Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 7/18

Գլուխ Կ. Նորին քարոզ շաբաթի աւուր բարեկենդանին. վասն շարժման երկրի եւ կրօնից. ի բան առակին որ ասէ. «Երիւք շարժի երկիր. եւ չորրորդին ոչ կարէ հանդարտիլ. եթէ ծառայ թագաւորէ. եւ անմիտն թէ յոգեսցի հացիւ եւ այլն»։ Առակ. 30. 21։

Արարիչն Աստուած բոլորից՝ «հաստատեաց զաշխարհս, զի մի սասանեսցի յաւատն ասէ մարգարէն»։

Եւ որպէս ինքն Աստուած մնացական է եւ յաւիտենական. նոյնպէս եւ աշխարհս գործ ձեռաց նորա մնացական է յաւիտեան։

Զի թէպէտ ըստ մասին անցանի եւ ապականի. սակայն ըստ բոլորին անանց է եւ յաւիտենից. որպէս ասէ իմաստունն. «ազգ գայ եւ ազգ գնայ. եւ երկիր յաւիտեան կայ»։ Եւ որպէս բոլոր աշխարհս մնացական է եւ անվախճան. նոյնպէս եւ տարրեղէն մարմինք եւ երկիրս՝ անապական եւ անվախճան են ասացեալ իմաստունք աշխարհի վասն հինգ պատճառի։ Նախ՝ ասեն ի շարժմանէ երկնային մարմնոց. զի երկինք եւ լուսաւորքն՝ միշտ նոյնպէս եւ անդադար շարժին, առնելով զօր եւ զամիս, եւ զեղանակս եւ զտարիս, ստուգագոյն չափով առանց յաւելուածոյն եւ պակասութեան։ Եւ յայսմանէ պատճառի ի լինելութիւն էիցս միշտ եւ անխափան. որպէս ասէ իմաստասէրն ի գիրս աշխարհաց։ Երկրորդ՝ զի հաւասարութիւն եւ միաբանութիւն տարերաց՝ անլուծանելի է. ըստ որում ներհակ որակօք հաւասարք են հակակայ. եւ միւսովն միաբանք։ Եւ այս է՝ թշնամիք անհաշտելիք, եւ սիրելիք անքակտելիք։ Երրորդ՝ ի լինելութեանց եւ յապականութեանց. զի անպակասք են. ըստ որում հատեալն ի տարերաց՝ լինելութիւն է այլ էակաց. եւ ապականութիւն Աստուծոյ՝ լնու զհատումն տարերաց. եւ սոյնպէս շրջաստեղծութեամբ անվախճան մնան։ Չորրորդ՝ զի մասն ապականի, այլ բոլորն կա. որպէս իւրաքանչիւր անհատ մարդոյ եւ ձիոյ մեռանին. այլ բոլորն կայ. սոյնպէս եւ տարերք որպէս ասացաւ. «ազգ գայ եւ ազգ գնայ. եւ երկիր յաւիտեան կայ»։ Հինգերորդ՝ զի երկիր անծերանալի է. ըստ որում շարժմամբ թօթափի երկիր ի ներքին պատահմանց. եւ հեղեղօք ողողի եւ սրբի յարտաքին պատահմանց. սոյնպէս ամենայն տարերք ոչ ծերանան եւ ոչ թուլանան։

Իսկ թէ որպէս երկիրս՝ ի մէջ երկնիցն հաստատեալ է եւ անշարժ մնայ։ Ասեն իմաստունքն այսմ՝ Զ պատճառ։ Նախ՝ այսպէս եթէ տարերքն՝ գնդաձեւ պատեալ են ի միմեանս եւ ամրացեալ. զի բոլորակ հուրն՝ պատեալ է զօդ. եւ օդ զջուր. եւ ի մէջ ջրոյն՝ երկիրս է հաստատեալ. որպէս զձու հաւի՝ դեղնուցն ի մէջ ջրոյն. եւ մզղնատեսակն ի խեճեպոյն է ամրացեալ։ Երկրորդ սոյնպէս՝ զի օդն հողմովն փեռեկէ զհուրն ի յերկուս կիսագունդս վերոյ եւ ներքոյ։ Արդ՝ նախ ներքին հողմն ի վեր ձգէ զերկիր. եւ վերին հողմն՝ ի վայր. եւ սոյնպէս ի միջի սոցա հաստատուն մնայ երկիր։ Երրորդ՝ ծանրութիւն երկրիս ի վայր հակէ. եւ բռնութիւն հողմոյն ի վեր։ Չորրորդ՝ հաւասարակշիռ է երկիր բոլորակի. եւ յամենայն կողմանէ ծանրութիւնն ի մէջն ժողովի. եւ այնպէս ինքն ի վերայ իւր հաստատեալ է։ Հինգերորդ՝ երկինք թեթեւ ի վեր քարշէ. եւ երկիրս ծանր ի վայր հակէ. եւ այնպէս մի զմի հաստատուն պահեն։ Վեցերորդ՝ «բանն Աստուծոյ կրէ զամենայն զօրութեամբ իւրով». ըստ այնմ, «հաստատեաց զերկիր, զի մի սասանեսցնեսցի յաւիտեան»։ Իսկ շարժումն եւ երերումն յատակաց երկրի՝ լինի կրկին պատճառաւ։ Նախ բնական՝ որպէս ասեն իմասստունք հողմ վարեալ եւ մոլորեալ ի ճանապարհէ, ի ներքուստ բռնութեամբ դղրդէ եւ շարժէ զերկիր մինչեւ ել գտանիցէ։ Զի ի սիրտ երկրի որպէս երակ ջրոյ կայ՝ որ լինի աղբիւր. նոյնպէս եւ երակ հրոյ կայ՝ որ հանապազ երեւի. որպէս ի յետնէ լեառն եւ ի բաքու. այսպէս եւ երակ օդոյ է՝ ուստի հողմ շնչէ։ Երկրորդ պատճառ շարժութեան երկրի՝ է ակնարկելն Աստուծոյ յերկիր. որպէս ասէ մարգարէն։ «Ո՛ հայի յերկիր եւ տայ դողալ սմա»։ Եւ այս խրատ մեզ. զի ի հայիլն Աստուծոյ յերկիր, սասանի եւ դողայ որ անբան է եւ անկենդան. քանի՞ առաւել մարդս կենդանի եւ բանական՝ ի հրամանացն Աստուծոյ պարտ է զի սարսեսցի եւ դողասցէ, միշտ ի մտի ունելով զսաստ պատուհասի նորա։ Եւ յայտ կրկին շարժում նոսա՝ որն եւ իցէ, նշանակութիւնք իմն լինին յառաջիկային. սովու՝ մահու՝ թագաւորաց փոփոխման՝ եւ այլոցն. եւ կրկին շահ ներգործէ ի մեզ։ Նախ՝ ի տեսանելն զշարժումն, պատրաստեմք զմեզ յառաջիկայն. եւ զերծանիմք ի պատուհասէն։ Եւ երկրորդ՝ ի միտ ածեմք յայսմանէ զշարժումն եւ զփոփոխումն աշխարհի՝ որ լինելոց է ի կատարածի. որպէս ասէ առաքեալն. «շարժումն յայտնէ զեղելոց փոփոխումն. զի հաստատուն կացցեն անշարժքն»։

Իսկ աստ որ ասէ իմաստունն։ «Երիւք շարժի երկիր. եւ չորրորդին՝ ոչ հանդարտի»։ Շարժումն երկրի՝ ոչ զբնականն է իմանալ երերումն երկրի, եւ ոչ զակնարկելոյն Աստուծոյ՝ յորմէ ի դողումն սասանի։ Այլ ասէ զշարժումն մտաց՝ որ զզարմանալի գործս տեսեալ ի յերկրի, շարժի մտօք ի հիացումն։ Զի զոր ինչ ի վեր է քան զմիտս մեր՝ ի տեսանելն զայնպիսի գործն, շարժիմք մտօք ի զարմացումն։ Որեւ միտք ի հիացումն շարժեալ՝ շարժէ եւ զգլուխն իւր ի ցոյց զարմանալի բանիցն եւ գործոցն տեսանելոյ։ Եւ շարժումն գլխոյ՝ Զ ազգ է։ Նախ հաւանական։ Երկրորդ հրաժարական։ Երրորդ սպառնական։

Չորրորդ հեգնական։ Հինգերորդ տրտմական։ Վեցերորդ զարհուրական։ Առաջին երկուքն՝ որ հաւանական եւ հրաժարականն՝ յայտնապէս զկիրս մտացն թարգմանեն. հաւանիլ բանին, կամ ոչ հաւանիլ։ Զի որպէս շարժումն ձեռաց լեզուի է օգնական եւ թարգման. սոյնպէս եւ շարժումն գլխոյն՝ մտացն է թարգման եւ նշանակ։ Իսկ սպառնական է որպէս ռափսակայն. որ ի վերայ Երուսաղէմի շարժէր զգլուխ իւր՝ յատակել զնա եւ գերել։ Եւ հեգնական է որպէս այն՝ որք զՏէրն նախատելով շարժէին զգլուխս իւրեանց եւ ասէին. «վահ որ քակէիր զտաճարն եւ այլն»։ Իսկ տրտմական շարժումն է՝ որպէս վշտացեալ դստերացն Երուսաղէմի, որք լային ի վերայ նորա։ Որեւ դարձեալ առ նոսա Տէրն. «մի լայք ի վերայ իմ. այլ ի վերայ ուստերաց եւ դստերաց ձերոց»։ Եւ զարհուրական է՝ որք ի վերայ Բաբիլօնի խօսէին մարգարէքն զբանս զարհուրելոյ։ Իսկ աստ շարժումն մտաց եւ գլխոյ՝ զարհուրական է. յորժամ տեսանէ զզարմանալի գործս ի վերայ յերկրի, զարհուրի եւ հիանայ ընդ եղեալ գործն։ Առաջին՝ «եթէ ծառայ թագաւոր է»։ Արդարեւ զարմանալի է. որ երէկ ի կարգ սպասաւորացն ջրկիր եւ փայտակիր էր. եւ այսօր նստեալ յաթոռ թագաւորական, եւ թագաւորական թագիւ պսակեալ. որպէս Մուրիկ թագաւորն, եւ այլ բազումք։ Եւ այս ըստ անքննին կամացն Աստուծոյ. որ անիմանալի է դատաստան նորա. եւ անհետազօտելի ճանապարհ նորա։ Զոմն որ թագաւոր է եւ իշխան՝ ձգէ յաթոռոյ. եւ զայլ ոմն յաղբիւսաց հանէ՝ եւ ի տեղի նորա բարձրացուցանէ. որպէս ասէ մարգարէն. «յարուցանէ զաղքատն յերկրէ. եւ բարձր առնէ զտառապեալս յաղբեւաց։ Նստուցանէ իշխան ընդ իշխանս ժողովրդեան . եւ զաթոռ փառաց ժառանգեցուցանէ նոցա»։ Բայց այսմ բերեն պատճառ թէ՝ իմաստութիւնն եհան զծառայն ի պատիւ. զի ասէ առակն. «ծառայք իմաստունք տիրեսցեն անմիտ տէրանց»։

Այլ առաւել հիացումն է երկրորդն որ ասէ։ «Անմիտն յագեսցի հացիւ»։ Զի ոչ է իմաստուն որպէս զառաջինն, եւ ոչ արժանաւոր. այլ անմիտ եւ անհանճար։ Նստի յաթոռ իշխանութեան. եւ փարթամութեամբ լցցի հացիւ. որպէս նոյն մարգարէն ասէ. «յագեալքն հացիւ նւաղեցան. եւ քաղցեալքն լցին զերկիր»։

Երրորդ եւս հիացումն որ ասէ։

«Աղախին արտաքս հանէ զտիկինն»։

Յորժամ տէր կինն՝ որ տէր է ծառայից, եւ աղախնաց, եւ տանն, եւ ընչիցն, արտաքս ելցէ ի տանէն. եւ աղախինն ի տեղի նորա նստի տէր եւ տիկին ծառայից եւ ընչից եւ փառացն։ Ապա չորրորդ կարի զարմացումն է։ «Եթէ կին ատելի գեղով՝ չար բարուքն՝ լեզուադար ի խօսս՝ լծակցի բարի մարդոյ»։ Որ լինի մտօքն բարի. եւ գործովն բարի. եւ լեզուով հեզ. եւ գեղով երեւի, ամենքն շարժին ի վերայ նորա. եւ ողբան զթշուառութիւն նորին. որ այնպէս չար եւ ժանդ կնոջ է դիպել։ Եւ կինն յորժամ տեսանէ զայն, անզգամութեամբ իւրով եւ լրբութեամբ յամօթ առնէ զվշտակիցսն. կռուի ընդ այրն եւ ափիբերան առնէ զնա։ Յորժամ որ կարեն տեսանել տեսօղքն, յառնեն ի վերայ ամենքն. բանիւ անարգեն. գանիւ հարկանեն. եւ թուղթ անիծից տալով հանեն ի տանէ. զի թուղթ արձակման՝ անիծից թուղթ է կանանց։ Նախզի՝ յօրհնութեանց պսակէն քակտեցաւ։

Երկրորդ՝ զի այլ մարդոյ մի զուգեսցի. ապա թէ ոչ՝ շնութիւն է համարեալ նմա, որ զարձակեալ կինն առնու. որպէս Տէրն հրամայէ. «որ զարձակեալն առնու՝ շնայ»։ Այսպէս թուղթ արձակմանն՝ թուղթ է անիծից կնոջն։

Այս է ըստ բանին մեկնութիւնն որ ասէ. «Երիւք շարժի երկիր»։ Դարձեալ որ ասէ. «Երիւք շարժի երկիր. եւ չորրորդին ոչ հանդարտի»։ Զի շարժումն ըստ իմաստասիրացն՝ բաժանի ի չորս։ Նախ՝ ի բնականն. որպէս հրոյ զառ ի վեր, եւ քարի զառ ի վայր։ Երկրորդ՝ բռնութեամբ շարժումն, որպէս նետ ի զօրութիւն աղեղան։ Երրորդ՝ կամաւ շարժումն . որպէս մարդ ի տեղւոջէ ի տեղիս փոխիլ։ Չորրորդ՝ ազդմամբ շարժումն. որպէս մանգնիտն՝ շարժէ զերկաթն բնական ազգակցութեամբն։ Նմանապէս եւ ամենայն մարդ՝ ըստ չորիցս այսոցիկ շարժի յառաքինութեան գործս։ Զի ոմանք ըստ բնական բարութեանց՝ զարդարութիւն գործեն. ըստ այնմ, «հեթանոսք որք զօրէնս ոչ գիտեն, բնութեամբ զօրինացն գործեն»։ Որպէս է արագիլն արդար. տատրակն ողջախոհ. առիւծն արի. ուղտն խոհեմ։ Այսպէս գոն եւ ի մարդկանէ։ Ոմանք ի բռնութենէ քարոզչաց՝ եւ ի սպառնալեաց տանջանացն՝ դառնան յուղղութիւն. ըստ այնմ, «ամենայն ոք երկիւղիւ Տեառն խորշի ի չարէ»։ Ոմանք կամաւ շարժին յառաքինութիւն եւ սիրեն. ըստ այնմ, «ես կամօք իմովք խոստովան եղէց քեզ»։ Ոմանք նախախնամական ազդեցութեամբն Աստուծոյ. ըստ այնմ, «ոչ ոք գայ առ իս՝ եթէ ոչ հայր իմ ձգեսցէ զնա»։ Այն իսկ է զոր առաքեալն ասէ. «որք հրաւիրանաւն կոչեցան. զի զորս յառաջագոյն ճանաչէր՝ յառաջագոյն եւ ընտրեաց. զորս եւ ընտրեաց՝ զնոսին եւ կոչեաց եւ արդարացոյց եւ փառաւոր արար»։ Այսպէս եւ այլքն՝ չորիւքս այսոքիւքի մեղս փոփոխին՝ եւ գործեն զչար։ Զի ոմանք բնական հեշտասէր բարուք սիրեն զհեշտութիւն մարմնական։ Ոմանք ի սովորութենէ եւ ի չար ընկերակցացն խրատուց. որպէս անմիտ մանկունք։ Ոմանք կամաւ մեղանչեն, եւ կամակոր լինին. զի դիտեն զբարիս եւ ոչ առնեն։ Ոմանք յազդմանէ պատրանացն սատանայի՝ «յղանան զցանկութիւն եւ ծնանին զմեղս, եւ մեղօքն զմահ որպէս ասէ Յակոբոս»։ Դարձեալ երիւք շարժի։ Ադամ երիւք մեղօք շարժեցաւ եւ ել ի դրախտէն. այսինքն, ամբարտաւանութեամբ. որկրամոլութեամբ. եւ ագահութեամբ։ Ամբարտաւանութիւնն այն էր՝ որ ասացաւ նոցա. «լինիցիք իբրեւ զԱստուածս». վասն այն կինն փութացաւ ի պտուղն, թէ Աստուած որդի ծնանիմ. եւ տիրեմ ի վերայ առն. վասն այն «տրտմութեամբ ծնաւ որդի, եւ առ այր դարձ նորա»։ Որկրամոլութիւնն այն էր՝ «որ ետես գեղեցիկ զպտուղն. եւ հաճոյ աչոց եւ քաղցր ի կերակուր, էառ եւ եկեր. եւ ի լուսեղէն փառացն զրկեցաւ եւ մերկացաւ։ Ագահութիւնն այն էր՝ որ ցանկայր գիտութեան բարւոյ եւ չարի. զի յառաջ զբարւոյ գիտութիւնն միայն ունէր. փոձելով զչարին գիտութիւնն եւս ագահացաւ , եւ գիտաց փորձելով. վասն որոյ զրկեցաւ յաստուածային իմաստիցն. եւ ի հոգեւոր շնորհացն. այսինքն, զի յառաջ քան զմեղանչելն՝ Ադամ ունէր Գ շնորհս. զքահանայութիւն. զթագաւորութիւն. եւ զմարգարէութիւն։ Եւ երեւեցաւ թագաւորութիւնն յայն որ ասաց. «զամենայն ինչ հնազանդ արարեր ի ներքոյ ոտից նորա. զխաշն եւ զայլն»։ Իսկ քահանայութիւնն յայն էր՝ «որ եդ անւանս ամենայն կենդանեաց»։ Իսկ մարգարէութիւնն յայն որ ասաց. «այս այժմ ոսկր յոսկերաց իմոց»։ Եւ երեքին յանցանօքն՝ մերժեցաւ յերեքին պատւոյս. զի ամբարտաւանութեամբն անկաւ ի թագաւորութենէն։ Եւ որկրամոլութեամբն՝ ի քահանայութենէն. եւ ագահութեամբն՝ ի մարգարէութեան շնորհէն։ Այս երիւք յանցանօքն՝ շարժեցաւ Ադամ՝ յերեքին պատուոցն։ Եւ չորրորդին՝ ոչ հանդարտեաց. այլ ի տեղւոյն եւ յանմահութենէն զրկեցաւ. եւ անկաւ ի մահ եւ յապականութիւն. եւ «հաւասարեցաւ անասնոց անբանից եւ նմանեցաւ նոցա»։

Դարձեալ՝ «երիւք շարժ ի երկիր». այսինքն, զի որպէս երեք մեղօքս այս՝ շարժեաց սատանայ զԱդամ եւ եհան ի դրախտէն. նմանապէս ընդ Քրիստոսի երկրորդն Ադամայ՝ Գ մեղօքս պատերազմեցաւ ի փորձութեանն։ Առաջինն որկրամոլութեամբն ասէ ցնա. «ասա քարանցս զի հաց լիցին» յորժամ քաղցեաւ. առ որ ասաց. «ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ»։ Ագահութեամբն այն է՝ որ «եհան զնա ի լեառն մի բարձր՝ եւ զամենայն ինչ ցուցանէ եւ ասէ՝ քեզ ասաց զայս ամենայն թէ ինձ երկիր պագանիցես»։ Առ որ ասաց՝ գրեալ է յօրէնս՝ Տեառն Աստուծոյ քում երկիրպագցես. եւ զնա միայն պաշտեսցես»։ Փառասիրութեամբն այն է՝ «որ էհան յաշտարակ տաճարին եւ ասէ. ընկեա զքեզ աստի ի վայր. զի հրեշտակք Աստուծոյ պահեն զքեզ»։ Առ որ ասաց, «մի փորձեսցես զՏէր Աստուած քո»։ Եւ թէպէտ զառաջինն Ադամ շարժեաց սատանայ եւ ընկէց յերկիր. բայց յերկրորդն Ադամայ շարժեալ յաղթեցաւ եւ անկաւ ի դժոխս։ Եւ այսպէս ընդ ամենայն մարդկան՝ երիւքս այսոքիւք առաւել պատերազմի սատանայ քան զայլ մեղօք, եւ տանի ի դժոխս. որպէս վկայէ Տէրն յաւետարանին։ «Այր մի էր մեծատուն, » որ նշանակէ զագահութիւնն. զի ժողովեալ էր՝ շատ ինչս եւ մեծացեալ։ «Եւ ագանէր բեհէզս եւ ծիրանիս». որ զփառասէր հպարտութիւնն նշանակէ։ «Եւ ուրախ լինէր հանապազ առատապէս». որ կորստութեամբ ուտէր ըմպէր եւ ծափս տայր։ «Յորժամ մեռաւ՝ ետես զինքն ի դժոխսն». վասն այն ասէ։ Երիւք շարժի երկիր. եւ ի չորրորդին ոչ հանդարտի. եւ այլ իջանէ ի դժոխս։

Դարձեալ՝ երիւք շարժի մարդ ի մեղաց, եւ գայ ապաշխարութիւն. այսինքն զղջմամբ՝ խոստովանութեամբ՝ եւ ապաշխարութեամբ։ Զղջումն ի սիրտն է. խոստովանութիւնն ի բերանն է. ապաշխարութիւնն ի գործն է։ Եւ այս է պատճառն. զի երիւք մեղանչէ մարդ. խորհրդով՝ բանիւ եւ գործով։ Վասն խորհրդոյն որ ի սիրտն է՝ սրտիւն զղջայ եւ ատէ զմեղս. վասն բանիցն որ լեզուաւն յանցեաւ՝ բանիւն խոստովանի զմեղս. վասն գործոյն որ մարմնովն գործեաց՝ ապաշխարութեան գործովն հատուցանէ զփոխարէնն մեղաց այսպէս։ Ընդդէմ ատելութեանն զսէր. ընդդէմ հպարտութեանն զխոնարհութիւն. ընդդէմ ծուլութեանն՝ զարիութիւն, եւ զայլսն ամենայն։ Եւ այսպէս երիւք շարժեալ ի բարին, ի չորրորդին մտանէ ի կարգս արդարոցն. այժմ մարմնով յեկեղեցի ընդ արժանաւորացն. եւ անդ ի հանդերձեալն հոգւով եւ մարմնով յարքայութիւնն երկնից։ Դարձեալ եթէ կամիս՝ իմասատալ բանիս որ ասէ։ «Երիւք շարժի երկիր»։ Նայեաց եւ տես մտօք։ Զի շարժեցաւ երկիր ջրհեղեղաւն յառաջին կարգէն, յորժամ ծառայն թագաւորեց այսինքն, զմարմինս որ ծառայ է՝ ստեղծ Աստուած ի հողոյ. եւ զհոգին տէր եւ իշխան մարմնոյս. այս խափանեցաւ . եւ մարմինս որ ծառայ էր, տէր եւ թագաւոր եղեւ հոգւոյն։ Է եւ այլ իմն կարգ ի մեզ. այսինքն, զի հոգին եռամասնեայ է. բան ցասումն եւ ցանկութիւն։ Եւ է բանին մասն՝ տէր եւ իշխան ցասմանն եւ ցանկութեանն. եւ ցասումն ի ներքոյ բանին է, եւ իշխի ի նմանէ. այլ ի վերայ ցանկութեանն է եւ իշխէ նմա. իսկ ցանկութիւնն՝ միշտ իշխեցեալ է, եւ հնազանդ բանին եւ ցասմանն։ Եւ այս կարգս՝ փոխեցաւ անդ. եւ ցանկութիւնն տէր եւ իշխան եղեւ ցասմանն եւ բանական մասին. որպէս ասէ. «ուտէին եւ ըմպէին. կանայս առնէին՝ եւ արանց լինէին». որ էր ցանկութեանն գործ. վասն որոյ ասաց Աստուած «մի մնասցէ հոգի իմ ի գոսա վասն լինելոյ դոցա մարմին. այսինքն է, որ մարմինն տիրեաց հոգւոյն. եւ բոլորն մարմին եղեւ։ Վասն որոյ էած զշարժումն ջրոցն, եւ հեղեղեաց զամենեսեան. զմարդ եւ զանասուն. զգազան եւ զսողուն եւ զթռչունս։ Եւ վասն կրկին պատճառի զամենայն կենդանիս պատժեաց։ Նախ՝ զի մարդս տէր եւ իշխան է. եւ նոքա ծառայք. ընդ Տեառն եւ զծառայսն պատժեաց։ Երկրորդ՝ զի եւ նոքա գործակից էին մեղաց մարդոյս. զի նոքօք ուտէին եւ ըմպէին եւ հեշտանային. վասն այն եւ զնոսա սատակեաց . բայց միայն մնաց Նոյ՝ որ Շ ամ զկուսութիւն պահեաց Նոյ եւ տուն իւր՝ եւ սակաւք ի կենդանեացն մնացին սերմ աշխարհի։ Եւ թէ վասն է՞ր յայնժամ ջրով էանց աշխարհս. եւ ի վախճանի հրով անցանի։ Այս է պատճառն։ Զի յայնժամ ջերմացն զհետ մարմնոյ ցանկութեանց. վասն որոյ ցուրտ ջրով սատակեցան. իսկ ի կատարածի՝ մարդիկ ցրտանան ի հաւատոցն եւ ի սիրոյն Աստուծոյ. վասն որոյ ջերմ հրով այրէ եւ տանջէ զնոսա։ Եւ այսպէս շարժեցաւ երկիր յառաջին կարգէն ի նոր։ Եւ զի՞նչ է առաջին կարգն։ Նախ՝ էր որպէս ասեն զայն ԲՌ ամն եւ աւելի յելիցն Ադամայ մինչեւ ի Նոյ՝ որ այնպէս պարարտ էր երկիր՝ որ ոչ անձրեւի եւ ձեան կարօտանային. զի յետոյ եղեն ամպք. եւ սահանք երկնից բացան, եւ տեղեաց անձրեւ. եւ ոչ լերինք էին ասեն, այլ հաւասար դաշտ։ Եւ յայսմանէ ճշմարիտ է այն որ երկիր յուռթի եւ պարարտ էր յառաջն. եւ յետոյ սակաւ սակաւ մաշեցաւ ի բարութենէ, այլ գոյր ցօղ եւ անձրեւ սակաւ՝ որ պիտոյանայր երկրի։ Զի երկիր առանց հիւթոց երկնից՝ ոչ պտղաբերի. այլ այնպէս անձրեւ զ. խ. տիւ, եւ զ. խ. գիշեր ոչ էր լեալ. եւ ոչ ձիւն. եւ ոչ կարկուտ եւ եղեամն. եւ ոչ ծիածան. զի սոքա յետոյ եղեն։ Այլ գոյր Դ եղանակ տարւոյն. ոչ ամենեւին խիստ ցուրտ. եւ ոչ ամենեւին խիստ ջերմ. այլ բարեխառն. որպէս ի ժամանակս գարնան։ Եւ այժմ է նոյնպէս ի յարեւելս ի վայրս դրախտին. նոյնպէս գոյր աղբիւր որ ոռոգանէր զերկիր. սակայն աղբիւրք անդնդայինք՝ վասն պատժոց յայնժամ եղեն։ Նոյնպէս գոյին լերինք եւ բլուրք ի ստեղծմանէն որպէս ասէ. «հանգեաւ տապանակն ի լերինն արդարանայ. եւ բարձրացաւ ջուրն քան զամենայն լերինս հնգետասան կանգուն»։ Եւ նոյնպէս գոյին տիւ եւ գիշեր ի ստեղծմանէ. այլ զայն մին ամն՝ խանգարեցաւ եղանակն. տիւն եւ գիշերն. վասն այն ասէ գիրն. «տիւ եւ գիշեր՝ գարուն եւ ամառն մի դադարեսցին»։ Արդ՝ այս առաջին կարգ երկրիս փոխեցաւ եւ եղեւ նոր կարգ երկրի եւ երկրորդ կարգ. զի նախ օրէնս ոչ առնէին. այլ բնական օրէնքն էր ի նոսա. եւ բնութեամբն զարդարութիւն գործէին, եւ այնու հաճոյացան Աստուծոյ Ենովս՝ Ենովք՝ եւ այլք։ Յետոյ օրէնս ետ Աստուած զմիս արեամբ շնչոյ մի ուտել. զի ուտէին յառաջն միս, այլ ոչ հրամանաւն Աստուծոյ. յետոյ օրէնս եդ զարիւնն հանել, եւ զմիսն ուտել. եւ զմարդասպանութիւնն արգել ասելով. «որ հեղու զարիւն մարդոյ՝ փոխանակ եւ նորայն հեղցի, եւ այլն»։ Եւ այսպէս շարժեցաւ երկիր յառաջին կարգէն ի նոր կարգ ջրհեղեղաւն։ Վասն այն ասէ, «շարժի երկիր յորժամ ծառայ թագաւորէ»։ Երկրորդ՝ «անմիտն թէ հացիւ յագեսցի»։ Անմիտ կոչեցաւ ազգն Իսրայելի. որպէս ասաց Մովսէս. «ազգ մի խորհրդակորոյսք են նոքա, եւ ոչ գոյ ի նոսա իմաստութիւն. եւ ոչ խորհեցան ի միտ առնուլ զայս ամենայն»։ Եւ Ովսէէ աղաւնի մտաթափ կոչէ զԵփրեմ»։ Եւ նոքա յագեցան մանանայիւն յանապատին զ. խ. ամ. մանանայ յերկնքից ուտէին. եւ ջուր ի վիմէն ըմպէին . որ եւ զգեստն ընդ իւրեանց անմաշ մնայր. իսկ հոգեւոր հաց առին զօրէնսն Աստուծոյ։ Եւ զայն ամենայն սքանչելիսն տեսն յԵգիպտոս. զտասն հարուածսն. զծովուն պատառիլն. ի լեառն զիջանելն Աստուծոյ հրով եւ միգով եւ փողով, եւ զայլն ամենայն։ «Որ ոչ ամենայն ազգաց արար Տէր, զոր նոցա արար»։ Եւ նոքա այսու ամենայնիւ՝ ոչ զգաստացն. այլ մնացին անմտութեամբ. «մինչեւ զառաջնորդն կենաց սպանին»։ Եւ դու տես զանմտութիւն նոցա. որ ԲՌ ամաւ յառաջ փրկութեանն Քրիստոսի սպասէին. եւ մարգարէքն ամենայն զնմանէ պատմեցին. եւ վասն անմտութեանն՝ ի փրկութենէն իւրեանց զրկեցան։ Եւ տես թէ որպէս չար ընդ բարւոյ փոխանակեցին։ Յերեսն Աստուածային որ երեւեցաւ Մովսիսի եւ լուսաւորեաց զնա՝ սոքա ընդ այն երեսն թքանէին։ Զմատունսն որ գրեաց ի տախտակին քարոզօղն զօրէնս Աստուծոյ՝ զայն ձեռն ի փայտին բեւեռեցին։ Զայն ոտսն որ էջ ի լեառն Սինայ՝ եւ զհետսն տեսին որպէս շափիւղայ, ի խաչին պնդեցին։ Զնոսա անմաշ զգեստիւն որ պահեաց յանապատին՝ զնա մերկացուցին։ Որ ի վիմէն ջուր ետ նոցա, եւ մանանայ յերկնից, նմա քացախ եւ լեղի արբուցին։ Եւ որ զնոսա թագիւ պսակեաց՝ փշեղէն պսակ եդին ի գլուխ նորա. եւ զայլն ամենայն չար ընդ բարւոյ վճարեցին։ Վասն որոյ ի մահուանն Քրիստոսի՝ շարժեցաւ երկիր ի նոցին կրօնիցն. եւ փոխեցաւ ի նոր ուխտ իմոյ արեան՝ փոխանակ հնոյ ուխտին. զայդ արարէք առ իմոյ յիշատակի»։ Այսպէս անմիտ է Իսրայէլ՝ որ յագեցաւ օրինացն հացիւ. եւ անմտութեամբն դարձեալ քաղցեցաւ եւ կարօտացաւ։ Եւ երրորդ «Աղախինն եթէ հանցէ զտիկին իւր»։ Աղախին էր հեթանոսաց եկեղեցի. որպէս ծառայ էր հեշտութեան մեղաց եւ կռապաշտութեան. եւ յորժամ հրէական ազգն շարժեցաւ յօրինացն, եւ կործանեցաւ խաչելութեամբն Քրիստոսի, սա եկեղեցիս հեթանոսաց՝ եկն զհետ Քրիստոսի եւ հարսնացաւ նմա. եւ արտաքս ընկեց զտիկինն որ էր ազգն հրէից։ Որ որդեգրութիւնն նոցա էր. եւ փառքն՝ եւ հարքն՝ Աբրահամ Իսահակ Յակոբ Մովսէս, եւ այլքն. եւ կտակարանքն նոցա էին ամենայն. եւ նոցա ազգին էր փրկութիւն քարոզեալ. եւ Քրիստոս ըստ մարմնոյ յազգէ նոցա ծնաւ. եւ այսու ամենայնիւ տիկին էր եւ բամբիշ։ Իսկ հեթանոսաց ժողովուրդս որ ոչ զմի ունէր ի սոցանէ, եւ միայն ի ձեռն հաւատոցն՝ նստաւ Քրիստոսի հարսն փոխանակ նորին. եւ ընկալաւ զմեծութիւնն. եւ եղեւ թագուհի սուրբ եւ երկնաւոր թագաւորին. որպէս յառաջագոյն խոստացաւ ի մարգարէէն Դաւթի որ ասէր առ եկեղեցիս հեթանոսաց։ «Լուր դուստր եւ ետես խոնարհեցո զունկն քո. մոռա զժողովուրդ քո եւ զտուն հօր քոյ. զի ցանկացաւ թագաւոր գեղոյ քոյ»։ Մայր կոչի հարսն Սիօն. եւ դուստր նորա ժողովուրդս Քրիստոսի լուր դուստր ասէ իմ խրատուս. լուր եւ լսեա զքարոզութիւնն առաքելոցն։ Եւ տես հաւատոյ աչօքդ. խոնարհեցո զունկն քո նոր օրինացս եւ շնորհացն Քրիստոսի. մոռացիր զքո զժողովուրդն. այս է՝ զհին սովորութիւն չարութեանն. եւ զտուն հօր քո զկռապաշտութիւնն։ Զի թագաւորն երկնաւոր ցանկացաւ գեղոյ քոյ հոգեւորի։ «Եւ սա ինքն է Տէր Աստուած քո, եւ ոչ կուռքն երկիրպագցես սմա. եւ զժառանգութիւն սորա ստացիր եւ վայելեա»։ Եւ այսպէս շարժեցաւ երկիր ի կռոցն յաստուածպաշտութիւն, յորժամ աղախինն եհան զտիկինն։ Եւ չորրորդն՝ «կին ատելի թէ դիպեսցի առն բարւոյ»։ Այս շարժմանս ասաց, թէ ոչ կարէ հանդարտիլ երկիր, որ յայլսն փոխեցաւ. եւ ճշմարիտ է թէ ոչ հանդարտի սմա. զի այս կարի անարգէ։ Եւ կին ատելի՝ իմանամ զհերձւածօղսն. որք ընդ ուղղափառաց ժողովրդեանն եւ նոքա հարսնացան Քրիստոսի. եւ առին զբարերարութիւնն ի Քրիստոսէ. զշնորհս հաւատոյն. եւ զմկրտութեանն եւ զգիտութեանն, եւ զայլ ամենայն. եւ յետու ապերախտ եղեն. թողին զամենայն եւ մերկացան ի շնորհացն Քրիստոսի. վասն սոցա առաքեալն ասէ. «լաւ էր նոցա թէ չէր ծանուցեալ զարդարութեան ճանապարհն՝ քան թէ ծանեան եւ յետս կացին ի սուրբ պատւիրանէն՝ որ նոցա աւանդեցաւ. իբր զշուն դարձան ի փսխածն իւրեանց. եւ որպէս զխոզ լուացեալ ընդ տիղմն թաւալեցան»։ Այսինքն, սրբեցան աւազանաւն՝ եւ դարձեալ ուրացան եւ աղտեղացան. եւ իբրեւ զշուն յառաջին չար հեթանոսութեան գործն իւրեանց դարձան։ Սոքա ատելիք եղեն արտաքին չար գործովքն. եւ չար բարուքն եւ կամօք, եւ չար լեզուագարութեամբն։ Զի «սրեցին զլեզուս իւրեանց որպէս զօձի. եւ թոյնք իժից ի ներքոյ շրթանց նոցա»։ Եւ «եդին յերկինս զբերանս իւրեանց. եւ զլեզուս իւրեանց ածէին զերկրաւ»։ Այսինքն, ոմանք յաստուածութիւնն խօսեցան հայհոյութիւն՝ որ ասէ երկինս. եւ ոմանք ի մարդկային տնօրէնութիւնն՝ որ ասէ զերկրաւ. որպէս մարկիոնացիք երկու սկիզբն ասացին. նոյնպէս եւ մանիքեցիքն երկու Աստուածս՝ չար եւ բարի։ Ոմանք ասացին, թէ չէ համագոյ հօր՝ որդի եւ հոգին. որպէս արիոս եւ մակեդոն։ Ոմանք զսկիզբն ի կուսէն առեալ ասացին. որպէս Պօղոս Սամոսատցին։ Ոմանք բան անանձն եւ անգոյ ասացին. որպէս Փոտինոս եւ Մարկեղոս։ Ոմանք մարմինն միայն առեալ ի կուսէն, եւ ոչ հոգի բանական. եւ ոչ միտք. որպէս ապողինար։ Ոմանք հոգի եւ միտք եւ մարմին բոլոր մարդ առեալ ի կուսէն. եւ ի ներս բնակեալ . որպէս Նեստոր եւ այլքն։ Եւ յայսմանէ ոմանք երկու անձն. եւ երկու բնութիւն. եւ երկու կամք. եւ կրկին գործ ասացին ի Քրիստոս. զի ուրացան զմիաւորութիւնն։ Եւ այլք շփոթեալ եւ այլ այլեալ մի անձն, եւ մի բնութիւն, եւ մի կամք, եւ մի գործ ասացին։ Եւ սոյնպէս զանազան լեզուագարութեամբ կին ատելիք եղեն։ Եւ դարձեալ այսու եղեն ատելիք՝ որ անզեղջ մնացին ի չարախօս լեզուս եւ ի միտս իւրեանց. եւ ոչ դարձան յուղղութիւն. վասն որոյ հերձւածօղն՝ կին է եւ ոչ կին։ Այնու, զի զանուն քրիստոնեութեան ունին՝ կին են. եւ այնու, զի զգործս եւ զխօսս հեթանոսի ունին՝ ոչ են կին. զի հանապազ կռութիւն ընդ Քրիստոսի. եւ զբանս նորա ստերիւրեն եւ թիւրեն . եւ ոչ կամին ուղղապէս լսել։ Վասն այնորիկ «շարժի երկիր ի վերա նոցա եւ ոչ հանդարտի». այսինքն, եկեղեցիք ուղղափառաց՝ հանապազ շարժին անիծիւք ի վերայ նոցա. որքան զհաւատոյ դաւանութիւնն յիշեն՝ զնոցա չարփառութիւնն յիշեն եւ անիծանեն։ Այլ մեք ճշմարիտ խոստովանօղքս սուրբ երրորդութեանն՝ հաւատամք ի հայր եւ յորդի եւ ի հոգին սուրբ երեք անձինք համագոյ. համափառ. մի բնութիւն. մի իշխանութիւն. մի կամք. եւ այլն ամենայն. որպէս ուսուցանեն հարքն սուրբք, զնոյն դաւանեմք եւ երկիրպագանեմք։ Այլեւ մարդեղութիւնն բանին. զի խոստովանիմք զբանն Աստուած բոլոր լրիւ իւրով՝ անձամբ եւ դիմօք եւ էութեամբ՝ առեալ զբոլոր մարդկային բնութիւնս մեր ի կուսէն. զմարմին՝ զհոգի՝ եւ զմիտս. ոչ մարդ. կազմեալ եւ ապա առեալ, զի այն բնակութեամբ է։

Այլ ինքն բանն Աստուած իջեալ ի արգանդ ամենօրհնեալ սրբոյն կուսին, եւ յինքն ձգեալ յամենամաքուր յարենէ կուսին. ոչ ի սերմանէ, զի մի լիցի ապականութեամբ ծնունդ նորա. այլեւ մի լիցի ի ներքոյ ըսկզբնական մեղաց։ Այլ առեալ յարենէ, շրջաստեղծեաց խառնելով ինքեան. եղեւ բանն Աստուած մարդ կատարեալ. հոգի եւ միտք եւ մարմին առանց մեղաց. եւ մարդկային բնութիւնս միաւորեալ ընդ բանին, եղեւ Աստուած կատարեալ. որպէս առօղն, նոյնպէս եւ առեալն, զուգ եւ հաւասար Աստուած . եւ անշփոթ միութեամբ եւ անբաժանելի խառնմամբ՝ մի անձնաւորութիւն. մի դէմ. մի բնութիւն եւ էութիւն բանին մարդացելոյ. եւ մի կամք. եւ մի ներգործութիւն ըստ սրբոցն ուղղափառութեան։

Զի յանշփոթ ասելն՝ հեռանամք յեւտիքեայ շփոթելոյն. եւ միաւորեալ յասելն՝ փախչիմք ի բաժանողացն Քրիստոսի եւ յուրացողացն։ Եւ սոյնպէս զմիջին ճանապարհն գնամք ուղղափառութեան. ոչ յաջ խոտորիմք, եւ ոչ յահեակ. եւ սոյնպէս վառեալ զճրագ հաւատոյ՝ ի լոյսն կենաց ընթանամք։ Որոց եւ զմեզ ընդ ամենայն հաւատացեալս ուղղափառութեան ժողովրդոց՝ արժանաւորեսցէ անստուեր լուսոյն յաւիտենից. եւ անթառամ պսակացն՝ զոր խոստացեալ է սիրելեաց իւրոց Յիսուս Քրիստոս ճշմարիտ Աստուածն բոլորից. Տէրն մեր եւ գնողն եւ ազատիչն որդին միածինն Աստուծոյ։ Որում փառք եւ երկրպագութիւն՝ եւ անլռելի փառաբանութիւն եւ պատիւ ընդ հօր իւրում եւ սուրբ հոգւոյն, այժմ եւ յաւետ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԿԱ. Նորին քարոզ վասն կաթին գիտութեան. եւ վասն հերձւածողաց ի բան առակին որ ասէ։ «Կթեա կաթն՝ զի եղիցի իւղ. ապա թէ առաւել ճմլեսցես զպտուկսն, ելանէ արիւն»։ Առակ. 30. 33։

Քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո՝ քան զմեղր բերանոյ իմոյ ասէ մարգարէն Դաւիթ»։

Զի որպէս մեղր՝ բերանոյն տայ զորակ քաղցրութեան. նոյնպէս բանք Աստուածային օրինացն՝ ի քիմս ընտրութեան մտաց ախորժ եւ քաղցր ունին զճաշակումն։

Ի նոյն միտս եւ որդի նորա Սողոմօն՝ կաթն ասէ զբան օրինացն եւ զգիտութիւնն սուրբ գրոց։ Եւ այս վասն տասն յատկութեան կաթին։ Նախզի՝ քաղցր է որակ կաթին. սոյնպէս եւ բանգիտութեան սուրբ գրոց՝ քաղցր է ճաշակողացն զնա եւ սիրողաց։

Ոչ որպէս երեւելի քաղցրութիւնս որ պակասի. այլ այն քաղցրութիւն՝ անպակաս մնայ ի հոգին. որպէս ասէ Դաւիթ. «ճաշակեցէք եւ տեսէք՝ զի քաղցր է Տէր»։ Երկրորդ՝ կաթն սպիտակ է գունով. եւ գիտութիւն՝ սուրբ գրոց՝ յորս մերձենաք, լւանայ եւ մաքրէ զմիտս ի չար խորհրդոց. եւ քան զձիւն սպիտակացուցանէ. ըստ այնմ, «լուայ, եւ քան զձիւն սպիտակ եղէց օրինօք քո»։ Երրորդ՝ յստակ է կաթն. զի թէ խառնուած է ինչ ի ներս անկանի՝ կտրէ զնա. նոյնպէս յստակ է եւ անխարդախ գիտութիւն սուրբ գրոց. եւ թէ յաւելուած ինչ անկանի ի ներքս յօտարած՝ այլայլէ եւ փոխէ զնա ի յստակութեանց նորին։ Այլ որք ընդունին զնա առանց խառնուածոյ՝ յստակ եւ անմեղ պահէ ի չարէ. որպէս ասէ առաքեալն. «յստակ եւ անխարդախ կաթինն փափագեցէք»։ Եւ թէ «ճաշակեցէք զի քաղցր է Տէր»։ Չորրորդ՝ տղայոց կերակրելի է. մինչ պնդի ճաշակականն՝ եւ ապա ուտէ հաստատուն կերակուր. նոյնպէս եւ ի գիտութիւնս գրոց՝ են որք տղայոց են կերակուր եւ տգիտաց. որպէս հին օրէնքն. եւ են հաստատելոց . որպէս նոր օրէնքս։ Վասն այն վարդապետք նոր եկելոցն ի հաւատս Քրիստոսի՝ զկաթն օրինացն ջամբեն. եւ ապա զնոր օրէնս ծասկեն ատամամբ եւ տան աշակերտաց. զի մի վնասեսցէ զնոսա. մինչ հաստատին հաւատով եւ գիտութեամբ կատարելապէս կերակրին. որպէս ասէ առաքեալն. «իբրեւ տղայոց ի Քրիստոս կաթն ջամբեցի ձեզ. եւ ոչ հաստատուն կերակուր»։

Հինգերորդ՝ սնուցանօղ է կաթն. որով եւ զարգանայ մանուկն սոյնպէս եւ սուրբ գրոց գիտութիւնն եւ խրատ՝ սնուցանէ զհոգի մարդոյ եւ աճեցուցանէ ի բարին։ Վասն այն պարտ է առ ոտս ուղղափառաց վարժել զմիտս. զի յորժամ պնդի այնու իմացումն մեր, արտաքին ուսումն ոչ կարէ վնասել զմեզ. որպէս գրէ Պօղոս առ Տիմոթէոս. «զսուրբ գիրս գիտես. որ կարէ իմաստուն առնել զքեզ ի Քրիստոս»։ Վեցերորդ՝ թմրեցուցիչ է կաթն. սոյնպէս եւ ի գիտութենէ իմաստութեան սիրոյն՝ թմրի եւ ընդարմանա միտք մարդկան. մինչ զի ոչ ինչ կարէ մեկնել զնա ի սիրոյ անտի. ըստ այնմ, «ո կարէ մեկնել զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւն, թէ անձկութիւն, եւ այլն»։ Եւ ոչ միայն այս, այլ եւ փիլիսոփայն ասէ. «որք մի անգամ իմաստութեան տենչան բանից, ամենայն կենցաղական հոգւոց բարեաւ մնալ ասացին. ողջախոհ իմն մոլութեամբ առ այս բերեալ։ Եօթներորդ՝ կակուղ է կաթն. եւ յորս մերձենայ՝ կակղէ. այսպէս եւ գիտութիւն սուրբ՝ զխստացեալ սիրտս ի մեղս եւ յանհաւատութիւնս՝ կակղացուցեալ յօրէնս Աստուծոյ, ի հաւանութիւն ածէ. եւ դարձուցանէ ի մեղաց։ Վասն զի տգիտութիւն առաւել պնդէր զնա ի չարութիւն. եւ գիտութեան լոյսն՝ զխաւար տգիտութեանն հանէ. եւ գայ ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի. ըստ այնմ, «գերեմք զամենայն միտս ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի»։ Ութներորդ՝ կաթն զքաղցն եւ զծարաւն լնու. նոյնպէս եւ սուրբ գիտութիւն գրոց՝ է կերակուր հոգւոյ եւ ըմպելի։

Զի որպէս կերակուրն զքաղցն տանի՝ եւ մարմինն կենդանի մնայ. նոյնպէս բանն Աստուծոյ կերակուր է հոգւոյ. ըստ այնմ, «ոչ եթէ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ»։ Եւ որպէս ջուր զծարաւ տանի. նոյնպէս եւ հոգւոյն սրբոյ գիտութիւնն զպասքումն հոգւոյ մարդոյ. ըստ այնմ, «որ ըմպէ ի ջրոյդ՝ միւս անգամ ծարաւի. այլ որ ըմպէ ի ջրոյն զոր ես տաց՝ մի ծարաւեսցի յաւիտեան ասէ Տէրն»։ Իններորդ՝ սեր առնու կաթն ի վերայ երեսին. որ նշանակէ ի մեզ սէրն. զի սուրբ գիտութիւնն տանի զմեզ ի սէրն Աստուծոյ՝ որ է բարձրագոյն առաքինութիւն եւ կատարումն ամենայնի. ըստ այնմ, «ի լրումն օրինացն սէր է ասէ առաքեալն»։

Տասներորդ՝ զի չարչարելով՝ լինի իւղ. որ է նիւթ լուսոյ եւ նշանակ շնորհաց. սուրբ գրոց իբրեւ զկաթն, եւ զմակարդ հաւատոյն խառնեալ ի ներքս, պնդի եւ լինի մածուն հաստատեալ եւ ամրացեալ. եւ յետոյ չարչարանօք մարմնոյ՝ ի պահս՝ ի տքնութիւն՝ ի վաստակ ձեռաց եւ յայլն՝ արտաքս բերեմք ի նմանէ զիւղ պարարտ. որ նշանակէ զշնորհս պարգեւացն Աստուծոյ. այլեւ զլոյսն իմանալի եւ զանճառ ցնծութիւնն եւ զուրախութիւնն հոգւոյ. ըստ այնմ, «որպէս ի ճարպոյ պարարտութենէ լցցի անձն իմ. եւ շրթամբք ցնծութեան օրհնեսցէ զքեզ բերան իմ ասէ Դաւիթ»։ Այս է յատկութիւն կաթինն որ ասէ։ «Կթեա կաթն՝ զի եղիցի իւղ»։ Արդ կթեմք զկաթն երկոքին ձեռօք. եւ երկու մատամբ եւ կրկին շրթամբք ձգեմք ի մեզ զկաթն ստեանցն։

Եւ նշանակէ կրկին ձեռքն՝ զհոգի եւ զմարմին մեր. որ մարմնով ընթերցասէր լինիմք ի սուրբ գիրս . եւ մտօք զմիտսն իմանամք եւ ամբարեմք ի հոգիս մեր։ Իսկ երկու մատունքն է՝ յօժարական կամք եւ իմացական զօրութիւն մտացս. որով յօժար կամօք՝ եւ խոհականին ընտրութեամբ՝ իմաստասիրեմք զգիտութիւնս ամենայն իրաց։ Իսկ կրկին շրթամբք դիէ մանուկն զկաթն ստեանց. որ է գործնական եւ տեսական իմաստութիւնն ի մեզ. որ եւ հոգւով եւ մարմնով զօրանամք։

Եւ երկոքին սոքա տեսական եւ գործնական՝ միմեամբք կատարին. եւ առանց միմեանց անկատարք են։ Զի գործնականն որ մարմնով գործի՝ առաքինութեան տեսակ է սկիզբն տեսականին այսպէս. զի նախ տքնութեամբ եւ չարչարանօք մարմնոյ՝ պահօք աղօթիւք գետնախշտութեամբ եւ այլովք զդիւրութիւն մարմնոյ ի բաց մերժեմք. եւ ապա իմացական տեսութիւնն մեր մաքրի եւ սրբի եւ թեթեւանայ ի ծանրութենէ։ Եւ երկրորդ աշխատանք՝ է ընթերցասիրութեանն խոկման, եւ ի միտ պահելոյն։ Եւ սոյնպէս տեսականն կրկին աշխատութեամբ մարմնոյ՝ եւ զգաստութեամբ մտաց՝ կարէ ներգործել զգործս իմաստութեան իւրոյ. վասն որոյ ասէ. «կթեա կաթն»։ Եւ այն որ ասէ՝ «զի լինիցի կոդի»։ Զայն տայ իմանալ՝ որ գործնականն տեսականաւն կատարի։ Զի նախ ընթանայ տեսականն ի միտսն. եւ ապա գործնականն հետեւի նմին այսպէս. որպէս ասէ Տէրն. «մի ասիցես եղբօր քում մօրոս». այս տեսական է։

Յորժամ զգուշանաս բանիդ քո եւ պահես՝ այս գործնական է. նոյնպէս որ ասէ՝ «որ հայի ցանկութեամբ անդէն շնացաւ ի սրտի իւրում»։ Նախ զայս կաթն կթեա յաւետարանէն. եւ ապա զգուշացիր աչացդ հայելոյ։ Նոյնպէս որ ասէ. «արա ի ծածուկ զողորմութիւնն քո. աղօթեա ի սենեակդ. պահեա եւ լուեա զերեսդ». եւ այլն ամենայն նմանապէս։

Նախ տեսական օրինօքն զարդարեմք զմիտս եւ զհոգիս. եւ ապա գործովն կատարեմք եւ զարդարեմք զմարմինս։

Այս է որ ասէ. կթեա կաթն ի սուրբ գրոց. եւ եղիցի քեզ իւղ կատարմամբ գործոցդ։ «Ապա թէ կարի ճմլեսցես զպտուկսն, արիւն ելանէ». այսինքն, մի առաւել ճմլել զբանն եւ քննել. զի մի զազրատեսակ արիւն ելանէ։ Այլ աստ երեւի ինչ տարակոյս. որպէս ասէ իմաստունն, թէ «մի առաւել քննել զբանն»։ Եւ Տէրն ասէ սաստելով հեղգացելոցն եթէ, «քննեցէք զգիրս»։ Զի՞նչ է հակառակութիւն բանին։ Ասեմք թէ ոչ են հակառակ միմեանց սուրբ գիրք ի միոյ հոգւոյն սրբոյ խօսեցեալք. այլ ամենքն համաձայն միմեանց. եւ ճշմարտութեամբ են ասացեալք. զոր տասն գլխով բացայայտեսցուք զբանս։ Առաջին այս է միտքն. զի ամենայն բան՝ յերեք բաժանի. այսինքն, ի դիւրահասն. ի դժուարահասն. եւ ի յանհասն։ Դիւրահասն ի ներքոյ բանին է. դժւարահասն՝ արտաքոյ բանին. եւ անհասն գեր ի վերոյ բանին։ Արդ այն որ դիւրահասն է՝ ուսանելի է առանց քննութեան. իսկ դժուարահասն՝ քննութեամբ հասանի. իսկ անհասն եւ անճառն՝ լռութեամբ պատւի։ Վասն այն ասէ Տէրն. «քննեցէք զգիրս». որ դժուարաւ հասանի. իսկ իմաստունն, թէ մի քններ զանհասն եւ զանճառս։ Երկրորդ՝ վասն արարչին եւ արարածոցս է բան. այն բանն որ յաղագս արարչին պատմի՝ ճանաչելն կեանք է. քննելն յանդգնութիւն, եւ հաւատալն փրկութիւն. իսկ որ յաղագս արարածոյս է բան՝ քննութեամբ իմաստասիրի։

Երրորդ՝ կրկին է տեսութիւն բանի. յայտնի եւ ծածուկ. զայն որ յայտնին է՝ մեզ է պարգեւեալ Աստուած գիտելոյ. եւ ծածուկն ինքեան միայնոյ է գիտելի. «առ որ ծածկեալ է ամենայն գանձք իմաստութեան եւ գիտութեան». որպէս ասէ մարգարէն. «յայտնիքն մեզ եւ որդւոց մերոց. եւ ծածուկքն Տեառն Աստուծոյ»։ Արդ եթէ զամենայն դու քննես, ապա Աստուծոյ զի՞նչ թողուս քննելոյ. վասն այն ասէ իմաստունն. «մի քններ զծածուկն»։ Եւ Տէրն հրամայէ. «քննել զյայտնին եւ գիտել»։ Չորրորդ՝ գիրք սուրբք՝ ոմանք յերեսս. որպէս ջրհոր՝ ոմն ի խոր ունի զջուրն. եւ ոմն յերես։ Արդ զայն որ յերես ունի զջուրն՝ ոչ է արտ ի խոր փորել եւ իջանել. զի կորնչի ջուրն. նոյնպէս եւ զան բանն որ յերես ունի զտեսութիւն, չէ պարտ ի խոր քննել. ապա թէ ոչ՝ կորնչի միտքն. զայն ասէ թէ «մի կարի ճմլեր զի արիւն ելանէ»։

Հինգերորդ՝ ասէ թէ դու տգետ մարդ՝ որ անվարժ եւ տկար ես մտօքդ՝ մի քններ զբանն գրոց եւ ի թիւրութիւն անկանիր որպէս աշխարհական մարդիկ եւ ռամիկք. դու միայն կթեա զկաթն հաւատոյ. զոր ինչ ասէ քեզ օրէնքն՝ հաւատայ եւ լուսաւորիս. եւ դու որ կարօղ ես քննել, եւ վարժ եւ կիրթ ես մտօքդ, մի կարծեօք եւ թիւրութեամբ քններ զամենայն բան. այլ զոր կարես՝ ուղղութեամբ իմացիր. եւ զորս ոչ կարես՝ մի քններ. եւ ի կարծիս եւ ի թիւրութիւն մի ձգեր զբանն եւ զմիտսդ քո։ Զի այնպիսի թիւր եւ կարծեօք քննութիւն՝ յուսահատ եւ թերի առնէ զքեզ ի բանէն եւ կորնչիս։ Վեցերորդ՝ այս է միտքն, թէ մի պակաս կամ աւելի քննել զբանն. որպէս այն որ ասէ. «մի յաւելուր ի բանս օրինացն. եւ մի պակասեր»։ Այն է պակասիլն օրինաց՝ որ բանիւ ասեն, եւ գործով ոչ կատարեն. եւ կամ գործով ունին, եւ բանիւ ոչ ասեն այլոց. նոյնպէս եւ յաւելուլն է՝ որ առաւել քան զօրէնս այլ ինչ աւանդութիւն ի ներս խառնեն եւ ուսուցանեն. զոր օրէնքն ոչ հրամայէ. որպէս սուտ աւանդութիւն ծերոցն. «բռնալիր լուանալ ձեռացն եւ հանդերձի եւ ստոմանաց. եւ խոտել զշաբաթսն»։ Այլ ի չափն պահել այն է՝ որ զինչ օրէնքն հրամայէ, զնոյն գործովն կատարեն, եւ բանիւ ուսուցանեն. որպէս «Տէրն առնէր եւ ուսուցանէր»։ Նոյնպէս ի քննութիւն բանին՝ մի աւելի եւ պակաս քննել. որպէս կանգուն աւելի եւ կամ պակաս՝ ոչ է չափեալ. այլ հաաւասար բանին տեսութեան զմիտսդ դիր եւ չափեա ասէ։ Եօթներորդ՝ ասէ Աստուած մարգարէիւն. «խնդրելով խնդրեա եւ առիս բնակեաց». այսինքն, յորժամ բանն քննես, եւ ոչ կարես հասանիլ, մի թերանար ի հաւատոցդ, այլ հաւատով առիս բնակեաց։ Օրինակ ասեն իմաստունք , թէ յորժամ զքուռակն ի մայրն կապես, նա քուռակն ի դուրս շրջի, եւ ի մայրն գայ. ապա թէ ոչ՝ ի միասին կորնչին. նոյնպէս զկամս եւ զյօժարութիւն քո ի բարին եւ ի հաւատն կապեա. որ իմացումն եւ խորհուրդն դարձեալ ի քեզ ժողովին. ապա թէ զկամսդ եւ զիմացական խորհուրդդ արձակ թողուս, երկուքն հեռանան ի բարւոյն եւ կորնչին։ Ութներորդ՝ մի քննէք զճշմարիտն սուտ. եւ զսուտն ճշմարիտ. որպէս մարգարէն ասէ. «վայ որ ասէ զչարն բարի, եւ զբարին չար։ Զլոյսն խաւար՝ եւ զխաւարն լոյս։ Զքաղցրն դառն՝ եւ զդառն քաղցր»։ Այլ զնոյնն զոր ինչ եւ է ճշմարտութեամբ՝ զայն քննեցէք եւ ուսուցէք։ Զչարն բարի այն է՝ որ մեղքն որ չար է եւ վնասակար՝ մարդոյ ուսուցանեն զնոյնն բարի գոլ. եւ զառաքինութիւնն է. եւ խաւար հերձուածն. վայ որ փոխանակէ զնոսա։ Դառն է՝ կենցաղս այս. եւ քաղցր՝ հանդերձեալն. վայ որ ի կենցաղս հեշտանայ եւ քաղցրանայ. զի նա ի հանդերձեալն դառնանայ եւ դժուարի. զայս այսպէս ի հակառակն մի քննէք ասէ. այլ զոր ճշմարիտն է՝ նոյնպէս խորհեցէք։ Իններորդ՝ մի քններ՝ ոչ զայն ասէ, մի աշխատիր եւ մի որոներ. այլ որքան շատ աշխատիս, առաւել ուսանիս զբանն։ Այլ զայն ասէ թէ, մի քններ եւ մի ձգեր զբանն ի հետ մտաց քոց. այլ զմիտս ընդ բանին ընթացո որ ուղիղ իմանաս։ Ապա թէ զբանն ընդ մտացդ քարշես, յանժամ լինի խռովութիւն եւ կռիւ. զի ամենայն ոք որ յինքն քարշէ զբանն, եւ ըստ իւր մտացն մեկնէ, յայնմանէ լինի խռովութիւն եւ աղմուկ յեկեղեցի. ապա թէ ամենքն զնոյն բանն իմանան՝ ոչ լինի հակառակութիւն ի մէջ նոցա։ Տասներորդ եւ կատարեալն՝ ոչ ասէ, թէ մի կթեր շատ կաթն. այլ մի ճմլեր . կթելն այն է՝ որ զպտուկսն քարշեն, եւ բղխի կաթն. նոյնպէս որք զդուռն իմաստիցն գտանեն, որչափ քննեն զբանն՝ առաւել բղխի իմաստութիւնն. որպէս աղբիւր ի շատ պեղելն, առատանայ ջուրն։ Այլ ճմլելն այն է՝ որ զկուրծսն անչափ յերերաց տան. նոյնպէս որք զդուռն իմաստից ոչ գտանեն, եւ քան զչափն առաւել ճմլեն եւ որոնեն զսուրբ գիրս, ոչ ինչ է օգուտ նոցա. այլ առաւել յիմարին եւ թերանան եւ հերձւածս խօսին. որպէս ասէ «թէ կարի ճմլես՝ արիւն ելանէ եւ ոչ կաթն»։

Զի կաթն սնուցանօղ է եւ աճեցուցանէ զտղայն. այլ արիւն զազրատեսակ՝ թերահաւատութիւնն է եւ յուսահատութիւնն։ Այսպէս քննեցին ամենայն դասք հերձւածողաց. եւ կթեցին զարիւն գարշելի եւ պիղծ՝ եւ ոչ զկաթն սուրբ եւ յստակ։

Զի սովորութիւն է բնական՝ որ ամենայն փոքր ծնունդ՝ յիւր ծնողէն ծծէ զկաթն. որպէս փոքր մանուկ. եւ փոքր գառն եւ որթ. եւ ոչ յօտարէ։ Եւ իւր եւ օտար՝ երեք եղանակաւ ասի։ Նախ իւր ասի ծննդեամբ եւ սրբութեամբ. որպէս մայրն փոքրիկ մանկանն՝ իւր մայր է ծննդեամբ եւ սննդեամբ. զնորա կաթն դիէ եւ ոչ զօտար կանանց. որ ծննդեամբ օտար են։ Նոյնպէս եւ ամենայն աշակերտ՝ զկաթն ուսման ընկալցի ի վարդապետէն իւրմէ որ ծնօղ է նորա։ Եւ ժողովուրդն յիւր եկեղեցւոյն. եւ խոստովանորդին յիւր հօրէն, եւ յիւր քահանայէն, եւ յիւր եպիսկոպոսէն. եւ ոչ յօտարէ. թէպէտ իցեն ի նոյն ազգէն եւ ի նոյն կարգէն։ Երկրորդ՝ ասի իւր եւ օտար ստացմամբ եւ սրբութեամբ. այլ ոչ ծննդեամբ. որպէս ոչխարն մեր է ստացմամբ եւ սրբութեամբ. զի կերակրելի է. այլ ծննդեամբ ոչ է՝ ի մեր ազգէս։ Զնորա կաթն կթեմք որ ստացմամբ եւ սրբութեամբ հալալ մեր է. եւ ոչ զօտարին գողութեամբ։ Նոյնպէս կթեմք զկաթն իմաստից՝ որ դաւանութեամբ մեր են. թէպէտ օտար են ազգաւ եւ լեզուաւ. որպէս վրացին. հոռոմն, եւ այլն. այլ զայն զոր ստացեալ են հարքն մեր՝ եւ կանոնեալ եւ սրբեալ՝ զայն ուսանիմք. եւ ոչ գողութեամբ ինչ ի նոցանէ. զի վնասակար է եւ ոչ սուրբ։

Երրորդ՝ ասի իւր եւ օտար՝ որ ամենեւիմբ ազգաւ եւ սննդեամբ եւ սրբութեամբ օտար է. որպէս ձին. գայլն. շուն. որ նոցա տեսակն որիշ է. եւ նոցա կերակուր եւ սնունդն որիշ է. եւ նոցա կաթն պիղծ է. ամենեւիմբ ոչ է կթելի։ Նոյնպէս եւ հերձւածօղն՝ հրէայն եւ հեթանոսն եւ կռապաշտն. ամենեւիմբ նոցա գիտութիւնն ոչ է մեզ ընդունելի. զի պիղծ է կաթն հերձուածօղին. որպէս ձիոյ. որպէս գայլոյ. որպէս շան. նոյնպէս ջհտին, նոյնպէս այլազգւոյն եւ կռապաշտին։ Եւ այն է արիւն եւ զազրալի կերակուր՝ որ ոչ սնուցանէ եւ աճեցուցանէ որպէս կաթն. այլ գարշեցուցանէ զտեսութիւն մտացն. եւ թերացուցանէ ի հաւատոցն. եւ պակասի ի յուսոյն եւ ի սիրոյն Աստուծոյ։ Այսպէս պարտ է մեզ հեռանալ եւ ի բաց փախչիլ ի հերձուածողէ. ի խօսից՝ ի յողջունէ՝ ի բնակցութենէ՝ ի սեղանոյ՝ եւ յընկերութենէ. զի մի զխեղդ ոգւոց նոցա ընդունիցիմք. վասն զի որպէս մերձենալով ոք ի սուրբն. նոյնպէս եւ յարակցիլ պղծոյն՝ պղծի. կամ զզազիր կերպն, կամ զզազիր հոտ նորա ընդունի եւ կրէ յինքն. որպէս ասէ մարգարէն. «ընդ սրբոյն եղիցիս՝ ընդ առն անբծի անբիծ եղիցիս. ընդ ընտրեալս ընտրեալ եղիցիս. եւ ընդ թիւրսն կործանեսցիս»։ Եւ զի նոքա թիւրեալ են մտօք. եւ մոլորեալ հաւատով. եւ պղծել ի գործս. խօսին սուտ. հակառակին օրինաց. հայհոյեն զկարգս. անարգեն զխաչ եւ զսրբութիւն։ Եւ նոքա են զորոց ասէ մարգարէն. «օտարք եղեն մեղաւորք ի մօրէ. խաբեցան յարգանդէ, եւ խօսեցան սուտ»։ Որք ի մօրէ եկեղեցւոյ օտարացան. եւ զհետ մեղաւորաց ընթացան. յարգանդէ աւազանին խաբեալք. եւ զշնորհս մկրտութեանն ուրացեալք։ Զի որ կրկին մկրտի՝ ի շնորհացն Քրիստոսի մերկանայ. ապա ի Քրիստոսէ մերկացեալ, զսատանայ զգենու. որպէս ասէ առաքեալն. «որք մի անգամ ի Քրիստոս մկրտեցան՝ ի մահ անդր նորա մկրտեցան, եւ զՔրիստոս զգեցան. ընդ նմին թաթաղեալք, եւ ընդ նմին յարուցեալք»։ Իսկ որ կրկին անգամ մկրտին՝ մերկանան զՔրիստոս . «եւ անձանց ի խաչ հանեն զորդին Աստուծոյ. եւ դարձեալ խայտառակին որպէս գրէ ի թուղթն եբրայեցւոց». այս է խաբիլ նոցա յարգանդէ։ Իսկ որ ասէ՝ խօսեցան սուտ՝ զմօրէ եկեղեցւոյ. այն է որ ասէ Սողոմօն. «ծնունդ չար՝ զհայր իւր ոչ օրհնէ. եւ զմայր իւր անարգէ»։ Արդարեւ հերձւածօղք՝ չար ծնունդք եղեն եկեղեցւոյ. անարգեն զմայրն զեկեղեցի. եւ զհայրն զՔրիստոս։ «Զի նա ծնաւ զմեզ վերստին ի յոյսն կենդանի». զնա եւ զՔրիստոս հայհոյեն զանազան անարգութեամբ. եւ որպէս յօրէնսն է գրեալ։ «Որ անարգէ զհայր իւր եւ զմայր իւր՝ մահու սատակեսցի»։ Եւ կրկին է անարգութիւն հօրն։ Մի որ ակամայ ի հարկանելն՝ վասն կսկծոյն լեզուաւ միայն անարգէ զհայր. եւ զայն ոչ մեղադրէր օրէնքն։

Նոյնպէս թէ որ յոչ կամայ տգիտութեամբ, կամ ի խորհուրդս որ սատանայ արկանէ բան ինչ հայհոյութեան, կամ խօսի սուտ, այն ներելի է եւ ոչ մահու չափ։ Իսկ թէ ոք անարգէր զհայր կամ զմայր հպարտութեամբ եւ կամակար մտօք, հայրն անիծանէր զնա. եւ տանէին արտաքս եւ քարկոծէին զայնպիսի չար զաւակն, զի այլքն երկիցեն. եւ զաչսն բրեն ագռաւքն. եւ գէշ գազանաց թռչնոց լինի։ Այսպէս որ հպարտ բարուք եւ կամակար շրթամբք անարգէ զՔրիստոս եւ զեկեղեցի՝ վասն նոցա ասէ առակն։

«Ագռաւք ձորոց բրեսցեն զաչս նորա. եւ գէշ գէշ արասցեն ձագք արծուեաց զնա»։ Այսինքն, ագռաւք ձորոց՝ որք են սեւատեսակ խաւարային դեւք եւ անդնդայինք՝ զակն խղճի մտաց նորա բրեն եւ խաւարեն. զի այլ խիղճմտաց ոչ մնայ ի հերձուածօղն. եւ զչարն իբրեւ զբարի գործէ։ Եւ արծուիք որք են օդային դեւք՝ գեշգեշ արասցեն. այսինքն, զկամս եւ զիմացումն. այլեւ զհաւատսն եւ զյոյսն. այլեւ զհոգին եւ զմարմինն գէշ գէշ արասցեն. եւ ի բոյնս իւրեանց ի տանջանս դժոխոց տարցեն. որպէս զՈւլիանոսին. որ կամակար մտօք ուրացաւ եւ հայհոյեաց զՔրիստոս, անկեալ ի պարսս սատակեցաւ. եւ գէշգէշ եղեւ մարմինն ի թռչնոց զգալի. եւ պիղծ ոգի նորա եւ շունչ՝ մատնեցաւ յաւիտենից տանջանացն։ Նոյնպէս եւ ամենայն ուրացողաց եւ հայհոյչաց Քրիստոսի՝ պատուհասն է լինելոց։

Դարձեալ ասէ՝ «ծնունդ չար՝ առ արդարս ունելով զանձն, եւ զելս անձին իւրոյ ոչ սրբէ»։ Ճշմարտութեամբ է. զի հերձւածօղն՝ արդար տեսանէ զինքն որպէս զսատանայ, վասն այն ոչ դառնայ ի հայհոյութեանց. եւ զելս մեղացն իւր ոչ սրբէ. զի մեղքն զղջմամբ եւ մեղայ ասելով սրբի. եւ նա անզեղջ է. վասն այն ոչ լուանայ զանձն իւր ի մեղաց. եւ տես՝ զի Յուդա յուսահատութեամբ ասաց մեղաց. վասն այն խեղդեցաւ. զի թէ իսկապէս զղջացեալ էր, ոչ էր կորեալ։

Դարձեալ ասէ. «ծնունդ չար՝ զաչս ամբարտաւանս ունի. եւ զարտեւանունս հպարտացեալ»։ Նոյն է. զի հերձուածօղն. ամբարտաւան է մտօք, եւ հպարտ է արտեւանամբք. այսինքն է, տեսական մտօք ամբարտաւան է. եւ արտեւանունքն՝ ցասումն եւ ցանկութիւնն ձեռնտու նորա. որ զամենայն ինչ նոքօք գործէ։ Այլեւ ծնունդ չար են՝ իբրեւ սուսեր ունելով զատամունս եւ զժանիս իբրեւ զկրտոց, մաշել եւ ուտել զխոնարհս յաղքատաց ուղղափառաց։ Զի ատամունք հերձւածողին՝ որպէս սուսեր հատանեն. եւ ժանիք նորա որպէս առիւծու, եւ կամ որպէս կտրոց ձեւ է. զի բանքն հայհոյութեան՝ ատամամբք ձեւեն եւ հատանեն զհաւատն։

Մաշեն զխոնարհս երկրի. այսինքն, զխոնարհս հոգւով զդասս ուղղափառաց՝ նախատեն եւ չարչարեն եւ հայհոյեն։

Որպէս Աքայաբ եւ Եզաբել զմարգարէսն կոտորեցին վասն ճշմարտութեան բանիցն։ Եւ Անտիոքոս զմակաբայեցիսն վասն հայրենի օրինացն։ Եւ ի նորս՝ Դիոկղէտիանոս զդասս մարտիրոսացն. որք զՔրիստոս Աստուած խոստովանէին՝ տանջէին հրով սրով եւ գազանօք։ Եւ թէպէտ բազումք նստան յաթոռ իշխանութեան նոցա, այլ նոքա առաւել չարք էին. եւ զի ի ծննդենէ բնական բարք նոցա չար էր. յարգանդէ ծնեալք՝ եւ ստացմամբ առաւելեալք. եւ անողորմն չարացան քան զայլս ամենայն։

Այսպէս եւ ի դասս հերձուածողաց՝ ոմանք բարեբարոյք էին, եւ ունէին սակաւ ինչ ողորմութիւն, եւ խիղճմտաց. եւ ոմանք անգութք եւ չարաբարոյք՝ եւ խստասիրտք եւ անհամբերք. եւ անզեղջք ի չարեաց։ Զորս կործանեսցէ Տէր Աստուած իմ Յիսուս Քրիստոս. եւ փրկեսցէ զգնեալս արեամբ իւրով զեկեղեցիս հաւատացելոց եւ ուղղափառաց. եւ պահեսցէ հաստատուն եւ անշարժ խարսխեալ ի վերայ վիմի հաւատոյ. զի ոչ յիջանել անձրեւաց սատանայի փորձանաց, եւ ոչ ի շնչմանէ հողմոց հերձուածողաց բանից, եւ ոչ հեղեղաց բռնաւորաց իշխանաց, սասանեսցի յւիտեան. շուրջանակի կարօղն հրեղէն պարիսպ լինելով փոքրիկ գնդի հօտի իւրոյ սրբոյ։ Եւ նմա պատսպարողին սրբոց Տեառն մերոյ եւ Աստուծոյն ճշմարտի Քրիստոսի Յիսուսի փառք եւ զօրութիւն եւ իշխանութիւն եւ երկրպագութիւն ընդ Հօր իւրում եւ ամենասուրբ հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յանվախճան յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԿԲ. Յայլմէ քարոզ վասն բարի հովուաց եւ չարաց. ի բանն Յօհաննու աւետարանչին որ ասէ։ «Ես եմ Հովիւն քաջ. հովիւ քաջ՝ զանձն իւր դնէ ի վերայ ոչխարաց»։ Յօհ. 10. 11։

Վարդապետք ասեն թէ սատանայ նման է գայլի, զի սատանայ նմա՛ն է գայլի. յի յատկութիւն է գայլին՝ զի երեկոյին որ է կատարած աւուրն՝ առաւել վնաս առնէ, քան ի յօրն եւ ի ճաշուն. եւ ցերեկն թաքչի ի մարին . եւ յերեկոյն քաղցնու եւ արտաքս գայ. որպէս ասէ Ամբակում, թէ «երագո՛յնք քան զգայլս յերեկոյին»։ Այսպէս գայլն սատանայ յերեկոյին առաւել առնէ վնաս. այլ զերեկոյն՝ կրկին է իմանալ։ Նախ երեկոյ մարդոյն՝ որ է օր մահուն. յորում ժամու առաւել փորձէ սատանայ. յի յանյուսութիւն ձգէ զմարդն. կամ ի հաւատոց թիւր է. զի գիտէ թէ յորժամ զերծանի ի ձեռաց նորա, այլ չկարէ ի բուռն ածել զնա։ Երկրորդ՝ երեկոյ է կատարած աշխարհի. զի թէ սատանայ հա՛նապազ սապասէ կորըստեան մարդկան. այլ որ չափ ի կատարած աշխարհի մօտենայ՝ ա՛յլ առաւել ջանայ. զի գիտէ որ կարճեալ են աւուրք իւր. եւ ի կատարածն այլ չկարէ փորձել զմարդիկ։ Եւ դարձեալ՝ գայլն ի ծերութեան իւրում առաւել խորամանկ է, առաւել վնասէ զմարդիկ. սոյնպէս սատանայ որչափ առաւելու ժամանակն՝ առաւել խորամանկ լինի. եւ բազում անգամ փորձելով ճարտարանայ. եւ բազում անգամ փորձելով ճարտարանայ. եւ բազում վնաս առնէ ոչխարացս. Աստուծոյ։ Արդ՝ ընդ դէմ այս վնասակար գայլիս՝ բազում հովիւ առաքեաց Աստուած մար. այսինքն, զնահապետսն եւ զմարգարէսն. եւ ոչ կարացին զհօտն Աստուծոյ ազատել ի բերանոյ նորա։ Վասան այն առաքեցաւ հովիւն քաջ Յիսուս Քրիստոս եւ յորժամ տեսին գայլքն զհովուպետն Քրիստոս հասեալ յաշխարհս, յոյժ երկեան ի նմանէ. որպէս գրեալ է ի Մատթէոսն. զի ասացին դեւքն. «զի՞ կայ մեր եւ քո Յիսուս Նազօրեցի. եկիր տարաժամ տանջել զմեզ»։ Զի Քրիստոս նման էր Դաւթի՝ որ զերծուցանէր զոչխարս ի բերանոյ գազանացն. որպէս եւ ասաց Դաւի առ Սաւուղ , թէ յորժամ գայր առիւծ կամ արջ, եւ առնոյր ոչխար ի հօտէ անտի, զհետ ելանէի եւ հարկանէի զնա. եւ կորզէի ի բերանոյ նորա. եւ թէ յառնէր ի վերայ իմ, ունէի զփողից. եւ սպանանէի զնա։ Այսպէս քաջ հովիւն Քրիտոս՝ ոչ միայն ազատեաց զկենդանիս ի սատանայէ որք չեն անկեալ ի բերան սատանայի. այլեւ կորզեաց զմեռեալս, որք էին ի բերան նորա յորժամ ազատեաց զհոգիսն ի դժոխոցն։ վասն այն ասէ «Ես եմ հովիւն քաջ»։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի Քրիստոս քաջ հովիւ է. եւ որպէս լուսովն ճանաչի խաւարն՝ եւ բարեաւն չարն. այսպէս ի քաջ հովուէն Քրիստոսէ ճանաչեալ լինին չար հովիւքն։ Եւ զի քաջ եւ բարի հովիւ է Քրիստոս. եօթն իրօք ճանաչի։ Առաջինն՝ զի ասէ աւետարանն Յօհաննու. «որ ոչ մըտանէ ընդ դուռն ի Դաւիթ ոչխարաց, այլ ընդ այլ ելանէ, նա գող է եւ աւազակ. այլ որ մտանէ ընդ դուռն՝ հովիւ է ոչխարաց»։ Արդ այն հովիւն մըտանէ ընդ դուռն՝ որ յԱստուծոյ լինի ընտրեալ եւ առաքեալ. որպէս ասաց Քրիստոս «ես յԱստուծոյ ելի եւ եկի յաշխարհս. եւ դարձեալ՝ ոչ թէ յանձնէ ինչ եկի, այլ նա առաքեաց զիս»։

Այլ ա՛յն է գողթ եւ աւազակ՝ որ ոչ ընտրեցաւ յԱստուծոյ եւ առաքեցաւ. այլ յանձնէ իւրմէ. վասն այն ասէ Պօղոս յեբրայեցւոցն։ «Ոչ թէ անձամբ ոք առնու պատիւ, այլ կոչեցեալն յԱստուծոյ որպէս Ահարօն։ Նոյնպէս եւ Քրիստոս ոչ եթէ շուք եժ անձին լինլ քահանայապետ, այլ որ խօսեցաւն առ նա՝ թէ որդի իմ ես դու՝ եւ ես եւ ես այսօր ծնայ քեզ»։ Ապա ուրեմն պիտոյ է՝ զի բարի հովիւն յԱստուծոյ լինի ընտրեալ որպէս Սաւուղ. որ առաջին թագաւոր եւ հովիւ ընտրեցաւ յԱստուծոյ. եւ նա անարժան համարէր զինքն. փախեաւ եւ թաքեաւ ընդ կարասեաւ. եւ խնդրեցին եւ կացուցին ի մէջ ժողովրդեանն. եւ բարձրացաւ քան զամենայն ժողովուրդն թիկամբ չափ իվեր։ Սոյնպէս պա՛րտ է զի բարի հովիւն թէ յԱստուծոյ լինի ընտրեալ՝ զինքն չհամարի արժանի։ եւ թիկամբ չափ բարձրացեալ լինի. այսինքն, զի առաջնորդն բարձրագոյն լինի առաքինութեամբ քան զամենայն ժողովուրդն։ Զի ասեն վարդապետք, թէ ո՛րչափ բաժանեալ է հովիւն յանբան հօտից ոչխարաց. նոյնպէս վարք առաջնորդաց՝ բաժանեալ է ի ժողովրդենէն։ Այլ յայսմ ժամանակի որք արժանի են առաջնորդութեան՝ չառնուն յանձն այլ փախչին, իսկ անարժանքն յառաջ մատչին։ Եւ սոյնպէս ցուցաւ ի գիրս դատաւորացն. զի ասէ՝ «գնացի ծառքն օծանել իւրեանց թագաւոր. եւ ասեն ցձիթենին, թէ թագաւորեա՛ ի վերայ մեր. եւ ասէ ձիթենին. ոչ թողում զպարարտութիւն իմ եւ երթամ իշխեմ ծառոց։ Եւ ասեն ցթզենին, թէ թագաւորեա՛ ի վերայ մեր. եւ ասէ թզենին. ո՛չ թողում զքաղցրութիւն իմ, եւ իշխան լինիմ փայտից։ Եւ ասեն ցորթն՝ թագաւոեա ի վերայ մեր. եւ ասէ որթն. թողեալ զգինի իմ եւ զուրախութիւն , եւ իշխե՞մ փայտից։ Եւ ասեն ծառքն ցդժնիկն. թագաւորեա ի վերայ մեր. եւ ասէ դժնիկն. թէ օծանէք զիս թագաւոր՝ եկայք ծածկեցարո՛ւք ընդ հովանեաւ իմով. եթէ ո՛չ ելանիցէ հուր ի Դժնկէ աստի, եւ կերիցէ զեղեւնափայտն Լիբանանու»։ Արդ՝ հոգեւորապէս այս երեք ազգ պտղաբեր ծառքս՝ այսինքն ձիթենին թզենին եւ որթն՝ ցուցանեն զսուրբսն. որք լցեալ են իւղով սուրբ հոգւոյն որպէս ձիթենի. եւ լցեալ են հոգեւոր քաղցրութեամբ. այսինքն, գիտութեամբ սուրբ գրոց որպէս զթուզ. եւ լցեալ են հոգեւոր ուրախութեամբ եւ երկնային գինեաւն. այսինքն, հոգւովն սրբով, զոր ցուցանէ պտուղ որթոյն։ Այսպիսիքս յորժամ կոչեալ լինիլ ի պատիւ առաջնորդութեան՝ ոչ առնուն յանձն. այլ հրաժարին. զի ծանր գործ է առաջնորդիլ խառնիճաղանճ ժողովրդեան. եւ երկնչին , թէ նստելով ի մէ ժողովրդոցն, կորուսանեն զքաղցրութիւն իւրեանց։ Այլ դըժաիկն է ծառ չար եւ անպտուղ՝ եւ լցեալ փշօք եւ տերեւն նօսր է. յորժամ ամենայն չորանայ, եւ շնչէ ի վերայ նորա ջերմն հողմն հարաւոյ, ինքն այրի։ Նշանակէ զանարժանս ի քահանայից՝ որք չունին պտուղ բարի գործոց. այլ լցեալ են փշօք մեղաց. այսպիսիքս՝ յօժարութեամբ յանձն առնուն լինիլ առաջնորդ։ Եւ յորժամ ելանեն յաստիճանն, հուր ցոլանայ ի նոցանէ եւ այրէ զժողովուրդն. զի լինին չար օրինակ այլոց գործով. եւ ինքեանք եւ նոքա ի միասին այրին ի հուրն յաիւտենից։ Եւ այսպիսի չար հովիւքս՝ ոչ մտանեն ընդ դուռն ոչխարացն ի գաւիթս. զի Քրիստոսիւ ոչ մտանեն ի ներքս։ Զի Քրիստոս է դուռն որպէս ասէ աւետարանն. «ես եմ դուռն ոչխարաց. այլ ամենայնքն որք յառաջ քան զիս եկին, գողք էին»։ Այլ բազում չար հովիւք՝ ոչ մտանեն ընդ դուռն Քրիստոս. այլ որպէս քահանայսն բէլայ՝ որք արարեալ էին մուտ անյայտ. եւ ընդ այն մտանէին հանապազ. որպէս գրեալ ի Դանիէլն։ Զի էր կուռք մի բաբիլացւոց՝ որք կոչէին Բէլ. եւ տային նմա ռոճիկ յօրն քառասուն ոչխար. եւ բազում նաշիհ եւ գինի մատուցանէին. եւ քահանայքն խաբէին զժողովուրդն, թէ Աստուածն ուտէ զամենայն ինչ զոր դնեն նմա զոհ. եւ ինքեանք եւ որդիք եւ կանայք իւրեանց ուտէին։ Եւ յաւուր միում մարգարէն Դանիէլ ցանեաց մոխիր ի տաճարին. եւ յորժամ բացին ըզդուռն, տեսին զոտնահետսն, եւ բարկացեալ թագաւորն եսպան զնոսա. եւ զբէլ եդ ի ձեռս ի Դանիէլի. եւ կործանեաց զնա։ Այսպէս առնեն չար քահանայքն. զոր ինչ բերեն ժողովուրդքն նուէրս ի զարդարանս եկեղեցւոյ՝ գողացեալ առնեն զարդ ուստերաց եւ դըստերաց իւրեանց. վասն որոյ դատաստանն Աստուծոյ հասանելոց է ի վերայ նոցա։ Եւ գիտելի է՝ զի այսպիսի չար հովիւքըս ոչ մտանեն ընդ կենաց դուռն Քրիստոս. այլ ունին երեք անյայտ դուռն թացուցեալ, ընդ որ մտանեն նոքա։ Առաջին դուռն է մարմնաւոր ազգակցութիւն. որ ժառանգորդ եպիսկոպոսաց եւ քահանայից զազգն իւրեանց առնեն. թէպէտ չիցեն արժանի։ Եւ սոյնպէս ոչ ուսոյց մեզ Քրիստոս զի Յակոբոս եւ Յօհաննէս որ ըստ մարմնոյ ազգակից էին Քրիստոսի, յորժամ խնդրեցին զգլխաւորութեան պատիւն՝ ոչ ետ նոցա. այլ առաքելոյն Պետրոսի ետ. որ յո՛յժ հեռի է յազգէն իւրմէ. զի մի սոյնպիսի սովորութիւնս մտցէ յեկեղեցի, եւ զազգն առցեն ժառանգորդ։ Զի այնպիսիքն ընդ մարմնոյ դուռն մտանն, եւ ոչ ընդ եկեղեցւոյ. եւ գողք են եւ աւազակք։ Երկրորդ դուռն բէլայ՝ է կաշառքն. ընդ այս դուռն՝ կամեցաւ Սիմօն մովն մտանել ի ներքս. որպէս ասէ ի գործս առաքելոցն զի կամեցաւ արծաթով գնել զշնորհսն Աստուծոյ. զի եւ ինքն վաճառեսցէ այլոց. այլ առաքեալն Պետրոս անէծ զնա եւ արտաքսեաց յեկեղեցւոյ։

Այսպէս այժմ քահանայք՝ որք արծաթով գնեն յեպիսկոպոսէն զքահանայութիւն, եւ ինքեանք այլոց վաճառեն, խոտեսցին ընդ Սիմօնի մոգի. զի ասէ Դաւիթ. «խոտան են այնոքիկ. որք ընտրեալ են արծաթով»։ Ընդ այս դուռն եմուտ գէէզի աշակերտն Եղիսէի՝ եւ բովրոտեցաւ գոդութեամբ. եւ Եղիսէոս եհան ի տանէ իւրմէ զգոդին, որ վաճառեաց զշնորհս բժշկութան. եւ էառ զարծաթն ի նէեմանայ ասորւոյ։ Եւ սոյնպէս ատելիք են Աստուծոյ որք վաճառեն եւ որք գնեն զշնորհսն Աստուծոյ. վասն այն Քրիստոս երկու անգամ արտաքս եհան ի տաճարէն մեծ նախատանօք ըզգնօղս եւ ըզվաճառօղս եւ ասէ. «տուն իմ տուն աղօթից կաչեսցի»։ Երրորդ դուռն՝ է անարժանից մարմնական զօրութիւն եւ իշխանութիւն. եւ ընդ այս դուռն եմուտ Ոզիա թագաւորն Երուսաղէմի եւ բորոտեցաւ. եւ անկաւ ի թագաւորութենէն. զի բռնութեամբ եմուտ ի տաճարն, եւ ծախեաց խունկ ի վերայ սեղանոյն։ Այս դուռն՝ յո՛յժ դժուարին է Աստուծոյ վասն այն դատաստանն Աստուծոյ եհաս ի վերայ նորա. եւ եղեւ գոդի մինչեւ ի մահ. սոքա ամենայնքն ընդ այս դուռն մտանեն. եւ ոչ ընդ ճշմարիտ դուռն որ է Քրիստոս։ Այլ բարի հովիւն՝ ընդ դուռն մտանէ . եւ դռնապանն բանայ նմ։ Եւ Գ է դռնապանն։ Առաջինն Քրիստոս։ Երրորդն Սուրբ Գիրք։ Երրորդն է հոգին սուրբ։ Եւ երեք դըռնապանքս այս՝ բանան բարի հովուին. քանզի Քրիստոս բանայ նմա, զի հետեւեսցի Քրիստոսի սուրբ վարուք. եւ Աստուածաշունչ Գիրք բանայ նմա, զի գիտուն լիցի սուրբ գրոց. եւ հոգին սուրբ բանայ նմա. զի լի՛ է հոգւովն սրբով եւ աստուածային սիրովն. Այսպիսի բարի հովիւսս՝ բարւոք ընթանայ եւ մըտանէ յեկեղեցի. եւ յորժամ ի ներքս լինի, բարւոք հովուէ. եւ բարւոք դարձեալ արտաքս ելանէ. այսինքն, յօր մահուն արտաքս ելանէ յաշխարհէս, եւ մտանէ յարքայութիւն երկնից։ Իսկ չար հովուացն՝ չա՛ր է մուտն. եւ չար առնեն հովութիւն. եւչար մահուամբ ելանեն յաշխարհէս։ Զի ի ներքս մտանեն իբրեւ զաղթուէս խորամանկութեամբ. եւ հովուեն իբրեւ զգայլ պատառօղ. եւ չար մահուամբ ելանեն իբրեւ զշուն առանց զղջման խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան եւ հաղորդելոյ։ Յայսմանէ երեւի՝ զի Քրիստոս բարի հովիւ է. զի ընդ դուռն ճշմարիտ եմուտ յերկեղեցի. զի ի հօրէ ընտրեցաւ եւ առաքեցաւ յաշխարհս։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ գլուխն՝ Քրիստոս է բարի հովիւն. զի բարի հովիւն բազում նեղութիւնսս կրէ վասան ոչխարացն, զի պտղաբեր լիցին. այսպէս Քրիստոս բազում չարչարանս կրեաց վասն բանաւոր հօտի իւրոյ։ Վասն այն նման է Յակօբայ նահապետին՝ որ հովիւ էր ոչխարաց։ Եւ նա՛խ աղքատ էր ի տանն լաբանու. եւ բազում ամ աշխատեցաւ. եւ յետոյ վարձ իւր էառ զոր ինչ համակ սեաւ, կամ ամենեւին ըսպիտակ, կամ խայտ ծնանէին. եւ ա՛յնպէս փարթամացաւ։ Զի ի ժամանակի յղութեան ոչխարացն՝ դնէր զգաւազանն ի ջուրն. երբեմն սպիտակ, երբեմն սեաւ. երբեմն խայտախարիք ծնանէին։ Եւ զայս հնարս զոր արար Յակօբ՝ ո՛չ կախարդութիւն ինչ էր. զի ի հրեշտակէն ուսաւ։ Այլեւ գո՛րծ է բնութեան. զի ասեն իմաստոնք, թէ կին ոմն մեծատուն եւ գեղեցիկ՝ յղացաւ յառնէ իւրմէ. եւ ծնաւ որդի սեաւ իբրեւ զհնդիկ. եւ կամէր այրն սպանանել զնա. կարծէր թէ ի ծառայիցն է։ Եւ ասեն իմաստունքն, թէ մի սպանանէր. տես թէ իցէ՞ ի տան քում պատկեր սեաւ. եւ գըտին պատկեր մի նկարեալ սեաւ հնդիկ։ Եւ ասաց իմաստունն. թէ ի ժամ սաղմնառութեան՝ նկատեալ է ի պատկերն այն եւ յղացեալ. սոյնպէս եւ ոչխարքն այնպիսի գունով ծնանէին զգառինս, որպէս նկատէին ի գաւազանն։ Այս՛պէս բանաւոր ոչխարք զոր ինչ տեսանեն ի հովուաց իւրեանց, ա՛յնպէս ծնանին. թէ բարի օրինակ, եւ թէ չար։ Նոյնպէս Քրիստոս բարի հովիւն՝ ի սկզբանն ոչ ունէր ոչխար. այլ աղտաք էր. եւ երեսուն եւ երեք ամ աշխատեցաւ մարմնով. այլ եդ առաջի ոչխարացն փայտ սպիտակ. այսինքն, զօրինակ մաքուր կուսութեան։ Քանզի յորժամ տեսին զկուսութիւն սուրբ աստուածածնին եւ զՔրիստոսին, բազումք ծնան մաքուր կուսանք եւ հետեւեցան Քրիստոսի։ Նաեւ եդ գաւազան խայտ առաջի ոչխարացն աչաց. այսինքն. հաւատացելոց օրինակ զնեղ եւ զազգի ազգի չարչարանս զորս կրեաց մարմնով իւրով. եւ հայեցան ի նա դասք առաքելոցն եւ մարտիրոսացն եւ նմանեցան Քրիստոսի չարչարակից լինելով նմա։ Այլեւ եդ առաջի ոչխարացն գաւազան սեաւ. այսինքն ետ օրինակ ծանր ապաշխարութեան. եւ այնպէս ծնան պայծառացան բազում հարք միանձունք. որք ի բազում ճգնութենէն լինէին սեաւ իբրեւ զխանձօղ։ Այլ չար հովիւքն՝ չար օրինակ դնեն առաջի ժողովրդոցն զչար վարս. զծուլութիւն. զարբեցութիւն. զորկրամոլութիւն. եւ զայլ զանազան չար գործս. եւ ժողովուրդքն զնոյն ուսանին եւ կորնչին ի միասին։ Յայսմանէ յայտ է՝ թէ Քրիստոս բարի հովիւ է. եւ բազում չարչարանս կրէ, զի պտղաբեր լիցի հօտն իւր։ Երրորդ պատճառ՝ Քրիստոս բարի հովիւ է. զի բարի հովիւն՝ զիւր ոչխարսն գեղեցիկ արածէ. այլ չար հովիւն՝ գիտէ զբուրթն կտրել. եւ զկաթն կթել. այլ ոչ գիտէ արածել։ Այլ Տէր մեր Քրիստոս քաջ հովիւն՝ զիւր ոչխարսն բարւոք արածէ. «զի տայ նոցա կերակուր զմարմին իւր. եւ ըմպելի զարիւն իւր»։ Եւ յորժամ յանձնեաց յառաքեալն Պետրոս, եւ նովաւ յամենայն յառաքեալսն յանձնեաց զհօտն հաւատեցելոց։ Եւ երեք անգամ ասաց, թէ «արածեա՛ զոչխարս իմ». զի երեք կերպիւ պարտ է որ արածէ հովիւն զբանաւոր հօտն Քրիստոսի։ Նախ՝ պարտ է խնամել զժողովուրդն մարմնաւոր կերակրօք. զի պարտ է եպիսկոպոսին ողորմութիւն առնել աղքատաց։ Երկրորդ՝ պարտ է հոգեւոր կերակրօք յագեցուցանել. այսինքն քարոզել նոցա զբանն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ զի օրինակ բարի տացէ. եւ զոր քարոզէ բանիւ զնոյն կատարէ գործով։ Եթէ վասն այն բարի հովւին ասէ Քրիստոս. «ընդ իս եթէ ոք մտցէ, այսինքն, արօտ։ Զի Քրիստոս յարքայութեան երկնից՝ երկու արօտատեղ ունի. մինն արտաքին. եւ մին ներքին. արտաքին արօտատեղ է՝ սուրբ մարմինն Քրիստոսի. այլ ներքինն է աստուածութիւն իւր։ Յա՛յնժամ ելանեն արտաքս աչխարքն Քրիստոսի՝ յորժամ մարմնաւոր աչօք հային յերեսն Քրիսոսի. եւ լցեալ լինին ուրախութեամբ։ Այլ յայնժամ մտանեն ի ներքս՝ յորժամ մտաց աչօք տեսանեն զաստուածութիւն նորա. եւ առաւել լցեալ լինին ուրախութեաբ։

Նաեւ ա՛յլ ազգ իմացեալ լինի արատքին արօտատեղտն զի նշանակէ զնկարադիր սուրբ գրոց. եւ ներքինն զհոգեւոր մեկնութիւն սուրբ գրոց։ Զի ոչխարքն հին օրինաց՝ ի նկարագիր գրոցն միայն արածէին. այլ վարդապետք եկեղեցւոյ զներքին միտսն մեկնեն ժողովրդեանն, որ բարձրագոյն ուսումն է։ Այլեւ ոչխարքն սատանայի՝ ունին եւ նոքա արօտատեղ. այսինքն դժոխս. որպէս ասէ Դաւիթ. «որպէս խաշն ի դժոխս մատնեսցին, եւ մահ հովուեսցէ զնոսա». եւ կերակուր ցաւք. եւ ըմպելիք ջուր դառնութեան։ Չորրորդ՝ պատճառաւ քաջ եւ բարի հովիւ է Քրիստոս. զի բարի հովիւն՝ ճանաչէ զոչխարսն իւր . եւ Քրիստոս ասէ. «ճանաչեմ զիմսն, եւ ճանաչիմ յիմոցն»։ Եւ գիտելի է՝ զի Քրիստոսի ոչխարքն՝ չորս նշանաւ բաժանին ի սատանայի ոչխարացն։ Առաջին նշան է՝ սիրել զմիմեանս. որպէս ասէ. «յայսմ ծանիցեն թէ իմ աշակերտք էք, թէ սիրիցէք զմիմեանս»։ Եւ Յօհաննէս ի կաթուղիկէն ասէ. «ամենայն որ ոչ սիրէ զեղբայր իւր, չէ նա յԱստուծոյ»։ Երկրորդ նշան է՝ սպանանել զանկարգ եւ զհեշտ ցանկութիւն մարնոյ. որպէս ասէ Պօղոս գաղատաւցոցն. «որ քրիստոսեանքն են՝ զմարմինս իւրեանց ի խաչ հանին կարեօք եւ ցանկութեամբ հանդերձ»։ Երրորդ՝ նշան է՝ յիշատակ չարչարանացն Քրիստոսի. որպէս ասէ Մովսէս ի յելսն. եւ առնուցուք յարենէ գառինն. եւ դիցէք ի վերայ սեմաց եւ բանաւորաց տանն». այսինքն, թէ յարենէ գառինն Աստուծոյ առէ՛ք. եւ դրէք նշան ի վերայ կամաց եւ հանճարոյ. ի միտ ածէք հանապազ զչարչարանսն Քրիստոսի։ Չորրորդ նշան է՝ ողորմած եւ գթած լինիլ առ աղքատս։ Եւ սոյնպասի նշանաւս «բաժանէ Քրիստոս յաուրն դատաստանի զօդիսն յայծեաց։ Զի ասէ «եկայ՛ք օրհնեալք հօր իմոյ. զի քաղցեայ եւ ետուք ինձ ուտել»։ Այլ ոչխարքն սատանայի ունին չորս նշան հակառակ այսմ։ Առաժինն է՝ աստել զմիմեանս։ Երկրորդ՝ պարարել զմարմինս հեշտ ցանկութեամբ։ Երրորդ՝ մոռանալ զչարչարանսն Քրիստոսի։ Չորրորդն է՝ անգութ լինիլ առ աղքատս. վասն այն անկանին ի փարախս դժոխոցն. որպէս ասէ սաղմոսն. «որպէս խաշն ի դժոխս մատնեսցին. եւ մահ արածէ զնոսա». այսինքն, զի որպէս անսունն յորժամ արածէ զխոտն, ոչ արմատովն խլէ. այլ կտրէ ատամամբն զբոյսն. եւ արմատն մնայ. եւ միւսանգամ բուսանի յարօտ անասնոց. սոյնպէս մահն հովուէ ըզդոխայինսն. զի միշտ չարչարանօք մեռանին եւ անմահ մնան ի տանջանս։

Հինգերորդ պատճառաւ՝ Քրիստոս բարի հովիւ է. զի բարի հովիւն՝ ոչ զատի յոչխարաց իւրոց. այլ կայ մերձ, եւ ամենայն ցեղ զգուշութեամբ եւ արթնութեամբ պահէ. որպէս ասէ Ղուկաս թէ, «հովիւքն էին ի տեղւոջն բացօթեայք. որք պահէին զպահպանութիւնս գիշերոյ հօտից իւրեանց»։ Այսպէս եւ Քրիստոս առնէր որպէս ասէ. «շրջէր ընդ ամենայն քաղաքս եւ ընդ գեօղս եւ ուսուցանէր զնոսա»։ Ապա այնոքիկ ըզհակառակն առնեն, որք միանգամ ի տարւոջն շրջին ի վիճակն. եւ լնուն զքսակն արծաթով. եւ պատառեն իբրեւ ըզգազան. եւ դարձեալ փախչին ի յորջս իւրեանց. եւ ոչ ինչ հոգան վասն ոչխարացն։ Եւ թէ ոք ունէր մին կաթ յարենէն Քրիստոսի՝ բազում զգուշութեամբ պահէր. ապա թէ ոչ պահէր, դժոխոցն էր արժանի. ապա ո՛րչափ նոքա որք ոչ խնամեն զժողովուրդն. որ ոչ թէ մին կաթ, այլ ամենայն արիւնն Քրիստոսի հեղաւ ի վերայ նոցա։ Այլ թէ ասէ հովիւն՝ կացուցից երեսփոխան ինձ. եւ ես հանգեայց ի տեղի իմ։ Պատասխանեմ թէ չէ բարւոք. զի յորժամ ել Մովսէս ի լեառն, եւ կացոյց երես փոխան ի ժողովուրդն զբարի հովիւն զԱհարօն եւ զՈվր, գայլն սատանայ պատառեաց զնոսա. զի անկան ի կռապաշտութիւն. եւ վաասն այսր մեղաց կոտորեցան երեք հազար այր. թէ Մովսէս ա՛նդ էր եղեալ, ոչ էր մտեալ գայլն։ Ապա ո՛չ ունին ներումն ծոյլ հովիւքն որ վասն մարմնոյ հեշտութեան հեռանան ի ժողովրդենէն։ Վեցերորդ պատճառաւ՝ Քրիստոս բարի հովիւ է. զի բարի հովիւն՝ ջատագով լինի ոչխարացն. եւ կայ ընդդէմ գայլոցն. եւ դնէ զանձն ի վերայ ոչխարաց. վասն այի ասէ. «ես եմ հովիւն քաջ. եւ զանձն իմ դնեմ ի վերայ ոչխարաց»։ Եւ Երեմիա ասէ ի դէմս Քրիստոսի. «լքի զտուն իմ. թողի զժառանգութիւն իմ. ետու զանձն իմ ի ձեռս թշնամեաց իմոց վասի սիրոյ ոչխարաց իմոց»։ Այլ այն հովիւն՝ որ ոչ կարէ բաշխել զինչս վասն սիրոյ ոչխարաց իւրոց, զիա՞րդ կարէ զանձն ի մահ տալ վասն նոցա. վասն այն ասէ, թէ «վարձկանն որ ոչ է հովիւ՝ որոյ ոչ իւր են ոչխարքն՝ իբրեւ տեսանէ զգայլն, թողու եւ փախչի»։

Իսկ թէ հարցումն լինի՝ թէ պա՞րտ է երբէք որ հովիւն թողու զոչխարսն եւ փախչի։ Ասեն վարդապետք թէ՝ հալածումն երկու ազգ է մէկ հասարակաց՝ հովուին եւ ոչխարացն. եւ մէկ որ առանձին լինի հովուին. թէ հասարակաց լինի փախուստն, ոչ է հնար փախչիլ հովուին. այլ ընդդէմ կալ գայլին. եւ դնել զանձն ի վերայ ոչխարացն. որպէսՔրիստոս եւ առաքեալն։ Ապա թէ հալածումն առանձին հովւին է, պարտ է փախչիլ վասն օգտի ոչխարացն. որպէս ասաց Քրիստոս. «թէ հալածեն զձեզ ի քաղաքէս յայսմանէ, փախիցիք ի միւսն». որպէս արար Պօղոս. զի փախեաւ ի Դամասկոսէ իջեալ ընդ պարիսպն։ Նոյնպէս եւ «Քրիստոս բազում անգամ խոյս ետ ի հրէիցն. զի չեւ էր հասեալ ժամ նորա»։

Եօթներորդ պատճառաւ՝ Քրիստոս բար եւ քաջ հովիւ է. զի ոչ վասն իւր, այլ վասն օգտի ժողովրդեանն եկն. զի կատարեալ Աստուած էր. եւ ոչ ինչ ունէր կարօտութիւն։ Իսկ վարձկանն որ ոչ է ճշմարիտ հովիւ, ոչ ինչ հոգայ վասն օգտի ժողովրդեանն. այլ վասն իւր որպէս գրեալ է ի դատաւորսն։ Թէ Միքիա ի վարձու կալաւ քահանայ մի ղեւտացի. որ երթայր եւ գտանէր հանգիստ անձին իւրոյ. եւ տայր նմա արծաթ եւ հանդերձ եւ կերակուր. սոյնպէս եւ յայսմ ժամանակի՝

շրջին քահանայք եւ խնդրեն զհաճոյս իւրեանց. եւ վարձկանք լինին կերակրոյ եւ հանդերձի իւրեանց . եւ ոչ հոգան զօգուտն ժողովրդեան։ Եւ սատանայ ծարաւ է հոգւոց մարդկան զոր կորուսանէ. որպէս ասաց թագաւորն սոդոմացւոց Աբարհամու՝ յորժամ դարձաւ ի կոտորուածէն. ասէ՝ «տուր յիս զհոգիսն. եւ զաւարսն ի քեզ ա՛ռ»։ Նոյնպէս սատանայ ո՛չ խնդրէ ոսկի կամ արծաթ, այլ միայն զհոգիս մարդկան. եւչար առաջնորդքն՝ միաբանին ընդ սատանայի, եւ պատասխանի տան եւ ասեն. ոչ ինչ է փոյթ մեզ վասն հոգւոց. քեզ լիցին. բայց արծաթն եւ ոսկին մեզ։ Զի ոչ ուրախանան ընդ փրկութիւն մարդկան. այլ ուրախանան ընդ փարթամանալն իւեանց. որպէս ասէ Զաքարիաս։ «Այսպէս ասէ Տէր ամենակալ. արածեա՛ զխաշինս իմ. զոր ստացօղքն կոտորէին եւ վաճառէին եւ ասաէին. օրհնել Տտէր եւ փարթամացաք. եւ հովուացն ոչ ինչ ցաւ էր վասն նոցա»։ Յայնմանէ երեւի, թէ չար հովիւքն՝ ոչ ուրախանան ընդ փրկութիւն ժողովրդեանն. այլ ընդ փարթամութիւնս իւրեանց։ Եւ որպէս վարձկանն որ ուրախանայ ընդ կոտորումն ոչխարացն, զի բազում լինի իւր մորթ. նոյնպէս չար առաջնորդք՝ ուրախանան ընդ բանաւոր ոչխարացն . զի բազմասցին նոցա ինչք։ Այսպիսի հովիւքս՝ զանձն ոչ դնեն ի վերայ ոչխարաց։ Իասկ Քհրիստոս դնէր զանձն իւր ի վերայ ոչխարացն. որպէս ասաց բանիւ, եւ գործով կատարեաց. զի ասէ մարգարէն Զաքարիաս վասն չար հովւացն. «ա՛ռ դու քեզ գործի տգէտ հովուի. զի ահա ես յարուցանեմ հովիւ տգէտ ի վերայ երկի. որ զվատեալն ոչ յանձանձէ. եւ զցրուեալն ոչ խնդրէ. զբեկեալն ոչ բժշկէ. զողջն ոչ դարմանէ. եւ զմիս ընտրելոցն կերիցէ. եւ զոսկր նոցա փշրեսցէ»։ Եւ թէ զի՞նչ է գործի տգէտ հովւին։ Ասեն վարդապետք թէ՝ գործի հովւին չորս իր է։ Առաջինն ցուպն։ Երկրորդ պարկն, յոր դնէ զպաշարն։ Երրորդ՝ փող եղեգնեայ։ Չորրորդն է սուլելն։ Եւ այս չորս գործիս՝ օգուտ հովիւն՝ չորս ազգ գործի ունի՝ որ օգուտ է բանաւոր հօտին։ Նախ գաւազանն՝ որ է զօրութիւն եւ իշխանութիւն նորա. որ խրատէ զապստամբն եւ ածէ ի հօտն. եւ Քրիստոս գաւազանաւ խաչին ժողովեաց զցրուեալ ոչխարն։ Երկրորդ գործիք՝ մաղախ հացին. այսինքն, զի մարմնաւոր հահացիւ եւ կերակրով յագեցուսցէ զքաղցեալսն. որպէս Քրիստոս ասաց առաքելոցն. «դուք տուք դոցա ուտել». եւ ինքն կերակրեաց զնոսա։ Երրորդ՝ փողն. այսինքն, քաղցր ձայն վարդապետին. որ մըխիթարէ զժողովուրդն եւ հաստատէ ի հաւատս. եւ Քրիստոս փողեաց ի վերայ խաչին զեօթն բանն քաղցրալուր։ Եւ եղեգնեայ փողն՝ ունի հինգ ծակ. յոր խաղացուցանեն զմատունս։ նշանակէ զհինգ խոցուածն Քրիստոսի ի վերայ խաչին։ Չորրորդ՝ է սուլել բերանովն. այսինքն յորդորել ի գործս բարիս. եւ վարել զնոսա յարօտս կենաց. այլ այժմ փոխեալ ունին տգէտ հովիւք ըզչորս գործիսս զայս։ Զի այժմ ունին գաւազան իշխանութեան՝ ոչ վասն խրատելոյ ի բարին, այլ վասն խորտակելոյ եւ փշրելոյ զոսկերս նոցա։ Եւ ի պարկ իւրեանց ոչ ունին հաց վասն քաղցելոցն. այլ կարծր քարինս՝ որք անիծանեն զանմեղս։ Եւ զփող քաղցրաձայն վարդապետութեան՝ փոխեալ են ի դատարկաբանութիւն եւ ի խօսս աղտեղիս։ Եւ զսուլելն ի յորդորական բարիս՝ այժմ փոխեալ են ի սուլել թիւնաւոր օձի. զի դնեն բամբասանս ի վերայ սրբոց՝ եւ չար օրինակ լինին այլոց. եւ ինքեանք եւս չարանան։ Զի որպէս բարի առաջնորդքն կրկին պատուոյ արժանի լինին խան զաշխարհականն. որպէս ասէ առաքեալն. «երիցունք որք բարւոք վերակացու լեալ իցեն՝ կրկին պատուոյ արժանասցին»։ Նոյնպէս չար եւ անուղղայ առաջնորդքն՝ վատթար են քան զաշխարհականն. եւ կրկին անարգութեան արժանի։ Եւ տգէտք են որք ասեն. մին անարժան քահանայն լաւ է, քան զբազում արժանաւոր աշխահական. եւ այս երեք կերպիւ հաստատի։ Նախ օրինակաւ. զի յորժամ մեծ ջահն շիջանի, առաւել գարշ հոտ հանէ քան ըզփոքրն. մեծ ճրագ քահանայն է. եւ փոքր աշխարհականն. յորժամ շիջանի քահանայն չար վարուք առաւել հոտ արձակկէ. զի բազումք առնուն չարաց օրինակ զչար վարս նորա։ Եւ որպէս հոտ ճրագին վնաս է յղւոյ. այս է զի յորժամ ոք յղացեալ է բարի գործով՝ եւ կամի ծնանիլ, ի տեսանել զչարս գործ քահանային, եւ ինքն խափանի յիւր բարեացն։ Երկրորդ՝ զի ասէ Սողոմօն. «լաւ է շուն կենդանի՝ քան առիւծ մեռեալ». կենդանի չուն է աշխարհականն. որ կենդանի է բարի գործով. եւ առիւծ մեռեալ է առաջնորդն, որ է չար վարուք։ Եւ մեռեալն ոչ ինչ է բան, քան որ գարշ հոտն բուրէ. այլ կենդանի շունն՝ բազում օգուտ առնէ. այսպէս աշխարհականն բազում օգուտ առնէ քան զչար առաջնորդն։ Երրորդ՝ զի ասէ Քրիստոս առաջնորդաց. «դուք էք աղ երկրի. եթէ աղն անհամեսցի, ի՞ւ յաղեսցի. այլ ոչ ինչ պիտոյ է այնուհետեւ. այլ ընկենուլ արատքս եւ կոխան լինիլ ի մարդկանէ»։ Սոյնպէս առաջնորդն համեմիչ է անհամ ժողովրդեանն. թէ անհամանայ չար վարուք՝ ոչ ինչ է պիտանացու. բայց միայն կոխան լինիլ ի մարդկանէ։ Ապա պարտ է առաջնորդին պահել զինքն անարատ վարուք. զի մի լիցի աղ անհամ, կամ առիւծ մեռեալ, կամ ճրագ շիջեալ։ Այլ բարի գործովք՝ բարի եւ քաջ հովուին նմանեսցի Քրիստոսի. եւ միշտ չարչարակից լիցի. զի նորին փառացն արժանասցի ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԿԳ. Յայլմէ քարոզ եպիսկոպոսաց. ի բանն առաքելոյն։ «Եթէ ոք եպիսկոպոսութեան ցանկայ՝ բարւոյ գործոյ ցանկայ։ Պա՛րտ է եպիսկոպոսին անարատ լինիլ. միոյ կնոջ այր. հեզ՝ ցած՝ պարկեշտ՝ հիւրասէր՝ ուսուցիչ»։ 1 Տիմ. 3. 11։

Վարդապետք ասեն եթէ ի մեջ բարւոյն եւ չարին՝ կրկին զանազանութիւն է։ Նախզի՝ բարին ինքն ըստ ինքեան կարէ լինիլ առանց չարի. որպէս Աստուած բարի է զուտ, եւ առանց չարի. բայց չարն անկար է. ոչ կարէ առանց բարւոյ լինիլ. զի բարին ենթակայ է չարին։ Եւ թէ սատանաեյ ինքն ըստ ինքեան էր չար, ոչ կարէր լինիլ. այլ ինքն զինքն ապականէր. այլ էութիւն բարի է. եւ կամքն չրա է սատանայի։ Երկրորդ զանազանութիւն՝ զի չարն ինքն ըստ ինքեան ոչ ումեք է ցանկալի. վասն զի ոչ ոք ցանկայ ի չարն ըստ այնմ որ չար է. այլ ամենայն իրօք փախչի ի չարէն։ Եւ սուրբն Դիոնէսիոս ասէ, թէ ո՛չ ոք գործէ զչար այնպիսի կամօք թէ չար է. բայց բարին տիքան ըստ ինքեան ցանկալի է. եւ ըստ ինքեան սիրեցեալ լինի. վասն աեյն սահմանէ Արիստոտէլ թէ բարի է, որու ամենայնքն ցանկան։ Արդ եթէ բարին ըստ ինքեան ցանկալի է ամենեցուն, յորժամ առաւել լինի բարին՝ առաւել լինի ցանկալի. զի ասէ իմաստունն. ո՛ր քան բարին հասարակ է՝ բարեգոյն է. որպէս մին տան բարին առաւել բարի է քան մին մարդոյն. եւ մին քաղաքին, քան մին տան. եւ մին թագաւորութեան բարին՝ մե՛ծ է քան մին քաղաքին։ Ա՛յսպէս եկեղեցւոյ աստիճանքս։ Նախ հասարակաց ժողովրդեան է. եւ այս մասնաւոր ունի զբարին. վասն այն փոքր բարի են. զի գործ նոցա մասնաւոր է։ Եւ կրօնաւորքն՝ ա՛յլ մեծ ունին զբարին քան զաշխարհականս։ Եւ վերինքն՝ հասարակագոյն ունին քան զներքինսն, եւ ի վեր քան զամենայնսն։ Նոյնպէս է ի խորհուրդ եկեղեցւոյ. որ մին քան զմին առաւել են ի բարիս։ Եւ գլուխ ամենայնի՝ է աստիճան եպիսկոպոսութեան. վասն այն՝ քան զամենայնսն բարեգոյն է եւ պատուական։ Զի եւ ըստ մեծութեան անուանն՝ ծանիցի եւ գործ նորա. զի եպիսկոպոսն տեսուչ թարգմանի. որ է բարձրագոյն. եւ ամենայն գործք նորա առ ներքինսն է. մաքրել, լուսաւորել, եւ կատարելագործել։ Ապա ուրեմն յայտնի է՝ որ գործ եպիսկոպոսութեան բարձրագոյն է եւ հարկաւոր։ Վասն այն ասէ Պօղոս թէ, «որ եպիսկոպոսութեան ցանկայ՝ բարի գործոց ցանկայ»։

Ի բնաբանս այս՝ Գ իրս տեսանեմք։ Նախ՝ եպիսկոպոսութիւն. ըստ այնմ որ ասէ, «թէ ոք եպիսկոպոսութեան ցանկայ»։ Երկրորդ՝ գործ եպիսկոպոսին. զի ասէ, «բարի գործոց ցանկայ։Գ» Երրորդ՝ կանոն եպիսկոպոսին. զի ասէ, «թէ պարտ է եպիսկոպոսին անարատ լինիլ»։ Արդ հարցումն է վասն առաջնոյն, թէ առանց մեղաց կարէ՞ ոք ցանկալ եպիսկոպոսութեան։ Ընդդէմ այսմ՝ պատասխանեն նոքա որք ցանկան պատուոյ, եթէ կարէ՛ լինիլ ցանկութիւն եպիսկոպոսութեան առանց մեղաց. եւ վկայութիւն առնուն զբանն առաքելոյն. «թէ ոք եպիսկոպոսութեան ցանկայ՝ բարի գործոց ցանկայ»։

Բայց սուտ է պատասխանի նոցա. եւ Պօղոսի վկայութիւն նոցա ոչ ինչ օգուտ է։ Եւ այս յայտ է չորս կերպիւ։ Նախզի՝ Պօղոս ո՛չ ասէ թէ ցանկութիւն եպիսկոպոսին բարի է. այլ թէ գործ եպիսկոպոսութեան բարի է. եւ այսպէս կարէ՛ ոք մեղօք առնել. թէպէտ ցանկայ այն իրացն որ բարի է։ Որպսէ Սադայէլ որ ցանկացաւ ըստ իշխանութեան աստուածանալ, եւ իշխան լինիլ ամենեցուն. ոչ թէ վատ իրաց ցանկացաւ, այլ բարի. քանզի ի՞նչ բարեգոյն, քան Աստուծոյ նմանիլ. ապա ուրեմն ցանկութիւն չար էր. զի անկարգ ցանկացաւ։ Դարձեալ Ադամ ցանկացաւ նմանիլ Աստուծոյ ըստ գիտութեան. եւբարի իրաց ցանկացաւ. բայց ցանկութիւն չար էր։ Նոյնպէս որդիքն զԵբեթեայ ցանկացան մեծ լինիլ. եւ նստիլ մի ընդաջմէ եւ եւ մի ընդ ահեկէ. թէպէտ բարի իրաց ցանկացան. բայց ցանկութիւն նոցա ոչ էր առանց մեղաց. վասն աայ յանդիմանեաց Քրիստոս. «ոչ գիտէք զի՛նչ խնդրէք»։ Այսպէս որ եպիսկոպոսութեան ցանկայ՝ բարի գործոց ցանկայ. բայց ցանկութիւն նորա ոչ է առանց մեղաց։ Երկրորդ՝ զի ասէ Գրիգոր պատրիարգն՝ թէ Պօղոս յայնժամ վասն այն գովէր եւ յորդորէր եպիսկոպոս լինիլ, զի որ եպիսկոպոս լինէր՝ նախ քան զժողովուրդն մարտիրոսանայր. վասն զի եկեղեցի ի հալածանս էր յայնժամ. բայց այժմ էանց ժամանակն այն. եւ եպիսկոպոսն ոչ մարտիրոսանայ. այլ հարուստ եւ փարթամ ապրի։ Երրորդ՝ զի սուրբն Գրիգոր ասէ, թէ Պօղոս սահմանէ զեպիսկոպոսութիւն՝ թէ բարի գործ է եպիսկոպոսին գործն. ապա որ ոք զեպիսկոպոսին բարի գործն ոչ խնդրէ, այլ զփարթամութիւն եւ զփառս եւ զհանգիստ, ինքն ինքեան վկայէ թէ ոչ վասն բարի գործոց ցանկացաւ. այլ վասն փառաց եւ փարթամութան։ Չորրորդ՝ որպէս վաճառական՝ որր կամի կտաւ գնել պարտ տէ որ զերկու ծայրսն տեսանէ զկտաւին. վասն զի ծախօղն զլաւ ծայրսն ցուցանէ. եւ դու թէ զերկու ծայրսն ցուցանէ. եւ դու թէ զերկու ծայրսն չտեսնուս, խաբիս։ Նոյնպէս եւ դու թէ ի նկարագիր բանիցն Պօղոսի հայիս, որ զգլուխ բանին տեսանես որ ասէ, «թէ ոք եպիսկոպոսութեան ցանկայ՝ բարի գործոց ցանկայ, » հայեաց ի կատարումն որ ասէ. «պարտ է եպիսկոպոսին անարատ լինիլ եւ այլն». որ չխաբիս։ Եւ ոմանք որք կամին եպիսկոպոս լինիլ. եւ արմատ խորհրդոյն որ ի սիրտն է՝ ցանկութիւն պատուոյ է. բայց վերերեւոյթն երեւի խնդել, թէ շատ բարիս առնեմ. այս է, միշտ իրաւունս քարոզել. մըխիթարել զաղքատս. եւ զայլ բազումս։ Եւ յորժամ յաթոռն նստի, զայն վերին ծայրն մոռանայ որ բարի էր եւ ի միւս այլ արմատն հաստատի, որ ի սիրտն էր. եւ զանձն տայ ի հեշտութիւն եւ ի փարթամութիւն։ Ասա յայտնի է՝ որ պատասխանի սնափառացն սուտ էր. եւ ոչ հասկացան զբանն Պօօղոսի։ Վասն այն վարդապետք այլ ազգ պատասխանի տան, թէ չկարէ ոք առանց մեղաց ցանկայ եպիսկոպոսութեան. զի այս հպարտութիւն մեծ է. այս է պատճառն՝ որ աստիճանն կատարեալ է. զի պարտ է եպիսկոպոսին՝ ոչ միայն կատարեալ լինիլ, այլեւ զայլս կատարելագործել . զի ասէ Արիստոտէլ՝ յա՛յն ժամ է իրն կատարեալ՝ յորժամ կարէ զնմանն ծնանիլ, եւ որպէս զինքն կատարելագործել. եւ այս մե՛ծ հպարտութիւն է։ Զի ասէ ժողովօղն. քանզի զսէր եւ զատելութիւն ոչ գիտէ մարդն. թէ արժանի՞ է, եւ կարէ՞ ոք առանց մեղաց ցանկալ կրօնաւորութեան. վասն զի ճանապարհ է որ ի կատարելութիւն հանէ. եւ աստիճան եպիսկոպոսութան՝ է օթեւան կատարեալ եւ ոչ ճանապարհ։ Դարձեալ յաստիճան եպիսկոպոսութեան՝ փառք եւ կարողութիւն եւ փարթամութիւն խառնեալ կայ. եւ յոյժ ի կարծիս է, թէ ցանկութիւն եպիսկոպոսին աղքատութի՞ւն էր եւ հոգ ժողովրդեա՞նն, թէ փառացն եւ փարթամութեան։ Զոր օրինակ՝ թէ ոք ունի զքաղերթ ոչխարի, եւ սեաւ ագռաւն զհետ նորա երթայ, ի կարծիս է թէ ի հետ մարդո՞յն երթայ, թէ ի հետ թափանին. եւ այս յայնժամ ճանաչի, յորժամ զթափանն ի բաց թողու եւ երթայ. երեւի թէ ագռաւն յետ մարդո՛յն էր, թէ յետ թափանին։ Այսպէս թէ պատիւ եւ հեշտութիւն եպիսկոպոսին բաժանեալ լինէր որպէս միակեցին, եւ աշխատանք եւ աղքատութիւն միա՛յն մնայր եպիսկոպոսին, թուի թէ սակաւք յօժարէին եպիսկոպոսութեան. բայց յորժամ փառք եւ պատիւն յաստիճան եպիսկոպոսուեն կապեալ կայ, մարդ ցանկայ եպիսկոպոս լինիլ, յա՛յտ է թէ զինքն եպիսկոպոսութեան արժանի համարի։ Եւ այս հպարտութիւն է. որպէս ասէր Քրիստոս. «լայնեն զգրապանակս իւրեանց. եւ երկայնեն զքղանցս հանդերձիցն. սիրեն զառաջագահս յընթրիս. եւ զնախաթոռս ի ժողովուրդս. եւ զողջոյն ի հրապարակս. եւ կոչիլ ի մարդկանէ ռաբբի»։ Վասն այն Գրիգոր որ եպիսկոպոս էր անարատ, այսպէս ասէ վասն իւր, թէ ոչ վասն աեյլ ինչ իրաց երկիւղ կրեմ, քան թէ միայն վասն այսր որ արժանի ոչ էի ի նաւն ի տեղի սպասաւորացն լինիլ, եւ զիս եդին նաւապետ։

Եւ դարձեալ ասէ թէ, բազումք ի յանդորր տեղիս երկնչին կանգնիլ՝ գուցէ անկանիցին։ Զի՞նչ կրեն նոքա որպէս որք ի բարձրագոյն աշտարակ ելեալ են. ուր բազում հողմք հնչեն. ո՞չ ապաքէն անկումն նոցա մեծ կորուստ է։ Ապա ուրեմն ոչ է պարտ մարդոյ համարձակիլ. եւ զինքն եպիսկոպոսութեան արժանի համարիլ եւ առնուլ. որպէս ասէ Պօղոս յեբրայեցւոցն։ «Եւ ոչ թէ անձամբ ոք առնու պատիւ, այել կոչեցեալն յԱստուծոյ որպէս Ահարօն։ Նոյնպէս Քրիստոս ոչ թէ անձին ինչ շուք եեդ լինիլ քահանայապետ. այլ որ խօսեցաւն առ նա թէ , դու ես քահանայ յաւիտեան ըստ կարգին Մելիքսեեդեկի»։ Առ մեծ քահանայպետն հեղի գրեալ է. «եղիցի ամենայն որ մնասցէ ի տան քում, եկեսցէ երկիրպագանել նմա»։ այս տէ, թէ ոչ համբերէ՝ որ կոչեն եւ խնդիր առնեն որպէս Ահարօնի։ Ոսկէբերանն ասէ. Առաջնորդն ցանկայ այնմ, որ փախչի ի նմանէ։ Եւ այլք ասեն. պա՛րտ է որ պատիւն զքեզ խնդրէ. եւ ոչ դու զպատիւն. վասն այն ասէ. «եկեսցէ երկիրպագանել»։ Այս է՝ աղաչօղ եւ միջնորդ կացուցանել կաշառօք. եւ բերէ ասէ «դանգ միոյ արծաթոյ. եւ նկանակ միոյ հացի»։ այս է՝ կաշառ տայ եպիսկոպոսին եւ ասէ. ընկեա՛ զիս ի տեղի մի քահանայութեան քոյ՝ զի կերայց հաց։ Բայց քահանայութիւն՝ կրկին մասն ունի. մէկ հոգեւոր. եւ մէկ մարմնաւոր. զայն որ հոգեւոր է՝ հոգ ոչ տանի. եւ զայն որ մարմնաւոր է՝ խնդրէ. վասն այի ասէ «կերայց հաց»։ Ապա ուրեմն ոչ են որպէս զԱհարօն որ կոչեցեալ եղեւ. եւ ոչ որպէս զՔրիստոս. զի Քրիստոս ծնաւ ի հոգւոյն սրբոյ առանց սերման առն. անապական կուսութեամբ առանց ցաւոց մօրն։ Այլ նոքա ծնանի՝ ոչ ի հոգւոյն սրբոյ, այլ ի մարմնաուր սերմանէ. այսինքն է, մարմնաւոր ազգակցութեամբ. որպէս ասէ Ամբակում։ «Վա՛յ որ շինէ զքաղաք իւր արեամբ». այս է՝ զի վասն արեան եւ ազգի լինի եպիսկոպոս, զի զնոսա փարթամացուսցէ. քաղաք՝ զեկեղեցին կոչէ։ Այլեւ ծնանի ապականութեամբ. որ է կաշառօք. զի կաշառքն՝ զկուսութիւն եկեղեցւոյ ապականէ. եւ ծնանի ցաւօք մարմնոյ մօրն. այսինքն, աղաչանօք իշխանաց երկեցուցանէ զեկեղեցի. եւ ցաւ ածէ բռնութեամբ լինիլ եպիսկոպոս։ Եւ ոչ որպէս Մովսէս որ յԱստուծոյ կոչեցեալ եղեւ յառաջնորդութիւն ժողովրդեանն. եւ նա հրաժարէր եւ ասէր. «աղաչեմ զքեզ Տէր՝ ա՛ռ քեզ զայլ ոք զօրաւոր զոր առաքեսցես»։ Եւ թէ ոք ասէ, թէ ահա Եսայի որ զանձն եցոյց ասելով։ «Ահաւասաիկ ես առաքեա զիս»։ Պատասխանեմ, թէ Եսայի նախ ասաց։ «Վա՛յ ինձ՝ ես այր տառապեալ եմ. մարդ եմ եւ պիղծ շրթունս ունիմ. եւ առաքեաց սերովբէ մի որ ունեէր կայծակն . եւ մերձեցոյց ի շրթունս նորա եւ ասէ. ահա մերձեցաւ այդ ի շրթունս քո. եւ սրբեսցէ զանօրէնութիւնս քո»։ Յորժամ ետես մարգարէն որ սրբեաց զնա Աստուած, ոչ տայր արգել զանձն իւր ի ծառայութիւն Աստուծոյ։

Եւ թէ ոք ընդդէմ բերէ ասելով. անցաւ այն ժամանակն յոր Աստուած ընտրէր. եւ այժմ ո՞վ լինի Աստուծով. եւ զո՞վ ընտրեաց Աստուած ի ժամանակս մեր։

Ասեմք թէ Աստուած այժմ ոչ ընտրէ. պարտ է սահմանաւ եւ ընտրութեամբ կոչել զայն՝ որ յերկեղեցւոյ ծնեալ է. եւ սրբութեամբ սնեալ. եւ իմաստութեամբ աճեալ։

Այլ այժմ որ վատն է՝ նախ ծնանի եւ յառաջ գայ քան զլաւն. որպէս ասէ ի ծննդոց։ «Եւ եղեւ իբրեւ ծնանէր Թամար, եւ էին երկու որդիք յորովայնի նորա. եւ մինն յառաջագոյն եհան զձեռն՝ եւ էառ ծնուցիչն. եւ կապեաց կարմիր ի ձեռն նորա. եւ նորա ամփոփեալ զձեռն, ել վաղվաղակի միւսն. եւ կոչեցին զանուն նորա փարէս որ է խարմատութիւն»։ Եւ արա՝ նշանակէր զարժանաւորսն եւ զլուսաւորեալսն հոգւով եւ մարմնով՝ բանիւ եւ գործով. որ թագմանի երեւելք, կամ՝ պայծառութիւն. եւ կարմիր ի ձեռն՝ նշա՛ն է սիրոյն Քրիստոսի։ Նաեւ այժմ փարէս յետս նահանջէ, եւ ինքն յառաջագոյն գայ. որ է խրամատութիւն. որ խրամատէտտ զեկեղեցին Աստուծոյ. եւ աղմուկ եւ խռովութիւն ձգէ։ Բայց ի ժամանակս Քրիստոսի՝ ոչ էր այսպէս կարգն. այլ ճշմարիտ կարգաւ Քրիստոս եդ զառաջին եպիսկոպոսն։ Զի ի մէջ առաքելոցն՝ Քրիստոս գիտէր որ Պետրոս սիրէր զնա. ասէ երեք անգամ «Սիոօն Յովնանու սիրե՞ս զիս». եւ զնա առաջին եպիսկոպոս կացոյց։ Այժմ որ ոք զՔրիստոս սիրէ, ի ծոց եկեղեցւոյ մնայ որպէս զարա։ Եւ որ ոք խրամատիչ է եկեղեցւոյ՝ փութով վաղվաղակի ծնանի որպէս զփարէս։ Եւ գիտելի է զի Պետրոս որ առաջին եպիսկոպոս էր յաստիճան եպիսկոպոսութեան, վեց աստիճանաւ բարձրացաւ եւ ել որպէս Սողոմօն։ Առաջին աստիճան էր արդարութիւն. վասն զի բազում աշխատութեամբ եւ ձկնորսութեամբ ել. ըստ այնմ, «արարից զձեզ որսորդս մարդկան»։ Երկրորդ՝ հոգեւոր աղքատութեամբ. որպէս ասէր. «զամենայն թողաք եւ եկաք զհետ քոյ»։ Երրորդ՝ ճշմարիտ հաւատն. որ դաւանեաց. «դու ես Քրիստոս որդի Աստուծոյ կենդանւոյ»։ Չորրորդ՝ կատարեալ հնազանդութիւն. զի Քրիստոս միանգամ կոչեաց զնա. եւ նա եթող զամենայն եւ գնաց։ Հինգերորդ դառն զղջումն. «զի յորժամ հայեցաւ ի նա Յիսուս, ել արտաքս եւ ելաց դառնապէս»։ Վեցերորդ՝ ջերմ սէրն որ ասաց. «Տէ՛ր զամենայն եւ եթէ սիրեմ զքեզ»։ Ապա պարտ է որ ամենայն եպիսկոպոս այս վեց աստիճանաւ ելանէ. եւ ապա նստի յաթոռ Սողոմօնի փղոսկրեայ։ Բայց բազումք նստին եւ վեց աստիճանաւ ելանեն . մէկ՝ աստիճան ունին զազգն. երկու՝ աղաչանք սիրելեացն. որք նստուցանեն յաթոռն. երեք՝ կաշառն. չորս՝ ծառայութիւն՝ մարմնական այնմ, որ զինքն յառաջ ձգէ. հինգ՝ չար սիրելիքն. որպէս հերձուածօղն. կամ ուղղափառն. որպէս յիւրեանց կոկղմանէն կամին որ եպիսկոպոսն զիւրեանց կամսն քարոզէ. վեց՝ երկիւղ թագաւորի եւ պարոնաց. որք պատկառին եւ ձեռնադրեն։ Ահա յայտ է, թէ ո՛րպիսի իրօք պիտի ցանկալ եպիսկոպոսութեան. ո՛րպէս բարի եւ ո՛րպէս չար։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդն ասելի է վասն գործոյ եպիսկոպոսին որ ասէ. «բարի գործոց ցանկայ»։ Գիտելի է՝ զի Քրիստոս գլուխ է եկեղեցւոյ եւ եպիսկոպոսաց. որպէս ասէ Պետրոս ի մէկ կաթուղիկէն։ «Դարձարուք առ հովիւն եւ տեսուչ ոգւոց ձերոց». եւ նա ուսուցանէ զեպիսկոպոսունս թէ ո՛րպէս պարտ է լինլ , եւ զի՛նչ գործել նոցա։ Զի Քրիստոս տասն գործ արար եպիսկոպոսութեան։ Առաջին գործ է եպիսկոպոսին՝ աղօթել վասն ժողովրդեանն. եւ զայս Քրիստոս արար. որպէս ասէ յեբրայեցւոց. «որ յաւուրս մարմնոյ իւրոյ աղօթս եւ պաղատանս մատուցանէր. եւ լսելի լինէր առ լաւութեան»։ Եւ աւետարանն ասէ. «աղօթէր վասն չարչարողացն. Տէր մի համարիր սոցա զայս մեղս»։ Երկրորդ՝ գործ է եպիսկոպոսին պատարագ մատուցանել վասն ժողովրդեան. որպէս ասէ յեբրայեցւոց. «ամենայն քահանայպետ վասն մատուցանելոյ զզոհս եւ զպատարագս կայ։ Եւ ի նոյն գլուխն ասէ ի ձեռն հոգւոյն յաւիտենականի մատոյց զանձն պատարագ Աստուծոյ»։ Երրորդ գործ է՝ զժողովուրդն ուսուցանել. եւ զայս Քրիստոս արար. ի Մատթէոսն ասէ. «եւ շրջէր Քրիստոս ընդ ամենայն կողմանս գալիլեացւոց, ուսուցանէր զժողվուրդս նոցա. եւ քարոզէր զաւետարանն արքայութեան»։ Չորրորդ գործ է՝ քահանայ ձեռնադրել. եւ զայս արար Քրիստոս որպէս ասէ ի տեսիլն Յօհաննէս. «եւ արար զմեզ արժանիս արքայութան իւրոյ. եւ քահանայս Աստուծոյ Հօր իւրոյ»։ Հինգերորդ գործ է եպիսկոպոսին՝ եկեղեցի օրհնել. եւ զայս արար. որպէս ասէ Պօղոս ի կորնթացւոցն. «զի տաճար Աստուծոյ սուրբ է որք էք դուք»։ Վեցերորդ գործ է՝ մեռոն բաշխել եւ օծանել. եւ զայս Քրիստոս արար որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթուղիկէն. «եւ դուք օծութիւն ունիք առ ի սրբոյն»։ Եօթներորդ գործ է՝ արձակել զմեղաւորն ի մեղաց. եւ զայս արար Քրիստոս ասէ Մատթէոսն։ «Եւ տեսեալ Յիսուսի զհաւատս անդամալուծին, ասէ ցնա. թողեալ լիցին քեզ մեղք քո»։ Ութներորդ գործ է՝ բանադրել զանհաւատս եւ զայս առնելոց է Քրիստոս ի հանդերձեալն, որ ասէ «երթայք յինէն ա՛նիծեալք»։ Իններորդ գործ է՝ օրհնել եւ արձակել զհնազանդեալսն. եւ զայս արար Քրիստոս. որպէս ասէ յեփեսացւոց. «օրհնեալ է Աստուած եւ հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. որ օրհնեաց զմեզ ամենայն հոգեւոր օրհնութեամբ յերկնաւորս ի Քրիստոս»։ Եւ ի վերջին օրն՝ հասարակապէս օրհնէ ասելով. «եկա՛յք օ՛րհնեալք հօր իմոյ»։ Տասներորդ գործ է եպիսկոպոսին՝ կանոն կարգել. այս է, ժողովրդեանն քահանայս կացուցանել. եւ պետս սահմանել նոցա. սոյնպէս եւ Քրիսոտոս առնէր մեծարելով զսուրբս յարքայութիւն որպէս ասէ աւետարանն. «իշխանութիւն ունիլ ի վերայ տասն քաղաքաց. եւ ի սեղան հօր իմոյ բազմեցուցից եւ անցեալ պաշտեցից»։ Ապա ուրեմն պարտ է ամենայն եպիսկոպոսի զայս տսն բանս կատարել, որպէս Քրիստոս. այս այն է՝ զոր Քրիստոս արար. եւ մեզ պարտ է առնել։ Այժմ ասեմք զոր Քրիստոս ոչ արար. եւ չէ պարտ մեզ առնել։ Առաջին՝ զի Քրիստոս զպսակն ոչ բաժանեաց. այլ հրամայեաց թէ, «զոր Աստուած զուգեաց՝ մարդ մի մեկնեսցէ»։ Երկրորդ՝ զի Քրիստոս ոչ հրամայեաց մի մարդոյ երկու կին առնուլ. եւ այժմ երիսկոպոսք զհակառակն առնեն. զի մինն կենդանի ի տունն հրաման տան մի այլ առնուլ։ Երրորդ՝ Քրիստոս ոչ հրամայեաց զխորհուրդ եկեղեցւոյ դրամով վաճառել. այլ ասաց «ձրի առպիք, եւ ձրի տուք»։ Այժմ դրամով առնուն, եւ դրամով տան անարժանից։ Չորրորդ՝ Քրիստոս ո՛չ հրամայեաց յիրաւունսն ակն առնուլ. եւ կաշառօք թիւրել. եւ այժմ առնեն։ Հինգերորդ՝ Քրիստոս ոչ ասաց ի տեղի իւր զազգականն դնել եպիսկոպոս. զի Յակոբոս Յօհաննէս թէպէտ աղաչեցին՝ ոչ ետ. այլ ետ Պետրոսի՝ որ ոչ էր ազգակից մարմնոյ. եւ այժմ զհակառակն առնեն։ Զի Աստուած յորժամ հրամայեաց Սամուէլի զՍաւուղ թագաւոր ընտրել ի վերայ ժողովրդեանն Իսրայէլի, ասաց ցժողովուրդն. «տեսէ՛ք զթագաւորդ զոր ընտրեաց Տէր». զի երկայն էր թիկամբվ չափ քան զամենայն մարդ։ Նոյնպէս եւ այժմ պարտ է առնել՝ որ գլուխն բարձր լինի առաջնորդին քան զամենայն հասարակաց մարդկան. ի գլուխն է ամենայն զգայութիւն. բարձր վասն վարուցն. եւ զգայութիւն վասն իմաստիցն եւ խելացն։ Վեցերորդ՝ Քրիստոս ոչ հրամայեաց զմասան աղքատաց յափշտակել եւ ազգականացն տալ. զի ինքն հոգայր զպէտս աղքատաց, եւ վասն աշակերտացն պիտոյից. բայց այժմ անտես առնեն զսպասաւորս եկեղեցւոյ եւ զաղքատս եւ զիւրեանց ազգականսն փարթամացուցանեն։ Արդ թէ ոք կոչեցեալ եւ ընտրեալ իցէ յեպիսկոպոսութիւն, եւ զոր Քրիստոս արար՝ զնոյն եւ ինքն արասցէ։

Եւ յորմէ հրաժարեցոյց, ի բաց կացցէ. յայնժամ նման լինի Քրիստոսի, եւ առաջնորդական պատուոյն. Այս երկրորդ գլուխն, թէ զի՛նչ է եպիսկոպոսին գործ։ Իսկ երրորդ գլուխն որ ասէ. «Պարտ է լինիլ անարատ եպիսկոպոսին»։ Եւ այսու անարատութեամբս պարտ է նմանիլ Քրիստոսի. որպէս Յօհաննէս ի տեսիլն։ «Տեսի ի մէջ եօթն ճրագարանացն նմանութիւն որդւոյ մարդոյ»։ Եւ գիտելի է՝ զի աստ տասն եւ երկու զօրութիւն եւ նշանս ցուցանէ. զոր պարտ է ունիլ եպիսկոպոսին։ Առաջին՝ զի ասէ թէ «ի մէջ եօթն ճրագարանացն կայի»։ Ասեն իմաստունքն, թէ ի մէջն է զօրութիւն եւ արդարութիւն. եւ մեղքն առաւել եւ պակասն է. վասն այն պարտ է եպիսկոպոսին ի մէջն լինիլ, որ է արդարութիւն եւզօրութիւն որպէս քրիստոս։ Երկրորդ՝ շրջիլ ի մէջ ճրագարանացն եւ լուսաւորիլ. եօթն ընդհանուր թուոյ է նշանակ. որ ցուցանէ եօթն ճրագարանաւն՝ զամենայն եկեղեցիս որ ընդ իշխանութեամբ իւրով. որ պարտ է ի մէջ նոցա հա՛նապազ շրջիլ եւ լուսաւորել բաինւ եւ գործով . որպէս արեգակն ի մէջ մոլորականացն։ Զի յորժամ Մովսէս եթող զժողովուրդն եւել ի լեառն, թէպէտ ի տեղի իւր բարի առաջնորդ կացոյց զԱհարօն քահանայապետ, բայց բազում վնաս եղեւ նովաւ ի ժողովրդեանն. զի բազումք կոտորեցան առաւել քան ըզքսան եւ չորս հազար մարդ։ Վասն այի պարտ է եպիսկոպոսին ի մէջ ժողովրդեանն հանապազ շրջիլ եւ ուսուցանել. որպէս գրէ առաքեալն աշակերտին։ «Զի դիտասցես, թէ որպէս պարտ է քեզ շրջիլ ի տան Աստուծոյ»։ Երրորդ՝ եւ որպէս որդին Աստուծոյ խոնարհեցաւ ի նմանութիւն որդւոյ մարդոյ. նոյնպէս առաջնորդին պարտ է խոնարհ լինիլ եւ համարել զինքն մասն ժողովրդեանն. որպէս ասէ առաքեալն. «Աստուած զորդին իւր առաքեաց ի նմանութիւն մարմնոյ մեղաց եւ դատապարտեաց զմեղս ի մարմնի»։ Այսպէս արար եւ Եղիսէ մարգարէն. յորժամ գնաց յարուցանել զորդի այրւոյն, մինչ ոչ խոնարհեցաւ ի վերայ մանկանն, եւ կծկեցաւ ի չափ մանկանն, ոչ յարեաւ։ Այսպէս պարտ է եպիսկոպոսին խոնարհիլ առ մեղօք մեռալն, ո՛րչափ մեծապատիւ է եւ ահարկու. եւ ընդ նոսա ուտէ եւխրատէ, մինչեւ կենդանացուցանէ։ Չորրորդ՝ պատմուճանն է պճղնաւոր». որ նշանակէ զառաքինութիւնսն. եւ զի պճղնաւոր է։ այսինքն մինչ իսպառ որ է կատարաց կենաց՝ զգեցեալ լինի զամենայն առաքինութիւնսն։ Հինգերորդ՝ որ «գօտեւորեալ էր առ սետեամբն գօտեաւ ոսկեղինաւ». թէպէտ զգեցեալ լինի առաջնորդն զամենայն առաքինութիւնս՝ ոչ է բաւական. այլ առաւել պարտ է գօտեւորիլ. զպարկեշտութիւն կուսութեան պնդել. ոչ միայն ըզմիջով ուր եւ գործն է ցանկականին. այլ զստեամն՝ որ զմտածութիւն խորհրդոյն է պնդէ։ Եւ զայն ոսկեղէն ասէ. այս է, թէ ոչ առնէ վասն փառաց մարդկան. այլ վասն սիրոյն Աստուծոյ նահանջէ զախտն։ Վեցերորդ՝ «Զի գլուխ նորա էր որպսէ զասր սուրբ»։ Ցուցանէ, թէ ոչ է պարտ ի մանկական տիոյ ընտրել, որ արհամարհութիւն բարէ ամենեցուն. այլ ալեւորեալ իմաստութեամբ եւ հասակաւ. որպէս ասէ յառակն. «պսակ պարծանաց ծերութիւն. եւ ճանապարհս արդարութեան գտանի նա»։ Եօթներորդ՝ «եւ աչք նորա իբրեւ զբոց հրոյ»։ Ցուցանէ այսու՝ թէ պարտ է եպիսկոպոսին ըզհոգեւոր տեսութիւն լուսաւոր եւ ջերմ ունել. լուսաւոր՝ որ քննէ եւ ճանաչէ զգործ ժողովրդեան . եւ ջերմն՝ որ նախանձաւոր լինի օրինացն Աստուծոյ. եւ վշտակից եկեղեցւոյ. որպէս ասէ. «նախանձ տան քո կերիցէ զիս»։ Ութներորդ՝ «ոտն նորա նմանել պղնձոյ լիբանանու ի մէջ հնոցի հրաշեկ»։ ոտն՝ նաշնակէ զժողովուրդն. որ համեմատի հրաշեկ պղնձոյ. այս է, եթէ պարտ է համբերօղ լինիլ եւ ժուժկալ յամենայ փորձութիւնս. որ ոչ այրեալ ապականի փորձութեամբ հրոյն, ոյլ պայծառանայ։ Զի թէ իսկիզբն եկեղեցւոյ՝ բազում հալածանք եւ փորձութիւնք կային ի վերայ քրիստոնէից. բայց առաւել ի ժամանակս նեռինն լինելոց է. որ ոտն կոչի։

Դարձեալ առաջին հարք սուրբք՝ որպէս զոսկի փայլեին զանազան ըսքանչելեօք. թէպէտ հալածումն էր. բայց ի վերջին աւուրս՝ ոչ լինին սքանչելիք միայն. որպէս պղինձ հրագոյն բարի գործովքն փայլին։ Իններորդ՝ «է՛ր ձայն նորա իբրեւ զձայն ջուրց բազմաց»։ Ձայն քարոզութեան եպիսկոպոսին՝ պարտ է սրբօղ լինիլ որպէս ահարկու եւ երկեցուցիչ. որպէս ջուր բազում, որ ձայն տայ։

Տասներորդ՝ «եւ յաջոյ ձեռին նորա աստեղս եօթն»։ այս է, զհոգեւոր կարողութիւն կատարելապէս ունել. զի կարօղ իցէ զեօթն շնորհս հոգւոյն յինքեան ունել, եւ ի ձեռս իւր. որպէս զի կարիցէ այլոց շնորհել բայց որ ասէ, թէ «յաջոյ ձեռին». զի Աստուած զմարմնաւոր կարողութիւնս՝ թագաւորաց է տուեալ որք ձախ կոչին. իսկ զհոգեւորն՝ եկեղեցւոյ առաջնորդաց որք աջ կոչին։

Մետասաներորդ՝ «եւ ի բերանոյ նորա ելանէր սուր երկբերանեան». որ ճշմարիտ դատաստանն. որ յերկու կողմանց հատուցանէ. անիրաւացն պատիժս, եւ արդարոցն վարձս. որպէս Քրիստոս ի հանդերձեալն, «եկա՛յք օրհնեալք. եւ երթա՛յք ա՛նիծեալք»։ Երկոտասաներորդ՝ «եւ երեսք նորա իբրեւ զարեգակն ճառագայթեալ». երեսք՝ զարտաքին վարս կոչէ. որ լուսաւոր գործօք օրինակ բարեաց լինի ամենեցուն։ Այնպէս՝ զի յորժամ ոք հայի ի վարս նորա եւ յերրեսս, պատկառեալ խորշի եւ երկիւղ կրէ. եւ ոչ կարէ հանդէպ երեսացն նորա կալ։ Վասն զի ասէ սուրբն Գրիգոր, թէ զոր ինչ զանազանութիւն կայ ի մէջ մարմնաւոր հօտին եւ հովւին. նոյնպէս է եւ հոգեւոր հովուին լինիլ եւ հօտց ժողովրդեանն. բայց այժմ չե՛ն առաջնորդք այնպէս. այլ որպէս արտի խրտուիլակ կամ չորթանի. որ յառաջն երկնչին, եւյետոյ ծրտեն ի գլուխն։

Ահա յայտ է՝ թէ որպէ՛ս պարտ է լինիլ եպիսկոպոսին. եւ որպէս բարի է գործ նորա։ Եւ թէ որպէ՛ս պարտ է անարատ լինիլ ի փառս եւ ի գովութիւնս հովւապետին Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ . որ է օրհնեալ յաւիտեան։

Գլուխ ԿԴ. Յայլմէ քարոզ Երիքովին. ի դէմս քահանայից եւ ժողովրդոց. ի բանն։ «Այր մի իջանէր յԵրուսաղեմէ յերիքով. եւ անկաւ ի ձեռս աւազակաց. որք մերկացուցին զնա. եւ վեր ի վերայ եդին. թողին կիսամահ եւ գնացին»։ Ղուկ. 10. 30։

Ասեն իմաստունք թէ բարի է միաբանիլ ընդ բարիսն, քան զորոշիլն, վասն երեք պատճառի։ Նախ՝ որ միաբանիլն շինութիւն է. եւ յորժամ բաժանանին, աւեր. որպէս հրէայքն ի միաբանութիւն ի շինութեան էին. եւ երբ բաժանեցան, աւերեցան։ Երկրորդ՝ ի միաբանութիւն զօրաւոր լինին. եւ յորժամ բաժանին, անզօր. զի ասեն իմաստունք՝ թէ զօրութիւն յորժամ յիրեար պատրուսի, առաւել լինի. քան յորժամ ցրիւ լինի. որպէս յաւուրս Դաւթի եւ Սողոմօնի՝ զօրացան, քան յաուրս րոբովամու իսրայէլացիքն։

Երրորդ՝ որպէս բոլոր մարդն ամենայն անդամօքն գեղեցիկ է եւ կենդանի. եւ թէ մի յանդամոցն պակասի, եղեւ զազիր. այժմ պէս ժողովուրդն բաժանեալ ի բարի առաջնորդէ, եւ աշակերտ ի վարդապետէ, եւ ընկեր յընկերէ, զազիր է եւ գարշ. որպէս ասէ Տէրն. «թագաւորութիւն բաժանեալ յանձն, աւերի. եւ տուն բաժանեալ կործանի»։ Այսպէս է որ ասէ. «Այր մի իջանէր յԵրուսաղէմէ յերիքով»։ Յի այրս այս՝ յորժամ յԵրուսաղէմ էր, ի խաղաղութեան էր. եւ յորժամ ել , անկաւ ի ձեռս աւազակաց. որպէս ոչխարն ո՛րքան ի փարախն է, ի խաղաղութեան է. եւ թէ արտաքս ելանէ, ի ձեռս գողոց եւ գայլոց անկանի»։ Այսպէս եւ հաւատացեալ եկեղեցիք սուրբք՝ ո՛րքան ի մի հաւատ ուղղափառութեան էին, ի խաղաղութեան կային. եւ յողժամ բաժանեցան ի զանազան հերձուածս, որպէս Արիոս. եւ Նոմիոս. Մակեդան. Նետոր. Փլաբիանոս. պիղծն Լեւոն. եւ այլ բազում համախոհք նոցա. ի բաժանիլն իւրեանց մոլար հերձուածօքն, ելին յերկեղեցւոյ, եւ անկան ի ձեռս աւազակաց եւ սատանայի։ Արդ առակս այս՝ չորս իրս ցուցանէ։ Մեկ այրն՝ յորժամ ել յԵրուսաղէմէ, անկաւ ի ձեռս աւազակաց։ Երկու՝ անցել ղեւտացին եւ զանց արարեալ՝ ո՛չ գթացաւ։ Եքեք՝ սամարացին ետես եւ գթացաւ։ Չորս՝ եբարձ ի գրաստ, եւ ետ ի պանդոկապետ։ Եւ ի վերայ սոցա է քննութիւն բանիս։ Այրն նշանակէ զմարդկային բնութիւնս. որ անկաւ ի ձեռս սատանայի. զի որչափ զպատուիրանն պահէր, ի դրախտին էր. եւ յորժամ յանցեաւ, էջ ի դժոխս։ Եւ յայս յանցմանէս Ադամայ՝ եօթն ազգ պակասութիւն եղեւ մարդկային բնութեանս։ Նախզի՝ յառաջն էր պայծառ եւ բարձր եւ Տտէր ամենայն ազգ կենդանեաց. յորժամ անկաւ, զամենայն ինչ կորոյս. եւ հաւասարեցաւ անասնոց. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ. հաւասարեցաւ անասնոց անբանից»։ Յառաջն մերձ էր ի դուրս դժոխոց։ Զի մարդ որ ի մէջ մեղաց է, ի դժոխս մերձ է. որպէս ասէ Յոբ, «թէ ամենայն մեղաւորք՝ ուտեն եւ ըմպեն եւ խաղան. եւ յորժամ մեռանին իջանեն ի դժոխս»։ Եւ այս գիտելի է՝ զի ի մէջ դժոխոցն եւ արքայութեան են մեր կեանքս. եւ առաւել մերձ ի դժոխս։ Եւ զայս հաստատեն վարդապետք եկեղեցւոյ. զի յայսմ աշխարհէ մինչ ի բուն երկինս՝ տասն երկինք են։ Արդ՝ ի ցամաքէ մինչ ի դոխոխսն է կէս. եւ մինչեւ յերկնից արքայութիւն՝ բազում աստիճան. իսկ մարդն առաջին՝ էր մերձ յարքայութիւն կէս կէտ հեռի. եւ բազում միջոց ի դժոխս։ Երկրորդ պակասութիւն որ զհաշտութիւն ընդ Աստուծոյ կորոյս. զի Երուսաղէմ խաղաղութիւն թարգմանի. յորժամ էր ի դրախտն՝ ի խաղաղութեան էր. եւ յորժամ ել անտի, եղեւ խռովութիւն եւ մատնեցաւ ի մահ։ Որպէս յորժամ ել սիմէի յԵրուսաղէմէ, ի նոյն ժամն մեռաւ. նոյնպէս մարդս ո՛րչափ է ի բարին՝ յԵրուսաղէմէ. եւ յորժամ ելանէ առ չարն, մեռանի ի սաղիմէն Քրիստոսէ։ Երրորդ՝ զի երիքովն լուսին թարգմանի. որ է անհաստատ. եւ Երուսաղէմն արեգակն. արդ մեղաւորն նման է լուսնի. որպէս ասէ Սողոմօն, թէ «մարդ մեղաւոր՝ նման է լուսնի». եւ Երեմիա ասէ, թէ մարդ արդար՝ նմա՛ն է արեգական»։ Եւ վարդապետք ասեն. որպէս քար անկեալ ի ծով, ոչ դադարի մինչեւ իջանէ յատակս նորա. նոյնպէս մարդ մեղաւոր՝ ո՛չ դադարի. այլ քարշի յատակս դժոխոց։

Չորրորդ պակասութիւն որ՝ անկաւ ի ձեռս սատանայի. զի ասաց «անկաւ ի ձեռս աւազակաց». որք են գողք. եւ սատանայ նման է գողոց վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ գողն պատուական իրս ի տանէն հանէ. եւ զվատթարն թողու. նոյնէս սատանայ ի ոգւոյն զազնիւն հանէ. եւ զյոռին թողու։ Երկրորդ՝ զի գողն յորժամ ի տունն մտանէ, զլոյսն շիջուցանէ, եւ ապա զինչսն գողանայ. նոյնպէս սատանայ առնու ի մարդոյն զլոյս գիտութեան. որպէս ասէ աւետարանն. «որ գործէ զմեղս՝ ոչ գայ առ լոյսն»։ Երրորդ՝ զի գողն թէ գտանէ զմի ոք ի տանն՝ սպանանէ. բայց թէ բազում՝ ոչ կարէ սպանանել. նոյնպտէս սատանայ թէ մին սրբութիւն գտանէ ի մարդն, սպանանէ. ապա թէ բազում, ոչ կարէ սպանանել. որպէս ասէ Սողոմօն . «վայ միոյն. յորժամ գլորի, ոչ ունի զոք որ կանգնէ»։ Այլեւ ասեն վարդապետք թէ, Զ ազգ հնարիւք կարէ տանուտեէրն փրկել զտունս ի գողոց։ Առաջին՝ զի ի տան անկիւնս ի շուրջ գայ, որ գող չլինի թաքուցեալ. այսպէս որ կամի փրկել զհոգիս իւր ի սատանայէ՝ նախքան զքնելն ի յանկողնի, պարտ է որ քննէ թէ ի՞նչ մեղք կայ ի սրտին՝ եւ զղջանայ. զի մի անկարծ մեռանիցի եւ ի ջանէ ի դժոխս։ Երկրորդ՝ զի զդուռն եւ զլուսամուտն կալնու ի ներքին կուսէ եւ փակէ. զի թէ գողն զդուռն ի բաց չգտանէ, զիւր փոքրիկ աշակերտն ի վայր թոթղու ընդ լուսամուտն, որ գայ զդուռն բանայ. այսպէս պարտ է փակել զբերանն՝ որ դուռն է ամենայն մեղաց, եւ զլուսամուտսն կալնուլ. այսինքն, զայլ զգայարանսն։ Զի սատանայ թէ մեծ մղօք զկարէ խաբել զմարդ, զիւր աշակերտն յըղէ զներելի մեղսն՝ որ մտանէ զգայութիւնսն. եւ յետոյինքն մտանէ մահու չափ մեղօք։ Երրորդ՝ զի տան տէրն ի քուն չլինի. որպէս ասաց Քրիստոս. «թէ գիտէր տանուտտէրն յորում ժամու գող գայ, հսկէր». նոյնպէս պարտ է ոչ ննջել մեղաց հեշտութեամբն։ Չորրորդ՝ զի թէ լոյս զինի ի տանն վառ, ուստի խիստ փախչի գողն. նոյնպէս զգիտութիւն որ է լոյս՝ պարտ է վառել ի հոգին։ Հինգերերորդ՝ զի զոր ինչ պատուական իրս ունենայ, յամուր տեղւոջ պահէ. մղէ եւ թէ զայլ խարճի իրսն տանի գողն թող տանի. նոյնպէս զպատուական ընչս՞՞ քո. այսինքն, զհոգիդ եւ զբարի գործսդ. ի յերկինս ի ձեռն Աստուծոյ գանձեա՛ ուստի ոչ կարէ գողն յափշտակել. որպէս ասաց Քրիսոտոս. «գանձեցէք ձել գանձ յերկինս»։

Եւ Քրիստոս զհոգին իւր ի ձեռս հօր աւանդեաց։ Վեցերորդ՝ զի ձայն ածէ ի գիշերն՝ որ գողն փախչի. այսպէս պարտ է ի խորոց սրտէ գոչել եւ աղօթել առ Աստուած։ Այս վեց իրօքս՝ կարէ մարդ փրկիլ ի ձեռաց սատանայի։

Հինգերորդ պակասութիւն եղեւ՝ որպէս ասէ «մերկացուցին զնա. եւ վէրս ի վերայ եդին»։ Զի յորժամ սատանայ ձգէ զմարդն ի մեղս՝ մերկացուցանէ. եւ չորս իրս հանէ ի մարդոյ։ Նախ՝ զանմահութիւն եւ զանապականութիւն։ Երկրորդ՝ զԷ շնորհս զոր առնումք ի մըկրտութեան. որպէս ասէ Եսայի. «հոգի Աստուծոյ եւ զօրութեան եւ այլն»։ Երրորդ՝ առնու զաղօթս եւ զպահս եւ զխոստովանութիւնս, եւ զայլ այսպիսիս։ Չորրորդ՝ մերկացուցանէ զամենայն շնորհս կաթուղիկէ եկեղեցւոյ, եւ զպատարագաց. զի ամենայն մարդ որ ոչ է ի մահու չափ մեղս, շնորհ առնու յամենայն եկեղեցեաց եւ ի պատարագաց եւ յաղօթից։

Վեցերորդ պակասութիւն որ «թողին կիսամահ եւ գնացին». սատանայ յորժամ ձգէ զմարդն ի մեղս, կիսամահ է. այլեւ հանէ զաջոյ ակն. եւ աջոյ ակն է հայիլ յերկինս եւ յարքայութիւն. եւ ձախոյ ակն է հայիլ յաշխարհս եւ ի հոգս աշխարհի. «որպէս ասացին ամոնացիքն ցարս բեթսամիւսացիս՝ թէ հանցո՛ւք զաջոյ ակն ձեր»։ Եւ աջոյ ձեռն է ողորմածութիւն. եւ աջոյ ոտն է հաստաութիւն. որպէս ադոնիբեզեկ՞՞ կտրեաց զոտս թագաւորաց. այսպէս սատանայ։

Եօթներորդ պակասութիւն՝ կալով կիսամահ. քանզի մարդն որ է ի մէջ մեղաց՝ հոգւով մեռած է, եւ մարմնով կենդանի. եւ զի մարդ ի փոքր զեռնոց խայթեալ իմանայ. իսկ որ հոգւով մեռել՝ ոչ զգայ զմեղս, այդ է կիսամահ. որպէս ասէ Սողոմօն. «խոցեցին զիս, եւ ես ոչ գիտացի. քարշեցին զիս՝ եւ ոչ իմացայ»։ Դարձեալ ասէ Արիստոտէլ ի գիրս հոգւոց, թէ այ՛սպէս որոշի մարդ յանասնոց. զի ունի անասունն շարժումն. եւ հինգ զգայութիւն. եւ մարդ զբանականութիւն ունի աւելի։ Արդ մեղաւորն մեռեալ է հոգւով, եւ կենդանի է մարմնով. նմանեալ անասնոց անբանից միայն շարժմամբն եւ հինգ զգայութեամբն. այսպիսիս կիսամահ ասի։ Դարձեալ ամենայն օրն յոր աստ էր՝ մահ ունէր. իսկ որ գալոցն է՝ կենդանութիւն. վասն այն ասի կիսամահ։ Քահանայապետն որ ետես եւ զանց արար՝ նշանակէ զհին օրէնսն Մովսէսի. իսկ ղեւտացին՝ զայլ մարգարէս։ Արդ տեսանելով զվէրս բնութեանս, ոչ ինչ կարացին առնել, եւ ոչ փրկել ի դժոխոց. զի տեսին զհիւանդութիւն, եւ առողջութիւն ո՛չ կարացին տալ։ Դարձեալ ցուցանէ քահանային եւ սարկաւագն զհին քահանայութիւն. որ ոչ ինչ կարացին օգնել բնութեանս գործօք իւրեանց։ Արդ եթէ տեսանէին բազում զհանդերձիւք ծածկեալ, ոչ վասն գթալոյ ի նա գընային. այլ վասն առնլոյ ի նմանէ զհանդերձն. որպէս այել ազգիքն որք մերկացուցանէին զորդիսն Իսրայէլի. որպէս այժմու քահանայապետքս՝ որք պատճառանօք առնեն ընդ բանադրանօք՝ եւ յետոյ մեցակացուցանեն զժողովուրդն իւրեանց։ Եւ թէ ոք գնայ ի պատերազմ, ոչ է պարտ ցանկալ միշտ աւարին. որպէս Յուդայ մակաբայեան յորժամ գնաց ի պատերազմ, լրոյ աւարին միայն ցանկայր։ Նոյնպէս այժմու քահանայքս՝ ոչ կամին պատերազմիլ ընդ սատանայի. այլ միայն ցանկան աւարի ժողովրդեան։ Դարձեալ երեք արք անցին ի մին ճանապարհ. քահանայն, ղեւտացին, եւ այրն։ Արդ՝ այրն նշանակէ զաշխարհականսն. եւ քահանայն եւ ղեւտացին՝ զքահանայս եւ զվարդապետս. բայց ոչ է պարտ գնալ ի մի ճանապարհ . այլ ոմն ի նեղն, եւ ոմն ի լայնն. որպէս ասէ Եսայի. «որպէս ժողովուրդն է, նոյնպէս եւ քահանայն»։ Իսկ սամարացին նշանակէ զՔրիստոս. որպէս ասէ աւետարանն. «զի սամարացի կոչէին զնա»։ Իասկ սամարացին՝ թարգմանի յետ իմ եւ պահպանօղ։ Արդ սամարացիս այս՝ տասն ազգ բարի արար անկելոյն։ Առաջին՝ հայիլն ի կիսամահն. նոյնպէս պարտ է քահանային հայիլ ի մեղաւորն. որպէս հովիւն զոչխարսն։ Դարձեալ կալատրիսն հաւ՝ հայելով ի հիւանդն, առնու յինքն զցաւս նորա. եւ բարձրանայ ի ծառն. եւ փոխանակ հիւանդին մեռանի։ Նոյնպէս Քրիստոս որ յառաջն ոչ հայէր՝ յետոյ հայեցաւ ի բնութիւնս. եւ էառ յինքն զցաւն. եւ բարձրացաւ ի խաչն եւ մեռաւ։ Ընդդէմ այսմ արքայիկ օձն զօրութիւն ունի՝ որ հայիլն, սպանանէ զկենդանին։ որ նշանակէ ըզսատանայ. զի Քրիսոտոս կենաց է պատճառ. եւ սատանայ մահու։ Եւ թէ ոք հակառակի, թէ զիա՞րդ ի հայելոյն կարէ վնասիլ մարդն կամ փրկիլ։ Օրինակ քեզ՝ կին դաշտանի եւ արիւնահան՝ յորժամ հայի ի հայելին, ո՛րչափ զարիւնն եւ զախտն ունի, ոչ երեւի պայծառ ի հայելին։ Եւ դարձեալ հայելով չար աչօք ի գեղեցիկ մանուկ, կամ յայլ ինչ, չար աչքն մարդոյ վնասէ զնա. քանզի դառնութիւն սրտին ելանէ ի գլուխն. եկ ընդ նօսր տեսութիւն աչիցն անցուցանէ ի նոսա զցաւսն. նոյնպէս զառողջութիւն։ Երկրորդ՝ բարի առնել էր գթալն. արդ տեսանել եւ արտասուել՝ աչացն է. զի ի վնասիլ անդամոցն՝ աչքն առաւել նազուք է, վասն այն շուտ իմացեալ զգայ քան զայլ զգայութիւնս։ Նոյնպէս քահանայքն տեսանեն զցաւս ժողովրդեանն՝ առաւել հոգ տանին եւ լան. որպէս Քրիստոս ելաց ի վերայ Երուսաղէմի. այսպէս էին առաջին քահանայքն. իսկ այժմուս՝ իբրեււ զգրաշապար եղեն անզգայ։ Երրորդ՝ որ մերձեցաւ ի կիսամահն. արդ մեծ օգնութիւն է հիւանդին, յորժամ մերձ լինի. բժշկն. եւ մեծ պակասութիւն է, թէ հեռի լինի. նոյնպէս եւ հոգեւոր քահանայն եւ ժողովուրդն. որպէս ի հեռանալն Մովսէսի՝ արարին ժողովուրդքն զորթն. եւ քսան եւ հինգ հազար հոգի պատուհասիւք սատակեցան. եւ այն զի դեռեւս ունէին զԱհարօն. ապա զի՞նչ լինիցին նոքա՝ որք ոչ ունին զՄովսէս, եւ ոչ զերեսփոխան զԱհարօն։ Չորրորդ՝ զի էօծ զվէրս նորա իւղով. նշանակէ ձէթն զլոյսն. եւ անկումն առն՝ զյուսահատութիւն. նոյնպէս վարդապետք արկանեն զլոյս ժողովրդեանն, եւ հաստատեն զանյուսութիւն։

Հինգերորդ՝ օծանելն գինով. բնութիւն է գինւոյն՝ յորժամ արկանեն ի վերայ վիրացն, առաւել կըսկծեցուցանէ. բայց առաւել առողջացուցանէ. նոյնպէս վարդապետք գիտութեամբ գրոց՝ վասն հանդերձեալ դատաստանին եւ դըժոխոց եւ այլ այսպիսեաց՝ կսկծեցուցանեն ըզմեղուցեալսն, եւ ողջացուցանեն ի մեղաց։ Ասէ Մովսէս. թէ ընկեր քո զերկանս ջաղացին դնէ քեզ գրաւական, մի առնուցուս. զի մի կորիցէ ընկերն քո»։ Նշանակէ ջաղացն զմարդն. եւ քարինքն զսիրտն. ներքին քարն՝ նշանակէ զհաւատն, զյոյսն, եւ զսէրն. եւ վերինն զդատաստանն, զահն, եւ զերկիւղն։ Դարձեալ՝ ներքին զժողովուրդն նշանակէ. եւ վերինն զխոստովանահայրն. արդ՝ թէ քահանայն վասն ագահութեան զահն եւ զերկիւղն ի վեր էառ, կտրեաց զհաւատ զյոյս եւ զսէր. արդ ճարտարութեամբ պարտ է ի գործ ածել։

Օծանելն իւղով՝ նշանակէ զհաւատն զյոյսն եւ զսէրն. եւ գինին կսկծեցուցիչ՝ զահ եւ զերկիւղ։ Վեցերորդ՝ «պատեաց զվէրս նորա». այս է, տասն պատուիրանօքն, եւ եօթն խորհրդովք եկեղեցւոյ։ Դարձեալ պատեաց՝ զի մի արիւնն որ կենդանութիւն է, ելցէ եւ մեռցի հիւանդն. նոյնպէս պարտ է զվէրս խոստովանողին խոստովանահայրն ճարտարրութեամբ. ոչ խիստ պնդել, եւ ոչ առաւել թուլացուցանել զահ եւ զերկիւղ դատաստանին։ Զի փարիսեցիքն ծանր բեռն բառնային. եւ մատեամբ ոչ հպէին ինքեանք. որպէս այժմու քահանայքս։ Եւ չար բժիկքն՝ դեղօք ոչ աշխատին. այլ գրեն սուտ գիր մի, եւ կապեն ի բազուկն. որ ի նոյնն ապաւիեալ հիւանդին, առաւել շուտով վնասի։ Եօթներորդ՝ «որ եբարձ ի վերայ գրաստուն». նշանակէ զՔրիստոս որ եբարձ մարմնով զպարտս մեր. նոյնպէս պարտ է քահանային բառնալ զցաւս ժողովրդեանն։ Բայց այժմ որպէս զիսրայէլացւոցն՝ ուտեն զտասանորդն. եւ ոչ հոգան վասն բեկման ժողովրդեանն։ Ութերորդ՝ «որ փոխեաց ի տեղւոյն ուր անկեալ կայր». նոյնպէս պարտ է քահանային՝ յորժամ տեսանէ որ պատճառ մեղացն ի տեղւոյն է, փոխէ զնա. որպէս առնեն մարմնաւոր բժիշկք. փոխեն ի տեղւոջէն զհիւանդն. որպէս ասէ. Երեմիա. «թէ մովաբ գիրացեալ, ընդ աղբս թաւալեաց զմանկունս իւր. եւ ոչ փոխեաց ի կարասէ ի կարաս զգինի իւր. յաղագս այսորիկ ապականեցաւ». որպէս գինի թէ ոչ փոխի, ապականի. նոյնպէհս մեղաւորն։ Իններորդ՝ «զի ետ սամարացին զհիւանդն ի պանդոկապետն տալ նմա դարման»։ Զորօրինակ՝ թագաւոր որ գնայ ի տար աշխարհս, յանձնէ զսիրելիս իւր ի հաւատարիմ բարեկամս. նոյնպէս Քրիստոս գնալովն՝ յանձնեաց ըզսիրելի մայրն իւր ի սիրելի աշակերտն. եւ զեկեղեցի իւր սուրբ՝ յանձնեաց յաշակերտսն իւր ասելով. «գնացէ՛ք աշակերտեցէք զամենայն հեթանոսս. եւ ուսուցէք նոցա պահել զամենայն». եւ Պետրոսի ասէր. «արածեա զոչխարս իմ»։ Դարձեալ ասէ Մովսէս. թէ մեռանիցի եղբայր անորդի, առցէ զկին նորա եղբայր նորա. եւ յարուսցէ որդի յանուն եղբօրն. նոյնպէս Քրիստոս մեռաւ անորդի. առին առաքեալքն զեկեղեցի, եւ յարուցին ծնընդեամբ աւազանին որդի. եւ անուանեցին քրիստոնեայ յանուն Քրիստոսի. եւ ոչ թէ Պետրոսի կամ Պօղոսի կամ Ապողոսի։ Եւ պանտոկն է եկեղեցի. զի ի վերայ երկրի ոչ գոյ տեղի սուրբ քան զեկեղեցի. բայց համեմատելով ընդ վերինն Երուսաղէմ, իբրեւ փնտուկ է. եւ որպէս որ տեղի թագաւորացն այլ է, եւ իշխանացն այլ . նոյնպէս Քրիստոսի վերինն Երուսաղէմ, եւ առաքելոցն եկեղեցի է տեղի։ Տասներորդ՝ «ետ երկու դահեկան». նշանակէ զերկու կտակարանս զհին, եւ զնորս։ Վասն այն պարտ է որ քահանայն զերկուսն կատարելապէս ուսանի. զի որպէս լուսաւոր աչք ուղղապէս առաջնորդէ. նոյնպէս որ կատարեալ զգիրս սուրբս գիտէ. զի որպէս բժիշկ որ գիրս ոչ գիտէ՝ ո՛չ կարէ կատարեալ բժշկել. նոյնպէս առաջնորդք որք զգիրս սուրբս ոչ գիտեն՝ ոչ կարեն բժշկել զմեղաւորս։

Դարձեալ ասաց թէ, «աւելի ինչ ծախեսցես ի դմա, ի միւս անգամ գալստեան իմում հատուցից քեզ»։ Արդ աւելին այս է՝ որպէս արար Պօղոս. որ ոչինչ եկեր ի ժողովրդենէն, թէպէտ ունէր հրաման։ Դարձեալ յաւելումն ի վերայ. Ժ պատուիրանացն. «զի թողին զտուն եւ զամենայն ինչս՝ եւ գնացին զհետ իւրեանց»։ Դարձեալ եպիսկոպոսք կամ այլ առաջնորդք՝ որք աշխատին ի վերայ ժողովրդեանն՝ թէպէտ ո՛չ առնուն զվարձս եւ ոչ օգտին, ոչ տրտմին. զի զվարձս յԱստուծոյ ունին. որպէս բժիշկք ի հիւանդատունն առնեն զդեղս հիւանդաց՝ ոչ առնուն զվարձս ի հիւանդաց, այլ միայն ի թագաւորէն առնուն հռոք։ Նոյնպէս ամենայն պաշտօնեայք եկեղեցւոյ՝ առնուն զվարձս ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ. որ է օրհնեալ յաւիտեան։

Գլուխ ԿԵ. Նորին քարոզ բուն բարեկենդանին, եւ մեծի երկու շաբաթին ա՛յլ պատշաճի. ի բան մարգարէին Դաւթի։ «Մարդ՝ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ. հաւասարեցաւ անասնոց անբանից եւ նմանեցաւ նոցա»։ Սաղ. 48. 11։

Նախ տեսանելի է թէ զինչ է պատիւ մարդոյն. եւ ապա զինչ անասնոց նման լինիլն։ Պատիւ մարդոյն՝ ընդ ստեղծանելն իւր բազում է եւ զանազան։ Առաջին՝ զի թագաւոր եւ իշխան եղեւ ամենայն արարածոց որք երեւին. եւ վասն նորա եղեւ ամենայն երկինք եւ երկիր եւ բոյսք եւ կենդանիք. ըստ որում ասէ գիրն. «զամենայն ինչ հնազանդ արարեր ի ներքոյ ոտից նորա. զխաչն եւ զարջառ եւ զամենայն ինչ»։ Զի ամենեքեան ծառայք եւ սպասաւորք են մարդոյն. ոմանք ի լուծ. ոմանք ի բեռինս. եւ այլք յա՛յլ ինչ պէտս. իսկ մարդն՝ ոչ ումեք է ծառայ. այլ ազատ եւ ինքնակալ է։ Եւ զայս նշանակէ ձեւ կազմուածին, որ ուղորդ ի վեր է, եւ ոչ որպէս կորագլուխ անասնոցդ հնազանդեալ ումեք։ Երկրորդ՝ զի զամենայն արարածոց նմանութիւնս յինքեան բերէ. զի գոյ է ընդ անշնչից։ Աճէ ընդ տնկոց։ Զգայ ընդ կենդանեաց։ Իմանայ ընդ հրեշտակաց. վասն որոյ փոքր եւ կենդանի աշխարհ կոչի մարդս ի վերայ երկրի։ Երրորդ պատիւ է մարդոյն՝ զի խորհեցաւ եւ ապա արար, եթէ զի՞նչ եւ ո՞րպիսի. եւ ո՞ւմ իշխեսցէ. եւ յո՞յր պատկեր լիցի. որպէս ասէ. «արասցուք մարդ ըսատ ապատկերի մերում եւ ըստ նմանութեան. եւ իշխեսցէ ձկանց ծովու»։ Ո՛վ մեծի հիացմանն. երկինք եւ երկիր եւ ծով՝ արեգակն եւ լուսին եւ աստեղք՝ արարան եւ ոչ եղեւ խորհուրդ. իսկ վասն մարդոյս յառաջագոյն խորհի Աստուած. զի ինքն քան զլինիլն իւր՝ էրէց է խորհելովն Աստուծոյ։ Չորրորդ՝ զի զամենայն «ասաց եւ եղեն. հրամայեաց եւ հաստատեցան»։

Իսկ զմարդս ի ձեռն էառ եւ արար. ըստ այնմ որ ասէ. «էառ Տէր Աստուած ըզմարդն հող յերկրէ եւ այլն». որ զառաւել հոգալն նշանակէ։ Հինգերորդ՝ որպէս այր մեծատուն զայլ ոք ի պատիւ մեծարէ՝ նախ պտարաստէ զկերակուրս եւ զըմպելիս . եւ զտեղիս եւ զզարդարանս. եւ ապա կոչէ զպատուաւորն։ Նոյնպէս եւ մեծատունն ամենեցուն Աստուած՝ նախ պատրաստեաց զամենայն պէտս մարդոյն զանազան կերակուրս եւ զըմպելիս։ զերկինս ձեղուն. զերկիր յատակ։ Զլուսաւոր ճրագ։ Զգեղեցկաձայն թռչունս երգեցիկ։ Եւ զդրախտն գահոյս ամենապատիկ տնկօք։ Եւ ապա մեծարեաց զմարդն ի պատիւ. զի մի սին եւ նեղ բարուք, այլ առատ եւ լի՛ երեւեսցի մարդն ի բնէ։

Վեցերորդ՝ որպէս կապ իմն եւ կատարումն ամենայն աշխարհի մարդն եղեւ. զի զյառաջագոյն եղեալսն իմանալի եւ զգալի գոյացութիւնս՝ որք բաժա՛ն են ի միմեանց եւ օտար արձակ միջոցաւ, ի մի իմն ժողովեաց էութիւն ի կազմուածս իւր հոգւով եւ մարմնով. որով ցոցանի թէ, մի է ամենայն աշխարհ միոյ արարչի ստեղծուած։ Եօթներորդ պատիւ՝ զի յանմարմինսն՝ մարմնաւոր բարութիւնս պակաս է . իսկ ի մարմնաւորս՝ անմարմնոցն. այլ զմարդն պատուեաց, եւ երկու բարեացն հաղորդեաց։ Զի զոր ունէր ինքն՝ ետ. եւ զայլսն՝ այսինքն զմարմնաւոր բարութիւնս ոչ խնայեաց, եւ ոչ նախանձեցաւ. այս է որ կրկին կայիւք զմարդս պատուեաց որպէս ասացաք։ Ութներորդ՝ զի առաքինութեամբ զարդարեաց. զի մի միայն տալովն՝ այլեւ վարձականաւն պսակեսցէ. զի հրեշտակք՝ ի գոյացական վարձս իւրեանց ոչ կարեն յաւելուլ եւ ոչ նուազիլ. այլ մարդս կարէ առաքինութեամբ աճիլ։ Իններորդ՝ երկու ինչ պատիւ՝ առաւել ունի մարդս, քան զայլս ամենայն. այսինքն, զթողութիւն մեղաց եւ զյարութիւն կենաց։ Եւ զայս ասէ՝ հոգեկանին վասն մարմնոյն, եւ մարմնականին վասն հոգւոյն, զի վասն մարմնոյս թողութեան մեղաց հանդիպիմք։ Այլ հրեշտակք ոչ ընկալան զթողութիւն. զի ոչ ունին մարմին վայրաքարշ ի մեղս. եւ զի հոգի անմահ ունիմք. վասն որոյ եւ յարութեան հանդիպիմք. զոր այլ կենդանիք ոչ ունին։

Տասներորդ՝ զի ի պատկեր արարչին ստեղծաւ մարդն. որ գերագոյն է քան զամենայն պատիւ. ըստ որում ասէ. «արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր». այսինքն, մտօք, բանիւ, անձնիշխանութեամբ, սրբութեամբ, բարութեամբ, եւ այլովք. եւ յանապական տեղւոջ դրախտին ադինայ եդ զնա. լուսեղէն զգեստիւ, եւ անմահ կենօք պատուեալ զարդարեաց զպատկերն իւր. որպէս ասէ։ «Մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ»։ Իսկ որ յայսպիսի պատուի էր մարդն՝ զրկեցաւ յայսմանէ եւ նմանեցաւ անասնոց. վասն զի ի պատկեր արարչին՝ խառնեցաւ եւ պատկեր հողեղինին. որպսէ ասէ գիրն. «արու եւ էգ արար զնոսա»։ Այլ արդ՝ «ի Քրիստոս արու եւ էգ ոչ է ասէ առաքեալն. ապա յայտ է՝ զի այսու աննման է Աստուծոյ»։ Եւ թէ վասն էր «արու եւ էգ արար զնոսա»։ Այսմ դնեն վարդապետք հինգ պատճառ։ Նախզի՝ յատկասցի պատկերն ի նախատըպէն. զի ամենայնիւ նմանն՝ նո՛յն է։ Երկրորդ՝ զի կամեցաւ ընդ հոգեւոր բարւոցն եւ զմարմնաւորս վայելել։ Երրորդ՝ զի ո՛չ միայն տալով, այլեւ առաքինութեամբ մարմնոյն ընկալցի զպարգեւս որպէս ասացաք։

Չորրորդ՝ զի կամեցաւ այսպէս զաճումն մարդկան լինիլ. զի յորժամ անկան ի հրեշտակաց աճմանէն , զանասնականն ընկալցին զաճումն։ Հինգերորդ՝ վասն փրկութեան մարդկան, որ ի ձեռն մարդեղութեան Փրկչին։ Վասն որոյ զմարմինն ընդ հոգւոյն խառնեաց. միջասահման կենօք ի միջասահման վայրս դրախտին եդեալ. այսինքն, ի մէջ մահու եւ անմահութեան. զի անձնիշխան կամօք զո՛ր եւ ընտրեսցէ՝ զնոյն ընկալցի. եթէ զմահ, եւ եթէ զանմահութիւն։ Եւ եդե առաջի նորա զամենայն փայտ. որ է ամբարեաց եւ երանութեանց պարառումն. զի նոքօք միշտ մնասցէ յանմահութեան։ Այս է առաջին եւ սկզբնական կեանքն մեր զոր կորուսաք . եւ ի յարութեան դարձեալ ստանամք։ Այլեւ հրաժարեցոյց ի փայտէն գիտութեան, եւ զմահն առաջի եդ. իսկ նա թողեալ զառաին կեանսն անմահութեան, հաւանեալ օձին պատրանաց եւ հեշտացեալ զգայութեամբ, կորոյս յինքեան զաստուածային պատկերն. եւ պատուեաց զանասնեղէնն. եւ այսպէս «հաւասարեցաւ անասնոց անբանից եւ նմանեցաւ նոցա». այսինքն ուտելով բարկութեամբ՝ ցանկութեամբ՝ սրտմտութեամբ՝ եւ այլով նմանեաց նոցա։ Եւ աստ երեք ինչ հարցանելի է։ Նախ թէ՝ վասն է՞ր սրտմտիլն եւ ցանկալն մեղք է ի մեզ, եւ ոչ յայլ կենդանիս։ Երկրորդ՝ վասն է՞ր դիւրաւ գործեմք զմեղս՝ քան զբարիս։ Երրորդ՝ թէ զի՞նչ է պատճառ գործելոյ զմեղս։ Տեսցուք զառաջին գլուխն, թէ զի՞նչ է պատճառ՝ որ սրտմտութիւն եւ ցանկութիւն եւ այլն ի յանբան կենդանիս գո՛րծ է. իսկ ի մեզ ախտ եւ մեղք։ Ասեմք թէ սոքա ի յանբանսն՝ ո՛չ միայն գործ են, այլեւ պահպանօղ նոցա. զի սրտիւն ապրին մարմնակեր գազանք. եւ հեշտ ցանկութեամբ բազմածին կենդանիք աճին։ Եւ երկչոտութեամբ ապրին նապաստակք. եւ տկարքն ի հզօրաց. եւ որկրամոլոթեամբ մնան բազմամարմինքն եւ ատելութեամբ զերծանի ոչխարն ի գայլէ. եւ խրոխտումն մեծարգու առնէ զձի. եւ այլքն նմանապէս։ Իսկ գործքս այսոքիկ՝ որ նոցա պահպանօղք են, մեզ կորուստ եւ մեղք են. եւ այս վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ ի նոսա չափաւոր են ախտքս այսոքիկ. իսկ ի մարդն՝ առաւել են եւ անչափ. եւ զայս առնէ միտքն իբրեւ մշակ՝ որ առեալ զսերմն, բազմաբեղուն աճեցուցանէ. այսպէս եւ միտքն խորհելով ի չարն, զայսոսիկ ախտս յաելու ի մեզ. որպէս յայտ էի սրտմտիլն. զի խորհուրդն մշակ եղեալ՝ յետոյ յոխս եւ ի քէն եւ ի նախանձս յաւելու։

Նոյնպէս զցանկութիւն ի շնութիւն եւ ի պոռնկութիւն յաւելու հանապազ. զոր անասունք յիւրեանց ժամանակին ունին զխառնումն։ Նոյնպէս եւ զորկրամոլութիւն յաւելու միտքն՝ հնարելով զանազան կերակուր եւ ըմպելի. այսպէս եւ զայլն ամենայն յաւելու անչափութեամբ. վասն որոյ ախտ եւ մեղք կոչին առ մեզ։ Երկրորդ պատճառ՝ զի զայսոսիկ անասաունք գործեն ըստ բնական կարգին։ իսկ մեք ի հակառակն փոխեմք. որպէս անպտուղ երկիր կորուսանէ ըզբարի սերմանս, եւ փուշ բուսուցանէ. նոյնպէս եւ մեք զբարի սերմանս զորս ետ Աստուած ի մեզ՝ ի չարն փոխարկեմք։ Որպէս բարկութիւն բարի է ի դէմս չարացն, փոխեմք զայն յընդդէմ բարւոյն։ Եւ զցանկութիւն զոր ունիմք առ բարին, փոխեմք եւ ցանկամք չարեաց։ Այսպէս եւ զխոհեմութիւն ի չար խորհուրդ եւ ի խորամանկութիւն փոխեմք։ Զսէրն որ առ Աստուած պարպէաք, փոխեմք առ երկրաւորս եւ ի մեղս։ Ատել պարտ էր զմեղս, այժմ ատեմք զարդարութիւն։ Խրոխտալ պարտ էր առ չարս եւ ոչ հնազանդիլ, այժմ անհնազանդ եմք օրինացն Աստուծոյ, եւ հպարտանամք ի վերայ ընկերաց։ Անարգեմք զհոգիս որ է պատկեր Աստուծոյ. եւ պատուեմք զմարմինս որ է պատկեր անասնոց. որպէս ասէ «մարդ ի պատուի էր, եթող եւ հաւասարեցաւ անասնոց»։ Եւ այս երկու պատկերս որ ասացաք՝ են ի մարդն. այսինքն, պետկերն աստուածային, եւ պատկերն անասնական. եւ միտքն կառավար նոցա. զո՛րն կամի՝ զնոյն պատկերն գեղեցկացուցանէ։ Զի սրբութեամբ եւ առաքինութեամբ՝ աստուածային պատկերն գեղեցկանայ. իսկ գործով մեղացն՝ տգեղանայ աստուածային պատկերն եւ կորնչի ի մեզ. որպէս հայելի ժանկեալ ոչ ցուցանէ յինքն զպատկեր մարդոյ. եւ յորժամ սրբիմք ի մեղաց, նոյն ժամայն պայծառանայ ի մեզ աստուածային պատկերն. որպէս մաքուր հայելւոջ պատկեր մարդոյ։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ՝ հարցանելի է թէ վասն է՞ր դիւրին է մարդոյ ի մեղս հակիլ՝ քան ի յառաքինութիւնս։ Ասեմք այսմ չորս պատճառ։ Նախզի՝ մեղքն ծանր իմն է. եւ մարմինս ծանր եւ վայրաքարշ. վասն որոյ միաբանեալ, զհոգին ի վայր քարշեն ընդ ինքեանս. որպէս վէմ ի գլխոյ լերանց ի ստորեւս դիւրաւ հոսի։

Իսկ առաքինութիւնեւմիտքն թէպէտ թեթեւ են. այլ ընդ մարմնոյն կապեալ են իբր նգաւ. դժուարաւ շարժեն զմարմինն ընդ ինքեանս. որպէս զերկանաքարն՝ ի գլուխ լերինն տանիլ։ Երկրորդ՝ պատճառ՝ զի զգայարանս անասնեղէն պատկերիս է. որով դիւրաւ ըմբռնի ի հեշտութիւն մեղաց. եւ քարշէ ընդ իւր զմիտս եւ զխորհուրդս։

Երրորդ պատճառ՝ զի զհեշտութիւն մարմնական՝ առ ձեռն պատրաստ ունի ի ներկայս. իսկ հոգեւորն ի հեռուն է. յապագայն ակնունելով յուսայ վասն որոյ եւ յապաղի ի գործս նորա։ Չորրորդ՝ զի սովոր եւ ընտել է հեշխութեան աշխարհիս. յանդուստ ի ծննդենէ հետէ հեշտացեալ ընդ աշխարհական իրաց. եւ հոգեւորին ոչ եւս։ Այս երկրորդն։ Իսկ երրորդն գլուխն՝ թէ զի՞նչ է պատճառ գործոյ մեղաց։ Այսմ ասեն սուրբ վարդապետք եկեղեցւոյ, թէ յերից պատճառաց գործէ ոք զմեղս։

Նախ՝ ի չար հրահանգութենէ. այսինքն, ի չար սովորութենէ։ Երկրորդ տգիտութենէ։ Երրորդ՝ ի չարունակութենէ։

Չարունակութիւն ա՛յն է՝ որ լինի ի խառնուածոյ մարմնոյս մերոյ։ Զի յաւելուած եւ պակասութիւն տարերացն՝ ներգործէ ի մեզ զմեղս. զի բարկացօղք են դառնամաղձեայքն. այսինքն, որ զդառն մաղձն որ է տարր հրոյն աւելի ունի, բարկացօղ է։ Եւ որ զգէջ եւ ջերմն արեան խառնուած՝ եւ զգէջ մաղասն ունի, վայրաբեր է եւ գիջասէր։ Եւ որ ըզսեաւ մաղձն ունի , ծոյլ է եւ տրտմակեաց։ Եւ որ զօդն աւելի ունի՝ թեթեւամիտ լինի եւ անհամբեր եւ հպարտ։ Իսկ երկրորդն՝ ի չար սովորութենէ. յորժամ ոք ի մանկութենէ ի չար տեղւով կեցեալ իցէ, եւ ի չար ընկերաց ուսեալ զչար գործս, եւ հանապազ ի նոյն ուսեալ սովորութեամբն, անխտիր գործէ զմեղս. զի սովորութիւն ի բազում ժամանակս մակըստացական լինի ասեն իմաստունքն։ Երրորդ՝ ի տգիտութեանց. զի ոչ գիտէ ըզսուրբ գիրս եւ ոչ զօրէնս. եւ ոչ խրատ արանց սրբոց. եւ այնպէս զչարս իբրեւ զբարիս գործէ։ Զի զանազանութիւն գոյ ի մէջ բարեաց. զի է բարի որ զուտ եւ իսկապէս է բարի. որպէս Աստուած. եւ կեանք արքայութեան. եւ գործք առաքինութեան. որովք նմանիմք զուտ եւ իսկապէս բարւոյն Աստուծոյ։ Եւ է որ կերպարանօք բարի երեւի, եւ ի ներքոյ չար է. որպէս մարմնական հեշտութիւն. արծաթասիրութիւն. պոռնկութիւն, եւ այլն. զի սոքա չարք են. եւ բարեաւն կերպարանին։ Զի թէ մերկ էր չարն՝ ոչ ոք գործէր . զի չարն ամենեցուն է փախչելի. այլ զի պճնեալ է բարեաւն. իսկ բարի է՝ որում ամենեքեան ցանկան։ Վասն որոյ վերերեւոյթ բարւոյն ցանկացեալք, ըմբռնիմք ի ծածկեալ չարէն. որպէս թռչունն յորոգայթն ըմբռնի. եւ ձուկն ի կարթն. զի զարծաթասէրն՝ գոյն արծաթոյն՝ պատրէ. եւ զպոռնիկն հեշտութիւն եւ զգողն շահ ընչիցն։

Եւ յորժամ գործեաց՝ մեռաւ մեղօք. որպէս ասացաւ նախաստեղծիցն. «յորում աւուր ուտէք, մահու մեռանիք»։ 303 Զի այս է ի դրախտի հոգւոց մերոց «ծառ գիտութեան բարւոյ եւ չարի». այսինքն, միտք մեր որ խառնեալ ունի զբարի եւ զչարն. եւ ոչ կարէ զանազանել, թէ ո՞րն է իսկապէս բարին. եւ ո՞րն կերպարանեալն։ Եւ պտուղն՝ չար գործն է ի չար խորհրդոց յառաջ եկեալ. եւ խրատատու օձն՝ բանսարկուն է որ խաբէ զմեզ։ Եւ պտղոյն գեղեցկութիւն այն է՝ որ մեղքն հեշտալի է զգայութեանց մերոց. եւ յորժամ մերձենամք՝ մահու դատապարտիմք. որպէս ոք որ ընդ դեղ մահու խառնէ. որպէս անդ առ Ադամ, եւ այժմ առ մեզ։ Եւ որպէս նա զրկեցաւ յանմահական կենաց դռախտէն եւ յԱստուծոյ տեսոյն. այսպէս մեղօք ամենայն ոք զրկի յարքայութենէն, եւ ի տեսութիւն Աստուծոյ։ Եւ որպէս Ադամ յերկիր անիծից անկաւ, եւ մահու դատապարտեցաւ. եւ մեղաւորն յանիծից երկիրն որ է դժոխքն. ըստ այնմ, «երթա՛յք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։ Եւ որպէս Ադամ յորժամ զպտուղն եկեր՝ ի նոյն ժամն ընդ մահու գրաւեցաւ. թէպէտ իննհարիւր եւ երեսուն ամ ապրեցաւ եւ ապա մեռաւ. այսպէս մեղաւորն ընդ գործել մեղացն, ի ներքոյ մահու եւ դժոխոցն գրաւի. թէպէտ յետ բազում ամաց ի կատարածի ի դժոխս մտանէ։ Յորժամ հարցաքննութիւն լինի ի դատաստանի որպէս Ադամայ, յայնժամ անիծանին մեղաւորք որպէս զԱդամ։ Եւ յայնժամ պատեն երկունք եւ ցաւք դժոխոց զնա որպէս զԵւա։ Եւ յայնժամ դատապարտի օձն բանսարկուն, քարշիլով ի հուրն յաւիտենից։ Որոյ պատճառէ՝ զի պատիժն հետեւի դատաստանի. եւ դատաստանն մեղաց։ Եւ նա՛խ է մեղքն՝ եւ ապա դատաստանին քննութիւն. եւ ապա պատիժն որ է հատուցումն։ Իսկ դատաստանն՝ ի կատարածի է. «զի հաստատեաց օր մի՝ յորում դատելոց է զամենայն առաքեալն». եւ դատաւորն Քրիստոս է. «յորժամ եկեսցէ փառօք հօր եւ հրեշտակաց սրբոց, յա՛յնժամ բաժանեսցէ զօդիսն յայծեաց». այսինքն, զարդարս եւ զմեղաւորս։ Ապա եւ յայնժամ հատուցանէ չարացն տանջանս. եւ արդարոցն փառք. ըստ այնմ, «որոց բարիս գործեալ իցէ ի յարութիւն կենաց. եւ որոց զչար արարեալ՝ ի յարութիւն ի դատաստանաց»։ Եւ թէ, «մեզ ամենեցուն յանդիման լինիլ կայ առաջի ատենին Քրիստոսի. զի ընկալցի իւրաքանչիւր իւրով մարմնովն զոր ինչ գործեաց յառաջ. թէ չար եւ թէ բարի». եւ այսոքիկ յետոյ։ Բայց դառնամք յառաջին բանն մեր, եթէ զչար գործս մեղաց՝ վասն տըգիտութեան գործեմք. զի խառնեալ է բարին եւ չարն. եւ ոչ կարեմք տգէտ մտօք որոշել ի միմեանց։

Զի անկիրթ միտքն եւ բնական՝ ոչ կարէ որոշել զսոսա։ Այլեւ ոչ միտքն որ ընդ զգայութիւնս խառնի կարէ ընտրել. զի անվարժ միտքն եւ բնական՝ ոչ ունի զլոյս շնորհաց. եւ ո՛չ զլոյս կրթութեան ի սրբոց գրոց։ Եւ այն որ ընդ զգայութիւնս խառնի, խաբի ի զգայոււթեանց. վասն որոյ երեքին սոքա ո՛չ կարեն ընտրել զլաւն ի վատթարէն։ Իսկ այնպիսի միտք՝ որ ունի զլոյս շնորհաց եւ զլոյս կրթութեան ի սուրբ գրոց, եւ որ անխառն է ի զգայութեանց միայն տեսականն միտք , նա կարէ ընտրել եւ որոշել զկերպարանեալ բարին եւ զճշմարիտն։ Եւ այս երկու բարիս՝ Ժ կերպիւ զանազանին ի միմեանց։

Նախզի՝ այս հոմանուն բարի է. զի ունի զանունն բարի, եւ ո՛չ զիրն. իսկ ճշմարիտն՝ զիր եւ զանունն բարի փաղանուն ըստ իմաստասիրացն։ Երկրորդ՝ զի այսր սկիզբն բարի է՝ եւ կատարածն չար. եւ որ իսկապէս է՝ սկիզբն եւ կատարածն բարի է։ Երրորդ՝ զի իսկապէս բարին՝ միատեսակ է եւ անհակառակ. եւ պիտակ բարին բազմազան է եւ խառնակ։ Չորրորդ՝ զի այգս արատքոյ բարի է, եւ ներքոյ չար. իսկ նա՝ ներքոյ եւ արտաքոյ բարի է։ Հինգերորդ՝ զի սա մարմնոյ է բարի, եւ չար եւ հոգւոյ չար. իսկ նա՝ մարմնոյ եւ հոգւոյ է բարի։ Վեցերորդ՝ սա այս կենացս է բարի, եւ այն կենացն չար. եւ որ իսկապէսն է՝ կրկին կենացս է բարի։ Եօթներորդ՝ այս ի կեանս է բարի, եւ ի մահն չար։ Եւ նա որ զուտ է բարի, ի կեանս եւ ի մահ։ Ութներորդ՝ այս առ ժամանակ մի բարի է, եւ յաւիտեան չար. եւ նա յաւիտենական բարի։ Իններորդ՝ այս փոփոխական բարի. եւ այն անփոփոխ։ Տասներորդ՝ այս մարմնական բարեաւս սատանայի եւ դժոխոցն հաղորդիմք։ Եւ այն հոգեւոր բարեաւն՝ անըստեղծին եւ զուտ բարւոյն Աստուծոյ հաղորդիմք. եւ արքայութեան ժառանգորդ լինիմք։ Եւ զայպիսի բաժանումն՝ ոչ գիտէ բազումք. վասն որոյ ըզկերպարանեալ բարին իբրեւ զիսկապէսն գործեն. որ է մեղք եւ չար։ Այսպէս ըստ երիցս այսոցիկ գործէ ոք զմեղս։ Չար սովորութեամբ. եւ չար ունակութեամբ. եւ տգիտութեամբ։ Եւ լինի բժշկութիւն երիցս այսոցիկ. զի զչար սովորութիւն՝ բժշկէ ոք բարի սովորութեամբ ի բարի տեղւոջ առ բարի ընկերս բնակելով. զի ասէ մարգարէն. «ընդ սրբոյն սուրբ եղիցիս. ընդ առն անբծի անբիծ, եւ այլն». զի անձնիշխան կամօք որպէս սովորեցաք ի չարն, սովորիմք ի բարին։ Իսկ տգիտութիւն բժշկելի է գիտութեամբ՝ եւ ուսմամբ սուրբ գրոց՝ եւ խրատով սուրբ արանց. զկանոնս եւ զպատուիրանս Աստուծոյ գիտելով որոշել զչարս եւ զբարիս։ Իսկ զչար ունակութիւն բժշկելի է բժշկական դեղօք . եւ կամ պատրաստութեամբ ի ջերմն եւ ի գէջ կերակրոց. որք բորբոքեն ի մեզ զցանկականն. որպէս թէ ոք զնիւթ հրոյ պակասէ՝ շիջանի հուրն։ Այլեւ տքնութիւն եւ չարչարանօք մարմնոյ բժշկին սոքա։ Վասն այսր պատճառի՝ յորժամ պահօք պատրաստ կամք ի կարակրոց եւ յըմպելոց, եւ տքնութեաեմեբ եւ աղօթիւք չարչարեմք զմարմինս, զերծանիմք ի չար ունակութեանց խառնուածոյ որք քարշեն զմեզ ի մեղս։ Եւ սրբիլով ի մեղաց՝ վերստին պայծառանայ պատկերն Աստուծոյ ի մեզ. զոր ի սկզբանէն ունէաք նախ քան զյանցանելն ի դրախտին։ Եւ զի այսպէս է եղբարք. զմարմինս չարչարեցուք. պահօք պնդիցուք։ Աղօթից ստէպ կացցուք։ Զչարս ի սրտէ ի բաց հանցուք։ Զմիմեանս սիրեսցուք ի սուրբ սրտէ եւ յանկեղծ խորհրդոյ։ Դարձցուք առ Աստուած, եւ դարձցի առ մեզ։ Ներեսցուք միմեանց զի ներեսցէ եւ նա մեզ։ Գթասցուք յաղքատս՝ զի եւ նա գթասցի ի մեզ։ Քաղցելոց հաց լիցուք, եւ մերկացելոց զգեստ։ Օտարաց ժողովօցղ, եւ հիւանդաց բժշկօղ. զի եւ նա բժշկեսցէ զվէրս հոգւոց եւ մարմնոց մերոց, ծածկելով զմերկութիւնս յամօթալի գործոց . եւ ժողովեսցէ յօթեւանս հայրական. եւ մշտաւէտ ցնծութիւհն եւ անտրտում ուրախութեան՝ արժանաւորեսցէ զամենայնսն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեան։

Գլուխ ԿԶ. Նորին դարձեալ յառաջին կիրակէն. ի բանն. «Ճրագ մարմնոյ ա՛կն է. եթէ ակն քո առատ է, ամենայն մարմինդ լուսաւոր եղիցի»։ Մատ. 6. 22։

Ամենայն բանք առակաւոր քարոզութեանցն Քրիստոսի դիւրալուր են միանգամայն, եւ ախորժ լսողաց։ Վասն որոյ հանապազ առակաւ խօսէր. ըստ այնմ, «բացից առակաւ ըզբերան իմ. եւ խօսեցայց զառակս ի սկզբանէ»։

Եւ այս վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ ախորժ եւքաղցր են զլսողացն բանք առակաց. վասն որոյ ասաց մարգարէն. «քա՛ղցր են՝ ի քիմս իմ բանք քո, քան զմեղր բերանոյ իմոյ»։ Երկրորդ՝ զի առաւել հաստատութիւն առակաւոր բանն ի միտս, եւ անջնջելի մնայ։ Երրորդ՝ զի միտքն պայծառանայ, եւ լուսաուր երեւի մեկնութիւն բանին. որպէս բանս այս որ հրամայէ Տէրն։ «Ճրագ մարմնոյ ակն է»։ Եւ առակաւոր բանս տէրունի՝ ի վերայ չորս իրաց պատշաճի։ Նախ՝ կոչի օրէնքն։ Երկրորդ՝ ճրագ կոչի ողորմութիւն։ Երրորդ՝ ճրագ կոչի բանական միտքն։ Չորրորդ՝ ճրագ են առաջնորդք եկեղեցւոյ։

Արդ առաջին ճրագ կոչի հին օրէնքն՝ որ ի ձեռն Մովսէսի տուաւ. ըստ այնմ, «ճրագ են բանք քո ոտից իմոց. եւ լոյս տան շաւղաց իմոց»։ Եւ նոր օրէնքս՝ արեգակն անուանի. ըստ այնմ, «ծագեցից երկիւղածաց իմոց զարեգակն արդարութեան»։ Իսկ ճրագն՝ ունի վեց յատկութիւն որ յարմարի հին օրինացն։ Նախ՝ ճրագն ի գիշերի վառեն. եւ զօրէնսն ետ Աստուած ի մէջ խաւարի կռապաշտութեան եւ մեղաց։ Երկրորդ՝ ճրագն ի միում տեղւոջ վառի եւ գնի. եւ օրէնքն միայն յազդն Իսրայէլի տուաւ։ Երրորդ՝ ճրագն սակաւ ունի լոյս քան զարեւն. եւ սակաւ լոյս էր հին օրինացն քան զնորոյս։ Չորրորդ՝ ճրագն ի նիւթ է կապեալ. եւ օրէնքն ի ձեւ մարմնական։ Հինգերորդ՝ շիջանելի է ճրագն. եւ շիջեալ կատարեցաւ օրէնքն Մովսէսի։ Վեցերորդ՝ այլ ճրագ վառի ի նմանէ. եւ բազում ազգլուսաւորեցան յօրինացն. ըստ այնմ, «օրէնք ի սիօնէ ելցեն. եւ բանք Տեառն Երուսաղէմէ»։ Այս առաջին գլուխն. որ զօրէնսն ճրագ կոչեաց. եւ մարմին զժողովուրդն. որք ոչ ընկալան զարեգակն արդարութեան. եւ ի լոյս օրինացն եւ խաւարեցան։

Երկրորդ գլուխն։ Ճրագ կոչի ողորմութիւն. ըստ այնմ, որ իմաստուն կուսանքն պայծառ ունէին զլապտերս իւրեանց. եւ յիմար կուսանցն շիջան ճրագքն. որք ոչ ունէին զիւղ ողորմութեան։ Եւ վասն չորս պատճառի ճրագ կոչի ողորմութիւն։ Նախ որպէս ճրագն լուսաւոր է քան զամենայն նիւթ. նոյնպէս ողորմութիւն լուսաւոր է քան զամենայն առաքինութիւնս. քան զպահս, եւ զաղօթս եւ զայլսն. զի յիմար կուսանքն՝ ունէին զկուսութիւն եւ զպահս եւ զաղօթս եւ զայլն ամենայն այլ զի ոչ ունէին զճրագ ողորմութեան, ո՛չ մտին յառագաստն լուսոյ։ Երկրորդ՝ որպէս ճրագն ի բարձր տեղւոջ դնի. այսպէս «ողորմութիւն բարձր ի գլուխ պարծի առ դատաստանաւն»։ Եւ այժմ զողորմութիւնս որ յաղքատս բաշխեմք՝ ի բարձր ի յերկինս գանձեմք անմերձենալի գողոց։ Երրորդ՝ որպէս ճրագն լոյս տայ ամենեցուն. այսպէս ողորմութիւն զբազումս լուսաւորէ, եւ հաղորդէ իւրում բարութեան. թէ հոգեւոր եւ թէ մարմնաւոր ողորմութիւն։ Զի թէ մարդն ի պահս կենայ՝ իւր միայն է. թէ աղօթէ իւր միայն է. այլ ողորմութիւն բազմաց շահ եւ օգուտ առնէ։ Չորրորդ՝ նուազի եւ առաւելու ճրագն ըստ նիւթոյն. այսպէս ողորմութիւն ըստ նիւթոյ տրիցն, եւ ըստ կամաց տուողին, առաւելու եւ նուազի։ Վասն այն ասէ։ «Լոյսդ որ ի քեզ է խաւար է. խաւարն ո՞րչափ եւս». խաւար զմեղսն ասէ. եւ ողորմութիւն լոյս է՝ որ արդարացուցանէ ի մեղաց։ Զի թէ տրօք ողորմութեան մեղանչես դու՝ որ լուսատու է նա եւ արդարացուցիչ. ո՞րչափ մեղօքն որք ամենեւին խաւարեցուցիչք են։ Զի ողորմութիւն երկու դէմս ունի. մին թէ տաս զողորմութիւն վասն փառաց եւ պարծանաց մարդկան, այն խաւար է եւ կորուստ. եւ միւս դէմն ի փառս Աստուծոյ։ Զի թէ ձգես զձեռնդ յաղքատն, եւ զմիտսդ առ Աստուած ձգես. յերկինս գանձեցեր. եւ ճրագ ողորմութեան լուսատու եւ անշէջ մնայ։ Այս երկրորդ գլուխն։ Իսկ երրորդ գլուխն որ ասէ։ «Ճրագ մարմնոյ ակն է»։ Բանական միտքն է ճրագ վառեալ ի մեզ, եւ ակն հոգւոյն. որպէս ասէ Դաւիթ. «Լոյս տուր Տէր աչաց իմոց, զի մի երբէք ննջեցից ի մահ»։ եւ դարձեալ ասէ. «դու լուսաւոր առնես զճրագ իմ Տէր Աստուած իմ. լոյս արա ինձ խաւարի»։ Եւ այս վասն վեց պատճառի։ Նախ որպէս ճրագն ի նիւթ է կապեալ եւ լուսաւորէ. այպէս միտք բանական ի մարմինն է կապեալ. եւ զգայարանօքս տեսանէ եւ քըննէ զբոլոր էակս. աչօք զգոյնն. ականջօք զձայնն, եւ զայլն։ Երկրորդ՝ իւղով վառի ճրագն. եւ իմաստութիւն որ կրթութեամբ ստանամք՝ լուսաւորէ զմիտս. զի բանական միտք առանց ուսման՝ է որպէս քարտէզ անգիր. զինչ որ գրես ի վերայ՝ ընդունի. վասն այն ասէ փիլիսոփայն. «ամենայն ինչ կրթութիւն է»։ Երրորդ՝ ճրագն լուսաւոր է ի խաւարի. եւ միտքս լուսաւորէ զմեզ ի խաւար մարմնի։ Եւ զի մարմինն խաւարէ. ողբալով ասէ Դաւիթ . «վայ ինձ զի ընդ երկար եղեւ պանդխտութիւն իմ. զի բնակեցայ ես ի վրանս կեդարու». որ է խաւար մարմնոյս։ Չորրորդ՝ լուսով ճրագի գնամք ի գիշերի. այսպէս իմաստութեան լուսովն՝ ուղիղ ընթանամք ի գիշեր կենցաղոյս. եւ նովաւ տեսանեմք ըզխորխորատս մեղաց. եւ ճանաչեմք զթշնամին սատանայ, եւ փախչիմք ի նմանէ։ Հինգերորդ՝ ճրագն փարատէ զխաւարն. եւ իմաստութիւն ըզխաւար տգիտութեան եւ զխաւար մեղաց եւ զանհաւատութեան հալածէ ի մէնջ։ Վեցերորդ՝ ճրագն ի բարձր տեղւոջ առեւել լուսաւորէ. նոյնպէս եւ միտք մեր՝ հանապազ պարտ է ի բարձունս լինիլ. որպէս ասէ Սողոմօն. «իմաստնոյն աչք ի գլուխ իւր». գլուխ մեր է Քրիստոս. պարտ է հանապազ զաչս մըտաց մերոց ի նա ունել անխոտոր. զոր խրատէ առաքեալն. «զվերինն խորհեցարուք ուր Քրիստոս նստի ընդաջմէ Աստուծոյ»։ Եւ որպէս աչք մարմնոյս ի բարձր տեղւոջ է եդեալ. նոյնպէս պարտ է զզմիտսն ի բարձունս պահել. ապա թէ աչքդ ի բարձր է եւ միտքդ ի խոնարհ, եւ յերկիրս քարշի հանապազ, որպէս խոզ որ ոչ կարէ ի վեր հայիլ, այլ զոր ինչ առ ոտն է՝ զայն կարէ որոնել եւ տեսանել. յորժամ դու քո կազմուածոյդ հակառակես, աչքդ ի վեր եւ միտքդ ի խոնարհ, յայնժամ խաւար ես մտօք. որպէս ասէ. «լոյսդ որ ի քեզ է խաւար է. խաւարն ո՞րչափ եւս»։ Զի յորժամ նաւապետն ընկղմեալ իցէ, եւ զօրաւարն գլորեալ, եւ ճրագն շիջեալ, զի՞նչ կենաց յոյս ռամիկն ունիցի։ Այսպէս թէ միտքդ ի ծով աշխարհի ընկղմեալ է եւ խաւարեալ , եւ գերեալ ի մեղաց, բոլոր անձնդ եւ հոգիդ եւ մարմինդ եմենեւիմբ կորուսեալ լինի։ Այս երրորդ գլուխն։

Իսկ չորրորդդ գլուխն որ ասէ. «Ճրագ մարմնոյ ակն է»։ Ճրագ են առաջնորդք եկեղեցւոյ։ եւ ժողովուրդն մարմին. որպէս ասաց Տէրն առաքելոցն։ «Դուք էք լոյս աշխարհի»։ Եւ այս վասն վեց պատճառի։ Նախզի՝ որպէս տունն առանց ճրագի եւ լուսոյ խաւար է եւ մութն. նոյնպէս ժողովուրդն եւ եկեղեցին առանց առաջնորդաց, վարդապետաց, եպիսկոպոսաց, եւ քահանայից, խաւա՛ր է եւ գարշ. զի գիշերն գարշ իր կոչի։ Երկրորդ՝ զի լուսովն գեղեցկանայ եւ երեւի ամենայն ինչ. նոյնպէս առաջնորդքն են պայծառութիւն եկեղեցւոյ. եւ նոքա՛ ցուցանեն զչարն եւ զբարին. զարդարն եւ զմեաւորն։ Երրորդ՝ որպէս լոյսն ի պարզ նիւթ պայծառանայ որպէս ի պլօր եւ յապակի. եւ ի թանձրն խափանի որպէս ի քար եւ ի հող։ Ա՛յսպէս եւ քարոզութիւնք առաջնորդաց՝ ի հոգիս իմաստնոց որք յըստակ են հաւատով եւ մաքուր գործով, առաւել ազդէ։ Եւ որք վատթար են գործով՝ եւ քարացեալ հաւատով՝ անլուր են բանից նոցա։ Չորրորդ՝ զի անբռնելի է լոյսն. թէպէտ տեսանի աչաց. այսպէս առաջնորդին պարտ է գոլ. թէպէտ տեսանեն զնա հերձուածօղք չարք եւ անհաւատք՝ ո՛չ ըմբըռնեն զնա ի գործս իւրեանց։ Հինգերորդ՝ զի լոյսն սիրելի է ամենայն աչաց մարդկան. այլեւ անասնոց եւ այլոցն. այսպէս պարտ է առաջնորդին ամենեցուն սիրելի լինլ. ամենեցուն փարելի. որ հաւատացեալն շինի ի նա. եւ անհաւատն ի հաւատ գայ. եւ չարն դառնայ ի մեղաց. եւ այս յա՛յնժամ լինլ՝ որ յառաջնորդն բիծ չտեսնուն. նա ամենայնքն սիրեն եւ ընդունին զբան նորա։

Վեցերորդ՝ զի լոյսն ի վերայ ամենայն աղտեղի իրաց ծագէ. եւ յինքն ոչ խառնի ի գարշութենէն. նոյնպէս եւ առաջնորդին պարտ է որ ընդ պոռնիկսն եւ ընդ չարսն շրջի եւ խրատէ՝ եւ ոչ ինչ կրէ ի նոցա գարշութենէն. այլ զնոսա սրբէ, եւ անուշահոտ առնէ զնոսա Քրիստոսիւ. որպէս առաքեալքն արարին. վասն այն ասէ։ «Ճրագ մարմնոյ ակն է. եթէ ակն քո առատ է, ամենայն մարմինդ լուսաւոր եղիցի»։ Այսինքն, առաջնորդք եկեղեցւոյ յորժամ սուրբ լինին եւ օրինակ բարեաց, ամենայն եկեղեցին բարի լինի եւ սուրբ։ «Եւ թէ ակն քո չար է». այսինքն, առաջնորդն թէ վատթար է, ամենայն ժողովուրդն մոլորեալ է։ Որպէս այժմ օրինակ՝ թէ ձիոցն որ ի կառսն են լծեալ՝ առաջին ձին լուսաւոր լինի, թէպէտ յետինն կոյ է, չէ վնաս։ Այլ թէ առաջին ձին կոյր է, թէպէտ յետինն լոյս ունի, ի խորխորատ անկանին։ Այսպէս ի կառս եկեղեցւոյ որ տանի յարքայութիւն երկնից՝ թէ առաջնորդքն սուրբ եւ գիտուն լինին, թէպէտ աշխարհականքն մեղաւոր իցեն ոչ է վնաս։ Այլ թէ առաջնորդն կոյր է, զամենայն ժողովուրդն տանի ի դժոխս. որպէս ասէ Քրիստոս. «կոյր կուրի յորժամ առաջնորդէ, սխալի եւ երկոքեան ի խորխորատ անկանին»։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի ասեն վարդապետք, թէ եօթն կերպիւ աչքն ոչ կարէ բարւոք տեսանել։ Եւ եօթն ցաւս այս՝ զեօթն մահու չափ մեղսն ցուցանէ։ Նախ՝ որ աչքն կոկոն եւ ի դուրս լինի, ոչ կարէ բարւոք տեսանել. եւ այս նշանակէ զամբարտաւանն. որ հոգւով ոչ տեսանէ բարւոք. որպէս ասէ Դաւիթ. «որ ամբարտաւան էր աչօք եւ ագահ սրտիւ՝ ընդ նմա եւ հաց ոչ ուտէտի»։ Ասեն իմաստունքն, թէ աչքն որ կոկոն է եւ դէպ ի դուրս, թոյլ է եւ տկար. եւ որ ի խոր է, զօրաւոր է։ Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ զօրութիւն որ ժողով է՝ զօրաւոր է քանզայն՝ որ ցրիւ է. այսպէս աչքն որ ի խոր է, զօրութիւն տեսութեան ժողով է. իսկ որ ի դուրս է, տկար է. զի ցրիւ է տեսութիւն։ Այլ աչքն որ ի խոնարհ է՝ զխոնարհն տեսանէ. զի սիրտ խոնարհաց ժողով է. եւ ուղիղ հայի յամենայն խորհուրդս աստուածային. այլ աչք որ ի դուրս է՝ ցուցանէ զամբարտաւանսն. որք սիրտք նոցա ցրուեալ են ի ցանկութիւն աշխարհիս։ Վասն այն ասէ Քրիստոս յաւետարանին. «գոհանամ զքէն հա՛յր Տէր երկրի. զի ծածկեցեր զայս յիմաստնոց. եւ յայտնեցեր տղայոց, որ է խոնարհաց»։ Երկրորդ՝ զի աչք որ ի խոր է, հեռի է յամենայն վնասու. իսկ որ ի դուրս է, զամենայն ազգ փոշի եւ զշիւղ յինքն ընդունի։ Այսպէս խոնարհաց ոչ ինչ հանդիպի նեղութիւն. զի հեռի է յամենայն կռուոյ. այլ ամբարտաւանն՝ ի մէջ ամենայն դառնութեան եւ կռուոյ է. որպէս ասէ Սողոմօն. «ի մէջ ամբարտաւանից լինի կռիւ»։ Երրորդ՝ զի խոր աչքն՝ մօտ է յաղբիւրս տեսողական զօրութեան. զի ասեն բժիշկք, թէ զօրութիւն տեսութեան՝ ոչ կ կատարեալ յերեսս աչաց. զի թէ յերեսն էր տեսութիւն, զամենայն ինչ երկու տեսանէաք. զի երկու աչք է. այլ մին ջիլ ի մին աչացն՝ եւ մին ջիլ ի միւս աչացն՝ խառնի ի մէջ ճակատին իբրեւ զխաչ. եւ անդ լինի կատարեալ տեսութիւն. վասն այն զմի ինչ՝ մի տեսանեմք։ Յայսմանէ որ տեսութիւն ի խոր է, երկու ինչ տեսանեմք։ Նախզի՝ զօրութիւն հոգեւոր տեսութեանս մեր՝ ոչ է ի մեզ կատարեալ. այլ Քրիստոս՝ որ ի խաչին բեւեռեալ. զի նա է աղբիւր տեսութեան մերոյ . եւ խոնարհ մարդն՝ մերձ է առ Քրիստոս. զի յանձն է առեալ զչարչարանս։ Այլ ամբարտաւանն յ՛ոյժ հեռի է ի Քրիստոսէ. զի զփառս աշխարհիս խնդրէ. վասն այն ոչ առնու զզօրութիւն տեսութեան. որպէս ասէ Դաւիթ. «զխոնարհս տեսանէ՝ եւ զբարձունս ի հեռաստանէ ճանաչէ»։ Երկրորդ՝ տեսութիւն ոչ չէ յերեսն այլ ի խոր՝ զայն ցուցանէ, թէ չէ պարտ դատապարտել զմարդ վասն երեւելի ինչ իրաց զոր տեսանեմք. այլ հայիլ ի սիրտս նորա եւ ի ծածուկ գործս. որպէս ասէ Քրիստոս. «մի ըստ աչս դատէք. այլ ուղիղ դատաստան արարէք»։ Եւ Յակոբոս ասէ. «մի աչառութեաբ ունիցիք զհաւատ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. եթէ մտանիցէ ի ժողովս ձեր՝ որ ունիցի զհանդերձս պայծառս՝ ասէք ա՛ստ նիստ դու պատուով. եւ ցաղքատն՝ յոտն կաց, կամ ե՛կ նի՛ստ առ պատուանդանի իմոյ»։

Զի աչք որ մին է միջնորդ՝ վասն այն ուղիղ տեսանէ. որպէս փայտ զոր ցցեն ի գետնի՝ միջնորդութեամբ օդոյն ուղիղ տեսանէ. այլ գաւազանն ի ջուր՝ բեկեալ տեսանի. զի երկու միջնորդով հայի օդով եւ ջրով։ Այսպէս մարդ որ արժանապէս հայի զչարն չար, եւ զբարին բարի, ուղիղ դատէ զընկերն. այլ որ երկու միջնոդով տեսաէ, ոչ ուղիղ հայի. որ կաշառս առնու, կամ որ ի մեծ ազգէ լինի, հարկիս առնէ։ Այս առաջին տեսութիւն որ ասացաւ։ Երկրորդ կերպիւ՝ ոչ կարէ աչքն բարւոք տեսանել՝ յորժամ շիլ լինի։ Ցուցանէ ըզնախանձոտն. զի նախանձոտն՝ հետ ո՛ւմ որ նախանձ ունի, ո՛չ հային ի նա ուղիղ։ Նման է նա Սաւուղայ՝ որ յորժամ լուաւ թէ ետուն Դաւթի զբիւրս գովութիւն, եւ ինքեան զհազարս, ընդ ակամբ հայէր ի Դաւիթ յօրէ յայնմանէ։ Այսպիսիք են նախանձոտքն. որք ոչ կարեն լսել զբարութիւնս այլոց. այլ միայն զինքեանց։ Զի ասէ Սոկրատես, թէ հնար ի՛նչ էր որ աչք եւ ականջ նախանձոտաց զամենայն աշխարհիս բարութիւնս տեսանէր եւ լսէր, այն լա՛ւ էր. յի յո՛յժ մաշիւր եւ խոցոտիւր սիրտ նորա։ Որպէս այն զինուորքն՝ զորս գիտէր թագաւորն, զի ընդ միմեանս նախանձ ունէին, ասէ թագաւորն միոյն. թէ զի՞նչ խնդրես դու յինէն. թէ մեծութի՞ւն, տամ քեզ. այլ խո ընկերին կրկին տամ քան զքոյն։ Ասէ ի միտս իւր. թէ խնդրեմ ինձ մի բարի, նմա կրկին տայ քան զիմն. ասէ ցթագաւորն . զիմ մին աչս հա՛ն. զի միւսոյն զերկուսն հանիցէ. ա՛յսպէս չա՛ր է նախանձն։

Երրորդ կերպիւ՝ աչքն ո՛չ կարէ բարւոք տեսանել, յորժամ վասն բերկութեան սրտին աչքն շրջի եւ յիրեաց դիպի։ Ցուցանէ թէ որք բարկացօղք են եւ խռովակացք, նոցա միտք եւ հոգին ոչ կարեն տեսանել զճշմարիտն. որպէս ջուր որ յիրեար է դիպած՝ ոչ երեւի պատկեր ինչ ի նմա։ Սոյնպիսի է սիրտ բարկացողին. ոչ երեւի պատկերն Աստուծոյ որ է ճշմարտութիւն։ Դարձեալ յորժամ մարդ զաչսն շրջէ ի տեղեաց՝ զմին իրն՝ երկու տեսանէ. այսպէս բարկացած մարդն՝ զընկերին մեղսն թէ մին է, երկու տեսանէ. վասն այն ասեն թէ, Պղատոն բարկացեալ աշակերտին, ոչ կամէր վրէժ առնուլ. հրամայեաց ա՛յլ ումեք՝ որ չէր բարկացած տանջել զնա. զի ասէ թէ, բարկացածն ոչ կարէ իրաւամբք առնուլ զվրէժ։ Դարձեալ ասէն իմաստունքն, թէ սիրտն եւ աչքն ի մին հային. զի ի չար սրտէն բարկացած՝ շոգոլի ինչ ելանէ ընդ աչսն, եւ միջնորդելով օդին հարկանի ի վերայ ումել եւ վնասէ զնա, յորժամ չար աչօք հայի. առաւել զփոքր տղայսգ որոց փափուկ են մարմինքն։ Եւ վկայ այսմ ասէ Արիստոտէլ, թէ տեռատես կինն յորժամ հայի ի հայելին, աղտոտի եւ գիշանայ. վասն այն բարի աչօք պարտ է մեզ հայիլ որպէս աղաւնի անմեղ։

Չորրորդ կերպիւ՝ աչքն բարւոք ոչ տեսանէ յորժամ մսամոլ լինի եւ խիստ գեր։ Ցւոցանէ զորկրամոլսն. որք աւելի ուտելով եւ ըմպելով՝ կուրացուցանեն զմիտս իւրեանց. զի յորժամ շատ լինի ձէթն, եւ պատրոյկն բարակ, շուտով շիջանի լոյսն։ Նոյնպէս ի բազում կերակրոց՝ կուրանայ միտքն որկրամոլին. յայնժամ սատանայ դիւրաւ ձգէ զմարդն ի գէջ ցանկութիւնս. վասն այն խրատէ Տէրն ըզգուշանալ. «գուցէ ծանրանայցեն սիրտք ձեր շուայտութեամբ եւ արբեցութեամբ»։ Հինգերորդ կերպիւ՝ աչքն ո՛չ կարէ բարւոք տեսանել, յորժամ փոշով եւ մոխրով լցած լինի։ Ցուցանէ զագահն եւ զարծաթասէրն. զի նոքա նման են խլրդան՝ որ չունի աչք, այլ նմանութիւն աչաց. եւ ի ներքոյ երկրի ուրախութեամբ բնակի. եւ փորէ զհողն։ եւ տայ ի վերայ գլխոյ իւրոյ . եւ ճարտար է ի ներքեւ հողին. եւ զամենայն ծակսն գիտէ. եւ ոչ ոք կարէ ըմբռնել զնա. այլ թէ ի դուրս գնայ, մոլորի եւ շուտով կորնչի։ Այսպէս ագահ մարդն՝ ոչ ունի աչք հոգեւոր եւ իմաստութիւն. այլ նման իմաստութեան. որ զաշխարհի ճարտարութիւնս ունի եւ ժողովէ. եւ ի խաւարի մարմնոյ կեանս յո՛յժ ճարտար. զերծանի ի չարաց. այլ յորժամ գայ ի լոյս ի հոգեւոր կեանս, ամենեւին կուրանայ միտք նորա եւ կորնչի ի դժոխս։ Դարձեալ յորժամ արեգական եւ լուսնի ոչ ինչ ընդդէմ անկանի, լուսով ի լի է լուսինն. այլ յորժամ երկիր ընդդէմ անկանի, խաւարի լուսինն։ Նոյնպէս հոգի մարդոյն նման է լուսնի. եւ արեգակն պայծառ՝ Աստուած է. ո՛րչափ աշխարհական հոգ , կամ հեշտութիւն չէ անկեալ ի մէջ, լուսաւոր է հոգին. այլ յորժամ ագահութիւն որ նման է երկրի ծածկէ զհոգին, յայնժամ խաւարի միտք եւ հոգի նորա. եւ ոչ առնու զլոյս շնորհացն Աստուծոյ։ Դարձեալ ագահն՝ նըման է սարդի . որ ի բնութենէն հինէ զվարմն, զի որս առցէ. է երբէք զի ա՛յնչափ հին է, որ տկարանայ եւ մեռանի. եւ վաստակն իւր՝ մին ճանճ է զոր ըմբռնէ։

Նոյնպէս ագահքն կորուսանեն զհոգիս իւրեանց եւ զմարմինս ի դժոխս , ժողովելով զինչս որ նման են ճանճի միոյ մօտ յերկնից արքայութիւն։

Վեցերորդ կերպիւ՝ աչքն ո՛չ կարէ տեսնել՝ որ ա՛յնպէս աչացաւ լինի, որ յայլս փոխի. եւ ճպուռն երթայ յաչացն։ Այս զբղջախոհն ցուցանէ. վասն այսր ասէ աւետարանն. «որ հայի ցանկութեամբ ի կին, անդէն շնացաւ ի սրտի իւրում»։ Նոքա նմանեն արքայիկ օձին. որ յորժամ հայի ի թռչունս, անկեալ սատակին։ Նոյնպէս կին բղջախոհ՝ զհոգիս բարձրագոյն թըռչնոց՝ այսինքն՝ ի մեղս ձգեն եւ սատակեն. որպէս զբարձրաթռիչն Դաւիթ, եւ զՍողոմօն, եւ զՍամսոն ընկեցին ի մեղս վաւաշոտ կանայք։ Եւ այս մեղօքս՝ յ՛յժ որախանայ սատանայ, քան այլ մղօք. զի այլ մեղօք՝ զմին հոգի միայ սպանանէ. այսինքն հպարտութեամբ նախանձու գողութեամ, եւ այլովն. այլ պոռնկութեամբ՝ զերկու հոգի կորուսանէ որ միմեանց գործակից լինին։ Վասն այն ասեն վարդապետք, թէ պա՛րտ է օր աչք եւ սիրտն մէկ մէկի ղաւալ առնեն. եւ պահեն զինքեանս ի չարէ։ Նախ աչքն սրտին երեք իր ղաւալ առնէ։ Մին որ յամենայն անպատշաճ իրս արատով չհայի։ Երկրորդ՝ որ չար հեշտութիւն չառնէ. որ զինչ վատթար իր զոր տեասնէ, սրտին խապար տայ։ Երրորդ՝ որ ամենայն բարի իրաց ակն տայ, եւ սրտին գիտաց առնէ։ Ա՛յս է, թէ տեսանէ զքաղցեալս եւ զծարաւեալս եւ ըզմերկս , սրտին գիտաց առնէ, թէ ողորմութիւն արա։ Եւ զայլ ամենայն բարի զոր տեսանէ, սրտին գիտաց առնէ։ Նոյնպէս եւ սըրտին պարտ է որ երեք ուխտս դնէ հետ աչացն։ Մին որ ըզողջախոհ ցանկութիւն եւ զամենայն հեշտութիւնս մարմնոյ՝ արգիլէ ի ներքս . եւ սանձ դնէ զբանականութիւն եւ զԱստուծոյ պատուիրանն։ Երկրորդ՝ որ զամենայն չար խորհուրդսն ոչ պահէ առ ինքն. այլ արտաքս հանէ։ Երրորդ՝ որ զամենայն բարի զինչ տեսանէ, ազդէ սիրտն. սիրտն. ի յինքն ըմբռնէ եւ ընդունի եւ ժողվովէ . եւ գործով կատարէ զնոսա։ Եւ այսպէս ուխտելով աչքն եւ սիրտն միմեանց՝ առանց վնասու եւ մեղաց մնան ի պատրանացն սատանայի։ Եօթներորդ կերպիւ՝ աչքն ոչ կարէ բարւոք տեսանել յորժամ քընով ծանրացեալ լինի, եւ կամ թմրեալ։

Այս ցուցանէ զծոյլսն. որ թէպէտ բազում ունին պարտք մեղաց, այլ քնով հեշտութեան թմրեալ է հոգի նոցա. եւ ոչ հոգան ըզմեղս իւրեանց. ո՛չ զղջմամբ եւ խոստովանութեամբ. ո՛չ պահօք եւ աղօթիւք. այլ հեշտացեալ մեղօք իջանեն ի դժոխս։ Յաղագս որոյ՝ զպահս քառասնից կարգեցին առաքեալքն սուրբ եւ հայրապետքն. զի այժմ «ժամէ մեզ ի քնոյ զարթնուլ». այսինքն, ի հեշտութեանց եւ ի սովորական մեղաց զարթնուլ, եւ ճաշակել ի քաղցրութենէ ապաշխարութեան, եւ թողութիւն գտանել։ Զի «յուլիցն եւ ծուլիցն միտք կուրացեալ է . եւ փակեալ է դուռն արքայութեան երկնից». որպէս գրեալ է ի թագաւորութիւսն, թէ Յովնաթանու աչքն ո՛չ կարէր տեսանել ի սովու. եւ առեալ ի մեղրէն պիծառն եւ եկեր՝ եւ բացաւ աչքն ո՛չ կարէր տեսանել ի սովու. եւ առեալ ի մեղրէն պիծառն եւ եկեր՝ եւ բացաւ աչքն իւր». եւ թէ չէր կերեալ, չէր լուսաւորեալ աչք նորա։ Այսպէս որք ծուլութեաեմբ ո՛չ ճաշակեն ի քաղցրութենէ ապաշխարութեան, ո՛չ լուսաւորին միտք նոցա։ Այլ որք արիացեալ ի պահս քառասնորդաց, եւ աղօթիւք եւ ողորմութեամբ եւ խոստովանութեամբվ ճաշակեն զքաղցրութիւն ապաշխարութեան, սրբին եւ լուսաւորին հոգիք նոցա յամենայն մեղաց։ Որում եւ զմեզ արժանաւորեսցէ Քրիստոս ողորմութեամբն իւրով. սրբութեամբ պահել զպահս որ առաջի կայ. եւ խնդութեամբ եւ յուսով հասանիլ յարութեան շնորհաց եւ փառացն իւրոց . որ է օրհնեալ ընդ հօր եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից Ամէն։

Գլուխ ԿԷ. Յայլմէ դարձեալ վասն առաջին աւուրն. ի բանն՝ Յորժամ յաղօթս կայցէք, ասասջիք. «Հայր մեր, որ յերկինս ես. սուրբ եղիցի անուն Քո. եւ այլն»։ Մատ. 6. 9։

Վարդապետք ասեն թէ աղօթս այս յոյժ պատուական է եւ գովելի վասն Գ պատճառի։ Նախզի՝ ի Քրիստոսէ է սահմանած։ Եւ թէ զաղօթս որ մարդիկ են սահմանեալ՝ պարտ է ուսանիլ եւ աղօթել, ո՞րչափ առաւել զոր Աստուած իւր բերանովն ուսոյց։ Երկրորդ՝ զի կարճ էեւ գեղեցիկ. եւ ոք կարէ պատճառել չուսանիլ վասն երկարութեան։ Երրորդ՝ զի հարկաւոր է եւ բեղնաւոր. զի ամենայն ինչ որ մեզ պիտոյ է, թէ հոգեւոր եւ թէ մարմնաւոր, աղօթիւքս այս խնդրեալ լինի։ Այլ խնդրուածն վասն երեք պատճառի ո՛չ լինի ընդունելի։ Մին յորժամ առանց գովութեան լինի։ Երկրորդ՝ յորժամ անկարգ լինի։ Երրորդ՝ յորժամ աւելի լինի քան զպատեհն։ Վասն որոյ Քրիստոս երեք ինչ ուսոյց մեզ։ Նախզի՝ յառաջ քան զխնդրուածն՝ քաղցրութեամբ եւ գովութեամբ փառաւորեսցուք զԱստուած. որպէս որք խնդրեն ի թագաւորաց ինչս՝ նախ գովեն եւ փառաւորեն. զի քաղցրանայ սիր նոցա. եւ ապա խնդրեն զոր ինչ կամին։ Եւ այս է գովելն եւ փառաւորելն զԱստուած՝ յորժամ ասեմք «հայր մեր որ յերկինս»։

Երկրորդ՝ ուսոյց մեզ կարգաւ խնդրել զխնդրուածն. այսինք նախ զհոգեւորն, եւ ապա զմարմնաւորն. զի հոգին պատուական է քան զմարմինն. որպէս ասէ. «սուրբ եղիցի անուն քո. եկեսցէ արքայութիւն քո»։ Երրորդ՝ ուսոյց մեզ մի աւելի քան զպատեհն խնդրել ասելով. «զհաց մեր հանապազորդ՝ տո՛ւր». զի հաց միայն խնդրելն՝ ո՛չ է աւելի։ Եւ գովութիւնս այս երրակի է. այսինքն, յիմաստութենէ. ի գթոյ. եւ ի զօրութենէ։ Քանզի յորժամ ասեմք «հայր՝» զիմաստութիւն ցուցանէ. որ է հին աւուրց եւ յաւիտենական ըստ Դանիէլի. վասն զի ալիք՝ իմաստութիւն է ասաէ Սողոմօն։ Իսկ յորժամ ասեմք «մեր» զգութն նորա նշանակէ. զոր շարժեմք առ մեզ ասելովն «յերկինս» զզօրութիւն նորա յայտնի ցուցանեմք։

Քանզի զինչ եւ խնդրեմք՝ իմաստութիւն է՝ գիտէտ տալ. եւ զի գթած է՝ կամի տալ. եւ զի զօրաւոր է՝ կարէ տալ. վասն այն ուսոյց մեզ ասել։ «Հայր մեր որ յերկինս»։ Իսկ թէ ընդէ՞ր հրամայեաց ասել Հայր մեր՝ եւ ո՛չ հայր իմ։ Այսմ ասեն վարդապետք չորս պատճառ։ Նախզի՝ Քրիստոս միա՛յն է բնութեամբ որդի Աստուծոյ. իսկ մեք շնորհօք. ըստ այնմ, «ելանեմ ես առ հայր իմ բնութեամբ, եւառ հայր ձեր շնորհօք»։ Երկրորդ՝ զի յայտնի լիցի, թէ ո՛չ է պարտ ումեք միայն աղօթել վասն ինքեան. այլ վասն ամենայն հաւատեցելոց. զի երեւեսցի միութիւն ամենայն անդամոց քրիստոնէից. եւ աղօթք որ հասարակաց է՝ առաւել լսելի լինի։ Երրորդ՝ զի Աստուած առատ է. եւ հաճոյ է կամաց նորա բազմաց պարգեւել զբարիս, քան միոյ առն։

Չորրորդ՝ զի ոչ եթէ մեծատանց հայր է, եւ աղքատաց ոչ . կամ թագաւորաց հայր է, եւ ռամկաց ոչ. կամ տէրանց է եւ ծառայից ոչ. կամ քահանայից է, եւ աշխարհականաց ոչ. կամ արանց է, եւ կանանց ոչ։ Այլ ամենեցուն առհասարակ կոչի հայր. այսինքն ամենայն հաւատեցելոց։

Եւ գիտելի է՝ զի թէպէտ Աստուած հայր կոչի առհասարակ ամենայն մարդկան ստեղծուածոց՝ զի նա՛ է ստեցծեալ, աեյլ յատուկ հայր կոչի Աստուած քրիստոնէից։ Եւ այս վասն չորս պատճառի. զի որդին ի հօրէ՝ Դ իրս ունի։ Նախ՝ զգոյութիւն։ Երկրորդ՝ զուսումն եւ զիմաստութիւն։ Երրորդ՝ զսնունդն եւ զկերակուրն։ Չորրորդ՝ զժառանգութիւն եւ զհայրենիսն։ Եւ զայս չորս ազգ պարգեւս՝ ճշմարիտ հաւատացեալքն ունին ի Տեառնէ. որ է հայր նոցա։ Նախզի՝ ի նմանէ ունիմք զգոյութիւն. զի նմանէ ծնաք աւազանաւն ի հոգեւոր կեանս. ըստ այնմ, «որք ի Քրիստոս մկրտեցայք՝ զՔրիստոս զգեցեալ էք»։ Այլեւ անուն առաք նոր. զի ի Քրիստոսէ քրիստոնեայք կոչեցաք։ Երկրորդ՝ ունիմք զուսումն եւ զիմաստութիւն. զի ուսոյց զմեզ օրինօք եւ աւետարանաւ. ըստ այնմ, «մի՛ կոչէք ձեզ ուսուցիչ . զի ուսոցիչն ձեր Քրիստոս է»։ Երրորդ՝ զի ի նմանէ ունիմք զսնունդ եւ զկերակուր. զի նա սնուցանէ ըզմեզ խորհրդովք եւ աստիճանօք եկեղեցւոյ. այլեւ մարմնով եւ արեամբն իւրով. ըստ այնմ, «առէ՛ք կերէ՛ք՝ այս է մարմին իմ»։

Չորրորդ՝ զի ի ժառանգելո՛ց ի նմանէ զերկնից արքայութիւն. որպէս ասէ առաքեալն. «չե՛ս ծառայ՝ այլ որդի. եթէ որդի, եւ ժառանգակից Քրիստոսի»։ Զի զայս չորս իրս՝ անհաւատքն ո՛չ առնուն յԱստուծոյ ուսոյց մեզ ասել. «Հայր մեր որյերկինս»։ Եւ գիտելի է՝ զի վասն բազում պատճառի ասելի է։ «Հայր մեր»։ Նախզի՝ հայր կոչեմք զնա ըսատ արարչութեան. զի ի նմանէ ստեղծաք եւ ի յէութիւն եկաք յոչէից։ Եւ մեզ առաւել՝ զի պատկերակցութեամբ զարդարեաց։ Երկրորդ՝ յորժամ ասեմք «հայր մեր՝» ցուցանեմք թէ ո՛չ եմք ծառայ սատանայի եւ մեղացն. զի ազատեցաք աւազանաւն. եւ եղաք որդի Աստուծոյ»։ Երրորդ՝ յորժամ ասեմք «հայր մեր որ յերկինս». ո՛չ պարտիմք խնդրել երկրաւոր ինչ. այլ զերկնաւորն ըստ առաքելոյն. «զվերինն խնդրեցէք, ուր Քրիստոս նըստի ընդաջմէ Աստուծոյ»։ Եւ Դաւիթ զի ըղձմամբ ասէր. «զի՞նչ կայ իմ բընաւ յերկինս. կամ ի քէն զի՞նչ եւս խնդրեցից յերկրի. Աստուած սրտի իմոյ բաժին իմ Աստուած յաւիտեան»։ ցուցանէ, թէ յորժամ Աստուած է իմ բաժին յերկինս՝ զի՞նչ խնդրել պարտ է յերկրաւորացս։ Չորրորդ՝ զի յորժամ հայր կոչեմք զԱստուած, պարտիմք հարազատ որդի նորա լինիլ բարութեամբ եւ սրբութեամբ. եւ ո՛չ խորդ չարութեամբ եւ մեղօք. զի որոյ զնմանութիւն ունիմք՝ զնա կոչեմք մեզ հայր. թէ զայն, եւ թէ զսատանային։ Եւ գիտեա՛ ով մարդ. զի մի լիցի ի քեզ տեսակ մեղաց կամ չարեաց, եւ որդիութիւն սատանայի. զի զԱստուած հայր չարեաց եւ մեղաց կոչես, որ է անթողլի. զի հայր քո յանդունդս է. եւ դու զի ա՞րդդ յերկինս գոչես, կամ զի ա՞րդ հանես յերկինս. զի նա անտի զրկեցաւ անդարձ։

Զի թէ այսպէս լինիս եւ ասես «հայր մեր որ յերկինս, » ո՛չ ունիս զնմանութիւն բարի հօրն. այլ զայնմ, որոյ նմանեցար չարեօքդ։ Անհնարին եւ մեծ մեղս գործես ըստ տասն եղանակի։ Նախզի՝ ո՛չ ունի նա զկերպարանս բարի հօրն. եւ մեր ասես. յայտ է զի զԱստուած՝ հայր չարեաց քոց կոչես, որ է արհամարհանք դէմ յանդիման, անէծք եւ անթողելի մեղք։ Երկրորդ՝ զի զկերպարան սանդարամետականին ունի, զի զնա կոչես հայր. բայց մեղանչես զի յերկինս ասես, եւ նա է յանդունդս. զի ասէ Յոբ. «տեսի զսատանայ անկեալ յերկնից որպէս զարուսեակն». եւ դու չար կամօք յերկինս կամիս հանել զոր Աստուած կործանեաց։ Երրորդ՝ զի ասես «սուրբ եղիցի անուն քո». եւ զի նա սատանայէ պղծեալ ախտիւք եւ հակառակ Աստուծոյ. եւ դու սուրբ կոչես որ է առաւել մեղք։ Չորրորդ՝ զի ասես «եկեսցէ արքայութիւն քո». եւ այս եւս անհնարին չար. զի զորոյ իշխանութիւն Քրիստոս խաչիւն կործանեաց ասելով . «իշխան աշխարհիս այսորիկ ընկեսցի արտաքս». եւ դատապարտեալ է. եւ դու աղթես յարաժամ հակառակ Քրիստոսի. եկեսցէ արքայութիւն քո իշխանութիւն քո։ Հինգերորդ՝ զի ասես «եղիցին կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկրի». եւ այս է դառնագոյն չար. զի կամք նորա է կորուստ մարդկան. զի յերկինս ինքն չար կամօք՝ զհրեշտակս ընդ ինքեան քարշեաց. եւ արար դեւս եւ հակառակ Աստուծոյ։ Եւ դու աղօթես առ հոմանունն իւր առնել եւ յերկրիս ըզնոյն չարն. այսինքն զմարդիկ քարշել ընդ ինքեան ի դժոխսն . եւ այս է հակառակ կամացն Աստուծոյ. «զի նա ո՛չ կամի զմահ մեղաւորին. այլ զդառնալ նորա ի չար ճանապարհէն եւ կեալ որպէս ասէ մարգարէն»։ Կամ երկինք՝ զդրախտն ասէ. որպէս անդ ասես զնախնիսն կորուսեր՝ նոյնպէս եւ այժմ աստ արա։ Վեցերորդ՝ զի «զհաց մեր հանապազորդ տուր մեզ այսօր». եւ այս եւս մեղք. զի սատանայ ո՛չ ունի ինչ որ կերակրէ զոք. որպէս յայտ յանառակէն է որ ասէր. «ես աստ սովամահ կորնչիմ». իսկ դու զի՞նչ խնդրես ապա. այսինքն, զյաճախութիւն մեղաց եւ չարաց, եւ զհեշտութիւն աշխարհիս. զի մեղսասէրքն սովու կերակրին. եւ սոցա ցանկանան. որպէս սուրբք հացիւ բանին Աստուծոյ. եւ այս առաւել կորուստ եւ չար։ Եօթներորդ՝ զի ասես «թող մեզ զպարտս մեր». եւ է այս յանցումն չար . զի զամենայնսն նա՛ առնէ պարտաւոր եւ յանցաւոր. եւ կամօք բնաւորեալ է ի չարսն, որ ինքն ո՛չ կարէ հրաժարիլ ի չարեաց՝ զքոյդ զի ա՞րդ թողու. եւ որ յամենայնսն աղտեղեաց մեղօք՝ զքեզ զիա՞րդ սրբէ. եւ ասես որպէս դու ինձ թողուս, եւ ես իմոյն. այսինքն, ո՛չ դու ինձ թողուս, եւ ո՛չ ես իմոյն. եւ ո՛չ հայրն երկնաւոր երկոցունցն. որ է չար կշիռ եւ չափ։ Ութներորդ՝ զի ասես «մի՛ տար զմեզ ի փորձութիւն». եւ այս է կարի յիմարութիւն. զի ի նմանէ որ մայր է չար փորձութեանց, եւ զամենեսեան ձգէ ի փորձանս զի օտարասցին յԱստուծոյ, ի նմանէ ազատիլ խնդրես. «զի կոյր կուրի յորժամ առաջնորդէ, սխալի եւ ի խորխորատ անկանի»։ Իններորդ՝ զի ասես «փրկեա՛ ի չարէ». է եւ այս առաւել չար եւ տգիտութիւն. ի խաւարէ զլոյս խնդրել. ի մահու զկեանս. եւ յապականութենէ զանապականութիւն. նոյնպէս ի չարէ բարի խնդրել փրկութիւն. որ է անմիջոց ներհակ։ Տասներորդ՝ զի ասես «քո է արքայութիւն եւ զօրութիւն եւ փառք յաւիտեանս». եւ այս ո՛չ ումեք պատշաճի. բայց միայն Աստուծոյ։ Եւ դու զրկես զԱստուած, եւ տաս դիւաց. որպէս անօրէն կռապաշտքն։ զի նա ո՛չ ունի արքայութիւն. զի անկեալ է ի բնակութենէ իւրմէ. եւ ունայն յամենայն բարութեանց. եւ ո՛չ ունի զօրութիւն. զի ի տկար աղջկանց՝ դիւրաւ յաղթեցաւ եւ յաղթի. եւ ո՛չ ունի փառք. այլ զտանջանսն յաւիտենական։ Եւ տե՛ս զի գեղեցիկ կարգ ունի բանս այս. վասն զի հոգեւոր բարութիւն՝ երեք ազգ է զոր խնդրեմք յԱստուծոյ։ Նախ՝ զգովութիւն եւ զփառս անուանն Աստուծոյ, յորժամ ասեմք. «սուրբ եղիցի անուն քո»։ Երկրորդ՝ եւ զերկնից արքայութիւն ասելով. «եկեսցէ արքայութիւն քո»։ Երրորդ՝ զի կատարելապէս հնազանդ լիցուք Աստուծոյ. եւ զկամս մեր միաւորեսցուք ընդ կամացն Աստուծոյ ասելով. «եղիցին կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկրի»։ Իսկ առաջին խընդիր մեր՝ է հոգեւոր բարութեան առաջին տեսակն. զոր ուսոյց Տէր մեր ասելով. «Սուրբ եղիցի անուն քո»։ Եւ այս վեց ազգ մեկնի ի վարդապետաց»։ Նախ ասելովն. «սուրբ եղիցի անուն քո». այսինքն թէ՝ սրբվութեամբ եւ երկիւղիւ եւ դողութեամբ յիշեսցուք զանուն քո. առանց սըտախօսութեան. եւ առանց յիշոց տալոյ եւ բամբասելոյ. եւ ամենայն դատարկ բանից. զի բերանս՝ դուռն է տաճարի հոգւոյս. ընդ որ մտանէ Աստուած եւ սուրբ պարտի լինիլ. զի մի բարկասցի մեզ. որպէս թագաւորք որք տեսանեն զսեմս եւ զդուռն դարպասին աղտեղեալ աղբով՝ գարշեալ ո՛չ մտանեն. այլեւ պատուհասեն զսպասաւորսն. այսպէս Աստուած առնէ ընդ մեզ։

Երկրորդ՝ «սուրբ եղիցի անուն քո». այսինքն թէ, որպէս անուն քո սուրբ է ի քո կողմանէդ. նոյնպէս ի մեր կողմանէ սուրբ եղիցի. այսինքն, զի այնպիսի վարուք կացցուք՝ «զի տեսանցեն զգործս մեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զհայրդ մեր որ յերկինս». եւ մի այնպէս, «զի անուն քո հայհոյի վասն մեր ի մէջ հեթանոսաց»։ Երրորդ՝ «սուրբ եղիցի անուն». ի յայլ թարգման այսպէս է. հաստատ եղիցի. այսինքն հաստատ եղիցի անուն ի վերայ քրիստոնէից. զի ոի կորուսցեն զնա. զի բազումք կորուսին. որպէս ուրացօղք եւ անհաւատք. որպէս Ուլիանոս եւ այլք։ Չորրորդ՝ սուրբք եղիցին յանուն քո քրիստոնեայք, կամ Աստուածք ըստ այնմ, «գաս Աստուած ի մէջ աստուածացելոցն. եւ ո՛չ որպէս անսուրբք եւ չարափառքն։

Հինգերորդ՝ «սուրբ եղիցի». այսինքն, հանդերձ սրով եղիցի անուն քո. որ է «հատու քան զամենայն սուր երկսայրի». ի հատումն հոտեալ անդամոց. այլեւ «իքակել զորդի ի հօրէ, եւ զդուստր ի մօրէ եւ զայր ի կնոջէ. եւ այլն». այլեւ մեղաց եւ չարեաց ի հոգւոց մերոց. մանաւանդ յահարկութիւն դիւաց եւ ի հերքումն չար ախտից։ Վեցերորդ՝ «սուրբ եղիցի անուն». այսինքն ամենայն ինչ անուամբ քո սրբի. որպէս նոր ընծայն յաւազանն սրբի յանուն քո. այսպէս եւ անուամբ քո սրբի հոգիս մեր, եւ մարմին յաղտեղութենէ մեղաց. եւ այլ բազում ինչ։ Իսկ արդ՝ որովհետեւ ասացաք զառաջին բարւոյ հոգւոյն. ասացուք եւ զերկրորդն որ ասէ։

«Եկեսցէ արքայութիւն քո»։ Եւ յա՛րաժամ երգեմք զայս վասն եօթն պատճառի։ Նախ թէ՝ տացի մեզ մեծութիւն փառաց քոց. զի տեսցուք զքեզ դէմ յանդիման։ Երկրորդ՝ որպէս տիրես ի վերայ քրիստոնէից՝ որք հաւատան զքեզ. նոյնպէս տիրեսցես ի վերայ անհաւատից, զի հաւատասցեն ի քեզ եւ ծառայեսցեն։ Երրորդ՝ որպէս տիրես ի վերայ հեթանոսաց որք հաւատացին. նոյնպէս ի վերայ հրէից ի կատարածի. ըստ այնմ, «յորժամ լրումն հեթանոսաց մըտցէ, եւ ապա ամենայն Իսրայէլ կեցցէ». եւ թէ «նմա կրկնի ամենայն ծուրն եւ լեզու»։ Չորրորդ՝ ասեն զայս մարտիրոսքն եւ ճգնաւորքն. զի կարօտ են հատուցման եւ պսակացն. վասն այն աղօթեն՝ զի փութով եկեսցէ օր փոխարինին։ Հինգերորդ՝ զի են բազումք՝ որք ո՛չ հոգան եւ խնդրեն զերկնից արքայութիւն. այլ զանցաւոր կեանս խնդրեն. եւ ամենեւին ո՛չ յագին. եւ ա՛յնպէս ծարաւի են մեղացն, որք խընդրեն թէ եկեսցէ աղտեղութիւն մեղաց։ Իսկ մեք ցանկացօղք արքայութեան՝ ընդդէմ նոցա ասեմլ. «եկեսցէ արքայութիւն քո»։ Վեցերորդ՝ բանս այգս է՝ ի դիմաց մարդկային բնութեանս առ մարդացեալ բանն ըղձմամբ եւ թախանձանօք, թէ եկեսցէ արքայութիւն քո» ի դատել զմեզ. որ բնութենակից եւ մարմնակից մեր ես . եւ գիտես զտկարութիւն բնութեանս. զի ողորմութեամբ դատեսցես. որպէս ասէ առաքեալն. «որ զփորձ էառ. կարող է եւ փորձանաւորաց օգնական լինիլ»։ Եւ խնդիրս այս հաճոյ լեալ հօր, «ետ զամենայն դատաստան որդւոյ իւրոյ ըստ առաքելոյն»։ Եօթներորդ՝ զի դուռն արքայութեան նախքան զՔրիստոս փակեալ էր, եւ Քրիստոսիւ բացաւ. վասն որոյ մեք օժանդակեալք Քրիստոսիւ, ասեմք. «եկեսցէ արքայութիւն քո։

Այս երկրորդ գլուխն։ Բե՛ր տեսցուք զերրորդ բարութիւն հոգւոյն։ «Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկրի»։ Եւ բանս այս՝ ունի բազում տեսութիւն եւ զօրութիւն։ Նախ թէ՝ որպէս հրեշտակք եւ սուրբք որք առ քեզ են, եւ առնեն զկամս քո, այսպէս եւ մարդիկ որք յերկրի են, թողցեն զկամս իւրեանց եւ արասցեն զկամս քո։ Երկրորդ՝ կամքն Ասուծոյ է ի դարձն մեղաւորաց. եւ ի փրկութիւն հոգւոց ի բռնութեանէ մեղաց եւ չարեաց. որպէս ասէր մարգարէիւն. «ո՛չ կամիմ զմահ մեղաւորին. այլ զդառնալն ի չար ճանապարհէն եւ զկեալն. զի կեցցեն եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցեն». վասն որոյ պատիմք լինիլ կատարումն կամացն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ զի կամքն Աստուծոյ է՝ զի անդամքս ընդ գլխոյն միաւորիցուք. ոպէս ասէր առ հայր. «կամիմ զիու եսն եմ, եւ սոքա ընդիս իցեն. որպէս դու հայր յիս, եւ ես ի քեզ. զի եւ սոքա ի մեզ իցեն. զի եղիցուք կատարեալք իմի». վասն որոյ միշտ աղաչեմք զԱստուած լինիլ կատարումն այ կամաց։ Չորրորդ՝ զի որպէս է կամք քո յերկինս՝ որպէս տեղակալն ի տեղւոջ, թէպէտ է ընդ ամենայն տեղիս. նոյնպէս եղիցի բարձրանալ երկրաւորացս յերկինս. զի եւ ի մեզ լիցի կամք քո. որպէս տեղակալն ի տեղւոջ. զի վասն մեղաւորացն ասէ. «ո՛չ են կամք իմ ի դոսա»։ Այս երրորդ բարութիւն հոգւոյն ըսատ երից մասնկանց նորա։ Եւ գիտելի է՝ զի բարութիւն երկու ազգ է. այսինքն, հոգեւոր եւ մարմնաւոր. եւ հոգեւոր բարին պատուական է, քան զմարմնաւորն. վասն որոյ հրաման առաք ի Տեառնէ, նախ զհոգեւորն խնդրել՝ եւ ապա զմարմնաւորն։ Արդ որովհետեւ խնդրեցաք զհոգեւորն. չորրորդ բարութիւն խնդրեսցուք զմարմնաւորն։

«Զհաց մեր հանապազորդ տո՛ւր մեզ այսօր»։ Եւ գիտելի է՝ զի հացն երկու ազգ է. այսինքն, հոգեւոր հաց. եւ մարմնաւոր հահց։ Եւ յորժամ զհաց մարմնաւոր խնդրեմք՝ ոչ միայն ըզհաց, այլ զամենայն պէստ մարմնական ընդ հացին խնդրեմք։ Իսկ հոգեւոր հաց բազում է. այսինքն, ուսումն որ մտացն է կերակուր. եւ հացն կենաց որ է մարմին Տեառն. եւ հացս այս՝ հանապազորդ կոչի. զի հաւատացեալքն յաւուրս առաքելոցն՝ յամենայն օր հաղորդէին ի մարմնոյ Տեառն. եւ զամենայն հոգեւոր խնդրեմք ընդ հացիս այսմիկ։

Եւ խնդիրս այս՝ եօթն ազգ մեղք բառնայ ի մէնջ։ Նախ՝ զաւելորդն եւ զորկրամոլութիւն՝ որ ազգի խորակօք շատանան. ասելով «զհաց»։ Երկրորդ՝ բառնայ զաւազակութիւն զյափշտակութիւն զանիրաւութիւն զգողութիւն եւ զտոկոսիս. որք ոչ են հալալ . ասելովն «զհաց մեր»։ Երրորդ՝ բառնայ զառանձին ուտելն. եւ հրամայէ ըզտուեալն հաց յԱստուծոյ հասարակ ուտել. զի ոչ ասէ զհաց իմ, այլ թէ մեր. վասն զի մեծատունք ձեռքոց են Աստուծոյ. որք պարտին զինչս իւրեանց բազմաց բաշխել եւ աղքատաց։

Չորրորդ՝ զի ոչ պարտիմք խնդրել քան զարժանն ի վեր. այսինքն տո՛ւ ինձ կերակուր. որպէս թագաւորաց իշխանաց. այլ զոր ինչ ինձ արժան է. վասն այն ասեմք «զհաց մեր»։ Հինգերորդ՝ զի ասելովն թէ տո՛ւր՝ բառնայ զդժգոհութիւն , թէ ոչ պարտ է անգոհ լինիլ զԱստուծոյ. զի ոչ ասեմք թէ վաճառեա մեզ հաց. այլ թէ տուր ձրի. զի եւ մեք այլոց տացուք ձրի. վասն այն պարտիմք յա՛րաժամ գոհութիւն մատուցանել Աստուծոյ։ Վեցերորդ՝ բառնայ զհպարտութիւն ասելով , թէ «տուր մեզ». այսինքն թէ, մեզ ի յօգնութիւն տուր եւ ի յօգուտ. վասն զի բազումք առնեն պատճառ հպարտութեան զինչս իւրեանց։ Եօթներորդ՝ զի բառնայ զաւելահոգութիւն բազում տարեաց դէպ ի յառաջ ասելովն։ «այսօր». որպէս ասէ Տէրն «զվաղիւն մի հոգալ»։

Եւ գիտելի է՝ զի են բազումք՝ որք ոչ ուտեն զհաց զաւուր միոյ. այլ զտասան աւուր բաւականն ի միում աւուր ուտեն. վասն որոյ արդարադատն Աստուած՝ կարճէ զտասն աւուր թուականն ի մին օր։ Նոյնպէս եւ զտասն տարեկան ապրանն կարճէ ի մին տարի։ եւ այնպիսեաց որ դիքն՝ մուրանան. զի զկերակուրս նոցա հարքն կերին։ Եւ զի կրկին են խնդիրք մարդկան. այսինքն բարեացն հանդիպիլ, եւ ի չարեացն փրկիլ։ Արդ որովհետեւ հանդիպեցաք հոգեւոր եւ մարմնաւոր բարեացն. խնդրեսցուք եւ ի չարեացն փրկիլ ասելով։

«Թող մեզ զպարտս մեր. որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց»։ Ասեն վարդապետք թէ, պարտքս այս՝ մեղքն է. զոր ի փոխ առեալ եմք ի սատանայէ, եւ գրաւ եդեալ զհոգիս. եւ է պարտքս այս շահով։ Զի ո՛րչափ յերկարի ոք ի մեղս մահու չափ, առաւելուն տանջանք նորա. վասն այն պարտիմք խնդրել յԱստուծոյ, զի թողցէ զպարտս մեր։ Երկրորդ՝ զի նաք պարտիմք թողուլ ըզպարտս որոց պարտին մեզ. եւ ապա մերն թողցի. զի թէ զմերն որ սակաւ է ո՛չ թողումք, եւ ոչ Աստուած զմերն թողու որ բազում է. զի ասէ՝ թէ խոնարհի քեզ, եթէ ոչ խոնարհի, թող նմա. զի դու ազատիս։ Երրորդ՝ զի ուսուցանէ մարդկան խնամով վարիլ առ միմեանս. այսինքն, հարք առ որդիս. վարդապետք առ աշակերտս. տեարք առ ծառայս. վասն զի թէպէտ պարտական են պատիւ առնել ըստ առաքելոյն. «որում զհարկ որում զպատիւ՝ եւ մի ումեք պարտապան գտանիցիք»։ Այլ զի վասն տկարութեան մարմնոյ՝ ոչ կարեն հատուցանել. վասն որոյ պարտին թողուլ իւրեանց պարտապանին. զի եւ նոցայն թողցի. «վասն զի եւ նոցա տէր գոյ յերկինս. ո՛չ էք անձանց տեարք. զի գնոց գնեցաք ասէ առաքեալն»։ Չորրորդ՝ զի թէ ոք վաճառ առնու՝ ըստ արժէիցն առնու զկումաշն. եւ թէ պակաս լինի գինն, պարտական լինի. կամ աղերսանօք բաշխի. նոյնպէս խոստացեալ է մեզ Քրիստոս զերկնից արքայութիւն՝ որ է անգին. եւ մեք սակաւ չարչարիմք վասն Քրիստոսի. զի ասէ առաքեալն. «ոչ են արժանի չարչարանք ժամանակիս հանդերձելոց բարեաց՝ որք յայանելոց են մեզ։ Զի սակաւ չարչարեալք՝ գտցեն զմեծ բարութիւնս». եւ եմք պարտական նմա. վասն որոյ աղօթեմք աղերսանօք, զի բաշխեսցէ մեզ։ Այսպէս արասցուք եւ մեք. եթէ աղքատ ոք առնու ի մէնջ զպէտս իւր զի՛նչ եւ իցէ, եւ ոչ ունիցի զգինն զման, ոչ է պարտ արգելուլ. այլ տազ՝ եւ զմնացեալն շնորհել։ Այլ աստ հարցումն լինի, թէ որ ասէ զաղօթս զայս՝ եւ ինքն ոչ թողու իւրում պարտականին, նոր մեղս գործէ՞ թէ ոչ. երեւի թէ, նոր մեղս գործէ. զի սուտ ասաելն մեղք է, եւ որդի սատանայի. զի ասէ՝ դու ինձ թո՛ղ, եւ ես իմոյն։ եւ ինքն ոչ թողու։ Այլ ասեն վարդապետք թէ , նոր մեղս ոչ գործէ. զի ոչ յիւր կողմանէ աղօթէ. այլ ի կողմանէ ընդհանուր եկեղեցւոյն. քանզի ասէ թէ, «թո՛ղ զպարտս մեր». վասն այն նոր մեղս ոչ գործէ. այլ հին մեղքն ոչ թողանի. զի ասէ այնպէս թող, որպէս իմում թողում։ Այս հինգերորդ բանն է։ Իսկ որ ասէ. «մի՛ տանիր զմեզ ի փորձութիւն»։ Բանիւս այս՝ ոչ խնդրեմք ոչ գալ փորձութեանց. զի փորձութիւն յո՛յժ օգուտ է հոգւոյ. եւ առաւելու զպսակն. որպէս ասէ Յակոբոս ի կաթուղիկէն. «երանեալ է այր՝ որ համբերիցէ փորձանաց. զի թէ ընտիր եւս գանիցի, առցէ զպսակն կենաց»։ Այլ խնդրեմք ոչ յաղթիլ ի փորձութենէ. այլ օգնութեամբն Աստուծոյ յաղթեսցուք փորձութեան։ Երկրորդ՝ առ ի ցածուցանել զհպարտութեամբ բարս մեր. զի մի խրոխտալով տացուք զանձինս մեր ի փորձութիւն. եւ վրիպեալ յաղթիցիմք։ Երրորդ՝ յորժամ տացէ ի փորձութիւն, ոչ թողցէ ի ձեռաց. այլ ընդ նմին եւ զելսն արասցէ. զի հաւատարիմ է. զի տկար մարմնով ոչ կարեմք տանիլ մինչ իսպառ. վասն որոյ ասասցուք. «մի՛տանիր զմեզ ի փորձութիւն»։ Եօթներորդ խնդիրն որ ասէ. «Այլ փրկեա՛ ի չարէ». Այսինքն, յամենայն չարէ։ Նախ ի սատանայէ, որ է ամենեւին անբարի։ Երկրորդ՝ ի չար մարդկանէ. որք են արբանեակ սատանայի. որպէս ասէ Դաւիթ. «ապպրեցո՛ զիս Տէր ի մարդոյ չարէ. յառնէ անիրաւէ փրկեա՛ զիս»։ Երրորդ՝ ի ցանկութեանց աշխարհի. զի «թշնամութիւն է առ Աստուած»։ Չորրորդ՝ ի մեղաց չարաց՝ որ դարմանիչ եւ յա՛ր։ Հինգերորդ՝ ի դժոխոց. որպէս ասէ մարգարէն. «Տէր հան ի բանդէ. որպէս ասէ Դաւիթ. «մահ մեղաւորին չար է»։ Յայնմանէ խնդրեմք ազատիլ։

Իսկ ամէնն՝ եզրակացութիւն է. որպէս թէ ասել՝ ո՛վ Տէր Յիսուս, զոր ինչ ուսուցեր մեզ աղօթել՝ կատարեցաք. զոր ինչ խնդրեմք ի քէն, եղիցի մեզ աստ եւ ի հանդերձեալն։ Եւ գիտելի է՝ զի առաջին երեք ազդ խընդիրն՝ յայս կեանս ոչ կատարի. վասն զի յայս կեանս՝ ոչ լինի կատարեալ սրբութիւն. եւ երկնից արքայութիւն ոչ գոյ. եւ մարդոյս եւ Աստուծոյ կամքն ոչ լինի կատարեալ մի. այլ ի հանդերձեալն։ Այլ յետին չորս խնդրուածքն՝ յայս կեանս կատարի. զի ի հանդերձեալն՝ ոչ է պէտք մարմնաւոր հացի։ եւ ոչ մեղք կայ որ թողանի. եւ փորձօղ ո՛չ կայ, յորմէ ազատիմք. եւ չար ոչ կայ, յորմէ փրկիմք։ Եւ յայս եօթն ազգ խնդրուածոյս՝ ա՛յլ աւելի խնդիր ո՛չ է պարտ խնդել։ զիհ սոքա զամենայն խընդիր՝ բովանդակեալ ունին. եւ օգուտ է հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Այլեւ գիտելի է՝ զի յայն ժամեմք հարազատ որդիլ հօրն Աստուծոյ՝ որ մեռուցանեմք զչար զաւակս. եւ ապրեցուցանեմք զհոգեւոր զաւակս։ Մեռուցանեմք զհպարտութիւն, եւ ապրեցուցանեմք զխոնարհութիւն։ Մեռուցանեմք զնախանձ եւ զատելութիւն, եւ ապրեցուցանեմք զսէրն։ Մեռուցանեմք զբարկութիւն, եւ ապրեցուցանեմք զհամբերութիւն։ Մեռուցանեմք զխռովութիւն, եւ ապրեցուցանեմք զխաղաղութիւն։ Մեռուցանեմք զագահութիւն, եւ ապրեցուցանեմք զողորմութիւն։ Մեռուցանեմք զորկրամոլութիւն, եւ ապրեցուցանեմք զպարկեշտութիւն։ Մեռուցանեմք զբղջախոհութիւն, եւ ապրեցուցանեմք զողջախոհութիւն։ Մեռուցանեմք զծուլութիւն, եւ ապրեցուցանեմք զարիութիւն։ Զի այսպէս առնելով՝ ընդունելի լինի աղօթք մեր զոր ասեմք. «հայր մեր որ»։ Որում եւ զմեզ զամենեսեան՝ արժանի արասցէ Քրիստոս Աստուած եղբայրութեան իւրոյ, եւ որդիութեան հօրն երկնաւորի, եւ ժառանգ արքայութեանն երկնից ըստ ամենայն սուրբս. յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։