոմն ձախակողմեան։

Եւ այս է երկու ճանապարհս. այն որ բարի եւ աջակողմեան է, կենաց ճանապարհ է. եւ այն որ չար եւ ձախակողմեան , մահու։ «Զի ճանապարհս որք յաջմէն են՝ գիտէ եւ կամի Աստուած. թիւր են ճանապարհք որք ի ձախմէն են ասէ իմաստունն»։ Եւ այն որ չարն է ճանապարհ՝ յայտնի է ըստ ինքեան. որպէս աշխարհասիրացն է ընթաց մոլորութեան. ուտելոյ՝ ըմպելոյ՝ գողութեան՝ շնութեան՝ ագահութեան, եւ այլն ամենայն զորս օրէնքն հրաժարէ ոչ գործել. ասելով «մի շնար. մի գողանար. եւ այլն»։ Եւ ա՛յն է բարի ճանապարհ եւ ընթաց առաքինութեան՝ զոր օրէնքն հրամայէ առնել. եւ քարոզութիւնք առաքելոցն ուսուցանեն. սիրել զԱստուած՝ սիրել զընկերն. պահել զպատուիրանսն ամենայն. եւ սոյնպէս աջակողմն եւ ձախակողմն ճանապարհս՝ բարի եւ չար թուի մեզ առ հասարակ։ Այլ տեսանի երբեմն եւ ձախակողմեանն գործ բարի երեւեալ. որպէս բարկութիւն եւ նախանձն ե

Եղիայի. եւ սպանումն Փենէհէսի. եւ պոռնկիլն Ովսէի։ Նմանապէս տեսանի երբեմն եւ աջակողմեանն գործ չար երեւեալ. որպէս մեղայն աքարայ. եւ պատարագն Սաւուղայ. զոհն եփթայեայ. եւ խունկն Ոզիայ։ Եւ սոյնպէս անգիտելի է մարդկան ճանապարհ կամացն Աստուծոյ. վասն այն ասէ։ «Են ճանապարհք՝ որք թուին մարդկան թէ ուղիղ են. բայց կատարածն չար»։ Որպէս այս աջակողմեան խոտորիլն՝ որ պահէ ի ցոյցս, եւ հարկանէ փող վասն ողորմութեան. փառասիրութեամբ ճգնի. ագահութեամբ չարչարի, եւ վարձս ոչ ունի. «զի չարչարին մարմնով, եւ ոչ արդարանան հոգւով». եւ այլն ամենայն այսմ նման է՝ որ մտացս մեր թուի հաճելի. եւ առաջի Աստուծոյ ոչ ընդունելի։ Այս ճանապարհիս ընտրութեան՝ վերակացին մարդիկ իբրեւ զծով ծփեալ ի խորհրդոց, եւ ոչ կարացին գտանել։ Նախզի նուրբ եւ անհետ է աստուածային ճանապարհն. զոր ոչ ոք կարէ հետազօպտել եւ քննել. զի որպէս հետ նաւի ի վերայ ծովու աներեւոյթ է. նոյնպէս եւ ընթացք աստուածային կամացն. ըստ այնմ, «ի ծովու են ճանապարհք քո. շաւիղք քո ի ջուրս բազումս. եւ հետք քո ոչ երեւին»։ Երկրորդ՝ զի միտք մարդկան տկար է եւ սխալոտ. ոչ կարէ ի ճանապարհն Աստուծոյ անսխալ ընթանալ. վասն որոյ ի յայս հայեցեալ մագարէն Դաւիթ աղօթիւք խընդրէ յԱստուծոյ զուղիղ ճանապարհն. ըստ այնմ որ ասէ. «զճանապարհս իմ ուղիղ արա ինձ ըստ բանի քում. եւ մի տիրեսցեն ինձ ամենայն մեղք»։ Եւ դարձեալ՝ «զճանապարհս մեղաց ի բաց արա յինէն. եւ յօրէնս քո ողորմեա ինձ»։ Եւ դարձեալ՝ «օրէնսգէտ արա զիս Տէր ի ճանապարհի քում. եւ առաջնորդեա ինձ ի շաւիթղս քո ուղիղս»։ Տես զի ոչ միայն ճանապարհ կոչէ՝ որ ամենեցուն է գնալի. այլեւ շաւիղ նուրբ եւ նուազ կածան. որ ոչ ամենեցուն է գիտելի։ Զայս եւ Տէրն հրամայէ։ «Լայն եւ արձակ է ճանապարհն որ տանի ի կորուստն. եւ բազումք գնան ընդ նա». որ է գիտութիւն զգայարանաց. եւ մարմնոյ հեշտութիւն. ամենայն մեղսասիրաց ախորժելի է. եւ բազումք գնան ընդ նա վասն բազում եւ զանազան ախտից ըմբռնելոյն. եւ կատարումն ի կորուստն հետեւի. որ է անդառնալի տանջանքն եւ անգիւտ կորուստն յաւիտենից։ «Իսկ նեղ եւ անձուկ է ճանապարհն՝ որ տանի ի կեանս»։ այսինքն նեղ եւ նո՛ւրբ է. զի մտացն է գտանելի եւ ոչ զգայութեանցն. եւ անձուկ է՝ զի չարչարանք է մարմնոյն եւ կիրք տանջանաց. կարօտութիւն հարկաւորաց. եւ պակասութիւն ախտից. վասն այն սակաւք գնան ընդ նա։ Այլ նա տանի ի կեանս յաւիտենականս. որպէս ասէ առաքեալն. «բազում նեղութեամբ պա՛րտ է մեզ մտանել ի հանգիստն»։ Ապա ուրեմն յորժամ տեսանես զմարդիկ մոլորեալ յուղիղ ճանապարհէն, մի զարմանար ընդ նա. քանզի դժուարին եւ նուրբ է շաւիղն. եւ բնութիւնս սխալոտ. զոր ինչչ կարծեմք մեք թէ ուղիղ է, այն թիւր եւ մոլորումն հանդիպի. վասն այն ասէ։ «Են ճանապարհք՝ որք թուին թէ ուղիղ են, այլ նա հայի յատուկս դժոխոցն»։ Զորօրինակ՝ ուղիղ կարծեցին զճանապարհս իւրեանց կորխ եւ դադան եւ աբիրոն՝ քահանայ լինիլ ընդ ահարօնի եւ առաջնորդ ժողովրդեանն։ Սակայն տե՛ս թէ ո՛րպէս թիւրեցան. եւ վճարումն նոցա եղեւ յատակաս դժոխոց. զի «բացաւ երկիր եւ եկուլ զնոսա. եւ հուր վառեցաւ եւ մաշեաց զնոսա»։ Այսպէս եւ ուղիղ թուեցաւ թագաւորին Ոզիայ խունկ արկանելն Աստուծոյ. եւ մտեալ ի տաճարն՝ ել բորոտեալ եւ պատուհասեալ յԱստուծոյ։ Ուղիղ կարծեաց եւ միւսա Ոզիա. ի թիւրել տապանակին մերձեցոյց զձեռն, եւ իսկոյն անկաւ մեռեալ։ Նոյնպէս ի նորս ուղիղ համարեցան անանիա եւ սափիրա թաքուցանել ի գնոց գեղջն իւրեանց. զի իւրեանց էր գոյքն. եւ ոչ յայլմէ գողութիւն. տե՛ս թէ ո՛րպէս սաստելովն Պետրոսի առաքելոյն, եդան ի բերան դժոխոցն եւ անկան մեռեալք։ Եւ սոյնպէս բազումք ի մարդկանէ ուղիղ կարծեցին զգործս իւրեանց. այլ թիւր եւ մոլար է վճարումն նոցա։

Դարձեալ գոյ եւ այլ իմն տեսութիւն բանիս որ ասէ։ «Են ճանապարհք որք թուին մարդկան ուղիղ. եւ կատարած նոցա ի դժոխս հայի»։

Այսինքն, ամենայն սերմանք չարին՝ որ ի խորհուրդս մեր սերմանի. թէ ի սատանայէ, թէ ի չար մարդկանէ, եւ թէ ի մարմնոյս հեշտութենէ, որ զչարն խորհիմք ի սիրտս, այն չարեաց խորհուրդն ի մեր միտս ուղիղ թուի։ թէ շնութեան, գողութեան, արբեցութեան, եւ այլն ամենայն. եւ վասն այն փութամք ի կատարել զգործն որ մեզ ուղիղ կարծի։ Այլ յորժամ կատարեմք, ըստգտանք մտացն ապա չարչարէ զմեզ. եւ ցուցանէ թէ դժոխոցն եղեր. եւ չար էր զոր գործեցեր. որպէս յայտ է յօրինակաց. ուղիղ թուեցան ադամայ ի խորհուրդն ճաշակումն պտղոյն. եւ յորժամ եկեր, ապա գիտաց զմերկութիւն իւր ի փառաց եւ յանմահական կենաց . անկաւ ի մահ եւ ի դժոխս։ Նոյնպէս ուղիղ թուեցաւ մահն Աբելի ի խորհուրդն Կայենի. եւ յետ սպանմանն՝ անկաւ ի ներքոյ տրտմութեան եւ անիծից։ Այսպէս ուղիղ իմացաւ Յուդա զմատնիլն Յիսուսի վասն արծաթոյն. եւ յորժամ մատնեցաւ՝ չոգաւ խեղդեցաւ։ Այս ուղիղ իմացումնս՝ խոտորեցոյց զԴաւիթ ի կինն Ուրիայ, եւ ի նորին մահն. եւ յետոյ յանդիմանեցաւ, եւ ապա իմացպաւ զվնասն շնութեան եւ սպանութեան. անկաւ առաջի Տեառն եւ ասէ. «զճանապարհս քո Տէր ցո՛յց ինձ. եւ զշաւիթղս քո ուսո՛ ինձ». եւ մի՛ թողուր զիս յընտրողութիւն մտաց իմոց։ «Եւ զճանապարհս մեղաց ի բաց արա յինէն». այսինքն, հեռացո՛ եւ պահետ ի չար գործոց. եւ ի բարին առաջնորդեա։ Եւ թէ զի՞նչ է պատճառն՝ որ թիւր խորհուրդ մարդոյն ուղիղ կարծի։ Այսմ կրկին է պատճառ։ Առաջին՝ կուրութիւն մտացն. Ա որ սատանայ մեղօք խաւարէ ըզլոյս իմացմանն. եւ հեշտութիւն եւ թուլութիւն մեղացն՝ որպէս մէգ ծածկէ զմիտսն։ Եւ ո՛րքան արբեցութիւն մոլորութեան ի միտսն է, ուղիղ թուի խորհուրդ չարեաց. բարկութիւն, ցանկութիւն, գողութիւն, եւ այլն։ Երկրորդ պատճառն է բնական. որպէս ամենայն մարդոյ արուեստ իւրն գեղեցիկ թուի. եւ ամենայն ծնունդ ծնողին թէպէտ գարշէ, գեղեցիկ թուի։ Նոյնպէս զխորհուրդ չարին որ ի միտսն իւր ունի կատարել՝ բարի թուի. մինչ որ զգործն կատարէ եւ թափի ի մտացն, ապա իմանայ խղճիւն, թէ չա՛ր էր զոր գործեցի. որպէս արբեալն յորժամ թափէ զգինին, ապա իմանայ զարարեալ վնասն. եւ կամ ի տանէն յորժամ ելանէ ծուխն եւ պակասի, ապա զլոյսն տեսանել կարէ։ Ա՛յս է որ ասէ։ «Են ճանապարհք որք թուին մարդկան թէ ուղիղ են եւ բարի. այլ կատարածն հայի յատակս դժոխոց»։

Եւ սոյնպէս սխալական է գիտութիպւն մարդոյս. եւ նուրբ եւ նեղ եւ անհետ է ճանապարհն Աստուծոյ։ Իսկ զի՞նչ ասասցուք մեք՝ կամ ո՞րպէս գտցուք զուղիղ ճանապարհն Աստուծոյ։ Ասեմք թէ բազում եղանակաւ գտանելի է մեզ ճանապարհն Աստուծոյ։ Նախ ի ձեռն աղօթից՝ յորժամ խնդրեսցուք ի նմանէ ցուցանել մեզ զճանապարհն իւր. ըսատ մարգարէին որ ասէ. «ցո՛յց ինձ ճանապարհ յոր եւ գնացից. զի առ քեզ Տէր համբարձի զանձն իմ»։ Ա՛յսպէս աղօթելն՝ զերկու պակասութիւն բառնայ ի մէնջ։ Նախ որ ասէ «ցո՛յց ինձ ճանապարհ յոր եւ գնացից». զի թէպէտ նուրբ եւ անհետ լինի ճանապարհն՝ յորժամ նա ցուցանէ զուղիղն, տեսանեմք զուղիղն եւ ընթանամք ընդ այն։ Երկրորդ՝ թէպէտ սխալոտ եւ տկար եմք՝ յորժամ ի նա համբառնամք զանձինս, նա տայ կարողութիւն եւ օգնէ մեզ։ Զոր օրինակ՝ հաւք յորժամ կամին թռչիլ, զթեւս համբառնան. եւ օդն ի ներքոյ անցեալ զօրացուցանէ եւ բարձրացուցանէ զնոսա։ Դարձեալ ասէ՝ «ուսո՛ ինձ առնել կամս քո». իբր թէ անգէտ եմք կամաց քոց. դո՛ւ ուսո՛ մեզ զհաճոյս քո։ Եւ դարձեալ ասէ. «հոգի քո բարի առաջնորդեսցէ ինձ յերկիր ուղիղ»։ Եւ այսպէս աղօթիւք զօրանամք ի հօրէ. եւ ուսանիմք ի բանէն. եւ առաջնորդիմք ի հոգւոյն սրբոյ ի նեղ եւ ի նուրբ շաւիղս կամացն Աստուծոյ՝ եւ յաւիտենից կենացն։

Երկրորդ՝ ուղղի ճանապարհս այս լուսով հաւատոյն. զի հաւատն է անտեսիցն տեսօղ. եւ յուսացելոց իրաց հաստատութիւն։ Նախզի՝ հաւատն լոյս է իմանալի . որով տեսանի ճանապարհն իմանալի։ Երկրորդ՝ զի հաւատն շնորհք է յերկնից առ մեզ իջեալ. դիւրաւ առաջնորդէ եւ հանէ յերկինս։ Երրորդ՝ զի հաւատն եւ յոյսն՝ ճանապարհ է Աստուծոյ առ մարդն. եւ մարդոյ առ Աստուած. վասն որոյ՝ նովաւ անմոլար ուղղին ընթացք մեր ի կեանս։ Չորրորդ՝ հաւատն եւ յոյսն՝ գաւազան է ի ձեռս մեր. վասն որոյ՝ նովաւ առանց գայթակղութեան ընթանամք զճանապարհն այն, որ անհաւատիցն անգիտելի է։

Երրորդ՝ ուղղի ճանապարհն այն երկիւղն Աստուծոյ. զի երկիւղն Աստուծոյ՝ զօրութիւն է մեզ. եւ նովաւ հաստատիմք ի Քրիստոս։ «Որպէս ուռն որ հաստատել է յորթն՝ նա՛ է բերէ պտուղ յոյժ». նոյնպէս եւ մեք երկիւղն սուրբ՝ ի Քրիստոս եմք հաստատեալ. ի նմանէ քարշեմք ի մեզ զծածուկ զօրութիւն նորա. եւ պտղաբերեմք ի բարին. եւ այն բերովն՝ ժամանեմք յերկինս։ Այլեւ երկիւղիւն Աստուծոյ խորշիմք ի չարէն, որ հակառակ է այնմ ճանապարհի. եւ յորժամ հակառակն եւ որոգայթն կորնչի, փութով հասանեմք ի հանգիստն։ Չորրորդ՝ ուղղի ճանապարհն Աստուծոյ երկայնամտութեամբ եւ խորագիտութեամբ մտօք։ Եւ երկայնամիտ է՝ որ բազում ունի խորհուրդ. եւ մեծահոգի է եւ խորագէտ՝ համբերօղն. զի երկայն ունելով զմիտս, բազմապատիկ լինիմք ի խորհուրդս. որպէս աստուածածին Մարիամ ի լսել զաւետիս հրեշտակին, ասէ. «զի ա՞րդ լինիցի ինձ այդ զայր ոչ գիտողիս»։ Նոյնպէս մեծահոի եւ ազատ բարս ստասցուք. ա՛յսպէս եւ խորագէտ լցուք ըզհեռաւոր կեանս տեսանելով. եւ ոչ զմերձաւորս։ Եւ համբերօղ՝ «զի համբերութեամբ ձերով ստասջիք զոգիս ձեր հրամայէ Տէրն»։ Եւ ա՛յնպիսի իր է համբերութիւն՝ զի համբերութեամբն կատարի բարին. եւ համբերութեամբն չարն ի բարին փոխի։ Այսպիսիքս՝ օպպգնական եւ ձեռնտու են այնմ ճանապարհին իբր ընկերակիցք։ Իսկ կարճամիտն եւ պարզամիտն եւ անհամբերն եւ փոքրահոգին՝ յոյժ վնասակարք են. եւ սխալին յայն ճանապարհէն. որպէս նախամայրն Եւա պարզամիտ եւ կարճամիտ գոլով. յորժամ չարախօպսեաց սատանայ զԱստուծոյ, եթէ «վասն ա՛յն արգել ի ձէնջ զպտուղն՝ զի Աստուածք լինիցիք». էառ՝ եկեր եւ մերկացաւ յանմահութենէն եւ ի փառացն զոր ունէին փոխանակ աստուածանալոյն. ա՛յսպէս կարճամիտն չա՛ր է. եւ երկայնամիտն բարի։

Հինգերորդ՝ ուղղի ճանապարհն այն հոգացողութեամբ մտաց. զի ամենայն բարիք՝ հոգացողութեամբ յաջողի մեզ. այսինքն, հոգեւոր եւ մարմնաւոր։ Զի ի հոգացօղ մտացն ծնանին զանազան խոկմունք անցելոցն. եւ ընտրողութիւնք ներկային. եւ նախագիտութիւնք հանդերձեալ պատահմանցն. որպէս է մահն մարմնաւոր եւ մահն հոգեւոր։ Զի յորժամ զմարմնաւոր մահնֆ կամ զհոգեւոր տանջանսն հոգայ ոք ի մտի պահէ՝ ո՞րպէս կարէ դիւրանալ։ Նոյնպէս եւ զմարմնաւոր պէտս՝ հոգւով գտանեմք. վասն այն հրամայեաց Աստուած «քրտամբ երեսաց ուտել ըզհաց». այսինքն, զհաց հոգեւոր՝ որ է առաքինութիւն եւ բանն Աստուծոյ, եւ զհաց մարմնոյս։ Իսկ անձինք դիւրինք եւ հեշտասէրք՝ կարօտ են հոգեւոր եւ մարմնաւոր կերակրոյ. եւ զրկեալ յաստի կենցաղոյս, մոլորեալ յայնմ ճանապարհէ կենաց։ Վեցերորդ՝ ուղղի ճանապարհն այն զարհուրելով ի մեղացն. զի որ զմիտսն արթուն ունի՝ զարհուրի։

Նախ՝ ի սպառնալեացն Աստուծոյ արդար դաստաստանին։ Երկրորդ՝ զարհուրի եւ հաւատայ, թէ ըստ գործեալ մեղացն պատժիմ. որպէս Տէրն հրամայէ «արդէն իսկ դատպարտեալ է»։ Զի ըստ մեղացն գործոյ՝ պարտական լինի մարդն տանջանաց. իսկ ի դատասատնին՝ վճիռն հատուցանի։ Իսկ որ անզգամն է՝ միայն յերեւելիսս հայի եւ չար գործէ. այսինքն ի մարմնոյ հեշտութիւն հայի. եւ ոչ ի ներքս ի հոգւոյ տանջանսն։ Եւ դարձեալ յերեւելիսս նայի. զի տեսանէ յետ մեղացն զնոյն մարմին, եւ զնոյն երկիր, եւ զարեւ եւ զայլն ոչ ինչ փոփոխեալ։ Այլեւ անյ՝ որ զյերեւելիսն միայն աստ հայի, զվրէժխնդրութիւն դատաստանին արհամարհէ։ Իսկ իմաստունն ոչ այսպէս. այլ նախ քան զգործ մեղացն՝ զպատիժն տեսանէ եւ զարհուրի. եւ յայնմանէ խնդրէ զբարին գործել պատուի բանաւն Աստուծոյ. որ է ճանապարհ յաւիտենից կենացն։

Եօթներորդ՝ ուղղի ճանապարհն այն իմաստութեամբն «զվերինն խորհելով՝ ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Այստուծոյ»։ Եւ Տէրն քաջալերէր. «օ՛ն արիք գնասցուք աստի»։ Զի որք զելս ի մըտի դընեն աստի կենացս՝ նոցա իմացումն խոհականին ամփոփի ի զգայութեանցս . եւ իմանալովն զօրացեալ ի շնորհացն Աստուծոյ մըտանէ ի ներքին կողմն վարգուրին. եւ ճաշակէ ի վերին տեսութեանցն եւ զուրաճանայ անզեղջ խնդութեամբն. բնակեցուցեալ յինքեան զհոգին սուրբԱ. յայսպիսի տեսութիւնս՝ աշխարհական իրս աշխարհիս՝ ոչ կարէ հետեւիլ. «զի ոչ տեսանէ զնա. եւ ոչ ճանաչէ զնա որպէս հրամայէ Տէրն այլ դուք տեսանէք՝ զի առ ձեզ բնակեսցի եւ ընդ ձեզ եղիցի»։ Եւ սոյնպէս հոգեպէս կարէ քննել եւ իմանալ զդժուարին ճանապարհն զայն. զոր շնչաւոր մարդ ո՛չ կարէ հոգեպէս գիտել զքննութիւն զայն։ Ութներորդ՝ ուղղի ճանապարհն այն իմաստուն եւ արի գործով. զի այնպիսի սպասաւորն եւ ժիր մշակն՝ եթէ իմաստութեամբն սխալի, արիութեամբն բժշկի. որպէս Պետրոս առաքեալն արար։ Եւ եթէ ի գորն գթի, իմաստութեամբն թօթափէ եւ սրբէ. որպէս Մովսէս արիութեամբն իւրով բժշկեաց զմեղաս որթագործութեան. եւ եբարձ զպատուհասն Աստուծոյ ի ժողովրենէն։ Նոյնպէս «եւ Փէնէհես վասն ի բելբեգովր զոհելոյն՝ քաւեաց եւ արգելաւ մահ ի նոցանէ»։ Այլեւ արիական գործով «զյետոյսն մոռացեալ, եւ յառաջիկայն նկրտի» դէպ եդեալ ուղիղ ի նպատակն վերին. ոչ ինչ համարելով զերկրաւրս. այլ կոխելով զնոսա հասանէ ի հանգիստն վերին։

Իններորդ եղանակաւ՝ ուղղի ճանապարհն այն զսահման օրինացն քննելով խորութեամբ մտացն. որպէս գիւղից հասարակաց սահման գոյ անդաստանաց. եւ գոյ առանձին սահման այգւոյ կամ անդոյ։ Նոյնպէս եւ սահման օրինացն է հասարակ. որպէս այն «մի՛ շնար. մի՛ գողանար եւ այլն»։ Եւ է առանձնական սահման օրինացն իւրաքանչիւրոց. եթէ իշխան է՝ եթէ ընդ իշխանութեամբ այլոց. աշխարհական եւ եթէ եկեղեցական. զի սոցա իւրաքանչիւրոց ա՛յլ է կարգ ճանապարհի . իշխանին ա՛յլ է պատուէր ուղղութեամբ դատել. եւ իշեխցեալն ի հնազանդութեան կալ։ Աշխարհականն ունի զհասարակաց օրէնս եւ պատուէրս. իսկ կարգաւորք՝ զնեղ եւ զանձուկ ճանապարհն։ Պետացն է առնել եւ ուսուցանել. ի միտ ունիլ զքանքար արծաթոյն. եւ զպատիժ նորին։ Եւ սոյնպէս զիւրաքանչիւր կարգ եւ սահման օրինացն գտանել զհասարակն եւ զառանձինն. եւ այնու ի ճանապարհս ուղիղս հետեւիլ։

Իսկ որք տգէտքն են անասնաբարոյք՝ ի լսելն զօրէնս՝ ոչ զհասարակն գիտեն, եւ ոչ զառանձինն, թէ յո՛ր ճանապարհի են. այլ թիւրեալ եւ մոլորեալ ի մեղս, խաւարեալ մեղօք եւ գայթակղեալ գործովք։ Տասներորդ՝ սիրով ուղղի ճանապարհն վերին. եւ կրկին է սէրն. այսինքն, սիրել զԱստուած վասն ինքեան. եւ սիրել զընկերն վասն Աստուծոյ։ Սիրովն Աստուծոյ հոգեւոր եւ աստուածային առաքինութիւնքն կատարին ի մեզ. եւ սիրով ընկերին՝ մարմնաւոր եւ մարդկային առաքինութիւնքն. եւ սոյնպէս «լրումն ամենայն օրինացն սէրն է»։ Զի սիրով ընկերին ճանապարհորդիմք առ սէրն վերին. եւ սիրով նորին անքակտելի միութեամբ ընդ Աստուած կապիմք. ըստ այնմ, «դու հայր յիս եւ ես ի քեզ. կամիմ զի եւ սոքա ի մեզ իցեն»։ Յայնժամ երկրաւոր զբաղմունք աշխարհի՝ այլ ոչ կարեն խափանել կամ մոլորեալ զճանապարհն Աստուծոյ. ըստ այնմ, «ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Աստուծոյ. նեղութիւն թէ անձկութիւն. ո՛չ որ կեանս՝ եւ ոչ հանդերձեալն ասէ առաքեալն»։ Եւ յորժամ այնպիսի սիրով կապիմք ընդ նմա, յայնժամ զպատուիրանս նորա լիով եւ անթերի կատարեմք. «զի որ ոք սիրէ զիս՝ զպատուիրանս իմ պահեսցէ հրամայէ Տէրն»։ Եւ պատուիրանին պահպանութեամբն լուսաւորեալք , եւ սիրոյն շաղկապութեամբ միացեալք ի Քրիստոս, անստերիւր ընթասցուք զճանապարհն նեղ եւ անձուկ. եւ այնու խորշիցուք ի մոլար ճանապարհէ տանջանաց դժոխոցն. որ մոլորելոցն եւ անպարշտացն է պատրաստեալ։ Զորմէ ասէ առակն։ «Են ճանապարհք՝ որք թուին մարդկան թէ ուղիղք են՝ այլ կատարածն նորա հայի յատակս դժոխոց»։ Դարձեալ առցուք վերստին զբանս որ ասէ։ Ճանապարհ։

Գիտելի է՝ զի ճանապարհ է կենցաղս այս յարգանդէ մինչեւ ի գերեզման. որպէս երկու դռան քաղաք. դարմբ արգանդին մտանեմք աստ. եւ դրամբ գերեզմանին ելանեմք աստի. Եւ որպէս ճանապարհին հանգիաստք եւ փոփոխմունք լինին. նոյնպէս եւ առաջին փոփոխումն է տղայութիւն. եւ վերջին ծերութիւն. մանկութիւն՝ եւ երիտասարդութիւն՝ եւ այլքն՝ ի միջին։ Եւ որպէս զոտաս փոխեմք ի ճանապարհին. այսպէս զկենաց ճանապարհս՝ ի ժամէ ի ժամ, տիւ եւ գիշեր փոփոխելով վճարեմք։ Եւ որպէս զճանապարհն յոր գնամք այլ ոչ դառնամք, եւ որպէս զոտս փոփոխելով անցանեմք յառաջ. նոյնպէս եւ զժամանակն փոփոխելով գնամք ի կենցաղոյս. եւ ոչ ինչ է քան զժամանակն եւ զհասակն անգտանելի եւ անցանելի։ Զի այսօր զանցեալ աւուր ժամանակն ոչ գտանեմք. եւ յայս տարւոջ՝ զանցելոյն հասակն ոչ ունիմք. վասն այն ո՛չ է պարտ զժամանակն ընդ վայր ծախել եւ դատարկ. զի այլ ոչ գտանեմք։ Զի թէ զինչս կորուսանեմք, այլ կարեմք գտանել. զփառս՝ զմուլք՝ եւ զայլն. այլ զժամանակն եւ զհասակն ոչ կարեմք գտանել. վասն այն զգո՛ւշ պարտ է լինիլ յամենայն ժամանակս. եւ զբարիաս գործել։ Նոյնպէս եւ յամենայն հասակս՝ պարտ է զիւր բարին գործել. ի տղայութեան. յերիտասարդութեան ի կատարելութեան։ Ապա թէ ոչ՝ ի յայն ժամն ոչ կարեմք զբարիս գոծել. եւ ոգչ ապաշխարել. զի նուազեալ է կարողութիւն. եւ ոչ կարէ մարմինն զչարչարանս տանիլ։

Դարձեալ ի ճանապարհն ո՛րքան երկարեմք եւ յամեմք՝ հեռանամք ուստի ելաք. եւ մերձիմք յուր գնալոց եմք. նոյնպէս ո՛րքան յերկարեմք եւ յամեմք ի մարմնի՝ հեռանամք ի տղայութենէ. եւ մերձաիմք ի ծերութիւն եւ ի գերեզման։ Դարձեալ որպէս ասացաք զճանապարհ կենցաղոյս. նոյնպէս գոյ եւ ճանապարհ վարուց։ Զայս ճանապարհէ ասէ Դաւիթ. «զճանապարհս իս ուղիղ ար ինձ ըստ բանի քում. եւ մի տիրեսցեն ինձ ամենայն մեղք»։ Այս բարի ընթացն է։

զոր խոստացեալ է սիրելեաց իւրոց անսուտ խոստմամբ եւ ճշմարիտ ուխտիւ Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս. որով եւ ընդ որում

Հօր եւ սուրբ հոգւոյն՝ վայելէ փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԽԵ. Նորին քարոզ ի սուրբ նահատակսն հայոց. որեւ սրբոց ոսկեանցն եւ սուքիասեանցն պատշաճի. ի բան առակին որ ասէ։ «Պահեա՛ զբանս ի սրտի քում եւ կեցցես»։ Առակ. 7. 1.։

Գրէ Աստուածաբան աւետարանիչն Յօհաննէս Աստուած լոյս է...

Որոց լիցի եւ մեզ ամենայնոցն լինիլ արժանի երկնային ձայնին. եւ եօթնալիր օրհնութեանն. եւ մշտնջենաւոր կենացն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից անզրաւապէս . ամէն։

Գլուխ ԽԶ. Եւ զի յայսմ վայրի՝ հանգստեան է կարգն. վասն ննջեցելոց քարոզեմք։ Նորին վասն ոգեվարին ի բան առաքելոյն։ «Արդ առէ՛ք սպառազինութիւնն Աստուծոյ. զի կարող լինիջիք ի դիմի հարկանել չարին յաւուրն չարութեան»։ Եփես. 9. 13։

Զամենայն ինչ զոր արար Աստուած ետես եւ բարի...

եւ զերծուսցէ ի դառն եւ ի դժնդակ մահուանէ. եւ առաքեսցէ զհրեշտակ խաղաղութեան՝ քաղցրութեամբ աւանդել զհոգիս մեր. եւ մուծանել ի կայանս սրբոցն, ձայնակցելով երկնայնոցն, մշտաբարբառ երգով փառաւորել զամենասուրբ զերրորդութիւնն այժմ եւ անզրաւ յաւիտենիւ . ամէն։

Գլուխ ԽԷ. Նորին քարոզ դարձեալ վասն ոգէվարին ի բանն «Հայի ի բարձունս, եւ յափշութիւն ճանապարհին»։ Ժող. 12. 5։

Վարդապետք ասեն յորժամ ելանէ հոգին ի մարմնոյ...

մտանել յանզրաւ ուրախութիւսն եւ յանթառամ ցնծութիւն կենացն յաւիտենից, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Գլուխ ԽԸ. Նորին քարոզ մահու. ի բան մարգարէին Դաւթի, որ ասէ։ «Պատուական է առաջի Տեառն մահ սրբոց Իւրոց»։ Սաղմ. 115. 6։

Վարդապետք ասեն որպէս զանազն են մարդոյ կեանք...

Որով եւ զմեզ արժանաւորեսցէ Քրիստոս Աստուած մեր շնորհօքն Իւրովք կայանիցն աջակողմեան, քաղցր եւ անսպառ ցնծութեանն . ամէն։

Գլուխ ԽԹ. Նորին դարձեալ քարոզ ի նոյն խորհուրդ. ի բանն Դաւթի։ «Պատուական է առաջի Տեառն մահ սրբոց Իւրոց»։ Սաղ. 15. 6։

Վարդապետք ասեն թէ մահն բաժանի յերկուս...

Նախ զի մի՛ շարժեսցէ այսն չարութեան, որպէս զմարմինս հեթանոսաց. եւ դարձեալ ցուցանէ՝ թէ սոյնպէս եւ հոգի նորա անշարժ կայցէ եւ մնայ ի յաւիտենական փառս եւ հանգիստն մշտնջենաւոր պարգեւօք Սուրբ Երորդութեանն, ի Քրիստոս Յիսուս՝ ի Տէր մեր, որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Գլուխ Ծ. Նորին Դարձեալ Քարոզ վասն Մահու։

Իսկ թէ կրօնեւոր իցէ ննջեցեալն՝ նոյնպէս պարտ է զի բերցեն յեկեղեցին. եւ դիցեն առաջի բեմին մերձ յաստիճանն. եւ ողջունեն զնա։ Եւ նոյն զգեստիւն մազեղէն, կամ՝ նոր զգեցուցանեն նմա. այսպէս զայծենին եւ զբաճկոնն. եւ զկընկուղն ի գլուխն. եւ զսքեմն. եւ զկրկնոցն քառակուսի. զգօտին ի մէջն, եւ զօդ յոտս. եւ զխունկ ի ձեռս. եւ այնպէս դիցեն ի հանգիստ ընդ համակարգս իւր։ Իսկ թէ քահանայ իցէ՝ նոյնպէս սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ երթան առ ննջեցեալն. եւ բերցեն առ քահանայապետն յեկեղեցին. եւ լրջմտութեամբ ընդ առաջ ելեալ, դրնիցեն առաջի սեղանոյն ի վերայ բեմին։ Զայս նշանակէ՝ զի որպէս մեք ի մարմինն կատարեմք զկարգ. նոյնպէս եւ հոգւոյն է լինելոց. այժմ ի բաժանման, եւ յետոյ ի յարութեան։ Նախ քահանայք օրհնութեամբ եւ երգով ընթանան. նշանակէ՝ որ սոյնպէս հրեշտակք ժողովին առ մաքուր հոգին։ Եւ երեք նշանակութիւն ունի երգն։ Նախ երգեն զերանութիւնն՝ որ զերծաւ ի թշւառութեանց։ Երկրորդ օրհնեն զպսակիչն։ Երրորդ հայցեն ըզմասնաւորիլն ընդ սուրբ ննջեցեալսն։ Իսկ քահանայապետն լրջմտութեամբ՝ զի այսպէս հայրն երկնաւոր դասուք հրեշտակաց ուրախացեալ, տայ նմա տեղի արժանի ըստ արդարութեան դասուց քահանայիցն, ընդ առաջին դասս քերովբէից եւ սերովբէից. որք են մերձ եւ շուրջ զավ«՞»։ Զի քահանայք եւ քահանայապետք՝ զնոցա ունին զօրինակն ի երկրի, մերձ եւ շուրջ զսեղանովն կալով։ Զի սեղանն Քրիստոս է եւ պատարագն. վասն այն զնոսա մերձ սեղանոյն հանեն. նշանակեցաւ «ի քսան եւ չորս երիցունսն ի ներքոյ աթոռոյն»։

Իսկ զմիայնական կրօնաւորս՝ ի ներքոյ աթոռոյ բեմին։ Նշանակէ զկարգ նոցա՝ որ ի միջին դասս տէրութեանց եւ զօրութեանց։ Իսկ զսուրբ ժողովուրդն՝ մերձ դրանն. որք են վերջին դասք հրեշտակաց եւ հրեշտակապետաց. անդ կատարի կարգ նոցա։ Եւ յամենայն ուրեք՝ նախ սարկաւագն քարոզէ. եւ ապա քահանայն աղօթէ։ Սարկաւագն ի դէմս Հոգւոյն նախ մաքրէ. եւ քահանայն ի տիպ Քրիստոսի զսրբութիւնս նուիրէ առ հայր. եւ զխաղաղութիւնն որ է պարգեւ հոգւոյն՝ ի հօրէ առեալ մարդկան պարգեւէ։

Դարձեալ սարկաւագն առ մեզ խօսի եւ քարոզէ զգաստանալ եւ զՏէր աղաչել. իսկ քահանայն գլուխ մեր՝ առ Աստուած խօսի եւ աղաչէ վասն մեր։ Իսկ քահանային աղօթք՝ նախ է գոհութիւն, եւ ապա մաղթանք. զի գոհանայ զԱստուծոյ՝ որ «զերծոյց յիշխանութենէ խաւարին. եւ էած յարքայութիւն որդւոյ իւրոյ սիրելւոյ»։

Իսկ մաղթանքն որ է խընդիր՝ երկու դէմս ունի։ Նախ՝ խնդրէ թողութիւն յանցանաց վասն նորա, տկար գոլով բնութիւն եւ սխալոտ, կամայ եւ ակամայ եւ այլն։

Երկրորդ՝ խնդրէ զերկնային հանգիստըն եւ զլոյս ի գոգն Աբրահամու. ի տեղւոջ՝ ուստի մերժեալք են ցաւք մարմնոյ. եւ տրտմութիւնք մտաց . եւ հեծութիւնք հոգւոյ։ Ոչ թէ սոքա են անտի կենացն հանգիստ. այլ սոյնպիսիքս մեզ հաճելիք թուին. որ է լոյս՝ երանութիւն՝ անցաւ եւ անտրտում կեանք։ Զի անտի կենաց պարգեւս՝ այսչափ կարեմք թարգմանել պակասութեամբ եւ կարօտութեամբ։ Այլ ճշմարիտն՝ է ըստ առաքելոյն Պօղոսի. «զոր ակն ոչ ետես՝ եւ ունկն ոչ լուաւ՝ պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց»։ Նոյնպէս եւ մեղաւորաց տանջանք՝ ոչ է այս հուրս. կամ՝ լալ աչաց. եւ սառնամանիք. որք այժմ առ մեզ են. այլ սոքա խստագոյն՝ են առ մեզ տանջանք։ Այլ վայ է մեզ եւ եղուկ. զի վասն սակաւ հեշտութեանց աշխարհի՝ յանմահ կենացն զրկիմք. եւ յաւիտենից անել եւ անվախճան տանջանացն մատնիմք։ Եւ այլն ոչ բռնութեամբ կամ հարկիւն, այլ մեր կամաւ եւ յօժարութեամբ թողումք զլոյս, եւ առնումք զխաւար. մերժիմք յերկնաւորէն, եւ մերձիմք յերկրաւորս, յանցաւորս, եւ ի փոփոխականս.

Հեռանամք ի Քրիստոսէ, եւ մերձիմք առ սատանայ։ Ատեմք զբարձրութիւնս. եւ սիրեմք զանդընդասոյզ լինիլն. Յիմար վաճառական գոլով՝ տամք զանապականն, եւ առնումք զապականեալս. փոխեմք զհանգիստն ընդ չարչարանս. զբարիս առ չարս. զկեանս ընդ մահ։

Եւ ոչ ածեմք ի միտ զվախճանն կենաց. եւ ոչ զհամարս մեղաց. եւ ոչ զահեղ ակնկալութիւն դաստաստանին. յորմէ երկիւղիւն՝ «ասեն լերանց, թէ անկերուք ի վերայ մեր, եւ այլն»։ Եւ ոչ զվճիռ անվճար պատժոյն որ ասէ. «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից». որ յուսահատիցն եւ անզեղջ մեղաւորացն է։ Այլ մեք եղբարյ եւ հաւատացեալք ի Քրիստոս՝ զհաստատուն եւ զանշարժ յուսոյն բուռն հարցուք. զառաքինութիւն սիրեսցուք. զմեղս խոստովանեսցուք. եւ զայս ահագին օրս վախճանի՝ ի միտս մեր անմոռաց պահեսցուք. զի մասին սրբոցն եւ հանգստեան արժանաւորիցուք։ Եւ դարձցուք ի բանս մեր թէ զի՞նչ նշանակէ գոգ արդարոցն Աբրահամու՝ Իսահակայ եւ այլն։

Գիտելի է. զի գոգն՝ նախ նշանակէ զհանգիստե. որպէս ի գոգ տեղի հանգիստ նստի ոք. եւ որդին հանգիստ է ի գոգ հօրն. որպէս յայտ է Իղազարու։ Եւ դարձեալ գոգ՝ զժողովս արդարոցն ցուցանէ. որպէս ժողովին ջուրք ի ժողովատեղի . «եւ ուր գէշ է՝ անդ ժողովեսցին արծուիք ասէ Տէր»։ Եւ դարձեալ զանծերանալի կեանս նշանակէ. որպէս ծաղիկք եւ բոյսք ի գոգ եւ ի հովիտս ոչ թառամին։

Դարձեալ՝ զի յապահով է յամենայն հակառակաց որդին ընդ Յովանեաւ ձեռաց հօրն. սոյնպէս «եւ հոգիք արդարոց՝ ի ձեռս Աստուծոյ են. եւ ոչ մերձեսցի ի նոսա մահ ասէ իմաստունն»։ Դարձեալ՝ գոգն նշանակէ զգորովագութ համբոյր հօրն առ որդին. սոյնպէս եւ Աստուած առ դարձեալսըն ի մեղաց. որպէս յայտ է յանառակ որդին. «զի ել ընդառաջ եւ համբուրեաց զնա»։ Դարձեալ՝ ցուցանէ զմըխիթարութիւն. զի հայր յետ լալոյ որդւոյն՝ առնու ի գոգն եւ մըխիթարէ զնա. այսպէս եւ Աստուած հայր զչարչարեալս եւ զնա հատակեալս՝ յետ աստի կենացս՝ մըխիթարէ ի հանդերձեալն. որպէս ասէ իմաստունն. «սակաւ ինչ խրատեալք, գըտցեն զմեծ բարութիւնս. զի չարչարանօք մարմնոյն՝ փորձեաց զնոսա Աստուած իբրեւ զոսկի ի բովս՝ եւ մաքրեաց զժանկ մեղացն։ Դարձեալ յամենեւիմբ ուրախութիւն նշանակէ որդւոյ ի գիրկս հօրն. սոյնպէս եւ սրբոցն ուրախութիւն է. ըստ այնմ, «տեսից զձեզ եւ ուրախ եղիցին, սիրտք ձեր. եւ զուրախութիւնն ձեր՝ ոչ ոք հանիցէ ի ձէնջ»։ Դարձեալ՝ նշանակէ զամենայն բարեաց վայելումն որդւոյ ի գիրկս հօրն։ Այսպէս եւ սրբոցն յարքայութեանն. ըստ խոստման բանին. «նստուցանել ի սեղան հօրն՝ եւ անցեալ պաշտել»։ Դարձեալ՝ զփոքր մանուկն առնու հայրըն ի գիրկն. որ նշանակէ զանմեղութիւն արժանաւորացն. ըստ այնմ, «որ էառ մանուկ մի՝ կացոյց եւ ասէ, որ ոք ոչ լինիցի իբրեւ զմանուկս՝ ո՛չ մտցէ յարքայութիւնն երկնից»։ Դարձեալ զանհեռանալի մերձաւորութիւնն նշանակէ գոգ հօրն. սոյնպէս եւ առաքեալն ասէ. «ամպօք ընդառաջ Տէր ելանեմք. եւ այնպէս յամենայն ժամ ընդ Տէրն լինիմք. որ է կեանք յաւիտենից». ըստ այնմ, «եկա՛յք՝ ժառանգեցէք զկեանսն յաւիտենից»։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ զի՞նչ է օգուտ աղօթքն ի վերայ ննջեցելոց. զի թէ արժանաւոր է՝ առանց աղօթից հատուցանի նմա հանգիստ. եւ թէ անարժան է՝ նոյպէս տանջանք։

Ասեմք առ այս, եթէ ճշմարիտ է ըստ գործոց հատուցումն. որպէս յիմար կուսանացն փակեցաւ դուռն։ Եւ առաքեալն ասէ. «ընկալցի իւրաքանչիւր իւրով մարմնովն զոր ինչ գործեաց՝ թէ բարի, եւ թէ չար»։ Այլ բազում ինչ օգուտ է աղօթք արդարոց. որպէսս ասէ Յակոբոս. «Յո՛յժ զօրաւոր են աղօթք արդարոց յօգնութիւն։ Կոչեսցեն ասէ զերիցունս եկեղեցւոյն. եւ արասցեն ի վերայ նորա աղօթս. զի փրկութիւն է վտանգելոյն։ Եւ թէ մեղս ինչ իցէ գործել՝ թողցի նմա»։ եւ սոյնպէս եթէ վասն կենդանեաց, եւ թէ մեռելոց, օգուտ է աղօթքն։ Այլ ցուցցուք թէ որոց է օգուտ աղօթքն։ Յորժամ՝ սրբութեամբ կեցեալ իցէ մարդն , եւ անկցի ի սխալանս ինչ, եւ գայ առ քահանայն եւ խոստովանի, նա աղօթիւք օգնական լինի նմա, եւ թողութիւն տայ։ Այլեւ՝ թէ ոք իցէ ի բազում մեղս, եւ զղջասցի, եւ առ քահանայն գայ, խոստովանի եւ ուխտէ ոչ գործել զնոյն, քահանայքն օգնեսցեն նմա պահօք եւ աղօթիւք. զոր ապաշխարութիւն դնելով. եւ զոր ինքեանք օգնեսցեն աղօթելով. զի պարտ է «լալ ընդ լացօղս, որպէս գրէ առաքեալն»։ Այլ երեք իր պիտոյ է խնդրողաց։ Նախզի՝ յուսով եւ երկիւղիւ խնդրէ։ Երկրորդ՝ զի հնազանդի ի սուրբ քահանայի հրամանացն։ Երրորդ՝ զի զարժանաւոր եւ զսուրբ իրս խնդրէ. որ է թողութիւն մեղաց. արքայութիւն երկնից՝ առնու. Եւ թէ ի սոցանէ պակաս է՝ ոչ առնու։ Իսկ որ ոչ խնդրէ զաղօթս, եւ կամ թէ խնդրէ եւ ի մեղաց անզեղջ կացեալ է, ոչ օգտի այնպիսին յաղօթից սրբոց. որպէս եւ ոչ օգտեցաւ Սաւուղ յաղօթից Սամուէլի։ Եւ ժողովուրդն Իսրայէլի ոչ զերծաւ ի գերուեց վասն աղօթից մարգարէիցն. նոյնպէս եւ այս։ Զի զի՞նչ օգուտ է միոյն շինել աղօթիւք՝ եւ միոյն քակել չար գործովք. եւ ոչ միայն օգուտ ոչ է, «այլեւ վնասիչ. որպէս լոյս արեգականն ըզբժոտ աչսն խաւարեցուցանէ. նոյնպէս, եւ նորա միտքն յիմարին. եւ ոչ օգտի։ Այս վասն կենդանեաց։ Իսկ վասն մեռելոյն աղօթք՝ նոյնպէս օգուտ է երկու ոմանց։

Մին՝ որք սրբութեամբ են կեցեալ՝ եւ ի սակաւ ինչ յանցանս աշխարհի սխալեցան. կամ մարմնով. կամ հոգւով, կամ բանիւ. եւէ այն սակաւ յանցանքն՝ արատ եւ անբիծ ի նոսա. ի ձեռն քահանայական աղօթից՝ քաւի ի նոցանէ. եւ բոլորը վիմբ սրբին։ Եւ մին՝ որ թերեւս գործեալ իցէ բազում մեղս. եւ զղջասցի կատարելապէս եւ խոստովանի զմեղս. եւ ոչ կարէ ապաշխարել պահել եւ աղօթել, զի մահն հասաւ. վասն նորա քահանայական աղօթքն՝ եւ պաշտօնն եւ պատարագն՝ քաւութիւն շնորհէ. եւ զպարտս նորա վճարէ սուրբ եկեղեցի. որպէս քորքն Ղազարու աղաչեցին վասն եղբօրն, եւ յարոյց Քրիստոս։ Զի ինքն հոգին՝ այլ ոչ կարէ ապաշխարել կամ քաւել զմեղս իւր։ Նախզի՝ ժամանակ ապաշխարութեանն վճարեալ է, որ է կեանքս այս. ըստ առաքելոյն. «ահա ժամանակ ընդունելի. ահա օր փրկութեան եւ այլն»։

Երկրորդ՝ զի խափանեալ է գործիք ապաշխարութեանն որ է մարմինն. վասն որոյ ոչ կարէ արտասուել՝ պահել՝ կամ աղօթել։ Երրորդ՝ սկիզբն է անփոփոխ կենացն հոգւոյ. զի ոչ կարէ փոխիլ ի մեղացն յարդարութիւն. որպէս եւ ոչ հրեշտակք յետ անկմանն կարացին փոխիլ յարդարութիւն. զի անկումն նոցա մահ է նոցա ասէ նիւսացի Գրիգորն. նոյնպէս եւ հոգին յետ բաժանման մարմնոյն։ Ապա յայտ է, թէ ո՛րպիսի ննջեցելոց պարտ է աղօթել որպէս ցուցաւ։ Իսկ մահու չափ մեղաւորաց՝ եւ անզղջից՝ եւ անհաւատից՝ եւ ոչ մկրտելոց այլազգեաց՝ ո՛չ է պարտ աղօթել վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ վնասիչ է մեղաւորին եւ ոչ օգուտ՝ որպէս պայծառ լոյս՝ տկար աչաց. եւ հրացեալ շանթ՝ մերկ ձեռաց. եւ ջուր՝ չորացեալ փայտից։ Երկրորդ՝ քահանայն անկցի զի խոտորի ի քահանայական կարգէն. զի հակառակ Աստուծոյ խնդրէ։ Երրորդ՝ ոչ առնու զխնդրելին. զի վասն անարժանից խնդրէ. ըստ այնմ, «խնդրէք եւ ոչ առնուք. զի չարաչար խնդրէք»։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ապա յայն կեանսն թողութիւն չկա՞յ։

Ասեմք առ այս թէ, ոչ՝ վասն երկու պատճառի։ Նախ որպէս ոչ է անդ գործ մեղաց. նոյնպէս եւ ոչ թողութիւն. զի այս կեանս՝ է գործոց. եւ այն հատուցումն նոցա՝ բարեաց եւ չարաց։ Այս կեանս՝ է սերմանելոյ. եւ անդ հնձելոյ եւ ժողովելոյ։ Աստ վաստակիլ՝ եւ անդ հանգչիլ։ Երկրորդ՝ որպէս մարմինն ոչ փոխի ի բարւոյ ի չար, կամ ի հակառակն. նոյնպէս եւ ոչ հոգին. ըստ Սողոմօնի. «փայտն ուր անկցի, ի նոյն կացցէ. թէ ի հարաւ, որ է ջերմ սէրն Աստուծոյ եւ լոյս. եւ թէ ի հիւսիս, որ է ցուրտ, ատելութիւնն Աստուծոյ, եւ խաւար»։ Եւ թէ ոք ընդդէմ՝ բերցէ զբանն. «մի թողցի՝ մի յայսմ՝ աշխարհի, եւ մի ի հանդերձելումն». որ ցուցանէ, թէ գոյ ի հանդերձելումն թողութիւն մեղաց։

Ասեմք առ այս։ Նախ՝ եթէ անդ թողութիւն մեղաց ոչ է, որ ասա ո՛չ թողանի. այլ ամենայն մեղք որ աստ թողանի, եւ անդ. ըստ այնմ, «զոր կապիցէք յերկրի, եղիցի կապեալ յերկինս. եւ զոր արձակիցէք յերկրի, եղիցի արձակեալ յերկինս»։ Եւ դարձեալ՝ մեղք աստ զպատիժն ասէ. զի թէ ոք աստ զպատիժն մեղաց ո՛չ կարէ վճարել՝ ա՞նդ վճարեսցէ եւ թողցի։ Եւս՝ յայտնի աստե այս ամենայնի կատարումն՝ է ի հանդերձեալն. այսինքն, մեղաց եւ արդարութեան. պատժի եւ պարգեւի. կապիլոյ եւ արձակիլոյ. զա՛յն ասէ. «մի՛ աստ, եւ մի ի հանդերձեալն»։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ո՞չ է քաւարան անդ հոգւոց։

Ասեմք թէ՝ ո՛չ. զի ա՛ստ է մեղքն, եւ անդ փառքն. որպէս աստ է մեղքն, եւ անդ պատիժն։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ մնացեալ մեղք ննջեցելոցն ու՞ր քաւի եւ ե՞րբ։ Ասեմք եթէ աստ, եւ այժմ. զի մասնաւոր մեղք մնացեալ. եւ կամ փոխարէնն, քահանայական աղօթիւք եւ պատարագօք քաւի այժմ՝ ա՛ստ. այլ ի հանդերձեալ յարութեանն զպարգեւս ընկալցի։ Եւ թէ ասիցէ՝ զի՞նչ է որ ասէ. «մինչեւ հատուսցես զյետին բնի ոնն»։ Ասեմք թէ սուրբն ոսկէբերան մեկնէ զայս վասն աստի դատաւորաց եւ հատուցման ա՛յսպէս. ճանապարհ զկեանս ասէ զայս. եւ ոսոխ՝ զմարմինն. եւ դատաւոր՝ զմիտսն. դահիճ՝ զխիղճմտացն, որ չարչարէ զհոգին, եւ ոչ ազատէ մինչեւ զամենայն պարտսն վճարեսցէ ապաշխարութեամբ։ Նմանապէս եւ այն՝ «որ ասէ եղբօր իւրում մորոս՝ պարտաւոր լիցի աստի դատաստանի, եւ գեհենի խըղճի մտացն»։ Իսկ այլ վարդապետքն մեկնեն ի դատաստանի օրն. որպէս սուրբն եւ ագրիոս ի լուսաւոր պատերազմին ասէ. յորժամ սատանայ ի հուր գեհենին կապեսցի, ի քէն եւ զյետին նաքարակիտն պահանջեսցեն. դատաւոր Աստուած. եւ դահիճք հրեշտակք. բանդ դժոխքն, իսկ մինչեւ՝ անդ ո՛չ է կոպար ժամանակի. այլ յաւիտենի. որպէս այն. «ոչ գիտաց զնա, մինչեւ ծնաւ զորդին իւր զանդրանիկ». զի ոչ յառաջ՝ եւ ոչ յետոյ գիտաց զնա։ Եւ այն որ ասէ. «յաւիտենից մինչեւ յաւիտեանս դու՛ ես». յետ այս յաւիտենիս ո՞չ է։ Եւ թէ՝ «ընդ ձեզ եմ՝ մինչեւ ի կատարած աշխարհի». եւ յետ այնորիկ ո՞չ է։ Այսպէս եւ աստ մինչեւս՝ զոր մինչ առ ինքն նշանակէ՝ եւ զհանդերձեալն ոչ լքանէ։ Եւ թէ ասիցէ ոք՝ գրեալ է«ի գալս իմում առ քեզ՝ ընկրկեսցի հուրն եւ այլն»։

Ասեմք եթէ վասն հանդերձելոյն աղօթէ. յորժամ մարմնով գնամք առ Քրիստոս. որպէս եւ ամենայն աղօթք մեր՝ է վասն կատարածի եւ յարութեան. նոյնպէս եւ այս. այսպէս եւ տեսիլն Անտոնի։ Սոքա, եւ այլ սոյնպիսիք՝ ոչ վասն քաւարանին ասեն. այլ զոր դեւք հնոց բորբոքեն եւ տանջանարան կազմեն. եւ սակաւ մի արգելուն զհոգին. զի կարասցեն գիտել զառհաւատչեայն տեսութեամբ մերձ եղեալ. այլ զկատարեալն ի յարութեանն առցեն։ Եւ թէ ոք ասիցէ զբան առաքելոյն, եւ կամ զայլ վարդապետաց. եթէ «ամենայն ինչ ի հուր տուժեսցի»։

Ասեմք եթէ վասն կատարածի հրոյն ասէ. որ նախընթաց է երեսացն Քրիստոսի. եւ նախ սրբէ զաշխարհս ըստ Պետրոսի. «երկինք եւ երկիր վառեսցին հրով»։ Եւ մարգարէն ասէ. «հուր առաջի նորա բորբոքեսցի»։ Այսու հրով ոմանք այրին որք ունին փայտ՝ խոտ՝ եւ եղէգն գործոց մեղաց. եւ ոմանք սրբին որք ունին՝ ոսկի՝ արծաթ՝ եւ ակունս, զհաւատոյ՝ զսիրոյ՝ եւ զգործոց բարեաց։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ընդէ՞ր ոչ ասէք քաւարան։ Ասեմք՝ զի ընդդէմէ սուրբ գրոց եւ ուղղափառ վարդապետաց։ Նախզի՝ բառնայ զգալուստն Քրիստոսի, եւ զհատուցումն դատաւորին։ Զի յորժամ ոմանք քաւին եւ մրտցեն յարքայութիւն, եւ ոմանք տանջին յաւիտենից, այս է հատուցումն. վասն զի մի է հատուցումն, եւ ո՛չ ամենայն օր։ Եւ այլն որպէս ասացաք ի վերոյ։ Երկրորդ՝ զի ընդունայն են աղօթք եւ տուրք եւ պարգեւք վասն ննջեցելոցն, յորժամ՝ ինքեանք քաւեսցին. թէպէտ մտացածին բանիւք պատասխանեն՝ այլ ոչ ընդունին եկեղեցիք սուրբք։ Այլ մեր վարդապետք ասեն՝ որպէս ի տեսլեան մեկնիչն յերեսուն եւ չորս գլուխն ասէ սոյնպէս։

Զի ա՞րդ վախճան ասեն ունայնախոհքն. թերեւս կարծելով, թէ ի հու՞րն մաքրեսցին. զոր մի լիցի աշակերտաց ճշմարտութեանն ասել, կամ խորհիլ։

Եւ յետ սակաւուց ի նոյն գլուխն ի բանն, «եթէ կինն փախեցաւ յանապատ, զի կերակրեսցի անդ, » ասէ. որով դրոշմեալքն՝ յետ արտաքս ելանելոյ՝ ի մարմնոյս՝ թռչին յանապատն ի մեղաց յերկինս՝ կերակրիլ անդ յուսով, մինչեւ լցցի թիւ կատարման աշխարհի։

Եւ ի քառասուն եւ չորս գլուխն ի վերայ այնր բանին , «թէ տանջեսցին հրով եւ ծծըմբով. եւ ծուխ նոցա ելցէ յաւիտեանս յաւիտենից»։ Այսպէս եւ մեղաւորաց տանջանքն։ Եւ յետ սակաւուց ի գլուխն նոյն թէ ոչ զգալապէս լինի տեսիլ հրեշտակին, այլ ի սիրտս ամենեցուն խորհուրդ անպարշտաց պատուհասի կերպարանի. իսկ պատիժն՝ յետ արդար դատաստանին։

Եւ ի քառասուն եւ հինգ գլուխն՝ որ ասէ տեսիլն թէ «Ոչ ոք կարէ մտանել ի տաճարն, մինչեւ կատարեսցին եօթն հարուածքն յեօթն հրեշտակացն»։ Ասէ մեկնիչն. ոչ արդարոցն հանգչելոյ աղաչանք, եւ ո՛չ մեղաւորացն որք ի տանջանս հառաչանք, մինչեւ կատարեսցին հարուածք բարկութեանն Աստուծոյ ի վերայ երկրի. որով փորձին արդարք եւ մեղաւորք. եւ ապա տացի սրբոցն վերին տաճարին բնակութիւնն։

Տեսէք եղբարք զսուրբ վարդապետաց բանսն. զի ո՛չ է հուր քաւարան։ Երրորդ պատճառ՝ ո՛չ ասեմք քաւարան. զի յայտնապէս ծուլութիւն է ժողովրդեանն, եւ զրկումն ի փրկութենէ. զի վասն անտի քաւարանին՝ աստ ո՛չ պահեն եւ ո՛չ աղօթեն. եւ անդ ի դժոխսն մատնին։ Զի սոյնպէս տեսանեմք զազգն երկաբնակաց ախթարմայից. զի յուսով մեղանչեն, եւ անյոյս կորնչին. զի ո՛չ ունին ինչ բարեաց գործոց տեսակ. ո՛չ պաշտօն, եւ ոչ մատաղ. եւ ոչ արդիւն. եւ ո՛չ հանապազ յուտել եւ յըմպել. զպահս լուծանել ի ձուկն եւ ի գինի։

Անխտիր ի պոռնկիլ էրէց եւ աշխարհս կան. ամենայնի հրաման տալ. զգլորեալն կանգնել, սուտ արուեստիւ խոստովանիլ եւ ապաշխարել։ Զքաւարանն համբաւել. եւ զայնու տանջանսն եւս շնորհել ժողովրդեանն. առաքինութիւն քահանայիցն. ձեւ եւ պաճուճանքն. եւ պատրանք եւ սնաճարտար հակառակութիւն ժողովրդեանն։ «Սոքա են նշանակեալ շնչաւորք՝ որք զոգին ոչ ունի. թողեալ զհաւատս՝ եւ զգործս՝ եւ զկանոնս ուղղափառս. եւ զհետ կամաց իւրեանց ընթացեալ. եւ սնափառութեամբ հաճոյացեալ։ Նոր պօլիկեանք, եւ կրկին սիմոնացիք։ Թողում զամենայն այլ հայհոյութիւնս խօսեցելս ի մարդեղութիւնն Քրիստոսի . ի խաչ՝ եւ յեկեղեցի, եւ յայլն. զորս թողումք դատաստանին քննութեան. եւ դարձցուք յառաջիկայ բանս մեր։

Իսկ ի քահանայաթազն՝ միայն ոչ մկրտեալք արտաքս ելցեն. զի ոչ ունին տեսողական զօրութիւն. եւ ոչ ի լոյս գիտութեան եկեալ . եւ ոչ յԱստուծոյ ծնեալ։

Իսկ այլքն՝ կացցեն. այսինքն, թէ ուրացողք. եւ թէ այսահարք, եւ թէ ախտացեալք. զի լսիցեն զհատուցումն ամենայն մարդոյ. եւ սարսռելի տանջանս մեղաւորաց զի օգտեսցին. եւ զո՛ր կամին ընտրեսցեն։ Եւ ապա քահանայապետն հեղու զիւղն ի վերայ մայմնոյն. ի ճակատն՝ եւ ի ձեռս. եւ ողջունեն առ հասարակ. եւ պատեալ դնեն զմարմինն ի տան պատուականի։ Զայն նշանակէ որ միայն օծանեն զքահանայն՝ զի նա միայն օծաւ ի յառնուլ կարգին. եւ քահանայն գլու՛խ է. գլխոյն օծումն՝ խորհրդաբար յանդամսն իջանէ. ըստ այնմ, «որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ, եւ ի մորուսն Ահարօնի»։

Եւ զի օծանի վասն բազում պատճառի։ Նախ որպէս Քրիստոս օծաւ իւղովն եւ թաղեցաւ. սոյնպէս եւ քահանայն օծանի եւ թաղի։ Երկրորդ՝ ցուցանէ թէ՝ որպէս ի մկրտութեանն օծաւ եւ թաղեցաւ ի ջուրն. եւ աստ օծանի եւ թաղի ի հող։ Երրորդ՝ նշանակէր անդ զմտանելն ի հանդէս. զի մի ձեռնամուխ լիցի ի նա թշնամին. նոյնպէս եւ աստ ի մարտ մտանէ ընդ օդային այսոց, նախ օծանի հոգեւոր։ Չորրորդ՝ որպէս այն սկիզբն էր հանդիսին. եւ աստ կատարումն. ցուցանէ թէ, ի նոյն հանդէսն ճգնեցաւ. եւ զվախճան կատարմանն ընկալաւ. զոր օրինակ՝ զմարտիկ ոք յետ հանդիսին՝ լուանան ի փոշոյն եւ օծանեն։ Հինգերորդ՝ ցուցանէ թէ, որպէս մարմինն օծանի ի քահանայապետէն անուշահոտ իւղովն. այսպէս եւ հոգին զմայլի տեսութեամբ սուրբ երրորդութեանն. զի քահանայապետն՝ զհայր նշանակէ. եւ իւղն՝ զՔրիստոս. եւ անուշահոտն՝ զհոգին սուրբ . որ Քրիստոսիւ պարգեւ եղաւ մեզ։ Վեցերորդ՝ զբոլոր մարդոյն յարութիւնն, եւ զբոլորին փրկութիւնն նշանակէ եւ զսրբութիւնն. որ է հոգին եւ մարմինն. վասն այն հոգւոյն նորա աղօթիւք՝ սրբութիւն եւ փրկութիւն խնդրեմք. եւ զմարմինն սուրբ իւղով օծանեմք։ Եօթներորդ՝ ցուցանէ թէ, հոգին սուրբ եւ Քրիստոս հանգուցեալ է ի նշխարս սրբոց. որպէս ի կեանսն՝ նոյնպէս եւ ի մահն։ Ութներորդ՝ ցուցանէ թէ, իշխանութիւն քահանայութեան անբաժանելի է ի նմանէ. զի կնիք է ի հոգին անքակ. եւ որպէս ի կեանսն՝ նոյնպէս եւ յետ մահու ունի։ Իններորդ՝ երիս օծանի. ի մկրտութեանն, ի կարգն, եւ ի թաղումն։ Եւ Դաւիթ օծաւ երեք անգամ. նախ ի Բեթղէհէմ. եւ ապա ի Քեբրոն. եւ յետ եօթն ամաց ի վերայ ամենայն Իսրայէլի օծաւ։ Տասներորդ՝ խորհրդաբար նշանակէ զվերջին օծումն. զի ամենայն կարգ զոր մարմնոյն կատարեմք՝ հոգւոյն է եւ մարմնոյն որպէս ասացաք։

Իսկ ողջունելի առհասարակ՝ նախ քահանայապետին, եւ ապա այլոցն։ Նախ՝ ցուցանէ զանվախութիւն մեր ի մահուանէ։ Երկրորդ՝ զվերջին ողջոյնն տամք. զի ի հեռու ճանապարհ գնայ։ Երրորդ՝ զի կամօք եւ ուրախութեամբ ուղարկեմք առ Քրիստոս. եւ ոչ ակամայ կամ տրտմութեամբ։ Չորրորդ՝ զսէր եւ զհաշտութիւն նշանակէ զոր ունիմք առ նա. զի որպէս հոգեւոր սիրով կեցաք. նոյնպէս սիրով բաժանիմք . եթէ յանցանք ինչ իցեն, զայն շնորհեմք միմեանց։

Հինգերորդ՝ փափաքիմք մասնակից նորա լինիլ սրբութեան եւ փառաց։

Վեցերորդ՝ միմեաց յանձին լինիմք մեք ի նա, եւ նա ի մեզ. զի նա կենդանեաց աղօթից է կարօտ, եւ մեք նորա բարեխօսութեանն առ Քրիստոս. վասն այն նա մեզ ողջոյն տայ բոլոր եկեղեցւոյս. եւ մեք զնա ողջունեմք։ Եօթներորդ՝ զի սիրելի եւ համբուրելի է նշխար նորա սուրբ. որ ի Քրիստոս միացաւ եւ օծաւ. եւ ի Քրիստոսի եղեւ բաժին։ Ութներորդ՝ զողջութիւն նշանակէ ողջոյնն, բոլոր հոգւոյն եւ մարմնոյն. որ է անբիծ եւ անարատ։ Իններորդ՝ որպէս հոգին Եղիայի էջ ի վերայ Եղիսէի. նոյնպէս եւ մեք ողջունիւս՝ զհոգի եւ զշնորհս նորա ընդունիմք ի մեզ։ Տասներորդ՝ զի այսպէս ողջունի եւ հոգին անդ որպէս մարմինն աստ. նախ յաստուածպետութենէն. եւ ապա ի համակարգաց սրբոց։

Իսկ տանիլն ի չորս կողմ եկեղեցւոյն՝ նախ վկայեն նմա, թէ չորեքին աւետարանացն խրատիւք շուրջ եկն զեկեղեցաւն այնուիկ խորհրդով։

Երկրորդ՝ զի ի կենդանութեանն՝ չորս աւետարանաւն քերոզեաց չորս կողմանց աշխարհի. նոյնպէս մեռեալ մարմնովն՝ քարոզ լինի չորս կողման երկրի, թէ օրս այս եւ ձեզ դիպեսցի. աղաչեմ լինիլ արթունս ըստ աւետարանին հրամանի, որ ի Դ ժամանակ առակի։

Երրորդ՝ խաչանիշ գիրն՝ նշանակէ թէ, մարմնովս այս խաչակից եղէ Քրիստոսի. զի անտի փառացն հաղորդեցայց ըստ առաքելոյն, «թէ չարչարանացն կցորդիմք, եւ փառացն հաղորդ լինելոց եմք»։ Չորրորդ՝ զի լուսընկալ եւ աստուածաբնակ տաճարս՝ ի չորից անկեանց է կանգնեալ. եւ սա չորեքին առաքինութեամբ տաճար եւ բնակարան եղեւ երեքլուսեան աստուածութեանն։ Հինգերորդ՝ նշանակէ, թէ ի չորս կողմանց աշխարհիս ժողովեալ՝ ի մի կաթուղիկէ եկեղեցի երկրպագուս քեզ արարի. աղաչեմ, զի մաղթանօք նոցա ողորմեսցիս ինձ։ Վեցերորդ՝ թէ յոր ժամ ի կատարածի «կոչես յարեւելից եւ յարեւմտից, ի հիւսիսոյ եւ ի հարաւոյ, եւ բազմեցուցանես ընդ Աբրահամու եւ ընդ Իսահակայ եւ ընդ Յակոբայ արքայութեանդ երկինց, » աղաչեմ հայցմամբ կամակրօն եղբարցս եւ պաշտօնակցացս՝ դասաւորեա զիս ընդ նոսին։

Եօթներորդ՝ յամենայն ուստէք անճարացեալ, զչորս կողմունս աշխարհիս հանդերձ բնակչօքն՝ բարեխօս եւ միջնորդ ինքեան առնու, ողորմութեանն Աստուծոյ արժանաւորիլ եւ քաղցրալուր ձայնին երանականի։ Ութներորդ՝ զի մինչ կենդանի էր, խաչաձեւ աղօթէր վասն յանձեալ հօտին. այսինքն, առ արեւելս երկիրպագանէր՝ իբր թէ զաղօթս մեր ընծայէր Աստուծոյ. եւ յարեւմուտս, զի փոխարէն պարգեւ ընծային՝ զխաղաղութիւն տայր։ Եւ զբազուկն տարածեալ առ հիւսիս եւ առ հարաւ, իբր պարիսպ արկանելով ընդդէմ սառնամանեաց կափկափեալ ատամանցն, եւ հրոյ գեհենին յաւիտենից, որ ուտէ զհակառակողն. զի մի՛ մերձեսցի առ ուղղափառ հօտն իւր։ Այժմ թէպէտ մարմինն անգործացել է որքան է ընդ մեզ. առակել սիրոյ հօտին՝ ո՛չ հանդուրժէ չաղօթել. այլ զմարմինն ի չորս կողմ դնելով զնոյն մաղթէ։ Իններորդ՝ զի ի չորս կողմն դնելով՝ եւ երեք երեք անգամ շարական երգելով. կամ թէ շարականն աւետարանն եւ աղօթքն՝ նշանակեն թէ, երկոտասան աստիճանաւն հաւատոյն կացի յաշխարհի. զոր երկոտասանքն աւանդեցին. զի երկոտասանն՝ չորս երեք է. եւ երեք չորս. եւ այժմ նոյն դաւանութեամբ առնձկա«՞» լինիմ՝ Քրիստոս գնամ։ Տասներորդ՝ զի դիր հանգստի նախկին առաջնորդացն մերոց՝ այլեւ Տէրն՝ խաչանման է յարմարեալ . այսպէս ի յարեւելս սեղանն սուրբ որով Տէրն ի սկիհ գերեզմանին խորհրդաբար թաղի եւ յառնէ. եւ յարեւմուտս՝ դիր սուրբ լուսաւորչին. եւ ի հիւսիս՝ դիր սուրբ յուսկանն. եւ ի հարաւ՝ դիր սրբոյն Վրթանիսի։ Այսպէս եւ զսա ի չորս կողմն դնեմք. զի գերեզման եւ մարմին սորա, ի գերեզմանաց եւ ի սուրբ մարմնոց նոցին օրհնեսցի եւ պահպանեսցի. եւ մասին սրբոց արժանաւորեսցի ամէն։

Իսկ որք պատեն զնա քահանայական զգեստիւն. Փակեղն եւ վարշամակն ի գլուխն որպէս սաղաւարտ։ Բաճկոնն եւ փիլոնն որպէս զրահ։ Գօտի ի մէջն՝ նշանակ արիութեանն։ Օդ կամ կօշիկ յոտս՝ եւ կուռ վառեալ զինու՝ ընդդէմ՝ օդային թշնամեացն։ Եւ անդրավարտիս ըստ հնոյն։ Բուրվառ ի ձեռն. եւ Գիր աւետարանին. «ելի ի հօրէ՝ եւ եկի Յիսուս». կամ այլ ինչ։ Այլեւ զգրեալն՝ ընդհանրական թողութիւն ի դիմաց նորա ի վերայ գերեզմանին ընթեռնուն։ Եւ Վարագոյր՝ ծածկոյթն. որպէս ի թաղումն Մովսէսի ամպն ծածկեաց. եւ ի համբարձմանն Տէրն՝ «ամպն կալաւ զնա յաչաց նոցա»։

Եւ համակարգքն իւր իջուցանեն զնա ի հանգիստ. թէ եպիսկոպոսք իցեն, եպիսկոպոսք. եւ թէ քահանայք, քահանայք. այսպէս եւ սարկաւագունք. նմանապէս եւ աշխարհականք, զաշխահականս։ Այսպէս եւ հանգստարանքն եպիսկոպոսաց ի կարգս իւրեանց. եւ քահանայից, եւ կրօնաւորաց, եւ թագաւորաց, եւ աշխարհականաց։ Զի ցուցցէ թէ՝ նմանապէս լինելոց է ի յարութեանն հանգիստ ի կարգս իւրեանց։

Իսկ դնելն զմարմինն ի տան պատուականի որ է գերեզմանն. «գերեզմանք նոցա տունք նոցա եղիցին ասէ։ «Եւ գնաց մարդ ի տուն իւր յաւիտենից»։ Եւ որպէս հիմնարկութիւն եկեղեցւոյ խաչիւ եւ աւետարանաւ է բրեալ եօթն աստիճանաւ. եւ սոյնպէս ծածկեսցեն հողով զեօթն օր զաստիճանսն։ Այսպէս է կարգ կատարման ննջեցելոց սրբոց. քահանայից եւ կրօնաւորաց, եւ առ հասարակ ննջեցելոց աշխարհականաց. ի փառս կարգապետին, եւ ի գովեստ կատարողապետին Տէրն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. որ է օրհնեալ ընդ հօր եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Եւ այլեւս դրեալ եղեւ քարոզ վասն մահու ի բան սաղմոսին։ «Աւուրք իմ որպէս հովանի անցին»։ Եւ «Տէր՝ հան ի բանդէ զանձն իմ»։ Եւ Յեսային։ «Ամենայն մարմին խոտ է»։ Եւ յառակսն։ «Պատրաստեա յելս զճանապարհս քո»։

Գլուխ ԾԱ. Նորին ի պատճառս երկրորդ աւուրն որ կոչի Այգալաց։ «Ընդ երեկոյս հանգիցեն լալիք. յառաւօտու եղիցի ուրախութիւն»։ Սաղ. 29. 5։

Բանս այս՝ ունի բազում տեսութիւն։ Նախ՝ յելանել նախաստեղծիցն ի դրախտէն փափկութեան երեկոյ եղեւ եւ եմուտ արեգակն. եւ կարծեցին թէ յաւիտեան խաւար ըմբռնեաց զնոսա. այլ ի ծագիլ միւսանգամ առաւօտուն, եղեւ ուրախութիւն նոցա։ Դարձեալ երեկոյ էր՝ անկանիլն ի պատուոյն . եւ առաւօտ՝ յորժամ մխիթարեցան ի հրեշտակէն Աստուծոյ. որ աւետեաց նոցա զգալուստ միածնին ի մահ վասն նոցա. յորոյ դիմաց Ադամայ՝ ասէր Դաւիթ. «յիշեա զբան ծառայի քոյ»։ Դարձեալ՝ եբրայեցւոցն գնալն ի գերութիւն, երեկոյ եւ խաւար տրտմութեան էր նոցա. եւ յորժամ դարձան ի գերութենէն, առաւօտ զուարթարար եղեւ նոցա. թագաւոր, քահանայ, եւ մարգարէ, եւ նոր նորոգումն շինութեան տաճարին։ Դարձեալ՝ ի գալն ռափսակայ յորժամ պաշարեաց զքաղաքն Երուսաղէմ, յերեկոյին տրտմութեամբ ննջեցին. եւ յառաւօտուն՝ եղեւ մեծ ուրախութիւն, յորժամ գտին զայն ամենայն մարմին մեռեալ ՃՁԴ հազարաց։ Դարձեալ՝ հիւանդանալն Եզեկիայ մերձ ի մահ էր նմա երեկոյ. իսկ յառաւօտուն եկն Եսայի մարգարէն՝ եւ եբեր առաւօտ կենաց եւ եղեւ ուրախութիւն։ Դարձեալ՝ յերեկոյացեալ ժամանակի ի լրման աճուրց՝ եկն Քրիստոս եւ ծագեաց մեզ արեգակն արդարութեան զլոյս իւր ասելով. «ես լոյս յաշխարհ եկի»։ Եւ Եսայի ասէ. «Ժողովուրդ որ նստէր ի խաւարի՝ լոյս ծագեաց նոցա»։

Դարձեալ՝ ի ժամ երեկոյին տրտմեալ ննջեցին քորքն Ղազարու. յառաւօտուն եղեւ եւ ուրախութիւն նոցա։ Դարձեալ՝ յետ դնելոյ Տէրն ի գերեզման, սգով ննջեցին առաքեալքն. եւ յառաւօտուն եկին կանայքն՝ եւ բերին զաւետիս յարութեանն. եւ եղեւ ուրախութիւն նոցա։ Դարձեալ՝ երեկոյ է ի հոգին յորժամ մեղօք մթնայ եւ տրտմի. իսկ զղջմամբ եւ թողութեամբ մեղաց՝ լինի մեծ ուրախութիւն եւ ծագումն շնորհաց ի հոգիս ապաշխարողաց։

Դարձեալ՝ երեկոյ եւ խաւար է կենցաղս այս. արտասւօք եւ լալով իւրաքանչիւր ոք իջանէ ի գերեզման, եւ հանգչի մահւամբ, մինչ ի գալ մեծի առաւօտուն աներեկի աւուրն։ Եւ ապա եղիցի ուրախութիւն մշտնջենաւոր ի ծագիլ լուսոյ արդարոցն. ըստ այնմ, «փայլեսցին արդարքն յարքայութեանն երկնից իբրեւ զարեգակն ըստ խոստման բանին»։

Եւ այսոքիկ յետոյ։

Իսկ թէ վասն ի՞նչ պատճառի, յերկրորդ աւուրս՝ դարձեալ գամք ի գերեզմանն։ Ասեմք վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ զչափ սըգոյ ուսուցանէ մեզ, մինչ ի յերեկոյն սգալ. եւ յառաւօտուն ուրախանալ որպէս ասացաւ։

Վասն որոյ՝ այսօր պարտ է նախ կանանց գալ ի գերեզման, եւ ապա արանց. եւ հոգեւոր տեսութեամբ ուրախանալ. որպէս իւղաբեր կանայքն նախ եկին ի գերեզմանն եւ տեսին յարուցեալ զՔրիստոս. եւ ապա առաքեալքն։ Եւ դարձեալ երեկ վասն մեռելոյն կսկծոյ կոծ մեծ արարաք. եւ այն դժուարութիւն էր Աստուծոյ. վասն որոյ այսօր թեթեւացեալք գամք ի գերեզմանն եւ գոհանամք զԱստուծոյ։ Երկրորդ՝ որպէս զսերմանիս թաղեալք յերկրի, դարձեալ ջրով ոռոգեմք. նոյնպէս եւ զբանական սերմս զայս երեկ թաղեցաք ի հող. այսօր դարձել հոգեւոր ջրով ոռոգեմք. զի բուսցի ի գարնանաշարժ յարութեանն։ Եւ դարձեալ՝ որպէս հիւանդաց դեղ տան բժիշկք. եւ ի միւս օրն դարձեալ հարցանեն. նոյնպէս եւ մեք զհոգեւոր դեղն կենաց յերեկեան աւուրն մատուցաք մեռելոյն. եւ դարձեալ այսօր հարցանեմք զորպիսութիւնն։ Երրորդ՝ երեկեան օրն՝ էր ի խորհուրդ թաղման. եւ այս առաւօտս՝ է ի խորհուրդ յարութեանն յառաւօտ վերջին։ Վասն զի արեգական ծագիլն՝ զծնանիլն մեր նշանակէ. եւ մուտն՝ ի գերեզմանն. իսկ այս առաւօտս՝ զյարութիւնն հասարակ։ Եւ դարձեալ մեղօք կապի մարդ ի յերկինս եւ յերկրի. այլ արդ՝ ի ձեռն քահանայական աղօթից՝ արձակումն խնդրէ կրկին կապանաց. վասն որոյ կրկին գամք ի գերեզմանն։ Չորրորդ՝ կրկին է կեանք. այսինքն, ժամանակս այս, եւ հանդերձեալն. եւ յերկոսինն սխալեցաք մեք. վասն որոյ կրկին գամք եւ թողութիւն խնդրեմք։

Եւ դարձեալ՝ կրկին է մահ. հոգւոյ եւ մարմնոյ. զի մեղօք մեռանի հոգին ի դժոխս որպէս եւ մարմինն. վասն որոյ կրկին անգամ աղօթեմք. այսինքն վասն հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Հինգերորդ՝ ամենայն մեղաց պատիժ գոյ. եւ այլ է մեղքն, եւ այլ է պատիժն որ հետեւի մեղացն. զի մեղքն՝ անելն է. եւ պատիժն՝ կրելն. յերեկեան օրն՝ վասն մեղացն խնդրեցաք. եւ ասօր վասն պատժոց։ Եւ դարձեալ գիտութեամբ եւ կամօք գործեցաք զմեղս. վասն որոյ կրկին գամք՝ ի գերեզման։ Վեցերորդ՝ կրկին է օրէնք. հին եւ նոր. եւ առ երկոսինն յանցաւոր գտաք. եւ դարձեալ օրէնքն ունի կրկին դէմս. այսինքն, յանձնառական է՝ «սիրել զԱստուած՝ եւ զընկերն՝ եւ այլն». եւ հրաժարական է՝ «մի շնար. մի գողանար. եւ այլն». եւ սոցա երկոցունց զընդդէմն առնեմք։ Եօթներորդ՝ մեռեալն կրկին ահ ունի. մին՝ մինչ ժամանեսցէ յերկինս ի կայանս հոգւոց. զի մարտ է դիւաց որք ի ներքոյ երկնից. զի երկեցուցանեն, եւ բորբոքեն հուր. եւ տանջանարանս կազմեն. եւ զմեղս զամենայն ի յիշումն ածեն, եւ զպատիժն. մինչ աւանդօղ հրեշտակն սաստեսցէ. եւ ապա զերծեալ հասանի ի կայանս հոգւոց։

Եւ դարձեալ՝ ահ ունի ի դատաստանէն Աստուծոյ. զի տեսանէ զամենայն մեղս իւր, եւ զպատիժ մեղացն. եւ զհուրն բորբոքել. զի սակաւ մի յետոյ այրեսցի. եւ այնու միշտ ի տրտմութեան եւ ի դառնութեան կայ։ Վասն որոյ՝ կրկին գամք ի գերեզմանն. զի խաղաղութեամբ անցուսցէ ընդ խաւարային իշխանութիւնս. եւ քաղցրութեամբ լիցի դատաստանն։ Ութներորդ՝ մեռելն կրկին ունի պատճառ տրտմութեան. մինն ի ներքուստ խղճմտանացն՝ որ միշտ չարչարէ. եւ կոչի սա անքուն որդն. եւ երկրորդն յարտաքուստ մերձ զդատաստանն տեսեալ, եւ զտանջանսն, նաեւ զահեղ ակնկալութիւն դատաւորին. «որք ասիցեն լերանց եւ բլրոց՝ թէ անկերուք ի վերայ մեր». եւ զպատիժն աններելի տանջանացն. որպէս հրամայէ դատաւորն. «երթայք յինէն անիծեալք՝ ի հուրն յաւիտենից»։ Վասն որոյ կրկին գամք եւ զողորմութիւն խնդրեմք։ Իններորդ՝ կրկին է մարդն. այսինքն, հոգի եւ մարմին. վասն որոյ երեկ վասն մարմնոյն խնդրեցաք թողութիւն. եւ այսօր վասն հոգւոյն։ Եւ դարձեալ՝ կրկին մեղանչէ ոք. այսինքն, ի հաւատս, կամ ի գործս. վասն որոյ կրկին անգամ թողութիւն խնդրեմք։ Տասներորդ՝ երեկ սգակից եղաք միմեանց. այսօր ժողովեալ մխիթարեմք զմիմեանս։

Եւ դարձեալ՝ կրկին է օր մարդոյ. թէպէտ յերկար ապրի. այսինքն, մին օր ծննդեան. եւ մին օր մահւան. իսկ այն որ մէջն է՝ ոչ է օր մեր. այլ այլոց ըստ ինքեան. եւ մեզ է ըստ պատահման. զի բազում ինչ պատահի մեզ յաւուրս յայնոսիկ. իսկ այս երկու օրս՝ մեր է։ Զի ի մինն՝ ծնանելով մտանեմք յաշխարհ. եւ ի մինն՝ մահւամբ ելանեմք յաշխարհէ. զի կենցաղս այս՝ որպէս երկու դռնի քաղաք է. ի մինն մտանեմք, եւ ի միւսն ելանեմք։

Եւ զայս երկու օրս մեր՝ համեմատէ իմաստունն Սողոմօն, թէ որն է ի սոցանէ լաւ։ Զի մեզ այնպէս երեւի, թէ ծննդեան օրն լաւ է քան զմահուն. վասն որոյ՝ ի ծնունդն ուրախանամք, եւ ի մեռանիլն արտասուեմք եւ տրտմիմք. իսկ Սողոմօն ընդդէմ կարծեացս մեր ասէ. «լաւ է օր մահուն, քան զօր ծննդեան. »։ Եւ այս վասն տասն պատճառի։

Նախզի ծնանելովն ի ցաւալից աշխարհս գամք. որպէս եւ այն ինչ՝ զոր ծնեալ մանուկն նշանակէ. զի ի լաց սկսանի ձայնիւ. իսկ մ ահուամբ՝ զերծանիմք ի ցաւալից կենացս։ Դարձեալ՝ ծննդեամբ ի մեղսասէր եւ ի պիղծ տեղիս մտանեմք. եւ մահուամբ ի սուրբ եւ յանմեղանչականն ելանեմք։ Դարձեալ՝ այս կեանքս բազմահոգ է. զի հոգամք հանապազ վասն կարօտութեան պիտոյից. իսկ այն կեանքն՝ առանց կարօտութեան եւ առանց հոգւոց։ Դարձեալ՝ ծնունդն ի մահ բերէ զմեզ. իսկ մահն ի կեանս. ուրեմն «լաւ է օր մահուն, քան զօր ծննդեան»։

Ապա ոչ է պարտ ասել մահ. այլ փոխումն մահու ի կեանս. ի խաւարէ ի լոյս ի մեղաց յարդարութիւն։

Դարձեալ՝ կասկածանօք է, զի մի գլորեսցի. իսկ յետ մահու՝ կասկած եւ երկիւղ եւ գլորումն ոչ է։ Դարձեալ՝ ի վաստակ եւ ի չարչարանս ածէ. թէ հոգեւոր, եւ թէ մարմնաւոր. իսկ «մահ մարդոյ՝ հանգիստ է որպէս ասէ երանելին Յոբ». զի հանգեաւ մարդ ի չարչարանաց եւ ի հոգոց։ Դարձեալ՝ օր ծննդեանն՝ ածէ ի նահատակութիւն եւ ի մարտ ընդ բազում թշնամիս. իսկ օր մահուն՝ ածէ ի պսակ եւ ի յաղթանակն, եւ ի հանդիսադիրն Քրիստոս։ Զի յետ բաժանելոյ հոգւոյն՝ տեսանէ զպսակն յինքեան. եւ տեսանէ զՔրիստոս. եւ ցնծայ եւ ուրախ լինի հոգւով. զոր յետոյ առնլոց է եւ մարմնով։ Դարձեալ՝ ծնունդն կապէ զհոգին իբր ի բանդ մարմնոյ. զոր զգայարանօք տեսանէ եւ լսէ. իսկ մահն ազատութիւն է ի բանդէ ըստ Դաւթի. «Տէր հան ի բանդէ զանձն իմ». զի ազատեալ հոգին ըստ ինքեան՝ տեսանէ պայծառապէս առաւել քան ի մարմնի։ Դարձեալ՝ ի կեանս այս՝ ընկերակից ունիմք զչարս ի մարդկանէ, եւ զանհաւատս. իսկ յետ մահու՝ զսուրբ ի մարդկանէ, եւ զհրեշտակս. մանաւանդ թէ զանմահ կերակուրս, եւ զլուսեղէն յարկս փոխանակ հողեղէն յարկիս եւ մարմնական կերակրոյս. ուրեմն լաւ է օր մահուն՝ որ այսքան բարեացս է պատճառ, քան զօր ծննդեան։ Դարձեալ՝ ի կեանս այս՝ յորոգայթ եւ փորձութիւն գամք զանազան, եւ ազգի ազգի. իսկ յետ մահու՝ զերծանիմք յայսպիսեացս. որպէս ցնծալով ասէր Դաւիթ ի դէմս հոգւոց սրբոց։ «Անձինք մեր ապրեցան որպէս ճնճղուկք յորոգայթէ որսողաց»։ Յորոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած զամենայն հաւատացեալս անւան իւրոյ, յամենայն որոգայթից որսողին. եւ անտրտում եւ խաղաղական կենօք առաջնորդեսցէ ի յերկիր ուղիղ՝ առաջնորդական հոգւով սրբով։ Որում փառք անլռելի ձայնիւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԾԲ. Նորին քարոզ յաղագս երրորդ աւուր ննջեցելոցն։

Իսկ թէ վասն ի՞նչ պատճառի երեք օր անեմք յիշատակ ննջեցելոց. եւ գնամք ի գերեզմանն։ Եւ այս՝ բազում ունի պատճառ։ Նախզի՝ երեք թիւն՝ խորհրդաւոր է. որ ունի սկիզբն, եւ մէջ, եւ կատարումն. եւ ամենայն ինչ որ յաշխարհի է՝ յայսմանէ արտաքոյ ոչ է. վասն այսորիկ յերեք օրս է՝ ժողովիմք եւ դարձեալ գամք ի գերեզմանն։ Երկրորդ՝ զի ամենայն ժամանակ երեք մասունս ունի. այսինքն, զանցեալն՝ զներկայն՝ եւ զհանդերձեալն։ Անցեալն վճարեալ է. եւ ապագայն ոչ է ի միջի. եւ ներկայս փութո՛վ անցանի։ Այլեւ անցեալն է յիշողականին. եւ ներկան իմացականին. եւ լինելոցն ի հաւատն։

Եւ ամենայն գործք մեր՝ ի սոսա կատարի. վասն այն յերեք ժամանակս յիշեմք զննջեցեալն։ Երրորդ՝ զի ամենայն աւուրք մարդոյ՝ երեք օր են. այսինքն օր ծննդեան. օր սննդեան. եւ օր մահու։ Եւ երիւք փոփոխիմք. զի նախ յոչնչէ յէութիւն գամք. եւ ի յէութեանս միշտ ի հոսման եւ ի ծորման եմք վասն կարօտութեան. եւ յետոյ յէութենէ յոչէութիւն փոխիմք մարմնով։

Յայս երեք փոփոխմանէս՝ հրեշտակք զմինն ունին, եւ զերկուսն չունին. իսկ դեւք՝ զերկուսն ունին. զի յոչէից եղեն. եւ փոխեցան ի բարւոյն Աստուծոյ. զմինն չունին. իսկ մարդիկ զերեքն ունին. վասն այն երիցս գամք ի գերեզմանն։ Չորրորդ՝ զի որպիսութիւն կենաց մերոց երեք է. եւ յետ յարութեանն։ Զի այժմ կարեմք մեռանիլ. եւ յետ մահու կարեմք առնել. եւ յետ յարութեանն՝ ոչ կարեմք մեռանիլ եւ յառնել։ Եւ այժմ մարմնով եւ հոգւով յերկրի եմք. եւ յետ մահու՝ հոգւով ի կայանս հոգւոց. եւ յետ յարութեանն՝ հոգւով եւ մարմնով յարքայութեանն, կամ ի դժոխսն. վասն այս երեք որպիսութեանց՝ երեք օր աղօթեմք։ Հինգերորդ՝ զի երեք են տեսակ հոգւոց. այսինքն. տնկականն՝ զգայականն՝ եւ բանականն . եւ սոքօք մեղանչեմք. վասն սոցա Դ օր ապաշխարեմք։ Վեցերորդ՝ երեք զօրութիւնք են տնկականին. այսինքն, կերակրիլն՝ աճիլն՝ եւ ծնանիլն. որպէս ունին ամենայն տունկք որք օմպեն զջուր եւ աճին, եւ զնմանն ծնանին. զի անպակաս մնայ տեսակ նոցա. իսկ մարդս ունի զայս՝ եւ նոքօք գործէ զչար. վասն որոյ երեք օր աղօթեմք։ Այսպէս եւ բանական հոգւոյն երեք զօրութիւնք են. այսինքն, բան ցասումն եւ ցանկութիւն. եւ սոքօք կարէ մեղանչել ոք. այսինքն, խորամանկութեամբ բարկութեամբ եւ ողջախոհութեամբ. վասն սոցա երեք օր թողութիւն խնդրեմք։ Եօթներորդ՝ երիւք մեղանչէ ոք. խորհրդով՝ բանիւ՝ եւ գործով. մանաւանդ թէ, երեք օրինացն յանցաւոր գտաւ. այսինքն, բնականին՝ գրոյն՝ եւ աւետարանին. վասն որոյ զերիս աւուրս աւետարանաւ եւ գրով աղօթեմք ի վերայ նոցա։ Ութներորդ՝ զի յերից է գոյացեալ մարդն. այսինքն, ի հոգւոյ ի մարմնոյ եւ ի մտաց որպէս ասեն ոմանք. վասն սոցա երեք օր յիշատակ կատարեմք։ Յայս միտս՝ եւ ի ճանապարհս Գ անգամ ի հանգիստ դնեմք. եւ աւետարան ընթեռնումք. նաեւ զգերեզմանն երեք անգամ խաչակնքեմք։ Իններորդ՝ զի երիւք լինի թողութիւն մեղաց. այսինքն, զղջմամբ՝ խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ. որ լինի մտօք՝ բանիւ՝ եւ գործով։ Տասներորդ՝ երեք են տեղիք. այսինքն, կայանք հոգւոց. եւ դժոխք. եւ արքայութիւնն. վասն որոյ երեք օր աղօթեմք. զի այժմ բաժանեալ հոգին՝ խաղաղութեամբ ժամանեսցէ ի պահեստ եւ ի կայանս հոգւոց օթեւանալս լուսոյ. ուր սուրբքն ամենայն հաւաքեալ կան, եւ սպասեն մեծ ի հարսանեաց գալստեան փրկչին։ Եւ յետոյ զերծուսցէ ի դժոխոց. եւ պարգեւեսցէ զարքայութիւնն երկնից. յայս միտս՝ երեք անգամ գամք ի գերեզմանն։ Եթէ ոք ասիցէ թէ, ո՞յք են կարօտ քահանայական աղօթից։ Ասեմք առ այս, թէ ամենքն կարօտ են առհասարակ քահանայական աղօթից եւ պաշտման. ոմանք զի թեթեւասցին ի մեղաց. եւ սուրբքն՝ զի պսակքն յաւելասցին։ Եւ դարձեալ թէ ոք ասիցէ՝ թէ ի չափ հասելոցն բարի են աղօթք եւ պաշտօնք. իսկ անմեղ տղայոցն՝ զի՞նչ պէտս ունին։ Ասեմք թէ կատարելոցն պէտք են որպէս ասացաք. կամ զի մեղքն ջնջեսցին, կամ պսակքն յաւելասցին. իսկ անմեղ տղայոց՝ առաւել պէտք են. զի նոքա ոչ չար են գործեալ եւ ոչ բարի. ոչ տանջանք ունին եւ ոչ պսակք. զի սոքա՝ բարեաց եւ չարաց են հատուցմունք. իսկ պաշտօնքն եւ ողորմութիւնք եւ այլն՝ լինի նոցա առիթ պսակաց։ Ապա ուրեմն ամենեցուն առհասարակ պէտք են քահանայական կատարմունք եւ նուէրք, եւ գալ ի գերեզմանն որպէս ասացաւ։ Երկրորդ՝ դարձեալ՝ զի սուրբքն ամենայն՝ ունին զաստուածային առաքինութիւնս ի հոգիս. այսինքն, հաւատ յոյս եւ սէր. եւ սոքա սոյնպէս զանազանին։ Զի հաւատն՝ է առ աստուածային ճշմարտութիւնն. յոյսն՝ առ բարին. եւ սէրն՝ առ գեղեցկութիւնն։ Եւ դարձեալ՝ հաւատն տեսանէ զԱստուածային. յոյսն ըմբռնէ. եւ սէրն միաւորէ առ Աստուած, զի անքակելի մնասցէ. վասն սոցա՝ երեք անգամ գամք ի գերեզմանն, եւ հաղորդակից լինիմք։ Երրորդ դարձեալ՝ սուրբքն ունին բնութիւն՝ շնորհք՝ եւ փառք. բնութիւնն՝ էութիւն իւրեանց է. շնորհքն՝ զոր այժմ ընկալան աւազանաւն զթողութիւն մեղաց. եւ փառքն՝ է ի վերինն գաւառ. վասն սոցա՝ զերիս աւուրս գամք ի գերեզմանն։ Չորրորդ դարձեալ՝ որպէս ի մարմնաւորս երեք օր հարսանիս լինի վասն փեսային եւ հարսին. եւ որ եղեն ի մարմին. նոյնպէս եւ սուրբքն՝ հոգեւոր հարսն են Քրիստոսի. հաւատն զոր յաւազանին ընկալան՝ նշան է նոցա. եւ բարի գործքն՝ զարդ կուսութեան. եւ մահն՝ ի հարսանիսն ընթանալ. եւ յարութիւնն՝ սիրով միաւորիլ ընդ փեսային առագաստն ընդ իմաստուն կուսանացն։ Ի յայս խորհուրդս՝ երեք օր ուրախութեամբ տօն կատարեմք յարութեանն Քրիստոսի. իբր տեսեալ զփեսայն յառագաստ բազմեալ առանց միջնորդի եւ առաքելոյ. եւ ապա եօթնիցս եօթն օր կրկնեմք զնոյն տօն յարութեան։ Նմանապէս եւ ննջեցելոցն՝ առնեմք զառաջինն երեք օր. եւ ապա մինչ ի յեօթն օր աւուրց շաբաթու . ի խորհուրդ լրման ժամանակեայ կենցաղոյս։ Հինգերորդ դարձեալ՝ ետ երեքօրեայ թաղմանն Քրիստոսի, եկին առաքեալքն եւ կանայքն ի գերեզմանն. եւ տեսին յարուցեալ զփրկիչն. նոյնպէս եւ մեք յետ երից աւուրց՝ եկեալ ի գերեզմանն ննջեցելոց, զաւետիս յարութեանն տամք սոցա . եւ տեսեալ ուրախանամք հոգւով։

Վեցերորդ դարձեալ՝ ի վերափոխումն աստուածածին կուսին Մարիամու՝ զերիս աւուրս ոչ մեկնեցան առաքեալքն եւ ամենայն հաւատացեալք. որեւ ձայնք հրեշտակաց լսելի լինէին. իսկ յետ երից աւուրց՝ բացին զտապանն վասն առաքելոյն Բարդուղիմէի, որ ոչ հանդիպեցաւ ի ննջումն. եւ գտին թափուր եւ ունայն ի սուրբ մարմնոյն. քանզի յարեաւ յերրորդ աւուր ըստ միածնին որդւոյն՝ մայրն ամենօրհնեալ։ Եւ ի ձեռն հրաբուն զօրացն՝ վերափոխեցաւ գերաշխարհապաս յանճառս փառսն, ի տեղի մեծարգի. որ եւ գիտէ ինքն միայն՝ որ հրաշիցն է Աստուած։ Վասն որոյ՝ ըստ նոյն յիշատակութեանն, երեք օր գամք ի գերեզմանն, եւ յանձնեմք զննջեցեալն ի բարեխօսութիւն սուրբ կուսին Մարիամու Աստուածածնին։ Եօթներորդ դարձեալ՝ յերրորդ օրս գամք ի գերեզման, եւ աղօթեմք առ սուրբ երրորդութիւնն ի հայր եւ յորդի եւ ի սուրբ հոգին. յոր հաւատացեալ ծառայն, դաւանեաց ի կենդանութեանն իւրում. զի եւ նոյն դաւանութեան լուսովն՝ հայցէ երեք լուսեան աստուածութենէն, եւ յերիցս երանեցելոյն, զի խառնեսցի յերջանկաց դասս՝ «հոգւոց անդրանկաց կատարելոցն յերկինս»։

Ութներորդ դարձեալ՝ երեք օրս այս՝ նշանակեցաւ յերիս աւուրս, որ նախքան զլուսաւորսն. զի լոյսն անմարմին՝ սփռիւր ընդ արեգականս, եւ լուսաւորէր մինչեւ յերեկոյ. եւ դարձեալ ի դրախտն ամփոփիւր զգիշերն։ Նոյնպէս եւ բաժանեալ հոգին ի մարմնոյ, ընթանայ յերկինս, եւ ամփոփի ի տեղւոջ լուսոյ յօթեւանս հոգւոց. մինչ դարձեալ միաւորի ընդ մարմնոյ. եւ իբրեւ զարեգակն պայծառացեալ ծագի ընդ Քրիստոսի։

Իններորդ դարձեալ՝ երեք օրս՝ օրինակեցաւ յերիս աւուրսն ի զենումն Իսահակայ. որ հայրն Աբրահամ էառ զորդին Իսահակ. զերկուս ի ծառայիցն. եւ սուր եւ հուր եւ փայտ. եւ ետ երից աւուրց՝ ետես ի հեռաստանէ զտեղին որպէս ասէ պատմութիւն. զերծեալ Իսահակ, եւ զենեալ խոյն նորա փոխանակ։ Արդ՝ Աբրահամ նշանակէ զհայր Աստուած. առ աղաղակեմք աբբա հայր. եւ երկու ծառայքն՝ են երկու սպասաւոր հրեշտակքն. կարգեալք ի ծննդենէն եւ յաւազանէն, որք են ընդ բաժանեալ հոգւոյն. եւ հուր եւ սուր՝ են տանջանարանքն որք հանդիպին ի ճանապարհ օդոյդ։ Եւ զերծեալ Իսահակ եւ խոյն զենեալ. իսկ հոգին զերծանի յայսմանէ. եւ մարմինն մեռանի։ Եւ ի հեռուստ տեսեալ զտեղին. այսինքն, զի յետ կատարածի՝ մարմնով յառնելոց են իւրաքանչիւր ոք զփառս կամ տանջանս։ Որ եւ նշանակի եռայարկեան խորանաւն՝ զոր կանգնեաց Մովսէս. առաջին. միջին. եւ վերջին . այսինքն սրբութիւն սրբոցն՝ որ է արքայութիւնն երկնից. ուր միայն սուրբ երրորդութիւնն է բնակեալ, եւ քերովբէիւք եւ սերովբէիւք սպասաւորեալ։ Իսկ միջինն՝ սրբութիւն. որ է կայանք հոգւոց կատարելոց. ուր էր աշտանակն լուսոյն. եւ հացն երեսաց. եւ խնկոց սեղանն. որք են անուշահոտ հոգիքն սրբոցն հանդէպ երեսացն Քրիստոսի, ի տեղւոջ լուսոյ անշիջանելի։ Իսկ վերջինն որ է սրահն արտաքին՝ ուր զենմունք եւ պատարագքն մատչէին, է մարմնական աշխարհս այս ուրմեք եմք բնակեալ ի միասին արդարք եւ մեղաւորք. կարօտ կերակրոյ եւ ըմպելոյ. որ աղօթիւք եւ պատարագօք, եւ պէսպէս մաքրութեամբ սրբեմք զմեզ. եւ յետ աստեացս՝ մտանեմք ի կայանս հոգւոցն։ Եւ ապա յետ յարութեանն ի կատարածի՝ միւս անգամ մտանեմք ի սրբութիւն սրբոցն, որ է արքայութիւնն երկնից։ Տասներորդ դարձեալ՝ երեք օրս այս՝ նշանակեցաւ յաւուրսն, յորս ասէր Մովսէս ցփարաւօն. «արձակեա՛ զԻսրայէլ՝ զի երթիցեն երեքօրեայ ճանապարհ. երկիրպագցեն Աստուծոյն իւրեանց եւ դարձցին»։ Որ բազում հարւածովք եհան զժողովուրդն. եւ գնացին յերեքօրեայ ճանապարհ։ Եւ ի տուէ ամպ հովանի էր նոցա եւ գիշերն լոյս տայր. եւ ծովն պատառեցաւ, եւ էանց ժողովուրդն։ Զհետ մտեալ փարաւօնի ընկղմեցաւ. եւ նոքա կացեալ յանապատին զքառասուն ամ, եւ սատակեցան անդ. եւ արժանաւորքն մտին երկիրն պարգեւաց։ Հոգեւորապէս այսպիսի է . զի Եգիպտոս նշանակէ զաշխարհս՝ որ է հալոց չարութեան, եւ տեղի ծառայութեան մեղաց եւ սատանայի, որ է փարաւօն. եւ ի ձեռն հրեշտակաց՝ բազում պատուհաս եւ հարուած կրէ աստ մարմինս. եւ հոգին անվնաս մնա որպէս զԻսրայէլ. եւ ելեալ ի մարմնոյն, եւ ընթացեալ յօդս, շնորհք մկրտութեանն եւ դաւանութիւնն սուրբ՝ հովանի եւ լուսատու լինի հոգւոյն։ Եւ ծովն պատառեալ ի ձեռն Մովսէսի. այսինքն, խաւարային անդունդ օդոյդ՝ ի ձեռն առաջնորդօղ հրեշտակին։ Եւ փարաւօն ընկղմեալ զօրօքն՝ զի ոչ ինչ կարեն վնասել չար դեւքն քրիստոնէից հոգւոց։ Եւ անապատէ կայանք հոգւոցն. անկարօտ մարմնական պիտոյից։ Զի հոգեւոր մանանայ է նոցա բանն Աստուծոյ. եւ ջուր հոգին սուրբ. եւ զգեստ անմաշելի՝ գործք իւրեանց. եւ քառասուն ամն է չորս տասն. այսինքն է, մինչ ի կատարումն չորեք նիւթեայ կեցաղոյս։

Եւ ապա ի ձեռն Յեսուայ արժանաւորքն մտանեն յերկիրն պարգեւաց. եւ բաժանեալ ժառանգեն զնոսա. Այսպէս եւ բաժանեալ հոգիքն ի կատարածի՝ յոր ժամ միւս անգամ եկեսցէ փրկիչն մեր Քրիստոս , առաջնորդեալ տարցէ զսուրբս ամենայն հոգւով եւ մարմնով կենդանացեալ յարքայութիւնն յերկնից. եւ տայ ժառանգութիւն զկեանսն յաւիտենականսն. ըստ այնմ, «եկայք օ՛րհնեալք հօր իմոյ. ժառանգեցէք զկեանսն յաւիտենից»։

Եւ արդ տեսէք եղբայրք՝ հաւատացեալ ժողովուրդք Քրիստոսի. եւ ի միտ առէք՝ զոր յերկարեցի զօրինակն։ Զի թէպէտ ժողովուրդն էանց ծովն, եւ կորեաւ փարաւօն, եւ նոքա անապատ կացին ի միասին, այլ արժանաւորքն միայն մտին ի պարգեւական երկիրն. իսկ անարժանքն՝ որք ունէին զսիրտս իւրեանց յԵգիպտոս՝ սատակեցան յանապատին. եւ ոսկերքն ցրուեցան։ Եւ վա՛յ ինձ՝ յոր ժամ յիշեմ զայս, տարակուսեալ սարսիմ. ահաբեկ լինիմ. զի նոյնպէս անարժան քրիստոնէից հոգին՝ թէպէտ ի ձեռն հրեշտակի ժամանէ ի կայանս հոգւոց այսպիսի սքանչելեօք. այլ սիրտն կապեալ է ի մեղս աշխարհի. եւ ոչ կարաց ապաշխարութեամբ քաւել՝ ո՛չ մտանէ յարքայութիւնն երկնից։ Եւ թէ ոք ասիցէ եթէ տուրք՝ ողորմութիւն՝ եւ աղօթք վասն մեռելոց՝ ոչ է օգուտ նոցա։

Ասեմք եթէ՝ որք ունին զհաւատ սուրբ երրորդութեանն, եւ անկան ի սխալանս աշխարհի եւ զղջացան ի մեղաց, եւ խոստովանեցան զմեղս՝ եւ ոչ կարացին բովանդակ ապաշխարել, նոցա է օգուտ պաշտօնն եւ պատարագն եւ այլն. զի զպարտս նոցա՝ մեք հատուցանեմք. եւ ազատի նա ի պատժոց անտի։ Իսկ թէ անզեղջ կամօք եւ առանց խոտովանութեան ի մեղս մեռանի, ոչ է օգուտ նոցա. թէպէտ մկրտեալ իցեն եւ հաւատացեալ. զի ոչ ինչ է օգուտ հաւատք առանց գործոց։ Արդ աղաչեմ զձեզ՝ վասն սիրոյն Քրիստոսի զայս ահեղ օրս առաջի աչաց ձերոց անմոռաց պահեցէք. թէպէտ իցէք մարմնով ի յերկրի, զմիտս ի յերկինս ելանիցէ. որեւ յետ յարութեանն մարմնով անդ հասանիցէ։

Այլեւ այժմ զմիտս պայծառ եւ յստակ պահեցէք ի մեղաց. զի յետ մահու՝ հոգին ընդ նոյն պայծառասցի. եւ յետ յարութեանն՝ հոգւով եւ մարմնով պայծառ փայլեսջիք իբրեւ զարեգակն յարքայութեանն երկնից, ի Քրիստոս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԾԳ. Նորին յաղագս Չորրորդ աւուր ննջեցելոց։

Իսկ ի չորրորդ օր դարձեալ է յիշատակ ննջեցելոց. եւ գան ի գերեզման։ Եւ այս ունի բազում՝ տեսութիւն։ Նախզի՝ չորս են սկզբունք աշխարհի. եւ չորս ծագք տիեզերաց. եւ չորս նիւթ բնութեանս մերոյ։ Վասն որոյ զթիւս զայս՝ պատւէին իմաստունք ոմանք. եւ մշտնջենաւոր կոչէին։ Այլեւ յեկեղեցիս պատիւ ունի. զի դ են եդեմաբուղխ դրախտին վտակք. եւ չորեքկերպեան կառքն Եզեկիէլի. եւ չորք աւետարանք. եւ խաչն քառաթեւ ի փրկութիւն հաւատացելոցս կանգնեալ. վասն որոյ՝ ի չորրորդ օրս գամք ի գերեզմանն եւ աղօթեմք։ Երկրոր՝ զի մարմինք մարդկան ի չորից տարերց հատան եւ կազմեցան մի մարմին. իսկ ի չորս օրն՝ քակտեցան ի միմիեանց. եւ դարձեալ ժողովեցան յիւրաքանչիւր բոլոր տարերս իւրեանց. վասն որոյ գամք ի գերեզմանն, եւ դարձեալ կնքեմք։

Երրորդ՝ զի առաւելութեամբ չորից տարերացն մեղանչէ ոք. զի բարկութիւնն՝ հրոյն է. թեթեւամտութիւն օդոյն. ցանկութիւնն ջրոյն. եւ ծուլութիւնն հողոյն. վասն չորիցս այս՝ թողութիւն խնդրեմք։ Չորս են առաքինութիւնք հոգւոյն. խոհեմութիւն. արիութիւն. ողջախոհութիւն . եւ արդարութիւն. եւ զսոսա փոխարկեալ մեղանչեմք. այսինքն, անզգամութեամբ. անարիութեամբ. ողջախոհութեամբ. եւ անիրաւութեամբ. վասն սոցա թողութիւն խնդրեմք։ Հինգերորդ դարձեալ՝ ընդդէմ՝ չորից աւետարանաց եւ չորից օրինաց՝ անցանեմք չորեքկին գործովք. այսինքն, հոգւով եւ մարմնով՝ մտօք եւ բանիւ. վասն որոյ՝ զնոյն աւետարանն ի չորրորդ օրս ընթեռնումք ի թողութիւն չորից յանցանաց։ Վեցերորդ դարձեալ՝ է եւ այլ իմն խորհուրդ. զի լուսաւորք ի չորրորդ օրն արարան՝ որք են օրինակ յարութեան. որպէս գրէ առաքեալն. «որպէս աստղ քան զաստղ առաւել է փառօք. «եւ սուրբքն յարքայութեանն փայլեսցին որպէս զարեգակն». եւ մեք ի սոյն օր գամք եւ աւետիս տամք յարութեան ննջեցելոցն։ Եօթներորդ դարձեալ՝ ասեն ոմանք թէ, յօր չորեք շաբաթի խօսեցաւ օձն ընդ Եւայի եւ խաբեաց . եւ ի յուրբաթի օր՝ կերեալ ի պտղոյն ելին, ի դրախտէն. վասն որոյ յայս չորրորդ օրս՝ աղօթեմք վասն ննջեցելոյն. զի անսասանելի անցցէ ընդ օձաժողով գունդս դիւական որ յօդդ։ Ութներորդ դարձեալ՝ ի չորրորդ օրն հրեշտակապետն ետ զաւետիս կուսին ի փրկութիւն աշխարհի. նոյնպէս եւ մեք աւետիս տամք ննջեցելոյն, եթէ փրկիչն մեր Քրիստոս՝ որ յայսմ աւուրս սկիզբն արար փրկութեան մարդկան, եւ ազատեաց ի դժոխոց, նոյն ինքն փրկեսցէ զքեզ ի բազմամբոխ տանջանաց դիւական պատերազմաց։ Իններորդ դարձեալ՝ ի չորրորդ օրն եկն Տէրն ի գերեզմանն Ղազարու. եւ յարոյց զնա չորեքօրեայ վասն աղաչանաց քերցն. նոյնպէս եւ ննջեցեալն՝ մեր եղբայր է, եւ բնութենակից. արտասուօք անկանիմք յոտն Քրիստոսի. եւ խնդրեմք զթողութիւն սորայ. թէպէտ հոտեալ է այսինքն , զազրացեալ չորեքկին գործովք. այլ նա գթած է եւ մարդասէր՝ եւ արտասուէ ընդ մեզ տեսեալ այսպիսի տարակուսեալ. եւ միով արարչագործ ձայնիւն կենդանագործէ։ Տասներորդ դարձեալ՝ փոփոխումն հասակի մարդոյս չորս է. այսինքն, ի տղայութենէ ի մանկութիւն, մինչ ի տասն եւ հինգ ամն։ Անտի յերիտասարդութիւնն, մինչ ի յերեսուն ամն. որ է կատարեալ հասակ ի չափ նախաստեղծիցն։ Եւ անտի յալեւորութիւնն, մինչ ի քառասուն եւ երկու ամն. որ ժամանեաց ի ծայր կենաց. վասն այն ծեր կոչի։ Արդ առաջին հասակն է օդոյն. երկրորդն հրոյն. երրորդն հողոյն. չորրորդն ջրոյն. որ յիւրաքանչիւր հասակ առաւելու ի նոյն տարին, եւ ներգործութիւն իւր։ Զի տղայն թեթեւամիտ է՝ օդոյն. եւ երիտասարդն բարկացօղ եւ վայրաբեր է՝ հրոյն . եւ հողն ծոյլ եւ տրտմակեաց առնէ. եւ ջրոյն է ցանկութիւն եւ ցրտութիւն եւ սպիտակութիւն՝ որ գտանի ի ծերն։ Եւ Տէրն զայս չորս հասակս՝ ի չորս ժամ գիշերոյն օրինակեաց։ «Ոչ գիտէք յորում՝ ժամու դող գայ» որ է մահ։ Յերեկօրեայ՝ իմանամք զծերութիւնն. որ երեկոյացեալ է ժամանակն։ Մէջ գիշերն՝ է կատարեալ հասակն. որ առաւել ննջէ ի մէջ մեղաց։ Հաւախօսն՝ է մանկութիւնն, որ մերձ է տղայութեանն։ Եւ առաւօտն՝ տղայութիւնն է. այն ինչ նոր եկեալ ի լոյս կենցաղոյս։ Որպէս եւ Դաւիթ ասէ. «ընդ առաւօտս որպէս դալարի բուսցին եւ զւարճասցին եւ ծաղկեսցին. ընդ երեկոյս թարշամեսցին չորասցին եւ անկցին»։

Նաեւ սոյնպէս ի չորից եղանակաց տարւոյն փոփոխիմք. վասն որոյ ի չորս օրս դարձեալ գամք ի գերեզմանն. եւ ըստ չորից փոփոխմանց յանցանաց՝ թողութիւն խնդրեմք յանյիշաչար եւ յանոխակալ գթութեանցն Աստուծոյ եւ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. որում փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԾԴ. Նորին քարոզ յաղագս Հինգերորդ աւուր ննջեցելոց։

Այլեւ Դ հինգ օրն դարձեալ գան ի գերեզմանն. եւ այս ունի բազում տեսութիւն։ Նախզի մարդն ունի հինգ զգայութիւն մարմնոյ, եւ հինգ հոգւոյն. եւ սոքօք գործէ զչար. թէ մարմնական, թէ հոգեկան. վասն որոյ ի հինգ օրս՝ թողութիւն խնդրեմք։ Դարձեալ զերծաւ ի կրից զգայարանաց՝ ներքոյ եւ արտաքոյ. վասն որոյ ուրախացեալ մեք, զի հանգեաւ ի կրից չարչարանանց հոգւոյ եւ մարմնոյ, գամք ի գերեզմանն եւ խաչակնքեմք։ Երրորդ դարձեալ ի հինգ աւուր արարչութեան՝ բաժանեցան թռչունք եւ ելին յօդս. եւ զուարճացան ընդ հոմացեղս իւրեանց. այսպէս եւ բաժանեալ հոգին թռեալ յերկինս՝ ուրախացեալ բերկրի ընդ հոմացեղ հոգիս անդրանկաց կատարելոցն. վասն որոյ՝ եւ մեք եկեալ այսօր ի գերեզման, պարակից լինիմք յիշատակութեամբ սոցա։ Չորրորդ դարձեալ՝ ի հինգերորդ դարուն Մովսէս կարգեաց եռայարկեան խորան՝ որ ունէր զձեւ աշխարհիս։ Արտաքին սրահն՝ երկրիս. ուր զոհքն մատչէին. եւ միջինն՝ հաստատութեանդ եօթն աստեղեան լուսով պայծառացեալ. եւ ներքին սրբութիւն սրբոցն, ուր էր քաւութիւն քերովբէիւքն հովանացեալ՝ է վերինն երկնից, ուր միայն երրորդութիւնն սուրբ բնակեալ է ի լոյս անմատոյց, եւ ի հրեղէն քերովբէից ահիւ շրջապարեալ։

Այսպէս եւ բաժանեալ ոգին՝ արտաքին խորան է երկրի. մտանէ ի սրբութիւնն միջին, ուր է կայանք հոգւոց. զոր յետ յարութեանն՝ ի ներքին կողմն վարագուրին ընդ հրեշտակաց դասս խառնեսցէ քահանայապետն մեր Քրիստոս. որպէս ասաց. «ուր եսն եմ, անդ եւ պաշտօնեայն իմ՝ եղիցի»։ Հինգերորդ դարձեալ՝ հինգ են փոփոխմունք մարդկան. չորս հասակն որպէս ասացաւ ի կեանս. այսինքն, ի տղայութենէ ի մանկութիւն. անտի յերիտասարդութիւն. անտի ի յալեւորութիւն. անտի ի ծերութիւն. եւ անտի ի մահ. վասն այս հինգ փոփոխմանցս՝ հինգ անգամ գամք ի գերեզմանն։ Վեցերորդ դարձեալ՝ հինգ են ամենայն օրէնք զորովք անցանեմք. մէկ բնական՝ որ տուաւ Ադամայ. երկու բանական Աբրահամու. երեք գրաւորն Մովսէսի. չորս աւետարանն Քրիստոսի. հինգ օրէնք յաւիտեանական՝ որ է անփոփոխելի. վասն որոյ հինգ օրեայ փոփոխեմք զաղօթս ննջեցելոյն՝ որ փոխեցաւ ի յաւիտենականն։ Եօթներորդ դարձեալ՝ ի հինգ շաբաթոջ աւուրն ծնաւ Քրիստոս ի մօրէ. որպէս ի չորեք շաբաթի յղացաւ. եւ ի հինգ շաբաթոջ աւուրն փրկական խորհուրդ բաշխեցաւ. եւ ի հինգ շաբաթի աւուր համբարձաւ մարմնով առ հայր։ Վասն որոյ՝ ի հինգ օրս գամք ի գերեզման. եւ այսպիսի փրկաւետ խորհուրդ յիշատակեմք ննջեցելոյն, զի հաղորդեսցի փրկութեանն։ Նախ որպէս ծննդեամբն երեւեցաւ մեզ փրկիչ. եւ փրկեց զմեզ յանիծից երկանց նախահօրն, նոյնպէս եւ փրկեսցէ զսա յերկանց անիծից դժոխոցն։

Ութներորդ դարձեալ՝ որպէս ի հինգ շաբաթոջն լւաց զոտս աշակերտացն յաղտոյ մեղացն. եւ հաղորդեցոյց իւր սուրբ մարմնոյ եւ արեանն միաւորութեամբ. աղօթեմք՝ զի եւ զսորայ լուասցէ զաղտ մեղաց հոգւոյ եւ մարմնոյ. հաղորդ եւ մասնակից առնելով սուրբ յարութեանն, եւ յօդեսցէ ի գլուխն որ է ինքն Քրիստոս։ Իններորդ դարձել՝ որպէս ի Ե շաբաթոջ կրկին հրեշտակօք եւ ամպօք համբարձաւ առ հայր. աղաչեմք, զի եւ զգնացս հոգւոյ սորայ՝ ի ձեռն հրեշտակաց ուղղեսցէ առ հայր ի երկինս յօթեւանս սրբոց։ Որեւ յետոյ լուսեղէն ամպօք ընդառաջ Քրիստոսի ելցէ, յորժամ գայ Աստուածն ի մէջ աստուածացելոցն. «եւ այնպէս յամենայն ժամ ընդ Տեառն եղիցի»։

Տասներորդ դարձեալ՝ յայնմ աւուր՝ հինգ են որոշմունք մարդկան ի դատաստան եկելոց. այսինքն, զի ոմանք ո՛չ դատին, եւ ո՛չ դատապարտին. որք են ամենեւին սրբոք։ Եւ ոմանք ո՛չ դատին եւ դատապարտին . որք են ամենեւին մեղաւորք. սոցա երկոցունց՝ ո՛չ է պիտոյ դատաստան քննութեան. վասն զի յայտնի ընտրեալք են, եւ յայտնի դատապարտեալք. որպէս եւ Տեր վասն ոմանց ասէր. ո՛չ եկեսցեն ի դատաստան. եւ այլոց թէ, արդէն իսկ դատապարտեալ են»։ Այլ միջակք ոմանք գան ի քննութիւն. որք ունին մեղս՝ եւ ունին բարիս. եւ սոքա յերեք բաժանին սոյնպէս։ Զի ոմանք դատին եւ դատապարտին, որոց չարն առաւել է քան զբարին. եւ ոմանք դատին, այլ ո՛չ դատապարտին. որք առաւել ունին զբարիս քան զչարս. այս չորրորդ բաժինն։ Եւ որք հաւասար ունին զչարս եւ զբարիս։ Եթէ հաւատս ունին եւ ո՛չ զգործս, ո՛չ փրկին. որպէս չար հաւատացեալք. եւ որք զգործս ունին՝ եւ ո՛չ զհաւատս, ո՛չ փրկին որպէս անհաւատ բարեգործքն. եւ որք չափաւոր են առ երկոսին, փրկին։ Այս քննութիւն առ հասարակ ամենայն կատարելոց։ Իսկ տղայք որք ի հինն թլփատեալք են, եւ ի նորա մկրտեալք՝ փրկին եւ նոքա. եւ որք կարօտ են երկուցն, ո՛չ փրկին։ Իսկ ի նորս՝ «թլփատութիւնն ոչ ինչ օգուտ է». որպէս հեթանոսաց. եւ ի հինն՝ մկրտութիւնն ոչ ինչ օգուտ էր, որպէս հրէից. վասն որոյ՝ ի հինգերորդ օրս աղօթեմք վասն ննջեցելոցն. զի մասին փրկելոցն արժանաւորս կացուսցէ զնոսա դատաւորն ամենեցուն Քրիստոս Աստուածն մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԾԵ. Նորին քարոզ յաղագս Վեցերորդ աւուր ննջեցելոց։

Որ ի վեց օրն դարձեալ գան ի գերեզմանն՝ եւ այս ունի բազում խորհուրդս։

Նախզի՝ վեց թիւն՝ կատարեալ է. զի ի մասանց իւրոց բազկան բոլորն. սոյնպէս զի մասն երեք է վեցին. ուստի գոյանայ վեցն ըստ այսմ՝ օրինակի. յորժամ ասեմք մէկ երկու եւ երեք. եւ յառելն երեք, եղեւ վեց. կամ ի վեց՝ երեք մասն կայ. սոյնպէս զի երկու երեք, եւ երեք երկու, եւ մին վեց. ապա յայտ է՝ զի կատարեալ թիւ է. վասն որոյ պարտ է ի կատարեալ թիւ վեցերորդ աւուրս։

Երկրորդ՝ զի վեց շարժումն է մարդոյ որովք մեղանչէ. այսինքն ի վեր, ի վայր. յաջ, եւ յահեակ. յետ, եւ առաջ։ Եւ այս պատճառի յայնմանէ՝ զի ամենայն մարմին եռակի է տարորոշ. այսինքն, ունի երկայնութիւն լայնութիւն եւ խորութիւն. եւ իւրաքանչիւր ոք՝ ունի երկու ծայր՝ յորոց յառաջէ վեց շարժումն. վասն այն ի վեց օրս թողութիւն խնդրեմք վեցեկի շարժմանց սորայ։ Երկրորդ դարձեալ՝ այս է վեց շարժումն առ մեղս. զի ի վեր շարժիմք հպարտութեամբ. ի վայր ծուլութեամբ. ի յաջ կեղծաւորութեամբ. ի ձախ վատթարութեամբ. յետս շարժիմք ի պատուիրանացն եդեալ. եւ յառաջ ի մեղս փութացեալ. եւ այսոքիւք մեղանչեմք։

Չորրորդ դարձեալ՝ վեց է շարժութեան տեսակ. այսինքն, ի լինելութիւն եւ յապականութիւն. յաճումն եւ ի նւազիլ. ըստ տեղւոյն փոփոխիլ եւ այլայլիլ։ Լինիլն այն է՝ որ յոչ գոյից ի գոյութիւն գամք, եւ ծնանիմք յաշխարհ։ Եւ ապականութիւն է՝ որ յէութենէ յոչ էութիւն փոխիմք մահուամբ։

Աճումն է՝ ի փոքրկութենէ ի մեծութիւն գալ։ Եւ նւազիլն ընդդէմ այսմ, ի լիութենէ ի պակասութիւն գալ։ Ըստ տեղւոյ փոփոխումն է՝ ըստ կամաց։ Եւ այլայլումն է՝ որակացն շրջիլ ի սեւութիւն, ի սպիտակութիւն. ի հիւանդութիւն , յառողջութիւն. ի մեղս. ի յարդարութիւն, եւ յայլն։

Եւ զայս վեց տեսակս շարժունս կրեանց սա. վասն որոյ՝ ի վեց օրս դարձեալ գամք ի գերեզմանս։ Հինգերորդ դարձեալ՝ ի վեցօրեայ գործս արարչին՝ ի վեցերորչ օրն կազմեցաւ մարդն՝ ի պատկեր արարչին. իբր կատարումն ամենայն գոյից. վասն որոյ ի վեց օր ըստեղծան մարդոյն գամք ի գերեզմանն, եւ ի յիշումն ածեմք զարարչականն գութ վասն պատկերին իւրոյ։ Վեցերորդ դարձեալ՝ ի վեց օրն հաւանեցաւ մարդն բանից պատրողին. կերեալ ի պտղոյն, արտաքսեցաւ ի դրախտէն ի փշաբեր երկիրս անիծից. եւ եղեւ ընդ դատապարտութեան մահու. որ ասացաւ՝ «հո՛ղ էին եւ ի հող դարձցիս»։ Վասն որոյ ի վեց օրս գամք ի գերեզմանս՝ եւ հայցեմք արտասւօք, եթէ սա որ ըստ արդարութեան հրամաննի քում դարձաւ ի հող եւ ճաշակեաց զմահ, ըստ ողորմութեան քում դարձցի ի կեանս ըստ խոստման պարգեւաց քոց։ Եօթներորդ դարձեալ՝ ի վեց դարուն Աստուած բանն այց արար իւրում կորուսել ստեղծուածոյն. Եւ ի սոյն խորհրդական թիւ, ի վեցերորդ աւուր լրման ամսեացն յղացման Կարապետին, առաքէ զհրեշտակապետն Գաբրիէլ յաւետիս կուսին, եւ յղանայ յարգանդի։ Եւ ի նոր ամսեան ի վեց յունվարի՝ ծնանի փրկիչն նոր աշխարհի. եւ յետ երեսուն ամի ի նոյն քանիսն յունվարի՝ գայ ի Յորդանան առ Ովհաննէս, եւ մկրտի եւ լւանայ զմեղս աշխարհի։ Եւ վեց օգոստոսի՝ եւ ի սկիզբն աւելեացն ի վերջին ամսի, տօն պայծառակերպութեան Տեառն կատարի. որ ի տիպ վերջին աւուրն՝ յորում «արդարք ծագին իբրեւ զարեգակն». զոր եցոյց բանն անմեղ ի մարմնի։ Վասն որոյ ի վեց օր աղօթեմք՝ զի եւ զմեղս սորայ լւասցէ եւ սուրբ արասցէ՝ մերովս արտասւաց ջրով. եւ լուսազգեաց սրբոցն մասնակցեսցէ։ Ութներորդ դարձեալ՝ ի վեց աւուր ուրբաթու՝ նոյն մարմնացեալ բանն Աստուած գայ կամաւ ի չար չարսն մահու. ի վեց ժամու աւուրն՝ բեւեռեալ պնդի ի խաչի. եւ փոխանակ պտղոյն զլեղին ճաշակէ. եւ մահուամբ զմահ լուծանէ։ Վասն որոյ՝ ի սոյն վեց օրս՝ աղերսեմք զգութն արարչական. զի զննջեցեալս զայս՝ չարչարակից եւ մահակից իւր արասցէ. որեւէ յարութեան փառացն հաղորդեսցէ։ Իններորդ դարձեալ՝ վեցեկի է փրկագործութիւն՝ զոր արար Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս մարդեղութեամբն իւրով այսպէս. այսինքն, ի մեղաց յարդարութիւն. որ նոյն ինքն է, յօրինացն ի շնորհս։ Երկու՝ անգիտութենէ, այսինքն յանհաւատութենէ ի լոյս Աստուած գիտութեան։ Երեք՝ փրկեաց զմեզ յանիծիցն եւ յարտասուացն պատժոց. «եւ եբարձ զարտօսր յամենայն աչաց, եւ օրհնեաց զմեզ ամենայն հոգեւոր օրհնութեամբ»։

Չորս՝ ի ծառայութենէ կռոցն, որ էր իշխանութիւն Քրիստոսի, եւ ի թագաւորութիւն հօրն երկնաւորի. ըստ այնմ, «փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի. եւ հրաւիրեաց յարքայութիւն որդւոյ իւրոյ սիրելւոյ»։ Հինգ՝ փրկեաց ի մահուանէ, եւ ետ մեզ կեանս. այժմ հոգւոյ, եւ ետոյ մարմնոյ։ Վեց՝ փրկեաց ի տանջանաց դժոխոց. եւ ետ զարքայութիւն խոստացեալ. նոյն է յերկրէ յերկինս հանել։ Արդ՝ վեցեկի փրկութեանս այս՝ հաղորդ եղեն հաւատով ննջեցեալքն՝ ի Քրիստոս. վասն այսր խորհրդոյ այսօր գամք ի գերեզմանն։ Տասներորդ դարձեալ՝ երեք ասացաք զմեղսն. որ է մտաց, բանից, եւ գործոց. եւ երեք են պատիժք նոցա որ լինի վեց. վասն որոյ թողութիւն խնդրեմք. այսինքն մեղացն, եւ պատժոցն։ Եւ դարձեալ՝ իւրաքանչիւր մեղաց զոր գործեմք՝ երեք է պատիժ. այսինքն, երկիւղն, չարչարանքն, եւ ամօթն. եւ այս ի հոգի, եւ ի մարմին , եւ ի միտսն որ լինի վեց ըստ այսմ օրինակի. զի չարն թէ յապագայն է եւ լինելոց, երկիւղ եւ ահ ածէ. թէ ի ներկայն է, տրտմութիւն եւ ցաւ է. թէ յանցեալն, ամօթ բերէ։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն է՞ր մին մեղացն երեք պատիժ։ Ասեմք եթէ, մարդն ունի հոգի մարմին եւ միտք. եւ միաբանեալ դոքօք կրէ զպատիժս երեքկին. ի միտսն զմահ. ի հոգին զամօթն. ի մարմինն զցաւն եւ զկսկիծն։ Եւ թէ ոք ասիցէ, ի մին ժամանակ գործէ ոք զմեղս. վասն է՞ր յաւիտեան տանջի։

Ասեմք եթէ ի մեղսն՝ երեւի ի Բ ինչ. այսինքն, գործն. եւ անզղջութիւն. եւ է գործն ժամանակեայ. եւ անզղջութիւն յարակայ։ Արդ՝ վասն գործոյն՝ ժամանակեայ տանջի աստ. եւ վասն անզղջութեանն՝ յաւիտեան տանջի անդ։ Դարձեալ վասն ժամանակեայ մեղացն՝ եդ ժամանակեայ տանջանս. այսինքն զապաշխարութիւնն. զի թէ ապաշխարէ աստ, ո՛չ տանջի անդ. իսկ զի յաւիտենական է բանն Աստուծոյ որ հրամայեաց ապաշխարել. եւ թէ ոք ընդդէմ հակառակ յաւիտենական բանին գործէ, եւ ո՛չ ապաշխարէ, յիրաւի տանջի յաւիտեան։ Դարձեալ ի մեղսն երեւի կրկին ինչ. այսինքն, յետս դարձումն յանփոփոխ բարւոյն, եւ զհետ ընթացումն առ փոփոխելի բարիս. վասն որոյ յիրաւի եթէ աստ ո՛չ տանջի ի փոփոխելին, անդ տանջի անփոփոխապէս։ Է եւ այլ բազում պատճառ՝ զոր ոչ երկարեմ առժամս. այլ այսչափ միայն՝ զի գիտելով զայսոսիկ, ի բաց դարձցուք ի սուտապատիր հեշտութեանց աշխարհիս, առ ճշմարիտ եւ անանց բարին. կամ երկնչելով յանվճար տանջանացն, կամ ցանկանալով յաւիտենական կենացն եւ անթառամ պսակացն, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԾԶ. Նորին յաղագս Եօթներորդ աւուր ննջեցելոց։

Իսկ եօթներորդ աւուրն յիշատակութիւն՝ եւ գալն ի գերեզման՝ նմանապէս ունի բազում խորհուրդ։ Նախզի՝ եօթն թիւն՝ մշտակոյս լսի եւ շնորհալի ըստ իմաստնոցն։ Զի ամենայն թիւն՝ ի ներքոյ տասնեկին կամ ծնանի զայլս, կամ ծնանի յայլմէ. որպէս չորսն ծնանի զտասն. եւ վեցն ծնանի յերից. իսկ եօթն՝ ոչ ծնանի զայլս, եւ ոչ յայլմէ ծնեալ լինի. վասն որոյ շնորհալի է թիւ եօթնեկին. զի եօթն ամսեայ ծնեալ մանուկն ապրի. եւ յեօթն ամիսն՝ ատամն բուսանի. եւ յեօթն ամն ուսումն ընդունի։ Երկրորդ՝ զի չափ է կենցաղոյս. զի շաբաթն եօթամբ չափի. եւ եօթն դար է կենցաղոյս. վասն որոյ ի սոյն օր եկեալ ի գերեզմանս, զտասն չափ լրման ժամանակի ի յիշումն ածեմք ննջեցելոցն։ Երրորդ դարձեալ՝ յարարչութեանն վեց օր գործեաց Աստուած. եւ յեօթն օրն հանգեաւ. «եւ օրհնեաց զօրն յեօթերորդ՝ զի նմա հանգեաւ». վասն որոյ աղաչեմք, զի եւ զհոգիս սորայ հանգուսցէ յայսմ աւուր. եւ օրհնութեան արժանաւորեսցէ։ Չորրորդ դարձեալ՝ ի վեց օրն արար զհանգիստ մարմնաւորաց. եւ յեօթն օրն՝ պատրաստեաց զհանգիստ սրբոցն ի լուսեղէն յարկսն. վասն որոյ աղաչեմք զՔրիստոս զի զպատրաստեալ հանգիստն պարգեւեսցէ սմա։ Հինգերորդ դարձեալ՝ ի յօրէնսն հրամայեաց վեց օր գործել մարմնաւոր. եւ զեօթն օրն՝ դադարիլ ի մարմնաւոր գործոյ. եւ գործել հոգւոյ զբարիսն. որպէս ասաց՝ «պատուեա զօր շաբաթուն». այսինքն գործեա զհոգեւոր հանգիստն եւ զբարիս. որ ցուցանէ, թէ հոգեւոր գործն բարի է եւ մշտնջենաւոր. եւ լուծումն եւ դադարումն ոչ ունին. ոչ բարին, եւ ոչ հանգիստն. զի անվերջք են երկոքեանն. վասն որոյ՝ յայսմաւուր խնդրեմք զհոգեւոր բարիսն, եւ զհանգիստն անվախճան հոգւոյ սորայ։

Վեցերորդ դարձեալ՝ ինքն տէրն մեր յեօթներորդ աւուր շաբաթու եմուտ մարմնով ի գերեզման, եւ ելոյծ զապականութիւն. եւ հոգւով իջեալ ի դժոխս՝ ազատեաց զգերեալսն։ Եւ ապա յարեաւ ի կիրակիէ ինքն, եւ յարոյց զնոսա, եւ եհան յերկինս։ Նմանապէս այսօր եւ մեք ժողովեալ հայցեմք, զի լուծցէ զապականութիւն մեղաց սորայ. եւ ազատեսցէ զհոգի սորայ յօդային իշխանութեանցդ։ Եւ ապա առհասարակ ի յարութեան ի վերջնումն կիրակէին՝ յարութիւն շնորհելով սմա հանցէ ի կեանսն յաւիտեանականս։ Եօթներորդ դարձեալ՝ եօթն են գլխաւորագոյն մեղք՝ որք կոչին մահու չափք. երեք հոգեկան ըստ երից զօրութեանց նորա. եւ չորս մարմնական ըստ չորից տարերց. այսինքն է, հպարտութիւն, նախանձ, բարկութիւն. որք են բանին, ցանկութեանն, եւ ցասմնականին։ Եւ ծուլութիւնն որ է տրտմութիւն՝ հողոյն։

Ագահութիւնն՝ հրոյ։ Որկորստութիւնն՝ օդոյ։ Եւ բզջախոհութիւնն՝ ջրոյ։ Եւ եօթն զգայարանօք գործէ ամենայն ոք զմարմնական մեղս. այսինքն, ըստ հինգ զգայութեանց. եւ երկու այլ՝ որ լինի եօթն. վասն սոցա թողութիւն խնդրեմք։ Ութներորդ դարձեալ՝ եօթն շնորհս ետ Աստուած Ադամայ. եւ եօթնեկի յանցանօք կորոյս զնոսա. վասն որոյ՝ եօթնիցս պատժեցաւ. այսինքն, զի զրկեցաւ յանմահութենէն, եւ ի դրախտէն, եւ ի կենացն փայտէ, եւ ցաւօք, վաստակիլն քրտամբք, ի փշաբեր երկիր, եւ ի հող դարձաւ. յայն խորհուրդս՝ այժմ յեօթն օրս, գամք դարձեալ ի գերեզման։ Իններորդ դարձեալ՝ եօթն են փոփոխմունք ամենայն մարդկան։ Նախ ըստ տարերացն. զի փոփոխիմք յառողջութիւն եւ ի հիւանդութիւն. երկու ըստ դիպւածոցն. զի փոփոխիմք ի հարստութիւն եւ յաղքատութիւն. երեք ըստ հասակին. զի փոխիմք ի տղայութիւն եւ ի ծերութիւն. չորս ըստ ուժոյն. զի փոխիմք ի զօրութիւն եւ ի տկարութիւն . հինգ ըստ պատկերին. զի փոխիմք ի գեղեցկութիւն եւ ի տգեղութիւն. վեց ըստ ախորժակաց. զի փոխիմք յուրախութիւն եւ ի տրտմութիւն. եօթն ըստ բոլորին. զի փոխիմք ի կենաց ի մահ. վասն որոյ եօթն անգամ գամք ի գերեզման։ Տասներորդ դարձեալ՝ ըստ է աստիճանաց. զի հոգին բաժանեալ ի մարմնոյ, եօթն աստիճանաւ մտանէ յեօթնաստեղեան խորանս լուսոյ. վասն այն ըստ իւրաքանչիւր աստիճանի՝ եօթն օր աղօթեմք եւ օգնական լինիմք նմա։

Որ նշանակեցաւ յելանելն Յակոբայ ի միջագետաց ասորւոց . որ վեց օր ընթացաւ փախստեայ. եւ յեօթն օրն դադարեաց ի լերինն Գաղայադու խորան հարեալ. մինչ զհետ ընթացեալ լաբանու, զկուռս եւ զամենայն ինչս իւր որոնեալ ի տան նորա. եւ յորժամ ոչ եգիտ՝ ունայն դարձաւ յետս։ Արդ միջագետն՝ նշանակէ զերկիր բնակութեան մարդկան. ուր բնակեալ էին մարդիկ ի մէջ երկուց գետոց. այսինքն, ի մէջ ներքին ծովուս, եւ վերին ջրեղէն կամարին. որ գերիվերոյ այնր կամարի՝ հրեշտակաց է բնակութիւնն որպէս յԵրուսաղէմ. եւ ի ներքոյ անդնոց բնակեալ են դեւք՝ որպէս ի Բաբիլօն։ Իսկ ելանելն Յակոբայ ամենայն ընչիւք եւ ստացուածովք իւրովք՝ նշանակէ զելանելն մեր յաշխարհէս աստի ամենայն բարեգործութեամբ, զոր ստանամք աստ։ Եւ լաբան ասորի իւրայնովքն՝ են գունդք դիւաց. որ զհետ հոգւոյ մտեալ զվեց օր , մինչ հասանէ յեօթն օրն յօթեւանս, այսինքն ի կայանս հոգւոցն. զոր նշանակէ լեառն Գաղայագու. ոչ յԵրուսաղէմ, եւ ոչ ի Միջագետս. այլ ի միջին տեղւոջ ի կամարս երկնից բարձրացեալ։

Եւ մինչ անդ հասեալ դեւք, որոնեն զամենայն ինչս մեր, եթէ գտանե՞ն ինչ յիւրայնոց արկածիցն ի մեզ։ Նախ զկուռսն խնդրելով, որ է պատիւ եւ պաշտօն դիւացն թերահաւատութեան. եւ ապա զայլ ինչ չարիս գործոց. եւ յորժամ ոչ ինչ գտանեն ի սրբութեամբ հոգիս հաւատացելոց, որպէս ոչ գտին ի տունն Յակոբայ, ունայն դառնան ամաչեցեալք յետս։ Զայս նշանակէ եօթնօրեայ աղօթք օգնական լինի սրբոցն. զի դարձցին գունդք դիւաց ամաչեցեալք յետս. եւ մի գտցեն զիւրեանց ներգործութիւնս ի նոսա։ Այս կատարմունքս առհասարակ ամենայն ննջեցելոց։

Իսկ քահանայական կատարումն՝ ունի եւ այլ իմն խորհուրդ. որ յեօթն օրս՝ եօթն աստիճանաւ ծածկեմք զգերեզմանն։ Նախզի՝ եօթն խորհրդոց որ է յեկեղեցի՝ եղեւ կատարօղ. այսինքն մկրտութիւնն. դրոշմն. պատարագն. ապաշխարութիւնն. օծումնն. կարգն. եւ պսակն. վասն որոյ եօթն անգամ գամք ի գերեզման։ Երկրորդ՝ զի եօթն կարգաց եղեւ ընդունակ. այսինքն, դռանաբացութեան. սաղմոսերգութեան. երդմնեցուցչութեան. ջահընկալութեան. դպիր որ է կիսասարկաւագ. սարկաւագութեան. եւ քահանայութեան։

Երրորդ՝ զի եօթնարփեան շնորհաց եղեւ ընդունակ հոգւոյն սրբոյ . որ է հոգի Աստուծոյ. իմաստութեան. գիտութեան. հանճարոյ. երկիւղի. աստուածպաշտութեան. եւ զօրութեան։ Չորրորդ՝ զի եօթն անգամ յաւուրն՝ օրհնէր զԱստուած ըստ Դաւթի. եօթն աղի քնարաւ ի սաղմոսերգութիւն. զի եօթն կանոնք սաղմոսաց՝ եւ ութներորդ երգ աստիճանաց՝ զխորհուրդ ունելով ութներորդին. յորում ելանեմք յայսմ կենցաղոյս ի հանդերձեալն։ Հինգերորդ դարձեալ՝ եօթն օրս այս նշանակեցաւ յեօթնօրեայ շրջագայութիւն տապանակին ի ձեռն քահանայից եւ ժողովրդոց ի կործանումն երիքովի. նմանապէս եւ մեք առեալ զաւետարանն սուրբ, եւ զխաչն փրկական քահանայիւք եւ ժողովրդուք, սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ, շրջիմք զեօթն օր առ գերեզմանաւն ի կործանումն ամրութեան սատանայի եւ դժոխոց, եւ յազատութիւն հոգւոց ննջեցելոց։

Յայս միտս եւ մեք ի կատարումն օրհնութեան սաղմոսաց՝ բարձրաձայնելով աղաղակեմք որպէս նոքայն, զուրախութիւն հոգեւոր ընդ աղաչանս խառնելով. որպէսզի մեք ընդ նոսին արժանի լիցուք ազատութեան ի դժոխային կապանաց մեղաց։ Իսկ յիւրաքանչիւր աւուրս եօթնեցունց՝ խաչիւ եւ աւետարանաւ եւ այլովքն գալն ի գերեզման՝ այս է։

Նախզի՝ խաչն է վերջին տնօրէնութեանն Քրիստոսի. եւ խաչիւն լուծաւ մահ. եւ խաչիւն ազատեցան հոգիքն ի տանջանանց. եւ խաչիւն բացաւ դուռն դրախտին։ Եւ խաչն է կնիք եւ պահապան կենդանեաց եւ մեռելոց։ Եւ ի խաչէն ցրուին սարսեալ դիւական գունդք։ Եւ խաչիւն տեսանեմք զՔրիստոս ի միւս անգամ գալստեանն։ Դարձեալ զի աւետարանաւն գամք . զի եօթն բանքն Քրիստոսի ի վերայ խաչին՝ են գրեալ յաւետարանին։ Առաջինն հայր՝ թող սոցա. երկու՝ այսօր ընդ իս իցես ի դրախտին. երեք՝ կին ահա որդի քո. չորս՝ ծարաւի եմ. հինգ՝ ելի ելի լամասափաքթանի. վեց՝ հայր ի ձեռս քո անձն առնեմ զհոգի իմ. է՝ ամենայն ինչ կատարեալ է։ Յաղագս որոյ՝ եւ զաւետարանն բերեմք ընդ խաչին ի գերեզմանն։ Իսկ զի զսրբոց աղօթսն նւիրեմք աստ. զի սուրբք ամենայն եօթնիցս առաքինութեամբ՝ որ է հաւատ՝ յոյս՝ սէր . խոհեմութիւն. արիութիւն. ողջախոհութիւն. եւ արդարութիւն՝ հաղորդակից եղեն խաչին. եւ հնգիցս արեանն Քրիստոսի. այսինքն, որ ի թլփատութեանն, եւ ի կայլակս արեանն. ի կողէն, յոտիցն, եւ ի ձեռացն։

Յայս միտս զաղօթս նոցա յիշատակելով բարեխօս դնեմք։ Այլեւ զաստուածածինն սուրբ յիշելով՝ զի եօթնեկի են բանք սրբուհւոյն գրեալ յաւետարանին։

Առաջին բանն է որ ասաց առ հրեշտակն. զիա՞րդ լինիցի ինձ այդ. զի զայր ոչ գիտեմ. երկու՝ ահաւասիկ կամ աղախին Տեառն. երեք՝ յորժամ ետ ողջոյն Եղիսաբեթի. չորս՝ մեծացուսցէ անձն իմ զՏէր. հինգ՝ որդեակ զի՞նչ գործեցեր մեզ զայդ. վեց՝ գինի ոչ ունին. եօթն՝ զինչ ասասցէ ձեզ՝ արասջիք։ Եօթնեկի բանիւքս այսոքիւք՝ զաստուածածինն սուրբ բարեխօս դնեմք առ միածին որդին։ Իսկ վերջին աղօթքն է՝ Քրիստոս որդի Աստուծոյ. որ նկատէ զիրս վերջին դատաստանին. առ աջակողմեանսն եօթնալիր օրհնութեամբ որ ասէ նախ՝ եկայք. երկու՝ օրհնեալք. երեք՝ հօր իմոյ. չորս՝ ժառանգեցէք. հինգ՝ զպատրաստեալ արքայութիւնն. վեցն՝ ի յեօթն ի հանդերձեալ երկրին։ Նմանապէս եւ ձախակողմեանքն արժանասցին եօթնիցս անիծից։ Յորոց փրկեսցէ Քրիստոս որդին Աստուծոյ՝ զամենայսն զհաւատացեալս անւան իւրոյ յանիծակիր տանջանացն. եւ լսեցուսցէ զձայնն երանական եօթնալիր օրհնութեան ի դասս աջակողմեանն, ի խորանս հրեշտակերամ, անթառամ պսակացն, մշտաւէտ ուրախութեանցն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։ Այսքան բաւականասցի ի տեսութիւն եօթանց աւուրց կատարմանց ննջեցելոցն ի Քրիստոս։

Գլուխ ԾԷ. Նորին քարոզ վասն մխիթարութեան. ի բանն Յոբա։ «Կորիցէ օրն՝ յորում ծնայ. եւ գիշերն՝ յորում ասացին արու. ընդէ՞ր ծնայ ես ի մօրէ. եւ ընդէ՞ր ոչ մեռայ յարգանդի մօրն»։

Ամենայն բանք եւ գործք առաջին սրբոց՝ խրատեն մեզ եւ օգտութիւն. զի կամին զմեզ հետեւեցուցանել հանդերձեալ կենացն բարութեան. եւ հեռացուցանել ի չարեաց աստի կենացս. վասն այն քաջ նահատակն եւ հայրն համբերութեան Յոբ ասէ։ «Անիծեալ է օրն յորում՝ ծնայ . եւ գիշերն՝ յորում ասացին արու»։ Նոյնպէս եւ Երեմիա մարգարէն՝ անիծեալ է զօր ծննդեան աշխարհական կենաց։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ օրս եւ գիշերս այս բարի են. եւ ստեղծուած արարչին. որպէս ասէ մարգարէն. «արարեր զխաւար եւ եղեւ գիշեր։ Որպէս զտիւ եւ զգիշեր դու հաստատեցեր»։ Եւ ետես ասէ Աստուած զամենայն, եւ ահա բարի են յոյժ։ Զի տիւն վասն գործոյ է ստեղծեալ. եւ գիշերն վասն հանգստեան ննջեցելոյ. զի աշխատեալ ի տիւն, հանգչիմք ի գիշերն. եւ դարձեալ ուժ առնումք միւս աւուրն գործելոյ. եւ սոյնպէս բարի են սոքա. վասն է՞ր անիծանեն սուրբք։ Ասեմք եթէ սուրբքն ոչ զայս աշխարհս որ արարած է Աստուծոյ, եւ ոչ զայս օրս անիծանեն որ բարի է, այլ գոյ իմն օր եւ գիշեր չարութեան. եւ աշխարհ՝ զոր մեք ստեղծանեմք չար կամօք մերովք՝ զայն անիծանեն. որպէս Տէրն ասէր. «ամենայն աշխարհ ի չարի կայ». զաշխարհասէրն ասէ՝ որ միշտ ի չարիս ընթանայ։ «Եւ իշխան աշխարհիս այսորիկ զսատանայ ասէ». ոչ թէ սատանայ իշխան է արարածոց աշխարհիս. ալ աշխարհասէր մարդիկ՝ չար կամօք իւրեանց զսատանայ իշխան եւ տէր կացուցանեն ի վերայ ինքեանց. զայնպիսի աշխարհն՝ ատեն եւ անարգեն սուրբքն։ Նոյնպէս եւ է օր չարութեան, եւ գիշեր չարութեան. զորս անիծանեն սուրբքն որպէս Յոբ։ «Անիծեալ է օրն յորում ծնայ ես»։ Արդ չարութեան օրն՝ վեց եղանակաւ իմանի որ ատելի է սրբոցն։

Նախ՝ առաջին օր յանցանաց նախաստեղծիցն Ադամայ եւ Եւայի. զի Աստուած զնոսա ի բարին ստեղծ. այլ նոքա անցանելով զպատուիրանաւն, ի չար փոխեցան. եւ զանէծս եւ զտրտմութիւն ժառանգեցին. վասն այն օրն ուրբաթ կոչեցաւ. այսինքն, զի բօթ եւ սուգ աշխարհի եղեւ։ Երկրորդ՝ անիծից որ կոչեն զծննդեան օրն. որ մեղօք եւ ապականութեամբ ծնանիմք ի մօրէ. եւ յապականացու աշխարհս իջանեմք. որպէս ասէ մարգարէն. «անօրէնութեամբ յղացաւ եւ ծնաւ զիս մայր իմ»։ Զի յորժամ ի նմանութենէ հրեշտակաց, եւ ի սրբութեամբ աճելոն սխալեցաք, հրաման ընկալաք մեղօք եւ հեշտութեամբ ծնանիլ ի միմեանց ըստ նմանութեան անասնոց. զի հաւասարեցաք նոցա. որպէս ասէ մարգարէն. «մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ. հաւասարեցաւ անասնոց անբանից եւ նմանեցաւ նոցա»։ Եւ յորժամ սոյնպէս մեղօք ծնանիմք ի մօրէ, ունիմք զսկզբնական մեղսն Ադամայ ի վերայ մեր. այլեւ զպատիժ անիծից նոցա։ Այլեւ ի մեղսասէր եւ յապականացու աշխարհս գամք. վասն այն անիծանեն զօրն այնպիսի ծննդեան։ Երրորդ՝ անիծից օր է մեղաց օրն եւ ժամն. յորում սատանայ զմեղս տայ գործել. եւ այնու զրկէ զմեզ յԱստուծոյ եւ ի հանդերձեալ կենացն. զի մեղքն որ աղտեղի եւ խաւար է, օր եւ լոյս կարծի մեզ սասիրացն. որպէս ասէ Դաւիթ. «խաւար նորա որպէս զլոյս նորա». եւ Սողոմօն ասէ. «ղամբար մեղաւորաց՝ մեղքն է». վասն այն զօր եւ զժամանակ մեղացն անիծանեն սուրբքն։ Չորրորդ՝ օր է անիծից չարաց եւ մեղաւորաց օր մահուանն. զի մահն հանգիստ է սրբոցն. որպէս ասէ Յոբ. «մահ մարդոյ՝ հանգիստ է». զի սկիզբն հանգստեան եւ փառաց արադարոցն՝ մահն է. որ ի չարչարանաց ազատի, եւ ի հանգիստ ընթանայ։ Այսպէս եւ մահ մեղաւորին չար է. ասէ Դաւիթ. զի մահն՝ սկիզբն տանջանաց է մեղաւորին. զի որ աստ ի հանգիստ վայելէր եւ ի տանջանս ընթացաւ։ Հինգերորդ՝ օր անիծից է օր փորձութեանց աշխարհի. յորում երեւեսցի Նեռն մարդն անօրէնութեան, եւ որդին կորստեան։ Եւ զբազումս՝ ի մարդկանէ մոլորեցուսցէ. եւ զնմանէ ասէ Յոբ։ «Նզովեսցէ զօրն զայն՝ որ ընդ բռամբ ածելոց է զվիշապն»։ Յայտ է զի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս նզովեսցէ զնա. որպէս ասէ առաքեալն։ «Տէր Յիսուս հոգւով բերանոյ իւրոյ սատակեսցէ զնա. եւ զօրն նզովէ՝» որպէս ասէ աւետարանն. «եթէ վասն ընտրելոցն կարճեսցին աւուրքն այնոքիկ»։

Վեցերորդ՝ օր անիծից է օր պատժոց եւ տանջանաց մեղաւորաց. այսինքն, օրն վախճանի եւ կատարածի աշխարհի. զի նա չար է եւ ոչ բարի մեղաւորացն. զի մերժեսցին յերեսանց Աստուծոյ, եւ հեռասցին ի փրկութիւն եւ ի կենաց. զի զոր ինչ գործեցին աստ, անդ առցեն զհատուցումն տանջանաց հրոյն յաւիտենից. որպէս ասէ Տեառն. «երթայք յինէն ի հուրն յաւիտենից»։ Արդ այսոքիկ իմանին աւուրք անիծից, եւ ատելիք սրբոց. զորոց ասէ Յոբ։ «Կորիցէ օրն ծննդեան, եւ գիշերն յորում ասացին արու»։ Նմանապէս եւ իմանի գիշեր՝ որ արժան է անիծից վեց եղանակաւ։ Առաջին գիշերն է՝ յորում դատապարտեցան նախաստեղծքն. զի տիւ էր ի դրախտին. այլ եղեւ գիշեր վասն տրտմութեան եւ անիծիցն, յորում ասացաւ Եւայի. «տրտմութեամբ ծնցիս որդիս յանէծս. եւ Ադամայ, թէ դարձցիս ի հող»։ Երկրորդ՝ գիշեր է կենցաղս այս. զի համեմատեալ ի լոյս հանդերձեալ կենաց, սա գիշեր կոչի եւ խաւար. վասն այն օր եւ գիշեր կոչէ զսա Յոբ։

«Անիծեալ օրն յորում ծնայ, եւ գիշերն». զի օր է զգալի, եւ գիշեր իմանալի։ Երրորդ՝ գիշեր կոչի հեշտութիւն մեղացն՝ յորում ննջէ մարդ ի հեշտանյ ի մեղս. եւ լոյս մտացն խաւարի. եւ ոչ կարէ տեսանել զուղիղ ճանապարհս, որքան է ի մեղս ընկղմեալ. որպէս ասէ մարգարէն. «շօշափեցին զխաւար՝ եւ ոչ զլոյս»։ Չորրորդ՝ անիծեալ գիշեր կոչի սատանայի. որպէս ասէ Յոբ . «խաւարեսցին աստեղք գիշերոյն այնորիկ». աստեղք դեւք են սատանայի. զի որպէս Քրիստոս արդարութիւն է. սոյնպէս եւ սատանայ մեղք եւ չարութիւն կոչի։ Եւ որպէս Քրիստոս աղբիւր է կենաց. սոյնպէս եւ սատանա ստուեր մահու եւ խաւար անուանի։

Հինգերորդ՝ գիշեր է օր մահուան. զի մահն խափանէ ի գործոյ, եւ հանէ ի կենաց. որպէս ասէ Տէրն. «գայ գիշեր յորում ոչ ոք կարէ գործել. զմահն ասէ»։

Եւ որպէս մահն գիշեր է եւ խաւար. նոյնպէս յարութիւնն՝ առաւօտ է. եւ հանդերձեալ կեանքն լոյս։ Վեցերորդ՝ գիշեր կոչի օր դատաստանին, եւ հատուցումն մեղաւորաց. որպէս ասէ մարգարէն. «զի՞ կայ ձեզ եւ աւուր Տեառն. զի նա խաւար է եւ ոչ լոյս». զի հանդերձեալ օր կատարածին՝ որպէս լոյս է եւ աներեկ օր արդարոցն։ Նոյնպէս խաւար է եւ անլոյս գիշեր մեղաւորացն. վասն որոյ Յոբ մարգարէական հոգւով տեսեալ զայսպիսի չարութեան օրս՝ եւ չարութեան գիշերս ասէ։

«Անիծեալ օրն՝ յորում ծնայ. եւ գիշերն յորում»։ Իսկ ասելն. «Ընդէ՞ր ծնայ ես արգանդի. եւ ընդէ՞ր ոչ մեռայ յորովայնի»։ Ոչ զայն ասէ. թէ չէր պիտոյ ինձ յէութիւն գալ եւ մարդ լինիլ. զի չորեքին սոքա՝ յամենայն ուրեք ցանկալիք են արդարոց եւ մեղաւորաց։ Այսինքն, նախ՝ ի յոչէից ի յէութիւն գալ։ Երկրորդ՝ եւ լինիլ մարդ ի պատկեր Աստուծոյ։ Երրորդ՝ ծնանիլ եւ տեսանիլ ի մարդկանէ։

Չորրորդ՝ վայելել ի ստեղծուածս Աստուծոյ։ Այսոցիկ ամենայն ոք ցանկայ. այլ զայն ասէ՝ թէ բարի եւ լաւ էր, յորժամ յղացայ յարգանդի մօրն, եւ եղէ պատկեր Աստուծոյ ի նոյն արգանդին մեռեալ էի եւ վիժեալ, քան զծնանիլն եւ յաշխարհս գալն եւ զարդանալն։ Այս բարի լինէր վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ չէի ծնեալ՝ եւ ոչ աշխարհս ի փորձութիւնս եկեալ՝ եւ ոչ մեղօք շաղախեալ որպէս ամենայն մարդ՝ յայլ ամենայն մեղաց եւ յորոգայթից զերծեալ էի։ Երկրորդ՝ զի ոչ էին տեսեալ զիս մարդիկք. եւ ոչ բամբասէին. եւ ոչ զրպարտէին. եւ ոչ չար կամ բարի ասէին զինէն. յորժամ ի յարգանդին էի մեռեալ, ազատ էի մնացեալ ի չար լեզուէ։ Երրորդ՝ զի կրկին պարտք է բնութեանս. այսինքն, մինն ծնանիլ, եւ միւսն մեռանիլ. եւ զերկուսն ի միասին վճարէի. եւ լինէր մօր արգանդն գերեզման ինձ։ Չորրորդ՝ զի թէ ի տղայութեանն եւ յանզգայութեանն էի մեռեալ, զերծեալ էի ի չարչարանաց մահուն, եւ ի ցաւոց ոգէվարին. որ դժւարին է քան զամենայն ցաւս, յորժամ հոգին ի մարմնոյն քակտի եւ գոյացութիւն ապականի. եւ զայն ի կենդանութեանն իմանայ եւ կրէ զցաւս ի յինքն։ Յաղագս այս չորս պատճառացս՝ լաւ էր թէ յարգանդի մօրն մեռեալ էի եւ մեռեալ ծնեալ։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վիժեալն յարգանդի՝ ոչ է բարի։

Նախզի՝ ոչ է ծնեալ եւ ոչ ի լոյս եկեալ, եւ ոչ անձնաւորեալ։ Երկրորդ՝ զի ի ներքոյ սկզբնական պատժոց նախահօրն մնայ։ Երրորդ՝ զի ի խաւարէ ի խաւար ընթանայ. այսինքն ի խաւար արգանդէ ի խաւար գերեզմանին։ Չորրորդ՝ զի ոչ ժամանակ եւ ոչ մասն ժամանակի տեսանէ յաշխարհի. վասն այն ծնանիլն. եւ երեւիլն մարմնով ի յաշխարհի բարւոք էր քան զվիժիլն։ Այսմ պատասխանէ յոր եւ ասէ, թէ վիժիլն եւ մեռանիլն յարգանդի չէր բարի՝ նա այն բարի էր, յորժամ ծնայ՝ ի նոյն ժամն մեռեալ էի. եւ ոչ տեսեալ զլոյս աշխարհի. եւ ոչ դիեալ զստինս մօր իմոյ. եւ ոչ կոխեալ ոտիւք ի վերայ երկրի. վասն զի այնպէս անարժան է ցանկութիւն աշխարհիս, եւ տեսութիւն սոցա ատելի է սրբոց, որ ոչ կամէին անգամ աչօք տեսնել զսա, կամ ոտիւք կոխել. այլ ի յարգանդի մօրն մեռանիլ եւ վիժիլ լաւ համարէին, քան թէ գալ ի յանցաւոր կենցաղ աշխարհիս։

Նախ առաջնոյն պատասխանէ, զի թէպէտ ոչ է ծնեալ՝ եւ ոչ ի լոյս եկեալ եւ անձնաւորեալ, նա ինքն ի յարգանդ մօրն՝ անձն է կատարեալ. թէ քառասնօրեայ է մանուկն եւ առեալ է յԱստուծոյ զբանական հոգին։ Արդ թէպէտ մեք ոչ եմք տեսեալ զանձն նորա, ինքն ի յարգանդին կատարեալ անձն է. եւ ունի զբանականութեան լոյսն ի յինքեան, փոխանակ արտաքին լուսոյ արեւուս։

Երկրորդին պատասխանի. զի թէպէտ վիժեալն ի ներքոյ է սկզբնական պատժոցն. այլ զերծեալ է յայլ անիծից դատապարտութեանց Ադամայ. եւ ի ցաւօք ծնանելոյն. եւ յաշխատութեամբ կելոյն. եւ ի տրտմութեամբ մահուն, եւ յայլոցն։

Երրորդին պատասխանի, թէ վիժեալն ի խաւարէ ի խաւարն ընթանայ։ Նախ ասեմք թէ՝ դիւրին է նմա որ ի խաւարէ ի խաւար ընթանայ. որ զլոյս չէ տեսեալ եւ ոչ սովորեալ. քան սոցա՝ որք տեսանեն զլոյս, եւ ընթանան ի խաւար։ Եւ դարձեալ ասեմք թէ, հաւասարապէս ի խաւար ընթանան. որպէս նոքա ի յարգանդ է խաւարին, ի խաւար ընթանան գերեզմանին։ Եւ այսպէս սոքա ի խաւար արգանդ է եկին ի կենցաղոյս լոյս. եւ դարձեալ ի խաւար ապականութեան ընթանան. եւ լոյս կենցաղոյս այնպէս սակաւ է՝ զոր օրինակ, որ ոք ընդ մի փողոց խաւարի ընթանա, եւ տեսանէ լուսամուտ մի, եւ նայի ի լոյսն. եւ դարձեալ թողու եւ ի խաւար ընթանայ. այսպէս նուազ է կենցաղոյս լոյս։

Չորրորդին պատասխանի. թէպէտ վիժեալն ոչ ժամանակ, եւ ոչ մասն ժամանակի տեսանէ. այլ ասեմք եթէ նա որ մին օր ոչ ետես յաշխարհի. եւ նա որ հարիւր ամեան մեռաւ՝ միապէս է մահ նոցա։ Զի ի ժամ մահուն՝ սակաւակեացն եւ բազմակեացն՝ մի է. ծերն եւ տղայն՝ աղքատն եւ հարուստն՝ իշխանն եւ իշխեցեալն՝ ոչ ինչ ունին զանազանութիւն. զի միապէս է մահ նոցա առ հասարակ։

Զորօրինակ՝ այն որ շատ ուտէ եւ ըմպէ, եւ որ սակաւ, յետ դարձուցանելոյն՝ միապէս են թափուր ի կերակրոց. այսպէս եւ որք ելանեն յաշխարհէս , միապէս դատարկ եւ ունայն մնացեալ գնան։

Այլ զանազանութիւն է նոցա ըստ գործոց չարեաց եւ բարեաց. եւ հատուցումն չարացն չար, եւ բարեացն բարի։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ փոքրիկ մանկանց մեռելոց զի՞նչ է հատուցումն։

Ասեմք եթէ՝ փոքրիկ մանկունք որք մեռանին՝ թէպէտ չունին մեղք նորգործական, այլ ունին զմեղս սկզբնական. եւ են ի ներքոյ պատժոց նախահօրն։

Իսկ թէ մկրտեալք են, շնորհօքն Քրիստոսի ազատին ի պարտուցն Ադամայ. եւ մտանեն ի հանգիստ արքայութեանն երկնից ի տեղւոջ լուսոյ. զի ամենեւին անմեղք են եւ մաքուր. որպէս զմանուկն՝ զոր ընկալաւ Տեառն ի գիրկն եւ ասէ. «այդպիսեացդ արքայութիւնն երկնից»։ Իսկ թէ առանց մկրտութեան մեռանին, ոչ տանջին ի հուր եւ ի լալ աչացն որ մեղաւորացն է պատիժ. այլ տանջին սոքա խաւարաւ։ Զի ի դժոխս՝ խաւար է եւ ոչ լոյս. որպէս ասէ Յոբ. «մինչեւ երթեալ իցեմ յերկիր խաւարին եւ մթին, եւ աղջամղջին յաւիտենից»։ Երեք խաւար նշանակէ Յոբ որ է ի դժոխս. այսինքն, խաւար զգալի. եւ խաւար իմանալի. եւ խաւար տանջանաց. վասն զի՝ երեք են լոյսք. այսինքն, զգալի որպէս արեւու. իմանալի լոյս որպէս փառք արդարոցն. եւ շնորհաց լոյս՝ որ հաւատոց եւ գործոց է։ Արդ դժոխայ ինքն զրկեալք են յայս երեք լուսոյս. զի ոչ է զգալի լոյս ի ներքոյ երկրի. եւ ոչ փառաց լոյս. զի են յանարգութիւն տանջանաց. եւ ոչ ունին շնորհաց լոյս եւ արդարութեան. զի ոչ են մկրտեալ, եւ ոչ բարիս գործեալ։ Ապա ուրեմն խաւար է տանջանք նոցա. զոր Տէրն հրամայէ. «երթայք յինէն ի խաւարն արտաքին»։ Եւ զայս ի մտի ունելով եղբարք՝ պարտ է երկնչիլ եւ զարհուրիլ եւ դողալ հանապազ. զի այնպիսի խաւարային տեղիք՝ մեղաւորաց տեղիք է. եւ ոչ գոյ դառնալ ի կեանս յայս. եւ ոչ կարեն վերստին վայելել ի մարմնաւոր կենաց աշխարհի։ Վասն է՞ր. այս է պատճառն. զի այսու կենօքս՝ բարկացուցին զԱստուած մարմնով, հոգւով, ընչիւք, եւ այլ ամենայն մեղօք։ Վասն այն ետ մահու՝ պահէ զնոսա ի խաւարի. եւ անտի ածէ ի դատաստան ի տանջանսն յաւիտենական։

Յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած փրկիչն մեր եւ մարդասէրն եւ ողորմածն եւ գթածն. եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԾԸ. Նորին վասն մխիթարութեան. ի բան իմաստնոյն որ ասէ. «Սակաւ մի սուգ տա ի վերայ մեռելոց»։

Որպէս կրկին են կեանք մարդկան՝ բարի եւ չար. նոյնպէս կրկին է մահ մարդկան՝ բարի կեանքն է առաքինեացն եւ արդարոցն. որք հաւատովն բարեպաշտ լինի. եւ բանիւն խոյեմ. եւ վարուքն պարկեշտ եւ սուրբ. եւ չար է որ հաւատովն անմաքուր եւ չար։ Նոյնպէս եւ մահ սոցա՝ որոշեալ է. բարի, եւ չար. վասն բարի մահուն՝ վկայէ Դաւիթ։ «Պատուական է առաջի Տեառն մահ սրբոց իւրոց»։ Եւ վասն չարին ասէ. «մահ մեղաւորին չար է»։ Եւ որպէս մահք սոցա որոշին ի միմեանց. նոյնպէս եւ սուգ նոցա զանազան է։

Ի վերայ բարեգործ մարդոյն սգալ պարտ է եւ արտասուել. որպէս արտասուեաց Քրիստոս ի վերայ Ղազարու։ Նախզի՝ բարձաւ ուղղիչն սխալողաց։ Երկրորդ՝ զի պակասեցաւ աղօթք նոցա եւ բարեխօսութիւնն յաշխարհէ։ Երրորդ՝ զի նուազեցաւ մխիթարութիւնն աղքատաց։ Չորրորդ՝ զի պակասեցան շնորհք եւ արուեստք մարմնական կենցաղոյս. եւ սոյնպէս թէ հոգեւոր եւ թէ մարմնաւոր՝ ունէր երախտիս ի վերայ մարդկան՝ նուազեցաւ եւ բարձաւ. վասն այն սգալ պարտ է։ Հինգերորդ՝ պարտ է սգալ զնոսա. զի եւ նոքա այնպէս արարին եւ սգացին զգնացեալսն ըստ առաքելոյն. «լացին ընդ լացօղս». վասն այն որպէս նոքա չափեցին այլոց՝ չափեսցի եւ նոցա։ Վեցերորդ պարտ է սգալ. զի մխիթարեսցին ի ցաւոց կսկծոյն. զի տրտմելոյն եւ սգալոյն վախճանն՝ ուրախութիւնն է. որպէս եւ Տէրն հրամայեաց. «դուք տրտմեսջիք՝ այլ տրտմութիւնն ձեր յուրախութիւն փոխեսցի». որպէս եւ ուրախութիւնն ի տրտմութիւն. ըստ այնմ, «ծաղր ձեր ի սուգ դարձցի. եւ ուրախութիւնն ձեր ի տրտմութիւն»։

Եօթներորդ՝ պարտ է սգալ. եւ զսակաւ արտասուսն պաշար տալ եւ ուղարկել զնա. զի հեռու է աշխարհն յոր ընթանայ. այս է՝ յերկրէ երկինս։

Ութներորդ՝ պարտ է սգալ՝ եւ օգնել նմա արտասուօք. զի խաղաղութեամբ անցցէ ընդ այսս չարութեան որ ի ներքոյ երկնից. զի որպէս ջուր զհուրն շիջուցանէ. նոյնպէս եւ արտասուքն զհուր չարութեան դիւացն շիջուցանէ։ Զայս հրոյս ասէր Յօհաննէս. «ի գալս իմում առ քեզ՝ ընկրկեսցի հուրն. շիջցի գեհեանն. եւ ամաչեսցեն հրեշտակք չարին։

Իններորդ՝ պարտ է սգալ եւ արտասւել մեզ. զի թէ լիցի սակաւ ինչ փոշետեսակ սխալան մարդ գոլով եւ տկար, ի մէջ որոգայթոտ կենցաղոյս, նա արտասուք մեր՝ լուանայ զփոշի եւ զաղտ յանցանաց նորա. վասն այն սովոր եմք ի տեսանել զմեռեալն, սգալ եւ արտասուել ի վերայ նորա։ Տասներորդ՝ պարտ է արտասւել եւ սգալ. եւ լալով ի ճանապարհ դնել. զի ուրախութեամբ դարձցի առ մեզ եւ տեսցուք. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Երթալով երթային եւ լային, որք տանէին զսերմանիս իւրեանց. եկեսցեն եւ ցնծասցեն՝ որք առեալ բերեն զորայս»։

Վասն զի մահ արդարոյն՝ գնալ է ի ճանապարհ, որպէս ասէ Յակօբ. «ես գնամ զճանապարհս հարց իմոց». եւ Տէրն ասէր. «փոխեցաւ ի մահւանէ ի կեանս»։ Եւ Աստուած ասէ՝ «ես եմ Աստուած Աբրահամու՝ Իսահակայ՝ եւ Յակօբայ. եւ Աստուած ոչ է մեռելոց՝ այլ կենդանեաց». զի գնայցին առ Աստուած՝ եւ կենդանի են։ Եւ մեզ սգալ պարտ է եւ արտասուել. զի այժմ առ Աստուած մեզ բարեխօս լիցին եւ աղաչեսցեն. որպէս սգացին զԱհարօն. եւ Յովսէփ սգաց զհայրն . եւ ժողովուրդն սգաց զՄովսէս եւ զԴաւիթ ի վախճանիլն իւրեանց։

Այսչափ սակաւ սուգս եւ արտասուքս՝ վասն արդարոցն է, եւ բարի արանցն գնացելոցն ի մէնջ։ Իսկ վասն չարութեամբ մեռելոցն՝ պարտ է առաւել սգալ վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ որպէս կեանք նոցա զանազան էր, եւ մահն զանազան. նոյնպէս եւ սուգ նոցա զանազան լիցի։ Երկրորդ՝ զի կրկին մահ է նոցա. մարմնով մեռեալ են. եւ հոգւովն մեռեալ մեղօք. վասն այն առաւել պարտ է լալ եւ արտասուել. զի ունայնութեան կեանք նոցա վճարեցաւ. եւ հանդերձելոյն յուսահատ եւ թշռուական։ Երրորդ՝ պարտ է առաւել լալ եւ սգալ զնոսա. զի ներելոյ եւ ապաշխարելոյ ժամանակն գնաց ի նոցանէ. եւ բացաւ դուռն դատաստանին Աստուծոյ. եւ բորբոքել է հուրն գեհենին. եւ տանջանքն յաւիտենից պատրաստեալ։ Չորրորդ պատճառ պարտ է լալ զնոսա՝ զի այժմ հոգիք մեղաւորաց եւ չարաց ելեալ ի մարմնոյ. բազում չարչարանս եւ տանջանս կրեն ի դիւաց չարաց. որ զկամս նոցա կատարեցին յերկրի. եւ այժմ զառհաւատչեայ տանջանացն կրեն հոգւով՝ մինչ բոլորապէս կրեսցեն ի դատաստանին Աստուծոյ։

Զի յերեք տեղւոջ տանջեն դեւք զչարս ի մարդկանէ՝ որք թողին զօրէնս Աստուծոյ։ Նախ աստ ի մարմնի չարչարեն զնոսա մեղօք զանազան ի միտս՝ ի հոգիս եւ ի մարմինս մարդկան։ Յետ մահու՝ երկրորդ անգամ միայն հոգւոցն զանազան վտանգ եւ տանջանս հասուցանեն. մինչեւ աւանդօղ հրեշտակն սաստէ նոցա. եւ ապա առեալ տանին ընդ այլ համացեղս չարաց հոգիսն. եւ անդ կան եւ մնան սարսելով յահէ դատաստանին հատուցման. եւ պապակին եւ չարչարին ի միտս իւրեանց. որպէս «մեծատունն որ պապակէր ի մէջ հրոյն եւ աղաչէր զԱբրահամ, զի առաքեսցէ զՂազար. եւ զովացուսցէ զտապ ջերմութեան նորա»։ Այս պատկեր եւ օրինակ՝ հանդերձեալ տանջանաց մեղաւորացն ի մէջ հրոյն առանց մխիթարութեան։ Այլեւ օրինակ է յայտնի մեղաւորաց հոգւոցն. որք ելեալ ի մարմնոց՝ ընթանան ի կայանս հոգւոց. եւ անդ պապակին եւ տոչորին ի միտս իւրեանց երկիւղիւ յաւիտենական հրոյն, եւ խնդրեն զզովացումն. այսինքն, զմխիթարութիւն. զի դիպասցեն թէ յողորմութենէն Աստուծոյ վայելեն. որպէս եւ ողորմած է. թէպէտ եւ յարդարութենէն Աստուծոյ ի տանջանս մատնին։ Իսկ այն մեծատանն՝ ոչ եղեւ մխիթար կաթիլ ինչ ջրոյ. զի ասացաւ նմա «դու այդր պապակիս»։ Այս է Գ տեղի յոր տանջեն դեւք զչարաց հոգիս. եւ է յաւուր դատաստանին՝ որք մատնին յաւիտենից հրոյն «որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա»։ Յայս Գ տեղւոջս պատերազմին դեւք եւ չարչարեն զմարդիկ. վասն այն պարտ է առաւել լալ եւ սուգ ունել ի վերայ չարութեամբ մեռելոցն, քան ի վերայ բարի եւ անդարութեամբ հանգուցելոցն ի Քրիստոս։ Հինգերորդ՝ պարտ է սգալ ի վերայ չարութեամբ մեռելոյն. զի չար գործ նորա ի գլուխ իւր դարձաւ. որ չարչարէր եւ զզուէր զմարդիկ. եւ հպարտացեալ էր մեծութեամբն՝ իշխանութեամբն՝ կարողութեամբն՝ զօրօքն՝ պատուով, եւ այլովքն. յետ փոքու միոյ՝ տկարացաւ եւ ածաւ ի գերեզման. եւ կորեաւ եւ ոչ ինչ եղեւ ամենայն մեծութիւն նորա. որպէս ասէ մարգարէն։ «Տեսի զանպարիշտն վերացեալ եւ բարձրացեալ որպէս զմայրսն լիբանանու. անցի եւ ահա ոչ էր, եւ ոչ գտաւ տեղի նորա»։ Զի վայելչութիւն նորա իբրեւ զծաղիկ խոտոյ էանց. որպէս ասէ մարգարէն։ «Ամենայն մարմին խոտ է. եւ ամենայն փառք մարդոյ՝ իբրեւ զծաղիկ խոտոյ»։

Եւ Դաւիթ ասէ։ «Մարդոյ որպէս խոտոյ են աւուրք իւր, եւ այլն»։ Եւ պղպջակ ամբարտաւանութեանցն՝ եղեւ հողոյն հաւասար. եւ ամենայն ծառայքն եւ զօրքն նորա ոչ կարացին ի գերողէ գերեզմանին զերծուցանել զնա։ Զի այսպէս թարգմանի գերեզմանն. կամ գերոյ աման. կամ գերէ զմինն. կամ գերէ զամենն։

Եւ այն մարդիկքն որք զրկեալ էին ի նմանէ եւ չարչարեալ, ոտնահար լինին զնմանէ, յորժամ դնեն ի գերեզմանն. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Զնովաւ ծիծաղեսցին եւ ասասցեն. այս այր է՝ որ ոչ արար զԱստուած իւր օգնական. այլ յուսացաւ սա ի զօրութիւն իւր, եւ զօրացաւ ի նանրութեան իւրում»։ Այսպէս է վախճան ամենայն չարաց եւ բռնաւորաց. վասն այն առաւել պարտ է զնոսա լալ. եւ սակաւ զարդարսն։ Եւ թէ վասն է՞ր այնպէս անզեղջ էր ի չարութեանն իւրում, մինչդեռ կենդանի էրն։ Այսմ դնեն կրկին պատճառ։ Նախ զներելն Աստուծոյ եւ զերկայնամտելն. զի անտէր եւ անպատուհաս գործէ մարդ զչարն. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Ահա մեղաւորք են եւ յաջողեալ է նոցա»։ Մեղաւորք են ասէ եւ գործեն զչար. եւ ի յաջողութեան են եւ ի յաջողումն կենցաղոյս. յուտել եւ յըմպել եւ յուրախանալ. որպէս ասէ Յոբ։ «Անպարիշտ են եւ բարեկեցիկ, եւ հնացեալ չարօեք. եւ որդիք նոցա առեալ սաղմոսարան եւ քնար, երգովք ուրախանան»։ Այս է պատճառն որ անխտիր եւ անզեղջ են ի չարիս։

Եւ թէ զայլ ոք տեսանեն ի պատուհաս վասն մեղաց՝ անտես առնեն. կամ թէ օտար է ի նոցանէ՝ ոչ իմանան եւ ոչ խրատին. եւ կամ թէ պատճառեն զպատճառս մեղաց. որպէս թէ նոքա վասն իւրեանց մեղացն են ի տանջանս. մեզ ոչ հանդիպի այս։ Այս առաջին պատճառ անզղջութեան մարդկան, որ անխտիր գործեն զչարիս։ Երկրորդ հեշտութիւնն եւ սովորութիւնն է մեղաց. որ կամք մարմնոյս միշտ զհեշտ սիրէ, եւ հակառակի մտացս մեր. որպէս ասէ առաքեալն։ «Այլ տեսանեմ օրէնս հաստատեալ յանդամս՝ հակառակ օրինակ մտացս. եւ գերէ զիս յօրէնս մեղաց»։ Զի ի վաղուց հետէ միշտ խոկայ եւ ցանկայ մարմինն զհեշտութիւն մեղաց. եւ ի դիպօղ ժամանակի գործ է զմեղս. որպէս ասաց Նոյի։

«Միտք մարդկան հաստատեալ են ի խնամս չարեաց ի մանկութենէ իւրեանց»։ Եւ այս երկու պատճառաւս՝ հանապազ մարդ անզեղջ եւ անխտիր գործէ զչարիս։ Եւ ամենայն գործօղք չարեաց՝ առանց պատուհասի ոչ մնան. զի կամ աստ մարմնով կարճակեաց լինի. որպէս ասէ մարգարէն. «արք արիւնահեղք եւ նենգաւորք՝ մի հասարակեսցեն զաւուրս իւրեանց»։ Որպէս առ Նոյիւ ջրհեղեղիւն պատուհասեաց. եւ կամ հրով այրեաց զՍոդօմ. եւ կամ ի ծով ընկղմին որպէս փարաւօն եւ զօրք իւր. կամ երկիր կլանէ որպէս զկորխ եւ զդադան. եւ սոյնպէս չորիւք տարերօք գործեմք զչար՝ եւ Դ տարերօք պատուհասէ Աստուած։ Իսկ թէ լինի որ ոչ պատուհասէ աստ մարմնով՝ օր հասարակ մահն գայ ի վերայ, եւ անդ տանջէ զչարս։ Զի թէպէտ պատուհասիւ ոչ մեռանի մարդ. սակայն իւր թիւ ամացն սակաւ է «եօթանասուն ամ. եւ ութսուն ամ ցաւօք եւ հեծութեամբ». եւ սոյնպէս փութապէս անցեալ գնայ մեղաւորն ի ստուերական կենացս. ունայն եւ թափուր եւ անյոյս տարակուսեալ մնայ թշւառականն ի ճշմարիտ կենացն։ Վասն այն յիրաւի է զայնպիսի չարսն լալ եւ ողբալ. որ ի կրկին կենացս մեռան հոգւով եւ մարմնով։ Այլ ի վերայ հաւատացեալ ննջեցելոցն եւ բարի գործօք գնացելոցն՝ բաւական է սակաւ սուգ առնուլ. եւ դարձեալ մխիթարիլ յուսով. զի ի հանգիստ գնաց. եւ ի մահու ի կեանս փոխեցաւ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. օր հանգուցիչ է ամենայն սրբոց եւ պսակիչ սիրելեաց իւրոց. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ԾԹ. Նորին քարոզ դարձեալ վասն մխիթարութեան. ի բանն Սողոմօնի. «Լաւ է օր մահուն՝ քան զօր ծննդեան»։ Ժող. 4. 2։

Այսպէս է բնաւորեալ առ հասարակ մարդկան իմացումն եւ կամք. զի յորժամ տեսանեմք զկեանս ժամանակեայ յառողջութեան եւ ի հեշտութեան, ուրախանամք ի միտս։ Եւ յորժամ զմահն ի միտս ածեմք զմեռանիլն, տրտմիմք եւ թախծիմք մտօք. վասն այն լամք եւ ողբամք անմխիթար սգով։ Իսկ իմաստունն զտխմարութիւնս մեր խրատէ եթէ, «Լաւ է օր մահուն՝ քան զօր ծննդեան»։ Եւ այս վասն վեց պատճառի։ Նախ եթէ բարի գործօք մեռանին, եւ ունին զպաշար առաքինութեան ուղեկից ինքեանց, բարի է մահն. որ տանի առ Աստուած յերկինս. քան զծնանիլն, որք գան մարմնով յաշխարհս։ Նաեւ չարացն բարի է մահն. զի կտրէ եւ կարճէ ի գործոց մեղացն. զի որքան յերկարէր ի մարմնի, յաւելոյր ի մեղս՝ եւ նոքօք յաւելոյր ի տանջանս։ Երկրորդ պատճառաւ բարի է մահն՝ զի մահն ի հանգիստ տանի զարդարն. որպէս ասէ Յոբ. «մահ մարդոյ հանգիստ է». իսկ զծննդեան օրն անիծանէ։ «Անիծեալ օրն յորում ծնայ ես»։ Վասն զի որպէս մահն ի հանգիստ տանի զարդարս. նոյնպէս եւ զմեղաւորն ի չարաց կարճէ, եւ թեթեւանան նմա տանջանք։ Այլ ծննդեան օրն՝ զարդարն բերէ ի վիշտ եւ ի փորձանս սատանայի եւ աշխարհի. եւ զմեղաւորն ի զանազան որոգայթս մեղաց. վասն այն «լաւ է օր մահուն, քան զօր ծննդեան»։ Երրորդ՝ «լաւ է օր մահուն քան զօր ծննդեանն». զի ծննդեամբն ի պանդուխտ եւ յօտար աշխարհս գամք. որպէս ասէ Դաւիթ։

«Նշդեհ եւ պանդուխտ եմ ես յանցաւոր երկրիս, որպէս ամենայն հարքն իմ»։ Եւ զայն նշանակէ ծնեալ մանուկն՝ որ բաժանեալ ի մօրէն, լալոյ ձայն արձակէ, նշանակէ, թէ ի դառն եւ ի ցաւագին աշխարհս եկի. զի լալով գամք ի յաշխարհս. եւ տրտմութեամբ բնակիմք ի տրտմալից կեանս. եւ արտասուօք ելանեմք յաշխարհէ։ Զի ասէ իմաստունն. «մի է մուտն ամենեցուն յաշխարհս. եւ մի է ելն մեր». այսինքն, զի միապէս մայրն երկամբ եւ ցաւօք յղանայ եւ ծնանի զմեզ. եւ հոգօք եւ ցաւօք սնուցանէ զմեզ. եւ նոյնպէս ախտիւ եւ ցաւօք ելանեմք յաշխարհէս։ Միապէս ամենեցուն փորձութիւնք։ Միապէս ամենեցուն որոգայթ մահուն։ Միապէս ամենեցուն դուռն մտիցն եւ ելն ի կենցաղոյս։ Որպէս երկու դռնի քաղաք է կենցաղս մեր. եւ ընդ մի դուռն յարգանդին մտանեմք յաշխարհս. եւ ընդ մի դուռն գերեզմանին ելանեմք յաշխարհէս։ Արդ «լաւ է մահուն օրն, քան զծննդեանն». որ ծնունդն ի յօտարութիւն եւ ցաւալիցս բերէ. եւ մահն տարաւ եհան ի բնիկ հայրենի տունն մեր. որ է երկնային կեանքն. որպէս ասէ իմաստունն. «գնաց մարդ ի տուն իւր յաւիտենից»։ Մարմնոյս յաւիտենից տուն է գերեզմանն ասէ Դաւիթ. «գերեզմանք նոցա տունք նոցա եղիցին յաւիտեան. եւ կարգասցին անուանք նոցա ի հողս իւրեանց»։ Որպէս գրեմք ի գերեզմանի եւ յիշեմք, թէ այս է այսանուն մարդ. ահարկու կամ իշխան, կամ փառաւորն որ եդեալ է յայս գերեզմանս. եւ ոչ ինչ է աւելի քան զմիւս աղքատն եւ զանպատիւն։ Այս մարմնոյ տուն է՝ որ հասարակ է չարաց եւ բարեաց. մեծատանց եւ աղքատաց։ Այլ հոգւոյ տունն կրկին է. մին արքայութիւնն եւ անմահ կեանքն է արդարոցն. որպէս ասէ Քրիստոս. «արդարքն երթիցեն ի կեանսն»։ Եւ միւս մեղաւորաց տանջանքն է տուն եւ դադարք. ըստ այնմ, «երթիցեն մեղաւորք ի տանջանսն յաւիտենից»։ Այս է յաւիտենից տուն մեր. եւ այս երկու տանս օրինակն՝ ցուցաւ ի Ղազար, որ հանգեաւ ի գոգն Աբրահամու. եւ ի մեծատունն որ պապակէր ի տանջանսն առանց մխիթարութեան եւ կաթիլ ջրոյ։ Այլ արդարոցն աստ բարի գործքն է մխիթարութիւն. եւ անդ հանգիստն յաւիտենից. վասն այն «լաւ է մահու օրն քան ծննդեան»։ Չորրորդ՝ «լաւ է օր մահուան քան ծննդեան». զի ծննդեամբն մեղօք ծնանիմք, եւ ի մեղսասէր աշխարհս գամք. որպէս ասէ մարգարէն. «անօրէնութեամբ յղացաւ եւ ի մեղս ծնաւ զիս մայր իմ». եւ ի չարաց եւ մեղաց միջի սնանիմք. որպէս հրամայէ Տէրն. «աշխարհ ամենայն ի չարի կան»։

Իսկ մահն ի յերանելի եւ ի բարի կեանսն հանէ. ի խաւարային կենաց բանդէս՝ ի լոյս կենաց. վասն այն մարգարէն կարօտէր եւ ըղձայր արտասուելով։

«Տէր հան ի բանդէ զանձն իմ». եւ յերկարիլն ի մարմնի, ողբալով ասէր. «վայ ինձ՝ զի ընդ երկար եղեւ պանդխտութիւն իմ. զի բնակեցայ ես ի վրանս կեդարու». որ է խաւարի. զխաւարային մարմնոյս ասէր. եւ զի՝ քրիստոնէութեամբ եւ բարի գործով վախճանեալն, ի լոյս կենաց եւ հանգիստ ընթանայ. յայտ է յայնմանէ՝ որ հասարակ սրբոց ծննդեան օրն ոչ տօնեմք. վասն զի յաշխարհս ի խաւարային կեանս են. այլ տօնեմք նոցա զօր վախճանին. որք կատարեցին զկեանս մարմնոյ, եւ ժամանեցին առ Աստուած ի լոյս անվախճան. եւ կարօղ են վասն մեր բարեխօսել մերձ գոլով առ Աստուած. ապա ուրեմն բարի է օր մահուն։ Հինգերորդ՝ լաւ է օր մահուն. զի անցեալ է ի մեռելոյն երկիւղ մահուն. եւ դառն նեղութիւն ոգէվարին՝ որ քան զամենայն նեղութիւնս զինչ զոր տեսեալ է մարդ, խստագոյն է նա. զի հոգին ի մարմնոյն քակտի. եւ սիրելիքն լինին միմեանց թշնամիք. այսինքն, հոգին եւ մարմինն եւ շունչն։ Իսկ ծննդեան օրն՝ դեռեւս առաջի կայ մահու օր եւ բաժանումն հոգւոյն. վասն այն լաւ է օր մահուն՝ որ անցեալ եւ վճարեալ է պարտն եւ ցաւն. քան ծննդեան, որ դեռ առաջի կայ չարչարանք ոգէվարին։ Եւ զի դառն է չարչարանք ոգէվարին քան զամենայն նեղութիւնս. յայտ է յերկու իրաց։ Նախ ի յանբան անասուն կենդանեաց. զի յորժամ ի մահ ոգէվարին, այնպէս փչեն հառաչեն եւ դողան յերկիւղէ մահուն, որ միայն շունչն բաժանի ի մարմնոյն. քանի՞ առաւել մարդս՝ որ շունչն եւ բանական հոգին ի նմանէ քակտի։ Երկրորդ՝ յայտ է ի Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի մահուն. զի յորժամ կամեցաւ վասն փրկութեան աշխարհի զմահ ճաշակել՝ որպէս «ի տագնապի էր. եւ յերկիւղէն իբր զկայլակն հոսէին ի նմանէ քրտունք արեանն. եւ աղաչէր՝ հայր անցո յինէն զբաժակս զայս»։

Ո՞վ Տէր իմ եւ Աստուած՝ ընդէ՞ր հոգստ վասն մահուն. զի միշտ կենդանի ես եւ կենդանարար. եւ դու յարուցեր զՂազարոս ի գերեզմանէ եւ զայլսն. այժմ ընդէ՞ր երկնչիս։ Ասէ՝ ես ոչ երկնչիմ ի մահւանէ որ ձեզ փրկութիւն է մահս իմ. եւ յայս եկի յաշխարհս, զի մեռաց վասն կենաց աշխարհի։ Այլ հոգամ ասէ եւ տրտմիմ վասն աշխարհի, թէ որպէս կարեն զերծանիլ ի դառնութենէ մահուն։ Վեցերորդ պատճառ՝ «լաւ է օր մահուն». զի մահն վախճան եւ եզր է մարմնաւոր կենացս. եւ սկիզբն եմուտ է հանդերձեալ յաւիտենին։ Եւ այսպէս կրկին պատճառաւ՝ լաւ է օր մահուն։ Նախզի՝ ի ծովէ աշխարհի զերծաւ եւ ի նաւահանգիստն ժամանեաց. այլ ոչ ունի զերկիւղ մահուն փորձանաց. եւ ոչ զաղքատութեան. ոչ քաղցի եւ ոչ ծարաւի . ոչ զմերկութեան. ոչ զցրտոյ եւ զտօթոյ. ոչ զտուգանաց եւ զանարգութեան. եւ զայլն ամենայն եթող եւ էանց. եւ ամենայն ինչ ունայն եղեւ նմա. որպէս ասէ ժողովօղն. «ունայնութիւն ունայնութեանց ամենայն ինչ սնոտի է»։ Յորժամ ի մահ մերձենան, ամենայն ինչ սնոտի եւ ընդունայն լինի. զի ասէ Դաւիթ։ «Ելցէ հոգի ի նոցանէ՝ եւ դարձցին անդրէն ի հող եւ յայնմաւուր կորիցեն ամենայն խորհուրդք նոցա»։ Առաջինն այս է. վախճան եւ եզր եղեւ ամենայն մարմնական աշխարհասիրաց ի մահուն աւուր։ Երկրորդ լաւ է՝ զի մահն սկիզբն է եւ մուտ է հանդերձեալ փառացն եւ պսակացն. թէպէտ կատարեալ փառք եւ պսակ արդարոցն ի յարութեան աւուրն է լինելոց. «զի յորժամ՝ նստի Քրիստոս յաթոռ փառաց իւրոց, առ նա ժողովին ամենայն ազգք. եւ բաժանէ զօդիսն յայծեաց որպէս հովիւ». այսինքն, զարդարս եւ զմեղաւորս. եւ պսակէ զարդարս ասելով. «եկայք օրհնելք հօր իմոյ եւ այլն»։ Եւ առաքեալն ասէ. «կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն՝ զոր հատուցանէ ինձ Տէր յաւուր յայնմիկ արդարն դատաւոր. եւ ամենեցուն որք սիրեցին զյայտնութիւն նորա»։ Եւ սուրբն Դիոնէսիոս ասէ եթէ, մաքրելոց հոգիքն՝ հասեալ ի վախճան, յայտնի եւ մերձակայ տեսանեն զամենայն փառս եւ զպսակս զորս ունելոց են նոքա ի յարութեանն աւուր, եւ դնէ այսմ երեք պատճառ։ Նախզի՝ համընթացք են ասէ ի վաստակն։ Երկրորդ՝ զի զուգադրեալք են ի գիրն յաւիտենից։ Երրորդ՝ զոյգ եւ ի միասին ստեղծեցան եւ ծնան ի մարմնաւոր կեանս հոգին եւ մարմինն. զոյգ եւ ի միասին մտցին ի հոգեւոր կեանսն։ Այլ արդարոց հոգիքն յետ բաժանման ի մարմնոյ՝ առնուն մխիթարութիւն ի գործոց իւրեանց, եւ ի վաստակոց բարեացն, զառհաւատչեայն յաւիտեանցն կենաց զոր սիրեցին. որպէս ասէ առակն։ «Բայց հոգիք արդարոց ի ձեռին Աստուծոյ են. եւ ոչ մերձենայ ի նոսա չար»։ Ձեռն՝ զպահպանութիւնն Աստուծոյ նշանակէ. որ պահէ զհոգիս սրբոցն ի տեղւոջ լուսոյ, եւ ի տեղւոջ հանգստեանն. ուստի մերժեալք են ցաւք եւ տրտմութիւնք եւ հեծութիւնք. զոր Տէրն ի յաւետարանին գոգ Աբրահամու ասաց. «թէ հանգեաւ Ղազար ի գոգն Աբրահամու». գոգ՝ զհանգիստ նշանակէ, եւ զպահպանութիւն գրգացն, եւ զխաղաղութիւնն։

Զի այն է հարիւրապատիկ վարձն զոր Տէրն խոստացաւ սրբոցն. «թէ աստ հարիւրապատիկ առցեն. եւ զկեանսն յաւիտենից ժառանգեսցեն»։ Եւ առակն ասէ. «Ծաղկեսցի նշին. զի որպէս նշին վաղ ծաղկի քան զայլ ծառսն». նոյնպէս եւ սուրբքն ծաղկեսցին գործովքն եւ առաքինութեամբն իւրեանց զոր աստ գործեցին։ Եւ ի յայտնութիւնն ասէ Յօհաննէս. «եթէ տուաւ նոցա արկանելիս սպիտակս»։

Այս ամենայն նշանակէ, թէ յետ մահու հոգիք արդարոցն՝ առնուն ուրախութիւն եւ մխիթարութիւն եւ հանգիստ ի գործոց իւրեանց. զոր աստ գործեցին մարմնով. եւ յետոյ զփառս եւ զպսակս կատարեալ առնուն հոգւով եւ մարմնով ի հանդերձեալ յաւիտենին։ «Թուեցան յաչս անզգամաց թէ մեռան ասէ»։ Անզգամէ՝ որ հոգւոյ անմահութեան ոչ հաւատայ. եւ ոչ զյարութիւնն խոստովանի. համարի թէ այն էր կեանք արդարոցն, որ վճարեացւ եւ մեռան. եւ կեանք եւ յոյս նոցա հատաւ. որպէս ասէ առաքեալն։

«Եթէ այսու կենօքս միայն յուսացեալ եմք ի Քրիստոս, ողորմելի եմք քան զամենայն մարդիկ»։ Այլ յոյս նոցա լի է անմահութեամբ. եւ սակաւ ինչ խրատեալք՝ գտցեն զմեծ բարութիւնս»։ Սակաւ խրատն այն է՝ որ ի կեանս այս կրեն մարդիկ. զի թէպէտ մինչ ի մահ զամենայն չարչարանս կրէ մարդ. առ հանդերձեալն համեմատեալ սակաւ եւ փոքր։ Զի այս անցաւոր է. եւ այն անանց. որպէս ասէ առաքեալն. «ոչինչ է չարչարանքն ժամանակիս հանդերձելոց փառացն, որք յայտնելոց են մեզ»։ «Զի Աստուած փորձեաց զնոսա եւ եգիտ իւր արժանիս. իբրեւ զողջակէզ զոհի ընկալաւ զնոսա»։

Փորձեաց զնոսա Աստուած չարչարանօք մարմնոյ որպէս զՅոբ, եւ զայլ ամենայն սուրբս. եւ եգիտ զնոսա հաստատուն եւ անշարժ ի հաւատս իւր, եւ ի յոյս, եւ ի փառսն. որ վասն սիրոյն Քրիստոսի եւ հանդերձեալ կենացն՝ արհամարհեցին զանձինս իւրեանց, եւ կրեցին զչարչարանս։ «Եւ որպէս զոսկի ի բովս քննեաց զնոսա»։ Զի որպէս բով հրոյն զժանկ արծաթոյն սրբէ. նոյնպէս եւ չարչարանք մարմնոյն՝ զժանկ մեղացն մաքրէ։ «Եւ որպէս զողջակէզս ընկալաւ զնոսա»։ Այսինքն, բոլորովին հաճոյ եղեն Աստուծոյ։ Որպէս զողջակէզն որ ողջ կիզուին ի հոտ անուշից. նոյնպէս եւ սուրբքն հաճոյ եղեն Աստուծոյ առանց թերութեան հոգւով եւ մարմնով եւ մտօք. զի այն որ ի հաւատն եւ ի յոյսն եւ ի սէրն փորձեաց զնոսա Աստուած՝ այն մտացն էր հաստատութիւն եւ սրբութիւն։ Եւ որպէս բովն զոսկին՝ այն քննութիւն հոգւոյն էր։ Եւ որպէս զողջակէզս զոհից՝ այն մարմնոյն էր մաքրութիւն։

Զայս եւ մարգարէն Դաւիթ ասէ. «փորձեցեր զմեզ եւ քննեցեր որպէս զարծաթ. իջուցեր զմեզ յորոգայթ. եւ անցաք մեք ընդ հուր եւ ընդ ջուր՝ եւ հաներ զմեզ ի հանգիստ»։ Հուր եւ ջուր՝ զհակառակ փորձութիւնսն ասէ. որ երբեմն ի մարդկանէ կրեն, եւ երբեմն ի սատանայէ. երբեմն ի հոգի, երբեմն ի մարմին. երբեմն յաջ, երբեմն յահեակ պատերազմ. այսինքն, աղքատութեամբ, եւ մեծութեամբ. փառօք, եւ անարգութեամբ. եւ այլ ամենայն զոր կրեմք ի փորձանս, որպէս հուր եւ ջուր՝ հակառակ են միմեանց։ Եւ զայս ասեն ոմանք ի հերձւածողաց՝ եթէ քաւարանն է յոր հոգին բաժանեալ ի մարմնոյն, չարչարի հրով՝ եւ քաւէ զմեղս։

Զորք սուտ են բազում կերպիւ, եւ ի դասս հերձուածողաց։ Նախզի՝ քաւարան մեղաց՝ է յեկեղեցիս, զոր Քրիստոս է եդեալ զխոստովանութիւն եւ զապաշխարութիւն. եւ այնու լինի թողութիւն մեղաց. եւ ոչ ի հուրն անցանելով . որպէս ասէ. «ապաշխարեցէք զի մերձեալ է արքայութիւնն»։ Եւ Եսայի ասէ։ «Ասա դու զմեղս քո՝ զի արդ արասցիս»։ Եւ Դաւիթ ասէ։ «Ասացի թէ պատմեցից ինձէն զմեղս իմ. եւ դու թողցես զամենայն անօրէնութիւնս իմ»։ Երկրորդ՝ զի ասէ առաքեալն։ «Ահա ժամանակ ընդունելու. ահա օր փրկութեան. մի եւ մի իւիք տացէք պատճառս, զի մի արատասցի պաշտօնն»։

Եւ մարգարէն ասէ. «ի ժամանակի ընդունելութեան ասէ լուայ քեզ. եւ յաւուր փրկութեան օգնեցի քեզ»։ Արդ եթէ ճշմարիտ է մարգարէն եւ առաքեալն, որք աստ ասեն ընդունիլ ապաշխարութիւն եւ փրկել զհոգիս, ապա սուտ են որք անդ ասեն փրկութիւն եւ քաւարան։ Երրորդ՝ զի ասէ Տէր. «զոր կապիցէք յերկրի, եղիցի կապեալ յերկինս. եւ զոր արձակիցէք յերկրի, եղիցի արձակեալ յերկինս»։ Ապա ուրեմն որ աստ խոստովանութեամբ արձակին ի մեղաց, անդ ազատեալ են ի մեղաց տանջանաց եւ չարչարանաց։

Չորրորդ՝ զի մահն սկիզբն է անփոփոխ կենացն. զի ոչ կարէ փոխիլ ի մեղաց յարդարութիւն. որպէս եւ ոչ հրեշտակք յետ անկմանն կարացին փոխիլ յարդարութիւն. զի անկումն նոցա մահ է նոցա ասեն վարդապետք։ Նոյնպէս եւ հոգին յետ բաժանելոյն ի մարմնոյ՝ ոչ կարէ ըստ ինքեան քաւիլ։ Հինգերորդ՝ ասէ մարգարէն. «ոչ թէ մեռեալք խոստովան լինին առ քեզ. եւ ոչ օրհնեն զքեզ»։

Արդ եթէ մեռեալք ոչ խոստովանին եւ ոչ օրհնեն՝ ապա եւ ոչ ապաշխարեն ըստ ինքեան. ըստ ինքեան վասն այն ասեմ, զի ի ձեռն այլոց, այսինքն ի ձեռն եկեղեցւոյ՝ եւ աղօթիւք եւ պատարագօք՝ գտանեն զթողութին Քրիստոսի զՂազար. այլ ի ձեռն ինքեանց ոչ գտանեն զքաւութիւն։ Վեցերորդ՝ ապաշխարութիւնն խնդրէ մարմնական տանջանս, եւ մարմնական գործիս. այլ հոգին դատարկ է՝ ի քաւարանին։ Աչս ոչ ունի զի լացցէ. որով արատ հայեցաւ։ Եւ ոչ մարմին ունի զի պահեսցէ, կամ աղօթեսցէ։ Այլեւ ոչ զղջումն. զի հոգին ինքն ըստ ինքեան ոչ կարէ զղջալ։

Այլեւ անօգուտ է զղջումն. զի անցեալ է ժամանակն որպէս յիմար կուսիցն։ Այլեւ ապաշխարութիւնն պարտի կամաւ գոլ. իսկ ի քաւարանն հարկիւ տանջի. ապա ուրեմն ոչ գոյ քաւարան։ Է եւ բազում վկայութեամբ ցուցեալ՝ զի սուտ է քաւարան հրոյն զոր ասեն հերձւածօղք։ Այլեւ այնու կամին հեշտացուցանել զմարդիկ, եւ ընկղմել ի մեղս այսօր, եթէ առանց երկիւղի գործեցէք զմեղս՝ եւ անդ քաւի ի քաւարանին։

Արդ հարցանեմ. հուր քաւարանին ժամանակեա՞յ է, թէ յաւիտենից. զի թէ յաւիտենից է, տանջանք է եւ ոչ քաւարան. իսկ թէ ժամանակեայ, ընդդէմ ասէք աստուածային բանին։ Զի Տէրն մի հուր ասաց՝ եւ զայն յաւիտենից. ըստ այնմ, «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից». ապա ուրեմն ոչ գոյ քաւարան, եւ ոչ հուր ժամանակեայ տանջիչ։ Այլ որ ասէ բանն։ «Անցաք մեք ընդ հուր եւ ընդ ջուր՝» ոչ զգալի հուր եւ ջուր է իմանալ. զի զգալի հուր եւ ջուր՝ զիմանալի հոգին ոչ տանջէ։

Այլ զփորձանս աշխարհիս ասէ. որով սրբին մարդիկ եւ մաքրին ի մեղաց. եւ մնան ի կայանս հոգւոց, մինչ ի միւսանգամ գալուստն Քրիստոսի։ «Եւ ի ժամանակի այցելութեան իւրեանց պայծառասցին»։ Այցելութիւն է Քրիստոսի ի միւսանգամ գալուստն. որ այց առնէ սրբոց սիրողաց իւրոց։ Եւ պայծառանալն այն է՝ որ հրամայէ Տէրն. «փայլեսցին արդարքն յարքայութեան իբրեւ զարեգակն»։

Արեգակն վասն առաւել լուսաւորութեանն ասէ. որ հոգւով եւ մարմնով փայլեսցին։ Եւ դարձեալ վասն մշտնջենաւորութեանն. որպէս լոյս արեգականն անբաժանելի է . նոյնպէս եւ պայծառութիւն սրբոցն մշտնջենաւոր եւ յաւիտենական է։

«Եւ որպէս զկայծակն ընդ եղէգն ընթասցեն»։ Նախ որպէս կայծակն ի վերուստ իջանէ. նոյնպէս եւ հոգիք սրբոցն ի վերուստ իջանեն յերկնից։ Երկրորդ՝ եւ որպէս կայծակն փութանակի իջանէ. նոյնպէս եւ հոգիքն յանկարծակի սլանան ի մարմինն, եւ յառնեն. մինչ զի, «որ կենդանիքն իցեն հոգւով եւ մարմնով՝ ոչ ժամանանեն ննջեցելոցն որպէս կայծակն զեղէգն բորբոքէ ներքուստ եւ արտաքուստ. նոյնպէս եւ լուսաւորութիւն հոգւոյն՝ զմարմինն զարդարէ ներքուստ եւ արտաքուստ։ «Դատեսցեն զազգս եւ կալցեն զժողովուրդս»։ Այն բանն է՝ զոր Տէրն հրամայէ առաքելոցն։ «Նստջիք եւ դուք յերկոտասան աթոռ՝ դատել զերկոտասան ազգ Իսրայէլի»։

Եւ գիտելի է՝ զի յաւուրն դատաստանի՝ չորս լինին դատաւորք։ Նախ Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս աստուածութեամբն եւ մարդկութեամբն՝ է դատաւոր. որով տեսանի եւ խօսի ընդ մարդկան. ըստ այնմ, «ոչ եթէ հայր դատէ զոք, այլ զամենայն դատաստան ետ որդւոյ իւրոյ»։ Երկրորդ՝ դատաւորք լինին առաքեալքն եւ մարգարէքն եւ մարտիրոսքն. եւ դատեն զնեղիչս եւ զչարչարիչս իւրեանց. որպէս ասէ առակն. «յայնժամ կայցեն արդարքն բազում համարձակութեամբ հանդէպ նեղչաց իւրեանց»։ Երրորդ՝ դատեն ամենայն սուրբք զմեղաւորս. ըստ այնմ, «դշխոյն հարաւոյ յարիցէ ի դատաստան ընդ ազգիս. եւ դատապարտեսցէ զսա»։ Այսպէս ամենայն արդարք՝ դատապարտեն զմեղաւորս, որք են ի նոյն կարգն եւ ի նոյն ժամանակն եւ ի նոյն արեւ եւ անձրեւս վայելեցին, եւ անհաւատք եղեն եւ չարեաց գործօղք։

Չորրորդ՝ դատեն իւրաքանչիւր մեղաւորք խղճիւ իւրեանց զինքեանս. զի տեսանեն զամենայն մեղս առաջի աչաց՝ յանդամանելով զինքեանս. որպէս ասէ առակն. «երթիցեն ի մթերս իւրեանց տուգանեալք. եւ անօրէնութիւնք իւրեանց կշտամբեն զնոսա»։ Զայս եւ Տէրն ասէ։

«Մատնեսցէ զձեզ ոսոխ խղճի մտացն՝ դատաւորին Աստուծոյ. եւ նա՝ դահիճ հրեշտակին. եւ արկանիցիս ի բանդ արտաքին խաւարին. եւ ոչ ելանիցես անտի յաւիտեանս յաւիտենից»։ Զի ոչ գոյ հատուցումն ի տանջանս յաւիտենականս։ «Եւ թագաւորեսցէ Տէր յաւիտեան»։ Այսինքն, Սուրբքն որք թագակիցք եղեն Քրիստոսի. եւ ընդ նմա թագաւորեն յաւիտեանս յաւիտենից։ Զի որպէս տանջանք մեղաւորացն է յաւիտենից. նոյնպէս եւ փառք արդարոցն՝ է անվախճան յաւիտենական։ Որում արժանաւորս արասցէ Քրիստոս Աստուած զհաւատացեալս անւան իւրոյ, մասնակից լինիլ սրբոցն ի լոյս. եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։