Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 8/18

Գլուխ ԿԸ. Եսային որ ասէ՝ գոչեա՛ զօրութեամբ, Պահոց քարոզ է եւ ողորմութեան յԵսայեայ քաղուածն յիսուն եւ չորս համարն է։ Նորին քարոզ դարձեալ ի բանն՝ «Լուացարուք սրբեցարուք. ընկեցէք զչարիս ձեր յանձանց ձերոց առաջի աչաց իմոց եւ այլն»։ Եսայ. 1. 16։

Գիտելի է զի չորիւք տրամատին ի մարդկանէ սուրբք եւ անսուրբք։ Զի են ոմանք սուրբք առաջի մարդկան, եւ պիղծ առաջի Աստուծոյ որպէս կեղծաւորք. ըստ այնմ, «գան հանդերձիւք ոչխարաց՝ եւ ի ներքոյ են գայլք յափշտակօղք»։ Եւ են ոմանք սուրբ առաջի Աստուծոյ, եւ պիղծ յաչս մարդկան. որպէս հաւատացեալք ի մէջ անհաւատից. եւ մարտիրոսք ի մէջ չարչարողացն։ Վասն որոյ ասէ Տէրն. «որ սպանանիցեն ի ձէնջ համարիցին պաշտօն մատուցանել Աստուծոյ»։ Եւ են ոմանք անսուրբք առաջի մարդկան եւ Աստուծոյ . որպէս չարք ի մարդկանէ. գողք՝ աւազակք՝ պոռնիկք՝ եւ զեղխք։

Որոց «վայ ասէ Տէրն որք գայթակղեցուցանեն զմարդիկ եւ այլն»։ Եւ են ոմանք սուրբք առաջի Աստուծոյ եւ մարդկան. որպէս ճգնաւորքն եւ պահօղքն եւ պարկեշտքն. որպէս ասէ Պօղոս. «խորհիմք զբարիս առաջի Աստուծոյ եւ մարդկան»։ Եւ յայսցաէ չորս բաժանելոցս՝ երկուքն բարիք են. եւ երկուքն չարք։ Յի նոքա որք միայն սուրբք են յաչս մարդկան, եւ անսուրբք առաջի մարդկան եւ Աստուծոյ, այնոքիկ չարք են։ Իսկ նոքա որք սուրբք են միայն առաջի Աստուծոյ, եւ նոքա որք սուրբք են առաջի մարդկան եւ Աստուծոյ, այնոքիկ բարիք են։ Եւ թէ այսոքիկ կրկին բարեգործութիւնքս՝ որո՞ց ի մարդկանէ պատշաճի։ Գիտելի է՝ զի լինիլ սուրբ առաջի մարդկան եւ առաջի Աստուծոյ՝ երկուց ոմանց պատշաճի։

Նախ այնոցիկ՝ որք առաջնորդք են եկեղեցւոյ հոգեւոր կամ մարմնաւոր։

Հոգեւորք՝ որպէս վարդապետք եպիսկոպոսք եւ այլք։ Եւ մարմնաւոր՝ որպէս թագաւորք իշխանք եւ այլք։ Վասն հոգեւորին ասէ Տէր. «որ արասցէ եւ ուսուսցէ, նա մեծ կոչեսցի»։ Եւ վասն մարմնաւորին ասէ Դաւիթ. «զաղօթս իմ Տէրն տաց առաջի ամենայն ժողովրդեան նորա»։ Զի որպէս ի հոգեւոր առաջնորդէն ուսանին հետեւեալքն. նոյնպէս ի մարմնաւոր իշխանէն՝ ուսանին հնազանդեալքն զբարին կամ զչարն։ Երկրորդ՝ պատշաճի այնոցիկ հաւատեցելոց՝ որք են ի մէջ անհաւատիցն. կամ ի մէջ այլադաւան ժողովրդեանն. նոցա առաւել պարտ է զբարիս գործել առաջի մարդկան եւ Աստուծոյ վասն երկու պատճառի։ Նախ վասն փառացն Աստուծոյ. որպէս ասէ Տէրն. «տեսցեն զգործս ձեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զհայր ձեր որ յերկինս է»։ Երկրորդ՝ զի բազումք յանհաւատիցն, կամ ի հերձուածողաց, յորժամ տեսցեն զհաւատացելսն ի բարեգործութեան, գան ի հաւատս ճշմարիտս. եւ շահեցան զնոսա։ Ապա թէ ի մէջ այլազգաց ծուլութեամբ եւ անպատշաճ վարուք կեան, նոքա մնան ի կորուստ անհաւատութեան եւ ի թերութեան. եւ դարձեալ հայհոյեն զահաւոր անունն որ կոչեցեաք է ի վերայ հաւատացելոցն. այսինքն, զքրիստոնէութիւն. որպէս ասէ Աստուած մարգարէութիւն. «անուն իմ հայհոյի ի մէջ հեթանոսաց վասն ձեր». այսոքիկ նոցա է՝ որք պարտին զբարիս գործել առաջի մարդկան եւ Աստուծոյ։ Իսկ այնոցիկ՝ որոց պատշաճ է բարեգործել միայն առաջի Աստուծոյ, են որպէս հասարակ ժողովուրդք յեկեղեցիս իւրեանց, որ զամենայն բարեգործութինս պարտ է ի ծածուկ գործել. զպահս՝ զաղօթս՝ զողորմութիւն եւ զայլն։ Որպէս ուսուցանէ Տէրն վասն պահոցն, եթէ «լըւա զերեսս քո. եւ օ՛ծ զմուրուսդ». եւ վասն աղօթիցն, թէ «մուտ ի սենեակ. եւ փակեա զդուրս քո»։ Եւ վասն ողորմութեան, թէ «մի գիտասցէ ձախ քո թէ զի՛նչ գործեսցէ աջ քո. զի հայրն քո որ տեսանէ ի ծածուկ , հատուսցէ քեզ յայտնապէս»։ Իսկ ծածուկ ոչ զայն ասէ, թէ ամենեւին մարդիկ ոչ տեսցեն. զի այս ոչ կարէ լինիլ։ Զի ահա պահեմք առհասարակ զպահս յիսնակաց եւ զայլն. եւ զայն տեսանեն մարդիկ. մի թէ ո՞չ է ընդունելի . եւ ժողովիմք յեկեղեցիս եւ աղօթեմք. եւ ողորմութիւն մարդկան առնեմք սակաւուց կամ բազմաց։ Նոյնպէս զխոնարհութիւն՝ զհեզութիւն զխաղաղութիւն ի մէջ մարդական առնեմք. մի թէ ո՞չ է ընդունելի. այլ զայս ոչ ասէ։ Այլ զծածուկ սրտին հրամայէ Տէրն. զի յորժամ բարիս գործես, մի առ նիցես ի ցոյցս մարդկան. որպէս մարդահաճոյքն, զի փառաւորեսցին ի մարդկանէ։ Զի լուանալ զերեսս եւ օծանել զհերս՝ ո՛չ զայն ասէ, թէ յորժամ պահես յարաժամ երթ ի բաղնիսն եւ լուա եւ օ՛ծ զքեզ։ Այլ զայն ասէ, թէ յորժամ պահես, լուա զղջմամբ եւ սրբեա խոստովանութեամբ ի հոգւոյդ քո զամենայն աղտ եւ զգարշութիւն մեղաց. այսինքն զնախանձ՝ զատելութիւն՝ զբարկութիւն՝ եւ զագահութիւն, եւ զայլ ամենայն մեղաց տեսակս. սոքա ամենեքեան սեւացուցանեն եւ ապականեն զհոգիս։ Զայսոսիկ հրամայէ լուանազ. եւ ոչ զաղտ մարմնական. որպէս Եսայի ասէ։ «Լուացարուք սրբեցարուք՝ ընկեցէք զչարիս յաձանց ձերոց առաջի աչաց իմոց եւ այլն»։ Եւ ապա այսպիսի պահքս՝ որոշի ի կեղծաւորացն. որք միայն զմարմնոյն ունին որ է ի փառս մարդկան. եւ ոչ ունին զհոգւոյն որ է ի փառս Աստուծոյ։ Նոյնպէս եւ այն որ ասէ. «մուտ ի սենեակ քո. եւ փակեա զդուրս». ոչ զայն ասէ, թէ յեկեղեցին մի աղօթեր. այլ սենեակ զմիտս կոչէ. եւ դրունք զզգայարանս։ Զսոյն եւ Եսայի ասէ. «խոյս տուր ժողովուրդ իմ. գնա՛ մուտ ի շտեմարանս. փակեա զդրունս»։ Ասէ թէ յորժամ աղօթես առ Աստուած, փակեա եւ արգիլեա՛ զամենայն զգայարանսդ յամենայն աշխարհական գործոց. եւ ի միտս քո ի խորհուրդդխօսեաց ընդ Աստուծոյ. որպէս ասէ Պօղոս. «սաղմոս ասացից մտօք. սաղմոս ասացից հոգւով եւ այլն»։ Նոյնպէս այն որ ասէ. «մի գիտասցէ ձախ քո». ոչ զայն ասէ, թէ յողորմութեան տուրսն. զձախ ձեռդ ի զատ պահեա. զի ահա յորժամ բրդեմք քաղցելոց զհացն, երկու ձեռօք ինի. եւ յորժամ զմերկն զգեցուցանեմք, նոյնպէս երկու ձեռօք լինի. եւ բազումք այսպէս։ Այլ ձախ զայն ասէ, թէ յորժամ ողորմիս աղքատաց, մի մարմնական սիրով որ զփոխարէնն խնդրէ . որպէս տեարք ծառայից տան վասն ծառայութեան. եւ չարք ոմանք գործակցացն տան. եւ բարեկամք բարեկամաց տաց. զի եւ նոքա նոցա տայցեն. այսոքիկ տուրքս՝ ձախողակի կենացս են. այսպէս մի լիցի ողորմութիւն ասէ։ Իսկ աջ է հոգեւոր սէրն. որ է վասն հանդերձեալ կենացն. առ այս հրամայէ զողորմութիւն առնել. որպէս եւ յայլ ուր ասէ. տուք փոխ ուստի ակն ոչ ունիցիք առնուլ»։ Դարձեալ ձախ է՝ որ վասն գովութեան եւ փառաց մարդկան տան գովչաց եւ այլոցն . ուստի հրաժարեցուցանէ. իսկ աջ է որ ի փառս Աստուծոյ տան յեկեղեցի՝ ի քահանայս եւ յաղքատս. առ որս հրամայէ։ Դարձեալ են ոմանք ի մարդկանէ՝ որք չար կամօք արգելուն զողորմածն յորոմածութենէ. այնպիսիքն ասէ՝ մի գիտասցեն զողորմութիւն քո. զի մի խափանեսցեն։ Այլ յաջողակ եւ բարի կամօք յորժամ ի միտդ անկանի, եւ թէ այլք բարեկամք յորդորեսցեն զքեզ, նոցա լո՛ւր եւ արա զողորմութիւն։ Դարձեալ աջն այն է՝ որ առ ձեռն պատրաստ լինի ի նոյն ներկայ ժամանակն որպէս այսօր . ապա ուրեմն ձախ է՝ որ յապայն է որպէս վաղն, կամ մի այլ տարին։ Զայն ասէ Տէրն, թէ զողորմութիւն մի ձգեր առ վաղիւն որ ձախ է. այլ ի յաջդ արա որ է այսօր. զի են բազումք՝ որք պահեն զողորմութիւն ի վաղն առնել, եւ ոչ հանդիպին. զի սատանայ հակառակ է. եւ տայ փոշիմանիլ եւ զղջալ. եւ այլ ինչ պատահարք խափանման լինին։ Վասն ասէ Յակոբոս, թէ «մի ձգեր առ վաղիւն. զի ոչ գիտես զի՛նչ լինի քեզ ի վաղիւն». վասն այն պարտ է ի նոյն ժամն որ ի միտն անկանի՝ տալ զողորմութիւն։ Դարձեալ աջ է ուրախութիւն. եւ ձախ է տրտմութիւն. որպէս յայտ է որ մարդիկ զուրախալի իրն՝ յաողակ կոչեն. իսկ զտրտմալին ձախ ասեն. վասն որոյ ասէ Տէրն թէ՝ զողորմութիւն մի՛ առներ հանդերձ տրտմութեամբ եւ հարկիւ որ ձախ է. այլ տո՛ւր զողորմութիւն ուրախ եւ զուարթ սրտիւ որ աջ է որպէս ասաէ Սողոմօն. «զտուրս զուարթս առատս սիրէ Աստուած»։

Իսկ աստ հարցումն լինի, թէ վասն է՞ր յորժամ մեղանչեմք, ամենայն բարի գործքն զորս գործեցաք կորնչին. իսկ ողորմութիւն ոչ։ Ասեմք թէ վասն Գ պատճառի։ Նախզի՝ ողորմութիւն փո՛խ է Աստուծոյ. եւ որպէս առ մարդիկ փոխն ոչ կորնչի, թէ աղքատ է պարտատէրն, թէ հարուստ. թէ արդար թէ մեղաւոր. այլ ամենայն իրօք պարտ է հատուցանել զփոխն։ Երկրորդ՝ զի ողորմութիւն առ այլս լինի. թէպէտ մեղանչեմք՝ նա ոչ պղծի եւ կորնչի. զի ի բացեայ է. իսկ այլ բարի գործն որ առ մեզ է՝ յորժամ մեղանչեմք, մեղօքն պպղծի եւ կորնչի։

Երրորդ՝ զի ողորմութիւն սէր է առ եղբարս. զոր հրամայէ Տտտտէրն կատարել. եւ որպէս սէրն երկարաձիգ է եւ անանց. նոյնպէս եւ ողորմութիւն անանց եւ անխափան։ Իսկ ողորմածքն՝ ողորմութիւն գտցեն յԱստուծոյ. եւ անողորմքն անողորմութիւն ըստ առաքելոյն. «անողորմ դատաստան լինելոց է այնոցիկ՝ որք ոչ առնեն ողորմութիւն»։ Ա՛յսպէս զի հայելին մաքուր՝ յորժամ զգեղեցկութիւն ինչ ընդդէմ կացուցանեմք, նկարէ յինքն. եւ զնոյնն ի մեզ դարձուցանէ։ Այսպէս աստուածային արդար իրաւունք դատաստանին՝ թէ զողորմութիւն եւ զբերութիւն գործովք մեր յանդիման կացուցանեմք արդար իրաւանցն, նկարի առ նա եւ հատուցանէ անդրէն առ մեզ համառօտ վճռաւ, թէ «եկա՛յք օրհնեալք հօր իմոյ»։ Եւ թէ անողորմութիւն եւ վատթարորւթիւն նկարի, զնոյն դարձուցանէ առ մեզ կարճ բանիւ, թէ «երթայք յինէն անիծեալք». եւ որպէս բնութիւն հայելւոյն ոչ փոփոխի եւ ոչ այլայլի ի հակառակ երեւմունսն. նոյնպէս եւ աստուծային իրաւունքն ոչ փոփոխի եւ ոչ այլայլի։ «Լուացարուք սրբեցարուք»։ Ասաց յառաջ քան զայս թէ, «ոչ ներեցից մեղաց ձերոց. յագեալ եմ ձեօք. զպահս ձեր ատեցի. խունկք ձեր պի՛ղծ են ինձ. զի ձեռք ձեր զի են արեամբ»։

Իսկ այժմ զիա՞րդ խրատ տայ ուղղութեան։ Ա՛յս է պատճառն. զի սովոր է Աստուած սպառնալ մարդկան, զի յապաշխարութիւն ածցէ. եւ յորժամ դառնան, զփրկութեան յոյսն առաջի դնէ. որպէս նինուէացւոցն արար։ Զի յորժամ ի սպառնալեացն զարհուրեցան, եւ ի լաւութիւն դարձան, յայնժամ վաղվաղակի անցոյց զբարկութիւն. նոյնպէս եւ աստ ասէ։ «Լուացարուք սրբեցարուք»։ Այսինքն, ի ձեռն ապաշխարութեան՝ զղջան՝ արտասուաց՝ խոստովանութեան, եւ այլոցն։ Դարձեալ բանս այս՝ զհոգեւոր մըկրտութիւն նշանակկէ եւ գուշակէ. «որք մըկրտիմք ի հոգին սուրբ եւ ի հուր». զի մաքրէ զաղտեղութիւնս մեղաց. որպէս ասէ Պետրոս. «ապաշխարեցէ՛ք՝ եւ մըկրտեսցի իւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ յանուն Տեառն Յիսուսի ի թողութիւն մեղաց»։ «Ընկեցէք զչարիս ձեր յանձանց ձերոց»։ Զի մի յորրժամ լսիցեն, «լուացարուք սրբեցարուք, » կարծիցեն զհրէական լուացմունս. վասն որոյ յաւել, թէ «ի բաց ընկեցէք զչարիս»։ Զդիւրութիւն առաքինութեան եւ զանձնիշխան ազատութիւն ցուցանէ. զի յո՛ր կողմ եւ կամիմք փոխիմք։ Եւ զի յետ լուացման մըկրտութեան՝ պարտ է զանձինս սուրբ պահել ըստ կաողութեան. վասն որոյ յաւել. «ընկեցէք զչարիս յանձանց». որպէս եւ Սողոմօն ասէ. «ամենայն պահպանութեամբ պահեա զսիրտ քո»։ «Առաջի աչաց իմոց. որպէս ասէ Սողոմօն. «առաջի ամենատես աչացն Աստուծոյ լիցի քո սրբութիւնդ. եւ ոչ որպէս կեղծաւորքն՝ որք յաչս մարդկան ձեւանան. եւ ի ներքոյ են գայլք յափշտակօղք. բերանով խօսին զխաղաղութիւն. եւ սրտիւ նիւթեն զնենգութիւն. «Ուսարւոք զբարիս գործել»։ Չորս ինչ հակառակ կայ բարի գործոց։ Նախ՝ բըռնութիւն բնոթեանս։ Երկրորդ՝ ծուլութիւն անձնիշխանութեանս։ Երրորդ՝ խաբէութիւն դիւաց։ Չորրորդ՝ ագահութիւն։ Եւ թէ ոք կամեսցի զերծանել յայսցանէ, պարտ է զյօժարութիւն կամացն ուղղել առպ բարին. եւ յԱստուծոյ խնդրել զօգնութիւն. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Օգնութիւն ինձ ի Տեառնէ եկեսցէ» Այլեւ ուսանիլ ի սուրբ գրոց եւ յառաջնորդաց. որպէս ասէ. «ուսարո՛ւք զբարիս գործել». այսինքն է որ ասէ. «խնդրեցէք զիրաւունս. փրկեցէք զզրկեալն, եւ այլն ըստ կարգի»։ «Եւ եկայք խօսեցարուք ընդ միմեանս». կրկին է իմացումն։ Նախ խօսիլ ընդ միմեանս՝ զխոստովանութիւն է իմանայ։ Երկրկորդ՝ զխաղաղութիւն եւ զհաշտութիւն ընդ միմեանս. որպէս եւ Դաւիթ ասէ. «խոտորեա ի չարէ, եւ արա զբարի. եւխնդրեա զխաղաղութիւն, եւ այլն»։

Այժմ պարտ է խոտորիլ ի չարէ եւ առնել զբարի ի ձեռն պահոց եւ ապաշխարութեան. եւ խնդրել զխաղաղութիւն ի չորս դէմս։ Նախ՝ ի հոգի եւ ի մարմինս մեր։ Երկրորդ՝ ընդ մեզ եւ ընդ Աստուած։ Երրորդ՝ ընդ մեզ եւ առ ընկերն։ Չորրորդ՝ եւ զայլս ընդ միմեանս հաշտեցուցանել։ Յայնժամ թէ իցեն մեղք մեր գարշելի իբրեւ զձանձախարիթ սեւացեալ, եւ իբրեւ ըզյորդան կարմիր արեամբ մածեալ, իբրեւ զձիւն եւ զասր՝ սպիտակ առնիցէ շնորհք եւ ողորմութիւն փրկչին մերոյ եւ Աստուծոյ Յիսուսի Քրիստոսի եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ԿԹ. Նորին դարձեալ ի սկզբան պահոց վասն խոստովանութեան՝ ի բանն։ «Լուացարուք սրբեցարուք. ընկեցէք զչարիս ձեր յանձանց ձերոց»։ Եսայ. 1. 16։

Զսրբութիւն աղտեղութեան ոչ միայն ի կենդանի մարդս տեսանեմք, այլեւ յանկենդան տարերս աշխարհի։ Զի ծով եւ տգետք՝ զաւելորդ եւ զաղտեղի իրս՝ յինքեանց ի բաց վարեն, եւ ալեօք ի յեզր ձգեն։ Նոյնպէս գինին ի կարասն եփի եւ պարզի. այսպէս եւ կերակուրք որք հրով եփին՝ յաւելորդն բաժանեն յինքեանց։ Ապա քանի՞ առաւել մարդոյս պարտ է զաւելորդ աղտեղիս մեղաց ի բաց հանել եւ սրբել զինքն։

Եւ զի գեղեցիկ է սրբութիւն. յայտ է ի չորս օրինակաց։ Նախ զհանդերձն աղտոտեալ՝ լուանամք ջրով եւ գեղեցկանայ. եւ երեք իր պիտոյ է. մին տաք ջուր. երկու՝ սապոն. երեք ձեռօք հարուլ։ Նոյնպէս ի սբրութիւն հոգւոյս մեր՝ արտասուքն տաք ջուր. եւ ողորմութիւն սապոն. պահօք եւ աղօթիւք լլկեալ եւ չարչարեալ զմարմինս, սրբեմք զհոգիս մեր ի մեղաց։ Երկրորդ օրինակն՝ հայելի ժանկեալ սրբի սնափարով եւ ձիթով. այսպէս հոգիս մեր որ պատկեր է Աստուծոյ որ զամենայն բարիս յինքն նկարէ, ժանկեալ ի մեղացն կուրանայ. եւ ձէթն շնորհքն է Աստուծոյ. եւ այլքն՝ պահք եւ չարչարանք մարմնոյս՝ վերստին պայծառացուցանեն ըզմեզ. եւ տեսանեմք զԱստուած. եւ զամենայն բարիս ի մեզ կրեմք։

Երրորդ օրինակն՝ արծաթն սպիտակ զոր դրամ կոչեմք. ժանկն ի միջոյն յերեսն տայ եւ սեւանայ. ե ի հուրն անկեալ վեստին պայծառանայ։ Նոյնպէս հոգիս մեր՝ յստակ պատկեր է Աստուծոյ. զի դրամն զպատկեր թագաւորին ունի. ի սրտէն յառաջ եկեալ զանազան մեղաց տեսակ, սեւանայ հոգին. եւ պատկերն Աստուծոյ կորնչի ի նմա. եւ յորժամ զսէրն Աստուծոյ ի մեզ բորբոքեմք, ժանկ մեղացն այրի ի մեզ եւ պայծառանամք։ Չորրորդ օրինակ՝ ի տունս մեր զաւելորդն աւելեմք եւ զփոշին թափեմք. եւ զայլ անօթս լուանամք. նոյնպէս եւ հոգիս մեր տուն է Աստուծոյ. զաւելորդ մեղս մեծամեծս՝ պարտ է խոստովանութեամբ իբր աւելով սրբել. եւ զփոշետեսակ մանր մեղս՝ զղջմամբ թօթափել. եւ զմարմնական աղտեղութիւնս ապաշխարութեամբ լուանալ. եւ ապա լինիմք պիտանիք Աստուծոյ եւ հրեշտակաց սրբոց։ Իսկ թէ որպէս սրբիմք ի մեղաց՝ Ասեմք թէ եղանակ սրբութեան կրկին է։ Մին այնէ՝ որ զաւելորդ չար եւ զմեղսն հանեմք ի մէնջ։ Եւ երկրորդ՝ որ զպակաս բարին եւ զարդարութիւն ի մեզ բերեմք։ Այսպէս ի մտաց հանսմք զչար իմացումն, եւ զզբարի խոկումն բերեմք. ի կամացն ըզչարն հանեմք, եւ զբարի կամսն ի մեզ բերեմք. ի սրտէ ըզչար խորհուրդն արտաքսեմք, եւ զբարի խորհուրդն ժողովեմք։ Զչար ցանկութիւն հատանեմք, եւ զհոգեւոր եւ զբարի ցանկութիւն ստանամք. այսպէս ի լեզուէ զսուտն կտրեմք, եւ զճշմարիտն խօսիմք. զհայհոյելն զանարգելն եւ զանէծսն հանեմք, եւ զօրհնութիւնս եւ զաղօթս ի լեզուս բերեմք։ Այլեւ զամեն չարութեան տեսակ՝ որ լեզուն խօսի՝ յիշոց, սուտ վկայութիւն, սուտ երդումն, խեղկատակութիւն, ծաղր, մատնել, զուր ասել եւ զայլն, պակասեցուցանել ի լեզուէն, եւ ի բարին փոխել։ Նոյնպէս եւ զայլ զգայարանս։ Զաչս ի յարատ հայելոյ՝ ի բարի տեսութիւն, եւ յարտասուս փոխել։ Զականջն ի լուր ասատուածային պատուիրանացն եւ ի ժամատեղն բանալ։ Զոտսն ի չարէն խոտորել, եւ ի բարին ընթացուցանել։ Զձեռն ի գողութենէ եւ ի զրկելոյ՝ փոխել յաղօթս եւ ի տուրս աղքատաց։ Զբերանն յուտելոյ եւ յըմպելոյ՝ ի պահս՝ ի քաղց՝ եւ ի ծարաւ փոխել, եւ զայլն ամենայն։ Զծուլութիւն յարիոււթիւն փոխել։ Զհպարտութիւն ի խոնարհութիւն։ Զատելութիւն ի սէր եւ ի հաշտութիւն։ Այս առաջին եղանակ սրբութեան պահոցս. որպէս խրատէ մարգարէն։ «Լուացարո՛ւք սրբեցարուք»։

Երկրորդ եղանակ սրբութեան խոստովանութիւն է. որ պարտ է ամենայն մարդոյ յամենայն ի սկզբան պահոցս մեծի՝ նախ խոստովանիլ ըզմեղս, եւ ապա պահել զքառասնորդս։ Եւ այս վասն չորս պատճառի։ Նախզի պահքս այս՝ ապաշխարութիւն է մեղաց. եւ ապաշխարութիւն երեք մասն է . նախ զղջումն. երկու խոստովանութիւն. երեք հատուցմունք մեղաց. պահք աղօթք ողորմութիւն, եւ այլն։ Արդ բոլոր պահս հատուցումն է մեղաց զոր ինչ գործեցաք. այժմ պարտ է նախ զղջալ ի միտս. եւ բերանով խոստովանիլ. եւ ապա մարմնով ապաշխարել եւ հատուցանել։ Զի որպէս առաջին էմըկրտութիւն, եւ ապա այլ խորհուրդքն. նոյնպէս առաջին է խոստովանութիւն, եւ ապա այլ բարեգործութիւնքն։ Երկրորդ՝ զոր օրինակ՝ թէ ոք թագաւորի աղերս նուիրէ, զանօթն սրբէ եւ ապա նուիրէ. ապա թէ ոչ՝ անարգէ զաղերսն եւ բարկանայ։ Նոյնպէս եւ թագաւորն Աստուած մեր է. եւ աղերս՝ քառասնորդացն պահքս եւ աղօթքս. եւ սիրտս որպէս սկուտեղ. ապա պիտոյ է նախ զսիրտս զղջմամբ եւ խոստովանութեամբ լուանալ. եւ ապա պահել կամ աղօթել . զի հաճոյ լիցի Աստուծոյ։ Զի մի աւուրպահքն որ նախ խոստովանեալ լինի, հաճոյ է Աստուծոյ քան զքառասուն աւուրն առանց խոստովանութեան։ Երրորդ օրինակ՝ թէ ոք զարտաքին անօթոյն լուանայ, եւ զներքինն թողու, անարգելի է եւ ծաղր. որպէս Տէրն ասց առ փարիսեցիսն, որք կեղծաւորութեամբ պահէին մարմնով։

Այսպէս պահքս՝ մարմնոյ է սրբութիւն. եւ խոստովանութիւն հոգւոյն. եւ զղջումն մտացն. վասն այն պարտ է նախ խոստովանիլ եւ զհոգին սրբել՝ եւ ապա պահել եւ զմարմինն սրբել։ Չորրորդ՝ որպէս բժիշկն հիւանդաց նախ ամենեւին փահրիզ առնէ՝ եւ ապա զդեղն տայ. եւ յետոյ ի վնասակարացն պահէ. այսպէս հոգին հիւանդացեալ է մեղօք՝ նախ պարտ է ի միտսն զղջանալ ի մեղաց. եւ ապա խոստովանիլ եւ զմեղսն սրբել. եւ յետոյ ապա պահել ի վնասակար մեղաց, եւ զբարին ի մեզ բերել։ Յաղագս այս Դ պատճառիս՝ պարտ էնախ խոստովանիլ ի սկզբան պահոց քառասնորդաց. եւ ապա սրբութեամ ի պահս մտանել. որպէս ասէ։ «Լուացարուք սրբեցարո՛ւք»։

Եւ արդ՝ վասն խոստովանութեանս՝ Գ ինչ ասելի է։ Նախ՝ է ո՞րն է ժամանակ խոստոջանութեան։ Երկրորդ՝ զի՞նչ է կերպ խոստովանութեան։ Երրորդ՝ թէ զի՞նչ է օգտութիւն խոստովանութեան։ Զառաջինն գիտելի է՝ զի խոստովանութեան ժամանակին՝ երեք ընտրութիւն կայ։ Առաջին՝ ժամանակն կենաց. զի ո՛րքան կենդանի եմք, եւ խոստովանիմք, թէի տղայութեան, թէ ի ծերութեան, մինչ ի վախճան ի վերջին շունչն, թողութիւն գտանեմք. այլ յետ մահու՝ ո՛չ։ Նախզի՝ աստ ողորմութեան դուռն բաց է մեղաւորին. եւ յետ մահու՝ արդարութեան։ Երկրորդ զի աստ կամաւ խոստովանի. եւ անդ ակամայ. զի մերձել է ի տանջանսն։ Երրորդ՝ զի աստ գոյ ժամանակ պատշաճ որպէս գրէ առաքեալն. «ահա ժամանակ ընդուելի, եւ ահա օր փրկութեան»։ իսկ անդ՝ անցեալ է ժամանակն. եւ ո՛չ կարեն խոստովանիլ. որպէս ասէ մարգարէն. «ո՛չ թէ մեռեալք խոստովան լինին առ քեզ»։ Այս առաջին ընտրութիւնն է՝ ո՛րքան կենդանի եմք։ Երկրորդ ժամանակն է՝ յետ մեղացն խոստովանիլ. որպէս դեղն յետ հիւանդութեան է պիտանի. եւ մլհամն՝ յետ խոցուածին։ Նոյնպէս հոգին ի մեղացն հիւանդանայ եւ խոցի. եւ խոստովանութիւն բժշկէ. այլ յառաջ քան զմեղսն՝ ո՛չ է պիտոյ խոստովանիլ։ Երրորդ ընտրութիւն է՝ որ հանապազ խոստովանիմք. զի հանապազ մեղանչեմք. վասն որոյ կարգեալ է ի վանորայս որ յամենայն աւուր խոստովանին յայգն եւ յերեկոյն։ Եւ աշխարհականացն յամենայ կիրակէ պարտ է խոստովանիլ. որ դեռ նոր է մեղքն, եւ ի միտն ունի. ապա թէ շատ ժամանակ անցանի ի վերայ՝ մոռանայ զմեղսն. եւ ո՛չ կարէ խոստովանիլ. եւ ո՛չ թողանի մեղքն։ Ապա թէ յամեն կիրակէի չհանդիպի՝ ի յաղուհացս պարտ է յամենայն կիրակէի խոստովանիլ. եւ թէ զայս ո՛չ կարեն, պարտ է ըստ կանոնացն մին աստ ի սկզբան պահոցն խոստովանիլ. եւ մին ի վերջն մերձ ի զատիկն։ Եւ այս վասն կրկին պատճառի։ Նախ աստ խոստովանիմք՝ որ զբոլոր տարւոյ մեղս թողու Աստուած. եւ անդ խոստովանիմք՝ որ զաղ ու հացիցն թողու։ Երկրորդ՝ ա՛ստ խոստովանիմք՝ որ սրբութեամբ զպահս ընդունիմք. եւ անդ խոստովանիմք՝ որ զսուրբ հաղորդութիւն ճաշակեմք։

Ապա յայտ է՝ որ այսօր պա՛րտ է ամենեցուն խոստովանիլ մերձ ի պահս, որպէս մերձ ի զատկին։ Այս թէ, ո՛րն է ժամանակ խոստովանութեան։ Երկրոդն թէ՝ զի՞նչ է կերպ խոստովանութեան։ Ասեմք թէ, կերպ խոստովանութեան՝ չորս ինչ է։ Նախ՝ որ կամաւ խոստովանիմք։ Երկրորդ՝ որ ըզմեզ դատապարտեմք։ Երրորդ՝ որ զամենայն մեղսն յայտնեմք եւ ոչ ծածկեմք։ Չորրորդ՝ որ տրտմութեամբ եւ արտասուօք խոստովանիմք։ Առաջին՝ որ մեր կամաւ պարտ է խոստովանիլ. որպէս ասէ Դաւիթ. «ես կամօք իմովք խոստովան եղէց քեզ». յի Աստուած կամի՝ որ «ամենայն մարդ կեցցէ, եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցէ»։ Այլեւ խնդրէ զկամս մեր օգնական լինիլ ի փրկութիւն մեր։ Եւ այս վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ անձնիշխան կամքս մեր՝ ոչ կորիցէ. որով պատկերեմք Աստուծոյ. եւ այս կամօքս որոշիմք յամենայն կենդանեաց։ Երկրորդ՝ զի մեր կամաւ գործեցաք ըզչարիս, մեր կամաւ գործեսցուք զբարիս։ Երրորդ՝ զի կամաւն վարձատրելի է եւ յոչ կամայն՝ ի հարկէ եւ անվարձ։ Չորրորդ՝ զի կամաւոր գործն՝ սիրելի է մեզ, եւ հաստատուն մնայ. եւ յոչ կամայն՝ ատելի է մեզ եւ անհաստատ։ Վասն այն Աստուած զկամաւոր զղջումն խընդրէ , եւ զկամաւոր խոստովանիլին, եւ զդառնալն ի մեղաց։ Ապա պարտ է որ ամենայն մարդ՝ ծե եւ տղայ, այեր եւ կին, ուսանին զկերպ խոստովանելոյն. եւ ինքեանք իւրեանց կամաւն գան առաջ քահանային, եւ իւրեանց լեզուաւն խոստովանին։ Եւ չէ այն ըստ կարգի՝ որ նստի նոքա, եւ քահանայքն խոստովանին, եւ նոքա ի հետ. ա՛յնպէս է, որպէս թէ քանհանայն նոցա խոստովանի։ Այլ թէ տգէտ լինի, կամ ամօթխած, զառաջինն պարտ է որ ուսուցանէ քահանայն զհասարակ խոստովանութիւն. յայնժամ ի՛նքն խոստովանի հանապազ։ Երկրորդ կերպն՝ պարտ է որ առաջի քահանային զմեզ դատապարտեմք, եւ ոյ զընկերն. ըզմեր մեղս ասեմք, եւ ոչ զընկերին. որպէս ասէ առակն. «այր արդար՝ չարախօսէ զանձն իւր»։ Եւ այս բանս՝ չորս միտս ունի։

Առաջին յորժամ գամք եւ խոստովանիմք առաջի քահանային, զմեր անձն դատապարտեմք, եւ ոչ զագյլոց. զի մեր մեղացն թողութիւն գտանիցիմք։ Զի թէ զայլս դատապարտեմք, այլոց չարախօս եւ բամբասօղ լինիմք. ոչ գտանեմք թողութիւն որպէս Ադամ պատճառաց զԵւա. եւ զնա զօձն։ Երկրորդ՝ այն է չարախօսելն, որ ճշմարտութեամբ զմեղսն ասեմք. զի թէ ծածկեմք եւ սուտ ասեմք, ոչ թողանի. եւ լինիմք երկու մեղաց պարտական. մին որ զմեղսն ունիմք. եւ մին որ սուտ ասեմք. որպէս առաջի մարմնաւոր դատաւորացն՝ զսըտախօսն կրկին դատապարտեն։ Ա՛յսպէս թողանի մեղքն՝ որ մեղաւորն ունի եղս, եւունի պատիժ. եւ քահանայն ունի իշխանութիւն, եւ ունի շնորհս. իշխանութեամբն զմեղսն թողու. եւ շնորհօքն զպատիժն։ Երրորդ՝ ամենայն մեղք այսպէս թողանի. յորժամ սրտիւն զղջանայ, եւ բերանոժ արդար խօսի, ի զղջումն սրտին մեղքն թողանի. եւ յարդար խոստովանիլն, պատիժն բառնի։ Այլ յորժամ ծածկեն զմեղս եւ սուտ ասեն, եւ միտքն զղջումն չունի, յայնժամ մեղքն ո՛չ թոթղթանի, եւ ոչ պատիժն։

Զի շնորհ խոստովանութեան՝ ի սուտ խօսսն եւ յանզեղջ կամսն ոչ ներգործէ. որպէս լոյս ի խաւարեալ աչսն ոչ ներգործէ։ Չորրորդ՝ թէ ծածկէ զմեղս, ոսխն յանդիմանէ որպէս առաջի դատաւորաց. յորժամ սուտ խօսի, միւս ոսոխն յանդիմանէ։ Եւ ո՞ր ոսոխն ի խոստովանութեան, այսինք, խիղճ մտացն յանդիմանէ զմեզ։ Նաեւ շնորհն ոչ ներգոծէ ի սուտ լեզուն. զի սուտն «ի հօրէն սատանայէ է». եւ թողութիւն շնորհն՝ յԱստուծոյ։ «Եւ ոչ ինչ կայ բաժին Քրիստոսի եւ բելիարայ. եւ ոչ լուսոյ ընդ խաւարի»։

Յաղագս որոյ՝ պա՛րտ է ի խոստովանիլն, արդար խօսիլ եւ ոչ թաքուցանել զմեղս ի քահանայէն. այլ զղջմամբ ասել զամենայն։ Երրորդ՝ կերպն որ զամենայն մեղսն յայտնեմք եւ ոչ ծածկեմք. եւ զայս ասէ առակախօսն. «որ ծածկէ զմեղս իւր՝ մի յաջողեսցի. եւ որ յայտնէ՝ սիրելի լիցի»։ Աստուա եւ ամենայն մարդ՝ կամին զզղջումն մեղաւորին եւ զյայտնելն զմեղս զի երեք արդարութիւն կայ ի խոստովանիլն։ Նախ՝ խոնարհութիւն. երկու՝ ճշմարտութիւն. երեք՝ ատել զմեղս . եւ այսոքիկ սիրելի են Աստուծոյ եւ մարդկան։ Ատել զմեղս՝ ի զղջանալ սրտին է. եւ ճշմարտութիւն ղ՝ բանիւ խոստովանիլ. եւ խոնարհութիւն՝ ի հատուցումն փոխարինին։ Այլեւ սոքա երեքեան ի խոստովանիլն երեւին, յորժամ խոնարհի մեղաւորն առաջի քահանային, եւ զղջմամբ սրտի խոստովանի ճշմարտութեամբ զամենայն քահանային։ Իսկ որ ծածկէ զմեղս՝ Գ վնաս երեւի. նախ հպարտութիւն. երկրորդ սուտն եւ խաբելն. երրորդ սիրելութիւն մեղացն. վասն այն ոչ խոստովանի. եւ նմա ոչ ներէ Աստուած եւ մարդ. զի ի վերայ գործոց մեղաց՝ եւ զայդ երեք մեղսժ յաւելու։ Որպէս ոչ ներեաց Աստուած Ադամայ եւ ոչ Կայէնի, յորժամ ծակեցին զյանցանս. զի դատապարտեաց զԱդամ եւ եհան ի դրախտտէն փափկութեան. եւ զԿայէն անէծ ի վերայ երկրի։ Նոյնպէս եւ Արաք ծածկեաց զմեղս գողութեան ի յԵսուայ եւ քարկոծեցաւ։ Այլեւ Անանիա եւ Սափիրա ծածկեցին զմեղսն գողութեան գեղջն՝ եւ ի Պետրոսէ դատապարտեցան եւ մեռան։ Իսկ մարգարէն Դաւիթ՝ որ յայտնեաց զմեղս իւր եւ ասաց մեղայ Տեառն. ասէ Նաթան. «եւ Տէր անցոյց ըզմեղս քո. եւ մի մեռիցիս» ա՛յսպէս եղեւ սիրելի Աստուծոյ.

Եւ առաքեալն գրեաց վասն կորնթացի երիտասարդին՝ որ զղջացաւ ի մեղաց. ասէ՝ «վերստին հաստատեցէք ի դա զսէրն». այսպէս սիրելի եղեւ մարդկան։ Նոյնպէս ամենայն ոք որ խոստովանի զմեղս՝ սիրելի լինի Աստուծոյ եւ մարդկան. եւ որ ծածկէ՝ ատելի լինի եւ դատապարտի յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ որպէս ցուցաւ. վասն այն պարտ է զամենայն մեղս մեր խոստովանիլ առաջի քահանային։ Չորրորդ կերպն՝ որ տրտմութեամբ եւ արտսուօք խոստովանիմք. է եւ այս վասն Գ պատճառի։ Նախզի՝ ուրախութեամբ գործեցաք զմեղս՝ պարտ է տրտմութեաեմբ խոստովանիլ։ Երկրորդ՝ տրտմութիւն ցուցանէ թէ, փոշիման է ի մեղացն եւ ատէտ զնա։ Երրորդ՝ տրտմութիւն նշանակէ զմեղաւորսն որ ի ձախմէ Քրիստոսի լինին ի դատաստանին. եւ մեղաւորքն սրտիւ բեկեալ եւ երեսօք տրտմեալ ոչ իշխեն ի վեր հայիլ յերեսն Քրիստոսի։ Զի խոստովանահայրն նստեալ՝ զդէմս Քրիսոսի ունի նստեալ յաթոռ դատողութեան. եւ որ խոստովանի՝ նստի ի ձախակողմն. որպէս մեղաւորքն ի ձախակողմն Քրիստոսի. եւ զգլուխն խոնարհեցուցեալ, եւ զաչսն խփեալ եւ զձեռն կցեալ խոստովանի։ Նոյնպէս եւ արտասուքն որ ի խոստովանութեան՝ նախ զջերմութիւն սրտին նշանակէ որ զղջցեալ է. եւ յայնմանէ գոլոշին՝ ի գագաթն ելեալ արտասուս հոսէ։ Երկրորդ՝ արտասուխն զմեղսն լուանայ. որպէս ջերմ ջուր զհանդերձն որպէս ասացաւ ի վերոյ։ Երկրորդ՝ ջուր արտասուացն. զհուր մեղացն շիջուցանէ։ Այսպէս չորս են եղանակ եւ կերպ խոստովանելոյն։

Ասասցուք այժմ զերրորդ գլուխն, թէ զի՞նչ օգտւթիւն է ի խոստովանոթեան։ Ասեն վարդապետք թէ՝ բազում օգտութիւն ունի խոստովանութիւն. այլ ես ասեմ տասն գլխով։ Նախզի՝ խոստովանութեամբ՝ պահս՝ եւ աղօթես՝ եւ ողորմութիւն՝ եւ զինչ զոր գործեմք, հաճոյ լինիմք Ատուծոյ եւ առանց խոստովանութեան՝ ոչ ինչ բարի գործ ընդունելի է Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ խոստովանութեամբ՝ շնորհացն Աստուծոյ արժանաւորիմք. զի առանց շնորհացն Աստուծոյ՝ ոչ թողանի մեղք մարդկան. վասն այն ասէ առաքեալն. «ուր առաւել եղեն մեղք՝ առաւել եղեն եւ շնորհք Աստուծոյ». այսինքն ի խոստովանութեան մեղացն՝ զշնորհսն ընդունիմք։ Երրորդ՝ խոստովանութեամբն զԱստուած տեսանեմք այսպէս զի մեղքն խաւար էր մեզ. յորժամ խոստովանութեամբ սրբեցաք զմիտս, տեսանեմք զԱստուած. ըստ այնմ, «երանի որք սուրբք են սրտիւք . զի նոքա զԱստուած տեսցեն»։ Չորրորդ զի խոստովանութեամբն ծածկի մեղք մեր յԱստուծոյ, որ ծածկագէտ է եւ զսիրտն տեսանէ, եւ զերիկամունսն քննէ։ Նաեւ մարգարէն ասէ. «զանգործս իմ տեսին աչք քո». զի զխոստովանած մեղսն այլ ոչ տեսանէ Աստուած եւ ոչ յիշէ. վասն նոցա ասէ Դաւիթ. «երանի ում թողութիւն եղեւ մեղաց. եւ ծածկեցան ամենայն յանցանք նորա»։ Հինգերորդ՝ զի զյաւիտենից պատիժն ժամանակեայ առնէ. զի մեղքն զմեզ յաւիտեան տանջեն. այլ յորժամ խոստովանիմք, քահանայն սակաւ մի ապաշխարութիւն դնէ. պահս. աղօթս՝ եւ ողորմութիւն, եւ ազատի մարդն ի յաւիտենից տանջանացն։ Վեցերորդֆ մեղաւոր մարդն՝ յերկու կապանաց ներքոյ է. մին կանոնաց հարցն. եւ մին պատուիրանացն Աստուծոյ. եւ յորժամ խոստովանի քահանային, զերկու կապն արձակէ ի նմանէ։ Զի ասելն Տէր Աստուած թողցէ զյանցանս քո, արձակեաց զկապ պատուիրանացն Աստուծոյ. եւ ես իշխանութեամբ կարգիս արձակեմ զքեզ, ազատեաց զնա ի կապէ եւ յանիծից կանոնաց հարց։ Եօթանասուներորդ՝ խոստովանութիւն փակէ զդուռն դժոխոց. զի մարդ որ ի մէջ մեղաց է՝ կանգնեալ է ի դուռն դժոխոց. որպէս ասէ Դաւիթ. «կեանք իմ մերձեցան ի դրունս դժոխոց». եւ դեւք շուրջ կանգնեալ կան որք քարշեն ի դժոխս. որպէս ասէ մարգարէն. «շուրջանակի անպարիշտք շրջին»։ Այլ յորժամ բանայ մեղաւորն զբերանն առաջի քահանային եւ ասէ, խոստովանիմ առաջի Աստուծոյ եւ սրբուհւոյ աստուածածին եւ այլն, ի նոյն ժամն փակին դրունք դոխոց. եւ ամենայն դեւքն կորնչին. եւ ոչ կարեն ունել զնա ի դժոխս։ Ութներորդ օգտութիւն՝ զի զփակեալ դուռն արքայութեան՝ բանայ մեղաւորին. զի այնպէս փակեալ է դուռն արքայութան մեղաւորին, որպէս Ադամայ փակեցաւ եւ եհան ի դրախտէն. եւ «սերովբէքն պահէին ըզճանապարհն ծառոյն կենաց»։ Եւ յորժա խոստովանիմք զմեղս առաջի քահնային, եւ նա արձակէ, իսկոյն բացեալ լինի դուռն արքայութեան մեզ որպէս աւազակին։ Օրհնեալ է այսպիսի բանալին՝ որ զդուռն դժոխոց փակէ, եւ զդուռն արքայութեան բանայ։ Իններորդ՝ զի խոստովանութեամբն հաշտի Աստուած ընդ մեղաւորին. զի որքան ի մէջ մեղաց է մարդն՝ անհաշտ խռովութիւն է ի մէջ Աստուծոյ եւ մարդոյ. որ ոչ հրեշտակք եւ ոչ սուրբք կարեն առնել հաշտութիւն։ Այլ յորժամ խոստովանի, ի նոյն ժամն հաշտի Աստուած եւ սիրով ընդունի. եւ գիրկս ակեալ համբուրէ զմեղաւորն. որպէս զանառակ որդին. մինչ ասաց «հա՛յր մեղայ յերկինս, ել ընդ առաջ նմա հայրն երկնաւոր, եւ համբուրեաց զնա, եւ այլն ըստ կարգի»։ Տասներորդ օգտութիւն՝ զի ո՛րքան մարդն ի մէջ մեղաց է, ի կենաց դպրութենէն Աստուծոյ զրկեալ է եւ ջնջեալ. որպէս ասէ Դաւիթ. «ջնջեսցին նոքա ի դպրութենէ քումմէ կենաց. եւ ընդ արդարս քո մի գրեսցին»։ Բայց յորժամ ճշմարտութեամբ խոստովանի, ի նմին ժամու գրի ի դպրութեան կենաց. որպէս ասէ Տէրն. «ընդ այն մի խնդայք, թէ այսք հնազանդին ձեզ, այլ խնդացէք՝ զի անուանք ձեր գրեալ են ի դպրութեան կենաց»։ Ահա այս ամենայն, եւ առաւել քան զայս՝ բազում օգտութիւն է խոստովանութեան։ Վասն այն ասէ։ «Լուացարուք սիրեցարուք. եւ խոստովան լերուք զմեղս ձեր»։

Որում եւ ըզմեզ արժանի արասցէ սուրբ սրտիւ խոստովանիլ զմեղս. եւ գրոյն կենաց արժանի լինիլ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Գլուխ Հ. Նորին դարձեալ քարոզ առհասարակ ապաշխարութեան. ի բանն Եսայեայ. «Լուացարուք սրբեցարուք. ընկեցէք զչարիս ձեր եւ այլն»։ Եսայ. 1. 16։

Ուսուցանէ մեզ առաքեալն Աստուծոյ ասելով եթէ «ցանկութիւն յղացեալ զմեղս ծնանի. եւ մեղքն կատարեալ զմահ»։ Զայս կամի ցուցանել, թէ ցանկութիւն որ ի մեզ է՝ մայր լինի. եւ սերմ առեալ ի սատանայէ յըղանայ զանօրէնութիւն. որ նոյն ինքն է արհամարհութիւն օրինացն Աստուծոյ. եւ երկնէ զհեշտութիւն եւ զմեղկութիւն մարմնոյ որ կոչի մեղք. եւ ի կատարումն մեղաց՝ ծնանի մեղուցելոյն զմահ. որպէս եւ Դաւիթ ասէ. «Անօրէնութեամբ յղացաւ, եւ ի մեղս ծնաւ զիս մայր իմ»։ Եւ չորս յատկութիւն ունի յըղանալն եւ ծնանիլն կնոջ. որ նշանակէ զմեղս՝ եւ զպատիժ մեղացն։ Առաջին՝ որպէս յղանալն հեշտութեամբ է, այլ ծնանիլն ցաւօք. այսպէս եւ գործ մեղացն հեշտ թուի. այլ պատիժն ցաւօք լինի։ Երկրորդ՝ որպէս յղանալն ծածուկ է, այլ ի ծնանիլն յայտնի. այսպէս եւ գործ մեղացն ծածուկ է, այլ պատուհասիլն ի խայտառակի։ Երրորդ՝ զի անհնար է որ յղին առանց ծնանելոյ մնայ. այսպէս եւ անհնար է մեղաց առանց պատժոց լինիլ. զի կամ աստ տանջի մեղաւորն, կամ անդ։ Չորրորդ՝ զի յորժամ ժամանակն վճարի, ապա ծնանի յղին. այսպէս յորժամ չափ մեղացն լնանի, ապա պատառ հասի մարդն. ըստ այնմ, «չեւ էր լցեալ մեղք ամուր հացւոցն»։

Այլեւ հակառակ երկանց կանանց մեզ երկն եւ ցաւն հենդիպի։ Զի նոքա նախքան զծնանելն՝ երկնեն եւ ցաւին. եւ ի ծնանիլ մանկանն, զհանգիստ առնուն ըստ Տեառն թէ՝ «ոչ եւս յիշէ զնեղութիւն, զի ծընաւ մարդ յաշխարհ»։ Իսկ երկունք մեղացն՝ նախքան ըզծընանիլն բերկրի եւ ուրախանայ եւ հեշտանայ. եւ յորժամ ծընանի զչար զաւակն որ է մեղքն՝ յայնժամ հառաչէ դառնանայ կսկծի եւ ցաւի։ Եւ դարձեալ կինն ի սակաւ ժամ ցաւի, եւ յետոյ ի բազում ժամանակս հանգչի. եւ նա վասն սակաւ ժամու հանգստեանն ի մեղս, յաւիտեան չարչարի եւ տանջի։ Եւ այս վասն այն լինի՝ զի յորժամ գործեմք զմեղս, փափկութիւն եւ զբօսանք արտաքին զգայութեանցն՝ որպէս արբեալ խաւար ածեն մտացն. եւ ոչ տան զգալ զմեղս. իսկ ի շիջանիլ ցանկւթեան, դառն խայթոց մատցն որ է խիղճ մտացն , իսկոյն հարկանէ եւ չարչարէ ըզմեզ. որքան կենդանի եմք ի միտս, եւ յետ մահու ի դժոխս։

Իսկ թէ զի՞նչ է խիղճ մտացն։ Ասացեալ են վարդապետք, թէ վերին մասն բանին շարժօղ զօրութիւն եւ պայծառ լոյսն է. զի ներքին մասն բանին՝ խառնեալ է ընդ զգայութիւնս եւ հեշտացեալ. իսկ վերին մասն՝ ունի բնական լոյս եւ պայծառ. եւ այն լուսովն ցուցանի որ ինչ խառնեալ է ընդ ներքին մասն զգայութեանց։ Եւ այն է ճրագ մտացն. որոյ ասէ մարգարէն . «դու լուսաւոր առնես զճրագ իմ». եւ նա՛ է որ շարժէ զմեզ ի բարին, եւ փախչի ի չարէն. եւ նա՛ է անաչառ դատաւորն մեր՝ միշտ ընդ մեզ. եւ ցուցանէ մեզ զստուգութիւն մեր։ Ըստ այնմ, «թէ սիրտք մեր ըզմեզ ոչ ըստ գտանիցեն». եթէ ի բարին եմք, նա ուախացուցանէ զմեզ. եւ զօրացուցանէ միշտ զնոյն գործել. եւ թէ ի չարն՝ նա կսկծեցուցանէ զմեզ, եւ յանդիմանէ հանապազ, մինչեւ զցաւն հանէ ի մէնջ. որպէս առողջարար դեղն հանէ զցաւ մարմնոյն։ Եւ նա՛ է տրտմեցուցանէ զմեզ եւ հալէ եւ մաշէ. եւ նովաւ հառաչեմք վասն մեղաց։ Եւ լինի ժորժամ հեշտութիւն մեղացն կարի առաւելու եւ ծածկէ զլոյսս զայս եւ նուազի, այլ ոչ իսպառ շիջանի եւ կորնչի. այլ երբեմն երբեմն երեւի եւ հարկանէ զմեզ. այս է խիղճ մտացն։ Վասն այն ասէ։ «Լուացարուք՝ սրբեցարուք ի մեղաց». որ խիղճ մտացդ ոչ դատէ զքեզ։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի հակառակ այս մեղաց երկանցս՝ լին երկն ի մեզ գործոց արդարութեան . վասն զի հոգիս մեր սիրովն Աստուծոյ՝ սերմն առեալ զահ եւ զերկիւղ օրինացն Աստուծոյ, յղանայ ի սրտի. աճէ եւ զարգանայ. եւ ծնանի զզաւակս առաքինութեան որ է փրկութիւն հոգւոց մերոց. ըստ այնմ, «յահ եւ յերկիւղ քո յղացեալ երկնեցաք. եւ ծնաք զհոգի փրկութեան մերոյ»։ Եւ վասն է՞ր ասէ յղացաք երկնեցաք եւ ծնաք. վասն զի բազումք կան որք յղանան զերկիւղն Աստուծոյ օրինացն՝ այլ սակայն վիժ է ի մտացն եւ ոչ թողու ծնանիլ զփրկութիւն հոգւոյ. որպէս այն՝ որ զսերմն բարի քաղեաց՝ ի ճանապարհէն եւ եղեւ անպտուղ։

Այսպիսի էր Յուդա. զի յղացաւ զերկիւղն Աստուծոյ՝ եւ ոչ երկնեաց. զի սատանայ եմուտ յարգանդ մտաց նորա. եւ ապականեաց զսերմն. եւ ոչ ետ գալ ի չափ ծննդեան . վասն որոյ յետ մատնութեան Քրիստոսի՝ անզեղջ սրտիւ յուահատեալ չոգաւ խեղդեցաւ ի կորուստ մարմնոյ եւ հոգւոյ։ Եւ յիրաւի ի բարձունս յօդս կախեալ խեղդեցաւ. զի պարանոցն այն՝ ուստի ել մատնօղ ձայնն Աստուծոյ, եւ բարձրացոյց ի խաչ՝ եւ ինքն չուանաւ ի յօդս եւ խեղդեցաւ, եւ ուռուցեալ հերձաւ. Եւ դարձեալ՝ զի ոչ յերկինս ի հրեշտակաց դասս, եւ ոչ յերկրի ընդ մարդկան դատեսցի. այլ ընդ օդային այսս չարութեան սատակեսցի։ Եւ ուղեղ գլխոյն՝ ոչ ընդ բերանն ել, այլ ընդ պարանոցն ի փորն թափեցաւ եւ հեղաւ. եւ գարշ հոտովն յայտնի եղեւ ամենեցուն. ուստի ժահահոտ դառն մատնութիւն ել վարդապետին. եւ միայն բերանն մնաց ամբողջ. զի մերձեցաւ ի բերանն Քրիստոսի եւ համբուրեաց զնա։ Այսպէս բազումք են յերկրի մարդիկ՝ որք յղանան զբարի սերմունս. այլ ոչ երկնեն, եւ ոչ ծնանի. վասն զի ի կատարումն գործոց ոչ ժամանեն։ Յաղագս որոյ ասէ մարգարէն։ «Լուացարուք՝ սրբեցարուք՝ եւ ուսարուք զբարիս գործել»։ Եւ զայս վասն այն յիշեցի եղբարք՝ զի երկու են բարիք. առաջինեւ երկրորդ։

Առաջին բարին է՝ ոչ մեղանչելն. այլ կալ մնալ անարատ եւ անբիծ հոգւով եւ մարմնով։ Իսկ երկրորդ բարի է՝ յետ մեղացն խոստովանիլ եւ ապաշխարել. զի թէ յերկարի ապաշխարանքն՝ ի չմեղուցելոց կարգի առնէ զմարդն։

Զի երկու իր որոշեաց ըզմեղաւորն ի յանմեղութենէն. այսինքն, մեղքն եւ պատիժն. մեղքն այն է՝ զոր ինքն գործեաց. եւ պատիժն՝ որ արդարութիւն Աստուծոյ պատուհասէ զնա։ Այլ ի բոլոր սրտէ ի խոստովանիլն զմեղսն՝ թողու եւ ապաշխարութեամբն որ զփոխարէնն մեղաց հատուցանէ . ինքն զինքն պատէ, եւ յԱստւոծոյ այլ ոչ պատժի. ոչ աստ ի հանդերձեալն։ Զի արդա՛ր է դատաստանն Աստուծոյ. որպէս է տեսանել յառաջին սուրբսն՝ որք ապաշխարելով արդարացան. որպէս մարգարէն Դաւիթ գործեաց զշնութիւն եւ զսպանութիւն՝ եւ յասելն մեղայ , արդարացաւ։ Նոյնպէս եւ Պետրոս առաքեալն զուրացութիւն քաւեաց դառն արտասուելովն. այսպէս եւ կինն պոռնիկ եւ աւազակն. եւ բազումք եւս՝ որպէս գրեալ են հարքն. եթէ արդարագործ չես՝ արդարախօս լեր. եւ յերկարելն ի նոյն՝ արդարագործ եւս լինիս։ Ապա թէ գործ մարդոյն վատթար լինի եւ լեզուն սուտ, ոչ կարէ արդարանա. զորօրինակ նախաստեղծքն Ադամ եւ Եւա՝ որք ի պատուիրանն Աստուծոյ յանցեան եւ կերին ի պտղոյն։ Եւ յորժամ եհարց զնոսա յապաշխարութիւն կոչելով, Ադամ պատճառեաց զկինն. եւ կինն զօձն. զի եւ հարց զԱդամ եւ ասէ. «ո՞ւր ես» ողբական եւ հարցական. ողբականն այսպէս. զի ձեռօքն ստեղծ՝ եւ ոտիւքն գայ ի հարց հիւանդի. եւ ձայնիւն ողբայ եւ ասէ. «ո՞ւր ես». իբր թէ յո՞ր փառաց յո՞ր անարգութիւն անկար. երկնայինդ եւ անմահդ՝ երկրային եւ մահկանացու եղեր։ Ողբամ զքեզ՝ զի զիմ պատկերս ի քեզ նկարեցի. եւ դու ոչ ի քեզ խնայեցեր, եւ ոչ ի պատկերէն ամաչեցեր։ Իսկ հարցականն այս է. «ո՞ւր ես». այսինքն, ի յո՞ր մեղս, եւ յո՞ր տեղի որպիսութեան. զի նա խոստովանեսցի եւ ասիցէ զպատճառն։ Եւ նա ասէ, «լուայ զձայն քո եւ երկեայ. քանզի մերկ էի եւ թաքեայ»։ Եւ տե՛ս զմեղաց պտուղսն զերկիւղն եւ թագչիլն եւ զմերկութիւն։ Զի ամենայն մեղք՝ զայդ երեքդ պտղաբերէ աստ. զեկիւղն վասն տանջանացն. զամօթն վասն գործեալ մեղացն. եւ մերկութիւն՝ զրկումն է ի շնորհացն Աստուծոյ։ Զա՛յս երեւեցոյց Ադամ ի յինքն։ Եւ ասաց Աստուած «ո՞ պատմեաց քեզ թէ մերկ ես»։ Յօրն յորում ստեղծեցի զքեզ չէիր մերկ. եւ յորժամ կենդանեաց անուանս եդեր՝ չէիր մերկ. այժմ ընդէ՞ր մերկացար. ո՞ոք պատմեաց քեզ զմերկութիւնդ. իբր չդետս լինի։ Ապա ասէ. «մի թէ ի ծառոյն յորմէ պատուիրեցի քեզ չուտել՝ կերե՞ր արդեօք ի նմանէ». իբր կարծեօք գընէ զբանն. զի ինքն իւր բերանովն խոստովանեսցի եւ արդարասցի։ Այլ նա յանդուգն ետ պատասխանի. «կինս զորետուր ցիս՝ սա ետ եւ կերի ասէ». տե՛ս զյանդգնութիւն. զպատճառն յԱստուած եհան եւ ի կինն. վասն որոյ ոչ ընկալաւ զթողութիւն. մի վասն մեղացն. եւ միւս վասն յանդգնութեան. զի Աստուած զլիրբն առաւել ատէ քան զյանցաւորն եւ զմեղաւորն։

Եւ ցըկինն ասէ։ «ընդէ՞ր գործեցեր զայդ». իբր թէ յինչ միտս ախտացար. եւ զի՞նչ կամօք կերեր։ զի նա ասասցէ զպատճառն. ցուցանէ բանս թէ, թէպէտ գործն մին լինի, երկու գործակիցքն պարտին որք խոստովանին. վասն այն որիշ որիշ հարցանէր։ Եւ նա ասաց. «օձն խաբեաց զիս»։ Տես՝ զկկէս մեղացն ասաց եւ զկէսն ծածկեաց. այսինքն, զաստուածանալոյ պատճառն ոչ ասաց . վասն այն մեղքն ոչ թողաւ։ Այլեւ ոչ զկէսն ասաց ուղիղ. զի ասաց՝ «օձն խաբեաց զիս». օձն մեծ ոք չէր քան զնա. եւ ոչ ընկեր նորա. այլ ընդ ձեռամբ ի ներքոյ նորա. զի հարկն եւ բռնութիւն մեծին է. եւ խաբելն ներքնագունին։ Այլ արդ՝ օձն զնա ոչ աղաչեաց. եւ ո՛չ բռնադատեաց. եւ ոչ խաբեաց. ընկեր եւ հաւասար չէր նմա. վասն է՞ր խաբեցաւ. յաղագս որոյ մեղքն ոչ թողաւ։ Այլ որ զօձն ոչ եհարց՝ էր վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ անարժան էրընդ նմա խօսիլ. որ զպատկերն իւր զմարդն ընկէց ի փառաց։ Երկրորդ՝ զի բան եւ խօսք չունէր օձն զի՞նչ տայր պատասխանի։ Երրորդ՝ թէ հարցեալ էր, նա օձն ցուցանելոց էր զբանսարկուն։ եւ թէ յայնժամ պատժէր ի հուր գեհենին, նա բազում բարութիւն մարդկան կորնչելոց էր. եւ այն զի փորձութեամբն սատանայ բազմաց պսակաց առիթ եղեւ։ Այլեւ ոչ եթող զնա անպատիժ. այլ օձին միջնորդութեամբ՝ եւ զսատանայ պատժեաց որ իմանալի օձն է։ Արդ՝ չորս են սոքա. այսինքն, սատանայ օձն Եւա եւ Ադամ. այսպէս ի մեզ. Ադամ է միտքն. Եւա զգայարան քն. օձ ցանկութիւն. սատանայ նոյն շարժօղցանկութեան. եւ ապա զմեղսն գործեմք։ Դարձեալ ի գործ մեղացն՝ է չորս աստիճան. այսինքն է, յիշեցումն սատանայի. հեշտութիւն խորհրդոց մերոց. եւ հաւանութիւն կամացն. եւ ապա գործ մեղացն։ Դարձեալ շարժումն բնական ցանկութեան մերոյ՝ է յիշեցումն օձի. եւ հեշտութիւն ներքին մասին բանականին. որ խառնեալ է ընդ զգայութիւնս եւ հեշտանայ որպէս զԵւա. եւ հաւանումն վերին մասին բանականին որպէս զԱդամ. եւ ապա գործի մեղքն այս չորս աստիճանաւ։ Եւ ապա յետ մեղացն գործելոյ՝ պատճառեն մի զմի. աշխարհականն զքահանայն. փոքրն զմեծն. այր զկին։ Եւ որպէս Ադամ եւ Եւա որք պատճառեցին զմիմանս, ոչ արդարացան. նոյնպէս եւ որք պատճառեն զմեղս՝ ոչ արդարանան. ըստ այնմ, «ի պատճառել զպատճառս մեաղաց ընդ մարդս». այլ իւրաքանչիւր ոք զպատիժն իւր կրէ, որ է գործունեայ մեղացն։ Որպէս յայնժամ պատժեցաւ նախ օձն՝ զի նախ մեղանչեաց նա. ասացաւ նմա. «անիծեալ լիցիս յամենայն կենդանեաց». ա՛յն է՝ զի ամենայն կենդանիք սպանանեն զնա. «ի վերայ լանջաց եւ որովայնի քում գնասցես». զի ոտն եղեր թշնամւոյն։ «Եւ հող կերիցես». զի հողացուցեր զմարդն։ «Եւ եդից թշնամութիւն ի մէջ քո եւ կնոջդ». զի մարդն ընդ Սատուած թշնամի արարեր։ «Եւ նա սպասեսցէ քում գլխոյդ». զի զմարդն սպանանել ջանացեր որ գլուխ է ամենայն կենդանեաց։ Եւ դու ի ներքոյ գարշապարի ոտին նորա կոխան լիցիս. եւ այս ամենայն նշանս որք կան ի յօձն՝ ի յանիծիցն եղեւ։ Զի զսուտն ընդ ճշմարիտն խառնեաց. վասն որոյ երկ ճղի եղեւ լեզուն. եւ զմարդն մերկացոյց՝ ինքն մերկանայ յիւր խորխէն. եւ ընդ մարդոյն նախանձ եբեր՝ ինքն սողի ի վերայ լանջաց եւ որովայնին. եւ այլն նոյնպէս։ Եւ թէ ոք ասիցէ, օձն անբան կենդանի էր. վասն է՞ր այսպէս դատապարտեաց Աստուած։ Ասեմք. թէպէտ ինքն անբան էր՝ այլ գործի եւ ընդունօղ եղեւ չարին. որպէս պիղծ կենդանի որ անկանի ի սւրբ անօթ եւ պղծէ զնա։ Եւ որպէս օրէնքն հրամայեաց սպանանել զանսունն յոր մարդն մտաբերէր. նոյնպէս եւ առ ջրհեղեղաւն, եւ առ սոդոմայեցւովքն, անասունքն եւս պատժեցան։ Նոյնպէս եւ այժմ եթէ խռովութիւն լինի, կամ հիւանդութիւն, կամ մահ տարաժամ, արդարք եւ մեղաւորք ի միասին կրեն։ Ոչ եթէ անիրաւ է Աստուած. այլ մեղաւորքն կրեն ըզպատուհասն. եւ աստ եւ անդ տանջին. իսկ արդարքն՝ միայն աստ. կամ արարքն սակաւ ինչ յանցանս ուինին՝ քաւի այն. կամ թէ ամենեւին անմեղ են՝ նահատակութիւն է նոցա եւ փառք եւ պսակ։ Իսկ օձն պատժեաց Աստուած վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ ընդունակ եղեւ չարին եւ գործի։ Եւ երկրորդ՝ զի առաւել նաման է օձն մեղաց. զի ի գնալն հինգ ման առնու. որ նշանակէ զհինգ զգայարանս մեր. երկու աչքն. եւ երկու ականջն. եւ մին լեզուն. որովք շօսին եւ լսեն եւ տեսանեն զմիմեանս այր եւ կին, եւ գործեն զմեղս նման օձին. վասն որոյ յիրաւի անէծ զօձն։ Իսկ Եւայի ասաց բազմացուցանելով բազմացուցից զտրտմութիւն քո եւ զհեծութիւնս». միայն զի ըսատ ինքան մարդկային բնութիւնս այլայլոտ է եւ ցաւոտ. յորժամ Աստուած եսւ բազմացուցանէ՝ ո՞ կարէ զաղէտն պատմել։ Եւ ա՛յս է պատճառն. զի որքան օրս յաւելու՝ ա՛յն քան եւ ցաւս մեր բազմանայ։

Եւ դարձեալ ո՛րքան յերկարի ժամանակս՝ մաշի երկիր եւ ի ծերունի երթայ եւ տկարանայ. որպէս ծեր մարդոյն զօրութիւն պակասի եւ ցաւն յաւելու։ Եւ դարձեալ՝ որքան մերձիմք ի կատարաց, ա՛յնքան մերձենամք ի ցաւս դժոխոցն. որպէս յերեկոյն սակաւ սակաւ առաւելու խաւարն եւ ցուրտն։ «Տրտմութեամբ ծնցիս. որդի. այլ զի՛նչ տրտմութիւն. զի մահկանացու զաւակ ծընանի. եւ բազում զաւակք առաջի մարց մեռանին. եւ այրեն եւ խռովեն զաղիս մօրն. թո՛ղ զտրտմութիւն երկանցն որ կրկին մահ է. եւ առաւել քան զծնունդն անասանոց. զի նոքա ի բնութիւնս իւրեանց կացին. իսկ արան եթթող՝ վասն այն ցաւն եւ երկն առաւել է ի մեզ։ «Եւ առ այր քո դարձ քո». զայս պատիժս կրեն ամենայն կանայք. որք փորձեն զերկն եւ զցաւս ծննդեան . եւ դարձեալ դառնան յամուսնութիւն։ «Եւ նա տիրեսցէ քեզ». զի կամեցար Տէր լինիլ Ադամայ. եւ Աստուած որդիս ծնանիլ. վասն այնորիկ ընդ իշխանութեամբ մարդոյն լինիս։ Ոստի յա՛յտ է՝ զիկնով վկայութիւն չէ ընդուելի. եւ ոչ լինի դատաւոր. եւ ոչ իշխան դեղի, կամ քաղաքի։ Եւ ոչ այլ ինչ աստիճան կարէ առնուլ. սարկաւագութեան, քահանայութեան, եւ այլն։ Զի ընդ հնազանդութեամբ է մարդոյն եւ ոտք նորա. ա՛յս էր պատիժ կնոջն։ Իսկ Ադամայ ասաց. «անիծեալ լիցի երկիր ի գործս քո. զի լուար ձայնի կնոջդ». վասն այն ընդ կնոջդ՝ զանիծից երկիր ժառանգեա. զի թէ ինձ էիր լուեալ՝ զդրախտդ ժառանգէիր. «փուշ՝ եւ տատասկ բուսցի քեզ». զիխոցեսցէ եւ ցաւեցուսցէ զքեզ։ «Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես ըզհաց քո». փոխանակ անաշխատ փափկութեան դրախտին։ «Մինչեւ դարձցիս ի հող». ա՛յս է մահու մեռանիլն որ ասաց. «յաւուր յորում ուտիցես ի նմանէ, մահու մեռանիցիս»։ Ա՛յս է՝ որ հոգիդի մարմնոյդ բաժանի. եւ մարմինդ լուծանի ի տարերս. եւ հոգիդ յաներեւոյթ տանջանսն. եւ կամ մահու մեռանիս. այսինքն թէ, գոյ անձնաւոր մահ որ է սատանայ՝ նովաւ մեռանիս։ Եւ դարձեալ ընդ անասնոց մահուն մեռանիս. կամ թէ մահու մեռանիլն՝ զառաւելն նշանակէ. որպէս ասեմք կենաց կեանք. որ է արդարութիւն եւ սրբութիւն . նոյնպէս մահու մահ է մեղքն. զի ոչ թէ մեղքն մարմնոյ է մահ, այլ հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ ո՛չ ժամանակեայ մահ, այլ յաւիտենական. որպէս իմաստուն ոմն՝ տեսեալ զոմանս ի շնութեան, ասէր. ոչ է այդ մահ մահկանացու. այլ անմահ չար։ Զայս վասն այն յիշեցի եղբարք՝ զի գիտէք թէ ամենայն մեղաց զի՛նչ եւ գործեն մարդիկ, պատուհաս կայ. կամ աստ, կամ ի հանդերձեալն ըստ իւրաքանչիւր գործոց՝ որպէս ցուցաւ ի նախաստեղծն Ադամ եւ Եւա։ Եւ գիտելի է, թէ զի՞նչ լինին. որպէս մինչ ի գործն Դ էր աստիճան մեղացն. նոյնպէս յետ գործոյն՝ չորս լինի աստիճան։ Նախզի՝ ծածուկ եւ թաքուն գորրծեն զմեղս զի մի յայտնեսցի։ Երկրորդ՝ զի յորժամ յայտնի, յայնժամ լրբին եւ յանդգնին։ Երրորդ՝ զի սովորին ի մեղսն եւ հեշտանան։

Չորրորդ՝ զի յուսահատին, եւ անզեղջ սրտիւ՝ յամեն ի մեղսն։ Եւ այս անզեղջութիւնս եւ յուսահատութիւնս՝ է ծանրագոյն եւ անթողի մեղք որպէս ասէ Տէրն։ Զի ամենայն մեղք՝ յուսով եւ զղջմամբ թողանի. իսկ որ ոչ ունի յոյս եւ զղջումն՝ ոչ գտանէ թողութիւն. որպէս եւ մեղքն սատանայի ոչ թողաւ, զի ոչ զղջացաւ. զի երեք են դասք մեղաւորաց, մին քան զմին ծանրագոյ։ Զի է մեղք մին՝ որ ակամայ եւ տգիտութեամբ եւ տկարութեամբ լինի. որպէս մեղք մանուկ տղայոց. եւ է այս նուազագոյն մեղք ըստ մարգարէին. «զմեղս մանկութեան եւ զանգիտութեան իմոյ մի յիշեր»։ Երկրորդ՝ որ կամաւ եւ գիտութեամբ լինի. սակայն ի մտի ունի զելն ի մեղաց, եւ զզղջանազի սրտիւ. եւ այս եւս յետոյ ի բարին փոխի. զի զղջման ծաղիկն ոչ կորնչի. «եւ յոյսն ոչ երբէք ամաչեցուցանէ»։ Իսկ երրորդն՝ որ կամաւ եւ գիտութեամբ եւ կարողութեամբ մեղանչէ, եւ անզեղջ մնայ սրտիւ եւ յուսահատեազ, յայնպիսի մեղսն ոչ գտանի թողութիւն. եւ այն է մահու չափ մեղքն. որպէս ասէ Յօհաննէս «են մեղք են. եւ են՝ որք մահու չափք են». եւ այն է կամակար մտօք մեղանչելն. որպէս գրէ առաքեալն. այսինքն, «կամաւ եւ կարողութեամբ եւ մտաց գիտութեամբ եթէ մեղանչիցեմք, ոչ այնուհետեւ պիտոյ է վասն մեղաց պատարագ. այլ ահեղ ակնկալութիւն դատաստանին, եւ նախանձ հրոյ որ ուտտէ զհակառակորդն»։ Արդ՝ աղաչեմ ըզձեզ եղբարք սիրովն Աստուծոյ՝ մի անզեղջ կամօք ի մեղս մեռցուք. եւ մի անապաշխար յաշխարհէ ելցուք։ «Զի ահ մեծ է անկանիլ ի ձեռս Աստուծոյ կենդանւոյ»։ Զի թէ անմեղ կազ ոչ կարեմք որ է հրեշտակաց գործ, ի մեղս անզեղջ մի լիցուք որ է սատանայի գործ։ Այլ որպէս մարդո՛յ է դառնալ ի մեղաց եւ թողութեան հանդիպիլ. դարձցուք ի մեղաց եւ ապաշխարեսցուք. սրտիւ զղջասցուք. բերանով խոստովանիսցուք. եւ գործով արդարասցուք։ «Դարձցուք առ Աստուած, եւ նա դարձցի առ մեզ»։ Զի յորժամ զղջանամք ի մեղաց, հաշտի ընդ մեզ Աստուած. եւ յորժամ խոստովանիմք, թողու զմեղս. եւ յորժամ ապաշխարեմք, ազատէ ի պատժոց տանջանացն։ Այլ յորժամ դու ոչ թողուս զմեղս քո, եւ Աստուած ոչ թթողու զպատիժ մեղացն. քո. եթէ դու ոչ դառնաս առ Աստուած, եւ ոչ Աստուած դառնայ առ քեզ։ Դու հաշտեաց ընդ Աստուծոյ՝ զի դու բարկացուցեր զնա։ Դո՛ւ մերձ լեր Աստուծոյ. զի դո՛ւ հեռացար ի նմանէ եւ կորուսեր զքեզ. որպէս ասէ մարգարէն։ «Ոյք հեռհի արարին զանձինս իւրեանց ի քէն, կորիցեն»։ Դու գիտ զքեզ՝ զի դու կորուսեր զքեզ։ Դո՛ւ արդարացիր՝ զի դու մեղանչեցեր։ Զի Աստուած որ ըստեղծ զքեզ առանց քեզ, ոչ արդարացուցանէ զքեզ առանց քեզ։ Մի ասեր թէ ողորմած է Աստուած՝ քաւէ զիս։ Այո՛ ողորմաց է, այլեւ ա արդար է. զի զղջացելոցն ողորմաի. եւ զանզեղջսն արդարութեամբ դատէ եւ քննէ։ Ողորմած է՝ այլ արժանաւորացն. իսկ անարժանիցն՝ արդար դատաւոր է։ Ողորմած է մեղաւորին ի կեանս այս. այլ ի հանդերձեալն արդարադատ է։ Աստ ի յաթոռ ողորմութեան եւ շնորհաց է նստեալ . եւ անդ ի յաթոռ դատողութեան. եւ պարտ է մեզ ի յողորմութենէն ամաչել, կամ ի յարդարութենէն երկնչիլ։ Աստ ներէ, այլ անդ դատապարտէ. «եւ թէ զներելովն Աստուծոյ արհամարհես ասէ առաքեալն, գանձձս անձին քում բարկութիւն յաւուր արդար դատաւորութեան Աստուծոյ»։

Զի հուր ձորալիր պարանոցաթաղ այն է՝ որ ասէ. «երթա՛յք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից, եւ այլն»։ Յորոց փրկեսցէ ըզմեզ փրկիչն ամենայնոցն Քրիստոս Աստուած մեր. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՀԱ. Յայլմէ քարոզ վասն շաբաթի աւուրն. Սրբոյն Թէոդորոսի. եւ այլոց. ի բան առաքելոյն որ ասէ. «Ա՛յնպէս ընթացարուք՝ զի հասանիցիք»։ Կորն. 9. 24։

Սովորութիւն է թագաւորաց որք գնան յասպարէզն եւ յորժամ ժողովի ամենայն քաղաքն, դնեն պատուական իրս ի բարձր տեղւոջ. եւ մունէտիկն կանչէ. որ փութով առնու զընծայն՝ նմա լինի պսակն։ Այսպէս թագաւորն երկնից Աստուած՝ զկէտ սահմանին եդ յերկինս. եւ եդ անդ զպսակն կենաց։ Եւ Պօղոս առաքեալն որպէս զմունէտիկ աղաղակէ. «եթէ ոք բարւոք եւ փութով երթայ, առնու զպսակն պատուական. զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ, եւ այլն»։ Եւ Յակոբոս ասէ. «երանեալ է այր՝ որ համբերիցէ փորձանաց. զի թէ ընտիր եւս գտանիցի, առցէ զպսակն կենաց»։ Եւ Պօղոս ասէ. «յասպարիզին ամենայնքն ընթանան. բայց մի ոք առցէ զպսակն կենաց». վասն այն ասէ։ «Այնպէս ընթասցարուք՝ զի հասանիցիք»։ Եւ պարտ է գիտել՝ զի բազում ինչ պիտոյ է ընթանալոյն, զի հասանիցիմք։ Նախ՝ փութով ընթանալ։ Երկրորդ՝ իմաստութեամբ ընթանալ։ Երրորդ՝ թէթեւ ընթանալ։ Արդ առաջին՝ զի պա՛րտ է փութով ընթանալ որպէս ասէ. առաքեալն. «փութասացուք այսուհետեւ մտանել ի հանգիստն. զի մի ոք օրինակաւ անհաւատութեան անագան լիցի»։ Զի Աստուած եդեալ էր հրէիցն պայման զերկրաւորն Երուսաղէմ. այլ նոքա որ ծուլութեամբ գնացին եւ անհաւատութեամբն ի յանապատին, ոչ մտին ի նա. որպէս ասէ Դաւիթ. «երդուայ ի բարկութեան իմում թէ՛ մտցեն ի հանգիստ իմ»։ Այսպէս մեզ պարտ է փութով ընթանալ եւ հասանիլ յերկնաւոր հանգիստն. զի մի ըսատ օրինակի նոցա արտաքս մնասցուք։ Զի թէպէտ բազումք գնան յասպարէզն՝ բայց ըզպսակն սակաւք առնուն. այսպէս յերկնաւոր ասպարէզն՝ բազում քրիստոնեայք ընթանան. բայց զպսակն սակաւք առնուն։ Ապա պարտ է մեզ փութով ընթանալ վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ ազնիւ եւ պատուական է երկնային պսակն. եւ զայս չորս յատկութիւնս ունի։ Մին զի առաւել պայծառ է քան զոսկի. որո՛ց ի գլուխն լինի, պայծառանայ քան զարեգակն։ Երկրորդ՝ զի յո՛յժ ծանրագին է. զի թէ զամենայն չարչարանս մարտիրոսաց ի մի կողմն դնեն, եւ զպսակն ի մի, քարշէ զկշիռն. որպէս ասէ Պօղոս. «ոչ են արժանի չարչարանք ժամանակիս հանդերձելոց փառացն. որք յայտնելոց են մեզ»։ Երրորդ՝ զի անապական է . որպէս ասէ Պօղոս։ «Նոքա որք ի մարմնաւոր ասպարէզն ընթանան՝ զեղծանելի պսակն առնուն. եւ մեք զանեղծանելին»։ Չորրորդ՝ զի պսակն այն զարդարեալ է զանազան պատուական ակամբ. որպէս ասէ Դաւիթ. «եդեր ի գլուխ նորա պսակ ի քարէ պատուականէ». եւ զայլ երեք տունն ասա՛։ Երկրորդ պատճառ պարտ է փութով ընթանալ. զի ամենայն գնացեալ սուրբքն՝ բարեկամք են մեզ. եւ ցանկան փութով երթալ մեզ. զի ի միասին պսակիցուք. որպէս ասէ առաքեալն. «սոքա ամենայնքն վկայեալք ի հաւատոցն, չեւ ընկալան զաւետիսն. Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ, զի մի առանց մեր կատարեսցին»։ Այլեւ հրեշտակք ցանկան մեզ՝ զի լցցուք զտեղի անկելոցն։ Այլեւ սուրբ երրորդութիւն ցանկայ մեզ. հայր՝ զի ժառանգեսցուք զհայրենիս նորա. որդին՝ զի ցուցցէ հօրն զգնեալ հաւատացեալսս արեամբ իւրով. հոգին՝ զի գնամք որդէգիրքս առաջին նորա։ Երրորդ՝ պարտ է փութազ. զի բազում թշնամիք ունիմք յաշխարհիս. եւ բազում վիշտս հասուցանեն մեզ դեւք, եւ անօրէնք, եւ մարմինս մեր, եւ այլք. որպէս ասէ Դաւիթ. «յաճախեսցին հիւանդութիւնք նոցա. յետ այսորիկ ապա վաղվաղեսցին»։ Որպէս զգրաստն բարձեալ համարեն մախաթով՝ զի սուր հասցէ յօթեւանսն. նոյնպէս բառնայ ի վերայ մեր զաղքատութիւնս մեր, եւ արկանէ ի վիշտս, զի փութով ընթանամք ի ցաւոց մարմնոյս։ Չորրորդ՝ վասն գարշելի տեղւոյս. զի զի՛ է ժահահոտութեամբ, եւ փութով կոծանի. որպէս ասէ Յօհաննէս ի տեսիլն. «ելէք ժո՛ղովուրդք իմ ի դմանէ. եւ մի հաղորդիք մեղաց դորա»։ Հինգերորդ՝ պարտ է փութով ընթանալ. զի ժամանակս կա՛րճ է . եւ առ վաղիւն յոյս ոչ ունիմք. որպէս ասէ Յօհաննէս. «երանի որ ընթեռնու զբան յայսմ գրի. զի ժամանակս մերձեալ է։ Վեցերորդ՝ պարտ է փութով ընթանալ. զի ճանապարհն յոյժ հեռի է. որպէս ասէ Դաւիթ. «հեռի է ի մեղաւորաց փրկութիւն. զի զիրաւունս քո ոչ պահեցին»։ Եւ գիտելի է՝ զի ի մարմնաւոր ասպարէզս՝ ծերքն՝ եւ տղայքն՝ եւ տկարքն՝ եւ կանայք՝ ոչ կարեն ընթանալ. եւ հարկեւոր փառաւորքն ամաչեն։ Բայց ասպարէզն ոչ այսպէս. զի ծերքն լաւ ընթանան քան զտղայսն. տկարքն քան զառողջս. եւ կանայք քան զմարդիկ։ Եւ յայս ասպարէզս՝ հարկեւորացն պարտ է առաւել վազել եւ հասանիլ յարքայութիւն։ Զի ասեն իմաստունք, թէ երկու շարժումն կայ. մինն բնութեամբ է. եւ մինն բռնութեամբ եւ այսպէս զանազանին։ Այն որ բնական շարժումն է՝ ի սկիզբն յամրէ, եւ ի վերջն սուր. իսկ բռնութեամբ շարժումն ի սկիզբն սուր է զօրաւոր՝ եւ ի վերջն տկար։

Զոր օրինակ՝ քարն որ զառ ի վայր գնայ՝ ի սկիզբն կամ կար է. եւ որչափ մօտենայ ի ներքին կողմն, զօրանայ շարժումն. զի յիւր տեղին քարշի։ Իսկ նետն զոր բռնութեամբ ձգեմք՝ ի սկիզբն զօրաւոր է. եւ որչափ ի վախճանն մօտի. տկարանայ շարժումն եւ անկանի ի վայր։ Նոյպէս հոգւոյ տեղիքն արքայութիւն է. եւ բնութեամբ ցանկայ հոգիս մեր երթալ անդր. իսկ մանկունքն եւ երիտասարդքն ի սկիզբն կենաց են. վասն այն ծուլանան եւ ոչ ցանկան արքայութեան. բայց յորժամ ծերանան եւ մօտենան ի մահն, առաւել շարժին ի սէր արքայութեան։ Բայց շարժումն դժոխոց՝ հակառակ է բնութեանս զի ամենայն մարդ սասանի ի նմանէ. այլ սատանայ որպէս նետ բռնութեամբ ձգէ անդ. ի սկիզբն կենացս յոյժ զօրաւոր է. զի ի տղայութեան առաւել ընթանայ յուտել ի պոռնկիլ եւ յայլլ այսպիսիս. բայց ի ծերութեան ժամանակն՝ տեսանէ զդժոխս բացեալ եւ յո՛յժ երկնչի. եւ կամ կարի ի մեղաց եւ թուլանայ. եւ անդրէն յետս զդառնալն ախորժէ որպէս նետ։ Ապա ուրեմն ծերքն եւ տկարքն՝ առաւել փութով ընթանան յերկնից արքայութիւն։ Վասն որոյ աասէ առաքեալն։ «Այնպէս ընթացարուք՝ զի հասանիցիք»։ Երկրորդ գլուխն՝ պարտ է մեզ իմաստութեամբ ընթանալ. ոպէս ասէ Պօղոս յեփեսացիս. «տեսջիլ եղբարք՝ որպէս ճշմարտիւ գնայցէք. մի իբերեւ անիմաստք, այլ իբրեւ զիմաստուն գնայցէք. եւ գնեցէք զժամանակս»։ Որպէս ասեն վարդապետք , թէ կեանք մարդկան ոչ այլ ինչ է, քան թէ ընթանազ ի մահ։ Ամենեքեան ծերք եւ տղայք՝ թէ մի օրեայք իցեն, յայս ճանապարհիս են. այլ ոմանք յաջ երթան յարքայութիւն. եւ ոմանք ի ձախ դժոխս. վասն այն Պօղոս ասէ թէ, «իմաստութեամբ գնայցէք»։ Զի իմաստունք փիլիսոփայք ասեն, թէ, ի վայրի եղանցն ոմանք յոյժ յիմարք են. եւ ոմանք իմաստունք զի յորժամ որսորդք եւ շունք գնան զհետ նոցա եւ բարձր աղաղակեն, յիմրաքն յետս հային թէ լսեմք. յայնժամ հասանին եւ նետով հարկանեն։ Իսկ իմաստունքն՝ բնաւ յետս ոչ հային. այլ յաղաղակելն՝ առաւել փախչին. եւ ոչ ընդ նոյն ճանապարհ գնան ընդ որ որսորդքն են. եւ ոչ ընդդէմ հողմոցն. զի մի զհօտն տարցեն ի շունսն։ Նոյնպէս ի մարդկանէ ոմանք յիմարք են. եւ ոմանք իմաստունք. զի յորժամ գնայ սատանայ զհետ նոցա, եւ զգեղեցիկ երդան եւ զգեղեցկապատկեր կինս տանի ընդդէմ նոցա, յիմարքն զձայնն լսեն եւ յերեսն հային. եւ խորհուրդ չար ծնանի ի սիրտս նոցա. յայնժամ սատանայ խոցէ եւ ըմբռնէ զնոսա։ Բայց իմաստունքն գիտեն զչարութիւն սատանայի. եւ բնաւ ոչ խոնարհին կամ հաւանին կամ հաւանին. այլ փախչին յանապատ ապաշխարւոթեան։ Եւ ընդ ա՛յլ ճանապարհ փախչիլն այն է՝ զի թէ սատանայ պոռնկութեան ճանապարհաւ գայ ի հետ, նոքա ընդ կուսութեան փախչին։ Եւ թէ ագահութեամբ՝ նոքա ընդ պարկեշտութեան. եւ յայլ այսպիսիս. եւ ոչ գնան հակառակ ընդդէմ հոգւոյն. այլ ամենայն օրինաց նմա հնազանդին. եւ վասն այն ոչ կարէ այսպէս ըմբռնել զնոսա։ Ապա ուրեմն պարտ է իմաստութեամբ ընթանալ։ Երրորդ գլուխն՝ պարտ է թեթեւ ընթանալ։ Զի զամենայն բեռինս մեղաց՝ ի բաց ընկենումք. որպէս ասէ Պօղօոս յեբրայեցւոց։ «զհպարտութիւն եւ զամենայն ծանր բեռինս ի բաց ընկեսցուք. եւ զմեղս կարեւորս. համբերւոթեամբ ընթասցուք ի պատերազմ որ առաջի կայ մեր. հայեսցուք ի զօրագլուխն մեր Քրիստոս»։ Ասա առաքեալն Պօղոս՝ երեք խրատ ուսուցանէ մեզ ընթանալոյ։ Նախ ասաէ՝ «զհպարտութիւն ի բաց ընկեսցուք». զի հպարտութիւն ոչ թողու որ հնազանդիմք օրինացն Աստուծոյ եւ ոչ թողու լսել զքարոզութիւն վարդապետաց. զի հպարտութեամբ հոգեւոր ցանկութիւն կատարեալ է հպարտին. վասն այն պարտ է թողուլ զհպարտութիւն, եւ ապա ընթանալ առ Քրիստոս. որ խոնարհութեամբ եկն յաշխարհս. եւ զխոնարհն եւ զհեզն սիրէ եւ ընդունի։ Իսկ հպարտն սատանայ է. եւ որ զհպրատութիւն ունի, առ սատանայ ընթանայ. եւ ոչ առ Քրիստոս. զի «Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ»։ Երկրորդ՝ ուսուցանէ զծանր բեռինս թեթեւացուցանել. զի կարասցուք ընթանալ. եւ ծանր բեռն ի վերայ հոգւոյս՝ մեղքն է. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Անօրէնութիւնք իմ բարձրացան քան զգլուխ իմ. եւ որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ»։ Ե ո՞րպէս պարտ է թեթեւացուցանել. այսինքն, ի ձեռն զղջման խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան թեթեւանայ մեղքն ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ մարդոյ։ Այլ եեեն ոմանք որք առաւել ծանրացուցանեն զբեռն. դնելով մեղս ի վերայ մեղաց. վասն այն Ասատուած դնէ տանջանս ի վերայ տանջանաց. աստ մարմնով, եւ անդ հոգւով եւ մարմնով. որպէս ասէ Դաւիթ. «դիր զմեղս ի վերայ մեղաց նոցա. զի մի մտցեն յարդարութիւն քո»։ Այլ պարտ է մեզ զբեռինս ապաշխարութեամբ թեթեւացուցանել. եւ զայն ապաշխարութիւն համբերութեամբ տանիլ, եւ ոչ ձանձրանալ. որպէս եւ Տէրն ասէ. «համբերութեամբ ձերով ստասջիք զոգիս ձեր»։ Եւ աստ առաքեալն ասէ. «համբերութեամբ ընթասցուք ի պատերազմ, որ առաջի կայ մեզ». զի պատերազմ է ընդ մարմնոյ չարչարանքն եւ տանջանքն. պահքն՝ աղօթքն՝ ողորմութիւն, եւ այլն. պատերազմէ զհեշտ սովորութիւն մարմնոյն թողուլ. եւ զլայն եւ արձակ ճանապարհն մոռանալ։ եւ ընդ նեղ եւ ընդ անձուկն գնալ. եւ ապա կարէ պատերազմիլ ընդ սատանայի եւ յաղթել։

Երրորդ բան ուսուցանէ Պօղոս, եթէ «հայեցարո՛ւք ի զօրագլուխն մեր Քրիստոս»։ եւ երեք ազգ է հայիլն զհետ առաջնոցն օրինակաց։ Առաջին օրինակ է Քրիստոս զի նախ չարչարեցաւ՝ եւ ապա եմուտ ի կեանսն. որպէս ասէ Պօղոս. «փոխանակ ուրախութեան որ նմա առաջի կայր՝ զի Աստուած էր եւ որդի Աստուծոյ յանձն էառ վասան մեր զխաչն. արհամարհեաց զամօթ. նստաւ ընդաջմէ մեծութեան ի բարձունս»։ Այսպէս յառաջնորդն մեր Քրիստոս պարտ է նայիլ. զչարչարանս կրել, եւ ապա ի փառս հասանիլ։ Երկրորդ՝ զի ի ճանապարհս արքայութեան տեսանեմք զհետս ոտից սրբոցն, որք նախ քան զմեզ ընթացան. որպէս սուրբն Թէոդորոս. սուրբն Սարգիս եւ Մարտիրոս եւ այլք։ Եւ որք թիւրին ի կենաց ճանապարհէն՝ յետս անկանին եւ ոչ հասանին նոցա. եւ որք ընթանան զհետ մարտիրոսացն եւ զինուորացն՝ ոչ յետս անկանին ի կենաց ճանապարհէն։ Երրորդ՝ զիոնիմք բազում առաջնորդս վարդապետս եւ քարոզօղս. որք նստեալ են ի վերայ ճանապարհիս. եւ աղաղակեն, թէ ա՛յս է ճանապարհ արքայութեան. որպէս ասէ Դաւիթ. «խոտորեա ի չարէ եւ արա՛ զբարի». ա՛յս է հետ առաքելոցն եւ մարտիրոսացնեւ ճգնաւորացն։ Եւ այս գիտելի է՝ թէ անհաւատքն ընդ այս հետոցս ոչ ընթանան, եւ ոչ հասանին յարքայութիւն, ներումն կայ նոցա. զի առաջնորդ ոչ կայ նոցա. եւ ոչ բարի օրինակ. այլ չար օրինակ. եւ չարութիւն. եւ չար ուսուցիչ. եւ ճշմարիտ քարոզօղ ոչ ունին։ Իսկ քրիստոնեայքն որք ունին բարի առաջնորդ զՔրիստոս, եւ զառաքեալսն եւ զմարտիրոսն եւ զքարոզօղս, եւ ոչ ընթանան ընդ բարի ճանապարհն, նոցա ներումն ոչ է. որպէս ասաց Քրիստոս. «իմ եթէ չէր եկեալ եւ խօսեցեալ ընդ նոսա, մեղ ինչ ոչ գոյր նոցա. բայց արդ չի՛ք պատճառ վասն մեղաց նոցա»։ Ապա պապրտ է մեզ զմեղաց բեռինս թեթեւեցուցանել եւ ընթանալ զհետ Քրիսոտոսի։ Դարձեալ՝ որ կամի վազել՝ եւ երկայն է հանդերձն, ոչ կարէ. պարտ է կտրել, կամ ի վերայն կարճել գրիճել. եւ թէ մերկանայ, թէպէտ ամօթ է, բայց աղէկ վազէ։ Եւ քուշտակիրն յորժամ գօտէմարտի, մերկանայ եւ լաւ կռուի։ Ցուցանէ հանդերձն զագահութիւն՝ որ երկայնացեալ է, եւ ամենեւին ոչ յագենայ. եւ այս յոյժ արգիլէ յերկնից ճանապարհէն. վասն այն պարտ է կարճել կամ զսպել զինքն. եւ ամենեւին մերկանալ. որպէս առաքեալքն ասացին. «մեք թոթղաք զամենայն եւ եկաք զհետ քոյ». յայնժամ կարեմք գօտէմարտիլ ընդ սատանայի. Զի նա մերկ կռուի ընդ մեզ. վասն այի զմեծատունսն խիստ ի վայր ձգէ. զի մեծ հանդերձ եւ շալակ են բարձեալ. բայց զաղքատն դժուար յաղթէ զի մերկ են. եւ թէպէտ աղքատն մերկ ենե, եւ ի մարդկանէ նախատին, բայց յորժամ յաղթեն, մեծ պսակ առնուն ի թագաւորէն Քրիստոսէ։

Դարձեալ՝ զպատուական սկեռլատն յորժամ հանդերձ կարեն, օրըստօրէ կարճանայ. եւ վատ չուխայն օրըստօրէ երկայնանայ։ Նոյնպէս լաւք եւ սուրբք՝ օրըստօրէ զվարս իւրեանց նեղեն եւ կարճացուցանեն ապաշխարութեամբ՝ պահօք՝ եւ աղօթիւք, եւ այլն. իսկ վատթարքն՝ օրըստօրէ երկայնեն ուտելով՝ ըմպելով հպարտանալով՝ ծուլանալով եւ այլովն։ Վասն այն պարտ է յամենայն իրաց որ արգիլէ զհոգեւոր ճանապարհն, պատրաստ կենալ. եւ ապա կարէ ընթանալ։ Եւ դարձեալ՝ զորօրինակ եւ թէ ոք առնէ զթիկունս յարեգակն, եւ թէ ոք առնէ զթիկունս յարեգակն, եւ տեսանէ զստուեր մարդոյ առաջի իւր , եւ կամի հասանիլ եւ ըմբռնել զգլուխն, ո՛րքան սա վազէ, եւ նա փախչի ի նմանէ. յարեգակնէն հեռանայ. եւ ստուերին ոչ հասանի։ Նոյնպէս որ զթիկունս յԱստուած շրջէ, եւ կամի ի ստուեր մեծութեան աշխարհիս ի գլուխն հասանիլ , յԱստուծոյ հեռանայ եւ ի գլուխ փարթամութեան ցանկութեան ոչ հասանի։ Իսկ իմաստունն՝ զերեսն յարեգակն առնէ. եւ ի ստուերէն փախչի. ո՛րչափ խիստ վազէ, յարեգակն մօտի. եւ ըստուերն հետ իւրեանն գնայ ի հարկէ։ Նոյնպէս որ զմիտս յԱստուած հայեցուցանէ , եւ կամի փաշչիլ ի մեծութենէ եւ ի փառաց աշխարհիս, սա իհարկէ զեհտ գնայ։ Դարձեալ՝ զանազան է ճանապարհ արքայութեան. այլ կերպիւ կարեն գալ քահանայքն, եւ ա՛յլ շինականքն. այլ ամուսնացեալքն, եւ ա՛յլ կուսանքն։ Զի ճանապարհք քահանային՝ դժուար է քան զաշխարհականին. զի նա գիտուն է եւ ուսուցանէ. եւ սա տգէտ եւ ուսանի։ Նոյնպէս կուսանաց ճանապարհն՝ դժուար է քան զամուսնացելոցն։ Եւ ամենայն մարդ ըստ իւր կերպին՝ զճապարհն դիւր եւ դժար ընթանայ։ Այլ հանապզ եւ միշտ անհանգիստ կեալ պարտ է որ ի տեղին հասանի։ Զի ոչ գովին այնոքիկ՝ որք ընդ առաւօտն ելանեն ի ճանապարհ, կամ ի սկիզբն շուտով, եւ յետոյ յամր. այլ այնոքիկ գովին՝ որրրք մինչ ի վախճան ընթանան. զի լինի որ ուժով մարդիկ՝ մինչ ի կէս օրն ընթանան. եւ տեսանեն թէ ճանապարհս կարճ է, նըստին յուտել եւ յըմպել. եւ քնին եւ մնան ի տեղին. իսկ տկարքն եւ անզօրքն՝ երկնչին յիւրեանց տկարութենէն. եւ հանապազ ընթանան եւ հասանին յօթեւանն։ Այսպէս ոմանք ելանեն ընդ առաւօտս մանկութեան՝ եւ ընթանան մինչեւ յերիտասարդութիւն ապաշխարութեամբ, եւ ծուլանան. զի հանապազ ոչ ընթանան մինչ ի վախճանն. եւ ոչ հասանին յարքայութիւն յերկնից։ Բայց մեղաւորք թէպէտ յետոյ սկսանին, երկնչին ի մեղաց իւրեանց. եւ հանապազ զբարիս գործելով հասանին առ Քրիստոս, եւ հանգչին յարաքայութեան. որպէս ասէր Քրիստոս վասն ծուլիցն հրէից՝ քահանայիցն եւ փարիսեցւոցն. «ամէն ասեմ ձեզ՝ զի մեղաւորք եւ պոռնիկք յառաջեսցեն քան զձեզ յարքայութիւն երկնից»։ Վասն որոյ պարտ է մեզ ամենեցուն հանապազ զգուշանալ. եթէ մեղաւոր ես՝ պարտ է հանապազ ի յապաշխարութիւն մեղացն լինիլ. զի մի սատանայ դարձեալ ի յառաջին մեղսն քարշեսցէ. եթէ արդար ես՝ պարտ է հա՛նապազ զգուշ կենալ. զի մի անկցիս ի մեղս, եւ կորուսցես զամնայն արդարութիւնս։ Այլ արիութեամբ եւ բարի գործով եւ հաստատուն հաւատով՝ զյոյսն ակնարկութեան ի Քրիտոս ունել՝ որ ասէր «եկա՛յք առ իս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք. եւ ես հանգոցից զձեզ։

Եւ վասն երկնաւոր հանգստեանն եւ մեծամեծ խոստմանն՝ ըզքաղցր լուծ ապաշխարութեան մերոյ թեթեւ համարիլ. եւ փութով հասանիլ ի նաւահանգիստն Քրիստոս. որ նոյն ինքն է արքայութիւն երկնից եւ կեանք յաւիտենական. նմա եւ հօր իւրում եւ հոգւոյն սրբոյ՝ փառք պատիւ եւ իշխանութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՀԲ. Յերկրորդ Կիւրակէն Նորին քարոզ վասն Պահոց. ի բանն՝ «Աշխարհս անցանէ եւ ցանկութիւն. իսկ որ առնէ զկամս Աստուծոյ, մընայ յաւիտեան»։ Յօհ. 2. 17։ Կամ թէ, «եօթն ժամանակք փոխեսցին ի վերայ գոյ»։ Դան։ 4. 22։

Վարդապետք ասեն եթէ, նիւթական կեանեք մարդկան՝ միշտ ի հոսման եւ ի փոփոխման են. որպէս ընթացք գետոց բոլորն լի գոլով ի փորուածս իւր, այլ մասամբ շարժելով փոփոխի. այսպէս եւ կեանքս մեր՝ ի ծորման եւ ի փոփոխման է։ Եւ սեռօրէն բաժանի փոոխումն յերկուս. այսինքն ի նման փոփոխումն, եւ ի հակառակն։ Եւ է նմանն՝ որպէս աւուր լոյսս, երեկեան լուսոյն է նման. եւ այս ուրախութիւնս, անցեալ ուրախութեան։ Իսկ հակառակն՝ որպէս տիւ եւ գիշեր. ուրախութիւն եւ տրտմութիւն. հիւանդութիւն եւ առողջութիւն, եւ այլն։ Եւ այս երկու փոփոխմունքս՝ այսպէս զանազանին. զի հակառակ փոփխմանն՝ նոյն է սկիզբն եւ վախճանն. որպէս վախճան գիշերոյն՝ ըսկիզբն է տունջեան. եւ վախճան տրտմութեան՝ սկիզբն է ուրախութեան եւ այլն։ Իսկ նման փոփոխմանն՝ ա՛յլ է սկիզբն եւ ա՛յլ վախճան ի միջոցին։ Մանաւանդ տեսանի երկու սկիզբն եւ երկու վախճան. որպէս երեկեան լուսոյն, եւ այյս աւուր, է ի մէջն գիշերն անցեալ։ Եւ երկու ուրախութեան՝ տրտմութիւն է ի մէջն. եւ այլն նմանապէս։ Եւ թէ վասն է՞ր երկու են փոփոխմունք. որք եեեն նմանն եւ հակառակն։ Ա՛յս է պատճառն. զի մեք փոփոխականքս՝ ի հակառակից եմք գոյացեալք. այլեւ նոքա յորս փոփխիմք՝ հակառակք են միմեանց. վասն որոյ մեք ի հակառակն փոխիմք։ Իսկ զի փոփոխմունք միշտ նոյնպէս են. որպէս լոյսն միշտ լոյս է. եւ գիշերն միշտ գիշեր. վասն որոյ որոց եւ հանդիպիմք՝ ի նմանն փոփոխիմք։ Այս սեռօրէն փոփոխմունք։ Այլեւ տեսակաբար՝ եօթն եղանակաւ փոփոխիմք մեք. ըստ այնմ որ ասացաւ Նաբուգոդոնոսորայ, թէ «եօթն ժամանակք փոխեսցին ի վերայ քո»։ Վասն զի՝ Է փոփոխմունք են ի մարդս ինքն եւ ընդ դիմակքն իւր։ Նաք ըստ տարերաց. զի փոփոխիմք յառողջութիւն եւ ի հիւանդութիւն։ Երկրորդ՝ ըստ դիպուածոյն. զի փոխիմք ի հարստութիւն եւ յաղքատութիւն։ Երրորդ՝ ըստ աճմանն. զի փոխիմք ի տղայութենէ ի ծերութիւն։ Չորրորդ՝ ըստ ուժոյն. զի փոխիմք ի տկարութիւն եւ ի զօրութիւն։ Հինգերորդ՝ ըստ պատկերին. զի ոխիմք ի գեղեցկութիւն եւ ի տգեղութիւն։ Վեցերորդ՝ ըստ ախորժելոցն. զի փոխիմք յուրախութիւն եւ ի տրտմութիւն։ Եօթներորդ՝ ըստ բոլորին. զի փոխիմք ի կենաց ի մահ։ Այսպէս փոխիմք ի գիտութիւն եւ ի տգիտոււթիւն. ի չար եւ ի բարի. ի նեղութիւն եւ ի հեշտութիւն. ի տիւ եւ ի գիշեր . ի ննջել եւ ի յառնել. ի գործել եւ յոչ գործել. ի քաղց եւ ի յագենալ. եւ յայլն նմանապէս։ Իսկ թէ վասն է՞ր այսպէս փոփոխական ստեղծաք։ Եւ այս վասն եօթն պատճառի։ Նախզի՝ խնամք մարդասիրին տնօրինեաց զայս. զիտեսանելով զբնութիւնս մեր փոփոխական, մի գերագոյն ինչ կարծեսցուք զմեզ քան զոր եմքս. եւ հպարտացեալ կորիցուք. որպէս այն զի երկինքն անապական է բնութեամբ՝ եդ ի նոսա շարժութիւն. եւ երկիրս զի անշարժ է տեղեաւ՝ եդ ի սմա զայլայլութիւն . զի մի աստուածութեան կարծիս ստասցուք եւ կորիցուք։ Երկրորդ՝ զի սկիզբն մեր ի փոփոխմանէ է. այսինքն, զի յոչ գոյից ի գոյութիւն փոխեցաք. հարկ է ապա վախճանն փոփոխական գոլ. զի ամենայն որ սկիզբն ունի իհարկէ եւ վախճան ունի։

Եւ որոց երկոքին ծայրքն փոփոխական է, այսինքն, սկիզբն եւ վախճանն, հարկ է եւ մէջն փոփոխական գոլ որ է կեանքս մեր։ Երրորդ՝ ի ժամանակի եղալ եմք. եւ ժգամանակն փոոխական է. պարտ է եւ մեզ փոփոխական գոլ ըսատ ժամանակին։ Չորրորդ՝ զի տեսանելով զկեաենս զայս փոփոխական եւ անցաւոր՝ մ՛ի սիրեսցուք զսա. այլ անփոփոխ կենացն ակնկալցուք։ Հինգերորդ՝ զի թէ զրկիմք ի սմանէ, մի՛ տրտմեսցուք եւ ափսոսասցուք. զի անցաւոր է. այլ տրտմելի է վասն անփոոխ կենացն, եթէ մեղօք զրկիմք։ Վեցերորդ՝ փոփոխական եղաք զի մի՛ յարամնայ լիցուք ի չարն. եւ մի նմանեսցուք սատանայի, որ անզեղջ է սրտիւ. այլ որպէս ի չարն, նոյնպէս ի բարին փոխիցուք եւ կեցցուք։ Եօթներորդ՝ զի փոփոխմունքն՝ զհանգիտս պատրաստեն մեզ աղձաւոր կենացս. որպէս ննջումն ըզխոնճումն արթնութեան հանգուցանէ. եւ զմահ զկենացն. «զի մահ մարդոյ՝ հանգիստ է». այսպէս պահք եւ ուտիք. այսպէս գործել եւ ոչ գործել. եւ այլք ամենեքեան։

Եւ գիտելի է՝ զի նոյն ինքն հեշտութիւն աշխարհիս՝ անարգ եւ խոտան է վասն Ե պատճառի։ Նախզի՝ անցաւոր է, եւ չէ մնացական. որպէս անցեալ ժամու հեշտութիւն ոչ է ի միջի. այլ յաւիտենից կենացն՝ միշտ է եւ անվախճան։

Երկրորդ՝ զի ամենեւին զուտ հեշտութիւն ոչ է յաշխարհի։ այլ խառնեալ է ընդ չարչարանս։ Տե՛ս զկերօղս եւ զարբեցօղս։ Տե՛ս զգողս եւ զչարագործս, եւ զայլս ամենայն. զի առանց չարչարանաց ոչ կատարին. իսկ այնր կենաց քաղցրութիւն՝ զուտ է, եւ անմասն չարեաց։ Երրորդ՝ հեշտութիւն աշխարհի՝ յագեցումն ոչ ունի. այլ հանապզ նուազի եւ կարօտի պակասութեան. որպէս ոչ յագի ակն ի տես. եւ ոչ ունկն ի լուր. եւ կզրկի երեք դստերք էին. եւ չորրորդն ոչ յագեցաւ ասել շատ։ Տե՛ս ինձ զարծաթասէրն. զփառամոլսն. զվաւաշոտսն. եւ զայլսն։ Իսկ այնր կենաց՝ աննուազ են բարութիւնքն. եւ յագեցումն առանց կարօտութեան. ըստ այնմ, «յագեցայց յերեւիլ փառաց քոց»։ Չորրորդ՝ հեշտութեանց աշխարհի հակառակք գոն. այսինքն է, ընդդիմակքն իւրեանց. ի յորս միշտ փոփոխին. որպէս հարստութեան աղքատութիւն. եւ ուրախութեան տրտմութիւն. յագեցման քաղց. մանկութեան ծերութիւն. եւ այլն որ ասացաւ ի վերոյ։ Իսկ այնմ կենաց՝ ոչգոն հակառակք. զի ոչ ունին դիմակս յորս փոխին. այլ միշտ ճոխութիւն է եւ անզրաւ ուրախութիւն . անծերանալի մանկութիւն. անմահ կեանք, եւ այլն։ Հինգերորդ՝ զի հեշտութեան աշխարհի զղջումն հետեւի. զի զինչ զոր գործեն, յետոյ փոշիմանին. եւ նեղասրտեալ տրտմին ի միտս իւրեանց. ըստ այնմ, «զօր հանապազ տրտում գնայի. զի անձն իմ լի եղեւ չարչարանօք»։ Տե՛ս ինձ զմոլիսն. զսպանօղսն. եւ զայլսն. զի ի կատարումն գործոյն՝ դառանան ի խղճէ մտաց իւրեանց. նոքա ոչ ունին զհոգեւոր ուրախութիւն. որպէս ասէ մարգարէն. «ոչ գոյ ուրախութիւն ամբարշտաց ասէ Տէր ամենակալ»։ Եւ որպէս ասացաք փոփոխելով ի պահս՝ հանգիստ առ նումք ըստ բազում եղանակի։ Նախզի՝ հանգչին սպասաւորքն ի զանազան խահագործութենէն. որպէս Տէրն առ Մարթա ասէր. «դու զբաղեալ ես բազում իւիք. եւ աստ սակաւ ինչ բաւական է»։ Դարձեալ հանգչին եւ ուտօղքն որք անյաժաբար խղճող էին զորովայնս ե ի կերակուրս եւ յըմպելիս. եւ ոչ լիանային, իբր ի ծակ կարաս ժողովելով։ Դարձեալ՝ հանգչին եւ անասունքն՝ որք զերծանին ի սպանիլոյ. որք եւ գազանաբար ի սպանդանոցին յարուցեալ ի վերայ զարիւսն հաղուին։ Դարձեալ՝ հանգչիմք եւ մեք հոգւով. զի ի ձեռն պահոցս պատկերն Աստուծոյ վերըստին նորոգի ի մեզ. եւ պատկերն անասնեղէն նուազի։ Դարձեալ՝ հանգչիմք զի այժմ հոգւոյս կամք կատարին. եւ մամնոյս պակասին։ «որ ցանկայ հակառակ հոգւոյս»։ Դարձեալ այժմ ուրախանան Աստուած եւ հրեշտակք եւ սուրբք ամենայն ընդ բարւոք կեալս մեր. որ մինչեւ ցայժմ դեւք կաքաւէին, եւ չարք ի մարդկանէ ընդ կորուստն մեր. այժմ մաքրեալ սրբիմք ի զազրութենէ մեղաց։ Այժմ բշիշկք ի հիւանդութենէ հոգւոց։ Այժմ ցանկութիւն մեր խափանի եւ շիջանի. եւ սէրն առ Աստուած բորբոքի։ Այժմ պարսպիմք ի յորոգայթից թշնամւոյն։ Այժմ պահօքս փոխեցաք ի յառաջին կեանսն որ ի դրախտին։ Զի նախահօրն մեր Ադամայ եւ Եւայի՝ պահք աւանդեցաւ. այն որ ասաց Աստուած. «ի միոյ պտղոյն մի ուտիցիս». եւ որպէս նոքա կերին ի պտղոյն, եւ ելի ի դրախտէն, մեք պահելով զպահս, մտանեմք դարձեալ ի դրախտն. որպէս նահապետն ենովք, զի պահօք պնդեցաւ. եւ զերկու հարիւր ամ պտուղ ո՛չ եկեր. եւ եմուտ ի դրախտն։ Վասն այն առաջին անցեալ կիրակէն ունէր զխորհուրդ ելիցն Ադամայ ի դրախտէն ի յառաջին դարն. եւ երկրորդ կիրակէս՝ ունի զխորհուրդն Ենովքայ եւ զերկրորդ դարուն։

Եւ որպէս երկուքն Ադամ եւ Եւա ելին ի դրախտէն վասն պահոցն զուծման. փոխանակ նոցա երկու մտին ի դրախտն Ենովք եւ Եղիա վասն պահոցն պնդութեան. Ենովքայն յայտնի է պահքն, որ պտուղ ոչ եկեր ի բազում ժամանակս. եւ Եղիա քառասուն օր պահեաց եւ եւ ի զեառն Քորեբ զԱստուած ետես. եւ ապա յետոյ վերացաւ ի դրախտն։ Եւ դարձեաել՝ երկուքն նախանձախնդիրք էին Աստուծոյ. Ենովք ընդդէմ տանն կայինի չարի. եւ Եղիա ընդդէմ տանն Եզաբելի պղծոյ։ Մինն յառաջ քան զջրհեղեղն էր Ենովք որ փոխեցաւ. եւ Եղիա յետ ջրհեղեղին. զի ցուցցեն թէ յամենայն ժամանակի Աստուած զհաճաոյս իւր ընտրէ։ Եւ այն որ մինն ամուսնացեալ էր որպէս Ենովք. եւ մինն կուսան Եղիա. զայն ցուցանէ, թէ յամենայն դասուց բարիք եւ պարկեշտքն հաճոյ են Աստուած. եւ յարքայութիւն երկնից մտանեն։ Զայս եւ առաւել քան զայս ներգործէ ի մեզ պահս սրբութեան. որ փոփոխիմք գընացիւք՝ վարուք՝ իմացմամբ, եւ այլովն։ Զի փոխանակ երկրաւորիս՝ խորհիմք զերկնաւորն. «ուր ՔՀրիստոս նստի ընդաջմէ Աստուծոյ»։ Եւ փոխանակ կերակրոյ՝ ճաշակեմք զպատուիրանն Աստուծոյ. եւ փոխանակ ըմպելեաց՝ զանմահութեան բաժակն իմաստութեան հոգւոյն ի սուրբ գրոց։ Որոց լիցի մեզ ամենեցուն հանդիպիլ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՀԳ. Նորին ի նոյն կիրակէն քարոզ վասն խնդրելոյ. ի բանն՝ «Խնդրեցէք նախ զարքայութիւնն Աստուծոյ եւ զարդարութիւն նորա. եւ այդ ամենայն յաւելցի ձեզ»։ Մատ. 6. 33։

Ի ձեռնտուութենէ հոգւոյն սրբոյ եւ օժանդակութեամբ աղօթից ձերոց՝ կամիմ աստանաւոր յաղագս երից իրացտեսութիւն տազ բանիս որ ասէ. «խնդրեցէք նախ զարքայութիւն Աստուծոյ»։

Առաջին վասն խնդրողաց. Երկրորդ՝ վասն արքայութեան։ Երրորդ՝ վասն խնդրուածոց։

Այլ վասն առաջնոյն գիտելի է՝ զի ոմանք ոչ խնդրեն զարքայութիւն Աստուծոյ. այլ փախչին ի նմանէ։ Ոմանք խնդրեն՝ բայց ոչ գտանեն։ Ոմանք խնդրեն եւ գտանեն՝ բայց ոչ պահեն։ Ոմանք խնդրեն եւ գտանեն՝ եւ պահեն. այսպէս չորս դիմօք մարդիկ են յաշխարհի։ Նոքա որք ոչ խնդրեն զարքայութիւն Աստուծոյ, այլ փախչին՝ այնոքիկ են, որք զամենայն աւուրս կենաց իւրեանց ի չար գործոց ոչ դադարին. վասն այն ասէ Յօհան Ոսկեբերանն, թէ չար մարդիկն՝ յաւիտեան կամին ապրիլ. զի հանապազ զչարն գործեսցեն. եւ միշտ ցանկան կենդանի լինիլ, զի ի մեղանչելոյ ոչ դադարեսցին։ Ապա ուրեմն նոքա ի մեծ արդար դատաստանն Աստուծոյ մատնին. եւ ոչ երբէք զերծանին ի տանջանաց. որք յայսմ աշխարհի ոչ երբէք դադարին ի մեղաց։ Սոքա այնպիսիք են՝ որք անգոսնէին զՅոբ եւ ասէին. «ի բաց կաց ի գիտութեանց քոց. զճանապարհս քո ճանաչել ոչ կամիմք. ո՞վ է ամենակալն զի ծառայեսցուք նմա»։ Զի թէ մարդ ոք խրատեսցէ զնոսա՝ զայսպիսի դառն դժնդակ պատասխանիս տան նմա։ Եւ այս ոչ միայն անհաւատք եւ չարք, այլ բազումք ի չար հաւատացելոց. որք ունին միայն զանուն. եւ ի գործոց հեռացեալ են։ Սոքա թէպէտ լեզուաւ հաւատան՝ այլ սրտիւ հեռացեալ են. եւ գործով ուրանան զԱստուած. ըստ այնմ, «զուր պաշտեն զիս. լեզուաւ հաւատան, եւ սրիւք հեռացեալ մեկուսի են յինէն»։ Այս առաջին դասք մարդկան։

Երկրորդ՝ ոմանք խնդրեն զարքայութիւն՝ բայց գտանեն. նոք սնափառքն եւ մարդահաճոյքն են որք փառասիրութեան հողմով պերճանան. զբարիս գործեն. եւ ի փառամոլութիւն կորուսանեն. մարմնով մեռանին, եւ հոգւով ոչ ապրին . չարչարին, եւ ոչ հանգչին. տանջին, եւ ոչ պըսակին։ «Զի այն ի՛սկ են վարձք նոցա»։ Ո՞րն՝ զա՛յն որ ասաց Տէրն։ «զփառս ի միմեանց առնոյք. եւ զառ ի միոյն ոչ խնդրէք». վասն սոցա ասէ մարգարէն. «Տէր ցրուէ զոսկերս մարդահաճոյից»։ Ո՞ւր՝ անդ ուր ասէ վասն մեղաւորացն. «կտրել զնոսա ընդ մէջ, եւ զմասն նոցա ընդ կեղծաւորսն դնել»։ Զսոցա տիպն՝ յինքն բերէր փարիսեցին. այն որ ասէր՝ «գոհանամ զքէն Տէր. զի ոչ եմ իբրեւ զայլս ի մարդկանէ եւ այլն»։ Այսպէս չար է փառասիրութիւն. զի նա արդար եմուտ ի տաճարն՝ եւ յաղօթելն մեղանչեաց. եւ մեղօք ել ի տաճարէն։ Եւ մաքսաւորն որ կոծէր արտասուօք զկուրսն խոնարհութեամբ մեղօքն եմուտ, եւ արդարացեալ ել ի տաճարէն։

Այս երկրորդ դասք մարդկան՝ որք փառասիրութեամբ խնդրեն. բայց ոչ գտանեն զարքայութիւն։ Երրորդ՝ ոմանք են որք խնդրեն եւ գտանեն՝ բայց ոչ պահեն. նոքա են՝ որք նոքա են՝ որք առ ժամանակ մի հաւատան. եւ ի ժամ փորձութեան ի բաց հեռանան. որք վասն անցաւոր կենացս յանանց կենացն զրկին. ժամանակ մի վայելեն յերկրի. եւ յաւիտենից տանջին ի դժոխս։ Եւ այս յիրաւի՝ զի զփրկիչն եւ զՏէրն ուրանան. եւ առանց փրկութեան կորուսանին. որպէս որք զլոյսն մերժեն՝ խաւարաւ տանջին. վասն նոցա ասէ Տէրն մեր. «որ ուրանայ զիս առաջի մարդկան՝ ուրացայց եւ ես զնա առաջի հօր իմոյ եւ հրեշտակաց»։ Սոցա օրինակք էին ա՛յն աշակերտքն որք լուան ի Տեառնէ, «թէ ոչ կերիջիք զմարմին որդւոյ մարդոյ, եւ արբջիք զարիւնն նորա, ոչ ունիք կեանս յանձին. ասացին խիստ է բանդ. ո՞ կարէ լսել դմա, եւ յետս չոգան»։ Վասն այնպիսեացն ասէ առաքեալն. «լաւ էր նոցա՝ թէ զճշմարտութեան ճանապարհն ոչ էին ճանաչեալ։ քան թէ ճանաչել եւ յետս դառնալ»։ Այսպէս ոմանք խնդրեն եւ գտանեն, եւ ոչ պահեն զարքայութիւն Աստուծոյ։ Այլ չորրորդ դասք՝ ոմանք են որք խնդրեն զարքայութիւն Աստուծոյ՝ եւ գտանեն եւ պահեն։ Նոքա են՝ որք իբրեւ սիրով միանան յԱստուած, եւ ոչ ինչ համարին զամենայն հեշտութիւն աշխարհիս, ոչ ինչ կարէ մեկնել զնոսա ի սիրոյն Քրիստոսի ըստ առաքելոյն։ «Ոչ նեղութիւնք՝ եւ ոչ հալածանք եւ այլն»։ Այնոքիկ մի՛շտ օրըստօրէ ի բարի գործս առաւելուն եւ յառաջ ձկտին. որպէս ասէ առաքեալն. «զյետոյս ուրացեալ եմ, եւ յառաջադէմս նկրտիմ»։Եւ ճշմարտութիւն ասէ յաւետարանին. «ոչ ոք ածէ զձերն զմաճով՝ եւ հայիցի յետսս, թէ յաջողեա՞լիցէարքայութիւն երկնից»։ Սոքա օրինակեցան ի չորս կենդանիսն զորս ետես Եզեկիէլ լի աչօք յառաջուստ եւ յետուստ. որք երթային եւ յետս ընդդէմ ոչ դառնային։ Այսպէս պարտ է մեզ խնդրել զարքայութիւն Աստուծոյ հաւատով՝ յուսով՝ եւ կատարեալ սիրով. եւ ապա կարեմք գտանել զնա։ Եւ այս գիտելի է՝ զի ոմանք խնդրեն ըզնա միամիտ սրտիւ. ոմանք երկմտութեամբ։ Միամիտ սրտիւ նոքա խնդրեն՝ որք զբոլոր բաղձանս սրտից՝ ի նա բեւեռեն. միշտ յօժար կամօք եւ հոգւով եւ մարմնով արքայութեան երկնից կարօտին. որպէս ծարաւեալքն ի ջուր՝ այսպէս եւ նոքա ջրոյն կենաց. որպէս ասէ Դաւիթ. «անձն իմ որպէս երկիր ծարաւի է առ քեզ. լուր ինձ զի նուաղեցաւ յինէն հոգի իմ»։ Զայս եղանակ խնդրոյս՝ ցուցանէ մեծ իմաստուն Սողոմօն ասելով. «իմացարո՛ւք զՏեառնէ բարութեաեմբ եւ միամիտ սրտիւ խնդրեցէք զնա։ Իսկ որք երկմտութեամբ խնդրեն՝ նոքա են, որք կամին յաստի կեանսմեծանալ եւ հեշտանալ եւ պատուիլ. եւ ի հանդերձեալն ընդ նմա պսակիլ. ոչ լինի այս երբէք։ Ասէ Տէրն. «որ կարէք երկու տէրանց ծառայել. Աստուծոյ եւ մամոնայի». եւ մարգարէն ասէ. «վայ այնպիսեացն՝ որք մտանեն երկու ճանապարհօք»։ Երկու ճանապարհն՝ «մին նեղն է եւ անձուկն որ տանի ի կեանս. եւ մին լայն եւ ընդ արձակն որ տանի ի կորուստ»։ Զի հեշտութեամբ զհանգիստ ոչ կարեմք գտանել. այլ նեղութեամբ զհանգիտսն. որպէս ասէ առաքեալն. «պարտ է բազում նեղութեամբ մտանել մեզ ի հանգիստն. զի որ չարչարանացն կցորդի, նաեւ փառացն հաղորդի Քրիստոսի»։ Ապա պարտ է միամիտ սրտիւ խնդրել զնա. զի նա՛ է պատուական մարգարիտն՝ որ զամենայն ինչ զոր ունիմք՝ ոչ միայն զմարմնական գոյս եւ զստացուածս, այլեւ զմարմինս եւ զհեշտութիւնս սորա եւ զամենայն ցանկութիւնս տամք. եւ ապա գտանեմք զարքայութիւն Աստուծոյ։ Արդ խընդրեսցուք զնա եղբարք. ոչ ըստ կնոջն ղովտայ որ հայեցաւ եւ եղեւ արձան աղի. զի թէպէտ ել ի սոդոմայ՝ այլ յորժամ յետս դարձաւ, կորեաւ։ Նոյնպէս եւ մեք թէ խնդրեալ զարքայութիւն՝ թողումք եւ յետս դառնամք ի սէր աշխարհիս, կորնչիմք։ Այլ խընդրեսցուք զնա «ընդ դշխոյն հարաւոյ. որ եկն ի ծագաց երկրի լսել զիմաստութիւն Սողոմօնի»։

Սողոմօն խաղաղութիւն թարգմանի. նշանակէ զՏէր Յիսուս Քրիստոս՝ որ արար խաղաղութիւն յերկինս եւ երկրի. եւ հաշտեցոյց զհայր Աստուած ընդ արարածս. զհրեշտակս եւ զմարդիկ։ Եւ զեկեղեցի հրէից եւ հեթանոսաց՝ ի մի խաղաղութիւն յարմարութեանց։ Եւ դշխոյն հարաւոյ՝ նշանակէ զեկեղեցիս հաւատացելոց. որք ուղղապէս եկաք ի ծագաց երկրէ. այսինքն, ի կրօնի հեթանոսաց, լսել զվարդապետութիւն Քրիստոսի։ Դարձեալ՝ խնդրեսցուք զնա ընդ մեղաւոր կնոջն այն՝ որ էառ լիտր իւղոյ. եւ էօծ զոտսն Քրիստսի. որ ասաց նմա. «երթ ի խաղաղութիւն. թողեալ լիցին քեզ մեղք քո»։ Այլեւ խնդրեսցուք զնա ընդ կարճահասակին Զաքէոսի զՅիսուս տեսանել. որ վասն ամբոխին ի ծառն ի ժանտաթզենին ել. եւ ի տունն մտեալ ասաէ. «այսօր եղեւ փրկութիւն տանս այսմիկ»։ Այլեւ խնդրեսցուք զնա ընդ իմաստուն կուսանացն բանալ մեզ զարքայութիւն. որք վառեալ ունէին զլապտերս իւղով ողորմութեան. եւ ոչ ընդ յիմար կուսանացնշիջեալ լապտերօք. որ ասաց ցնոսա. «ամէն ասեմ ձեզ՝ ոչ գիտեմ զձեզ»։ Խնդրեսուք եղբարք՝ ոչ զունայնս եւ զանցաւոր կեանս, այլ խնդրեսցուք զարքայութիւն Աստուծոյ՝ որ է անանց եւ մշտնջենաւոր։ Այս առաջին գլուխն վասն խնդրողաց։

Երկրորդ գլուխն որ վասն արքայութեան՝ ասէ Տտէտրն։ «Նմանեցաւ արքայութիւն երկնից գանձի ծածկելոյ յագարակի»։ Եւ վասն չորս պատճառի գանձ կոչի զարքայութիւն։ Նախ զի՝ գանձ է եւ փարթամութիւն արքայութիւն. եւ որք ստանան զնա՝ անպակաս մեծութիւն է։ Երկրորդ՝ գանձ կոչէ՝ զի ծածկեալ է ի բազմաց. եւ ամենայն մարդ ո՛չ կարէ գտանել զնա։ Երրորդ՝ զի որք խնդրեն՝ գտանեն զնա … որպէս գանձ ծածկեալ, զոր խնդրօղքն գտանեն։ Չորրորդ՝ գանձ է՝ զի գնեն զնա, եւ առանց գնայ ոչ կարեն ստանալ զնա. զի զայս կեանս ձրի ետ. այլ զարքայութիւն գնով եւ բազում աշխատութեամբ տայ։ Եւ գիտելի է՝ զի հոմանուն է՝ արքայութիւն երկնիից. եւ վեց եղանակաւ առեալ լինի ի սուրբ գիրս։ Առաջին՝ արքայութիւն Աստուծոյ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս որդի վերին արքային. ըստ այնմ որ ասէ. «ապաշխարեցէք՝ զի մերձեալ է արքայութիւն երկնից , այսինքն որդին Աստուծոյ»։ Եւ այս ծածկեալ է յագարակ մարմնոյն անգիտելի ի բազմաց. զի անհաւատից եւ այլազգեաց՝ ոչ գիտելի է, եւ ոչ գտանելի։ Եւ վասն այն ասէ արքայութիւն, զի նովաւ յերկնաւոր արքայութիւն երկնից հանդերձեալ եմք թագաւորել. որպէս ասաէ առաքեալն. «եթէ համբերեմք. ընդ նմին եւ թագաւորեմք»։ Երկրորդ՝ ասաի արքայութիւն եւ եկեղեցի սուրբ հաւատացեալ ժողովուրդք. որպէս ասէ աւետարանն. «նման է արքայութիւն երրկնից ուռկանի անկելոյ ի ծով. եւ ամենայն ազգաց ժողովելոյ. որ իբրեւ լցաւ՝ հանին ի ցամաք եւ այլն»։ Եւ վասն այն կոչի արքայութիւն սուրբ եկեղեցի՝ զի հաւատացեալ է արքային երկնից. եւ որ ի կեանս այս արքայութիւն առնէ եւ գրծէ՝ անդ ի հանդերձեալն ունի զվախճան փառացն մեծի. եւ յարքայութեան երկնից բնակի . եւ ընդ Քրիսոտսի թագաւորէ։

Երրորդ՝ արքայութիւն ասի աստուածային գիրք սուրբ. որպէս աւետարանն, եւ այլք. վասն որոյ ասէ առաքեալն. «մերժեցիք զբանն Աստուծոյ. եւ անարժան եղէք յաւիտենից կենացն»։ Եւ Քրիստոս ասէ «վասն այսորիկ բարձցի ի ձէնջ արքայութիւն. եւ տացի ազգի որ առնէ զպտուղ նորա». այսինքն, աւետարան, կամ գիրք աստուածայինք։

Եւ սա ծածկեալ է բանիւք եւ առակօք եւ նիւթական գրովք. եւ վասն այն ասի արքայութիւն Աստուծոյ՝ զի պատուիրանն որ յաւետարանին, կամ ի սուրբ գիրս են գրեալ՝ պահողացն զնոսա բացեալ լինի մուտ արքայութեան երկնից։ Չորրորդ՝ ասի արքայութիւն եւ խորհուրդ եկեղեցւոյ. որպէս մըկրտութին. ապաշխարութիւն. քահանայութիւն. պատարագն. եւ այլն։ Եւ ծածկեալ են սոքա մարմնական նիւթովք. զի հաւատացեալքն գտցեն . եւ անհաւատքն կորիցեն. եւ վասն այն ասին սոքա արքայութիւն՝ զի սոքա են որք յարքայութիւն տանին. եւ սրբութիւն տան. եւ յարքայն երկնից միաւորեն։ Հինգերորդ՝ կոչի արքայութիւն եւ հոգին մարդոյ. որ ծածկեալ է զագարակի մարմնոյն. անտես ի զգայութեանց եւ տեսեալ ի մտաց. վասն որոյ եւ ասէ «արքայութիւն Աստուծոյ ի ներքս ի ձեզ է»։

Եւ վասն այն կոչի սա արքայութիւն՝ զի պատկեր է արքայութեան երկնից. ըստ այնմ որ ասէ. «արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր»։ Եւ այսպէս հոգիս որ ի մեզ պատկեր է Աստուծոյ եւ արքայութիւն ի ձեռն սրբսութեան գործոց՝ ի ձեռն չար գործոց լինի պատկեր սատանայի. եւ տուն եւ դժոխք մեղաց. այսպէս չա՛ր եեն մեղք, որք զարքայութիւն ի դժոխս փոխեն։ Վեցերորդ՝ արքայութիւն կոչի եւ կեանքն յաւիտենից. որ է վերին գաւառն. որ է տեղի հրեշտակաց, եւ հրեշտակացելոց սրբոց։ Եւ վասն նորա ասէ. «երանի աղքատաց հոգւով. զի նոցա է արքայութիւն երկնից»։ Եւ յայլում տեղւոջ ասէ. «թագաւորութիւն իմ չէ յայսմ աշխարհի»։ Եւ վասն այն ասի արքայութիւն զի ամենայն երանութեանց եւ փառաց կատարումն է, եւ ծայրագոյն մեծութիւն։ Վասն այն ասէ. «խնդրեցէք նախ զարքայութիւն Աստուծոյ»։ զի խնդրելի է, եւ ապա գտանելի. եւ որք աչ խնդրեն՝ ոչ գտանեն։ Այլ խնդրելի էեւ գտանելի եւ պահելի։ Այս երկրորդ գլխում վասն արքայութեան։ Իսկ երրորդ գլուխն որ վասն խնդրուածոց գիտելի է. զի խնդրուածն զօրութենէ ամենայն մարդ՝ յերկուս բաժանի։ Մին որ ի ներքս վասն իւր անձին լինի. եւ մին որ արտաքոյ վասն այլոց խնդրեսցէ։ Արդ՝ մին որ վասն իւր անձին խնդրէ՝ ի չորս բաժանի։ Առաջին այն՝ զոր Տէրն ասաց եւ ուսոյց թէ, «խնդրեցէք զարքայութիւն Աստուծոյ եւ զարդարութիւն նորա»։ Առաջին քան զամենայն խնդիր՝ այս է մեզ, որ զարքայութիւն՝ այս է, զտեսն Քրիստոսի խնդրեմք. որ արժանի առնէ եւ զկեանսն յաւիտենից։ Եւ յայս խնդիրս՝ եւ զթողութիւն մեղաց, որ արդարացուցանէ զմեզ. որպէս ասէ. «եւ զարդարութիւն նորա. եւ ապա զփրկութիւն ի տանջանացն յաւիտենից, եւ ի գեհենէ հրոյն։ Սոքա չորեք ի նոսա՝ որ է թողութիւն մեղաց, եւ փրկիլ ի տանջանաց, եւ արքայութիւն երկնից եւ տեսութիւն Քրիստոսի, յայս բանս բարունակին զոր ուսոյց Տէրն։ «Խնդրեցէք նախ զարքայութիւն Աստուծոյ եւ զարդարութիւն նորա»։ Զնոյնս եւ յայլուր ուսոյց աղօթել. «սուրբ եղիցի անուն քո. եկեսցէ արքայութիւն քո. եղիցին կամք քո, եւ այլն»։ Երկրորդ՝ յետ այսորիկ խընդրելի է զհաւատս եւ ըզգործս բարիս ի նմանէ յաջողիլ։ Զի հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն՝ շնորհխ յԱստուծոյ են. որ է աստուածային առաքինութիւն։ Նմանապէս խոհեեմութիւն արիութիւն ի բարի գործս. ողջախոհութիւն եւ արդարութիւն յամենայն իցս։ Եւ սոքա ամենայնքն՝ տուրք Աստուծոյ են. որոց կամի, տայ. եւ որք խնդրեն, առնուն։ Վասն աստուածային առաքինութեանցն ասէ։ «Որ խնդրէ ի հօրէ հաց՝ մի թէ քա՞ր տացէ»։ այս է, հաց զհաւատն ասէ. որ կենաց է պատճառ. եւ քար՝ զանհաւատութիւն։

«Եւ որ խնդրէ ձուկն՝ մի թէ օ՞ձ տացէ». այս է, ձուկն՝ զյոյսն ասէ. եւ օձ՝ զյուսահատութիւն որ մահու է պատճառ։ «Եւ որ խնդրէ ձու՝ մի թէ կարի՞ճ տացէ». ա՛յս է, ձու՝ ըզսէրն ասէ բոլոր եւ կատարեալ. եւ կարիճ՝ զատելութիւն. որ խեթկիչ է եւ ցաւ հոգւոյ։ Նոյնպէս եւ վասն մարդկային առաքինութեան ասէ. «առանց իմ ոչ ինչ կարէք առնել»։ եւ Պօղոս ասէ. «նա որ յաջողէ մեզ զառնելն եւ զկատարելն»։ երկրորդ խնդիրն ա՛յս է՝ զոր առնումք յԱստուծոյ։ Երրորդ խնդիրն է՝ վասն մարմնոյ հարկաւոր պիտոյից. որպէս կերակուր եւ հանդերձ չափաւոր. ըստ այնմ որ ուսոյց Տէրն . «զհաց մեր հանապազորդ տո՛ւր մեզ օրըստօրէ». զչափաւորն խնդրեմք, եւ ոչ զաւելորդն։ Որպէս ասէ առաքեալն. «ունիմք կերակուր եւ հանդերձ՝ եւ այնու շատասցուք». այսինքն հաց եւ ջուր. եւ այնու զպէստ մեր լցցուք։ Եւ հանդերձ զո՞ր՝ զայն՝ որ ծածկոյթ է մարմնոյս, եւ պահօղ ի ցրտոյ. այլ զանազան զարդարիլ եւ աւելի ուտել եւ ըմպել՝ ի չարէն է, եւ հեթանոսաց, եւ ոչ մեզ։ Նոյնպէս եւ որ զառողջութիւն խնդրեմք մարմնոյս եւ զազատութիւն՝ կամ ի գերութեանց, եւ կամ ի չար տէրանց. եւ զայս վասն այն խնդրեմք՝ որ առողջութեամբ զբարիս գործեմք, եւ Տեառն ծառայեմք. պահեեմք եւ աղօթեմք։ Եւ այն որ զառողջութիւն խնդրէ մարմնոյ եւ զհեշտութիւն վասն երկար ապրելոյ՝ հեթանոսաց է սովորութիւն. եւ նոքա զաւելորդն խնդրեն։

Չորրորդ խնդիրն է վասն մեր. փրկիլ ի փոռձութենէ ի մեղաց ի սատանայէ յորոգայթից ի չար մարդկանէ ի գազանաց, եւ յայք սոյնպիսեաց. որպէս ուսոյց Տէրն «մի տար զմեզ ի փորձութիւն, այլ փրկեա՛ ի չարէ»։ Այս առաջին կերպ խնդրոյն՝ որ ի ներքս վասն մեր անձինս խնդրեմք. այս է ամենայն մարդոյ։

Իսկ թէ վասն մեր միայն խնդրեմք, անձնասէր լինիմք եւ անողորմ. վասն որոյ պարտ է եւ արտաքս վասն այլոց աղօթել։ Եւ թէ՝ օգուտ է վասն այլոց աղօթքն. ասէ առաքեալն. «յո՛յժ զօրաւորք են աղօթք արդարոց յօգնականութիւն»։ Նոյնպէս եւ վասն այլոց, պարտէ ի չորս դէմս խնդրել։ Առաջին խնդրուածքն է վասն թագաւորաց, եւ աստուածասէր իշխանաց. որպէս ասէ առաքեալն. «նախ քան յամենայն ինչ՝ առնել աղօթս եւ խնդրուածս եւ պաղատանս վասն ամենայն մարդկան մանաւանդ վասն թագաւորաց եւ իշխանաց. զի հանդարտութեամբ վարեսցուք ըզկեանս մեր ասէ». այսինքն, նոքա ըզմեզ ի թշնամեաց մերոց պահեն. եւ խաղաղութեամբ զաստուածապաշտութիւնս մեր կատարեմք. պարտ է վասն նոցա խնդրել յԱստուծոյ՝ կենաց երկարութիւն. մարմնոյ առողջութիւն. թշնամեաց յաղթութիւն եւ այլն։ Ի յայս խնդիրս՝ եւ հոգեւոր առաջնորդաց մերոց. եթէ անձանց մերոց եեեն առաջնորդք եւ խնամիչք, եւ եթէ բոլոր եկեղեցւոյ. որպէս քահանայք՝ եպիսկոպոսք եւ վարդապետք եւ հայրապետք. վասն նոցա աղօթել պարտ է։ Ի յայս գլուխս՝ պարտէ եւ վասն բոլոր աշխարհի եւ եկեղեցւոյ խնդրել զխաղաղութիւն եւ զմիաբանութիւն. օդոց բարեխառնութիւն. աձրեւաց պտղոր առատութիւն եւ լիութիւն. եւ բարձումն պատուհասից եւ ամենայն խռովութեան մարդկան։ Այս առաջին խնդիրն է վասն այլոց։

Երկրորդ՝ պարտ է խնդրել վասն հաւատացեալ նընջեցելոց. զի թէ աղքատք եւ չքաւորք ողորմելիք են, առաւել նոքա՝ որք յամենայն բարեաց չքաւորեալք են, եւ յանճարն գնացեալ։ Եւ թէ նոքա որք հաշմեն անդամօք ողորմութիւն առնեմք, քանի՞ առաւել նոցա. որոց բոլոր մարմինն է պակասեալ եւ ի հող լուծեալ։ Եւ թէ նոցա որք գերի են մարդկան ողորմիք, քանի՞ առաւել նոցա որք վասն մեղաց մատնեալ են ի ձեռն սատանայի։ Եւ զի ինքեանք ոչ կարեն ապաշխարել զմեղս. եւ մեռալք մեռելոց ոչ օգնեն. եւ ոչ տան զխնդրելին. որպէս եւ ոչ ետ մեծատանն Աբրահամ կաթիլ մի ջրոյ։ այլ միայն ակն ունին ողորմութեան Աստուծոյ. որ մարդասէր է եւ գթած. եւ կարօտին աղօթից կենդանեաց. որպէս երանելին Յոբ ի դէմս նոցա ասէր. «ողորմեցարո՛ւք՝ ողորմեցարուք ինձ ո՛վ բերեկամք իմ. զի ձեռն Տեառն մըքեցաւ յիս». Ապա ուրեմն պարտ է մեզ ողորմիլ նոցա եւ խնդրել, որք յուսով եւ հաւատով ի Քրիստոս ննջեցին. եւ մնաց ինչ ի սխալանաց աշխարհիս առ նոսա. եւ կամ որք յա՛նկարծակի մեռանին ի պատերազմի, ի գազանաց, ի հոհողմոց, ի կայծակէ, ի հիւանդութեանց, եւ յայլ ինչ պատահմանց. եւ ո՛չ կարացին խոստովանիլ զմեղս եւ սուրբ թոշակին արժանաւորիլ. վասն նոցա խնդրելի է յԱստուծոյ զթողութիւն մեղաց։ Եւ այսպէս զսուրբս եւ զարդարս յիշեքի է եւ բարեխօս դընելի առ Աստուած. եւ ըզմեղաւորս յիշելի է եւ ներումն խընդրելի է նոցա. եթէ ծանօթ են մեզ. եթէ ոչ. եւ թէ յանձնեալք են ի մեզ եւ երախտաւորք. զամենայն հասարակ յիշելի է. եթէ ի սուրբ պատարագն, եւթէ ի հանապազորդ աղօթս մեր։ Այս երկրորդ դէմ խնդրուածոց։

Իսկ երրորդ խնդիրն՝ է վասն կենդանեաց, որք ի յերկրի են. եթէ ազգականք են ըստ մարմնոյ մեր, օտարք. ճանապարհորդաց՝ եւ նաւորդաց՝ եւ որք ի պէսպէս վտանգս նեղին. հաւանդաց՝ տրտմեցելոց՝ գործաւորաց՝ արուեստաւորաց. որք բարեկամք են, եւ երախտաւորք։ Եւ ի սոյն խնդրելի է վասն ժողովրդոց. վասն աշակերտաց. վասն որդւոց եւ զաւակաց. եւ այլ սոյնպիսեաց. մարմնոյ առողջութիւն եւ խաղաղութիւն. եւ ուղիղ վարս եւ հաւատս անբիծս, եւ այլ սոյնպիսիս։ Իսկ չորրորդ խնդիրն է՝ վասն թշնամեաց ըստ հրամանին Քրիստոսի. սիրել զատելիս. եւ աղօթլ ի վերայ թշնամեաց եւ այլն։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի երեք են թշնամիք մեր։ Նախ սատանայ՝ որ Աստուծոյ է ատելի եւ մեր։ Երկրորդ՝ անհաւատք եւ մեղաւորք։ Երրորդ նոքա՝ որք մեզ են վնասակարք եւ թշնամիք։ Արդ՝ զսատանայ որ ատելի է Աստուծոյ, եւ պարտ է մեզ ասել զնա եւ անիծանել. որպէս ասէ մարգարէն. «զատելիս քո Տտէր ատեցի. եւ ի վերայ թշնամեաց քոց մաշեցայ»։ Իսկ այնք որք մեղաւորք են եւ անհաւատք՝ աղօթել պարտ է վասն նոցա, զի տացէ նոցա Ասատուած հաւատ . եւ դարձցին ի մեղաց. եւ մի անհաւատութեամբ եւ մեղօք մեռցին. վասն այի ասէ մարգարէն. «Տրտմութիւն կալաւ զիս ի մեղաւորաց, եւ ոյք թոթթղին զօրէնս քո»։ Զի տրտմիլ պարտ է վասն մեղաւորաց եւ անհաւատից՝ որք ի կորուստ ընթանան։ Այլ ոչ օրհնել զնոսա, եւ ոչ անիծանել պարտիմք. իսկ որք մեզ են վնասակարք եւ ատելիք՝ յս կրկին է. թէ միայն մեր անձինս է թշնամ՝ մարմնոյ եւ ընչից պակասութիւն արարեալ, միշտ օրհնել պարտ է զնոսա եւ ոչ անիծանել. ըստ այնմ, «օրհնեցէք զանիծիչս ձեր. եւմի անիծանէք. բարի արարէք ատելեաց ձերոց»։ Եւ թողուլ զքէն եւ զոխ ի սրտից մերոց. ըստ այնմ, «թէ թողուք մարդկան զյանցանս՝ թողցէ եւ հայրն ձեր զյանցանս ձեր»։ Իսկ թէ հասարակ եկեղեցւոյ եւ հաւատոյ են վնասակարք եւթշնամիք, աղօթելի է վասն նոցա՝ զի դարձցին ի չարեաց։ Ապա թէ անզեղջ մնան ի չարիս իւրեանց, որպէս չարք ի մարդկանէ եւ մեղաւորք եւ հերձուածօղք, անիծանել պարտ է զնոսա եւ խրաետլ եւ ոչ օրհնել. զի նոքա եւս Աստուծոյ հաւատոց եւ կրօնից են թշնամիք։ Եւ այսպէս ընտրողութեամբ պարտ է խնդրել եւ զաղօթել ի վերայ թշնամեացն։ Այս Չորրորդ դէմս՝ խնդրելի է ամենայն մարդոյ յաղօթս իւր։ եթէ իւր, եւ եթէ այլոց, եւ ամենեայն աշխարհի։ Վասն այն ասէ. «խնդրեցէք նախ զարքայութիւն Աստուծոյ եւ զարդարութիւն նորա. եւ այդ ամենայն յաւելցի ձեզ»։ Եւ նոքա որ առատնէ ի տուրս բարեաց ամենայն մարդոյ, զամենայն խնդրուածս ի բարին կատարեսցէ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։ Որզփոքրն խնդրէ, եւ զմեծամեծս պարգեւէ. որ նախ քան զխնդրելն գիտէ. եւ յառաջ քան զաղերսելն պարգեւէ։

Զի զանգործս տեսանէ, եւ զմիտս. եւ զկամս ի բարին շարժէ. շարժեսցի արարչական խընամօք իւրովք. թողցէ զյանցանս մեր. եւ լցուսցէ զամենեսեան առ հասարակ առատապէս հոգեւոր եւ մարմնաւոր բարութեամբ. եւ նմա փառք եւ գոհութիւն եւ երկրպագութիւն ընդ հօր իւրում եւ ամենասուրբ հոգւոյն։ Ամէն։

Գլուխ ՀԴ. Նորին ի նոյն կիրակէն վասն հիւրընկալութեան. ի բան առաքելոյն որ ասէ. «զհիւրասիրութեան զհետ երթայք»։ Եբրայ. 13. 2։

Ի մէջ ամենայն կենդանեաց որ զօտարն ատէ, միայն շունն է. որ զնման շունն, եւ զաննման կենդանիսն ատէ. իսկ այլ կենդանիք ամենայն սիրեն զնմանն. որպէս գայլ զգայլ. ոչխար զոչխար. ձի զձի։ Եւ են որք սիրեն զաննմանս. որպէս այծ եւ ոչխար. եւ թռչունք եւ վայրիք։ Իսկ ի մարդկանէ միայն սոդոմայեցիքն էին օտարատեացք։ Նոյնպէս եւ եգիպտացիքն՝ որք զհիւր եւ զօտարս ոչ ընդունէին. որպէս զորդիսն Իսրայէլի ի մէջ նոցա պանդխտեալ, ատեցին զնոսա. եւ գերեալ չարչարէին ըզնոսա վասն որոյ տասն հարուածովք տանջեցան ասաէ իմաստունն։ Եւ սոդոմ այրեցաւ. զի զօտարս ոչ ընդունէին։ Արդ՝ ամենայն մարդ՝ որ օտարատեաց է, շան է նման. եւ որ զհիւրս ոչ ընդունի, զեգիպտացւոց հարուածս եւ զտանջանս է կրելոց հովւով. թէպէտ աստ ոչ կրէ մարմնով. որպէս աւետարանիչն ասէ։ «Ամենայն որ ատէ զեղբայր իւր՝ մարդասպան է. եւ ամենայն մարդասպան՝ ոչ ունի զկեանս յաւիտենականս»։ Ահա դառն տանջանք եւ հարուածք առաւել քան զեգիպտոսին, եւ զսոդոմայն. զի նոցա մարմնով տանջանքն՝ թեթեւացոյց զտանջանս հոգւոյն. որպէս ասէ Տէրն. «դիւրագոյն լիցի երկրին սոդոմացւոց եւ գոմորացւոց, քան քաղաքին այնմիկ»։ Իսկ նոցայն՝ ծանրագոյն է եւ եղկելի. որ ամբողջ տանջանքն ի հոգին ժողովին։ Այսպէս եղբարք դառն եւ դաժան է ոչ ընդունիլ զհիւրս. եւ լինիլ ասպընջական, եւ ատել զընկերս։ Վասն այի ուսուցանէ առաքեալն։ «Զհիւրասիրութեան զեհտ երթայք»։ Իսկ թէ ընդունիլ զհիւրս՝ եւ լինիլ ասպընջական՝ զի՞նչ շահ է եւ օգուտ. եւ ասեմք թէ բազում շահ օգտութեան ունի։ Զոր երկոտասան գլխով ցուցցուք։ Նախ եւ առաջին՝ որր զհիւրն սիրէ, մարդասէր է. եւ մարդասէրն Աստուած է զԱստուծոյ նմանութիւն յինքն բերէ։ Տե՛ս զառաջին շահն. որ ատեաց զհիւրն շանց եւ եգիպտացւոց եղեւ նման որպէս ցուցաւ. եւ որ սիրէ մարդասիրութեամբն՝ մարդասիրին նման լինի Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ հիւրն անծանօթ է եւ օտար. որ ըզնա սիրէ եւ ընդունի, առաւել է վարձն քան զնորայն, որ զընկերն սիրէ. որ ծանօթ է, կամ երախտաւոր, կամ փառաւորօղ, եւ հնազանդ։ Իսկ հիւրն՝ օտար է եւ անծանօթ. վասն այն որ զնա ընդունի վասն սիրոյն Աստուծոյ՝ որ սետղծուած է եւ պատկեր նմա, մե՛ծ ունի զփոխարէնն։ Երրորդ՝ զի սակաւ է պէտք հիւրին։ տուն եւ կերակուր եւ ջուր. եւ նա զայն խնդրէ՝ զոր ունիս առ ձեռն պատրաստ. եւ ոչ խնդրէ այլ ինչ մեծամեծ՝ որ չես կարօղ. վասն այն ընդունելի է զհիւրն։ Չորրորդ՝ զի սակաւ ժամանակ է առ քեզ. ո՛չ ամսօրեայ եւ տարւոյ. այլ՝ ի մի օր, կամ ի մի գիշեր. յերեկոյին մտանէ եւ հանգչի. եւ յառաւօտուն երթայ ի ճանապարհն իւր. վասն որոյ առաւել սիրելի է զհիւրն. որ ոչ ծանրանայ եւ յերկարի ժամանակաւ։ Հինգերորդ՝ զի անցեալ գնայ ի հեռաւոր տեղիս. եւ բարի համբաւէ ըզքէն առ մարդիկ. եւ գոհանայ առ Աստուած եւ բազումք լսեն զայն եւ ուսանին ա՛յնպէս առնել։ Եւ ինքն հիւրն այլոց առնէ. եւ լինիս դու այս ամենայն բարութեանս պատճառ. վասն այն ընդունելի է զհիւրն։ Վեցերորդ՝ զի մեք յօտար պանդխտութիւն եկաք յաշխարհս այս. որպէս ասէ Դաւիթ. «պանդուխտ եւ նշդեհ եմ ես յանցաւոր երկրի»։ Եւ տարերք ամենայն սպասւորք եղեն մեզ. երկիր բնակութեամբ. երկինք լուսով եւ անձրեւով. կերակրով եւ ըմպել եւ սպասաւորեն մեզ ի պանդխտութեան տեղիս։ Մինչ ելեալ գնամք ի հայրենի ժառանգութիւն դրախտին ուստի եկաք։ Յայսց արարածողս պարտ է զհիւրընկալութիւն ուսանիլ։ Եօթներորդ՝ գազանք եւ անասունք՝ թռչունք եւ այլ ամենայն կենդանիք՝ տեսին զմեզ հիւհր եկեալ առ նոսա, ամենայնքն ծառայ են մեզ եւ պաշտեն զմեզ։ Ոմն բեռնարկութեամբ. ոմն լծով. ոմն կերակրով. ոմն հանգստեամբ. ոմն վայելչութեամբ. ոմն ձայնիւ սպասուորեն մեզ. զիհիւր եմք եկեալ նոցա. եւ տեղտքս նոցա է ի բնակութիւն եւ ի ժառանգութիւն։ Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է ի սոցանէ ուսանիլ, եւ զհիւրն սիրել եւ պաշտել։ Ութներորդ՝ զի հայրն Աբրահամ՝ նոյնպէս եւ Ղովտ՝ այսու գովեցան եւ արդարացն. եւ յանգետս ընկալան զհրեշտակս հիւր եկեալ առ նոսա. եւ վասն հիւրընկալութեան փրկեցաւ Ղովտ ի սոդոմայեցւոց սատակմանէն։

Նոյնպէս եւ բանն հիւր գնաց Աբրահամու. եւ եկեր յանմարմնութեան զորթն եւ զկաթն։ զկոգի եւ զբաղարջ. եւ օրհնեաց զնա եւ զտուն նորա. այսպէս բարի է պաշտել զհիւրս։ Իններորդ՝ ասպնջական եղեւ Աստուած ազգին Իսրայէլի. եւ խընդրակ յուղարկեաց զՄովսէս եւ եհան յԵգիպտոսէ. եւ զսիւնն հրեղէն լոյս վառեաց ճանապարհին. զի գիշերն լոյս տայր նոցա. եւ ի տիւն հովանի լինէր. եւ զծովն պատառեաց եւ եհան զնոսա յանապատն. ի վիմէն ջուր ետ նոցա. ի ծովէն լորամարգ. մանանայ երկնից եւ քառասուն ամ բնակեցոյց եւ հանգոյց յանապատին։ Յօրինակ մեզ՝ յորժամ ելանեմք ի մարմնոյ աստի կենացս, այսպէս լինի ասպնջական. եւ առատութեամբ սրտի ընդունի ըզմեզ. վասն որոյ պարտ է սիրով ընդունիլ զհիւրս եւ զօտարս։ Տասներորդ՝ ինքն բանն Աստուած մարդ եղեւ եւ հիւր եկն յաշխարհս. որպէս ասէ աւետարանն. «Յիւրսն եկն՝ եւ իւրքն զնա ոչ ընկալան. եւ որք ընկալան. զնա՝ ետ նոցա իշխանութիւն որդիս Աստուծոյ լինիլ»։ Այսպէս հիւրն եկեալ՝ պատկեր է Քրիստոսի. որ ոք ընդունի եւ սիրէ զհիւրն՝ զՔրիստոս ընդունի եւ սիրէ. եւ որ ոք անարգէ՝ զՔրիստոս անարգէ. ըստ այնմ որ ասաց աշակերտացն. «որ զձեզ ընդունի զիս ընդունի. եւ որ զձեզ անարգէ՝ զիս անարգէ». վասն այի պատուելի եւ սիրելի է հիւրն։ Մետասաներորդ՝ յայտնապէս յաւուրն դատաստանի հարամայէ Քրիստոս, թողեալ զա՛յլ ամենայն առաքինւոթիւնս մարդոյ՝ միայն զմինն յիշատակելով առ արդարս. «օտար էի եւ ժողովեցիք զիս. մերկ էի եւ զգեցուցիք զիս. քաղցեալ եւ կերակրեցիք. ծարաւ եւ արբուցիք զիս. եկա՛յք օրհնեալք հօր իմոյ եւ այլն»։ Նոյնպէս եւ մեղաւորացն ասէ՝ որք ոչ ընդունեցին զհիւրն. «Երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից. զի օտար էի եւ ոչ ժողովիցիք զիս. քաղցեալ եւ ոչ կերակրեցիք եւ այլն». եւ այսպէս բարի է հիւրընկալութիւն՝ որ ի համ աշխարհական ատենին այսպէս գովութիւն բերէ, եւ փառք եւ պատիւ։ Երկոտասաներորդ՝ զի անցեալ տանի զամենայն արդարասա յարքայութիւն երկնից. եւ դասէ ի կարգս հրեշտակաց «եւ բազմացուցանէ զնոսա, եւ անցեալ պաշտեսցէ զնոսա». որպէս յայտ է յանսուտ խոստմունս աւետարանաց։

Ա՛յսպէս մեծ շահ օգտութեան գոյ ի հիւրընկալութեանն. եւ մեծ վնաս է մարդ ատելութիւնն եւ զհիւրն անարգելն։ Այս քան առ այս։

Գլուխ ՀԵ. Յայլմէ քարոզ վասն ողորմութեան. «Եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է»։ Ղուկ. 6. 36։

Յորժամ տեսանէ հայրն զորդին իւր, թէ յոր արուեստ սէր ունի եւ փոյթ, յայն տայ ի յուսումն։ Նոյնպէս հայրն երկնաւոր՝ բազում արուեստ ունի. առաքինութիւն. իմաստութիւն. ողորմութիւն. զօրութիւն եւ այլն։ Բայց քան զամենաեյն արուեստ՝ ողորմութիւն շահաբեր է. զի թէ յորժամ մարդն մեղս գործէր, ի նոյն ժամն դատասատանաւ հատուցանէր, սակաւ ինչ շահ լինէր արդարոցն. որպէս Պետրոս որ ուրացաւ զՔրիստոս՝ թէ ի նոյն ժամն պատժեալ էր զնա, ոչ լինէր առաքեալ. վասն այն բազում հանբերէ Աստուած եւ ողորմութիւն առնէ մեցաւորաց. զի բազում շահ առնէ եւ զարքայութիւնն երկնից լնու։ Եւ վասն այն որ արուեստս այս շահաբեր է՝ հայր Աստուած ուսուցանէ որդւոց իւրոց. եւ զինքն օրինակ տայ ողորմութեան ասելով։ «Եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է»։

Արդ՝ ի բանէս երկու իրս տեսանեմք։ Նախ՝ զառաքինութիւն ողորմութեան ուսուցանէ եւ զշահ։ Երկրորդ՝ թէ որպէս լինիմք գթածք՝ որպէս եւ հայրն երկնաւոր։ Վասն առաջնոյն գիտել է՝ զի վասն վեց պատճառի պարտ է մեզ ողորմածլինիլ։ Առաջին պատճռ վասն կարեաց. զի անհնար է թէ անողորմ մարդ ողորմութիւն գտանէ. որպէս ասէ Յակոբոս «անողորմ դատաստան լինելոց է այնմ, որ ոչ առնէ զողորմութիւն»։ Եւ այս յայտ է իչար մեծատանէն. որ չարար ողորմութիւն Ղազարու. եւ ոչ գտաւ ողորմութիւն կաթիլ մի ջրոյ. վասն այն ասէ Ովսէէ. «կոչեա՛ զանուն նորա չողորմեալ». այսինքն, որ յայս կեանս անողորմ է, ոչ առնու ողորմութիւն յաւուրն դատաստանի։ Երկրորդ պատճառ՝ զի գիր թագաւորին առանց կնքոյ թագաւորի՝ ոչ ինչ արժէ. նոյնպէս որ մըկրտեալ է՝ ունի զգիր թագաւորին երկնաւորի. որպէս ասէ աւետարանիչն Մարկոս. «ամենայն որ հաւատայ եւ մըկրտեցի կեցցէ. եւ որ ոչ հաւատասցէ դատապարտեսցի»։

Եւ այս գիրս երկնաւոր թագաւորին՝ ոչ լինի ընդունելի թէ ոչ իցէ կնքեալ վեց կնքով։ Այս է՝ վեց ազգ ողորմութեամբ. վասն այն Քրիստոս յաւուրն դատաստանին ասէ ընտրելոցն։ «Եկա՛յք օ՛րհնեալք Հօր իմոյ՝ զի ձեր գիրն բարի է կնքած վեց կնքով. թէ քաղցեայ եւ ետուք ինձ ուտել. եւ այլն»։ Եւ մեղաւորացն ասէ. «երթայք յինէն ա՛նիծեալք՝ զի ձեր գիրն ոչ է կնքեալ վեց կնքով. զի քաղցեայ ասէ եւ ոչ ետուք ինձ ուտել. եւ այլն»։

Երրորդ պատճառ՝ ամօթ մե՛ծ է զի մարդիկ որ բնութեամբ ողորմած են, անողորմ լինին. եւ գազնք որ բնութեամբ անողորմք են, ողորմած լինին. որպէս ասեն իմաստունք թէ, առիծն պատառօղ է յոյժ եւ ի վերայ աղքատաց յոյժ ողորմութիւն առնէ. զի յորժամ մոլորեալ լինի ոք ի ճանապարհէ, ողորմութիւն առնէ. եւ մարդ որ անկեալ լինի ի գուճ յերեսացն՝ եւ կանանց եւ տղայոց որ տկար են՝ թէ խիստ ոչ լինի քաղցած, բնաւ ոչ վնասէ։ Այլ ընծանն՝ որ յո՛յժ հպարտ է, առիւծն ոչ առնէ ողորմութիւն։ Նոյնպէս «Աստուած ամբարտաւանից հակառակ է. եւ ողորմութիւն եւ շնորհ տայ աղքատին եւ խոնարհաց». որպէս սադայէլ որ հպարտ էր, ոչ արար ողորմութիւն, այլ պատժեաց յաւիտեան։ Բայց զմարդկային բնութիւնս՝ որ տկար էր եւ խոնարհ, մարմին էառ եւ փրկեաց։ Ապա ուրեմն հակառակ է բնութեանս, որ աղքատին աղորմութիւն ոչ առնէ։ Եւ առաւել հօր եւ մօր պարտ է ողորմւոթիւն առնել. եւ բընութիւնս զայս ցուցանէ։ Զի ասեն թէ Յոպոպն յոյժ ողորմած է ի վերայ ծնողացն. զի յորժամ ծերանայ, եւ թեւն հնանայ եւ ոչ կարէ թռչիլ, եւ աչքն կուրացեալ է, ըզհին թեւն հանեն եւ խոտով ինչ դալաար զաչսն օծանեն. եւ թեւօք իւրեանց ծածկեն եւ կերակրեն. մինչոր թեւն բուսանի եւ զօրանայ եւ թռչի։ Բայց բազումք անողորմ են. որպէս գիշակեր հաւն որ կոչի անկղ. զի յո՛յժ անողորմ է. զի յորժամ ծերանան ծնօղքն, որք ոչ կարեն թռչիլ, սպանանեն եւ ուտեն։ Նոյնպէս ոմանք յորժամ տեսանեն զծընօղս իւրեանց ծերացեալ, մերկ եւ քաղց թողուն անդէն որ մեռանի. եւ Աստուած բազում անգամ պատժէ զնոսա. վասն այն ի դէմս նոցա ասէ սիրաք. «համբաւ չար է՝ որ թողցէ զհայր իւր. եւ անիծեալ է՝ որ զմայր իւր անարգէ։

Չորրորդ պատճառ՝ զի այնչափ միաւորութիւն է անդամոց ընդ գլխոյն՝ որ զինչ ողորմութիւն զոր անդամքն առնեն միմեանց, գլուխն իւր համարի։ Նոյնպէս Քրիստոս որ գլուխ է մեր՝ համարի զողորմութիւնն աղքատաց։ Զի որ ողորմութիւն աղքատաց՝ Դ իրս պիտոյ է խորհիլ։ Նախ թէ ո՞վ է որ զողորմութիւնն խնդրէ. Աստուած է՝ որ միջնորդութեամբ աղքատին ողորմութիւն խնդրէ. որպէս ասէ աւետարանն։ «Ամէն ասեմ ձեզ՝ զոր ինչ արարիք միում ի ոքրկանացս յայսցանէ, ինձ արարիք»։

Այսպէս զանազանութիւն է ի մէջ ողորմութեանն եւ արդարութեանն. վասն այն ասէ. «եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է»։

Վասն այն ասէ Ոսկէբերանն. Աստուած ի քէն ողորմութիւն խնդրէ եւ ոչ առնես. եւ թէ ասես յորժամ ողորմութիւն առնեմ, իմ որդւոցն ո՛չ մնայ. ով մարդ՝զի՞նչ դատաստան է այդ. որ քո ստեղծողին պատառ մի հաց ոչ տաս, եւ զայդ ամեն մեծութիւնդ քո որդւոցն տաս՝ որք յարբեցութիւն եւ յայք չարիս անկանին. եւ թէ ունիս զորդիս՝ համարեա՛ զԱստուած մի յորդւոց քոց։ Երկրորդ՝ պա՛րտ է խորհիլ թէ զի՞նչ խնդրէ. վասն զի զիւրն խնդրէ, ո՛չ զքոյն. զի զամենայն զոր ինչ ունիս դու՝ յԱստուծոյ է. զի յո՛յժ անգոհ է որ զիւր սեղանն լի՛ ունի ամենաեյն բարութեամբ՝ եւ Աստուծոյ սակաւ մի ողորմութիւն չառնէ։ Երրորդ՝ պա՛րտ է խորհիլ թէ յինչ պէտս խընդրէ զողորմութիւն. ասէ առակն. «որ ողորմի աղքատին՝ փոխ տայ Աստուծոյ, » եւ ո՛չ միայն փոխ տայ, այլ ի շահու. եւ մարդ որ գիտութեամբ զոսկին ի շահու տայ, բազում մեղս գործէ. աեյլ որ Աստուծոյ ի փոխ տայ՝ առնու ըզշահն առանց մեղաց. «զի հարիւրապատիկ առնու ասէ աւետարանն». Եւ որպէս մարդիկ յորժամ ի շահու տան՝ փութով ոչ առնուն յետս՝ զի բազմասցի շահն։ Նոյնպէս եւ դու տո՛ւր ի փոխ. եւ մի փութով խնդրեր. զի բազում առցես շահ։ Չորրորդ՝ խորհելի է՝զի Աստուած խնդրէ փոքր իրս. հաց, կամ հանդերձ. եւ տայ քեզ արքայութիւն. թէ ո՛չ տաաս սակաւ ինչ աղքատին, եւ ո՛չ Աստուած տայ քեզ զարքայութիւն. որպէս ասաէ Սողոմօն. «որ խնու զսելիս իւր՝ զի մի լուիցէ զձայն աղքատին. եւ նա կարդասցէ առ Տէր , եւ ոչ լուիցէ նմա»։ Յոյժ յիմարութիւն է՝ որ խընդրէ յԱստոծոյ բազում իրս, եւ չկամի Աստուծոյ տալ սակաւ ինչ։

Հինգերորդ պատճառ՝ զի ողորմութիւն յո՛յժ օգուտ է այնոցիկ, որք ի ծով աշխարհիս են որպէս ի նաւի։ զի նաւավարքն երեք կերպիւ վնասին։

Նախ՝ ալէկոծութեամբ։ Երկրորդ՝ զի թիւր հողմով ոչ հասանի նաւն ի մինայն։ Երրորդ՝ զի ո՛չ հասանի անդ՝ ուր օթեւանքն է։ Արդ համեմատապ ծո՛վ է աշխարհս. որպէս ասէ Դաւիթ. «այս ծով մեծ եւ անդորր». եւ երեք կերպիւ վնասիմք աստ։ Նախ՝ յաշխարհի կենցաղավարութիւնս՝ խոտորիմք ի մեղս։ Երկրորդ՝ որ յօր մահուն անպատրաստ մեռանիմք եւ իջանեմք ի դժոխս։ Երրորդ՝ որ ոչ հասանիմք յօթեւանս արքայութեան։ Իսկ ողորմութիւն՝ օգնական լինի եւ փրկէ յայս ամենայն վտանգէս։ Նախ օգնէ որչափ եմք ի ծով աշխարհիս ի նաւորդութեան. զի նաւն որ ծանր բեռն լինի բարձած՝ ոչ կարէ գնալ. այլ ընկղմի. բայց նաւորդքն զինչսն թափեն ի ծովն. եւ թեթեւանայ։ Նոյնպէս մեծատունք որք բարձեալ են յաշխարհս զծանր բեռն՝ ըզբազում ինչսն յորժամ տան աղքատաց, օգնէ նոցա, եւ թեթեւանան ի ծանրութեանց։ Եւ մեծանտունք իմաստութեամբ առնեն. զի նաւորդքն կորուսանեն զինչսն ի ծովն լցեալ. այլ մեծատունք բաշխեն աղքատաց. եւ վերստին գտանեն։

Երկրորդ վնասն՝ յորժամ ի մինայն հասանին, եւ եղեալ ի նաւէն յօտար աշխարհի, ի մէջ բազում թշնամեաց հանդիպին. բայց յորժամ հանդիպին բարի ընկերաց, յոյժ ուրախանան։ Նոյնպէս յորժամ ի մինայն մահու հասանի՝ մե՛ծ վնաս կայ. զի լինի որ յօր մահուն սատանայ յուսահատութիւն ձգէ ի մարդն. բայց ուրախանայ՝ յորժամ բարի ընկեր գտանէ։ Այլ երեք ընկեր ունի. երկու ղալպ, եւ մին բարի. մին ընկերն է փարթամութիւն. երկու սիրելիքն, որ մինչ ի գերեզմանն երթան. երեք ընկեր ողորմութիւն է, որ յաւիտեան ոչ թողու զնա. ոպէս ասէ Յօհան ի տեսիլն. «միայն գործ իւրեանց չոգան զհետ նոցա»։ Երրորդ՝ վնասն՝ յորժամ յօթեւանս իւրեանցհասանիլ նաւորդքն ակնունին, զի ուրախասցին. բայց հանդիպի՝ որ թիւր հողմով վարին յօտար աշխարհ եւ անկանին ի ձեռս թշնամեաց, եւ լինին ծառայք նոցա։ Նոյնպէս կարծեն մարդիկ յետ մահու հասաանիլ յարքայութիւն երկնից. այլ բազում անգամ անկանին ի դժոխս յօտար աշխարհ. նաեւ լինին ծառայք սատանայի։ Այլ ողոմութիւն օգնէ այսմ, եւ ի բարի նաւահանգիստս հանէ. որպէս ասէ Տուբիթն, թէ «ողորմութիւն հասուցանէ ի կեանս յաւիտենականս»։ Եւ դարձեալ ասէ՝ «ողորմութիւն փրկէ զհոգին ի մահուանէ. եւ ոչ թողու գալ ի խաւարն»։ Ապա ուրեմն ողորմութիւն բազում կերպիւ օգնէ ի կեանս եւ ի մահ։ Վեցերորդ պատճառ՝ զի ողորմութիւն մեծ իշխանութիւն ունի յարքայութեան երկնից. զի ասէ ոսկեբերանն, թէ «ողորմութիւն եբեր զորդին Աստուծոյ յաշխարհս. եւ զգեցոյց զմեր բնութիւնս. եւ հասոյց ի սպասաւորութիւն մարդկան. զի խոնարհութեամբ լուաց զոտս աշակերտացն։ Դարձեալ ողորմութիւն այնչափ իշխանաւոր է, որ զորդին Աստուծոյ վաճառեաց վասն փրկութեան ծառայիցս։ Դարձեալ ողորմութիւն զորդին Աստուծոյ տարածեաց ի վերայ խաչին. որպէս զասպար ի վերայ մեղաւորաց. եւ զնետ բարկութեան Աստուծոյ զոր կրէին մարդիկ՝ յինքն առաել փրկեաց զնոսա. որպէս ասէ Դաւիթ. «ի թիկնամէջս իւր ընկալցի զքեզ՝ եւ ի հովանի թեւոց նորա յուսասցիս. որպէս զզէն շուրջ եղիցի զքեւ ճշմարտութիւն նորա»։ Ապա ուրեմն վասն այս վեց պատճառիս՝ պարտ է մեզ ողորմած լինիլ որպէս ասէ։ «Եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է»։ Այս առաջին գլուխն։

Երկրորդ գիտելի է՝ զի Քրիստոս օրինակ տայ մեզ ասելով, թէ «Հայր ձեր երկնաւոր գթած է»։ Այլ աստ հարցումն լինի, թէ Աստուած գթած է. նոյնպէս եւ արդար. ընդէ՞ր որ Քրիստոս նախ ասէ. «եղերուք գթած՝ որպէս հայրն ձեր գթած է». եւ ոչ ասէ եղերուք արդար. որպէս եւ հայրն ձեր արդար է։ Պատասխանի, թէ վասն երեք պատճառի։ Նախ՝ որպէս ձիթենւոյ ձէթն յամենայն ջրոյ երեսն շրջի. նոյնպէս ողորմութիւն ի վերայ ամենայն առաքինութեանց բարձր է. վասն այն զողորմութիւն նախ դնէ քան զարդարութիւն։ Երկրորդ՝ պատճառ՝ զի սատանայ յոչ ինչ առաքինութեանց այնպէս յաղթի եւ յամօթ լինի, որպէս յողորմութենէն։ Զի սատանայ բնութեամբն իւրով՝ մեծ է քն զմարդիկ իմաստութեամբ եւ անմահութեամբ. եւ ոչ ունի կարիս քաղցի եւ ծարաւի եւ հանդերձի. եւ իմաստութեամբ զմարդիկ խաբէ եւ կորուսանէ. բայց ի մարդկանէ յաղթի ողորմութեամբ. զի սատանայ բնաւ ոչ ունի զողորմութիւն. որպէս աասէ Երեմիա. «ազգ ժպիրհ եւ անողորմ»։ Երրորդ՝ պատճառ՝ զի ողորմութիւն հօր պատշաճի ի բնութենէ. իսկ արդարութիւն որդւոյ. վասն այն Աստուած ըզդատաստանն միայն ինքն ունի. այլ զողորմութիւն որդւոցս շնորհէ. որպէս ասէ. «մի դատէք զի մի դատիցիք». եւ Պօղոս ասէ. «ի՛մ է վրէժխնդրութիւն եւ ես հատուցից ասէ Տէր». վասն այն հայրն երկնաւոր ընդհանուր ետ զողորմութիւն առնել . զի յաւուրն դատաստանի խնդրէ զողորմութիւն գործով. զի որ արարեալ իցէ, ընդունի յորդէգրութիւն. եւ որ ոչ լինի արարեալ, արտաքսի յորդէգրութենէն. վասն այն ասէ. «եղերուք գթած՝ զի հայրն ձեր»։ Եւ այս ի բնութենէ է. զի որ ծնանի ի հօրէն՝ զնմանութիւն եւ զկենդանութիւն հօրն ունի։ Զի ա՛յլ ազգ կենդանութիւն ունի որդի գայլին, եւ ա՛յլ ազգ որդի ոչխարին. եւ ա՛յլ ազգ կենդանութիւն ունի որդի թագաւորին, եւ ա՛յլ ազգ ռամկին։ Եւ մեք յերկրաւոր հօրէս սակաւ ինչ ունիմք. բայց յերկնաւոր հօրէն՝ բազում ինչ. վասն այն պարտ է մեզ բերել զնմանութիւն հօրն երկնաւորի զաղորմածութիւնն։

Եւ այս գիտելի է՝ զի Աստուած բազում կերպիւ առնէ ողորմութիւն մեղաւորաց։ Նախզի՝ մեղաւորք որ յԱստուծոյ երես են դարձուցեալ, առ ինքն կոչէ. որպէս ասէ Եսայի. «մո՛լորեալք՝ դարձարո՛ւք արիս սրտիւք»։ Եւ դարձեաալ ասէ. «յորժամ ժարձցիս եւ յոգւոց հանիցես, յա՛յնժամ կեցցես»։ Երորորդ՝ թէ մեղաւորն յապաղի ի մեղաց իւրոց դառնալ առ Աստուած՝ երկայնամտէ. որպէս եւ ասէ Եսայի. «վասն այնորիկ Տէր երկայնամտէ՝ զի ողորմեսցի»։ Եւ դարձեալ ասէ. «վասն այնորիկ բարձրասցի յողորմիլն ձեզ»։ Երրորդ՝ որք ոչ դառնան առ ասատուած՝ եւ զնոսա եւս խնամէ. որպէս ասէ Դաւիթ. «որ տայ անասնոց կերակուր, ձագուց ագռաաւուց»։ ձագ ագռաւուն՝ ցուցանէ զմեղաւորսն. որք սեւացեալ են յորդի սատանայի։ Այլ ոմանք վասն ողորմութեան եւ երկայնամտութեան Աստուծոյ՝ ոչ թէ ի բարի, այլ ի չարն փոխին. որպէս ասէ Պօղոս հռօմայեցւոց. «թէ զմեծութեամբ քաղցրութեան Աստուծոյ եւ զերկայնամտելովն արհամարհիցես՝ չգիտե՞ս. զի երկայնամտութիւն Աստուծոյ ըզքեզ յապաշխարութիւն կոչէ. այլ ըստ անզեղջ սրտի քում գանձես անձին քում բարկութիւն յաւուր բարկութեան Աստուծոյ»։ Որպէս ամովվս ասէ. «ի վերայ երից անպարշտութեանցն Դամասկոսի. եւ ի վերայ չորրիցն ոչ դարձայց ի նոցանէ»։ Այսպէս մինչ ի յերեք անգամն թէ ներէ Աստուած մեղաւորացն՝ այլ ի չորրորդին եւ ի հնգին՝ ոչ ներէ։ Չորրորդ՝ զի Քրիստոս ողորմի մեղաւորաց ցաւակցաբար. որպէս ասէ Ղուկաս. «եւ տեսեալ զքաղաքն՝ ելաց ի վերայ նորա». եւ Պօղոս յեբրայեցւոցն ասէ. «ուժգին գոչմամբ եւ արտասուօք աղօթս մատուցանէր. եւ լսելի լինէր առ լաւութեան»։

Հինգերորդ կերպիւ՝ յորժամ մեղաւորն զղջանայ ի մեղաց իւրոց. Աստուած այլ ոչ յիշէ. որպէս ասաէ Եսայի. «ե՛ս եմ ե՛ս եմ որ ջնջեմ զմեղս քո. եւ զանօրէնութիւնս քո այլ ո՛չ յիշեցից»։ Վեցերորդ՝ զի երբեմն երբեմն Աստուած զմեղաւորաց ճանապարհն փակէ, որք ո՛չ գործեն զմեղս. որպէս ասէ ովսէէ. «փակեցոյց զճանապարհս նորա պատնիշօք. եւ ապականեցից զճանապարհս նորա. եւ զզաւիղս իւր ո՛չ գտցէ»։ Զի յորժամ մեղաւորն ջերմ է ի մեղս իւր, Աստուած բազում աղքատութիւն կամ հիւանդութիւն ի վերայ բերէ եւ արգիլէ։ Զոր օրինակ գէր ձիոյ՝ բեւեռն տայ թաքուն նալպանտն ի կաղացուցանէ զնա. եւ յետոյ յաժան գնէ. այսպէս Աստուած տայ մարդոյս բազում վիշտս. զի կամի որ կիսանդամ իւրն լինին , քան կատարեալ անդամօք ի դժոխս։ Եօթներորդ՝ զի յորժամ մեղաւորն դառնայ ի մեղաց իւրոց, Աստուած քաղցրութեամբ ընդունի եւ գնայ ընդառաջ նորա. որպէս «անառակ որդւոյն գթացեալ հօրն՝ ընդառաջ նորա ընթացեալ եւ գիրկս արկեալ համբուրէր զնա»։ Վաասն զի ողորմութիւն առնելն՝ յատուկ Աստուծոյ է. զի քաղցր եւ պատրաստ է Աստուած ողորմութիւն առնել. բայց վրէժ առնուլ եւ պատիժ տալ՝ ո՛չ էյատկութիւն Աստուծոյ. այլ պատահմունք. որպէս մեղուին զի յատկութիւն է որ մեղր առնէ. բայց պատահմամբ խայթէ։ Նոյնպէս ի դատաստանի հարկանելն. որպէս ասէ Եսայի. «սրտմտութիւն նորա օտարաբար դատեսցէ. եւ դառնութիւն նորա օտարաբար»։ Դարձեալ ողորմութիւն առնելն՝ յո՛եեյժ կամք է Աստուծոյ. այլ վրէժ առնուլն արտաքոյ է կամացն Աստուծոյ. որպէս ասէ Եսայի. «վա՛յ զի դատեցից զթշնամիս իմ. որպէս մայրն՝ յորժամ գէթ առնէ մանուկն իւր, հարկանէ. այլ սիրտ նորա թախծի ընդ գանն։ Նոյնպէս Աստուած վասն մեղաց հարկանէ. այլ կամք նորա քաղցր է ի վերայ մեր. եւ դարձեալ՝ Ասատուած զգործ ողորմութեան փութով առնէ . զի գործ ողորմութեան համեեմատի ընդ բնութեան Աստուծոյ. այլ ի գործ դատաստանին յապաղի. զի բազում քննութեամբ առնէ. որպէս յարարածսն ասէ. աղաղակ սոդոմայեցւոցն եւ գոմորացւոցն յաճախեաց. եւ բազմացան յո՛յժ մեղք նոցա. արդ իջեալ տեսից, թէ ըստ աղաղակի նոցա որ յիսն հասեալ է՝ վճարիցե՞ն»։ Այսպէս զանազանութիւն է ի մէջ ողորմութեան եւ արդարութեան. վասն այն ասէ. «եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է»։

Գլուխ ՀԶ. Դարձեալ քարոզ վասն ողորմութեան ի նոյն բանն. «Եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է»։ Ղուկ. 6. 36։

Բնութեամբ է որ հայրն սիրէ զորդին եւ բարի ստացուած եւ հարսն պատրաստէ նմա՝ որ զտունն շինէ. որպէս ասէ առաքեալն. «հարք որդւոց գանձ են». եւ զայս հաստատեմք յերկու իրաց։

Նախ՝ ի բնութենէ. որպէս սնունդ ծառին. զի գիջութիւն յարմատոյն յոստն տայ, եւ ոչ յոստսն յարմատն. նոյնպէս հայրն արմատ է՝ եւ որդին ոստ. վասն այն հայրն հոգայ զամենայն ինչ. զծնունդ՝ զսնունդ՝ եւ զայլ ամենայն ինչ։ Եւ դարձեալ՝ այս բնութեամբ է՝ որ հայրն առաւել սիրէ զորդին . քան որդին զհայրն։ Երկրորդ՝ հաստատեմք ի սուրբ գրոց. զի Աբրահամ երդուեցոյց զծառայն իւր՝ զի մի բերցէ հարսն որդւոյն իւրոյ ի չար ազգէն քանանու. այլ ի յիւր օրհնեալ ազգէն։ Այսպէս հայր Աստուած առաւել սիրէ՝ զմեզ քան մեք զնա . եւ հայրենիք յաւիտենական պատրաստեալ են մեզ. եւ կամի հարսն տալ մեզ ի բարի ազգէ։ Զի երկու ազգ է կանանց. չար եւ բարի. չար կանայք՝ մահու չափ մեղքն են. որք են դստերք սատանայի. հպարտութիւն. նախանձ. ագահութիւն եւ այլն. եւ սոքա հարսն են գարշելիք։ Իսկ Աբրահամու ազգն պատուական է, եւ գեղեցիկ. որ է կուսութիւն. խոնարհութիւն. ողորմութիւն. սէր, եւ այլն։ Եւ յայսցանէ տայ մեզ հայրն երկնաւոր գեղեցիկ հարսն՝ զողորմութիւն որպէս ասէ։ «Եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է»։ Ասեն վարդապետք՝ թէ վասն Ը պատճառի պարտ է սիրել զողորմութիւնն՝ որ դուստր է երկնաւորին եւ հարսն, առնուլ զնա։ Առաջին պատճառ է զի զմեծ ազգի դուստրն՝ յօժարութեամբ առնեն հարսն. իսկ ողորմութիւնն դուստր է մեծին Աստուծոյ որպէս ասէ առաքեալն. «հայր գթութեանց եւ Աստուած ամենայն մըխիթարութեանց». եւ յոյժ սիրէ զողորմութիւն. որպէս ասէ Դաւիթ. «զողորմութիւն եւ զճշմարտութիւն սիրէ Տէր»։ եւ թէ՝ «ողորմութեամբ Տեառն լի եղեւ երկիր»։ Ապա ուրեմն թէ ոք զողորմութիւն հարսն առնու, փեսայ լինի թագաւորին երկնաւորի. եւ մեծ պատիւ է փեսայ լինիլ թագաւորի. որպէս ասէ Դաւիթ յառջին թագաւորութիւն. «թեթե՞ւ թուի փեսայանալ արքայի». եւ ոչ այլ ինչ խնդրեաց Սաւուղ, քան թէ հարիւր անթլփատութիւն. ա՛յս է, զամենայն աւելորդն ի բաց ընկենուլ։ Երկրորդ պատճառ՝ զի ողորմութիւնն յո՛յժ փարթամ է եւ շատ օժիտս ունի. վասն այն պարտ է հարսն առնուլ զնա. որպէս ասէ Տուբիթն. «ողորմութիւն մեծ է քան զբազում գանձս ծածկեալ». վասն այն թէ ոք առնէ զողորմութիւնն՝ ոչ աղքատանայ. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Մանուկ էի ես եւ ծերացայ. եւ ոչ տեսի զարդարն արհամարեալ. եւ ոչ զզաւակ նորա թէ մուրանայ հաց. զօրհանապազ ողորմի եւ տայ փոխ»։ Եւ Յօհան հայրապետին Աղէքսանդրու՝ զի վասն բազում ողորմութեաեն, ողորմութիւնն երեւեցաւ որպէս հարսն զարդարեալ եւ ասէ. ես զքեզ բերեկամ առնեմ հօրն իմ երկնաւոր թագաւորին. զի ո՛րչափ առնէր ողորմութիւն՝ ո՛չ պակասէր, այլ առաւելոյր։ Երրորդ՝ պատճառ՝ պարտ է զողորմութիւնն հարսն առնուլ . զի ո՛չ միայն դուստր է թագաւորի եւ ինքն փարթամ է, այլեւ գեղեցիկ է. որպէս ասէ Սիրաքն. «գեղեցցիկ է ողորմութիւն ի ժամանակս նեղութեան. որպէս ամպ ի ժամանակս երաշտութեան»։ Եւ երեք իրօք լինի գեղեցիկն. մինն որ զաղտն մաքրէ. երկու որ սպիտակ լինի. երեք որ կարմիր լինի։ Եւ վասն այն ողորմութիւնն գեղեցիկ է՝ որ այն երեք իրն գտանի ի նմա։ Նախ որ զամենայն գարշութիւն մեղաց մաքրէ. զի ողորմածն յորժամ տեսանէ զմարդ ի վիշտս, բազում արտասուս հեղգ, եւ ցաւակից լինի։ Երկրորդ՝ որ ողորմութիւնն սպիտակ է եւ գեղեցիկ եւ պայծառ. զի որպէս խարտոցն զերկաթի ժանկան սրբէ եւ պայծառացուցանէ. նոյպէս ողորմութիւնն ի վիշտս պայծառացուցանէ զհոգիս տուողին եւ առնողին։ Երրորդ՝ զի հոգին կարմրի ողորմութեամբ , յորժամ հա՛նապազ զչարչարանս Քրիստոսի խորհի, եւ չարչարակից լինի Քրիստոսի։ Չորրորդ պատճառ՝ պարտ է զողորմութիւն հարսն առնուլ. զի առաւել պատուական է. զի բազումք ի մարդկանէ զիմաստութիւն եւ զվարդապետութիւն առնուն հարսն՝ եւ կոչին ի մարդկանէ ռաբբի. որպէս ասէ իմաստունն. «զնա սիրեցի ի մանկութենէ իմմէ. եւ խնդրեցի զնա ածել ինձ ի հարսնութիւն». այսինքն, զիմաստութիւնն։ Այլ ողորմութիւնն՝ պատուական է առաջի թագաւորին, Աստուծոյ քան զիմաստութիւն եւ զվարդապետութիւն. զի «իմաստութիւն աշխարհիս այսորիկ յիմարութիւն է առաջի Աստուծոյ». եւ հալածին ի նմանէ որպէս ասէ Պօղոս. «ընտրեաց Աստուած զյիմարս աշխարհիս, զի ամօթ արասցէ զիմաստունս»։ Եւ Քրիստոս ասէ. «ծածկեցեր զայս յիմաստնոց եւ ի գիտնոց՝ եւ յայտնեցեր տղայոց. յայտ է զի Ամենայն իմաստոթիւն եւ գիտութիւն՝ լռեն առաջի ատենին Քրիստոսի. այլ ողորմութիւն օգնէ նոցա եւ բաշխէ ողորմածացն զարքայութիւն ըստ արժանեացն. որպէս ասէ. Սիրաք. «ողորմութիւն տեղի առնէ. եւ տայ վարձս իւրաքանչիւրոյ ըստ գործոց իւրեանց»։ Հինգերորդ պատճառ՝ պարտ է զողորմութիւն ի հարսնութիւն առնուլ. զի ողորմութիւն գեղեցիկ վաստակաւոր է. եւ արուեստիւ շատ շահ բերէ։ Եւ այս հինգ կերպիւ կարեմք ցուցանել։ Առաջին՝ զի ողորմութիւն կարէ ա՛յնպէս վաստակ առնել՝ զոր ա՛յլ առաքինութիւնքն ոչ կարեն առնել. այսպէս՝ զի ի չարաց հոգեւոր բարի ոչ լինի. թէպէտ հաւատամք՝ թէպէտ յուսամք՝ թէպէտ սիրեմք. այլ ողորմութիւն ի բարեաց առնու շահ, այլեւ ի չարաց. յորժամ ի վիշտս այլոց ցաւակից լինի, շահ առնու հոգեւոր։ Երկրորդ՝ ողորմութիւն շահի յա՛յնպիսեաց՝ որ չկարէ այլ ոք շահիլ. զի վաճառականք ի փարթամաց շահին . այլ ոչ ի յաղքատաց. այլ ողորմութիւն շահի յաղքատաց։ Երրորդ՝ զի զայն գործն զոր այլ առաքինութիւն ոչ կարէ առնել՝ ողորմութիւն առնէ։ Զոր օրինակ ասաց Քրիստոս. «պարտ է յամենայն ժամ յաղօթս կալ, եւ ո՛չ ձանձրանալ»։ բայց մեք ոչ կարեմք յամենայն ժամ աղօթել. այլ պահ մի աղօթեմք եւ պահ մի ա՛յլ գործ առնեմք։ Այլ ողորմութիւն լնու զպակասութիւն աղօթիցն. զի յորժամ ողորմութիւն առնեմք աղքատաց, թէպէտ ննջեմք՝ այլ նոքա աղօթեն եւ լնուն զպակասութիւն մեր։ Եւ դարձեալ ասէ Քրիստոս թէ՝ «որ ոչ առնու զխաչ իւր եւ գայ զկնի իմ, չէ ինձ արժանի». իսկ մեք ո՛չ կարեմք հա՛նապազ բառնալ զչարչարանսն. Քրիստոսի. բայց ողորմութիւն լնու զպակասութիւնս զայս. զի ցաւակցելով զխաչն բառնամք որ չորս թեւ ունի։ Վերին թեւ՝ որ ցաւակից լինիմք չարչարանացն Քրիստոսի. եւ ներքին՝ որ ցաւակից լինիմք նընջեցելոցն. աջ թեւ՝ որ ցաւակցիմք սրբոց որ ի վիշտս աշխարհիս են. եւ ահեակ՝ որ ցաւակցիմք մեղաւորացն. որ ի մեղս են։ Չորրորդ՝ կարեմք ասել՝ թէ ողորմութիւն կարէ՛ վաճառականութեամբ զԱստուած յաղթել. զի ժամանակաւոր տամք, եւ զյաւիտենական կեանսն առնումք. զի բաժակ մի ջուր տամք՝ եւ ծով յաւիտենից բարեացն ժառանգեմք. որպէս Քրիստոս ասաց. «որ արբուցանէ բաժակ մի ջուր ցուրտ՝ ոչ կորուսցէ զվարձս իւր»։

Հինգերորդ՝ վաճառական է ողորմութիւն. զի յայլոց չարաց ինքն բարի լինի. եւ յայլոց աղտեղութենէն սուրբ. եւ յայլոց աղքատութենէ փարթամ. եւ յայլոց հիւանդութենէն առողջ. «ի փշոց մեղաց խաղող քաղէ. եւ ի տատասկէ թուզ»։

Զի ողորմութիւն զամենայն չարութիւն ցաւակցելովն ի բարութիւն փոխէ. վասն այն զայս հոգեւոր վաճառականութիւնս ուսուցանէ մեզ Քրիստոս։ «Վաճառեցէ՛ք զինչս ձեր՝ եւ տուք ողորմութիւն. եւ ունիցիք գանձս յերկինս»։ Եւ զի բազում շահ բերէ ողորմութիւն՝ վասն այն ասէ առակն. «բազում դստերք ստացան զմեծութիւն. բազումք արարին զզօրութիւն. բայց դու առաւել եղեր եւ անցուցեր զամենեքումբք»։

Եւ զի ոչ է բաւական որ հարսն ի մեծ ազգէ լինի, եւ շահաբեր եւ գեղեցիկ. եւ այլ պիտոյ է որ պըտղաբեր լինի եւ որդիս ծնանի։ Վասն այն վեց պատճառաւ պարտ է մեզ զողորմութիւն հարսն առնուլ. զի յոյժ ծննդական է եւ պտղաբեր. եւ վեց ազգ պտուղ եւ զաւակ ծնանի։ Առաջին պտուղ է՝ որ զբարկութիւն Աստուծոյ շիջուցանէ. որպէս Սողոմօն ասէ յառակսն. «տուրք գաղտնիք դարձուցանեն զբարկութիւն». զի թէ ոք մեղօք բարկացուցեալ է զԱստուած, ողորմութիւն առնելովն շիջուցանէ զբարկութիւն Աստուծոյ։ Որպէս ասաց Յակօբ նահապետն թէ՝ «ցածուցից զբարկութիւն Եսաւայ պատարագօք որ երթայ առաջի. եւ ապա տեսից զերեսս նորա. թերեւս մեծարանս արասցէ երեսաց իմոց»։ Երկրորդ պտուղ՝ զի ողորմութիւն զժամանակաւոր բարութիւնս բազումս ժողովէ. որպէս կինն սարեփթացի ի ժամանակս սովու կերակրեաց զԵղիա. եւ ալիւրն եւ իւղն նորա ոչ պակասեցաւ։ Երրորդ պտուղ ողորմութեան՝ որ զմարդիկ հատուցանէ յարքայութիւն. վասն այն որդին Աստուծոյ ի Ձիթենեաց լեռնէն համբարձաւ յերկինս. զի ձիթենին զողորմութիւն նշանակէ. ցուցանէ թէ՝ ոչ ոք կարէ ելանել յերկինս առանց ողորմութեան։ Այլեւ դրանց դաբիրային յոր մտանէր ի տաճարն՝ արար Սողոմօն Բ դուրս ի փայտից ձիթենեաց. տաճարն ցուցանէ զողորմութիւնն. եւ դուռն զողորմածութիւնն. եւ երկուքն, զի երկու ա՛զգ է ողորմութիւնն. հոգեւոր եւ մարմնաւոր։ Եւ ամեն դուռն՝ եօթն տախտակ ունէր. զի մարմնաւոր ողորմութիւնն՝ Է ա՛զգ է. եւ զվեց գործն Քրիստոս ցուցանէ, թէ «քաղցեայ եւ ետուք ինձ ուտել. եւ այլն». եւ զեօթներորդն Տուբիթն ցուցանէ. «թաղել զմեռեալս»։ Դարձեալ՝ եօթն գործ հոգեւոր պարտ է ունիլ։

Նախ՝ խրատել զթերահաւատսն։ Երկրորդ՝ ուսուցանել զտգէտն։ Երրորդ՝ արհամարհել զմեղաւորն եւ ոչ ատել։ Չորրորդ՝ մըխիթարել զտրտմեալն։ Հինգերորդ՝ ցածուցանել զբարկութիւնն։ Վեցերորդ՝ աղօթել ի վերայ թշնամեաց։ Եօթներորդ՝ թողուլ ի սրտէ ամենայն վնասողաց։

Չորրորդ պտուղ՝ զի ողորմութիւն զթշնամին մեր յաղթէ. որպէս ասէ Սիրաքն. «ողորմութիւն ի վերաեյ թշնամւոյն սպառազինել որպէս վահանաւ եւ նիզակաւ յաղթէ». այս է զսատանայ. որպէս Դաւիթ յորժամ պատերազմէր ընդ Գողիաթու, առեալ զզէնն Սաւուղայ ոչ կարէն գնալ. յետոյ առեալ զասպարսն յաղթեաց զնա։ Գողիաթ նշանակէ զսատանայ. եւ Դաւիթ զհաւատացեալս. զէն Սաւուղի՝ ծանր ապաշխարութիւն է. եւ որք ոչ են սովոր ծանր ապաշխարութեան՝ կարօղ են ողորմութեամբն որ ի սրտէն հանէ եւ տայ աղքատաց, կործանել զաղքատն յամենայն բարեաց զսատանայ. որպէս Դաւիթ զքարն ի մախաղէն։ Դարձեալ՝ ողորմութիւն գօտէմարտեալ ընդ Աստուծոյ, յաղթէ. որպէս Յակօբ ընդ հրեշտակին. զի բազում անգամ արդարութեաեմբ կամի կորուսանել որպէս զնինուէացիսն. եւ յողորմութենէն յաղթեալ ոչ պատժէ զմարդն։

Հինգերորդ ազգ պտուղ՝ զի ողորմութիւն զմարդն որդի Աստուծոյ առնէ. որպէս ասէ Սիրաք. «լեր որբոց ողորմած որպէս զհայր. եւ ընդ մարս նոցա որպէս զմայր. եւ եղիցիս դու որդի Աստուծոյ ամնակալի»։ Բայց ենոմանք՝ որք յորժամ տեսանեն զաղքատն, ոչ լինին ողորմած որպէս զհայր. այլ սաստեն, թէ ոչ ես դու աղքատ. այլ ղալպ. եւ փակեն զսիրտս իւրեանց. ապա ո՞րպէս լինին որդի Աստուծոյ «որ զարեգակն ծագէ ի վերայ չարեաց եւ բարեաց»։ Քրիստոս տնկեաց յեկեղեցի զհաւատացեալսն. մեծատունք անպտուղք են, եւ սուրբքն պտղտատու. եւ յորժամ մեծատունքն ողորմութիւն առնեն սրբոցն՝ Աստուած խնամէ զնոսա եւ ոչ հասանէ. որ պտտսէ ի ծաղկոց ոմն՝ յոր լինի երկու ծառ պըտղատու եւ անպտուղ. բարյց պըտղատուն տկար եւ յեցեալ յանպտուղն, ապա բերէ պտուղ եւհաստատի. իսկ Տէրն նորա ոչ կարէ զանպտուղն այլ խնամէ։ Վեցերորդ պտուղ՝ զի զհոգեւոր հիւանդութիւն բժշկէ ողորմութիւն. եւ զաղտեղութիւն մեղացն սրբէ. որպէս ասէր Քրիստոս. «այժմ դուք փարիսեցիք զարտաքին բաժակին եւ զպնակին սրբէք. եւ ներքինն լի է. բայց տո՛ւք ողորմութիւն եւ ամենայն ինչ ձեր սուրբ է»։ Դարձեալ՝ Մարիամ մագդաղենացին որ յոյժ աղտեղի էր մեղօք եւ հիւանդ հոգւով, յորժամ իւղով է օծ զոտսն Քրիստոսի բժկեցաւ. ոտքն առաւել աշխատի քան զայլ անդամսն, եւօծումն խնդրէ. ցուցանէ զաղքատս՝ որք առաւել կարիք են. վասն այի ողորմութեամբ պարտ է օծանել զաղքատն։ Եւ առաւել պարտ է որ քրիստոնեայն առնէ ողորմութիւն աղքատին, զի որ օծանի իւղով՝ առաւել կակուղ է, քան զայն որ չէ օծած . այլ քրիստոնեայքն առաւել օծած ենկըկրտութեամբն եւ սուրբ մեռոնաւն դրոշմած, քան զայլ ազգիսն։ Եւս առաւել քահանայք եւ եպիսկոպոսք. ապա պա՛րտ է առաւել որ առաջնորդքն ողորմութիւն. այլ այժմու առաջնորդքս ո՛չ են օծած սուրբ իւղովն. զի անողորմ են քան զայլ ազգիս։ Յայսցանէ երեւի ապա որ ողորմութիւն յ՛ոյժ պտղաբեր է։

Եօթներորդ պատճառաւ՝ պարտ է զողորմութիւն հարսն առնուլ. զի որպէս մարդիւ խնամութիւն առնեն եւ հարսն առնուն վասն բարեկամութեան։ Նոյնպէս ողորմութիւն առաւել բարեկամութիւն առնէ քան զայլ առաքինութիւնս. որպէս ասէ Քրիստոս. «արարէք բարեկամս ի մամոնայէ անիրաւութեան. զի յորժամ պակասեսցի, ընկալցին ի յարկսն իւրեանց»։ Զի ողորմութիւն որպէս զամուր բերդ է. եւ ոչ ըմբռնի ի սատանայէ. ապա ուրեմն պարտ է որ փութամքն ողորմութիւն առնեն աղքատաց. զի Աստուած փարթամացն երկու բաժին է տուեալ. մէկ աղքատաց, եւ մին զիւրեանց. եւ թէ զաղքատաց բաժինն տան ի նոսա, ժառանգեն զարքայութիւն նոցա. եւ թէ ոչ տան, ժառանգեն, զդժոխս։ Ութներորդ պատճառաւ պարտ է ողորմութիւն հարսն առնուլ. զի անունն մե՛ծ է եւ համբաւն բարի. զի զնա գովէ բնութիւնս. գովեն եւ Գիրք Սուրբք։ Նախ բնութիւնս գովէ չորս կերպիւ։ Առաջին՝ զի ամենայն անդամք մէկ մէկի՝ ողորմութիւն առնեն. որպէս ասէ Պօղոս ի կորընթացւոցն. «թէ վշտանայ մի անդամն, վշտանան ամենայն անդամք ընդ նմա»։ Երկրորդ՝ անասունք որ մի են տեսակաւ՝ սիրեն զմիմեանս եւ ողորմին միմեանց. եւ երկու կերպիւ ողորմութիւն առնեն. մէկ՝ որպէս գրեալ է ի գիրս կենդանեաց, թէ «որ մի են տեսակաւ ոչ սպանանեն զմիմեանս. թէպէտ եւ զայլս սպանանեն»։ երկու որ գութ հասուցանեն միմեանց. որպէս շունք կերակրեն զմիմեանս։ Եւ ասեն թէ ճընճղուկք կերակրեն զմիմեանս՝ եւ ձագս միմեանց. եւ թէ մինն անկանի յականատն, ամենեքեան ջանք դնեն հանել. եւ թէ ոչ կարեն, կերակրեն զնա անդ։ Ապա ուրեմն անողորմ մարդ՝ վատթար է քան զշուն, եւ քան զթռչունս։ Երրորդ դարձեալ՝ զի կենդանիք ոչ թէ միայն ի տեսակս իւրեանց առնեն զողորմութիւն, այլեւ յայլ ազգս. որպէս ասեն թէ, փիղն յորժամ տեսանէ զմարդն մոլորեալ ի ճանապարհէն, եւ եթէ յիւրմէն վախէ, թաքչի փիղն՝ մինչեւ մարդն ի ճանապարհն գնայ. եւ անցեալ յառաջիկայս առաջնորդէ նմա. եւ թէ տեսանէ զվիշապ որ վնասէ մարդոյ՝ պատերազմի ընդ վիշապին եւ ազատէ զմարդն. ապա պարտ է որ այսպէս մարդիկ միմեանց առնեն։

Չորրորդ՝ ստեղծուած ստեղծուածոյ յայլ սեռից՝ ողորմութիւն առնեն. որպէս երկնային մարմինք որք անապական են՝ երկրաւոր մարմնոյս որք ապականացուք են՝ լոյս տան անձրեւ. եւ ոչ ինչ առնուն ի մէնջ. ապա ուրեմն պարտ է որ մարդիկ իւրեանց սեռիցն առնեն վասն իւրեանց օգտի. զի բազում ինչ փոխարէնն առնուն յԱստուծոյ. զիոր աղքատին տայ հաց ապականացու՝ առնու հաց անապական. որ առնու զաղքատն ի տուն կաւեղէն՝ մտանէ ի տունն Աստուծոյ յարքայութիւն. տայ նոցա հող՝ եւ առնու զերկինս։ Ապա ուրեմն բնութիւնս գովէ զողորմածն։ Երկրորդ՝ զի ամենայն Աստուածաշունչ Գիրք գովեն զողորմածն։ Զի ասէ Քրիստոս. «երանի ողորմածաց՝ զի նոքա զողորմութիւն գտցեն»։ Դարձեալ ասէ՝ «զողորմութիւն կամիմ եւ ոչ զզոհ»։ Նաեւ ի հին օրէնսն գովեալ էր ողորմութիւն . որպէս ասէ Մովսէս յերկրորդ օրէնսն. «եւ մի եղիցի ի միջի քում կարօտեալ. զի օրհնեսցէ զքեզ Տէր Աստուած քո». եւ Սողոմօն ասէ յառակն. «թէ ոք պատրաստի յողորմութիւն, օրհնեսցի յԱստուծոյ»։ Դարձեալ ասէ. Մովսէս յօրհնելն որդւոց ասէր . «եւ եցիցի յունայնութիւն եղբարց, եւ մըխեսցէ յիւղ զոտս իւր, ամենայն որ թացցէ զոտս իւր իւղով, այսինքն զցանկութիւն իւր ողորմածութեամբ, հաճոյ լիցի ամենայն մարդկան»։ Այս օրհնութիւնս առաքելոցն կատարեցաւ. զի ոչ ոք կայր աղքատ ի մէջ նոցա. «եւ ամենայն ինչ հասարակաց էր. եւ ոչ ոք էր կարօտ ի նոսա»։ Այլ ի ժամանակս այս կատարեցաւ մարգարէութիւն Ովսէի որ ասէ. «լուարուք զպատգամս Տեառն. զի դատաստան Տեառն է ընդ բնակիչս երկրի. զի ո՛չ գոյ ճշմարտութիւն. եւ ո՛չ ողորմութիւն. եւ ո՛չ իմաստութիւն ի վերայ երկրի. այլ անէծք, եւ ստութիւն, եւ շնութիւն, եւ գողութիւն, եւ սպանութիւն հեղեալ ի վերայ երկրի»։

Եւ յայսմանէ յայտ է՝ զի մեղաց հեղեղ լինի։ Եւ չէ զարմանք, թէ ի սուրբ գիրս գովէ զողորմութիւն. զի ողորմութիւն ո՛չ միայն երկրի ունի իշխանութիւն, այլեւ յերկինս. զի զերկինս որ հեռի էր՝ առ մեզ մերձեցոյց։ Եւ զերկայն ճանապարհն մօտեցոյց. զի Է ՌԷՃ տարին՝ ո՛չ ոք կարէ հասանիլ յարքայութիւն, սուրբքն յական թօթափելն հասանին։ Եւ այլ եւս՝ զի բանալի արքայութեան երկնից կորեալ էր. եւ ոչ ոխ յաղքատաց մտանէր անդ։ Այլ ողորմութիւն զարքայութեան դուռն երկու փեղկեան արար. եւ աղքատք համարձակ մտանեն ի նա։ Եւ դուռն Քրիստոս է՝ որպէս ասէ. «ե՛ս եմ դուռն՝ ընդիս եթէ ոք մտցէ՝ կեցցէ»։ Եւ դուռնս այս՝ երկու փեղկ եղեւ, յորժամ ի խաչին բեւեռեցաւ եւ բաժանեցաւ հոգին ի մարմնոյն. եւ եբաց զդուռն արքայութեան. եւ ազատեցաւ զհոգիսն ի դըժոխոց։ Որում արժանաւորեսցէ Քրիստոս զամենայն հաւատացեալս Աստուածային ողոր մութեանն իւրոյ, եւ արքայութեանն երկնից. եւ նմա փառք եւ պատիւ եւ երկրպագութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՀԷ. Շաբաթի աւուր քարոզ նորին, վասն հոգեւոր եւ մարմնաւոր առաջնորդաց. որ եւ սրբոյն Կիւրղի պատշաճի. ի բանն առակաց։ «Եթէ լինիցիս երաշխաւոր բարեկամի քում, մատնեցէր զանձն քո ի ձեռս թշնամւոյն»։ Առակ. 6. 1։

Ոչ ուստէք է իշխանութիւն եթէ ոչ յԱստուծոյ եւ որք կարգեալ են՝ յԱստուծոյ են կարգեալ ասէ առաքեալն»։ Զի բնական կարգաւորութիւն է արարչին՝ զվերջինս եւ զներքինս, առաջնով եւ վերնովն խնամել։ Որպէս ի դասս հրեշտակաց յերկինս՝ առաջինք զմիջինսն, եւ նոքա զվերջինսն խնամեն եւ զուսաւորեն։ Եւ երկնային մարմինք՝ զերկնաւոր տարերս կարգաւորեն եւ խընամեն։ Նմանապէս եւառ մարդիկ. զի զփոքունս եւ զվերջինս՝ գլխաւոր իշխանօք կարգաւորէ եւ խնամէ։ Արդ երկու է իշխանութիւն. մին հոգեւոր եւ մին մարմնաւոր. վասն զի եւ մարդն հոգի է եւ մարմին. հոգեւոր իշխանօք զհոգիս կարգաւորէ. եւ մարմնաւորօքն զմարմինսն։ Եւ այսպէս իւրաքանչիւր իշխանք՝ երաշխաւոր եւ տէր են իւրաքանչիւր ժողովրդոցն ի բարիս կարգաւորեալ։ Մարմնաւոր իշխանքն՝ քաղաքական օրինօք կարգաւորեն զհնազանդեալս. եւ հոգեւորքն հոգեւոր օրինօք Հին եւ Նոր Կտակարանօք ի բարին առաջնորդեն։ Եւ գործ երաշխաւորին կրկին է. այսինքն, նախ զպարտականն ի բարին ուղղել. եւ երկրորդ փոխանակ պարտականին տուժիլ. զի տէր է կացեալ. զանցեալ պարտսն վճարել պարտի։ Արդ՝ դէտ է առաջնորդն հոգեւոր իւր ժողովրդեանն։ Նախ որ յանմարմին թշնաւոյն պահէ։ Եւ դէտ է իշխանն իւր ժողովրդեանն՝ որ ի մարմնաւոր թշնամւոյն պահէ. եւ ի խաղաղութեան եւ ի հանդարտութեան մնասցեն իշխեցեալքն։ Եւ երկրորդ՝ դէտ է հոգեւոր առաջնորդն. եւ միջնորդ է ի մէջ Աստուծոյ եւ մարդկան կարգեալ։ Եւ դէտ է մարմնաւոր առաջնորդն. զի միջնորդ է ի մէջ մարդկան եւ Աստուծոյ կարգեալ իշխան։

Եւ երրորդ՝ դէտ է հոգեւոր առաջնորդն։ «զի զարիւն կործանելոցն ի ձերաց քոց խընդրեցից ասէ». այսինքն, զի ոչ միայն զիւրն, այլեւ զհամարս ժողովրդեանն ի նմանէ խընդրէ։ Նոյնպէս եւ ի դէտ է իշխանն. եւ ըզհամարս ժողովրդեանն ի նմանէ խնդրէ։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ իշխանն վասն է՞ր տայ զհամարս ժողովրդեանն. զի նա մարմնաւոր է առաջնորդ եւ ոչ հոգեւոր։ Ասեմք նախ յօրինակաց. եթէ որպէս ի պատերազմի զօրք իշխանին ժիր եւ արի են, ինքն յաղթէ ի վերայ թշնամեացն. եւ թէ հեղգանան զօրքն եւ կոխան լինին, ինքն յաղթեցաւ ի թշնամւոյն։ Այսպէս թէ զօրք իշխանին արի եւ ժիր են ի գործս բարիս, ինքն յաղթօղ է ի վերայ թշնամւոյն. եւ թէ հեղգանան զօրքն, ինքն կոխան լինի թշնամւոյն սատանայի։ Երկրորդ՝ զի իրաւամբք եւ արդարութեամբ առնուլ զհարկս ժողովրդեանն՝ բարի է եւ արդարութիւն. յորժամ անիրաւէ եւ զրկէ զնոսա, մեղք է եւ չարութիւն։ Երրորդ՝ զի իշխան է եւ դատաւոր. կարէ ուղղութեամբ դատել. եւ կարէ անիրաւութեամբ։ Արդ՝ որպէս արդարութեամբ դատելն բարի է արդարութիւն այսպէս անիրաւութեամբ դատելն՝ մեղք է եւ չարութիւն։ Չորրորդ են յայտնի. որպէս բարի իշխանն գովի ի մարդկանէ, թէ հանդարտութեամբ պահէ զամենայն եւ ի բարին. եւ թէ ոչ՝ պարսաւի ի մարդկանէ։ Այսպէս եւ յԱստուծոյ հատուցանի նմա բարեացն եւ չարեաց փոխարէնն. վասն զի կարէ օրինակ լինիլ բարեցն, եւ օրինակ չարեաց. թէ կամի, իշխանութեամբ զբարիս տայ գործել. եւ թէ կամի, զչար. թէ կամի աւերէ. թէ կամի շինէ. եւ այլն ամենայն իմաստութեամբ եւ հաւատով իշխանին կարգաւորի. վասն այն ասէ յայք ուրեք. «որ հանճարեղն իցէ, զառաջնորդութիւն սատասցի»։ Զի հանճարեղ իշխանն՝ գործէ ըզբարիս. եւ հնազանդելոցն գործել տայ որպէս բարեպաշտ թագաւորքն Կոստանդիանոս՝ Թէոդոս՝ եւ այլքն։ Ապա յայտ է յայսցանէ՝ զի թէպէտ մարմնաւոր է իշխանն, զհամարս ժողովրդեանն ի նմանէ պահանջէ Աստուած։ Վասն այն ասէ. «մի՛ լինիր երաշխաւոր բարեկամին քում. զի մի մատնիցես զքեզ ի ձեռս թշնամւոյ»։ Զայս եւ Տէրն ասէր. «մի բազմեսցիս յառաջին բարձին»։ Եւ մարգարէն ասէ. «մեծութիւն թէ առիւ գայցէ՝ մի յօժարեսցին սիրտք ձեր»։ Եւ առաքեալն խարտէ. «մի ցանկար մեծութեան. զի մի անկանիցիս ի փորձութիւն»։ Յայս միտս եւ Մովսէս հրաժարիւր առաջնորդիլ ժողովրդեանն. «չեմ բաւական ասէ՝ զա՛յլ ոք ա՛ռ ի ձեռն»։ Այս առհասարակ առաջնորդաց ասէ՝ հոգեւորաց եւ մարմնաւոր իշխանաց։

Դարձեալ ըստ պարզ տեսութեան՝ մի լինիր ասէ երաշխաւոր քում բարեկամին շուտափոյթ. այլ թէ լինիս՝ առ ի նման է դաշինս ուխտի, եւ բան հաստատուն եւ ապա լեր երաշխաւոր։ Զի մի ըմբռնեսցիս յորոգայթ նորա առ արքունիս եւ իշխանս։ Դարձեալ՝ երաշխաւորք են վարդապետք աշակերտաց. եւ հարք որդւոց կրթել ի բարիս եւ խրատել. ապա թէ ոչ՝ չար յիշատակ մնայ նոցա. այսինքն, աշակերտք վարդապետաց. եւ չար զաւակ ծնողաց։

Դարձեալ՝ երաշխաւորք են տղայոց կընքահարք. որք երաշխաւորք են, եւ զհաւատս ի դէմս նոցա խոստովանին։ Զոր պարտ է զդաւանութիւնս ուսուցանել նըմին. եւ յետոյ բերել յեկեղեցին. զի նոյն ինքն մանուկն դաւանի իւր լեզուաւն ի մէջ եկեղեցւոյն. զի եւ երաշխաւոր է նմա։ Այսպէս երաշխաւոր է դայեակն ստնդիայ մանկանցն։ Եւ ամենայն վարակացու իւր հետեւողացն. եթէ գեղի եթէ քաղաքի, վանաց, կամ անապատի։ Պարտին նոքա զհնազանդեալսն յերկիւղն Աստուծոյ պահել. զի մի փոխանակ նոցա ինքն տուժեսցի։ Եւ այսպէս առ բազումս է բանս։

Դարձեալ դարձուսցուք ըզբանս ի ճշմարտութիւն. առ քահանայս եւ քահանայապետս. զի նոքա են երաշխաւորք եւ գլուխ ժողովրդոց։ Դէտք են որպէս ասացաւ իհ ձեռն մարգարէին։ «Ո՛րդի մարդոյ՝ դէտ կացուցի զքեզ ի վերայ տանդ Իսրայէլի»։ Պարտ է դիտին արթուն լինիլ եւ զգացուցանել զեկեալ հասեալ սուրն ժողովրդեանն։ Ապա թէ ոչ՝ «զարիւն նոցա ի ձեռաց քոց խնդրեցից ասէ»։ Զի ոչ միայն վասն իւր, այլեւ վասն ժողովրդեանն համարս պահանջելոց է Քրիստոս։ Երկրորդ՝ գլուխ են ժողովրդեանն. թէ գլուխն առողջ է՝ ամենայն օդուածն առողջ է. զի կենդանութիւնն ի նմանէ քարշեն. ապա թէ գլուխն ցաւոտ է, հիւանդ եւ ցաւոտ են ամենաեյն մարմինն եւ անդամքն. զորմէ ասէ մարգարէն. «յոտից մինչեւ ցգլուխ չիք առողջութիւն»։ Երրորդ՝ ակն եւ տեսօղեն ժողովրդեանն. վասն որոյ եւ տեսուչ կոչի եպիսկոպոսն։ Արդ թէ ակն լուսաւոր է, բոլոր մարմինն լուսաւոր է, բոլոր ամենայն մարմինն խաւար է. յա՛յնժամ «կոյր կուրի առաջնորդեալ՝ ո՞չ ապաքէն երկուքն ի խորխորատ անկանին»։ Չորրորդ՝ միտք եւ իմացումն է մարմնոյ ժողովրդեանն. արդ «թէ իմացումն ուղիղ խորհի եւ իմանայ, բոլոր ըզգայարանքն հետեւին նըմա. իսկ թէ իմացումն թիւր է՝ որպէս արբեալ մարդոյ, ամենայն մարմինն թիւրեալ է ի գործոյ»։ «Եւ վայ է ձեզ որք արբեալ էք, եւ ոչ ի գինւոյ»։ Զի բազում է արբեցութիւն. այսինքն բարի՝ եւ չար, եւ միջակ։ Բարի արբեցութիւն է՝ որպէս սրբոց. որք ի սիրոյն Քրիստոսի արբեցան. եւ զամենայն իր աշխարհական մեր կացան. զինչս՝ զհանգիստ՝ զհայրենիս եւ զայլն։ Առին զխաչն Քրիստոսի եւ ընթացան զհետ նորա. «զի ոչ մահ, ոչ կեանք, եւ ոչ որ կանս, եւ ոչ հանդերձեալն, կարացին որոշել ի սիրոյն Քրիստոսի»։ Ա՛յս է բարի արբեցութիւն. զորմէ ասէր Դաւիթ. «արբեսցին նոքա ի պարարտութենէ տան քոյ. եւ զուխս փափկութեան քոյ՝ տացես ըմպել նոցա»։ Յորմէ այսու բաժակաւ սիրոյ՝ արբեցան ամենայն մարտրոսաց դասք. եւ չարչարեցան վասն նորա. այսպէս բարի արբեցութիւն ասի։ Իսկ չար արբեցութիւն՝ բազմազան եղանակաւ է։ Նախ հպարրտութիւն. որով արբենայ մարդ. եւ զինքն ոչ ճանաչէ։ Երկրորդ՝ նախանձն. զի մախանօք եւ նենգութեամբ արբենայ միտքն։ Երրորդ՝ բարկութեմբ. զի բարկութիւն զիմաստութիւն կորուսանէ։

Չորրորդ՝ ծուլութեամբ . զի յուլութիւն եւ հեշտութիւն՝ եւ անչափ քունն՝ զմիտսն յիմարեն։ Հինգերորդ՝ ագահութիւն. զի զիմացականն խնու. որով եւ արբենայ։ Վեցերորդ՝ որկորստութիւն. զի ուտելն եւ ըմպելն յիմարութիւն է հոգւոյն։ Եօթներորդ՝ բղջախոհ ցանկութիւն. զի կլանէ զիմացականն. եւ ոչ կարէ ընտրել զբարին եւ զչարն։ Սոքա եօթնեքին գլխաւոր մեղք՝ եօթն արգ արբեցութիւն կոչին։ Ի վերայ սոցա Ութներորդ արբեցութիւն է իշխանութիւն. որով յիմարին մարդ. եւ զոր ինչ կամի առնէ։ Իններորդ՝ փարթամութիւն. զի ընչիւքն արբեալ զչարսն գործէ։ Տասներորդ՝ տղայութիւն եւ անուսումնութիւն արբեցութիւն է եւ յիմարութիւն։ Արդ՝ սոքա եւ սոյնպիսիք ամենայն, չար արբեցութիւնք են մարդոյն։ Իսկ միջակ արբեցութիւն՝ է գինւոյն։ Զի բազում ըմպելն եւ արբենալն չար է. ըստ այնմ, «արբեցօղք զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն»։ Եւ սակաւն բարի՝ զորմէ գրեր առաքեալն աշակերտին. «մի սոսկ ջուր ըմպել. այլ սակաւ մի եւ գինի խառնել ի ջուր»։ Որեւ զայս չափաւորս ըմպեցին առաքեալքն ի վերնատունն, յորմէ արար զփրկական արիւնն իւր։ Եւ ի հարսանիսն զջուրն ի գինին փոխեաց։ Ուստի յայտէ յայսցանէ՝ զի սակաւ եւ չափաւոր գինին բարի է. եւ անչափն չար։ Զի որ ոք սովաւ զչար գործէ՝ չար է. եւ որ զբարին՝ բարի է։ Այս է միջակ արբեցութիւն գինւոյն։ Արդ եթէ մին գինի լինի յամանն՝ պատառէ զտիկն. յորժամ սոքա ամենեքեան լինին ի միում անձին՝ ո՞րպէս կարէ տանիլ։ Հինգերորդ՝ աղ է քահանայապետն. ըստ այնմ, «դուք էք աղ երկրի». զի զանմահութիւն իհամ բերէ. եւ զնեխեալսն առողջացուցանէ։ «Նոյնպէս եւ ամենայն բան ձեր՝ աղիւ համեմեալ լիցի ասէ առաքեալն»։ Այլեւ զաչս իմանալի օձին խաւարէ։ Այլեւ զխոցս կսկծեցուցանէ՝ յորժամ ի կարգի իւր մնասցէ։ «Այլ յորժամ աղն անհամի, եւ ոչ յերկիր է պիտանացու, եւ ոչ յաղբ. այլ կոխան լինիլ ի մարդկանէ». զի ոչ ըստ ինքեան պտուղ բերէ. եւ ոչ զայլս պտղաբերէ։ Նոյպէս եւ առաջնորդն որ ոչ է ըստ կարգի՝ աղ է արտաքս ընկեցեալ եւ կոխեալ։ Վեցերորդ՝ լոյս է. ըստ այնմ, «դուք էք լոյս աշխարհի. եւ ա՛յնպէս լուսաւորեսցի լոյս ձեր առաջի մարդկան՝ զի տեսցեն զգործս ձեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զհայր ձեր որ յերկինս է»։ Զի պարտ է ունել զլոյս բանին կենաց. եւ զայլս խարտել. եւ զլոյս առաքինութեան գործոց. եւ նովաւ ուսուցանել. զի այս է գործ լուսոյն՝ զխաւարն փարատել. եւ զինչ իցէ ի տանն՝ երեւեցուցանել։ նոյնպէս ըզխաւար մըտաց մարդկան՝ պարտ է քահանայապետին փարատել. եւ ապա զոր ինչ մեղք է եւ չար՝ յանդիման կացուցանել. եւ զոր ինչ բարին է ցուցանել, եւ լուսովն առաջնորդել։ Եօթներորդ՝ առաջնորդ է եւ հովիւ ժողովրդեանն. զորմէ ասէ առաքեալն. «արածեցէք որ ի ձեզ հօտդ է Աստուծոյ, եւ այլն»։ Զի որպէս հովիւն առաջնորդ է հօտին եւ տանի յարօտ ի ջուր հանգստեան. եւ բերէ ի փարախն եւ սուլելովն հանգուցանէ. այլեւ զբեկեալն կաղանդէ . զբորոտն սրբէ. ի գազանաց թափէ. եւ ի գողոց պահէ եւ այլն։

Նոյնպէս եւ քահանայապետն՝ հովիւ է բանաւոր հօտին. զոր գնեաց Քրիստոս անապական արեամբն իւրով, եւ յանձնեաց ի նա. պարտ է որ ուղիղ առաջնորդէ ի յարօտ կենարար մարմնոյ եւ արեանն եւ առաջնորդէ յեկեղեցի սուրբ. եւ վարդապետական բանիւք մըխիթարէ։ Զբեկեալն ի հաւատոց ողջացուցանէ։ Զբորոտեալն մեղօք սրբէ. ի գալանէ սատանայէ փըրկէ. «որ իբրեւ զառիւծ գոչէ. շրջի եւ խնդրէ թէ զո՛ կլանիցէ». ի գողոց հերձուածողաց եւ յայլոց պահէ. այնպիսիքն ընդ քաջ հովւին Քրիստոսի՝ որ եդ զանձն իւր ի վերայ ոչխարաց՝ վարձատրեսցին։ Որպէս սուրբն Կիւրեղ զանձն եդեալ ի վերայ հօտին Քրիստոսի։ Եւ չարչարանս բազումս կեալ ի պղծոյն Յուլիանոսէ։ Այլ թէ լինիլ որպէս վարձկան հովիւն՝ որ զկաթն կթէ. զասրն զգենու. եւ զգառն մորթէ. եւ ոչ ինչ փոյթ ունենայ պահելոյ, յայնժամ հովիւն երկնաւոր այց առնէ իւր հօտին. եւ զնա չարաչար տանջէ։ եւ ըզհօտն յայլս յանձնէ, զոր բարւոք հովուեն։ Ութներորդ՝ քահանայապետն է ջուր յստակ. որ զայլս սրբէ յաղտոյ։

Արդ՝ եթէ ջուրն յստակ է, կարէ զայլս լուանալ յաղտոյ. ապա թէ աղտեղի եւ ժահահոտ եւ պղտոր է, աղտեղացուցանէ զհանդերձն։ Այսպէս եւ եպիսկոպսսին պարտ է մտօքն եւ վրաուքն՝ յստակ լնիլ. զի կարասցէ զայլս սրբել։ Իններորդ՝ քահանայապետն «տնտես է հաւատարիմ եւ իմաստուն, զոր կացոյց Տէր իւր ի վերայ տան իւրոյ եկեղեցւոյ, տալ զկերակուր ծառայից իւրոց ի ժամու»։

Ումեմն բան գիտութեան։ Ումեմն շնորհս ձեռնադրութեան։ Ումեմն սրբութիւն առաքինութեան եւ այլն։ Արդ՝ թէ այնպէս գործէ, երանի է ծառային այնմիկ։ «Այլ թէ ուտիցէ եւ ըմպիցէ ընդ արբեցօղս՝ եւ ոչ կերակրէ զնոսա, գայ Տէր ծառային այնմիկ. եւ կտրեսցէ զնա ընդ մէջ. եւ զմասն նորա ընդ անհաւատսն դիցէ»։ Տասներորդ՝ քահանայապետն երաշխաւոր է ժողովրդեան զի ի նըմանէ խնդրէ զամենայն որպիսութիւն նոցա. զպարտս. զուղղութիւնս. զմիամտութիւնս եւ զայլսն. եւ զնա փոխանակ նոցա տանջէ. վասն այի ասէ Սողոմօն։ «Եթէ լինիս երաշխաւոր բարեկամի քոյ՝ զանձն քո մատնեցեր թշնամեաց»։ Այս է՝ զի ինքն իւր կամաւ՝ ոչ լինի երաշխաւոր եւ առաջնորդ ժողովրդեանն իւր ընտրութեամբն. «այլ զոր Տէր ընտրեսցէ որպէս զԱհարօն»։ Զի որ ինքն իւրովի ցանկայ մեծութեան, անկանի ի որձութիւնս։ Զի ասէ առաքեալն. «որ եպիսկոպոսութեան ցանկայ՝ բրի գործոց ցանկայ». այսինքն, զոր ինչ բարի գործ ունի եպիսկոպոսն՝ այնմ ցանկայ եւ զայն առնէ. եւ ոչ թէ եպիսկոպոսութեան իշխանութեան։ Այլ արդ՝ եթէ մեքմեր կամաւ ցանկամք երիսկոպոսութեան՝ մեծ վտանգ է. ապա քնի՞ կորուստ է նոցա, որ արծաթով եւ կաշառօք ընրտրին։ «Զի խոտան են այնոքիկ՝ որք ընտրեալ են արծաթով»։ Եւ զի՞նչ ասեմ զնոցայն՝ որ զեկեղեցին մաքսատուն առնեն. եւ որպէս զկրպակս փողոցի քահանայքն շահավաճառ լինին շնորհացն Աստուծոյ։ Եւ քահանայապետքն ղապալով յայք ազգաց իշխանութեան հարկի դնեն զեկեղեցին Աստուծոյ։ Զոր կարծեմք թէ այնպիսիքն խռովարարք են եկեղեցւոյ եւ սուտք. որք ոչ գտանեն թողութիւն յանաչառ ատենին Աստուծոյ։ Զի մաքսաւորութիւն ըստ ինքեան՝ քան զամենայն մեղս մեծ է. վասն զի սատանայ է որ զմաքս ամենայն գործոց մերոց առաւել ժողովէ, եւ ի մեծ հրապարակին յառաջ բերէ . վասն այն մաքսաւորն մեղաւոր է։ Իսկ յորժամ եկին առ Յովհաննէս եւ հարցին. «մեք զի՞նչ գործեսցուք»։ Ասէ ցնոսա. «մի աւելի քան զհրամայելն ձեզ առնիցէք»։ Զի բազում մարդիկ՝ ել եւ ելս առնեն ի վերայ միմեանց. եւ ըզշահն բազմացուցանեն , զզուելով եւ զրկելով զաղքատսն. վասն որոց ասէ առակն. «յանկարծակի հասանիցէ ի վերայ նոցա բարկութիւն Աստուծոյ. եւ հաշումն եւբակումն անբժշկելի»։ Զի որ ասէ Աստուած՝ սիրեն նոքա. այսինքն է, ատէ Աստուած զզրկելն զաղքատն եւ զտալ մեծատանց . եւ նոքա զայն սիրեն. վասն որոյ այնպիսիքն՝ խռովարարք կոչին քաղաքի. զի անիրաւութիւն՝ պատճա՛ռ է աւերման։ Զի որք ի ներքս են՝ ո՛չ վաստակին գիտելով թէ ոչ է իւրեանց. եւ որք ի բացեալ են՝ ոչգան իխաղաքն. զի անիրաւութիւն է ի մէջ նոցա։ Եւ յայնժամ իշխան քաղաքին տեսեալ զայն թէ վասն փոքր շահին մեծ զէնութիւն եւ աւեր եղեւ, ըմբռնէ զնա եւ տուժէ, եւ հանէ ի կենաց։ Եւ այս ի խնամոցս Աստուծոյ. «որ վասն տառապանաց աղքատին՝ եւ հեծութեան տնանկին՝ յարեաւ ի վրէժխնդրութիւն»։ Նոյնպէս եւ յեկեղեցիս առնէ. «զչարն չարաւ կորուսանէ. եւ զայգին եկեղեցւոյ տացէ ի ձեռն այլոց մշակաց, որք խորան իւրեանց տան զպտուղն, եւ ոչ յայլ ազգիս»։ Եւ ապա զի՞նչ իցէ հնարքն՝ ինքն իմաստունն Սողոմօն ուսուցանէ մեզ, եթէ ե՛կ եւ խրատ տամ քեզ։ «յորժամ անկար ի ձեռս չարաց եւ եղեր երաշխաւոր այլոց»։ Չար ոչ կոչէ զիշխանն՝ որ ըզհամար արծաթոյն խընդրէ, այլեւ զուղղութիւն վաճառին որ հատուցանէ զպարտսն. այլ վասն տանջանացն կոչի չար իշխանն որ յիրաւունս. ըստ այնմ, «առաքեաց ի նոսա տանջանս ի ձեռն հրեշտակի չարի». հրեշտակն ոչ է չար. այլ տանջանքն. նոյնպէս եւ այս։ Ասէ՝ «մի տար քուն աչաց. քոց. եւ մի նինջ արտեւանանց նոցա»։ Այսինքն, յորժամ եղեր երաշխաւոր՝ եթէ քո կամաւ եւ եթէ այլոց, ժրացիր եւ արթուն կաց։ Զի չորս եղանակաւ է քունն. մին բնական՝ յորում դանդաղութիւն գործի. եւ մին տգիտութեան. մին ննջումն է ծուլութեան ի բարի գործոց. եւ մին ննջումն է ի մեղաց քունն։ Վասն առաջնոյն ասէ. «մինչեւ յե՞րբ ննջէք. արի՛ք կացէք յաղօթս»։

Վասն երկրորդին ասէ Դաւիթ. «լայս տուր աչաց. զի մի երբէք ննջեցից ի մահ»։ Վասն երրորդին ասէ Տէրն. «արթուն կացէք. եւ յամենայն ժամ աղօթս արարէք»։ Վասն չորրորդին ասէ առաքեալն. «զի արդ ժա՛մ է մեզ քընոյ զարթնուլ»։ Արդ յասպիսի արթնութիւնս ասէ՝ դու արթուն լեր յուսուցանել. եւ նոքա զբարիս գործել ըստ առաքելական խրատուն. «դու քարոզեա՛ զբանն. հաս ի վերայ ժամու եւ տարաժամու եւ այլն»։ Եւ դարձեալ ասէ Պետրոս. «զգուշ լերուք անձանց եւ հօտին»։ Զի նախ պարտ է զգուշանալ իւր անձինն, եւ ապա հօտին Քրիստոսի։ Եւ դարձեալ ասէ Պօղոս. «զերկամ մի ոչ դադարեցայ արտասուք աղաչել զմի մի իւրաքանչիւր ի ձէնջ»։ Ապա կարասցես այսու ի քանքար արծաթոյն զերծանիլ որ ասէ. «ծա՛ռայ չար եւ վատ. եւ հանէք զդա ի խաւարն արտաքին». եւ թէ, «կապեցէք զդորա զձեռն եւ զոտն եւ այլն»։ Զի քանքար է բանին շնրհն ի մեզ աւանդեալ ի յուսուցանել եւ յարգել։ Քանքար է եւ մըկրտութիւն եւ հաւատոյն շնորհն. զոր պերտ է գրծով կատարել։ Զոր չարն Յուլիանոս ուրացեալ եղեւ։ Քանքար է եւ իշխանութիւն իշխանին յԱստուծոյ տուեալ. որով պա՛րտի ըզբարիս գործել։ Քանքար է եւ իւրաքանչիւր շնորհ արուեստաւորաց. զոր պիտոյ է նոքօք զբարիս շահիլ։ Քանքար է եւ զանազան շնորհ աստիճանաց ի մէջ եկեղեցւոյ. քահանայութիւն. սարկաւագութիւն, եւ այլն ամենայն։ Եթէ ոք պահեսցէ զնոսա ըստ կամաց տուողին, լսիցէ «զծառայ բարի եւ հաւատարիմ մո՛ւտ յուրախութիւն Տեառն քոյ»։

Որում եւ զմեզ արժանիս արասցէ մտիցն արքայութեան. աջակողմեան դասուն եւ անթառամ պըսակացն, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՀԸ. Յերրորդ կիրակէն Նորին քարոզ քառասնորդաց. ի բանն՝ «Պահեալ զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր՝ ապա քաղցեաւ»։ Մատ. 4. 2։

Յաղագս քառասնորդաց պահոցս երեք ինչ հարցանելի է։ Նախ վասն անուանն։ Երկրորդ՝ վասն ժամանակին։ Երրորդ՝ վասն որպիսութեան։ Տեսցուք զառաջին գլուխն։ Զի անուն պահոցս այս՝ չորիւք բացայայտի։

Նախ կոչի եօթանասներորդ։

Երկրորդ՝ կոչի յիսներորդ։ Երրորդ՝ կոչի քառասներորդ։ Չորրորդ՝ աղուհաց Արդ որ նախ կոչի եօթանասներորդ՝ զի եօթանասուն օր է պահոցս յառաջաւորաց մինչ ի զատիկ յարութեան Քրիստոսի։ Եւ այսպէս կարգեցան յառաջնոցն. զոր յետոյ հարքն սուրբք՝ զերկու շաբաթն ի մէջն բարեկենդանացուցին. զի մի ձանձրասցին աշխարհականքն. եւ դեռեւս պահեն եւ ունին հաստատ աղգն խփտի եւ հապաշի մինչեւ ցայսօր։ Եւ այս ունի երեք խորհուրդ։ Նախ՝ նշանակէ ըզթիւն կենաց մարդոյս. որ «եօթանասուն ամ ասաց մարգարէն Դաւիթ. եւ որ ինչ աւելի քան զայն՝ ցաւօք եւ հեծութեամբ»։ Ի նոյն խորհուրդն եօթանասուն օր պահեմք. եւ ի կատարումն յարութեան Քրիստոսի տօնեմք. զի յետ աստի կենացս՝ յարութեան շնորհացն եւ փառացն Քրիստոսի արժանասցուք։ Երկրորդ՝ զի եօթանասուն ամ եկաց ժողովուրդն ի գերութեան. եւ ապա ազատեցաւ ի ձեռն Զօրաբաբելի եւ յԵսու քահանայի։ Որ նշանակէ զժամանակ պանդխտութեան մերոյ. զի թշուառացաք՝ եւ գերեաց սատանայ զմեզ ի դրախտէն. եւ զանազան մղօք տանջեաց յերկրի։ Եւ ի ձեռն Յիսուսի թագաւոր էր եւ քահանայ՝ վերստին ազատեցաք։

Երրորդ՝ զի եօթանասուն ազգ է յԱդամայ մինչ ի Քրիստոս ըստ ազգաբանութեան Ղուկասու. որ զսկիզբ առնէ ի Քրիստոսէ. եւ ելանէ յԱդամ եւ յԱստուած. այսպէս եօթանասուն օր պահոցս Քրիստոսի ըզմեզ յառաջին կերպն Ադամայ, եւ տեսութեան Աստուծոյ արժանաւորէ։ Այս է խորհուրդն որ կոչի պահս երթանասներորդ։

Իսկ որ յիսներորդ կոչի. զի յիսուն օր է ի բարեկենդանի կիրակէէն մինչ ի զատիկ կիրակէն։ Եւ այես ունի բազում խորհուրդ. եւ ես ասեմ վեց պատճառ։ Նախզի՝ յիսունն յոբելեան թիւ է. եւ ի յիսուն ամն՝ թողութիւն եւ ազատութիւն լինէր ամենայն իրաց ըստ օրինացն Մովսէսի. եթէ ծառայ, ազատէր . եւ եթէ այլ ինչ՝ ի Տէրն դառնայր։ Նշանա՛կ է առ մեզ, թէ մեզ եմք ծառայ մեղացն՝ «զի որ առնէ ըզմեղս՝ ծառայ է մեղացն ասէ Տէրն»։ Զայս ցուցանէ, թէ այս է ժամանկ ապաշխարութեան. որ ի ձեռն յիսն օրեայ պահոցս՝ ընդհանուր ամենայն մեղաց թողութիւն գտանեմք եւ ազատիմք ի ծառայութենէ սատանայի։ Երկրորդ՝ զի բոլոր ամն՝ յիսուն շաբաթ է. եւ այս պահս յիսուն օր է. զի մի մի աւուրբ՝ զիւրաքանչիւր շաբաթու ըզմեղս քաւեմք։ Երրորդ՝ յիսունն հինգ տասն է . եւ տասն հինգ է. հինգ տասն է՝ ի սրբութիւն հնգից զգայարանացս. այսինքն, աչաց, ականջաց, հոտելեաց, ճաշակելեաց, եւ շօշափելեաց։ Եւ դարձեալ՝ զի տասն հինգ է, ի սրբութիւն տասն զօրութեանց հոգւոյն։ Զի հոգին երկու զօրութիւն ունի. այսինքն գիտնական եւ կենդանական։ եւ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ՝ ի հինգ բաժանի. գիտնականն բաժանի ի հասարակ զգայութիւն. յերեւակայութիւն. ի կարծիս. ի տրամախոհութիւն. եւ ի միտս։ Իսկ կենդանականն բաժանի ի կամս. յընտրողութիւն. ի յօժարութիւն. ի բարկութիւն եւ ի ցանկութիւն։

Չորրորդ՝ յիսունն՝ եօթն եօթն է. եւ այդպէս խորհրդաւոր է եդեալ պահքս այս ի քաւութիւն եօթանց գլխաւոր յանցանաց մահու չափ մեղացն։ Որ է հպարտութիւն. նախանձ. բարկութիւն. ծուլութիւն . ագահութիւն. որկրամոլութիւն. եւ բղջախոհ ցանկութիւն. որք ներգործին ի մեզ հինգ զգայարանօք։ Հինգերորդ՝ քառասուն եւ ութն օր է պահոցս. զի երկու կիրակէն ուտիք է. եւ քառասուն եւ ութն օր պահոցս՝ օրինակեցաւ ի քառասուն եւ ութն քաղաքն ապաստանի. զոր շինեաց Յեսու։ Զի յանցաւորք ոմանք փախչելով անկանէին ի քաղաքն. եւ կային ի ծառայութեան, մինչեւ մեռանէր քահանայապետն. յա՛յնժամ ամ արձակեալք լինէին. եւ ոչ ոք պատժէր զնոսա վասն յանցանացն։ Նոյնպէս եւ մեք յանցաւորք գոլով , փախչիմք եւ մտանեմք ի փրկութեան քաղաքս. այսինքն, ի պահս այս. եւ աստ կամք ի ծառայութեան, մինչ ի մահ ճշմարիտ քահանայապետին մերոյ Քրիստոսի. եւ ապա ազատիմք ի մեղացն պատժոց. ըստ այնմ, «որ դատապարտեաց զմեղս ի մարմնի իւրում»։ Եւ թէ՝ «վասն մեր մեղս արար անմեղն զի. մեք եղիցուք նովաւ յարժարութիւն Աստուծոյ»։ Եւ թէ՝ «գընեաց զմեզ Քրիստոս յանիծից օրինացն, եղեալ վասն մեր անէծք»։ Եւ թէ՝ «շնորհեաց մեզ զամենայն յանցանս մեր»։ Վեցերորդ պատճառ՝ զի քառասուն օր է պահոցս մինչ ի յարութիւն Ղազարու. զի Քրիստոս քառասուն օր պահեաց։ Այլ զաւագ շաբաթն պահեմք ի խորհուրդ չարչարանացն կցորդելով, եւ յարութեան շնորհացն եւ փառացն հաղորդիցուք։ Ա՛յս է խորհուրդ որ յիսներորդ կոչի։

Իսկ քառասնորդ կոչի պահս. զի յառաջին կիրակէէն պահոցն սկսանի, եւ յընթրիս Տեառն կատարի քառասուն օր պահոցս։ Եւ այս ունի բազում խորհուրդ։ Եւ ասեմք հինգ պատճառ։ Նախզի՝ քառասունս այս՝ ժամանակ է փորձանացն սատանայի. զի Քրիստոս քառասնօրեայ պահօքս՝ յաղթեաց փորձողին սատանայի։ Նոյնպէս եւ մեք քառասնօրեայ պահօքս յաղթեմք փորձանացն սատանայի. եւ հեռանայ ի մէնջ. որպէս ասէ աւետարանն. «այս չար՝ ոչ իւիք ելանէ, եթէ ոչ պահօք եւ աթղօթիւք»։ Երկրորդ՝ զի քառասունս այս՝ ժամանակ է մարտի եւ պատերազմի. զի լըլկելով եւ չարչարելով զմարմինս, ընդդէմ ախտից եւ փափկութեանցն պատերազմիմք։ Եւ պահօք եւ անսւաղ ծոմով եւ ծարաւով զմարմին, եւ զաշխարհս ողորմութեամբ, եւ զսատանայ խոնարհութեամբ յաղթահարեմք. որպէս ասէ սաղթմոսն. «չարչարեցայ եւ խոնարհ եղէ մինչեւ յո՛յժ»։ Երրորդ՝ զի քառասունս այս՝ օրհնեալ եւ սրբեալ եղեւ յԱստուծոյ եւ ի մարգարէիցն. զի գրեալ է ի թագաւորութիւնսն, թէ «Եղիա քառասուն օր պահեաց՝ եւ ապա ի լեառն Աստուծոյ ի քորեբ ժամանեաց»։ Զայս ցուցանէ, թէ որք պահեն ըզքառասունս զայս սրբութեամբ՝ ի լեառն Աստուծոյ յերկինս եւ առ Քրիստոս համարձակ ժամանեն։ Նոյնպէս եւ Մովսէս ըզքառասուն տիւ եւ քառասուն գիշեր պահեաց. եւ զօրէնս ի Տեառնէ ընկալաւ. նշանակէ, թէ որք պահեն զքառասունս զայս սրբութեաեմբ՝ զօրէնս Աստուծոյ ամենեցուն եւ զպատուիրանս նորա ընդունին։ Նոյնպէս եւ ժողովուրդն յանպատին քառասուն ամ կացեալ. եւ ապա յերկիրն պարգեւաց ժամանեալ։ Զայս օրինակէր՝ որ քառասնօրեալ պահօքս այս՝ ժողովուրդքս քրիստոնէից յերկիրն պարգեւաց, այսինքն ի դրախտն Աստուծոյ ի վերինն Երուսաղէմ հասանեմք։ Այսպէս օրհնեալ եւ սրբեալ եղեւ քառասունս այս Աստուծոյ եւ ի մարգարէիցն։ Չորրորդ՝ քառասունն ի չորից տասանց բաղկանայ. զայն նշանակէ, թէ պարտ է մեզ ի պահս այս՝ զտասն բանեան օրէնս կատարել. եւ զհրամանս չորից աւետարանչացն հաւատալ եւ պահել. եւ այսպէս կատարեալ լինիլ։

Հինգերորդ՝ զի քառասունս՝ թիւ հատուցման է եւ փոփոխման. զի քառասնորդաց պահօքս՝ զտասանորդս բոլոր տարւոյն հատուցանեմք. զի տարին ՅԿԵ օր է. եւ երեսուն եւ եօթն օր պահոցն՝ տասանորդ է բոլոր տարւոյն. եւ երեք օրն ի սրբութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց մերոց։ Այլեւ ժամանակ է փոոխման. զի մշտնջենաւոր տանջանս վասն պարտուց մեղաց մերոց՝ յաւուրս քառասնորդացն ի ձեռն պահոց եւ ապաշխարութեան փոխեմք. որպէս ասէ ի ղեւտացիսն. «զանդրանիկս իշոյ փոխեսցես ընդ ոչխարի»։ Ահա զայս նշանակէ պահս քառասնորդացս։ Իսկ չորրորդ՝ անուն որ կոչի աղուհաց՝ ի գործոյն է անունն կոչեցեալ. զի կերակուր այսմ պահոցս՝ աղուհաց է եւ ոչ այլ ինչ։ Եւ զայս պահէին յառաջին ժամանակն որ նոր ջերմ էին ի հաւատս քրիստոնէութան ի ժամանակս առաքելոցն, եւ հայրապետացն. եւ յետոյ թուլացեալք սակաւ սակաւ ի զանազան կերակուրս։ Եւ թէպէտ մեք ոչ եմք նման այլոց առաջնոց, ոչ պահօք, եւ ոչ այլ ինչ սրբութեամբ. սակայն ի պահս յայս՝ չորս ինչ խրատելի է ի կերակուրս։ Նախզի՝ մի առանց ժամու եւ աղօթից կերիցեն։ Երկրորդ՝ զի ի տասն ժամն ուտիցեն. եւ ոչ յայլ յառաջ։ Երրորդ՝ զի մի անգամ ուտիցեն յաուրն։ Չորրորդ՝ զի մի յագեսցին ի զանազան խորտիկս. որ աւելորդ է եւ պարարէ զմարմինն։ Այլ հաց եւ ջուր եւ բանջար. եւ այլ այնպիսեօք շատանալ . եւ զայն ոչ յագ. այլ չափաւոր քաղցիւ եւ ծարաւով ճնշել զմարմինն։ Այս առաջին գլուխն վասն անուան քառասնորդացս։

Տեսցուք զերկորդն՝ որ է ժամանակն. թէ վասն ի՞նչ պատճառի յայս ժամանակս եդաւ պահքս այս. եւ ասեմք թէ վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ ի բոլոր տարին առաւել ազնուական եւ նշանաւոր է ժամանակս այս. զի ժամանակ է կենդանութեան. զի երկիր որ նախ մեռեալ թուէր՝ կենդանանայ։ Զորմէ ասեն, թէ լոյսն գերազանցիկ անտես ի յաչաց՝ իջանէ յերկիր եւ կենդանանայ։ Զայս նշանակէ՝ որ մեք մեռեալ էաք մեղօք՝ ի ձեռն ապաշխարութեան եւ պահոցս վերստին կենդանանամք շորհօքն Քրիստոսի որ իջանէ ի մեզ։ Երկրորդ՝ ժամանակ է կանաչի. զի բոյսք. եւ տունկ յայս ժամանակի դալարին. եւ կանաչին։ Նոյնպէս եւ մեք յայսմ ժամանակի դարձեալ գալարիմք եւ զկանաչութիւն պարկեշտ վարուցն ի մեզ բերեմք. ըստ այնմ, «Աստուած դու դարձեալ կեցուսցես զմեզ»։ Երրորդ՝ զի ժամանակ է նորոգման. զի երկիր բանջարովք եւ խոտովք եւ ծաղկօք եւ ծառ կանաչ տերեւօք, եւ նորաբողբոջ ոստովք նորոգին։ Նոյնպէս եւ մեք հնացեալ էաք մեղօք՝ պարկեշտ վարուք նորոգեցաք. եւ զանազան ծաղկօք առաքինութեան արտաքուստ զարդարիցուք. որպէս ասէ առաքեալն. «նորոգեցարուք ի նորոգութիւն մըտաց ձերոց»։ Չորրորդ՝ ժամանակ է յղութեան. զի յայսմ ժամանակի կենդանիք ի ծնունդ շարժին. այսպէս եւ մեք որ պարզամիտ եմք՝ ի ձեռն ապաշխարութեան եւ պահոցս յըղանամք եւ ծնանիմք ըզփրկութիւն հոգւոց մերոց. ըստ այնմ, «յահ եւ յերկիւղ քո յղացեալ երկնեցաք եւ ծնաք զհոգի փրկութեան»։ Հինգերորդ՝ ժամանակ է բոյնս շինելոյ. զի յայսմ ժամանակի թըռչունք բոյն շնեն եւ ձագս հանել փութան։ Նոյնպէս եւ սուրբք ի մարդկանէ բարձրաթռիչ մտօք եւ յուսով՝ տենջան յերկինս բունել. եւ անդ ձագս հանել բարեաց. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Անդ թռչունք երկնից ձագս հանցեն՝ եւ բոյն արագլի ապաւէն է նոցա»։ Վեցերորդ ժամանակ է՝ դեղոյ մաքրութեան. զի յայնժամ մաղձք սկսանին ի շարժումն. վասն որոյ յայնժամ դիւրաւ արտաքսին եւ մաքրին։ Նոյնպէս ի մեզ ախտք մեղաց յայսմ ժամանակի շարժին ի ցանկութիւնս աշխարհի. վասն այսորիկ այժմ լուծանել պարտ է զղջմամբ՝ եւ խոստովանութեամբ արտաքս մերժել ի մէնջ։ Եօթներորդ՝ ժամանակ է շահու եւ վաճառականութեան. քան զի յայնժամ մշակք յերկիր, նաւորդք ի ծով, եւ ալքն ի վաճառս երթան. նոյնպէս եւ մեզ ժամանակ է շահավաճառութեան։ Զիհ քառասնորդ պահօք ապաշխարութեան՝ իսկապէս արք արդարք վաճառականութիւն առնեն. եւ գնեն եւ շահին զարքայութիւն երկնից. որպէս ասէ առաքեալն. «աղաչեմ զձեզ իբրեւ նշդեհ եւ պանդուխտ՝ ի բաց կալ ի մարմնական ցանկութեանց»։ Ութներորդ՝ ժամանակ է շրջման եւ ուխտաւորութեան. զի յայնժամ մարդիկ եկեղեցեաց եւ դամբարանաց սրբոց՝ յայց ելանեն։

Նոյնպէս եւ սուրբքն այժմ մտօք յերկրէ յերկինս ելանեն. եւ ի դրախտն փութան. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Երանեալ է այեր՝ որ ելս եդ ի մտի իւրում ի հովտէս տրտմութեան»։ Իններորդ՝ ժամանակ է յապաւելոյ եւ յատանելոյ. զի յայն ժամ այգիք եւ ծառք յաւելորդաց հատանին։ Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է զաւելորդ սովորութիւն մեր յապաւել. այլեւ ողորմութեամբ զինչս մեր յաղքատս բաշխել. որպէս ասէ. «ծաղիկք երեւեցան յերկրի մերում. եւ ժամանակ յատանելոյ էհաս»։ Տասներորդ՝ ժամանակ է լալոյ եւ արտասուելոյ. զի յայնժամ այգիք յատեալք արտասուս իջուցանեն։ Այժմ ժամանակ է մեզ արտասուաց. զի ի ժամանակս ապաշխարութեան պարտ է որպէս այգի արտասուս զղջման արձակել. որպէս ասէ Դաւիթ. «լուացի զամենայն գիշեր զմահիճս իմ. եւ արտասուօք իմովք զանկողինս իմ թացի»։ Դարձեալ՝ ժամանակ է սերմանց սերմանելոյ. եւ ոստոց պատուաստելոյ. իսկապէս քառասնորդս է ժամանակ քարոզողաց ըզսերմանիս բանին կենաց սերմանել. եւ զձաղկս բարի առաջադրութեանց ի սիրտս մարդկան պատուաստել. զի այնպէս կարասցեն զբարի գործոց պտուղս բերել. որպէս ասէ Յակոբոս. «ընկալարուք զբանն ընդաբոյս. զի կարօղ լինիջիք կեցուցանել զոգիս ձեր»։ Դարձեալ՝ ժամանակ է ցօղոյ եւ անձրեւաց առոգման. զի յայնժամ ելանեն աստեղք տարափաբերք. յորոց ոռոգի երկիր անձրեւօք։ Այժմ ժամանակ է մեզ զցօղ պատգամաց եւ քարոզութեանց սիրով ընդունիլ ի սիրտս մեր. եւ քաղցրապէս ոռոգանել. եւ անձրեւօք աստեղացն՝ այսինքն, օրինակօք սրբոցն զերկիր խղճի մտաց մերոց տամ կացուցանել. «ընդունելի լիցի ասէ որպէս անձրեւ բարբառ իմ. որպէս անձրեւ ի վերայե սիզոյ եւ որպէս տարափ ի վերայ խոտոյ»։

Դարձեալ՝ ժամանակ է գովութեանց եւ օրհնութեանց. զի յայնժամ հաւք որք ի ձմերայնի իբրեւ մեռեալք գոյին, երգ են եւ քաղցրաձայն նուագեն. վայելչապէս ժամանակ է այժմ հոգեւոր երգոց. յաղագս յուսոյ գողութեան բերկրիլ. եւ վասն մաքրութեան խղճի մտացն զօրէն հաւուց երգել եւ նուագել. որպէս ասէ Եսայի. «ցընծասցեն ի հունձս՝ եւ ուրախ լիցին յառնուլ աւարի»։ Դարձեալ հաւք՝ այսինքն, հրեշտակք ուրախ լինին վասն դարձի մեղաւորացս եւ հրճուին. որպէս ասէ Աւետարանն Ղուկասու. «ուրախութիւն է հրեշտակաց Աստուծոյ ի վերայ միոյ մեղաւորի որ ապաշխարիցէ»։ Եւ թէ յաւէժ զուարճանան դասք անմարմնոցն առ էիցս։ Այսքան յերկրորդ գլուխն վասն ժամանակի ապաշխարութեան եւ պահոցս։ Իսկ յերրորդ՝ յաղագս որպիսութեան պահոցս գիտելի է. զի վեց իմն որպիսութեամբ զանազանութիւն է քառասնորդաց պահոցս այս։ Նախ՝ փակել դրան եկեղեցւոյն։ Երկրորդ՝ պատարագ ոչ մատուցանել եւ ոչ Աւետարան ընթեռնուլ։ Երրորդ՝ ըզհին մարգարէսն ընթեռնուլ։ Չորրորդ՝ հանգստեան կարգ ոչ կատարեմք։ Հինգերորդ՝ զի տօն ոչ կատարեմք։ Վեցերորդ՝ զի կարգ ժամատեղաց փոխի։

Առաջինն գիտելի է՝ որ ի քառասնորդաց պահս փակի դուռն եկեղեցւոյն. եւ արտաքոյ աղօթեմք վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ եկեղեցին դրախտին է օրինակ. եւ յորժամ արտաքսեցաւ մարդն ի դրախտէն վասն մեղացն, փակեցաւ դուռն դրախտին կենաց հրեղէն սրովբէիւք, եւ բոցեղէն քրօբէիւք։ Մինչ Տէր մեր ի ձեռն խաչին եբաց զդուռն աւազակին ասելով. «այսօր ընդիս իցես ի դրախտին»։ Նոյնպէս եւ մեք վասն մեղաց մերոց՝ արտաքոյ մնամք եկեղեցւոյս մինչ ի խաչն եւ ի յարութիւն Քրիստոսի։ Երկրորդ պատճառ՝ տապանն Նոյի օրինակ է եկեղեցւոյս. ներքնատունն ժողովրդեանն տեղի. եւ միջինն սարկաւագաց եւ դպրաց . վերինն քահանայից. բեմն տեղի պատարագաց։ Եւ որպէս անդ կերակուրն մի ամենեցուն. եւ աստ մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի. եւ անդ յամենայն ազգաց ժողովեալ գազան եւ անասուն եւ այլն. եւ աստ գազանաբարոյ մարդիկք՝ եւ անմեղք որպէս գառինք ի սմա ժողովեալ ո՛չ մեղանչեն միմեանց. ըստ այնմ, «եզն եւ առիւծն ի միասին ճարակեսցին»։ Եւ Նոյ տապանաւն փրկեաց ըզկենդանիս ի ջրհեղեղէն. եւ եկեղեցիս շինեալ ի Քրիստոսէ ի մէջ ծովու աշխարհիս՝ որ զհոգիս մեր փրկէ ի ջուրց մեղաց։ Եւ որպէս անդ եօթն օր փակեցաւ դուռն՝ եւ ապա որք մտին ի նա անձրեւովն սատակեցան. եւ աստ եօթն աւուրք շաբաթուս փակի. եւ յետոյ որք ոչ մտանեն ի սա՝ հրեղէն անձրեւովն կորնչելոց են. ըստ այնմ որ ասէ Դաւիթ . «տեղասցի ի վերայ մեղաւորաց հուր եւ ծծումբ եւ աեյլն»։

Երրորդ պատճառ՝ բորոտն ի հին օրէնսն եօթն արտաքոյ կայր բանակին։ եւ յետոյ ի ձեռն քահանային լուանայր զհանդերձն. եւ արեամբ պատարագացն սրբիւր եւ մտանէր ի բանակն։ Բորոտն նշանակէ զմեղաւորսս՝ որք գարշելի եղաք զանազան մեղօք. եւ եօթն շաբաթս փոխանակ եօթն աւուրցն արտաքոյ մնամք եկեղեցւոյ. եւ յետոյ խոստովանութեամբ առաջի քահանային լուանամք զմեղս մեր. եւ արեամբ ճշմարիտ գառինն Քրիստոսի սրբիմք յեկեղեցին։ Այս առաջին որպիսութիւն վասն փակեալ դրան եկեղեցւոյս։ Բորոտն նշանակէ զեղաւորսս՝ որք գաշելի եղաք զանազան մեղօք. եւ եօթն շաբաթս փոխանակ եօթն աւուրցն արտաքոյ մնամք եկեղեցւոյ. եւ յետոյ խոստովանութեամբ առաջի քահանային լուանմք զմեղս մեր. եւ արեամբ ճշմարիտ գառինն Քրիսոսի սրբիմք, եւ մտանեմք յեկեղեցին։ Այս առաջին որպիսութիւն վասն փակեալ դրան եկեղեցւոյս։ Երկրորդն՝ զի պատարագ ոչ մատուցանի։ Այսպէս կարգեցին ի կանոնս հարքն սուրբք յաւուրս քառասնորդաց պահոցս՝ պատարագ ոչ մատուցանեն, բաց ի շաբաթէ եւ ի կիրակէէ։ Եւ ունին զայս ամենայն ազգ քրիստոնէից. բա՛ց ի ֆռանկաց որք յետոյ մուծին։ Նախզի՝ յայս պահս ընդ ապաշխարութեամբ եմք. եւ արտաքսեալ յեկեղեցւոյ. որպէս կարեմք պատարագել զՔրիստոս։

Դարձեալ՝ զի զայս քառասունս պահեաց Քրիստոս ի լեառն փորձութեան. եւ ապա յետոյ եկն ի վերնատունն եւ պատարագեցաւ։ Նոյնպէս եւ մեք ընդ Քրիստոսի պահեմք . եւ յորժամ յաղթեմք թշնամւոյն, ապա յետոյ պատարագեմք զՔրիստոս։

Նոյնպէս եւ աւետարանն ոչ ընթեռնումք. զի Քրիստոս յետ մըկրտութեան՝ նախ պահեաց զքառասուն օրս. եւ ապա յետոյ քարոզեաց զաւետարանն. այսպէս եւ մեք պահեմք. նախ՝ եւ յետոյ ի զատկէն յառաջ ըսկսանիմք եւ ընթեռնումք զաւետարանն կարգաւ։

Իսկ երրորդ որպիսութիւն՝ որ ըզհին մարգարէսն ընթեռնումք։ Նախզի՝ Մովսէս քառասուն օր պահելով ի լերինն՝ զօրէնս ընկալաւ յԱստուծոյ, եւ ուսոյց ժողովրդեանն։ Այսպէս եւ մեք զհին օրէնսն ի. խ. աւուր պահս ընթեռնումք։ Դարձեալ՝ զի երկու կարգ է ընթերցուածոցն. մէկ մեծ կարգն ապաշխարութեան՝ զոր Յակոբոս Տեառն եղբայրն կարգաց. եւ միւս փոքր կարգն՝ զորյ յետոյ սուրբն Կիւրեղ Երուսաղէմի հայրապետն կարգեաց վասն երախայիցն խրատ. որք ի մեծի հինգ շաբաթին մըկրտէին։ Այսպէս եւ մեք ըզմեծ կարգն ընթեռնումք վասն ապաշխարութեան մահու չափ մեղաց. եւ ի կատարումն մեծի հինգ շաբաթին արձակիմք յապաշխարութեանց. որք կապեալ եմք ի պատիժս մահու չափ մեղացն. եւ լուանամք զոտս եւ սրբիմք ի ներելի մեղաց։ Չորրորդ՝ որպիսութիւն՝ զի ի հանգստեան կարգ ոչ կատարեմք մինչ ի յարութիւն Ղազարու վասն երկու պատճառի։

Նախզի՝ մեք կենդանիքս ընդ ապաշխարութեամբ եմք. եւ արտաքսեալ յերեսացն Աստուծոյ. ոչ կարեմք վասն մեռելոց միջնորդել եւ բարեխօսել։ Դարձեալ՝ վեց շաբաթ պահս՝ նշանակէ զվեց դարն. որ յառաջ քան զՔրիստոս ամենայն ննջեցեալք ի դժոխս իջանէին արդարք եւ մեղաւորք։ Եւ տօնն Ղազարու՝ նշանակ է գալստեանն Քրիստոսի. որ եկն եւ ազատեաց զհոգիսն ի դժոխոց։ Եւ որպէս ինքն Քրիստոս յարոյց զՂազարոս ի մեռելոց. եւ մեք զԱւետարանն ընթեռնումք ի վերայ գերեզմանաց. զի մեծի յարութեան իւրոյ եւ եկայք ձայնին արժանացուսցէ զնոսա։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ թէ ըզմին վերջին տունն վասն է՞ր ասեմք հանգստեան. «ի նստիլ քո ատենին»։

Ասեմք թէ վասն կրկին պատճառի։ Նախզի՝ բոլոր աւուր ժամքն՝ զչարչարանսն Քրիստոսի նշանակեն . որպէս խաւարեցաւ լոյսն արեւուն եւ այլն։ Իսկ խոնարհեցոյն՝ թաղմա՛ն է խորհուրդ. եւ խաղաղականն իջանելոյն ի դժոխս. ի յիշումն ածեմք զազատութիւն հոգւոցն ի դժոխս. զի այժմ ազատեսցէ զմեզ. վասն որոյ բա՛րձր ձայնիւ գոչեմք զստեղին. որպէս գոչեաց հզօրապէս եւ լի սաստիւ ի դժոխս, մինչ զի յահէ նորա փշրեցան դրունք պըղնձիք եւ նիգք երկաթիք. եւ սատանայ զարհուրեալ՝ բեկաւ ողն նորա կործանեցաւ յանդունդս. որպէս ասէ երգն. «ես ձայն զառիւծուն ասեմ՝ որ գոչէր ի սանդարամետս»։ եւ Դաւիթ ասէ. «ձայն Տեառն փշրէ զմայրսն լիբանանու»։ Դարձեալ՝ միւսանգամ գալուստն եւ զյարութիւն նշանակէ. ուստի յայտ է՝ զի կրկին անգամ աղօթեմք զՔրիստոս որդին յամենայն օր։ Առաջին վասն առաջին ազատութեան հոգւոցն. վերջինն վասն միւս անգամ գազստեանն, եւ առհասարակ յարութեան. վասն որոյ եւ զնեղութիւն ասեմք՝ որ ութներորդ կանոն է, եւ երգ աստիճանաց. որ նըշանակէ զութներորդ դարն. եւ զանբիծսն ի ճանապարհի, առ ի հասանիլ յօթեւանս երկնից. եւ ըզմին տունն հանգստեան յայնմ աւուր յիշատակեմք՝ զի զգալն Քրիստոսի եւ զնստիլն ի դատել աղերսեմք։ Հինգերորդ որպիսութիւն զի ի պահոցս տօն ոչ կատարեմք։ Նախզի՝ տօնն ուրախութիւն է հոգւոյ եւ մարմնոյ. իսկ յայս պահոցս՝ ի սուգ եմք. ի չորեք շաբաթի օրն վասն Եւայի յանցանացն. եւ յուրբաթին վասն Ադամայ. եւ յայլ երեք օր շաբաթուն վասն մեր մեղացն հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց։ Դարձեալ՝ զի ընդ ապաշխարութեամբ մեղաց եմք՝ զի ոչ իշխեմք տօնել ոչ տէրունի, եւ ոչ մարտիրոսաց. մինչ ազատիմք եւ ապա տօնեմք։ Իսկ որ ի շաբաթի տօնեմք զվեց գլխաւոր տօնսն՝ վասն զի յուրբաթի օրն նոքա ընդ Քրիստոսի չարչարակից եղեն. եւ ի շաբաթի օրն հանգեան ընդ Քրիստոսի. վասն այն ի շաբաթի օրն նոցա տօն կատարեմք. եւ ի կիրակէն յարութեան Քրիստոսի. վասն որոյ կանոնեցին հարքն յայս երկու օրս պատարագ մատուցանել եւ տօնել։

Վեցերորդ որպիսութիւն է՝ որ ժամանակարգութիւն փոխի։ Ասեմք թէ ոչ փոխի, այլ նոյն է. բայց է ինչ որ յաւելու որպէս նեղութեան սաղմոսն, եւ այլ երգ. եւ է ինչ որ նուազի որպէս պատարագի ժամն. Եւ այլն ամենայն յիւր տեղն է. Գ ժամն վասն իջման հոգւոյն. եւ Զ ժամն վասն խաչելութեան. եւ ինն ժամն յոր աւանդեաց զհոգին։ Այսոքիկ երեքին ողորմեայքն են հանդերձ երեք կանոն սաղմոսաւն. եւ խոնարհեցոյն վասն թաղման. եւ ապա հաց ճաշակեն։ Եւ յետոյ խաղաղականն է վասն իջանելոյն ի դժոխս՝ յորում խռովութիւն տանջանացն խաղաղեցաւ։ Այս է խորհուրդ վեց իմն որպիսութեան պահոցս այս որպէս ցուցաւ։

Իսկ թէ ոք ասիցէ, այն մին քահանայն ի մէնջ է՝ վասն է՞ր է զի նա միայն արժանացեալ մըտեալ է յեկեղեցին եւ պատարագէ զՔրիստոս։ Ասեմք առ այս Գ պատճառ։ Նախզի՝ յորժամ յանցեաւ մարդկային բնութիւնս, այլ ոչ արժանի լինէր խօսակցութեան Աստուծոյ. յայնժամ վասն բազում խնամոցն՝ ընտրէրզոք ի մարդկանէ՝ եւ նովաւ խօսէր ընդ մարդկան. տալով զօրէնս, կամ այլ ինչ պատգամս. զի մի ամենեւին զրեկեսցին ի բարեաց. որպէս զՆոյ միայն պահեաց ի տապանն եւխօսեցաւ ընդ նմա. եւ զՄելիքսեդեկ միայն յազգէն ընտրեաց քահանայ. եւ զԱբրահամ միայն ընտրեաց եւ ուխտ եդ ընդ նմա։ Եւ ըզՄովսէս միայն եհան ի լեառն. եւ նովաւ խօսէր ընդ ժողովրդեանն. նոյնպէս եւ զայլ մարգարէսն յիւրաքանչիւր ժամանակի։ Այսպէս եւ աստ ի ձեռն միոյ քահանային ներգործէ ըզհաշտարար փրկութիւն մեր։ Երկրորդ՝ որպէս ի հնումն միայն քահանայապետն եւ քահանայքն մտանէին ի տաճարն եւ քաւութիւն գործէին. իսկ ժողովուրդն կայր արտաքոյ. այսպէս եւ մին քահանայն ի տաճարին քաւէ ըզմեղս մեր որք արտաքոյ եմք։ Երրորդ պատճառ՝ զի քահանայպետն մեր Քրիստոս միայն եմուտ ի ներքին կողմն վարագուրին յանդիման լինիլ երեսացն Աստուծոյ հօր վասն մեր. իսկ մեզ խոստացեալ է յետ աստի կենացս ի հասարակ յարութեան ապա արժանաւորիլ նորին։ Այսպէս եւ այս քահանայս միայն է արժանացեալ յօրինակ քահանայապետին Քրիստոսի. եւ մըտանէ ի ներքին կողմն վարագուրին, մինչ մեք ամենեքեան յարութեամբն Քրիստոսի որ է հասարակ փրկութիւն եւ աւետիք յարութեան, ապա արժանի լինիմք մտից արքայութեանս եկեղեցւոյ։

Շնորհօք եւ մարդասիրութեամբ փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. որում վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։