Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 9/18

Գլուխ ՀԹ. Նորին քարոզ վասն աղօթից ի բանն Ղուկասու։ «Պարտ է յամենայն ժամ յաղօթս կալ եւ մին ձանձրանալ»։ Ղուկ. 18. 1։

Վարդապետք ասեն թէ աղօթքն յոյժ օգուտ է վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ աղօթքն ապտուական ընծայ է Աստուծոյ, քան զամենայն ինչ զոր մատուցանեմք Աստուծոյ. զի հրեշտակք ուրախութեամբ տանին առաջի Աստուծոյ. որպէս ասաց հրեշտակն առ Տուբիթ. «յորժամ աղօթէին արրտասուօք , ես էի որ տանէի զաղօթս քո առաջի Աստուծոյ»։ Երկրորդ՝ զի աղօթքն է գործ պատուական. զի յորժամ ընթեռնուս զգիրս՝ Աստուած խօսի ընդ քեզ. յորժամ աղօթես՝ դու ընդ Աստուծոյ խօսիս. ըստ այնմ, «աղօթք իմ առհ Աստուած վասն կենաց իմոց»։ եւ Աստուած խոնարհեցուցանէ զունկն իւր ի ձայն աղօթողին. որպէս ասէ Դաւիթ։

«Ունկնդիր Տէր աղօթից իմոց»։ Երրորդ՝ զի աղօթելով ոք բազում վաստակս առնէ բարեաց. զի յամենայն ժամ կատարի գործ աղօթիցն. ի գիշերի եւ ի տըւնջեան. ի նստիլ ի տան՝ ի գնալ ի ճանապարհի. ի յառողջութեան, եւ ի հիւանդութեան. ի տղայութեան, եւ ի ծերութեան. ի ձմեռն, եւ ի յամառն, եւ յամենայն ժամ։ Իսկ գործ մարմնական՝ ոչ յամենայն ժամ. զի խափանումն լինի։

Եւ վասն աղօթից եօթն ինչ ասելի է։ Նախզի՝ պիտոյ է ի ծունկս իջանել եւ աղօթել. զի ի ծունկս իջանելն։ փոքր կացուցանէ զանձն մադոյն. ըստ այնմ, «ծունկք իմ տկարացան ի պահոց». եւ թէ «զյերկիր կցեցաւ մէջք մեր»։ Եւ խոնարհեցուցանէ զծունկն վասն. ընդ պատճառի։ Նախ՝ ցուցանէ թէ աղօթողին պարտ է զինքն խոնարհեցուցանել. եւ մեղաւոր եւ տկար ասել զինքն. ըստ այնմ, «տառապեցայ եւ խոնարհ եղէ յոյժ զօր հանապազ»։ Երկրորդ՝ յերկու ծունկս իջանելն՝ ցուցանէ թէ պարտական է հոգւով եւ մարմնով խոնարհիլ առաջի Աստուծոյ. զի որ ըզմին ծունկն կրկնեն՝ այսինքն, մարմնով խոնարհին եւհոգւով խորամանկեն։ Երրորդ՝ զի որպէս ի մարմնաւոր թագաւորաց խնդրէ ոք պարգեւս՝ ի ծունկս իջեալ խնդրէ. այսպէս եւ մեք ի խընդիրս հոգեւորս պարտիմք ի ծունկս իջանել առաջի երկնաւոր թագաւորին, զի առնուցումք. որպէս վասն Սողոմօնի ասէ ի չորրորդ թագավորութիւսն. «յարեաւ արքայ որ կայր ի գուճ ի վերայ ծնկանց իւրոց»։ Չորրորդ՝ զի թէ յառնէ ոք յանկմանէ, նախ ի ծունկս ելանէ, եւ ապա յառնէ. նոյնպէս եւ մեք ի ձեռն սկզբնական եւ ներգործական մեղաց անկեալ կործանեցաք. վասն որոյ ի ծունկս ելեալ ի ձեռն աղօթից յառնեմք ի գլորմանէ մեղացն ասելով. «Տէր հան ի բանդէ զանձն իմ»։ Հինգերորդ՝ զի որպէս ոք հանդիպեալ աւազակաց ի ճանապարհի, ի ծունկս եղեալ հեղցէ զնետս իւր առաջի, եւ նետաձիգ եղեալ ի թշնամիսն վանէ զնոսա. այսպէս եւ մեզ պա՛րտ է ընդ իմանալի աւազակացն՝ այսինքն դիւացն. ըստ Պօղոսի «ոչ է մեզ մարտ ընդ մարմնոյ եւ ընդ արեան, այլ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս ընդ այս չարութեան». եւ ի ծունկս լինիլ, եւ զբանս մեղանաց եւ զղջման արկանել առաջի մեր. եւ նետաձիգ լինիլ ի սատանայ, վերացուցանելով զձեռս եւ իջուցանելով. այսինքն, ծեծելով զկուրծս, եւ սատակել զնա. ըստ այնմ, նետաձիգ եղեր ի գլուխս ամբարտաւանից. եւ մինչեւ յանդոնդս ծովու ընկղմեցան»։ Վեցերորդ՝ ցուցանէ, եթէ եղաք ի հողոյ, եւ վերստին ի հող դառնալոց եմք վասն անխափան վճռին։ «հո՛ղ էիր եւ ի հող դարձցիս»։ Եօթներորդ՝ զի ոտիւք ընթացաք ի ծառն եւ յանցեաք. ի ծունկս իջեալ կապեմք զգնացս ի մեղաց. այլեւ ի բարիս ուղղեմք զընթացս մեր. այնմ, «ի ճանապարհս պատուիրանաց քոց ընթացայ»։ Ութներորդ՝ ցուցանէ, թէ պարտիմք զհոգի եւ զմարմին համանգամայն խոնարհեցուցանել ի ներքոյ լըծոյ օրինացն Աստուծոյ. եւ մի յաջ խոտորիլ եւ մի յահեակ։

Երկրորդ գիտելի է՝ զի պարտ է լինիլ աղօթից մերոց՝ որպէս նամակ թագաւորական. զոր առաքեմք առ երկնաւոր թագաւորն։ Զի երեք ինչ պիտոյ է նամակին՝ զի ընդունելի լիցի. մին՝ զի ձեռնադիր թագաւորին լինի. երկու՝ զի մատնէհարած լինի. երեք՝ զի ի ձեռն սիրելեաց մատուցանի։ Այսպէս եւ մեզ պարտ է գործով հրաժարիլ ի մեղաց եւ աղօթել առ Աստուած ի ծածուկ. եւ ոչ ի հրապարակս. եւ զսուրբս եւ զսիրելիսն Աստուծոյ վասն մրե միջնորդ եւ բարեխօս արկանել։ եւ աղօթս յորժամ առնեմք, պարտ է զձեռս համբառնալ առ Աստուած։ Եւ վասն հինգ պատճառի համբառնամք զձեռս ի յաղօթսն։ Նախ ցուցանէ թէ՝ ձեռօքս կթեցի ըզպտուղն եւ յանցեայ. ձեռօքս գիր տամ՝ այսինքն մուչալկայ. զի մի մեղայց։ Երկրորդ՝ ձեռքս հեշտացաւ ի կթելն. սա չարչարի համբարձմամբս։ Երրորդ՝ համբառնամք՝ զի ձեռն տացէ եւ կանգնեսցէ. որպէս ասէ Դաւիթ. «կալար զաջոյ ձեռանէ իմմէ . եւ ի խորհուրդս քո առաջնորդեցեր ինձ». որպէս ոք ընկղմեալ՝ վերացուցանէ զձեռն զի կանգնեսցեն մարդիկ։ Չորրորդ՝ խարտէ, թէ պա՛րտ է զգործս ընդ բանին հաւասարել։ Հինգերորդ՝ զի յառնուլն զպարգեւս կարկառեմք զձեռս. այսպէս յառնուլ ըզհոգեւոր պարգեւս՝ պարտ է կարկառել զձեռս մեր։

Երրորդ՝ գիտելի է՝ թէ պարտ է յեկեղեցիս աղօթել. որպէս ասէ Դաւիթ. «յեկեղեցիս բարեբանեցէք զԱստուած»։ Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախ՝ ի մեր կողմանէս. զի կարօտ եմք աղօթիցն։ Զի մարդիկ՝ յորժամ հուր անկանի, կամ ջրհեղեղ, կամ գերէվարք յառնեն. ի վերայ քաղաքաց, առաւել աղաղակեն։ Նոյնպէս թէ ի հոգիս մեր վառի հուր բարկութեան՝ ողորմութեան ջրովն շիջուսցուք. եւ թէ յառնէ հեղեղ գէջ ցանկութեանց, աղաղակեսցուք առ Քրիստոս. որպէս առաքեալն ի ծովուն «կորնչիմք ահաւասիկ»։ Եւ թէ յառնէ սատանայ կողոպտել զմեզ՝ աղօթեսցուք առ Աստուած. որպէս Եսայի վասն սենեքերիմայ։ Երկրորդ՝ ի կողմանէ աղօթիցն. զի արգիլէ զմահն որ է հրաման Աստուծոյ՝ որպէս Եզեկիա. եւ զգազանսն որպէս Դանիէլ։

Երրորդ՝ ի կողմանէ տանն. որպէս ասէ. «տուն իմ տուն աղօթից կոչեսցի». եւ թէ, «յեկեղեցիս օրհնեցէք զԱստուած»։ Զի ամենայն արուեստ յիւր տեղին կատարի. որպէս դարբանութիւն ի դարբնոցն եւ այլն։ Չորրորդ գիտելի է՝ զի վարդապետք ասեն, թէ որ կամի զաղօթս իւր թէ լսելի լինի՝ երել ինչ պիտոյ է։

Նախ՝ այեօք արտասուել. որովք ցանկացաւ պտղոյն. կամ ի պատկեր ցանկութեամբ։ Ականջով լսել զքարոզութիւն աւետարանին. որով լուաւ զմահաբեր խօսս օձին. բերանովն աղօթել եւ օրհնել զԱստուած, եւ մեղայ ասել. այլեւ պագանել զերկիր. որով ճաշակեաց զմահացոհւ պըտուղն։ Երկրորդ՝ «պարտ է յամենայն ժամ աղօթել՝ եւ մի ձանձրանալ»։ որպէս ասէ Դաւիթ. «աղօթք իմ յամենայն ժամ առ Տէր են»։ Երրորդ՝ պարտ է զի սիրտ աղօթողին ոչ լինի ցրուած։ Եւ այս երկու ազգ լինի. հասարակ եւ առանձին. հասարակաց պարտ է աղօթել՝ այսինքն յեկեղեցին։ Եւ այս ընդդէմէ բանին Տեառն որ ասէ. «մո՛ւտ ի սենեակ քո». վարդապետք ասեն թէ՝ պարտ է զի դիտաւորութիւն աղօթոթղին ի ծածուկ լինի, եւ ոչ գործն. այսինքն վասն հոգւոյն օգտութեան, եւ վասն փառացն Աստուծոյ առնէ զաղօթսն. եւ ոչ վասն մարդկան երեսաց. այսպիսիս այնպէս է ի մէջ ժողովրդեան, որպէս ի սենեակի եւ յառանձին։ Եւհ դարձեալ՝ «մո՛ւտ ի սենեակ քո». այսինք, մո՛ւտ ի սիրտդ. եւ յամենայն աշխարհական հոգոց հեռացո՛ զսիրտդ քո եւ առ քեզ ամփոփեա՛. եւ ամփոփեա՛ զդրունս քո. այսինքն, զհինգ զգայութիւնս որ է մուտ մեղաց. զի ընդ այսգ մտանեն բազմւոթիւնք մեղայ։ Հինգերորդ գիտելի է՝ զի աղօթքն է մարմին, եւ է հոգի. մարմին բանքն են աղօթից որք լսելի լինին. իսկ հոգի իղձն եւ սէրն է ի սրտէն ելեալ եւ Աստուծոյ հաճոյացեալ։ Զոր օրինակ՝ երեւելի մարմինս հոգի ունի աներեւոյթ. եւ նա՛ է շարժօղ եւ կենդանութիւն մարմնոյն։ Նոյնպէս աղօթիցն մարմնոյն կենդանութիւն՝ բաղձանք սրտին է. եւ սէրն շարժօղ առ Աստուած ի հաճութիւն նորին։ Եւ զոր օրինակ՝ յորժամ պակասի հոգին, տարր մայմնոյն ոչ ինչ պակասի. այլ կերպարանն նո՛յն է անպակաս։ Նոյնպէս աղօթքն ի բաղձանաց սրտէն ելեալ՝ կենդանի է եւ հաճոյ Աստուծոյ վասն այն ասէ թէ, «կենդանի է աղօթք սրբոցն»։ Եւ որ ոչ ունի զբաղձանս սրտին, այլ միայն զբան աղօթիցն, այնպիսին մեռեալ մարմին է, եւ տարր միայն մնացեալ աղօթիցն եւ ոչ հոգի։ Դարձեալ՝ անմարմին բանս մեր ի յօդս խառնեալ, յորժամ խօսիմք՝ բանն անմարմին մտանէ ի լսելիսն ի միտսն. եւ ձայնն արտաքոյ մնայ։ Նոյնպէս բաղձանք սրտին ընդ բան աղօթիցն խառնեալ՝ ջերմ սէրն մտանէ առ Աստուած. եւ բանքն արտաքոյ մնան ի յօդս։ Եւ դարձեալ՝ որպէս խունկ ոչ մերձեցեալ ի հուր զհօտն ոչ բուրէ. նոյնպէս խունկ աղօթիցն ոչ մերձեցեալ ի ջերմն սէր սրտին, ոչ է հաճոյ Աստուծոյ։ Եւ որպէս ծուխ խնկոցն ի բացայն երեւի՝ եւ հոտն անուշ ոչ. նոյնպէս բանք աղօթիցն առանց բաղձանաց սրտին՝ բարդումն ծխոյ է միայն, եւ ոչ ընդունելի։ Վեցերորդ գիտելի է՝ զի երկու անկարգութիւն է յաղօթս։ Նախ՝ որ լեզեուն առանց սրտին խօսի առ Աստուած՝ շախակրատումն է եւ ոչ աղօթք։ Երկրորդ՝ թէ սիրտն եւ լեզուն համաձայնին՝ այլ զչարն խնդրեն եւ զմարմնական խնդիրս, այն հեթանոսաց շատախօսութիւն է. յորմէ արգել. «մի շատախօս լինիմք իբրեւ զհեթանոսս». այսինքն, խնդրել մարմնական ինչ, կամ կորուստ թշնամեաց, կամ յաջողումն չարաց։ Այսպիսի երկու դասքս՝ անկարգ են յաղօթս»։ Այլ ընդդէմ այսմ բարեկարգ աղօթքն կրկին է։ Նախ՝ որ սիրտն ինքն ըստ ինքեան աղօթէ եւ աղաղակէ առ Աստուած, առանց շրթանց շարժելոյ՝ ընդունելի. է որպէս Մովսէսին որ եդ զգլուխն ի մէջ ծնկացն։ Առ որ ասաց Աստուած. «զի՞ գոչես առ իս»։ Զորմէ ասէ մարգարէն. «ի խորոց կարդացի առ քեզ Տէր»։ Երկրորդ՝ որ սիրտն եւ լեզուն ընկերանան միմեանց, եւ բարին խնդրեն յԱստուծոյ. այսինքն, զթողութիւն մեղաց եւ զարքայութիւն երկնից. որպէս հրամայէ Տէրն. «խնդրեցէք նախ զարքայութիւն եւ զարդարութիւն նորա»։ Ա՛յս է որպէս ասէ Սողոմօն. «յորժամ երթիցես առաջի Աստուծոյ, եղիցին բանք քո սակաւ». այս է՝ որ զթողութիւն մեղաց խնդրես եւ զարքայութիւն։ Եւ թէ զի՞նչ է պատճառն. ա՛յս է. զի Աստուած յերկինս է, եւ դու յերկրի. նախզի Աստուած տեսօղ թարգմանն. եւ ոչ ինչ է ծածուկ քո ի նմանէ. զի Աստուած զսիրտս եւ զերիկամունս քննէ եւ գիտէտ. վասն այն սակաւ լիցին բանք քո։ Երկրորդ՝ զի Աստուած յերկինս ի բարձունս է ասէ. եւ իհ բարձրութենէ ամենայն ինչ որ ի խոնարհ են՝ երեւին եւ յայտնին. ըստ այնմ, «բարձր է Տէր եւ ըզխոնարհս տեսանէ». վասն այն սակաւ լիցին բանք քո։ Երրորդ՝ զի Աստուած յերկինս ի բարձր աթոռս է փառաց. եւ դու յերկրի. վասն այն սակաւ լիցին բանք քո. որպէս ոք ի մարդկանէ ընդ թագաւորս երկրի սակաւ կարէ խօսիլ. զի ոչ է արժան երկար խօսելոյ։ Ո՞րքան առաւել ընդ Աստուծոյ պարտ է սակաւ խօսիլ եւ ըզգուշաւոր։ Չորրորդ՝ զի Աստուած յերկինս է երկնաւոր . եւ դու հողեղէն բնութիւն երկրաւոր. օտար ի գիտութենէ նորա եւ ի կամաց. վասն այն խօսեա՛ առ նա իմաստութեամբ եւ չափաւոր. որպէս ասէ մարգարէն Դաւիթ. «սաղմոս ասացէք նմա իմաստութեամբ եւ մտօք սաղմոս ասացէք՝ եւ ոչ միան բանիւ եւ իմաստութեամբ, նաեւ ոչ անզգամութեամբ»։ զի ասէ Սողոմօն. «որպէս հասանի երազ ի փորձութեան. նոյնպէս է եւ բան բազում անզգամի»։ Եւ վասն Դ պատճառի զբազում բանս անզգամի՝ երազոյ բաղդատէ։ Նախզի՝ որպէս ի մէջ փորձանացն երազ զնոյն տեսանեն վասն վտանգին. եթէ ի նեղութեան, կամ ի կապանս, կամ ի հիւանդութեան լինին։ Նոյնպէս եւ անըզգամն շատախօս լինի ըստ անզգամութեան իւրում։ Երկրորդ՝ որպէս ծանրութիւն նեղութեան երեւոյթս առնէ երազին. նոյնպէս անզգամութիւն սրտին ծանրացեալ շարժէ զլեզուն ի զանազան բանս։ Երրորդ՝ որպէս բազմութիւն երազոցն սնոտի է եւ նանիր. նոյնպէս եւ բազում բանք անզգամին՝ սընոտի է եւ ընդունայն. եւ ոչ ինչ ունի օգտութիւն։ Զի ասէ մարգարէիւն. «զի՞ է ձեզ աղաղակել եւ ինձ ոչ լսել»։ Չորրորդ՝ ոչ միայն անօգուտ է բազում բան անզգամին. այլեւ պարտաւոր առնէ. ըստ Քրիստոսի որ ասէ. «ընդ ամենայն դատարկ բաին զոր խօսին մարդիկ, տացեն համարս յաւուրն դատաստանի»։ Վասն այն ասէ. «դու սակաւ խօսեա՛ եւ զգուշութեամբ. զի մի լիցիս պարտաւոր յաւուր դատաստանին»։ Եւ այս որ ասէ սակաւ խօսեա՝ ոչ թէ զերկար աղօթելն խափանէ. զի ասէ մարգարէն։ «Օրհնեցից զտէր յամենայն ժամ. եւ ի տուէ եւ ի գիշերի կարդացի առ քեզ»։ Եւ ինքն Տէրն մեր «հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն Աստուծոյ». առ ի զմեզ ուսուցանելոյ միշտ եւ հանապազ աղօթել։ Եւ վասան այրւոյն ասէ. «թէ վասն բարեկամութեան ոչ տայ, սակայն վասն ժտութեան տացէ զխնդրելին»։ Այլ սակաւ բան՝ զբարի խնդիրսն ասէ վասն հոգեւորին. եւ բազում բանք՝ են խնդիրք մարմնաւորք . զորս անզգամք եւ հեթանոսք խընդրեն։ Այլեւ ոչ բազում բան՝ զբազում վարդապետութիւն ասէ. զի թէ կարօղ ես յերկարել զօգտակար բանսն՝ բարի է եւ գովելի. որպէս Պօղոս «որ յերկարեաց զբանն մինչեւ ի մէջ գիշերոյն»։ Այլ բազում բան եւ անօգուտ՝ որ է դատարկաբանութիւն, անարգէ եւ պարսաւելի առաջի մարդկան Աստուծոյ։

Եօթներորդ՝ գիտելի է զբանս զայս Տէրունի, թէ «պարտ է յամենայն դամ յաղօթս եւ ոչ ձանձրանալ»։ Եւ օրինակ մեզ՝ ինքն «հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն Աստուծոյ»։ Նոյնպէս եւ առաքեալն ասէ . «յամենաեյն ժամ անդադար աղօթս արարէք»։ Եւ ինքն Տէրն «արթուն կացէ՛ք եւ յամենայն ժամ աղօթս արարէք». վասն զի աղօթքն նման է մաճասին՝ որ է ի բազուկն. ո՛րչափ մաճասն կուտայ՝ նշա՛ն է թէ կենդանի է մարդն. նոյնպէս աղօթն նշա՛ն է կենդանութեան հոգւոյն. վասն այն պարտ է որ միշտ շարժի յաղօթելն. եւ թէ դադարի, նշա՛ն է թէ մեռեալ է հոգին։ Այլ զբանն Պօղոսի ըստ նկարագրին ո՞վ կարէ կատարել. զի այս անհնար է. զի հարկաւոր է ուտելն, ննջելն, եւ զհարկաւորն վաստակիլ. զի ասէ Դաւիթ. «արարեր ըզտիւ գործոյ. եւ զգիշեր հանգիստ քնոյ»։ Այլ վարդապետք մեկնեն զբանս զայս ի բազում եղանակս։ Նախզի՝ են ոմանք որք միանգամ աղթելով խնդ րեն յԱստուծոյ հայցուածս ինչ. եւ յորժամ ոչ առնուն, յուսահանին եւ այլ ոչ աղօթեն. վասն այի հրամայէ յամենայն ժամ աղօթել. այսինքն, վասն միոյ խնդրոյն՝ բազում անգամ աղօթել, մինչեւ առնուցու. որպէս այրին ի յանիրաւ դատաւորէն բազում անգամ խնդրելովն. եւ փոխ առնօղն նկանակին. որպէս ասէ Պօօղոս. «ո՛ւրախ լերուք եւ անդադար աղօթս արարէք»։ Երկրորդ՝ զի յամենայն ժամ աղօթելն՝ է յաւիտենական կենացն յամենայն ժամ ցանկալ. զի յայնժամ ոչ դադարիմք յամենայն ժամ յաղօթելոյ, յորժամ ոչ դադարիմք ի բարի ինչ գործելոյ։ Վասն զի սկիզբն աղօթիցն է՝ ցանկալ յաւիտենական կենացն. որպէս ասէ Դաւիթ. «աղօթք իմ յամնայն ժամ առ Տէր են. եւ նա՛ հանէ յորոգայթէ զոտս իմ». այսինքն, զընթացս մտացս. եւ յորդորեսցէ ի բարին։

Երրորդ՝ զի ողորմութիւն առնելով աղքատաց եւ կարգաւորաց եկեղեցւոյ՝ աղօթից նոցա մասնաւորիմք. եւ յորժամ մեք դադարիմք յաղօթից՝ նոքա վասն մեր աղօթեն. եւ այսպէս անդադար լինիմք յաղօթս ըստ Պպօղոսի որ ասէ. «մեր առաւելութիւն ի ձեր նուազութիւն. եւ ձեր առաւելութիւն ի մեր նուազութիւն»։ Զի երկու սուրբ հարք հարցին ընդ միմեանս՝ ո՞րպէս աղօթեմք. ասէ մինն. ժամանակ մի աղօթեմք, եւ ժամանակ մի ա՛յլ գործ առնեմք։ Իսկ միւսն ասէ. մեք յամենայն ժամ աղօթեմք ըստ Տեառն հրամանին, եւ ասէ հայրն ո՞րպէս լինի այդ՝ զի պարտ է ուտել եւ ննջել. եւ պատասխանեալ հօրն, ի սահմանեալ ժամսն աղօթեմք. եւ յայլս առնեմք գործ մարմնոյ եւ տամք աղքատաց. եւ յորժամ մեք դադարիմք յաղօթից ուտելով կամ ննջելով, նոքա վասն մեր աղօթեն. եւ այսպէս անդադար աղօթեմք յամենայն ժամ։ Չորրորդ՝ յամենայն ժամ աղօթելն է՝ այսինքն, ի կարգեալ ժամսն աղօթից ոչ ծուլանալ յերք ժամանակս ըստ Դաւթի. յերեկոյս, ի վարղորդայն, եւ ի հասարակ աւուրն. կամ ի մէջ գիշերին, յառաւօտուն, յերրորդ ժամն ի վեցերորդ ժամն, յիններորդ ժամն, ի տասներորդ ժամն որ է խաղաղականն. եւ ի հագստեան ժամն եկեսցեն. ըստ այնմ, «եօթն անգամ յաւուրն օրհնեցից զքեզ»։ Կամ յինն ժամն ըստ հարցն սրբոց. Գ ի գիշերն. երեք ի ցերեկն. եւ երեք յերեկոյին։ Հինգերորդ՝ յամենայն ժամ աղօթելն է՝ այսինքն, ի չորս ժամանակս ի մանկութեան, յերիտասարդութեան, յալեւորութեան, եւ ի ծերութեան. զի ասէ Տէրն։ «Արթուն կացէ՛ք. զի ոչ գիտէք երբ Տտէր տանն գայցէ . յերեկօրեաեյ, ի մէջ գիշերի, ի հաւախօսի, եւ եթէ ընդ առաւօտն. զի յորում ժամու ոչ գիտիցէք՝ գայ որդի մարդոյ»։ Զի ասէ Սողոմօն. «յիշեա՛ զարարիչն քո յաւուր մակութեան քոյ»։ Եւ երիտասարդին ասէ Դաւիթ. «երիտասարդք եւ կուսանք օրհնեցէք զՏէր». եւ ալեւորացն՝ «մինչեւ յալեւորիլ եւ ի ծերանալ իմում Աստուած իմ մի թողուր զիս. եւ մի ընկենուր զիս Տէր ի ժամանակս ծերութեան»։ Վեցերորդ՝ յամենայն ժամ ղօթելն՝ նշանակէ զժամանակեայ կեանս, մինչ յողորմութեան աթոռն է նստեալ Տէրն ըստ առաքելոյն. «ահա ժամանակ ընդունելի՝ ահա օր փրկութեան»։ Զի վասն այնր ժամանակին ասէր տնտեսն. «գործել ոչ կարեմ, մուրանալ ամաչեմ»։ Եօթներորդ՝ յամենայն ժամ աղօթելն՝ նշանակէ թէ, ի ժամ աղօթիցն պարտ է յամենայն սրտէ աղօթել առ Աստուած վասն արքայութեան . զի աղօթքն խօսք է առ Աստուած. եւ մի յայլ ինչ խնդիրս պարապիլ. եւ շփոթեալ մտօք այսր անդր վասն մարմնական իրաց. ի վանումն թշնամեաց. յառողջութիւն մարմնոյ. ի փարթամութիւն ընչից որպէս հեթանոսք։ Որպէս ասէ Դաւիթ. «օրհնեցէք զՏէր յօրհնութիւն նոր զի բարի է. սաղմոս ասացէք նմա»։ եւ թէ «սաղմոս ասացից մտօք. սաղմոս ասացից հոգւով. սաղմոս ասացից եւ ի միտ առից»։ Ութներորդ՝ յամենայն ժամ աղօթելն՝ է զի ի սահմանեալ ժամանակս պա՛րտ է զիւր կանոնեալ պաշտօնն կատարել։ Եւ մի փոխանակել միմանց. որպէս ոմանք վասն ծուլութեան զգիշերին ընդ արեւագալն ասեն. եւ զճաշուն որ է հասարակ աւուրն՝ ի գիշերն ասեն վասն որկորստութեան, կամ յետ հացին։ Նոյնպէս յերկոյն եւ զեկեսցեն. այլեւ կրճատեն զարեւագալն. եւ ծայրատեն զսաղմոսն. եւ ոչ վըճարեն ըզկանոնեալ ութն կանոնսն, եւ զնեղութեան. եւ որք շափշտակեն զփառս Աստուծոյ՝ թողեալք յԱստուծոյ, յափշտակին ի դիւաց. զի խրատէ Դաւիթ. «կատարեա՛ բարձրելոյն զուխտս քո»։ Իններորդ՝ «յամենայն ժամ աղօթս արարէք». այսինքն , ի չորս եղանակ տարւոյն. զի բազում եւ զանազան բարութիւնս վայելեմք ի տարին զոր շնորհեաց մեզ ի չրոս ժամանակս. վասն որոյ պարտ է մեզ տրիտուր այսմ բարեաց տուողին. պտուղ բարեաց հանդերձ գոհացողական օրհնութեամբ նուիրել ի չորս եղանակս տարւոյն. որպէս երեք մանկունքն հրաւիրեցին զայսպիսի օրհնութիւնս Աստուծոյ. «սառն եւ պարզ՝ եղեամն եւ ձիւն՝ օրհնեցէք զանուն Տեառն»։ Տասներորդ՝ աղօթք, որ անդրադարձեալ ասէ այսպէս. թող արարէք մեղաց ձերոց յամենայն ժամ. կամ թէ յաղթութիւն արարէք ի վերայ ի դիւաց. կամ թէ յամօթ արարէք զսատանայ. կամ թէ ախ եւ օթ արարէք. այսինքն, ախին եւ եղուկին եւ տրտմութեան՝ օթեւանս արարէք զձեզ. ըստ այնմ, «որ լան այժմ, ծիծաղեսցին»։ Դարձեալ՝ աղին օթարան արարէք զձեզ , կսկծիլ եւ հոգալ վասն մեղաց. եւ զանմահութիւն հոգւոց համեմել յամենայն ժամ. եւ բժշկել զկուրութիւն մտաց ըստ Տեառն. «ընկալարուք յանձինս ձեր զաղն՝ եւ խաղաղութիւն արարէք ընդ միմեանս»։ Այլ բանն Պօղօոսի որ ասէ. «անդադար աղօթս արարէք». եւ իւր բանն որ ասէ Քրիստոս. «յամենայն ժամ յաղօթսթ կացէ՛ք». հակառակ երեւին այնմ բանին որ ասէ. «մի շատախօս լինիք իբրեւ զհեթանոսս»։ Ոմանք որ զբանս ոչ կարեն իմանալ՝ զերկար աղօթելն անարգեն եւ նախատեն։ Պարտ է գիտել՝ զի Քրիստոս ոչ արգիլէ զերկար աղօթելն. այլ ըզհեթանոսաց դիւասովութեան նման երկարելն նախատէ։ Զի աստուածք հեթանոսաց դեւք էին. եւ դեւքն երեք ազգ պակասութիւն ունին։ Նախզի՝ յամենայն տեղիս չեն. զի թէ յարեւելս են, յարեւմուտս չեն. եւ թէ ի հիւսիս են, ի հարաւ չեն. վասն այն յերկար աղօթէին՝ զի թէ հեռի են աստուածքն նոցա, ի մօտ եկեսցեն։ Երկրորդ՝ զի դեւք ոչ կարեն զծածուկս մարդոյ գիտել. այլ արտաքին մարմնաւոր նշանօք ճանաչեն զմիտս մարդկան. վասն այն ազգի ազգի շատախօսութեամբ յերկարեն զաղօթս՝ զի գիտասցեն զմիտս նոցա։ Երրորդ՝ զի անգութ է սատանայ. վասն այն երկար եւ գեղեցիկ խօսիւք ջանային ի գութ ածել զաստուածն իւրեանց։ Այլ աստուածն մեր՝ ոչ ունի զպակասութինս զայս. վասն զի յամենայն տեղիս է. որպէս ասէ . «զերկինս եւ զերկիր ես լնում»։ Եւ ծածկագէտ է եւ գիտէ զմիտս մարդկան առանց խօսելոյ. «զի քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս». եւ թէ, «զանգործս իմ տեսին այք քո ասէ Դաւիթ»։ Եւ զի ողորմա՛ծ եւ բազմագութ է Տէր մեր. վասն որոյ այս մտօքս ոչ է պարտ յերկարել զաղօթս մեր, թէ Աստուած հեռի է ի մէնջ մերձ եկեսցէ. կամ թէ ոչ գիտէ նա զմեր սիրտս, կամ անգութ է ի գութ շարժեսցի։ Այլ թէ սուրբ սրտիւ եւ ջերմ սիրով յերկար աղօթէ առ Աստուած, վարձս բազումս առնու. որպէս եւ ինքն Քրիստոս գործով ուսոյց մեզ. «հանելով զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն Աստուծոյ»։

Այլ աստ հարցումն լինի, թէ ոք յորժամ յաղօթս կենայ եւ ոչ հասկանայ զաղօթս իւր, եւ ոչ հասկանայ զքահանային զի խրթին բառով է, կամ այլ լեզուով, զի՞նչ օգուտ է նմա թէ ուշ դնէ։ Պատասխանեն վարդապետք եւ ասեն, թէ յորժամ շինական ոք կայ յաղօթս, կամ լսէ զաղօթս քահանային, թէ սուրբ սրտիւ եւ հաւատով լինի, ոչ է անօգուտ. որպէս թէ ակն մի պատուական անկանի ի ձեռս շինական մարդոյ՝ որ ոչ գիտէ զգինն. եւ ապա տայ զակն ի ձեռս մարդոյ մի սառաֆի որ գիտէ զգինն. ո՛րչափ արժէ ի ձեռին սառաֆին՝ նոյնչափ արժէ ի ձեռս շինականին, թէպէտ ոչ գիտէ զգինն։ Նոյնպէս աղօթք ի բերան իմաստնոյն որ հասկանայ, եւ ի բերան շինականին որ ոչ հասկանայ, ի սուրբ սրտէ ընդունելի են եւ միապէս առնուն զվարձս։ Նախ՝ զի պա՛րտ է ուշ դընել նկարագրին։ Երկրորդ՝ ուշ դնել խնդրուածոյն։ Երրորդ՝ ուշ դնել որ շրջի զխնդրուածովն. այսինքն թէ Աստուած ողորմած է՝ եւ ես աղքատ հոգւով խնդրեմ յԱստուծոյ որ տայ ինձ յիւր բարութեանցն։ Երկրորդ ուշ դնելն՝ պատուական է քան զառաջինն. երրորդն յո՛յժ պատուական է քան զառաջինն եւ զերկրորդն։ Վասն թէպէտ նկարագրին ոչ կարեն ուշ դընել. այլ երկու կերպիւ կարեն ուշ դնել եւ ընդ քահանային աղօթել. եւ զվարձս երկոցունցն հատուցանէ Աստոած քահանայիցն եւ ժողովրդեանն. որք հաւատով եւ սիրով աղօթեն. եւ որք հաւատով եւ յուսով ուշ դնեն, եւ զմիտսն առ Աստուած ուղղեն։ Եւ ինքն Քրիստոս ծագէ ի սիրտս նոցա եւ իհոգիս զճառագայթ փառաց իւրոց, եւ լուսաւորէ. եւ կատարէ զխընդրուածս նոցա։

Որոց եւ զմեզ արժանի արասցէ Քրիստոս՝ աղօթել միշտ եւ ընդունիլ զխ նդրուածս սրտից մերոց. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ Ձ. Նորին դարձեալ քարոզ յերրորդ կիրակէն պահոց՝ ի բան Աւետարանին։ «Լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսոխի քում վաղագոյն, մինչդեռ իցես ընդ նմա ի ճանապարհի»։ Մատ. 5. 25։

Ասաց նախքան զայս թէ մատուցանիցես զպատարագ քո՝ ա՛նդ յիշեսցես թէ եղբայր ունի ինչ զխհէթ զքէն. թո՛ղ զպատարագն՝ եւ նախ հաշտեաց ընդ եղբօր քում. եւ ապա մատուսջիր զպատարագն քո։ Պատարագն յերիս բաժանի։ Նախ՝ յԻսրայէլացւոցն անբան կենդանեաց զենմունս ոչխարի եւ առջառոյ. զոր վասն մաքրութեան ի սեղանն քաւութեան հանէին. եւ նաշիհ ձէթ մոմ եւ խունկ ի տաճարն։ Երկրորդ՝ ի բանաւոր պատարագ. որ ի սեղան սըրտին զղջումն մեղաց արկանել. եւ խնդրուածս եւ աղօթս մատուցանել Աստուծոյ։ Երրորդ՝ յանարիւն պատարագն՝ հաց եւ բաժակ ի սեղանն խորհըրդաւոր մարմին եւ արիւնն Յիսուսի Քրիստոսի։ Իսկ Տէր մեր պատուիրէ «զպատարագն թողուլ ի վերայ սեղանոյն, եւ երթալ նախ ընդ եղբօրն հաշտիլ, եւ ապա մատուցանել զպատարագն»։ Ո՛վ բարերար մարդասիրութեան. զմեր հաշտութիւն առաւել կամի քան զիւր պատարագն։ Եւ տե՛ս՝ զի ոչ ասէ, թէ քո լինի խէթ, այլ թէ նորա. իբր թէ զայրացեալ եղբօրն ի քէն, եւ դու անտես արարեալ ես, ոչ առնեմ անտես. կամի՞ս զի ընդունիմ զպատարագն քո՝ նախ հաշտեցո զպատկերն իմ, եւ ապա զսկզբատիպն որ եմ ես հաշտիմ ընդ քեզ։ Նոյնպէս եւ յայլ ուր ասէ Ովսէէ մարգարէիւն։«Զողորմութիւն կամիմ եւ ոչ զպատարագ»։ Եւ զայս ասէ վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ պատարագն եւ զոհն դժուարին է. եւ ոչ է ձեռնհաս ամենայն մարդոյ. այլ զողորմութիւն բնական ունիմք. զի բընական է որ հայրն ի վերաեյ որդւոյ գթայ. եւ եղբայր ի վերայ եղբօր. եւ ամենայնանասուն զիւր նմանն սիրէ։ Երկրորդ՝ զի պատարագն Աստուծոյ է նուէր. եւ ողորմութիւն ընկերին. լաւ համարի զողորմութիւն որ սէր ընկերին է, քան զպատարագն եւ զզոհն իւր։ Երրորդ՝ կամի որ զհին օրէնսն խափանէ՝ որ փոխարինով էր. եւ զնորս հաստատէ՝ որ ողորմութեամբ եւ շնորհօք է ամենայն. որպէս յայտ է ի մըկրտութիւն , եւ ի թողութիւն մեղաց եւ այլն։ Չորրորդ՝ հոգի է Աստուած՝ եւ զհոգեւոր պատարագն կամի. այսինքն, զպաշտօն Աստուծոյ եւ զբանաւոր պատարագս. ըստ այնմ, «պատարագ Աստուծոյ հոգի խոնարհ՝ զսիրտ սուրբ եւ զհոգի խոնարհ Աստուած ոչ արհամարհէ»։ Եւ զնոյն Ովսէէ ասէ. «լաւ է գիտութհիւն Աստուծոյ՝ քան զողջակէզս»։ Զի թէպէտ վասն նոցա տկարութեան զիջաւ եւ ընկալաւ զանբանից պատարագն. այլ յետոյ մարգարէիւքն անարգեաց. ըստ այնմ, «ոչ ընդունիմ զւարակս՝ եւ ոչ ի հօտից քոց նոխազս»։ Եւ թէ «ընդ զոհս եւ ընդ պատարագս ոչ հաճեցար». զի նոքա օտարք են ի մէնջ. պարտ է զմեզ պատարագել Աստուծոյ. եւ հաշտիլ ընդ միմեանս։ Իսկ որ ո՛չ յառաջ կամ յետ ասէ պատարագին զհաշտիլն, «այլ թող ի սեղանն զպատարագն՝» վասն երկու պատճառի»։ Նախ՝ ցուցանէ, թէ սէր ընկերին մեծագոյն է քան զպատարագն։ Երկրորդ՝ զի հարկ է պատարագին որ ի սեղանն հաշտութեամբ լինի, եւ ոչ խռովութեամբ։ Զի հաշտութեան եւ փրկութեան է միջնորդ մարմին եւ արիւն իւր սուրբ. որ բաշխի ի փրկութիւն եւ ի քաւութիւն եւ ի թողութիւն մեղաց։ Յայս միտս ասաց։ «Լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսոխի քում ի ճանապարհի. զի մի՛ մատնեսցէ դատաւորին. եւ դատաւորն դահճին»։ Զայս պատուիրանս ոչ ձրի դնէ. այլ բազում օգտութիւն ունի մարմնապէս։ Եւ որք ոչ լսեն զայս՝ եւ ոչ խոնարհին ընկերին, ի ներքոյ տասն պատոց մնան։ Նախզի՝ զանիրաւութիւն իւրեանց որ ծածուկ է հրապապարակեն. ասէ «լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսխի քում». եւ նոքա ոչ լսեն։ Երկրորդ՝ եւ զյիմարութիւն յայտնեն. սուտ գոլով՝ ընդ ճշմարիտն մաքառին որ է ոսխն իւրեանց։ Երրորդ՝ զի զազատութիւն իւրեանց կորուսանեն. եւ ի ներքոյ դատաւորին իշխանութեանց մտանեն. որպէս ասէ՝ «մատնէ դատաւորին»։ Չորրորդ՝ զի որ արձակ շիջի՝ ի բանդ մտանէ. ասէ՝ «արկանիցիս ի բանդ»։ Հինգերորդ՝ զի չարչարանաց մատնի ի բանդին. ա սէ՝ «ոչ ելանիցես անտի»։ Վեցերորդ՝ զի բազում անարգանս եւ հայհոյութիւնս ընդունի ի նոցանէ, որք արկանեն զնա ի բանդ։ Եօթներորդ՝ մինչ զյետին բնիոնն հատուցանէ որ է նաքարակիտ մի. այսինքն, վերջին մասն փողոյն. կամ գարէհատ։ Ութներորդ՝ զի այնպէս կատականաց լինի թշնամւոյն։ Իններորդ՝ զի տրտմութիւն առնէ սիրելեաց։ Տասներորդ՝ ամօթալից դառնայ ի տուն իւր։ Այս է մարմնապէս տեսութիւն բանին. որ զմեր հաշտիլն կամի ընդ միմեանս. եւ խոնարհիլ եւ կալ ի խաղաղութեան. վասն այն ասէ։ «Լեր իրաւախոհ»։ Հա՛նապազ խրատէ ըզմեզ որդին Աստուծոյ փրկութեան մերոյ։ Երբեմն օրինօք։ Երբեմն առաքելովք։ Երբեմն մարգարէիւք։ Երբեմն վկայութեամբ։ Իսկ զաւետարանի հրամանս՝ որ նոյն ինքն փրկիչն դէմ յանդիման խօսի առ ամենայնոգի եւ ասէ։ «Լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսոխի»։ Եւ ի վերայ այսր բանի երեք իրս տեսանել եւ խնդրելի է հոգեպէս։ Նախ թէ՝ զի՞նչ է ճանապարհն։ Երկրորդ՝ թէ ո՞վ է ոսոխն. կամ դատաւորն ի ճանապարհին։ Երրորդ՝ թէ ո՞րպէս տամք զհաշիւն։ Վասն առաջնոյն գիտելի է՝ զի ճանապարհ է կենացս մեր՝ ի ծննդենէ մինչեւ մահուն. զի ամենայն մարրդ ի ճանապարհի է։ Նախ՝ զճանապարհն որ երկայն է՝ զվերջսն ոչ ոք տեսանէ, բայց զլայնսն։ Նոյնպէս եւմեք զառօրեայս տեսանեմք. եւ զօր մահուն ոչ տեսանեմք առաջի աչաց։ Երկրորդ՝ որպէս որք ոտն առ ոտն փոխելով գընամք. նոյնպէս կենքս մեր օր առ օր անցանեն. եւ շաբաթ առ շաբաթ։ Երրորդ՝ որպէս ի ճանապարհին յասպարիզէ յասպարէզ գնամք. եւ յօթեւանէ յօթեւանս. եւ ի մեզ ասպարէզն ամիսն է. եւ օթեւանն տարին. յամէ յամիս, եւ ի տարէ ի տրաի կատարեմք զաւուրսս։ Չորրորդ՝ որպէս ճանապարհն ի գնալն պակասի, եւ ի մերձի ի պայմանն. նոյնպէս եւ մեք ի գնալ աւուրցս վճարեմք զկեանս եւ ի պայմանն հասանեմք որ է օր մահու. եւ ա՛յն է մեզ առաջի. եւ մեք անհոգ իբր թէ անմահ կեամք յաւիտեան, մոռացեալ եմք զօր մահուն, եւ զքակտումն հոգւոց. որ զամենայն օդուածսն բաժանէ ի միմեանց։ Եւ յետ այնորիկ մոռացեալ եմք զդատաստանն Աստուծոյ, եւ զքննութիւն գործոց, եւ զհատուցումն։ Եւ թէ ո՞րպէս զերծանիմք ի դիւական գնդէն՝ որք պատեն զմեղաւոր հոգիս. եւ ոչ տան թոյլ ելանել ի կայանս հոգւոց։ Վասն այն Տէրն ի միտ ածելով զայս ամենայն ասէ։ «Լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսոխի քում ի ճանապարհի»։ Այս թէ զի՞նչ է ճանապարհն։ Երկրորդ գիտելի է՝ թէ ո՞վ է սոոխն՝ եւ դատաւորն՝ դահիճն եւ բանդն։ Սարսափի եւ դողայ անձնիմ ո՛վ սիրելիք՝ յորժամ մտացս աչօք նայիմ ի սուրբ բանս աւտարանիս որ ասէ։ «Լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսխի քում»։ Պարտ է գիտել՝ զի ա՛յլ է ոսոխ ի կեանս այս. եւ ա՛յլ է ոսսխ ի հանդերձեալ դատաստանին։ Ի կեանս յայս՝ կրկին է ոսոխն. այսինքն է, դատախազն։ Նախ հոգին եւ մարմինն. զի ցանկան հակառակ միմեանց. ըստ այնմ, որ այրի հոգին բողոքէր յոսոխէ մարմնոյն առ անիրաւ դատաւոր միտսն։ Երկրորդ՝ միտքն է ոսոխ հոգւոյն եւ մարմնոյն. որպէս աստ ասէ։ «Լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսոխի քում»։ Եւ միտքս է ոսոխ մեր եւ դատաւոր. եւ դահիճ խիղճս մտացս. որ թէ մարմնով գործեմք, թէ լեզեուաւ խօսիմք, թէ ի հոգիս կրեմք զամենայն տեսակ մեղաց, ոսոխ լինի իմացումն ի մեզ. եւ մատնէ դատաւորի անձնիշխան կամացն։ Եւ նա տայ ի դահիճն որ է խղճմտանքն։ Եւ նա չարչարէ զհոգիս ի ներքուստ. եւ մատնէ զմարմինս ի բանդ ապաշխարութեան, մինչեւ զյետին նաքարակիտն, որ էր սակաւ մի մեղքն վճարէ. եւ ապա թոյլ տայ եւ հանգչի։ Այսպէս ոսոխ է միտքս առ մեզ։ Նախզի՝ հա՛նապազ ընդ մեզ է. եւ ոչ երբէք հեռհանայ ի մէնջ։ Երկրորդ՝ զի ոչ ննջէ. այլ միշտ արթուն է։ Երրորդ՝ ոչ կարօտի լուսոյ. զի անշէջ ճրագ է։ Չորրորդ՝ ոչ առնէ երեսս. զի անկաշառ է։ Հինգերորդ՝ յումեքէ ոչ երկնչի. զի ինքնիշխան է։ Վեցերորդ՝ եւ ոչ ամաչէ. զի ծածուկ է։ Եօթներորդ՝ ոչ խղճայ. զի անողորմ է։ Ութներորդ՝ ոչ մոլորի. զի քննօղ է։ Իններորդ՝ ոչ մոռանայ. զի իմաստուն է։

Տասներորդ՝ միշտ դատէ եւ տանջէ. զի մի՛շտ տեսանէ եւ քննէ զգործս մեր։ Ապա ուրեմն ոսխն ընդ մեզ է . թէ ի գիշերի գործեմք. թէ ի ցերեկի, տեսանէ. թէ ի ծածուկ, եւ թէ յայտնի. թէ ի միտս, թէի լեզուս. թէ ի հոգիս, եւ թէ ի մարմինս։ Ապա զի՞նչ օգուտ է ծածկել զմեղս. կամ ի յանկիւնս, կամ ի տան, կամ ի ծերպս մտանել. կամ փակել դուռն, կամ խփել զերգն. կամ դռնապանս կացուցանել. կամ պարգեւս խոստանալ՝ զի մի յայտնեսցեն տեսօղքն. յորժամ ոչ կարես ծածկել ի քո ոսոխէդ՝ որ հանապազ առ քեզ է, եւ խղճմտանօքն տանջէ զքեզ։ Եւ թէ ի քո ոսխէ մտացդ ոչ կարես թաքուցանել ըզգործս քո՝ որ զգործածն տեսանէ, ապա յԱստուծոյ զի ա՞րդ թաքուցանեմք՝ որ զանգործ տեսանէ. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Զանգործս իմ տեսին աչք քո։ Որ քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս ասէ նոյն մարգարէն»։ Եւ ոչ ինչ արարած աներեւոյթ է առաջի նորա. «որ նըստի յերկինս եւ հայի յանդունդս»։ Եւ ծածկոյթ մեր չորս ինչ է՝ որ զմիմեանս ոչ տեսանեմք։ Նախ՝ հեռաւորութիւն։ Երկրորդ՝ միջնորմն։ Երրորդ՝ գիշերն։ Չորրորդ՝ զգեստն։ Եւ սոքա ոչ կարեն ծածկել զմեզ յԱստուծոյ։ Ոչ հեռաւորութիւն. զի ոչ է հեռաւոր՝ այլ մերձաւոր մեզ. ըստ այնմ, «մեղք ձեր որոշեն ի մէջ իմ եւ ի մէջ ձեր». եւ այսպէս զամենայն տեսանէ։ Ոչ միջնորմն. որպէս երկինք, եւ կամ տուն. զի «Աստուած յերկնից հայեցաւ ասէ տեսանել թէ իցէ՞ ոք իմաստուն որ խնդրիցէ յԱստուած»։ Ոչ գիշերն. զի աչք Տեառն լուսաւոր են քան զարեգակն, եւ տեսանեն զճանապարհորդս ասէ։ Ոչ զգեստ եւ մարմին. «զի ամենայն ինչ մերկապարանոց է առաջի նորա ասէ Պօղոս»։ Եւ այսպիսի դատաւոր է Աստուած՝ որ ոչ կաշառս առնու. եւ ոչ երեսս առնէ. եւ ոչ երկընչի յումեքէ. եւ ոչ իգիտութեամբ դատէ։ Զի դատաւորք երկրի՝ այս չորս իրօքս թիւրեն զդատաստանն։ Եւ ի մարմնոյ դատաւորաց եւ ի գահճաց կարեմք զերծանիլ. զի կամ խաբեմք. այլ Աստուած անխաբ է. կամ կաշառեմք. եւ Աստուած անկաշառ է. կամ զմարմինս տամք եւ զերծանիմք մահուամբ։ Այլ Աստուած յետ մահու՝ եւ զհոգին տանջէ. կամ զտուգանս վճարեմք աստ մարմնով, այլ անդ հոգւով. այլ ոչ կարեմք վճարել. զի անվճարք են տանջանքն։ եւ անշէջ է գեհենն. անելանելի է բանդն. եւ անքուն որդունքն. անողորմ են դահիճքն . եւ անխիղճ են ոսոխքն։ Եւ աստ գիտելի է երկրորդ մեկնութիւն բանիս որ ասէ։ «Լեր իրարախոհ ընդ ոսոխի քում»։ Արդ ոսոխ աստի կենացս ա՛յս է զոր ասացաք զմիտս տեսօղ. եւ դահիճք ի խղճմտանսն՝ որք հանապազ չարչարեն, եւ որպէս գաւազանաւ հարկանեն զմեզ։ Դարձեալ՝ ի հանդերձեալն ոսոխք բազում են մեղաւորաց. որք գան առաջի ատենին Քրիստոսի եւ դատապարտեն։ Առաջին ոսոխ է նոյն խիղճ մտացս. որ յայտնապէս դատէ զմեզ. որպէս ասէ Դանիէլ. «դպրութիւնք բացան». զի յայտնի լիցի ամենայն մարդոյ գործ իւր. որպէս ի գրի գրեալ լինին գործքն մեր ի հոգիս եւ ի մարմինս. եւ ոչ կարեմք այլ թաքուցանել որպէս այժմ։ Երկրորդ՝ ոսոխ լինին հրեշտակք. որք արկանեն ի հուր գեհենին. որպէս ասէ Մատթէոս. «առաքեսցէ զհրեշտակս իւր փողով մեծաւ. եւ ժողովեսցեն զամենայն գայթակղութիւնս. եւ արկցեն ի հնոց հրոյն բորբոքելոյ»։ Երրորդ՝ ոսոխ լինին սուրբք ամենայն. որպէս ասէ առակն. «յայնժամ կացցէ արդարն բազում համարձակութեամբ հանդէպ նեղչաց իւրոց»։ Չորրորդ ոսոխ՝ երկինք եւ երկիր. որպէս ասէ Յոբ. «յայտնեսցեն երկինք զանօրէնութիւնս նորա. յարիցէ ի վերայ նորա երկիր»։

Հինգերորդ ոսոխ՝ դեւքն. որք չարաշօսեն զմեզ եւ թշնամանեն եւ տանջեն. որպէս ասէ Սիրաք. «են հոգիք ստեղծեալք ի վրէժխնդրութիւն. եւ ի ժամ կատարածի հեղցեն զսրտմտութիւն»։ Այսպիսի հանդերձեալ ոսոխք եւ դատախազք բազումք են մեղաւորաց։ «Գուցէ ասէ մատնեսցէ զքեզ ոսոխն դատաւորին»։ Դատաւորն Աստուած է. եւ դահիճն հրեշտակք. եւ բանդ դժոխքն՝ որ չարչարէ անվճար. մինչեւ ցյետին նաքարակիտն որ է վերջին յանցանքն՝ ամենայն մեղաց պատիժ գոյ եւ ոչ վճարի։ Եւ այս ե՞րբ լինի. յորժամ դատաւորն Աստուած Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս իջանէ յերկնից. յորժամ նստի յաթոռ դատաստանին. յորժամ ամենայն արարածք փոփոխին. յորժամ երկինք որպէս մագաղաթ գալարին. յորժամ արեգակն եւ լուսինն խաւարի. յորժամ աստեղք թօթափին. յորժամ երկիր շարժեսցի. յորժամ մարդիկ յարիցեն եւ կենդանասցին. որպէս ասէ սուրբն Եւագրիոս լ լուսաւոր պատերազմն, թէ «յորժամ սատանայ ի հուր գեհենին կապեսցի, ի քէն եւ զյետին նաքարակիտն պահանջեսցեն»։ Եւ մինչն անդ ոչ ունի կոպար ժամանակի, այլ յաւիտենի. որպէս այն որ ասէ. «Ես եմ ես եմ. մինչեւ կարի իսկ ծերասջիք ես եմ»։ Ոչ թէ մինչ ի ծերութիւն Աստուած է, եւ յետ այնորիկ ո՛չ է։ Եւ Դաւիթ ասէ. «Տէր ապաւէն եղեր մեզ յազգէ մինչեւ յազգ». եւ յետ այնորիկ ո՞չ է ապաւէն։ Այս այս մինչս ոչ ունի վճար. զոր մինչեւ առ ինքն նշանակէ, եւ զհանդերձեալն ոչ լքանէ։

Նոյնպէս եւ այս որ ասէ. «ոչ ելանիցես անտի՝ մինչեւ հատուցանիցես զյետին նաքարակիտն»։ Տեսցւոք եւ զերրորդ գլուխն որ ասէ. «Լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսոխի քում. եւ տո՛ւր զհաշիւն ի ճանապարհի. եւ հաշտեաց ընդ նմա. զի մի մատնեսցէ զքեզ դաւաւորին Աստուծոյ»։ Արդ յորժամ ի հանդերձեալն ոչ գոյ վըճարել պարտուցն, եւ ոչ ելանել ի բանդէն, վասն այն աստ խրատ տայ մարդ մարդասիրապէս, եթէ ընդ ոսխի քում. այսինքն, ընդ մտացդ հաշտեա՛ ո՛րքան կենդանի ես աստ ի ճանապարհ կենցաղոյս։ Եւ տո՛ւր զհաշիւն խոստովանութեան. եւ մուտ ի բանդ ապաշխարութեան. եւ մինչեւ ցյետին նա քարակիտն վճարեա՛ ապաշխարութեամբ։ Զոր օրինակ՝ եթէ երկու ոսոխք երթիցեն առ դատաւորն թշնամանօք, զի զմիմեանս կորուսցեն. եւ ի ճանապարհի բարեկամ ոք հանդիպեսցի նոցա, եւ ողոքեսցէ եւ հաշտեցուցանէ զնոսա, զի մի գնասացեն առ դատաւորն, եւ նա ի բանդ արկցէ, յա՛յնժամ հաշտին եւ լինին բարեկամք. եւ մնան ի խաղաղութեան։ Այսպիսի օրինակաւ պա՛րտ է հաշտիլ ընդ ոսոխին մերոյ. եւ լսել հաշտարար քահանային. եւ տալ զհաշիւն մեղաց խոստովանելով զամենայն մեղս. եթէ բանիւ, եւ եթէ գործով. մարմնով, եթէ հոգւով. մինչեւ ցյետին մեղսն խոստովանիլ եւ ջնջել ապաշխարութեամբ։ Յա՛յնժամ զերծանիմք ի դատաստանէն Աստուծոյ եւ յանելանելի բանդէն. զայն խրատէ։ «Լեր իրաւախոհ ընդ ոսոխի քում»։

Եւ վասն խոտովանութեան գիտելի է՝ զի կրկին դատաւոր կացոյց Աստուած ի վերայ երկրի. այսինքն, հոգեւոր եւ մարմնաւոր։ Մարմնաւոր որպէս դատաւորք երկրի եւ իշխանք։ Իսկ հոգեւոր՝ որպէս քահանայք։ Եւ զանազանին սոքա։ Նախզի՝ մարմնոյ դատաւորք զմարմնոյ յանցանսն քննեն. եւ հատուցանեն վրէժ . եւ քահանայք զհոգեւոր յանցանս քըննեն եւ զմեղս։ Երկրորդ՝ զի նոքա զյայտնի գիտաւորն հարցանեն. որպէս զգող զաւազակ եւ ըզմարդասպան եւ զայլս. իսկ քահանայք՝ զծածուկն քննեն եւ հարցանեն. զի որ ծածուկ է ի մարդկանէ՝ զա՛յն յայտնել պիտոյ է քահանային։ Երրորդ՝ զի դատաւորք որք մարդկան մեղանչեն՝ զա՛յն հարցանեն. թէ մարդիկ ուժ առնուն զինչսն խլեն, կամ զտուն, կամ զհող, կամ զայգի, կամ զա՛յլ ինչ։ Իսկ քահանայքն զայն հարցանեն՝ որք Ստուծոյ օրինացն մեղանչեն, եւ կամ եկեղեցւոյ, կամ հերեձուած խօսին, օրինաց ելանեն, կամ հայհոյեն. կամ ա՛յլ ինչ։ Արդ որպէս դատաւորք երկրի՝ որք փոքր մարդկան զդատաստանն կտրեն, այլ ոչ հարցանեն. բայց թէ ուղիղ չլինի հարցեալ եւ զպարտսն վճարեալ, դարձեալ հարցանեն իսկապէս։ Նոյնպէս որ ինչյերկրի դատաստանաւ վճարի մեղք մարդոյս, թէ՝ ի մարմնաւոր դատաստանն եւ թէ ի հոգեւոր քահանայս, զայն մեղքն այլ ոչ հարցանէ Քրիստոս ի մեծ դատաստանին։ Բայց թէ մեղք լինի մնացեալ որ չխոստովանի, կամ զպատիժն եւ ըզլուծ մեղացն չէ վճարեալ, զա՛յն հարցանէ ի դատաստանին։ Նա վասն այն ի յերկրի զայս կրկին դատաւորս կացուցեալ է Աստուած իւր երեսփոխան դատաւոր, ոք զինչ սոքա վճռին տան, այլ ոչ փոխի։ Որպէս ասէ Տէրն. «զոր կապիցէք յերկրի, կապեալ եղիցի յերկինս. եւ զոր արձակիցէք, արձակեալ յերկինս»։

Նախ վասն բազում պատճառի լաւ է առաջի քահանային խոստովանիլ եւ դատիլ, քան պահել՝ զոր Քրիստոս հարցանէ եւ դատէ։ Նախզի՝ աստ քահանայն միայն է լսօղ մեղացն. իսկ անդ՝ բոլոր արարածք երկնաւորք եւ երկրաւորք ի մի վայր ժողովեալք, որ խայտառակի։ Երկրորդ՝ աստ քահանայն հեզութեամբ հարցանէ. զի քո մարմնակից ընկեր է. այլ անդ դառնութեամբ եւ դժուարութեամբ հարցանէ Քրիստոս՝ որ Աստուած է եւ որդի Աստուծոյ։

Զի յերեսաց ահհէ նորա մեղաւորք՝ «ասասցեն լերանց թէ անկերուք ի վերայ մեր. եւ բլրոց թէ ծածկեցէք զմեզ»։ Երրորդ՝ առաջի քահանային ոսոխ միայն դու ես քո անձինդ. այլ անդ գործք մեր ոսոխ են մեզ. եւ դիւաց բազմութիւնքն չարախօս երկինք եւ երկիր վկայ չար գործոց մերոց։ Նաեւ ամենայն սուրբք եւ հրեշտակք Աստուծոյ՝ որք այժմ բարեխօս են, յա՛յնժամ ոսոխ եւ չարախօս լինին։

Չորրորդ՝ աստ ի խոստովանիլն թողութիւն առնում յա՛յնժամ թէպէտ խոստովանիմք եւ թէ յայտնեմք զմեղսն մեր, թողութիւն ոչ է. զի պատժելոյ է ժամանակն եւ ոչ ներելոյ. որպէս գողն յորժամ ի չանկալն տանին, խոստովանի զմեղսն. այլ ոչ զերծանի. զի կամաւ ոչ խոստովանի. եւ ոչ կամային՝ թողութիւն չկայ. եւ ժամանակն անցեալ է. նոյնպէս եւ անդ։ Հինգերորդ՝ աստ քահանայն միայն է, եւ բանքն իւր. դիւրաւ զերծանիս։ Այլ անդ՝ բիւրք հրեշտակաց կան ի սպասու. յորժամ հրամայէ Քրիստոս, փութով տանին զմեղաւորն ի տանջանսն։ Վեցերորդ՝ աստ քահանայն անցաւոր պատիժ դնէ սակաւ ինչ, կամ յամիս , կամ ի տարի. պահս աղօթք ողորմութիւն եւ այլն. իսկ անդ յաւիտենական է պատիժն։ Ա՛յս է սքանչելի՝ զի քահանայն զյաւիտենական պատիժն ժամանակեայ առնէ. եւ Քրիստոս զժամանակեայ պատիժս՝ յաւիտենական, եւ յաւիտենից տանջէ։ Ապա լաւ է անցաւոր պատիժ կրել աստ, քան անանց եւ յաւիտենից անդ։ Եօթներորդ՝ աստ թէ քահանայն պատիժ դընէ, կարեմք վճարել. զի կայ ժամանակ. ունիս աչք արտասուելոյ. ինչս զոր ողորմութիւն բաշխես. ի պահս կենաս. զթողութիւն առնուս. այլ անդ ժամանակ ներելոյ չկայ. ինչք չկայ. վաստակիլ չկայ որոժ կարես վճարել. վասն այն յաւիտենից եւ անվճար է մեղքն։ Ութներորդ՝ աստ առաջի քահանային կարես խօսիլ՝ աղաչել՝ որ թեթեւացուցանէ զլուծն. այլ ընդ խօսիլ չկայ. աղաչանաց ոչ լսէ. բանքն սպառեալ են մարդոյ եւ գործքն թագաւորեալ փոխանակ բանիցն գործն է որ խօսի. եւ փոխանակ լեզուին՝ ի մարմինս մեր որպէս մագաղաթ ամենայն ծածուկ յանցանք մեր գրեալ լինին պարզ. որ մեք եւ ամենայն մարդ եւ հրեշտակք, եւ դեւք եւ չարք եւ բարիք, զմեղսն տեսանեն եւ կարդան. այն է որ ասէ. «դպրութիւնք բացան». եւ դնին կշիռք արդարութեան. եւ հատուցանի ըստ գործոց։ Իններորդ՝ աստ քահանային կարեն միջնորդել այլք, եւ ծանր լուծ նորա թեթեւացուցանել. այլ անդ ոչ ոք միջնորդէ մեղաւորին. զի երկինք եւ երկիր եւ ամենայն տարերք վրէժխընդիր են պատրաստեալք։ Եւ սուրբք եւ հրեշտակք՝ որք այժմ մեզ բարեխօս են, յայնժամ ոսոխք եւ ատեցօղք են մեղաւորաց. եւ ոչ ոք լինի միջնորդ։ Տասներորդ՝ աստ քահանայն կարէ փոխել զբանն եւ թեթեւացուցանել զպատիժն. այլ անդ՝ անդառնալի է վճիռն. զի միանգամ խօսի Աստուած եւ զնոյն ոչ երկրորդէ. որ ասէ արդարոցն թէ «եկայք». եւ մեղաւորացն թէ «երթա՛յք յինէն ա՛նիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։ Ա՛յն է վերջին խօսքն ընդ մեղաւորաց. եւ անդառնալի վճիռն։ Վասն այն աստ պարտ է մեզ առաջի քահանային խոստովանիլ, եւ դիւրաւ զերծանիլ ի մեղաց։ Աստ հատուցանել զյետին բնիոնն ապաշխարութեամբ։

Աստ զհաշիւ մեղացն տալ վերակացու քահանային։ Աստ զծանր բեռինս մեցաց թեթեւացուցանել ի թիկանց մերոց. զի խաղաղութեամբ անցցուք ընդ գունդս դիւաց։ Աստ խոստովանեցուք զմեղս, մինչդեռ օր կայ. մինչդեռ ի մարմնի եմք եւ կարեմք արդարանալ խոստովանութեամբ՝ պահօք աղօթիւք՝ ողորմութեամբ՝ եւ առ սէր ընկերին, ի սուրբ սրտէ եւ ի մաքուր հաւատոց. եւ աեյլ ամենայն բարեգործութեամբ որ սոցին նման են։

Զի յաւիտենական բարեացն հասցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՁԱ. Ի նոյն կիրակէն դարձեալ քարոզ վասն զղջման եւ խոստովանութեան, ի դէմս անառակ որդւոյն։ «Առն միոջէին երկու որդիք. ասէ կրտսերն զհայրն. տո՛ւր ինձ բաժին յընչիցդ. եւ նա բաժանեաց նոցա զկեանս եւ այլն»։ Ղուկ. 15. 11։

Դէմք առակիս առ ամենակալ բնութիւն Արարչին հայի. եւ առն անուամբ՝ զնա նշանակէ։ Զոր յայլում տեղւոջ արժանաւորեաց զմեզ որդիս անուանել, եւ հայր կոչիլ մեզ. եւ աստ խոնարհի եւ ասէ։ «Առն միոջ էին երկու որդիք»։ Արդ երկու որդիս զո՞րս իմանալ պարտ է։ Ոմանք իմացան զհրէայս եւ զհեթանոսս. որպէս ասէր Աստուած. «որդի անդրանիկ իմ է Իսրայէլ»։ Արդ եթէ նոքա անդրանիկ էին, ապա եւ հեթանոսք կրտսեր անուանին։ Եւ նոքա որք զայս ասեն, ոչ ունին ի վերայ կարգին յարմարել ըզբանս։ Զի ասէ՝ «էրէց որդին յանդաստանէ եկեալ եւ բարկացեալ». ե՞րբ կարէ հրէայն ասել զպատուիրանաւն Աստուծոյ ոչ անցի. զի հանապազ նոքա անօրէնք էին. կամ ե՞րբ ասէ թէ՝ «ուլ մի ոչ ետուր ինձ»։ Զի ամենայն բարութիւնս հոգեւոր եւ մարմնաւոր նոցա արար Աստուած. եւ նոքա ժխտօղք եղեն եւ ուրացան զնա. զՏէր եւ զփրկօղն իւրեանց խաչեցին. եւ յԱստուծոյ աչացն ելին, եւ ամենայն մարդ կան ատելիք եղեն։ Արդ՝ յարմատի առակս կրկին տեսութեամբ։ Նախ՝ ի վերայ հրեշտակաց եւ մարդկան . որպէս յայլ ուրեք հովիւ կոչեաց զանձն. եւ զհրեշտակս եւ ըզմարդիկ հարիւր ոչ խար. եւ զԱդամ մի ինոցանէ մոլորեալ։ Զոր գտեալ եբարձ ի վերայ ուսոյն խաչիւն իւրով. եւ տարեալ խառնեաց ի հօտս հրեշտակաց։ Եւ դարձեալ՝ դրամ. Ժ. եւ զմին դրամն կորուսեալ. այսինքն ըզմարդկային ազգս. եւ ինն մնացեալ որք են դասք հրեշտակաց։ Որ վառեաց զմարմինն լուսով աստուածութեան իւրոյ՝ եւ էած աւել ի տան աշխարհի. եւ եգիտ ըզպատկերն իւր կորուսեալ. եւ կոչեալ զդրացիս եւ զբարեկամս, ուրախ եղեւ վասն կորուսեալ դրամին. որ եգիտ զազգս մարդկան։ Նոյնպէս եւ զայս առակս՝ պատիւ դնէ ազգի մարդկան՝ եւ որդիս Աստուծոյ կոչէ զնա. որ ստեղծօղն է բնութեամբ եւ արարիչ ամենայնի։ Իսկ էրէց որդիք են հրեշտակք. զի զնոսա նախ ըստեղծեաց քան զամենայն երեւելի արարածս։ Զի ասելն եղիցի լոյս, եւ եղիցին երկինք, ընդ լուսոյ եւ երկնից՝ հաստատեցան ամենայն իմանալի զօրութիւնք երկնից անբաւ բազմութեամբ, հազարք հազարաց, եւ բիւրք բիւրոց. անթուելի մեզ, եւ գիտելի նոցա եւ արարչին որ ստեղծ զնոսա։ Իսկ զԱդամ կրտսեր ըստեղծեաց քան զնոսա. զի յաւուր ուրբաթու կազմեաց զնա ի հոգւոյ իմանալւոյ, եւ ի մարմնոյ զգալոյ. որպէս ասէ Դաւիթ։ «փոքր ինչ խոնարհ արարեր դու զմարդն քան զհրեշտակս եւ այլն»։ Եւ ասէ կրտսերն ցհայրն. տո՛ւր ինձ բաժին որ անկանի յընչիցդ. եւ նա բաժանեաց նոցա զկեանսն։

Զերկնային զանմահ եւ զիմանալի կեանս ետ էրէց որդւոյն՝ որք են հրեշտակք։ Իսկ մարդոյ՝ որոշեաց զդրախտն երկնաւոր ի բնակութիւն, որ է եդեմ ընդ արեւելս. եւ զայն ոչ պահեաց. այլ օձին հաւանեալ եւ կերեալ զպտուղն, եւ զոր ունէրն կորոյս. որպէս ասէ. «ոչ յետ բազում աւուրց գնաց յաշխարհ հեռի»։ Զա՛յն նշանակէ՝ որ ի դրախտին ոչ եկաց բազում ժամանակ։ այլ յետ սակաւ աւուրց էանց ըզպատուիրանաւն եւ գնաց յաշխարհ հեռի։ Եւ ո՞ր աշխարհ հեռի։ զի ասէ մարգարէն. «թէ ելանեմ յերկինս դու անդ ես թէ իջանեմ ի դժոխս եւ անդ մօտ ես». վասն որոյ չիք տեղի հեռի յԱստուծոյ. բայց միայն մեղքն հեռացուցանեն զմեզ յԱստուծոյ. եւ որոշեն ի փառաց նորա։ Զի ասէ մարգարէիւն. «ես Աստուած մերձաւոր ես, եւ ոչ հեռաւոր. այլ մեղք ձեր որոշեն ի մէջ իմ եւ ի մէջ ձեր»։ Զի յորժամ մեղաւորն յետս դառնայ յԱստուծոյ , եւ դառնայ ի մեղս, հեռանայ յԱստուծոյ՝ օտարանայ՝ ի սիրոյ նորա, եւ մոռանայ ըզգութն Աստուծոյ. եւ զԱստուած անգէտ համարի գործոցն, իբր թէ ոչ գիտէ, կամ ոչ տեսանէ. վասն այն գործէ զմեղս։ Զի անհնար է մարդոյ մեղս գործել, յորժամ զԱստուած առաջի աչացն տեսանէ. եւ զմիտս եւ զխորհուրդս ի նա ունիցի. այլ յորժամ մտօքն հեռանայ յԱստուծոյ, եւ զերեսս իւր դարձուցանէ ի նմանէ, ապա դառնայ ի մեղս եւ համարձակ գործ է. իբր թէ հեռացաւ յԱստուծոյ։ Վասն այն ասէ թէ՝ «գնաց յաշխարհ հեռի. եւ վատնեաց զինչս իւր. զի կայր անառակութեամբ». այսինքն, կորոյս զփառս դրախտին. մերկացաւ զքուսեղէն զգեստն. եւ զհամարձակութիւն զոր ունէր առ Աստուած, եւ զսէր նորա . եւ ել ի դրախտէն. եւ վատնեաց զինչսն. այսինքն, զանմահութիւն. զշնորհս հոգեւորս. զհաւատն. զյոյսն. զսէրն. զպարգեւսն. զհանգիստն. զփառսն. զմեծութիւն. եւ եղեւ աղքատ եւ չքաւորեալ յամենայն պարգեւաց։ Այժմ տեսցուք զրեկրորդ միտս անառակ որդւոյն. որ նշանակէ զմեղաւորն։ Եւ ասեն վարդապետք, թէ յայս անառակէս՝ երեք ինչ ցուցանէ աւետարանն։ Նախ թէ՝ ո՛րպէս ի հօրէն բաժանեցաւ։ Երկրորդ թէ ո՛րպէս զղջացաւ եւ եկն առ հայր իւր եւ խոստովանեցաւ։ Երրորդ թէ որպէս հայրն ուրախութեաեմբ ընկալաւ զնա։

Արդ՝ առաջին գլուխն վեց մասն ունի. զի անառակս այս՝ զմեղաւոր մարդն ցուցանէ. եւ հայրն՝ զԱստուած մեղաւորն մեղօք բաժանի յԱստուծոյ. եւ ապա զղջանայ՝ եւ Աստուած մեծ ողորմութեամբ ընդունի զնա։ Այս անառակ որդիս էառ զբաժինն ի հօրէն. եւ ոչ կամեցաւ կալ առ հայրն. այլ առանձինն եւ ազատ. զի անձնիշխան կամօք էառ զբնական բարութիւն. եւ հետ իւր կամացն գնաց։ Եւ յայս հպարտութենէս եւ յազատութենէս՝ վեց ազգ վնաս եղեւ նմա։ Առաջին՝ զի հեռացաւ յԱստուծոյ. որպէս ասէ «գընաց յաշխարհ հեռի»։ Զի հեռի է մեղաւորն յԱստուծոյ. որպէս ասէ Դաւիթ. «հեռի է ի մեղաւորաց փրկութիւն. զի զիրաւունս քո ոչ պահեցին»։ Եւ Ոսկեբերանն ասէ. «ո՞վ Տէր՝ մեղաւորն ո՞ւր երթայ. ո՛չ կարէ փախչիլ ի քէն. այլ ի քէն հեռանայ, եւ առ քեզ գայ. այսինքն, ի քաղցրութենէդ փախչի, եւ առաջի դատաւորիդ գայ»։ Երկրորդ պակասութիւն՝ «վատնեալ զամենայն ինչս իւր». որ անկաւ ի մահու չափ մեղս. վատնեաց զամենայն հոգեւոր բարութիւնս. այսինքն, զԱստուծոյ շնորհսն. զզանազան առաքինութիւնս. զհաւատս. զյոյս. զսէր, եւ զայն։ Երրորդ պակսաութիւն՝ սաստիկ սովն ի հոգեւոր կերակրոց. ասէ՝ «եղեւ սով սաստիկ»։ Զի այր որ ի մեղս է՝ սովեալ է յամենայն հոգեւոր բարութեանց. զի հոգեւոր բարութիւն՝ յո՛յժ հարկաւոր եւ փառաւոր է առաջի Աստուծոյ. եւ որ հեշտացեալ է ի մարմնաուր բարութիւնս աշխարհի, ոչ տայ Աստուած նմա զհոգեւոր բարին. վասն այն սովամահ լինի հոգին. որպէս ասէ մարգարէիւն. «տաց ձեզ՝ սով հացի եւ ծարաւ ջրոյ, այլ սով լսելոյ զբանն Աստուծոյ»։ եւ բանն Աստուծոյ է կերակուր հոգւոյ. ըստ այնմ, «ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ. այլ ամենայն բանիւ որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ»։ Չորրորդ՝ «յարեցաւ ասէ ի մի ոմն քաղաքեաց աշխարհին». այսինքն ի սատանայ՝ որ քաղաքակից է դժոխոցն, յարի ի նա եւ ծառայէ նմա. ըստ այնմ, «որ առնէ զմեղս՝ ծառայ է մեղացն»։ Զի մեղաւոր մարդն՝ յամենայն կողմանց զազատութիւն կորուսեալ է եւ ծառայ է եղեալ մեղաց գործոյն եւ հեշտութեան. եւ գործակցի մեղացն եւ ծառայէ սատանայի որձգէ ի մեղս. եւ ծառա՛յ է եւ գերի անկեալ։ Հինգերորդ՝ որ առնէ ըզմեղս, արհամարհեաց զնա. «եւ առաքեաց արածել զխոզս»։ Յայնժամ մեղաւորն արածէ զխոզս՝ յորժամ յարբեցութեան եւ ի պոռնկութեան է. զի սատանայ որպէս խոզ ի պոռնիկն եւ յարբեցօօղն, եւ յամենայն աղտեղութիւնս հանգչի. որպէս ասէ «խոզ ի տիղմն թաւալի»։ Այլեւ մեղաւորն որպէս խոզ թաւալի ի տիղմն մեղաց պոռնկութեան. եւ զմարմինս իւր խոզի նման արածէ յամենայն աղտեղութիւնս. որպէս ասէ Պետրոս ի կաթուղիկէն. «թէ շուն դառնայ անդրէն ի փըսխած իւր. եւ խոզ լուացեալ՝ ընդ իղմն թաւալի»։ Այսինքն, որ զմեղս խոստովանի, եւ դառնայ անդրէն ի նոյն յօժարութեամբ, նման է շան որ ի փըսխածն դառնայ. եւ խոզն լուացած աղտեղանայ։ Եւ արակն ասէ. որպէս գինդ ոսկի ի քիթ խոզի. այսպէս գեղեցկութիւն կնոջ պոռնկի». զի եթէ ոսկի օղ դնես ի քիթն, ընդ աղբս շաղախէ։ Այսպէս օղօ ոսկի զբանականութիւն եդ Աստուած ի պատկերն իւր, այլ պոռնկասէր հոգին՝ ոչ գիտէ զպատիւ նորա. եւ շաղախէ ի մեղս։ Վասն որոյ ասէ. «զամենայն ինչս վատնեաց հաշտութեամբ եւ արածէր զխոզս». այսինքն, զամենայն երամս անդամոցն իւր ի մեղսա ըստ կամացն արածէր։ Վեցերորդ պակասութիւն է՝ անյագ ցանկութիւն. վասն այն ասէ՝ «ցանկայր լընուլ զորովայնն յեղջերէն զոր խոզքն ուտէին». զի հեշտասէրն ի պոռնկութենէն եւ յարբեցութենէն որ է կերակուր սատանայի, բընաւ ոչ յագենաեյ. այլ ո՛րչափ ուտէ, ա՛յնչափ քաղցենայ, եւ ի ցանկութիւն իւր հալի եւ մաշի։ Այս առաջին գլուխն։

Երկրորդ գլուխն՝ զայն ցուցանէ աւետարանն, թէ ո՛րպէս զղջացաւ եւ եկն առ հայրն։ Այնու որ ասաց թէ, «եկն ի միտս իւր՝ եւ ասէ. քանի՞ վարձկանք են ի տան հօր իմոյ հացալցիք»։ Եւ աստ երեք իրս ցուցանէ, որ պիտոյ է մեղաւորին յորժամ դառնայ առ Աստուած։ Նախ պիտոյ է՝ զի մեղաւորն գայ ի միտս իւր, եւ խորհի թէ՝ զի՞նչ պակասութիւն եղեալ է նմա ի մեղացն։ Եւ այս խորհիլս՝ երեք ազգ է։ Նախ՝ խորհի թէ ուստի՞ անկաւ, եւ յո՞ւր գնաց. այսինքն եւ գնաց առ սատանայ. վասն այն ասէ թէ՝ եկն ի միտս իւր»։ Երկրորդ խորհի, թէ զի՛նչ էր յառաջ քան զմաղանչելն. եւ զի՛նչ եղեւ յետ մեղացն. վասն զի Աստուծոյ որդի էր. եւ եղեւ սատանայի որդի. վասն ա՛յն ասէ. «ես անառակ որդիս»։ Երրորդ՝ խորհի, թէ զի՞նչ է կորուսեալ, կամ զի՞նչ գտեալ. այսինքն զի կորուսեալ է զշնորհս եւ զառատ պարգեւն Աստուծոյ. եւ գըտեալ զսաստիկ սովն. վասն այն ասէ. «ես աստ սովամահ կորնչիմ. եւ վարձկանքն հացալիցք են ի տան հօր իմոյ»։ Ոմանք վարձկանք ասացին ըզհրեշտակս. որք հպատակ եւ հնազանդ են հրամանացն Աստուծոյ. կան հանապազ ի ծառայութեն նորա. եւ ունին վարձ զտեսութիւն Աստուծոյ եւ ըզփառս իւրեանց. նոքա հացալիցք են յառատ շնորհացն Աստուծոյ։ Եւ ոմանք ասեն՝ որպէս մեծն Ներսէս վարձկանք են լուսաւորքն երկնից. որք յօր եւ ի գիշեր՝ հրամանաւն Աստուծոյ լուսաւորեն զմեզ։ Եւ ունին վարձս մշակութեան զանապական գոլն իւրեանց. զոր անառակ որդին անկեալ ի մէջ մահու ե ապականութեան կենցաղոյս, յիշեաց զբընական անմահութիւն իւր։ Եւ ի նոցանէ խոկացեալ ասէր. «դառնամ առ հայրն իմ եւ ասեմ։ «Հայր՝ մեղայ յեկինս եւ առաջի քոյ»։ այսինքն, ի դրախտին մեղայ եւ անկայ յերկիր. չեմ արժանի կոչիլ որդի քո ընդ հրեշտակացդ. «այլ արա՛ զիս իբրեւ զմի ի վարձականաց քոց». այսինքն, զերծո ի մահուս երկիւղէ. եւ արա որպէս զլուսաւորսդ անապական մարմին։ Այլ այժմ որ առաջիկայ բանիս մեր է՝ ի մեղաւորաց զղջումն ունի զտեսութիւն։ Հայրն Աստուած է եւ տուն եկեղեցի. վարձկանք են Աստուծոյ՝ որք ժառանգեն զԱստուած. եւ առնուն վարձ ի նմանէ զարքայութիւն երկնից. սաքա առատ ունին զհաց բանին Աստուծոյ, եւ զմարմինն Քրիստոսի։ Այս առաջին խորհիլն է՝ որ եկն ի միտս իւր մեղաւորն եւ ճանաչեաց զինքն։ Երկրորդ՝ պիտոեյ է զի մեղաւորն հաստատէ զմիտս իւր դառնալ առ Աստուած։ Եւ այս երեք ազգ լինի։ Առաջին զղջմամբ. վասն այն ասէ. «յարեայց»։ Երկրորդ ապաշխարութեամբ. վասն այն ասէ. գնացաից առ հայրն իմ». այսինքն պահօք եւ աղօթիւք։ Երրորդ խոստովանութեամբ. վասն այն ասէ. «ասացից՝ հա՛յր մեղայ յերկինս եւ առաջի քո»։ Եւ յորժամ գայ ի խոստովանութիւն, երեք իրս խոստովանի։ Նախ՝ զիւր մեղսն. ասելով հա՛յր մեղայ։ Երկրորդ՝ զինքն անարժան. ասելով չե՛մ արժանի կոչիլ որդի քո։ Երրորդ՝ զի զԱստուած ողորմած խոստովանի. ասելով «արա զիս իբրեւ զմի վարձկանաց քոց»։ Այլ այս երկուքս՝ ոչ է բաւական թէ մեղաւորն գայ ի միտս իւր, եւ ճանաչէ զիւր մեղսն , եւ հաստատատէ զմիտս իւր դառնալ առ Աստուած։ Այլ երրորդ ինչ պիտոյ է. այսինքն զի ի գործ ածէ զբարի խորհուրդն. վասն այն ասէ «յարուցեալ գնացից առ հայրն իմ»։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ գլուխն՝ ցուցնէ աւտարանս թէ՝ ընդունի Աստուած զմեղաւորն յորժամ զղջանայ։ Եւ երեւի չորս կերպիւ՝ որ ընդունեաց զնա։ Առաջին՝ մեծ ողորմութեամբ. վասն այն ասէ. «ետես զնա հայրն ի հեռաստանէ եւ գթացաւ ի նա»։

Երկրորդ՝ շտապով. վասն այն ասէ. «ընթացաւ ընդառաջ նորա, որ է վազեաց։ Երրորդ՝ ընկալաւ զնա սիրով. զի ասէ՝ «անկաւ զպարանոցաւ նորա եւ համբուրեաց զնա». որ նշանակէ սիրոյ եւ խաղաղութեան եւ ուրախութեան։ Եւ այս յիրաւի. զի թէ հրեշտակք ուրախանան վասն միոյ մեղաւորի որ ապաշխարիցէ, եւ եւս առաւել պա՛րտ է Աստուծոյ ուրախանալ զի հայր է։

Ո՛վ թէ որպիսի գթած է երկնաւոր հայրն. որ ընթանայ ընդառաջ մեղաւոր որդւոյն. եւ ոչ մնայ որ որդին առ ինքն գայ. եւ ոչ յանդիմանէ զնա. եւ ոչ յերեսն տայ զմեղաս իւր. եւ ոչ դնէ ծանր լուծ ի վերայ պարանոցի նորա. այլ քաղցրութեամբ եւ սիրով համբուրէ զնա։ Այպէս պարտ է լինիլ եւ խոստավանահօրն. որ զճշմարիտ զղջացեալն սիրով ընդունի. եւ ոչ դառն բարս ցուցանէ. եւ ոչ յանդիմանէ վասն անցեալ գործոցն. այլ քաղցրութեամբ խրատէ։ Չորրորդ կերպիւ՝ ընդունի Աստուած զմեղաւորն մեծաւ պատուով. վասն այն ասաց հայրն. «վաղվաղակի հանէ՛ք զպատուճանն առաջին, եւ զգեցուցէք նմա»։Եւ չորս կերպիւ պատուեաց զորդին իւր։ Նախզի՝ զգեցոյց նմա հանդերձ գեղեցիկ. որպէս ասէ. «ագուցէք դմա»։ Երկրորդ՝ զի զարդարեաց զնա. զի ասէ՝ «տո՛ւք զմատանին ի ձեռս դորա»։ Երրորդ՝ զի տայ կօշիկ յոտս նորա։ Չորրորդ՝ զի պատրաստեաց նմա կերակուր. որպէս ասէ. «ածէ՛ք զեզն պարարակ եւ զենէ՛ք»։

Արդ՝ ծառայք Աստուծոյ՝ հրեշտակք են ի յերկինս, կամ վարդապետք յերկրի։ Ասէ նոցա Աստուած՝ բերէ՛ք զառաջին պատմուճանն, եւ զգգեցուցէք դմա։

Առաջին պատմուճանն անմեղութիւն ր. զայս պատմուճանս նախ Ադամ զգեցաւ ի դրախտին. այլ մեղօք մեցկացոյցց զինքն եւ զմեզ։ Բայց խոստովանութիւն ա՛յնպիսի զօրութիւն ունի յորժամ ճշմարիտ լինի, զի զառաջին անմաղութեան պատմուճանն զգեցուցանէ նմա։ Զի ի նոյն ժամն՝ յորժամ արձակէ խոստովանահայրն զմարդն, ա՛յնպէս է՝ որպէս Ադամ ի դրախտին էր յառաջ քան զմեղանչելն. վասն այն ասէ. «զխոստովանութիւն եւ զմեծ վայելչութիւն զգեցար. արկար զլոյս որպէս զօթոց»։ Իսկ մատանին՝ ցուցանէ զճշմարիտ հաւատն եւ զաստուածային սէրն։ Եւ հանդերձն զգործն ցուցանէ. ա՛յս է՝ զի ճշմարիտ հաւատն ասատուածային սիրովն եւ բարին գործովն՝ զարդարէ զհոգին. ապա ուրեմն «հաւատք առանց գործոց մեռեալ են»։ Կօշիկն ի մեռեալ մորթոյ լինի. ցուցանէ զօրինակ սրբոցն՝ որք մեռան վասն ճշմարտութեան։ Զայս կօշիկս ագանի որ խոստովանի եւ հետեւի սրբոցն, որք վասն մեղացն մեռան ամենայն բարի գործովքն։ Դարձեալ՝ կօշիկն ամրութեան է նշան. ցուցանէ թէ որ խոստովանի՝ զօրանայ ի վերայ թշնամւոյն եւ կոխէ զգլուխ նորա. եւ ոչ կարէ իշխել եւ բառնութեամբ ի մեղս ձգել որպէս յառաջն. մինչ չէր խոստովանեալ, ծառայ էր եղեալ սատանայի եւ գերի նորա։ Եզն պարարակ՝ զՔրիստոս ցուցանէ. որ աստուածութեամբն պարապեալ էր. որպէս յայլ ուր գառն կոչեցաւ՝ որ եբարձ զմեղս աշխարհի։ Աստ եզն կոչեցաւ պատարագելի. որ զենաւ վասն փրկութեան աշխարհի։ Եւ այժմ վասն մեր հանապազ պատարագի հօր ի հաշտութիւն, եւ ի քաւութիհւն մեղաւորաց։ Յայս պատարագէ կարէ ոք ուտել յետ խոստովանութեան, յորժամ ճշմարիտ զղջանայեւ խոստովանի։ Ապա ուրեմն յայտ է՝ զի նոքա որք խոստովանութեամբ զհանդերձ անմեղութեան չեն զգեցեալ, եւ զմատանին հաւատոյն բարի գործովքն ոչ ունին, եւ կօշիկս ոչ ունին որովք երթան զհետս սրբոցն, եւ կոխեն զմեղս եւ զսատանայ, այնպիսիքն ոչ են արժանի որք ուտեն ի զենեալ մարմնոյ եւ յարենէն Քրիստոսի։ Բայց տե՛ս եւ զայն զի ասաց. ածէ՛ք զեզն պարարակ՝ եւ զենէք եւ կերիցուք»։ Եւ ոչ ասաց նմա թէ՝ դո՛ւ զե՛ն. յայսմանէ երեւի որ անկեալ քահանայն թէպէտ խոստովանի եւ արդարանայ եւ ճաշակէ ի հաղորդութենէն. այլ ինքն ոչ կարէ պատարագել զՔրիստոս ի ձեռն այլոց հաղորդի։ Տես եւ զուրախութիւն զի ասէ. «կերիցուք. եւ արբցուք եւ ուրա՛խ եղիցուք. զի այս որդիս մեռեալ էր եւ եկաց, կորուսեալ էր եւ գտաւ»։ եւ այն զի ասէ՝«ուլ մի ոչ ետուր ինձ». ուլ զսատանայ ասէ. զի յորժամ անկաւ յերկնից, եւ զրկեցաւ ի փառացն Աստուծոյ, բազում անգամ հրեշտակք աղաչեցին զԱստուած. եւ ած ոչ եթող ըզյանցանս սատանայի. եւ ոչ լուաւ զաղաչանս նոցա։ Եւ զի ուլ կոչէ զսատանայ։ Նախ՝ վասն փոքրկութեան եւ տկարութեան, որ անկեալ ի յինն դասուց հրեշտակացն փոքրկացաւ եւ տկարացաւ երկրորդ՝ զի ուլն նման է գառանց եւ աննման. նոյնպէս եւ սատանայ նմ՛ան է հրեշտակացն՝ զի անմարմին է եւ անմահ բնութիւն. այլ աննմա՛ն է, զի ոչ ունի զփառս եւ զպատիւ հրեշտակաց. եւ ոչ է յերկինս եւ ի պաշտօնն Աստուծոյ՝ եւ ոչ փառաբանիչ նորա։ Երրորդ զի ուլն ճչօղ է եւ բառաչօղ. եւ փախչի եւ հովուէն եւ ի փարախէն. նոյնպէս եւ սատանայ փախստական եղեալ յարարաչէն եւ յարքայութենէն երկնից, բընակեցաւ ի սանդարամետս դժոխոց։ Չորրորդ՝ ուլին ամօթոյ անդամն ի բաց է. եւ ամենայն ոք նայի եւ տեսանէ. նոյնպէս եւ զմեղսն սատանայի ամենայն ոք տեսանէ եւ նախատէ զնա. այսպէս եւ զմեղաւորաց մեղսա տեսանեն եւ յանդիմանեն եւ նա ոչ իմանայ։

Հինգերորդ՝ սեւագոյն է ուլն. եւ սատանայ զրկեալ ի լուսոյն զխաւարն սիրէ. եւ ի խաւարի շրջի. եւ զմիստ մարդկան խաւարէ եւ տրտմազգեց առնէ։ Վեցերորդ զի պսակեալ է ուլին բուրդն եւ դմակն եւ հնազանդութիւն. եւ ջան հասուցանէ հովուին. նոյնպէս հասուցանէ հովուին. նոյնպէս եւ սատանայ զրկեալ է ի լուսեղէն ըզգեստուց հրեշտակացն։ եւ ոչ ունի զպարարտ ի մաստութիւն նոցա. եւ ոչ է հնազանդ արարչին իւրոյ. այլ հա՛նապազ հակառակ է հովուապետին Քրիստոսի. վասն այն ասեն հրեշտակքն առ հայրն երկնաւոր։ «Ուլ ոի ոչ ետուր ինձ՝ զի ուրախ եղէց ընդ բարեկամս իմ. եւ անառակիդ զեներ զեզն պարարակ»։ Եւ ասէ հայրն. ո՛րդեակ՝ դու հանապազ ընդիս ես. եւ որ ինչիմ է, քո է. երկինք քո են տեղիք. եւ երկիր քո է. եւ ամենայն բարութիւնք եւ փառք եւ պսակք որ ինչ յերկինս եւ յերկրի՝ քո են։ Եւ զայս բանս՝ է իմանալ վասն հրեշտակաց եւ վասն մարդկան արդարոց։ «Այլեւ ուրա՛խ լինիլ պարտ է ի վերայ եղբօր քոյ՝ որ մեռեալ էր եւ կենդանացաւ. կորուսեալ էր գտաւ»։ Այնպէս ուրախանայ հայրն երկնաւոր ի վերայ նոցա որք դառնան եւ զղջմամբ խոստովանին զմեղս . բայց որ անզեղջ մնան ի մեղսն, հայրն երկնաւոր ոչ առնէ ուրախութիւն այլ սուգ. բայց որք խոստովանին՝ ուրախութիւն առնէ եւ տօն։

Եւ տօնս այս յո՛յժ փառաւոր է. զի ծնընդեան տօնէ. վասն զի մեղաւորն որդի սատանայի էր . յորժամ խոստովաեցաւ, նա ծնաւ որդի Աստուծոյ։

Եւ տօն է յարութեան. զի ի մեղաց մահու յառնէ եւ կենդանանայ հոգւոյն. որպէս ասէ «ուրախ լիցուք զի մեռեալ էր եւ կենդանացաւ»։ Այլեւ տօն է հոգւոյ գալստեան. զի որ ճշմարիտ խոստովանի՝ ընդունելի զհոգին սուրբ որպէս առաքեալքն ի վերնատունն։ Վասն որոյ՝ պարտ է մեզ ասել՝ հայր մեղայ յերկինս եւ առաջի քո որպէս զանառակ որդին. զի եւ ընդ նմա արդարասցուք. եւ Հօրն երկնաւորի որդի կոչիցուք. եւ հանդերձեալ բարեացն հասցուք ընդ ամենայն սուրբս ի Քրիստոս Յիսուս՝ ի Տէր մեր. Որով եւ ընդ Որում հօր միանգամայն եւ Հոգւոյն Սրբոյ փառք եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Գլուխ ՁԲ. Յայլմէ դարձեալ ի նոյն խորհուրդ՝ ի բանն «Ցանկայր լնուլ զորովայն իւր յեղջերէն զոր խոզքն ուտէին. եւ ոչ ոք տայր նմա եւ այլն»։ Ղուկ. 15. 16։

Վարդապետք ասեն թէ եղջիւրն զոր խոզքն ուտէին՝ ըստ բազում եղանակի համեմատի մեղաց։ Նախզի՝ զեղջիւրն ուտելն քաղցր է՝ եւ յետոյ տըտիպ համ տայ ի բերանն. այսպէս եւ մեղքն ի սկզբան գործոյն քաղցր թուի զոր գործեն։ եւ յետոյ դառնագոյն է քան զլեղի. որպէս ասէ Սողոմօն. «մեղր կաթեցուցանեն շրթունք կնոջ պոռնկի. բայց յետոյ դառն է քան զլեղի։ Երկրորդ՝ զի ո՛չ յագին ուտօղքն. այլ ո՛րքան շատ ուտեն՝ այլ պիտենայ. այսպէս եւ մեղօք ո՛չ յագին գործօղքն. որպէս ասէ Տտէրն. «ցանկայր լնուլ զորովայն իւր յեղջերէն՝ եւ ոչ ոք տայր նմա»։ Երրորդ՝ զի սեւաթոյր միէ. այսպէս եւ մեղքն խաւար է հոգւոյ եւ մթնացուցիչ մտաց. որպէս ասէ Տէրն «որ գնայ ի գիշերի՝ գայթակղի»։ Չորրորդ՝ զի թիւր է ձեւովն . այսպէս եւ մեղքն թիւրէ զմարդն յօրինացն Աստուծոյ. որպէս ասէ Սողոմօն. «թիւր են ճանապարհք որք ի ձախմէն»։ Հինգերորդ՝ զի ոչ է շահարար. զի շատ ուտօղքն վնասին. այս պէս եւ մեղքն յաճախեալ՝ վնասէ եւ սպանանէ զհոգին. որպէսասէ Սողոմօն. «յորժամ ուտիցես մեղր՝ սակաւ կորիցես, զի մի վնասեսցէ զքեզ»։ Վեցերորդ՝ զի եօթն հատ է կուտն. այսպէս եւ եօթն է տեսակ մեղաց մահու. որպէս ասէ Տէրն. «առնու եօթն այլ եւս չարագոյն քան զինքն, եւ մտանէ»։ Եօթներորդ՝ զի կշռորդ է կուտ եղջերն. զոր կրպակաւորքն պահեն. այսպէս եւ մեղսն կրպակաւորն սատանայ ի ձեռն առեալ առնէ վաճառ ընդ մարդկան. եւ գործել տայ զմեղսն. եւ զհեշտութիւն մեղացն տայ ի մարմինն. եւ ընդ այնր առնու զհոգին. եւ միտէ եւ քարշէ ի դժոխս եւ չարչարէ. եւ տայ փոխանակ սակաւ մեղացն զանջանսն յաւիտենական։ Ութներորդ՝ զի առաջոյ կուսէ բարակ է եւ նուազ. եւ յետուստ կուսէ հաստ. այսպէս եւ սատանայ ի սկիզբն մեղաց խաբէ, որպէս թէ յետոյ արկանէ ի բազմութիւն եւ զառաւելութիւն մեղացն. որպէս ասէ Սոողմօն «են ճանապարհք՝ որք թունի յաչս մարդկան թէ բարի են. բայց կատարածն հայի ի յատակս դժոխոց»։ Իններորդ՝զի անասունք առաւել ուտեն, եւ ոչ զգան զվատութիւն նորա. այսպէս եւ անիմաստքն ի գիտութենէ՝ առաւել սիրեն զմեղսն եւ անբանանան. որպէս ասէ. «ոգիք ըմբռնեալք ի մեղս, ի մտաց եւս անկանին»։ Տասներորդ՝ զի զմորթն որ էմիսն՝ ուտեն. եւ զմէջն արտաքս ձգեն. այսպէս եւ զմեղսն մարդիկ դիւրաւ գրծեն եւ հաճին եւ լա՛ւ համարին. իսկ զմէջն որ է տանջանք՝ արտաքսեն եւ հրաժարին, թէ մարդ պատկեր Աստուծոյ՝ է զիա՞րդ կրէ զպատիժ դժոխոց. որպէս ասէ Սողոմօն. «անըզգամն գործէ զչար. եւ լուացեալ նըստի եւ ասէ. չիք իմ ինչ գործեալ»։ Եւ զայս ամենայն բազմութիւն մեղաց ետ գործել սատանայ անառակին. վասն որոյ տաղտկացեալ եւ եկեալ ի միտս իւր ասէր. «գնացից առ հայր իմ»։ Այլ աստանօր պարտիմք գիտել, թէ ուստի՞ եկն ի միտս իւր։

Վարդապետք մեկնեն զայս ըստ բազում կերպի։ Նախզի՝յիմարեալ եւ անբանացեալ էր մեղօքն. որպէս ասէ Դաւիթ. «Մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ. հաւասարեցաւ անասնոց անբանից»։ Եկն ի միտս իւր. այսինքն, յիմաստս ի գիտութիւնս. եւ իմացաւ զպակասութիւն իւր։ Երկրորդ՝ զի անզգայացեալ էր ի մեղացն. ըստ այնմ, «ոգիք ըմբռնեալք ի մեղս՝ ի մտաց եւս անկանին». եկն ի միտս. այսինքն, ի զգացումն դառնագոյն ցաւոցն. եւ խնդրեաց զբժիշկն հոգեւոր. այսինքն զհայրն երկնաւոր։ Երրորդ՝ զի զգայարանօքն ըզբեղեալ եւ ցընդեալ էր ի սէր աշխարհիս. եկն ի միստս՝ այսինքն, հաւաքեաց եւ ժողովեաց զզգայարանսն ի սենեակ մտաց իւրոց. ըստ Տեառն՝ «մո՛ւտ ի սենեակ քո». եւ իմացաւ զընդ վայր ճանապարհելն իւր յաշխարհս։ Չորրորդ՝ մոլորեցաւ զկնի օտարաց՝ երկիրեպագ արարածոցս եւ ոչ արարչին. եկն ի միտս. այսինքն, հաւաստապէս քննեաց, թէ սոքա ստեղծուածք են եւ ոչ ստեղծօղ. այլ նա է Աստուած՝ որ արար զսոսա. որ բնակի յերկինս երկնից. նամ պարտ է երկիրպագանել եւ ըզնա միայն պաշտել. յարուցեալ գնացից առ նա՝ եւ խոստովանեցայց զոր յանցեայ նմա։ Իսկ յորժամ զըղջացաւ անառակն ի միտսն, եւ լքեալ ի բաց եկաց ի մեղացն, ապա հայրն երկնաւոր ոչ հանդուրժեաց յանչափ գթոցն գալ առինքն որդւոյն. այլ ել ընդառաջ նորա։ Նախ որպէս նա խոստովանեցաւ բերանով զյանցանսն ասելով. «հա՛յր մեղաեյ յերկինս եւ առաջի քոյ». հայրն համբուրեաց զբերան նորա եւ զնա։ Երկրորդ՝ որպէս նա խոնարհեցոյց զպարանոցն ընդ ներքոյ լծոյ ապաշխարութեան ասելով. «արա՛ զիս իբրեւ զմի ի վարձկանաց քոց»։

Հայրն անկաւ զպարանոցաւ նորա. եւ գրկախառն համբուրեաց զնա. եւ զլուծն որ աւետարանին՝ եդ ի վերայ նորա. որպէս քահանայք ի նոյն խորհուրդ զուրարն։ Երրորդ՝ զի զոտն որով ընթացաւ առ հայրն՝ նա կօշկօք զարդարեաց զնա։ Չորրորդ՝ զի զմարմինն որով երկիրեպագ նմա՝ նա պատմւճանաւ շքեղացոյց զնա։ Հինգերորդ՝ որ ձեռն կարկառեաց առ հայրն՝ մատանեաւ պսակեաց զնա։ Վեցերորդ՝ ըզբերանն որ զմեղայն երգեաց՝ պարարակաւ եզինն կերակրեաց զնա։ Եօթներորդ՝ զականջն որ խոնարհեցաւ լսել զօրէնս Աստուծոյ՝ երգով պարուցն ուրախացոյց զնա։ Եւ զայս առնէ հայրն երկնաւոր ամենեցուն՝ որք դառնան առ նա եւ հրաժարին ի մեղաց։ Վասն զի յորժամ ոչ էր զղջացեալ անառակն, ա՛յս պատահեաց նմա. զի՞նչ։ Նախ ոտք անառակին որ ընթացաւ ի փայտն հրաժարեցուցեալ՝ նոյն գնաց յաշխարհ հեռի։ Երկրորդ՝ ձեռն որ կթեաց զպտուղն՝ վատեաց զինչս իւր զի կայր անառակութեամբ։ Երրորդ՝ աչքն եւ բերանն որ ցանկացաւ եւ եկեր՝ չքաւորեցաւ յամենայն վայելմանց հոգւոյ։ Դարձեալ՝ ոտքն որ գնաց՝ ի ծառն՝ նոյն ընթացաւ յագարակն։Եւ ձեռն որ կթեաց զպտուղն՝ արածեաց զխոզսն. եւ աչքն եւ բերանն որ ցանկացաւ՝ ցանկայր լնուլ զորովայնն յերջերէն զոր խոզքն ուտէին եւ ոչ ոք տայր նմա։ Վասն որոյ հայրական սեռն սիրով որդին միածին՝ փոխանակ անառակին՝ ոտիւք ընթացաւ ի խաչն. եւ զձեռն տարածեաց ի խաչին. եւ բերանովն զլեղի ճաշակեաց . եւ արտասուաց աչօք. եւ զհայհոյանս լուաւ ականջովն. եւ զհայրն երկնաւոր հաշտեցոյց ընդ անառակի մարդկութեանս. զի խաչիւն հաշտեցաւ հայր ընդ արարածս։ Որպէս յայտ է ի համբոյր անառակի որդւոյն. զի խաչաձեւ է համբոյրն. այսինքն, զի զգրկախառն բազուկս զմիմեամբք ձգելով, լինի խաչանման. եւ շլիքն երկուցն ի վերայ միմեանց՝ կրկին խաչ. եւ կրկնելովն լինի չորս խաչ։ Որ ցուցանէ զքառակերպ խաչն, եւ զքառանիւթ խաչն, եւ ի չորս ազգ փայտէ գոլ զխաչն։ Վասն զի ի չորս առաքինութեանց վերաբերիլոյ մարդկութեանս է օրինակ. եւ չորեք նիւթեայ բնութեանս. այլեւ լինելոյ խաչակից Քրիստոսի. եւ առնըլոյ զխաչն ի յուսն, եւ ընթանալոյ զկանի Քրիստոսի որպէս ասէ աւետարանն։ Այլեւ վասն չորս ազգ մարդկան. Նահապետաց. Մարգարէից . Առաքելոց. եւ Հետեւողաց։ Այլեւ խաչիւն ազատեցան մեղաւորք եւ զղջացեալք. խոստովանեալք եւ ապաշխարեալք։ Եւ ի համբոյր հօրն ա՛յս եղեւ. զի զաջ ձեռն պատեաց նախ թիկամբն. եւ զձախն ի ներքոեյ անթոյն. եւ զաջոյ երեսն ի վերայ աջոյ երեսին. եւ կրկնեալ զաջն ի ներքոյ ձախոյ անթին. եւ զձախն ի վերաեյ աջոյ պարանոցին. եւ զձախոյ երեսն ի վերայ երեսացն. եւ ապա զկուրծսն հպեաց ընդ կուրծս նորա որթս այժմ առնեն մարդիկ։ Որ նշանակէ թէ, մինչ ոչ էիր զղջացեալ ձախս բարձրացեալ էր ի վերայ քոյ առ ի պատժել. եւ զաջս խոնարհ որ ոչ խնամէր կամ պահպանէր, եւ ոչ բաշխէր զպարգեւս։ Եւ յորժամ ձախացեալ է դիմօք՝ եւ եղծեալ զպատկերս իմ, ձախ դիմօք հայէի առհ քեզ դառնութեամբ, եւ ոչ քաղցրութեամբ։ Իսկ յորժամ զըղջացեալ դիմեցար առիս, աջս հովանի եւ պահապան եւ խնամօղ է քեզ եւ բաշխօղ բարեաց. եւ ձախն խոնարհեալ եւ անփոփեալ է. ի պատուհասելոյ։ Եւ յորժամ զերեսդ դարձոցեր ի ձախակողակի մեղացն, եւ դիմեցեր առ նախատիպս, զաջ երեսս իմ եդից ի վերայ դորա. այսինքն քաղցր ակամբ եւ դիմօք նայեցայց առ քեզ. որպէս ասէ Դաւիթ. «բարի առնէ Տէր բարեաց եւ այլն»։ Եւ թէ՝ «դարձարուք առիս, եւ ես դարձայց առ ձեզ»։ Եւ թէ դառնաս յետս աստի ի մեղս, դարաձեալ առաջին պատիժն պատահի քզ. որպէս կրկնելն համբուրին յայտ առնէ. որպէս ասէ Յօհան ի կաթուղիկէն. «թէ զամենայն օրէնսն պահիցես՝ եւ միով իւիք գթիցես, եղեր ամենայն օրինացն պարտապան»։ Իսկ հպումն կրծիցն՝ չորս իր նշանակէ։ Նախզի՝ յորժամ սրտիւ հեռացեալ էիր յինէն, ե՛ս կամօք ի քէն հեռացայ. որպէս ասէ մարգարէիւն. «ոչ են կամք իմ ի դոսա». իսկ յորժամ մերձեցար, դարձեալ եւ ես կամօք եւ սրտիւ հաճեցայ ընդ քեզ։ Երկրորդ՝ նշանակ էր ջերմն սիրոյն եւ գթոյն՝ զոր ունէր առ մարդիկ. վասն որոյ մարդասէր կոչի։ Երրորդ՝ զբազմութիւն երախտեաց իմոց եւ բարեաց բեւեռեա ի սրտի քում անմոռաց. եւ մի ապերախտ առ երախտաւորս լինիր. որպէս ասէր Մովսէս. «եղիցի բանս այս ի սրտի քում. ի նստիլ ի տան, ի գնալ ի ճանապարհի». զոր բեւեռ խաչին որ ի մէնջ յոր ամրացուցին ըզխաչն նշանակէր։ Չորրորդ զի որովհետեւ սրբեցեւ սիրտ քո յաղտոյ մեղաց՝ պահեա՛ հանապազ սուրբ, զի զԱստուած տեսցես. որպէս ասէ Տէրն. «երանի որք սուրբք են սրտիւք՝ զի նոքա զԱստուած տեսցեն»։ Եւ ապա ետ ըզմատանին ի ձեռս նորա։ Նախ բոլորակութիւն մատանոյն՝ նշանակէ զհաւատս անբիծս բոլոր եւ անթերի. եւ անապականութիւն որ է տեւօղ՝ զյոյսն անրեկբայ. եւ հրատեսակ գոյնն՝ զջերմն սէրն առհ Աստուած։ Եւ ակն որ նկարէ յինքն որպէս հայելի զպատկերս՝ զպատկերին վերսըտին առումն եւ զնորոգումն նշանակէ։ Երկրորդ՝ մատանին ի ձեռն՝ իշխանութեան է ցոյց, յորմէ զրկեցաւ անառակն. զոր վերստին շնորհեաց հայրն երկնաւոր։ Երրորդ՝ մատանին փառաց է նշանակ՝ յորմէ վրիպեցաւ մարդն. եւ դարձմամբն վերստին ընկալաւ։ Չորրորդ՝ մատանին զարդարանք է ձեռացն զոր մերկացաւ. եւ դարձեալ ետ ի ձեռն՝ զի բարեօք ձեռագործօք զարդարեսցի. որ է ողորմութիւն՝ առ աղքատս։ Հինգերորդ՝ մատանին նշանակ է սիրոյ եւ միաւորութեան. զոր հարսունք դնեն ի ձեռս փեսային սիրոյ վասն. այսպէս եւ հայրն երկնաւոր ի դիմաց հարսին եկեղեցւոյ եդ զմատանին ի ձեռս նորա ի դէմս Քրիստոսի. ըստ առաքելոյն. «խօսեցայ զձեզ իբրեւ զհարսն յանդիման կացուցանել փեսային Քրիստոսի»։ Այլեւ ի դէմս եպիսկոպոսաց՝ որք են փեսայ եկեղեցւոյ. զոր պարտին դնել զանձինս ի վերայ հարսնացեալ ոգւոց. զոր նշանակ է մատանին որ ի ձեռս նոցա։ Վեցերորդ՝ որպէս մատանին պատեալ է զմատն. այսպէս եպիսկոպոսին պա՛րտ է պատել զհաւատացեալ անդամս հաւատով յուսով եւ սիրով. եւ խնամել որպէս զիւր մարմին. եւ ամրացուցանել զոտն կօշկօք։ Նախ նշանակէ զաւետարանական պատուիրանն. զի նովաւ առ ոտն կոխեմք զաշխարհական եւ զերկրաւոր ցանկութիւնս որպէս կօշկօք։ Երկրորդ՝ նովաւ ամրացուցանեմք զոտս եւ ելանեմք յերկինս. որպէս ասէ մարագարէն «պնտել զոտս պատրաստութեամբ աւետարանին»։ Երրորդ՝ զի նովաւ կոխեմք զխայթոցս սատանայի. որպէս ասաց Տէրն «ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս՝ եւ զամենայն զօրութիւնս թշնամւոյն». եւ Քրիստոս Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՁԳ. Եսային ասէ. «Հաշտեալ եմ ընդ քեզ տառապեալդ» ի դէմս եկեղեցւոյ. եւ վասն մարտիրոսաց, եւ վասն խնդրելոյ զՏէր. ի յիսուն համարն է քաղուածոյն։ Ի շաբաթի աւուր տօնի Յօհաննու քարոզ յայլմէ, վասն վարդապետութեան եւ ողորմութեան ի բան աւետարանին որ ասէ։ «Ահա ել սերմնահան սերմանել. եւ ի սերմանելն իւրում, էր որ անկաւ առ ճանապարհաւ՝ եւ եկն թռչուն երկնից եւ եկեր զնա»։ Մատ. 13. 4։

Նախ խնդրելի է թէ վասն ինչ պատճառի առակօք խօսէր Քրիստոս։ Պատասխանեն վարդապետք չորս կերպիւ։ Առաջին պատճառ՝ զի առաւել հաստատի ի սիրտ մարդկան. զի առանց օրինակի բանն շուտ գընայ ի մարդոյ. բայց գեղեցիկ օրինակաւ հաստատ մնաց։ Երկրորդ՝ զի մարդն յոգւոյ իմանալւոյ է՝ եւ ի մարմնոյ զգալւոյ. եւ այս ի բնութենէ է. որ հոգի մարդոյն առանաց մարմնաւոր օրինակի՝ չկարէ ըմբռնել զիրսն. վասն այն Քրիստոս մարմնաւոր առակօք խօսէր. որ իբրեւ սանդուխտ լինէր մադոյն, եւ միտք մարդոյն ի վեր ելանէր։ Երրորդ՝ պատճառ՝ զոր օրինակ զարեգակն որ է պայծառ՝ տկար աչք ոչ կարէ տեսանել, կամ հայիլ ի բոլորակութիւն. ապա միջնորդթեամբ անօսր ամպոյն տեսանէ։ Նոյնպէս եւ զճշմարտութիւն Աստուծոյ որ յ՛յժ պայծառ է. միտք մարդոյս տկար եւ թոյլ՝ առանց մարմնական միջնորդի ոչ կարէ իմանալ. վասն այն Քրիստոս առակօք խօսէր եւ հայելի դնէր։ Չորրորդ՝ զի բազումք ի մարդկանէ անարժանք էին հայիլ ի պարզ եւ ի պայծառ խորհուրդ եկեղեցւոյ. այն այն զի՝ ահրամարհին. վասն այն Քրիստոս օրինակօք ծածկէր ի նոցանէ. զի ոչ էին արժան. բայց առաքելոյցն առանձին ուսուցանէր։ Եւ մի ի բազմացն այս է որ ասէ։ «Ահա ել սերմնահան սերմանել»։ Եւ բանս այս՝ երկու իրս ուսուցանէ մեզ։ Նախ՝ վասն սերմանողաց վարդապետաց։ Երկրորդ՝ վասն սերմանողի ողորմութեանց։ Առաջինն գիտելի է՝ զի սերմանօղք՝ վարդապետքն են. որք բանն Աստուծոյ քարոզեն ի հոգիս մարդկան։ Եւ վասն հոգեւոր սերմանողաց՝ երեք ինչ գիտելի է։ Նախ գիտելի է՝ զի ոմանք երկնչին ի սերմանել զբարին, թէ կորնչի. զի մարդիկ թէպէտ քարոզութիւն լսեն՝ բայց յիմա՛ր են, ի գործ ո՛չ ածեն։ Եւ այս յիմարութիւն է. զի Քրիստոս որ երկնաւոր վարդապետ էր՝ երեք բվաժինն կորեաւ. բայց մինն ա՛յնչափ պտուղ ետ, որ զերկինս ելից։ Արդ՝ վարդապետք լաւ չեն քան զՔրիստոս՝ որ նոցա ամենայն բանքն պտղաբերին. բայց պա՛րտ է յամենայն տեղիս սերմանել. թէ մինն կորընչի, մինն պըտուղ տայ. թէ մինն հայհոյէ, մինն դառնայ եւ օրհնէ զԱստուած, եւ պտուղ բերէ բազում. որպէս ասէ առաքեալն. «հոտ անուշ եմք Քրիստոսիւ առ Աստուած՝ ի մէջ փրկելոցն, եւ ի մէջ կորուսելոցն. ոմանց հոտ ի մահուանէ ի մահ. եւ ոմանց ի կենաց ի կեանս»։ Եւ թէպէտ ոչ կարեմք ճանաչել, թէ ո՞վ պիտի լսէ, կամ ո՞վ ոչ. պարտ է մեզ ամենեցուն քարոզել, զի թէ միոյն՝ ի մահուանէ ի մահ է մեր քարոզութիւնսս, միոյն ի կենաց ի կենաս լինի։ Եւ մեք յորժամ սուրբ սրտիւ քարոզեմք, հոտ անուշ եմք Քրիստոսիւ առ Աստուած եւ առ հրեշտակս։ Մի ոմն ի վարդապետաց յորժամ ծերացաւ, աչքն կուրացաւ. եւ յամենայն ժամ ցանկայր որ սուրբ սրտիւ քարոզէր։ Եւ պատանի մի առաջնորդէր նմա. եւ տանէր ի տեղի ուր քարոզէր։ Եւ օր մի ձանձրացեալ պատանւոյն, տարաւ զնա ի լեառն մի բարձր եւ ասէ. ահա ժողովուրդդ քարոզեմ։ Եւ նա քարոզեաց՝ եւ ոչ ոք էր անդ. ի յօրհնելն ի վերջն ձայն եղեւ ի հրեշտակաց որք ասէին. բարի քարոզես ո՛վ բրաի քահանայապետ։ Երկրորդ՝ են ոմանք որք սերմանեն ցորեան՝ եւ հնձեն փուշ. որպէս ասէ Երեմիա. «ցորեան սերմանեցիք եւ փուշ հնձեցէք. եւ վիճակն ձեր ոչ եղեն ձեզ յօգուտ»։ Նոյնպէս եւ որք ագահք են եւ ընչասէրք՝ զի թէպէտ բարի ցորեան սերմանեն, զի զԱստուծոյ բանն աւետարանեն, ապա փուշք հնձեն. զի վասն ընչից էր. եւ այնու ոչ ինչ կարեն գտանել փրկութիւն։ Երրորդ՝ են ոմանք որք սրեմանեն՝ ոչ զիւրեանցն, այլ զայլոցն. վասն այն ինքեանք ոչ հնձեն, այլ ա՛յլք. որպէս ասէ աւետարանն. «այ՛լ է որ սերմանէ՝ եւ ա՛յլ հնձէ որ հնձէ»։

Զի նոքա զայն քարոզեն՝ զոր ինքեանք առնեն. եւ զոր սերմանեն՝ ինքեանք հնձեն. զի իւրեանց քարոզութեան հունձն՝ իւրեանցն է։ Ապա նոքա որք այլո՛ց քարոզեն, եւ ինքեանք ոչ առնեն, զօտար սերմն զօտար երկիր ձգեն. այլք օգտին ի քարոզութենէն. եի ինքեանք զուրկ մնան. որպէս կապիճ որ զայլոց ցորեան յայլոց աման լնու՝ եւ ինքն դատակր մնայ. կամ շօռոթ՝ որ զջուրն առնու յաղբերէն եւ հեղու. կամ աման գանձի ուր ժանկն միայն մնայ. այլ ոչ են այնպէս որպէս Քրիստոս. զի գրեալ է ի գործս առաքելոցն, թէ «Յիսուս առնէր եւ ուսուցանէր»։ Չորրորդ՝ ոմանք են որք բազում սերմանեն՝ եւ սակաւ հնձեն. որպէս ասէ անգէաս. «վարէիք բազում եւ հնձէիք սակաւ»։ Նոյնպէս ամբարտաւանքն եւ շատախօսքն՝ վարեն բազում. ապա սակաւ ժողովեն. եւ զոր ժողովեն անմիտքն ի կազն՝ ուտեն եւ դատարկ ի տուն երթան։ Այսպէս թէպէտ շատ քարոզեն՝ այլ վասն պատուի որ աստ՝ ուտեն զայն եւ դատարկ ի յայն կեանսն երթան։ Հինգերորդ՝ են ոմանք որք միայն ի մեծ երկիր ցանեն. եւ ոչ ի փոքր եւ պարարտ. ա՛յս է՝ որ միայն առաջի մեծամեծաց եւ իմաստնոց քարոզեն. եւ ոչ տնանկաց հոգւով պարարտաց. ընդդէմ սոցա Քրիստոս եւ Եսայի ասեն. «քարոզել աղքատաց առաքեաց զիս»։ Դարձեալ Պօօղոս ասէ հռօմայեցւոցն. «քանզի յունաց եւ բարբարոսաց՝ իմաստնոց եւ անմըտից պարտապան եմ քարոզել»։ Վեցերորդ՝ ոմանք յերկիր մերձակայ սերմանեն. եւ հեռի ոչ կամին գնալ. ա՛յս է ի մէջ սիրելեաց եւ ազգականաց միայն քարոզեն. եւ հեռի ոչ գնան։ Բայց է երբեմն՝ որ հեռի երկիրն լաւ պտղաբերի. որպէս ասէ Պօղոս. «եկն Քրիստոս աւետեաց ձեզ զխաղաղութիւն հեռաւորաց. եւ զխաղաղութիւն մերձաւորաց։ Եւ այս որ ասէ թէ. «ահա ել սերմանահան սերմանել». վասն զի Քրիստոս յերկինս բազում սերմանեաց հրեշտակաց։ եւ եկն յերկիր եւ սերմանեաց. այլ սա առաւել եբեր պտուղ, քան զմերձակայ ագարակն հրեշտակաց։ Եօթներորդ դարձեալ՝ ոմանք վարեն զքարինս. ա՛յս է զի ի մէջ եղբարց քրիստոնէից՝ նախանձ եւ բաժանումն քարոզեն. այլ այս սերմնս ատելի է Աստուծոյ. որպէս ասէ յառակս. «ատէ Աստուած զայնոսիկ՝ որք սերմանեն ի մէջ եղբարց ատելութիւն եւ խռովութիւն։ Ապա ուրեմն եօթն ազգ չար սերմանահանք են. այլ Քրիստոս բարի սերմանօ՛ղ է. զի զչարութիւն եբարձ. եւ զխաղաղաութիւն սերմանեաց. եւ հաշտեցոյց զերկոսինն միով մարմնով ընդ Աստուծոյ։ Այս առաջին բար որ ասէ։ «Ել սերմանահան սերմանել»։ Երկրորդ գիտելի է՝ զի զերկիր որ ոչ վարեն՝ խոպանանայ. ապա հա՛րկ է՝ որք ամենեքեանս զհոգիս մեր գործեմք բարութեամբ որ ոչ կորդանայ. որպէս ասէ ի ծննդոց. «եգիպտացիքն ասեն ցՅովսէփ. տո՛ւր մեզ սերմն զի սերմանեսցուք եւ կեցցուք, եւ մի մեռցուք. եւ մի աւերեսցի երկիրս մեր. եւ ասէ Յովսէփ՝ առէ՛ք ձեզ սերմանեցէք զերեկիրդ. եւ եղիցին արդիւնք դորա. եւ տաջիք զհինգերորդ մասն Փարաւօնի. եւ չորրորդն ձեզ եղիցի։ Յովսէփ նշանակ էր զՔրիստոս. զի թէ նա զսերմն շնորհաց տայ, ագարակ հոգիս մեր խոպանանայ. եւ ոչ կարէ տալ զպտուղ իւր. որպէս ասէ Քրիստոս. «առանց իմ ոչ ինչ կարէք առնել»։ Ապա եւ պատրտաստէ եւ նա տայ մեզ զսերմն այս ղաւլովս՝ որ ի յարդեանցն չորս մասն մեզ լինի. եւ հինգերորդն Աստուծոյ։ Առաջին մասն մեզ այս է՝ զի ի բարի գործոց զոր ունիմք ուրախանամք մեք եւ ընկերք մեր. եւ սատանայ տրտմի։ Երկրորդ մասն է՝ թողութիւն զոր առնումք։ Երեքն եւ չորսն՝ որ զերծանիմք ի դժոխոց. եւ զփառս եւ զարքայութիւն շահիմք։ Իսկ հինգերորդն որ Աստուծոյն է գովութիւն. ըստ այնմ, «եթէ ուտիցէք, եթէ ըմպիցէք, զամենայն ի փառս Աստուծոյ արասջիք»։ Ապա ուրեմն մեզ երկու ինչ պիտոյ է առնել։ Նախ սերմն զոր յԱստուծոյ առնումք. որպէս ասէ Եսայի. «եթէ ոչ Տեառն զօրութեանց թողեալ էր մեզ սերմն, իբրեւ զսոդոմ լինէաք եւ գոմորայ նմանէաք»։ Զի եթէ շնորհն Աստուծոյ ոչ էր թողեալ մեզ զՔրիսոտոս, իբրեւ զանհաւատս լինէաք։ Երկրորդ՝ պարտ է որ զմասն Աստուծոյ ոչ գողանամք. որ է գովութիւն. զի այս գողութիւնս խիստ դժար է Աստուծոյ. որպէս ասէ Եայեաւ թէ, «զփառս իմ այլում ոչ տաց»։ Ապա բազումք գողանան. զի թէ քարոզեն. թէ աղօթեն, թէ պահս պահեն, ոչ վասն Աստուծոյ, աեյլ իւրեանց փառացն առնեն. որպէս ասէ Դաւիթ. «մի մեզ Տէր՝ մի մեզ. այլ անուան քում տո՛ւր զփառս»։ Երրորդգիտելի է՝ զի յո՛յժ յիմարութիւն է ոչ վարելն. զի թէ ոչ հաւատայր, թէ զինչ ցանէ մէկն հարիւրապատիկ առնէ, եւ ծուլանայր՝ յո՛յժ յիմարութիւն էր։ Եւ այս յայտ է՝ որ զի՛նչ բարի գործ զոր սերմանեմք , ոչ կորնչի. որպէս ասէ աւետարանն. «թէ միոյն հարիւրապատիկ առնուցու եւ զկեանս յաւիտենից ժառանգեսցէ»։ Դարձեալ՝ յոյժ յիմարութիւն է յետոյ սերմանել. զի այն սերմն որ յետոյ է սերմանեալ՝ դժուարաւ հասանի։ իսկ որ կանուխ է՝ դիւրաւ. նոյնպէս որ զսերմն ապաշխարութեան եւ զղջման մինչեւ ի ծերութիւն յամէ, յիմար է. որպէս ասէ ժողովօղն. «ընդ առաւօտս սերմանեսցես. եւ յերեկոյն մի լքցի ձեռն քո»։ Այս է՝ ի մանկութենէ մինչեւ ի ծերութիւն ժիր լիցիս սերմանել զհոգեւորն։ Զի այն որ յետոյ զղջանայ՝ ի կարծիս է, թէ վասն Աստուծո՞յ զղջացաւ, թէ վասն դժոխոցն. եւ տարակոյս է թէ՝ մեղքն զի՞նքն եթող, թէ ինքն զմեղսն. ապա ուրեմն պարտ է շուտով սերմանել, որ սատանայ արգելումն չտայ։ Եւ պիտոյ է զամենայն խտրումն արգիլել. որպէս ասէ ժողովօղն. «որ խտրէ զհողմն, ո՛չ սերմանէ. եւ որ հայի յամպս՝ ոչ հնձեսցէ»։ Նա է որ խտրէ ըզհողմն, որ վասն մարդկան զբարին թոթղու. եւ նա հայ ի յամպս, որ վասն ամօթոյ մարդկան թողու զխոստովանութիւն։ Դարձեալ՝ ծառայ որ ոչ սերմանէ զսերմն զոր Տէր իւր ետ՝ այլ գողանայ եւ ցրուէ, պատուհաս կրէ. զի Տէրն ոչ միայն խնդրէ զսերմն, այլեւ զշահս սերմանն։ Ամենեքեան ծառայ եմք Աստուծոյ. եւ բազում սերմունս ետ ի մեզ Աստուած սերմանել. այսինքն, հոգի եւ մարմին. եւ ժամանակ յոր ապաշխարեմք. եւ իմաստութիւն որով զայլս ուսուցանեմք, եւ այլ բազումս։ Բայց յիմարքն գողանան. եթէ ըզծառայն որ զմի քանքարն էառ, եւ զգլուխն ի յետ դարձոյց, Աստուած ի դժոխս առաքեաց. ապա զի՞նչ պատճառեն որք զգլուխն այլ գողացան. եւ զշահն կորուսին։

Ահա ժամանակ սերմանելոյ ա՛յժմ է՝ մի՛ ծուլանայք։ Այս առաջին գլուխն վասն վարդապետաց որ ասէ։ «Ել սերմանահան սերմանել»։

Երկրորդ՝ գլուխն ասելի է վասն սերմանողի ողորմութգան։ Զի որպէս առաջնորդք զբանն սերմանեն ի Քրիստոսէ ուսեալք. նոյնպէս հասարակ մարդիկ զողորմութիւն սերմանեն առ աղքատս։ Եւ դարձեալ՝ մարդս հոգի է եւ մարմին. հոգեւոր սերմն՝ է բան քարոզութեանց. եւ մարմնաւորն՝ ողորմութիւն աղքատաց. որպէս ասէ Տէրն։ «Երանի ողորմածաց՝զի նոքա զողորմութիւն գտցեն»։

Եւ զի ողորմութիւն նմանէ սերման վասն տասն պատճառի։ Նախզի սերմանօղն զսերմն առաջի իւրն ցանէ. եւ ո՛չ յետ իւրն. այսպէս պարտ է զողորմութիւն առաքել ո՛րչափ կենդանի է. եւ ոչ յետ իւր զկնի մահու. որպէս յիմարքն յետ մահուն՝ զզրկանսն զոր ոչ կարացին ուտել, պատուիրեն այլոց տալ։ Երկրորդ՝ զի պարտ է յայն անդաստանն սերմանել՝ որա՛յլ սերմն ի ներսչկայ ցանած. նոյնպէս պարտ է որ աղքատաց սերմանեն՝ որ այլ ոչ ինչ ունին. բայց բազումք՝ յորժամ ողորմութիւն կամ պատիւ առնեն, զմեծատունս կոչեն։ Ապա Քրիստոս խրատ տայ այնպիսւոյն թէ՝ «յորժամ ընթրիս պատրաստես կամ ճաշ, մի կոչեր զդրացիս»։

Երրորդ՝ սերմանօղն պարտի որ ընտրէ եւ զլաւն ձըգէ. նոյնպէս մեզ զայնիրն որ գեղեցիկ է՝ պարտ է տալ ողորմութիւն յանուն Աստուծոյ. որպէս ասէ ի թիւսն Մովսէս. «զամենայն տուրս տայցէք Աստուծոյ, յո՛յժ ընտրեալ եւ բարի լիցին»։ Չորրորդ՝ զի սերմանօօղն զսերմն ծածկէ. նոյնպէս պա՛րտ է զողորմութիւն ծածկել. որպէս ասէ սիրաք. «ծածկեա՛ զողորմութիւն ի ծոց տնանկին»։ Հինգերորդ՝ յորժամ սերմն յերկիր անկանի, թուի թէ կորեաւ. բայց զհինն սերմանեն, եւ զնորն հնձեն։ Նոյնպէս ողորմութիւն ի տալն որպէս կորուսեալ թուի. այլ պահպանի լաւ քան զոր էրն . որպէս ասէ սիրաք. «կորո՛ զարծաթն քո վասն եղբօրն եւ բարեկամին. եւ մի լիցի ժանկակեր ընդ վիմաւ»։ Վեցերորդ՝ զի թէ զսերմն յըշտեմարանս պահես, փտեալ ապականի. եւ թէ սերմանես, յոլով արդիւնս տայ. նոյնպէս թէ ողորմութիւն յամէ, ապականի. եւ թէ տաս՝ մնայ։ Եօթներորդ՝զի պատուական սերմն ցորեանն է. ի մին տարին սերմանեն, եւ ի միւս տարին հնձեն. բայց որ չէ պատուական՝ ի նմին ամի սերմանեն, եւ ի նոյն ամի հնձեն. որպէս գարի եւ կորեկ։ Նոյնպէս գեղեցիկ ողորմութիւն յայսմ աշխարհի ամս սերմանի. եւ ի հանդերձեալն հնձի. բայց կեղծաւորքն՝ յայս ամս սերմանեն վասն փառաց. եւ ի սոյն ամի հնձեն եւ փառաւորին. որպէս ասէ Քրիստոս. «այն իսկ են վարձք նոցա»։ Ութներորդ՝ զի ցորեանն յորժամ ի ներքոյ ձեանն մնայ, զարմատն ի հողն հաստատէ. եւ ի գարունն շարժի եւ բազում արդիւնս առնէ. ապա թէ պարզ լինի՝ չոր ցուրտն տանի եւ անպտուղ առնէ։ Նոյնպէս որ ողորմութիւն առնէ՝ եւ յայլոց նախատի՝ թէ, խեւ է զի զիւր ապրանսն ցրուէ. առաւել վարձս առնու քան զայն, որ գովի թէ խելօք է՝ ողորմած է՝ բարի է եւ այլն։ Իններորդ՝ զոր ինչ սերմանէ ոք՝ զնոյն եւ հնձէ. եթէ ցորեան, եւ թէ փուշ. ցորեանն կերակուր է մարդկան. եւ փուշն լուցկի հրոյ։ Նոյնպէս ողորմութիւն աղքատաց՝ կերակուր է հոգւոց եւ պիտանի Աստուծոյ եւ հրեշտակաց։ Եւ որ բաշխէ ի գործակիցս չարաց, ի գողս ի բոզս եւ յայլս, փուշ է որ զհոգինայրէ յաւիտենից։ Տասներորդ՝ որ զբազումս սերմանէ՝ զբազումս հնձէ. եւ որ սակաւ՝ սակաւ. նոյնպէս վասն ողորմածաց ասէ Պօղոս կորրընթացւոցն. «որ սերմանէ ճշդիւ՝ ճշդելով եւ հնձեսցէ. եւ որր սերմանէ առատութեամբ՝ առատութեամբ եւ հնձեսցէ»։

Այս է՝ թէ ո՛րչափ ողորմութիւն առնէ աղքատաց, ա՛յնչափ ողորմութիւն առնու յԱստուծոյ. որպէս ինքն ասէր. «չափ շարժուն թաթաղուն զեղուն տացի ի գոգս ձեր. որով չափով չափէք՝ չափեսցի ձեզ»։ Եւ Քրիստոսի Աստուծոյն մերոյ փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՁԴ. Դարձեալ քարոզ ի նոյն բանն ի դէմս լսողաց զնոյն բանս։ «Ել սերմնահան սերմանել. էր որ անկաւ առ ճանապարհաւ. եւ այլն անկաւ յապառաժի. եւ ի մէջ փշոյն. եւ այլն անկաւ յերկիր բարի եւ այլն»։ Մատ. 13. 4։

Որպէս բժիշկ որ ներհակաւն առողջ առնէ՝ զհով ցաւն տաքն, եւ զջերմն հովն հանէ։ Սատանայ զաշխարհս ապականեաց. զի երեք չարիս սերմանեաց յաշխարհս։ Նախ զտգիտութիւն եւ զմոլորութիւն. որպէս ասէ Դաւիթ. «մոլորեցայ ես որպէս ոչխար կորուսեալ»։ Երկրորդ զմեղս. եւ եկն բարկութիւն Աստուծոյ. որպէս ասէ Պօղոս յեփեսացիս. էաք արդարեւ որդիք բարկութեան որպէս եւ այլքն»։ Երրորդ զտառապանս. որ ոչ ոք կարէր յերկինս գնալ. որպէս ասէ Պօղոս. «մեռեալ էաք երբեմն»։ Վասն այսորիկ որդին Աստուծոյ որ էր ի ծոց հօր, էջ յերկիր վասն փրկութեան մարդկան. եւ Դ ազգ սերմն բարի եբեր յաշխարհս. որպէս ասէ Յօհաննէս. «եւ տեսաք զփառսն նորա իբրեւ զփառս միածնի առ ի հօրէ լի շնորհօք եւ ճշմարտութեամբ»։ Զի ի դէմ չար սերմանցն սատանայի՝ զբարին սերմանեաց. այսպէս ընդդէմ անգիտութեան եւ մոլորութեան՝ զճշմարիտ իմաստութիւն ետ. որպէս ասէ Պօղոս. «երբեմն խաւարէիք՝ այլ արդ լոյս էք ի Տէր»։ Եւ ընդդէմ մեղացն բարկութեան՝զշնորհս եւ զխաղաղութիւն. որպէս ասէ առաքեալն. «նա՛ է խաղաղութիւն մեր»։ Եւ ընդդէմ տառապանացն՝ փառք եւ փրկութիւն. վասն այն Քրիստոս բարի սերմանօղ զինքն ասէր։ «Ել սերմանահան սերմանել. եւ ոմնանկաւ առ ճանապարհաւն եւ այլն։ Եւ բան աւետարանիս՝ չորս ազգ է։ Երկիրն ցուցանէ սերմանցն զերեք չար. եւ զմէկ բարի։ Մին ճանապարհն։ Երկրորդ՝ ապառաժն։ Երկրորդ ապառաժն։ Երրորդ փուշն. եւ այսոքիկ չար են եւ անպտուղ։ Չորրորդ՝ երկիր բարի որ առնէ պտուղ. երեսուն. վաթսուն. եւ հարիւր։ Եւ մեզ յաղագս չորիցս այս է քննութիւննս։ Նախ «անկաւ սերմն առ ճանապարհաւն»։ Եւ այս երկու իւր ցուցանէ. մին զայն՝ որ զբանն Աստուծոյ լսեն՝ եւ դեռ ի ճշմարիտ հաւատս եւ բարի գործս են եկեալ. եւ ապա ի ճանապարհի են. եւ բարի կամս ունին. եւ անդ պտուղ ոչ ետուն։ «Եկն թռչուն եւ եկեր զնոսա». այս է սատանայ. զի դեռեւս յօդդ կան վասն փորձութեան մարդկան. բայց տեղի նոցա դժոխքն է։ Եւ նոքա զայն սերմն որ ի ճանապարհն է՝ ուտեն. ա՛յս է՝ դեռ լուրն ի կամսն է, հանէ ի սրտէն։ Զի սատանայ նման է մռջեանց. զիհ նոքա ժողովօղ են զամենայն սերմանիս ի բոյնս իւրեանց. եւ զամենայն խոտս որ մերձ ի բոյնս է յարմատոյ կտրեն։ Նոյնպէս սատանայ լնու զբոյնս իւր յանհաւատից եւ ի մեղաւորաց։ Եւ յորժամ տեսանէ, թէ մին որ զԱստուծոյ բանն լսէ եւ կամի բուսուցանել, զայն որ հոգւոյ զօրութիւն՝ կտրէ. որ բանիւ չկարէ ի գործ ածել. եւ կերակուր լինի սատանայի։ Երկրորդ՝ ճանապարհսայս ցուցանէ զպոռնիկսն. եւ զսերմն բանին Աստուծոյ յինքեանս ընդունեցին՝ պտուղ ոչ տայ վասն երկու պատճառի։ Առաջին պատճառ՝ զի թէ սերմն ի խիստ տղմուտ տեղի ձգեն, պըտուղ ո չտայ. նոյնպէս ի սիրտ պոռնկացն բանն. զի լցեալ են տղմօք չարութեան. որպէս ասէ սիրաքն. «պոռնիկն իբրեւ լսէ զբան իմաստութեան, տհաճ լինի. եւ զերեսն դարձուցանէ եւ յետս ընկենու»։ Այս է՝ զի կուսակրօն մարդն յորժամլսէ զբանն Աստուծոյ, յօժարութեամբ առնէ. իսկ պոռնիկն զերեսն դարձուցանէ. վասն այն իմաստասէր ոմն ասաց ընդ աղէքսանդրոս, թէ Աստուած պատրաստէ արկանել զիմաստութիւն իւր ի քեզ. բայց քո անձնդ ոչ է պատրաստ. իբրեւ զկարաս լի է մարմնական իրօք. վասն այն հոգեւոր իրաց տեղիք ոչ գոն ի քեզ։ Երկրորդ պատճառ՝ զի Ղուկս ասէ, թէ «սերմն որ անկաւ առ ճանապարհաւ, եղեւ կոխան. եւ թռչունք երկնից կերին զնա». որպէս Դաւիթ ասէ. «կոխեցին զիս թշնամիք իմ զօր հանապազ»։ Եւ զի սիրտք պոռնկաց՝ նման են ճանապարհի. որ ի տեսութենէ պատկերաց, եւ ի լսելոյ բազում բանս աղտեղիս, կարվանք չարեացն անցին ի վերայ նորա, եւ զբանն Աստուծոյ կոխեալ ապականեցին. որպէս ասէ Եսայի. «եդեր հողոյ հաւասար զմէջս քո ճանապարհ անցաւորաց. որք ասէին ցհոգի քո՝ խոնարհեաց թող անցցուք»։ Տանուտէրն յորժամ տեսանէ յարտս իւր նոր ճանապարհ բացեալ, փութով ունի զնա փշով։ Զի թէ ի սկիզբն որ նոր վարեալ էր, եւ թողու ճանապարհ լինիլ, այլ ոչ կարէ կտրել. եւ ապականի արտն։ Նոյնպէս սիրտ մարդոյն յորժամ նոր սերմանի անդ բանն Աստուծոյ, գայ սատանայ եւ կամի առնել ճանապարհ մեղաց, եւ պոռնկութեանց եւ այլոց։ Յա՛յնժամ կալ ըզնա փշով. այսինքն, դառն տանջանօք դժոխոցն. եւ երկիւղիւ եւ սաստիւն Աստուծոյ. եւ յանձն առ զչարչարանս Քրիստոսի որ մածեալ ի դէմ. եւ դու ասա ցհոգի քո, թէ պայծառ ըստեղծար յարարչէն՝ մի՛ լինիր ճանապարհ զանազան ախտից։ Այս առաջին երկրին որ է ճանապարհն։ Երկրորդ երկիրն որ է Ապառաժն՝ եւ ոչ ետ պտուղ. եւ այս հինգ իրս ցուցանէ։ Մին զսիրտ հպարտաց. զի բարձրամիտ են որպէս քար. եւ ոչ խոնարհին եւ կակղին որպէս հող՝ որ զբանն Աստուծոյ դիւրաւ ընդունի. եւ վասն այի անպտուղ լինին. որպէս ասէ Եսայի. «երթիցէք հրեշտակք երագունք յազգն հպարտից. յազգն արմատաքի. յազդն օտար եւ չար. եւ այժմ գետք ապականեցին զերկիր նորա»։

Զայսգ ասէ, թէ քարոզօղք ճշմարտութեան՝ երագ գնացէք ի ժողովս ամբարտաւանից. որ հողմ հպարտութեան զնոսա յարմատոյ խլեալ է. եւ երկու գետ բաբիլացւոցն. ա՛յս է՝ պատիւ աշխարհիս եւ մեծութիւն ազգին՝ զերկիր նոցա ապականեալ են. որք ոչճանաչեն զգարշութիւն աղտեղութեան իւրեանց։ Դարձեալ վարօղն թէ զսերմն ոչ ծածկէ հողով՝ պտուղ ոչ տայ. նոյնպէս պարտ է մեզլսել զբանն Աստուծոյ, եւ ի սիրտս մեր ծածկել եւ պահել. որպէս ասէ Դաւիթ. «ի սրտի իմում թաքուցի ըզբանս քո՝ զիմի մեղայց քեզ»։ Եւ թէ զբարիս գործեմք, պարտ է թաքուցանել. որպէս ասէ աւետարանն. «յորժամ ողորմութիւն առնես՝ մի գիտասցէ ձախ քո, զինչ գործէ աջ քո»։ Բայց ամբարտաւանքն՝ զյարդն եւ զխոտն թաքուցանեն. եւ զցորեանն ցուցանեն. այս է՝ զինչ բարի առնեն՝ վասն փառաց է. վասն այն հողմն հպարտութեան կորուսանէ։ Երկրորդ՝ ապառաժն զկարծրասիրտն ցուցանէ. զի յորժամ զբանն Աստուծոյլսեն, ցանկան արքայութեան. բայց զի արմատ ոչ ունին եւ չորանան։ Ա՛յս է՝ ոչ են հաստատեալ ի ճշմարիտ հաւատն. վասն ի բարի ժամանակն եւ ի հանգիստն ընդունին զբանն. իսկ յորժամ արեգական տապ ջերմութեան եւ հալածանացն գայ ի վերայ նոցա վասն Քրիսոսի, յայնժամ ձգեն՝ ուրանան, եւ անպտուղ լինին։ Երրորդ՝ ապառաժն զցուրտն ցուցանէ. այս է՝ զնախանձոտսն. որք յոյժ ցրտացեալ են ի ջերմութենէ սիրոյն Աստուծոյ եւ ընկերացն. զի որ տրտմի ընդ այլոց բարի, եւ ուրախանայ ընդ չարս, այնպիսին ոչ կարէ զբարին պտղաբերել. զի սերմն առանց ջերմութեան արեգականն՝ ոչ բուսանի. նոյնպէս հոգեւոր սերմն առանց արեգական արդարութեան ոչ բուսանի։ Եւ ա՛յլ պատճառ՝ զի այն երկիրն յորում ա՛ղ է վարած՝ պտուղ ոչ բերէ. որպէս եզր ծովուն յոր աղէ՝ պըտուղ ոչ տայ. զի բռնաւոր թագաւորք որք աշխարհ առնուն, աղ վարեն որ պտուղ ոչ բերէ. այսպէս սիրտ նախանձոտաց՝ եզր է ծովու ալէկոծելոյ. եւ սատանայ բռնաւորն ցանեալ է ի սիրտ նոցա զդառնութիւն չարութեան իւրոյ։

Չորրորդ՝ ապառաժն ցուցանէ զբարկութիւն եւ զատելութիւն եւ զատելութիւն եւ զխռովութիւն. եւ սերմն բանին Աստուծոյ անդ պըտուղ ոչ բերէ. զի պարտ է նախ քարաքաղել զերկիրն. եւ ապա տայ պըտուղ. իսկ զայս երկիրս ելից սատանայ քարրիւ. որպէս դրեալ ի դատաւորսն. «զի զԱբիսողօմ ընկեցին ի վիհն. եւ կուտեցինի վերայ նորա քարինս»։ Նոյնպէս սատանայ առնէ ընդ նախանձոտն զատելութիւն եւ բարկութիւն եւ զաեյլ չարիս. եւ կուտէ ի վերայ նորա անպտուղ առնէ։ Ապա ուրեմն պա՛րտ է թաղել զսիրտ դառնութեան եւ ստանալ զսիրտ քաղցրութեան. որպէս ասէ Յակոբոս առաքեալն. «թէ բարկութիւն մարդոյ՝ զարդարութիւն Աստուծոյ ոչ գործէ. որով ի բաց թօթափել զամենայն աղտ, եւ զյաւելուածս չարին։ հեզութեամբ ընդունիջիք զբանն ընդաբոյս»։ Եւ որպէս ի չար երկիրն բարի սերմն ի չար փոխարկի. եւ ի բարի երկիրն չար սերմն ի բարի փոխի. նոյնպէս նախանձոտքն յորժամ բարի համբաւ լսեն զումեքէ՝ ի չարն փոխեն. որպէս դպիրքն եւ փարիսեցիքն զինչ բարի ի Քրիստոսէ լսէին, զայն ի չարն փոխէին ի համբաւէին. իսկ խաղաղասէրքն՝ թէպէտ արհամարհանս եւ անարգանս լսեն՝ եւ ի բարին մեկնեն։

Հինգերորդ՝ ապառաժն անպըտուղ է եւ դալարութիւն չունի ցուցանէ զայն՝ որ ողորմածութիւն ոչունի, եւ արտասուս զղջման. զի առանց զի առանց արտասուաց՝ անպտուղ է ամենայն սերմն բանին որպէս ասէ Դաւիթ. «անձնիմ որպէս երկիր ծարաւի է առ քեզ՝ վաղվաղակի լո՛ւր ինձ»։ Կամ նոքա են չոր երկիր եւ անպտուղ՝ որ կուսութիւն միայն առանց արտասուաց եւ ողորմութեան։ Այս երկրորդ երկիր որ ապառաժն է եւ անպտուղ։ Երրորդ անպտուղ երկիր՝ փշաբերն է. որպէս ասէ. «սերմն անկաւ իհհ մէջ փշոց»։ Եւ այս ցուցանէ զագահն եւ զայն՝ որ ի սէր աշխարհիս պատաղի. զի յորժամ լսեն զբանն Աստուծոյ, եւ կամին եւ խորհին առնել, եւ սակաւ մի բուսանի գործն, յա՛յնժամ ելանեն հոգք աշխարհիս եւ սէր ընտանեաց եւ ընչից՝ եւ անպտուղ առնեն։ Դարձեալ՝ թէ ոք առաւել ի խոր թաղեալ է զսերմն, եւ շատ հող լնու ի վերայ, պտուղ ոչ բերէ. նոյնպէս ագահն թէպէտ առնու զսերմն բանին, այլ ագահութիւն կուտի ի վերայ, եւ որկրամոլութեամբ որպէս ի գերեզմանի թաթղթի. եւ բանն Աստուծոյ ընկկղմի եւ անպըտուղ լինի։ Եւ գիտելի է՝ զի հարստութիւն նման է փշոյ վասն վեց պատճառի։ Առաջին պատճառ է՝ զի փուշն խայթօղ է. նոյնպէս հարստութիւն զհոգին երեք ազդ խայթէ. ի սկիզբն զի շատ հոգ տանի եւ աշխատութեամբ ժողովէ. ի մէջն՝ զի խիստ երկիւղիւ զինչս պահէ. ի վերջսն՝ զի ցաւօք սրտին կորնչի եւ թողու։

Երկրորդ՝ զի պըտուղք փշոցն կապեն զփորն. որպէս սինծն եւ զըկեռն. նոյնպէս սէր հարստութեան՝ ըզսիրտս շահ առուացն՝ զդողոցն՝ եւ զաւազակացն. որք կապեալք են եւ ոչ արձակեն զինչս ի տեարս իւրեանց։ Երրորդ՝ փուշքն զտերեւն խոշոր ունին. նոյնպէս մեծատունք զձայնն խոշոր ունին. որպէս ասէ Սողոմօն. «տնանկն խօսի աղերսանօք. եւ մեծատունք իշխանութեամբ խոշորանան»։ Չորրորդ՝ զի փուշն կերակուր է հրոյ. որպէս ասէ Եսայի. «իբրեւ զփուշ ժողովեալ՝ այրին ի հուր». նոյնպէս մեծութիւն անիրաւութեամբ ժողոված։ Հինգերորդ՝ զիհ փուշն զանմեղս հալածէ եւ խայթէ. եւ զչարսն պահէ եւ խնամէ. զի զանմեղ գառինսն հալածէ. եւ զչար թիւնաւոր սողունսն պահէ։ Նոյնպէս մեծատունք զաղքատսն հալածեն. եւ զաւազակս եւ զչարս՝ կաշառ առնուն եւ խնամով պահեն։

Վեցերորդ՝ փուշքն միաբան եւ իրերց օգնեն. զի թէ զմինն ի փշոցն կամի ոք առնուլ, այլքն խածանեն եւ ոչ չթողուն։ Նոյնպէս անհաւատքն միաբանեն ի չարիս. եթէ ոք կամի զմի ոք ի նոցանէ առնուլ, կամ զփուշ մեղացն, այնչափ խածանեն ըզնա՝ որ ի հաւատոյն թէ հնար է հանեն։ Ապա ուրեմն երկիր փշափեր ոչ կարէ բերել պտուղ։ Իսկ չորրորդ երկիրն որ բերէ պտուղ՝ բարի է որպէս ասէ արգաւանդ։ Արդ՝ բարի երրկիրն երեք կերպիւ ճանաչի։ Մին՝ թէ արդիւնքն քան զսերմն պակաս է՝ նա վատ երկիր է. թէ հաւասարեն արդիւնքն եւ սերմն, նա միջակ է. ոչ չար է եւ ոչ բարի։

Եւ թէ բազում են արդիւնքն քան զսերմն, բարի է յոյժ։ Իսկ հոգեպէս այնոքիկ՝ որք չարութիւն բազում առնեն, եւ բարի սակաւ, նոքա չար են։ Եւ նոքա որք որչափ չար առնեն՝ ա՛յնչափ բարի առնեն, միջակք են։ Բայց նոքա որք վասն սակաւ մեղացն՝ բազում ապաշխարութիւն եւ բարիս գործեն, բարի երկիր են. որպէս ասէ Պօղոս եբրայեցւոցն. «երկիր որ ըմպէ զանձրեւ, եւ ծնանի արդիւնս շահեկանս, ընդունին գործօղն զօրհնութիւնս յԱստուծոյ. իսկ որ բերէ փուշ՝ անպիտան է, եւ մերձ է յանէծս . եւ վախճան նորա յԱստուծոյ րումն»։ Արդ՝ քան զանհաւատիցն երկիր, քրիստոիէիցն երկիր առաւել ըմպէ զանձրեւ. զի անձրեւ է եօթն խորհուրդ եկեղեցւոյ. եւ անձրեւ է աստուածաշունչ գրոց գիտութիւն. անձրեւ է եւ արտասուքն Քրիստոսի եւ ջուրն որ ի կողէն եհեղ. վասն այն չար մարդիկն որք ի քրիստոնէից չար մարդիկն որք ի քրիստոնէից չար պտուղ բերեն, առաւել քան զանհաւատսն այրին ի հուր գեհենին։ Երկրորդ՝ գունովն ճանաչի երկիրն. զի թէ սեւ է հողն՝ ցուցանէ թէ պարարտ է . ապա թէ սպիտակ՝ ոչ։ Սեաւն ցուցանէ զայն՝ որ խոնարհութեամբ հանապազ հայի յիւր մեղսն այնպիսին երկիւղիւն Աստուծոյ բարի պտուղ տայ. իսկ սպիտակն՝ նշանակ է հպարտութեան. որ զինքն բարի իմանայ եւ անպտուղ մնայ։ Դարձեալ՝ այլ օրինակ զի ասեն իմաստունքն թէ, սեաւ գոյնն՝ զտեսութիւն աչացն ժողովէ եւ զօրացուցանէ. վասն այն յորժամ աչքն ցաւի, սեւ շոր կապեն ի վերայ. բայց սպիտակ գոյնն՝ զլոյս աչացն ցրուէ. որպէս ձիւն արեգակն։ Նոյնպէս խոնարհութիւն զզօրութիւն հոգւոյն ժողովէ իսկ ամբարտաւանութիւն ցրուէ։ Եւ այս է պատճառն. զի խորհուրդ հպարտին՝ ոչ է ի ներքսի յինքն այլ արտաքոյ. զի զարտաքոյսն տեսանէ՝ զինչս եւ զփառս իւր, եւ ցրուի։ Իսկ խորհուրդ խոնարհին՝ ի ներքս յինքն է. զի հանապազ խորհի զփրկութիւն իւր։ Դարձեալ՝ այլ օրինակ. զի սեւ աչքն առաւել տեսանէ. բայց սպիտակն ոչ տեսանէ։ Նոյնպէս ամբարտաւանքն կոյրեն. զինքեանս ոչ տեսանեն. իսկ խոնարհքն՝ տեսանեն զինքեանս։ Երրորդ՝ լաւ հողն՝ ճանաչի համովն. զի յորժամ առնուն հող եւ թրջեն ի ջուր եւ խըմեն, թէ քաղցրահամ է, նա բարի եւ պտղատու է. ապա թէ շօրահամ է եւ աղի, նա վատ է։ Նոյնպէս եւ մարդ՝ որ լեզուն եւ կամքն եւ սիրտն քաղցր է՝ բարի է եւ լաւ. ապա թէ թթու եւ դառնաբրք եւ կծնօղ, նա չար է եւ անպտուղ։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի բարի երրկիրն՝ երեք ազգ է. որ պարտ է ի նմա սերմանել։ Մինն ի վեր քան զմեզ. երկրորդն ի ներքս ի մեզ է. երրորդն ի ներքոյ քան ըզմեզ։ Առաջինն արքայութիւն եւ Աստուած. որպէս ասէ Դաւիթ. «հաւատամ տեսանել զբարութիւն Տեառն յերկրին կենդանեաց»։ Երկրորդն մեր հոգիս. որպէս ասէ Դաւիթ. «անձն իմ որպէս երկիր ծարաւի է առ քեզ»։ Երրրոդն է աղքատ ընկերն մեր։

Եւ յայս Դ իրս պիտոյ է սերմանել մեզ։ Յառաջն այն է՝ զի զամենայն զոր ինչ առնեմք, վասն Աստուծոյ առնեմք եւ արքայութեան. եւ ոչ վասն աշխարհիս։ Դարձեալ զի յայն աշխարհն յոր հանապազ կռիւ են ոչ է պարտ սերմանել . զի թշնամիքն ի ժամ հնձոցն ուտեն եւ կոխեն. այլ ի հաշտ եւ ի խաղաղութեան աշխարհն պարտ է սերմանել. զի արդիւնն ամեն իւրն է։ Այսպէս աշխարհս այս հանապազ ի կռիւ է. յորժամ մարդն շատ աշխատի վասն այս աշխարհիս, ի ժամ հնձոցն գայ մահն եւ թշնամին սատանայ հնձէ, եւ դժոխսն այրէ. բայց որ յարքայութիւն սերմանէ, որ տեղի հաշտութեան եւ խաղաղութեան է, զոր ինչ անդ սերմանէ, բազում արդեամբք անդ ինքն հնձէ։ Երկրորդ՝ պարտ է մեզ վարել յագարակ հոգւոյս, եւ ոչ ի մարմնոյս. զի թէ լինի մին ագարակ՝ որ սակաւ ծախիւք բազում պտուղ տայ, եւ մին ագարակ որ բազում ծախիւք սակաւ պտուղ տայ եւ ինքն անբարի, մեծ յամարութիւն է զերկիրն օգտակար թողուլ, եւ յերկիրն անբարի աշխատիլ։ Այսպէս հոգիս մեր բարի եւ անմահ երկիր է. եւ պտուղն անմահութիւն. եւ սակաւ ծախ պիտի. իսկ մեր մարմինս մահկանացու եւ չար երկիր. եւ բազում ծախ պիտի ուտելոյ եւ ագանելոյ . եւ իւր պտուղն գարշելի եւ մահաբեր. որպէս ասէ Պօղոս. «որ սերմանէ ի մարմին, հնձէ զապականութիւն. եւ որ սերմանէ ի հոգի, հնձէ զկեանս»։ Իսկ յիմարքն թողուն զհոգին, եւ ընդ մարմնոյն չարչարին վասն զմահ եւ զապականութիւն ժառանգելոյ։ Դարձեալ՝ ա՛յլ յիմարութիւն. զի չարքն փուշ սերմանեն՝ եւ կամին ցորեան հնձել. զի հանապազ յարբեցութիւն ի պոռնկութիւն եւ ի գողութիւն են. եւ կամինյաւիտենից կեանսն ժառանգել. եւ այս ոչ լինի։ Զի ասէ Քրիստոս. «ոչ եթէ ի փշոց քաղեն խաղող. կամ ի տատասկէ թուզ»։ Եւ Պօղոս ասէ. «մի խաբիք եւ եղբարք՝ զի Աստուած ոչ արհամարհի. զամենայն զոր ինչ սերմանէ մարդ՝ զնոյն հնձեսցէ». ապա պարտ է ի հոգիս մեր սերմանել։ Երրորդ՝ պարտ է մեզ սերմանել յաղքատն որ ի ներքոյ մեր է. զի ասէ Պօղոս վասն ողորմածաց. «զի որ սերմանէ ճշդիւ, ճշդելով եւ հնձեսցէ. եւ որ առատութեամբ՝ առատութեամբ եւ հնձեսցէ»։ Ա՛յս է՝ թէ որչափ ողորմութիւն առնէ աղքատաց՝ այնչափ ողորմութիւն առնու յԱստուծոյ։ Այս չորրորդ երկիրն որ բարի է՝ տայ պտուղ՝ Երեսնաւոր. Վաթսունաւոր. եւ Հարիւրաւոր։ Վասն զի կարգ են յեկեղեցիս. այսինքն, ամուսնացեալքն եւ այրիքն եւ կուսանքն։ Ամուսնացեալք առնուն զերեսնաւոր պտուղն, յորժամ զիւրեաենց կարգն սուրբ պահեն. վասն զի երեսունն՝ երեք տասն է. եւ ամուսնացեալքն. ունին զհաւատ երրորդութեան. եւ ԶԺ պատուիրանսն պահեն։ Դարձեալ երեսուն թիւն՝ է ժամանակ որ ի յեփ է, եւ ջերմութիւն բազում ունի. եւ երիտասարդն ջերմ է. վասն այն երեսնաւոր պըտուղն հասանի՝ ամուսնացելոցն՝ որ դեռ ի պատերազմ մարյմնոյ են։ Իսկ վաթսնաւորքն այրիւքն են. զի վաթսունն կատարի վեց տասն։ Եւ այրիքն առնեն ԶԺ պատուիրանս Աստուծոյ վեց գործով ողորմութեան. զոր Քրիստոս ասէ. «քաղցեայ եւ ետուք ինձ ուտել. եւ այլն»։ Դարձեալ վաթսուն թիւն՝ հասեալ ժամանակ է. վասն այն վաթսնաւոր պըտուղն հասանի այրեացն, որք ի մարմնաւոր ջերմութենէն լքեալ են եւ պտղեալ։ Իսկ հարիւրաւոր պտուղն՝ հասանի կուսանացն. զի հարիւրն կատարեալ թիւ է. եւ նոքա յաւարտ են հասեալ. եւ ոչ թէ զտասն հրամանս միայն պահեն, այլհ զամենայն խրատականս։ Դարձեալ որք զհարիւրաւորն առնուն՝ յերիս բաժանին. ա՛յս է՝ մարտիրոսք, եւ կուսանք, եւ վարդապետք։ Մարտիրոսքն զհարիւրաւորն առնուն. զի աշխարհս կատարեալ յաղթեցին։ Եւ կուսանքն՝ զի զամենայն մարմնաւոր ախտս յաղթեցին։ Եւ վարդապետք՝ զի զսատանայ յաղթեցին. ո՛չ միայն հանին յինքեանց զսատանայ, այլեւ ուսուցին այլոց հանել. ապա ուրեմն մի քան զմի՝ աւելի՛ յաղթեն. որով եւ աւելի՛ վարձս առնուն ի վարձատուողէն բարեաց ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՁԵ. Չորրորդ կիւրակէին նորին քարոզ՝ ի բան Աւետարանին։ «Մի՛ երկնչիր, հօտ փոքրիկ, զի հաճեցաւ Հայր ձեր տալ ձեզ զարքայութիւնն»։ Ղուկ. 12. 32։

Ի տէրունական հրամանացս այս երեք իր հարցանելի է եւ քննելի։ Առաջին՝ թէ, ո՞ր է հօտ փոքրիկ։ Երկրորդ՝ վասն է՞ր կոչէ հօտ փոքրիկ։ Երրորդ՝ որ ասէ. «մի երկնչիր»։ Տեսցուք զառաջին գլուխն։ Հօտ փոքրիկ կոչէ զմարդկային ազգս. զի բաղդատեալ առ անմարմին հօտս երկնաւորացն, փոքր են ազգ մարդկան եւ նուազ։ Զի նոքա հազարք հազարաց, եւ բիւրք բիւրոց անբաւ բազմութեամբ առաւելեալք են քան զմեզ, դասիւք եւ թուովք. որպէս ուրեք հարիւր ոչխարօք եւ տասն դրամաւ նշանակէ։ Զի տասն դասք են բանականք եւ պատկերք արարչին. ինն դասք հրեշտակաց յերկինս. եւ մին մարդս՝ որ կորուսեալ եղեւ։ Մինչեւ ինքն Քրիստոս վառեաց զճրագ մարմնոյն աստուածութեան լուսովն. եւ եգիտ զպատկերն կորուսեալ։ Այս զբազմութիւն դասուցն նշանակէ։ Նոյնպէս եւ հարիւր ոչխարին մինն եղեւ կորուսեալ եւ մոլորեալ՝ որ է մարդկայինս բնութիւն. որ ի ձեռն Ադամայ մոլորեցաւ. մինչ հովիւն քաջ եկն եւ դարձոյց զմոլորեալս. եւ խառնեաց ի բանաւոր հօտն յերկինս։ Այս բազմութիւն թուոցն նշանակէ նոցա։ Վասն այն զմարդկային ազգս՝ հօտ փոքրն նշանակէ։ Եւ սոցա ասէ «հաճեցաւ հայր ձեր տալ ձեզ զարքայութիւն»։

Զի թէպէտ ի հրեշտակաց դասուց բա անկան յերկնից եւ դեւք եղեն, այլ ոչ կարացին մտանել յերկինս. այլ միայն մարդս գտաւ զարքայութիւն ի ձեռն Քրիստոսի։ Եւ այս վասն երկուր պատճառի։ Նախզի՝ հրեշտակքն անմարմինք են. յետ մեղանացն՝ ոչ կարցին արդարանալ. իսկ մեք՝ մարմին ունիմք տկար եւ փոփոխական. վասն որոյ արդարացաք։ Երկրորդ՝ նոքա չունէին պատճառ խաբէութեան. այլ ինքեանք անձնիշխան կամօք ընտրեցին զչարն եւ անզեղջ մնացին։ Իսկ մեք յայլմէ խաբեցաք. այսինքն, ի սատանայէ. եւ ունիմք զղջումն։ Վասն որոյ ասէ «հաճեցաւ հայր ձեր տալ ձեզ արքայութիւն»։

Երկրորդ դարձեալ՝ փոքրիկ հօտ՝ նշանակէ զազգն հրէից ի մէջ բազմութեան հեթանոսաց։ Նաքա միայն էին պաշտօնեայք Աստուծոյ եւ հօտ նորա. որպէս հայրն Աբրահամ եւ տուն նորա ի մէջ քանանացւոց ազգին։ Եւ որպէս զոչխարն դրոշմէ հովիւն. նոյնպէս եւ նոցա դրոշմ զթլփատութիւն ետ. զի որոշեսցին յայլազգեաց։ Եւ որպէս զհօտ եհան յեգիպտոսէ. եւ բընակեցոյց յանապատ եւ կերակրեաց զնոսա զքառասուն ամ . ըստ այնմ, «հորդան ետ որպէս խաշին ժողովրդեան իւրոյ. եւ եհան զնոսա որպէս զհօտ նորա. որպէս հայրն Աբրահամ եւ տուն նորա ի մէջ քանանացւոց ազգին։ Եւ որպէս զոչխարն դրոշմէ հովիւն. նոյնպէս եւ նոցա դրոշմ զթլփատութիւն ետ . զի որոշեսցին յայլազգեաց։ Եւ որպէս զհօտ եհան յեգիպտոսէ. եւ բընակեցոյց յանապատ եւ կերակրեաց զնոսա զքառասուն ամ. ըստ այնմ, «հորդան ետ որպէս խաշին ժողովրդեան իւրոյ. եւ եհան զնոսա որպէս զհօտ յանապատ»։ Եւ ապա եբեր ի փարախն . այս է՝ ի պաղեստին յԵրուսաղէմ. եւ անդ հովուեաց. որպէս ասէ մարգարէն. «Տէր հովուեսցէ զիս. ի վայրի գալարւոջ անդ բնակեցոյց զիս եւ այլն»։ Նոցա էր օրհնութիւն եւ աւետիքն եւ խոստմունքն Աբրահամու. եւ ի նոցանէ մարգարէքն։ Եւ Տէր մեր յազգէ նոցա երեւեցաւ եւ քարոզեաց, թէ «ապաշխարեցէ՛ք՝ զի մերձեալ է արքայութիւն երկնից»։ Այլ նոքա ոչ ընկալան. ուրացան եւ ի խաչ հանին զՓրկիչն իւրեանց. «յԱսատուծոյ աչաց ելին, եւ ամենայն մարդկան ատելիք եղեն»։ Այլ զի՞նչ լինի բանս որ ասէ. «հաճեցաւ հայր ձեր տալ ձեզ զարքայութիւն»։ Ա՛յս է՝ որ ի վերջին ժամանակս՝ յետ գալստեան նեռին՝ հաւատալոց են նոքա ամենեքեան ի Քրսիտոս. եւ զփրկութիւն գտցեն. որպէս ասէ առաքեալն. «յորժամ լրումն հեթանոսաց մըտցէ, ապա ամենայն Իսարայէք կեցցէ»։ Երրորդ դարձեալ՝ փոքր հօտ կոչէ զդասս առաքելոցն. որք երկոտասանք էին թուով եւ եօթանասուն աշակերտք. ի մէջ բազմութեան հրէից զնոսա հօտ կոչէ. եւ զինքն հովիւ. «ես եմ հովիւն քաջ. եւ դնեմ զանձն իմ ի վերայ ոչխարաց». որպէս եւ յայլ ուր ասէ։ «Առաքեմ զձեզ իբրեւ զոչխարս ի մէջ գայլոց»։ Եւ դուք մի երկնչիք ի գազանաբարոյ ազգացց հրէից եւ հեթանոսաց. «զի ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս մինչեւ ի կատարած աշխարհի»։ Եւ դուք մի երկնչիք. թէպէտ սակաւ եւ փոքր էք, աճիք եւ բազմանայք որպէս զհօտ. «զի այլ եւս ոչխարք են իմ. եւ զայն եւս պարտ է ինձ ածել այսր»։ Այլեւ մի երկնչիք. զի «հաճեցաւ հայր ձեր տալ ձեզ զարքայութիւն»։

Այն է որ ասէր. «տաց ձեզ զփականս արքայութեան երկնից եւ այլն։ Եւ յորժամ նստի որդի մարդոյ յաթոռ փառաց իւրոց՝ նստջիք եւ դուք յերկոտասան աթոռ՝ դատել զերկոտասան զգն Իսրայէլի»։ Չորրորդ՝ դարձեալ՝ փոքր հօտ կոչէ զդասս հաւատացելոց. զի փոքր են ի մէջ բազմութեան անհաւատից որք կան յաշխարհի։ Վասն նոցա ասէ՝ թէպէտ փոքր էք թուով եւ աղքատք եւ խոնարհք, եւ անարգ ի մէջ անհաւատից, «մի՛ երկնչիք. փոխանակ այդմ, զարքայութիւն երկնից տամ ձեզ». որ անպակաս մեծութիւն է եւ անվախճան փառք ի յերկինս եւ ոչ ի յերկրի։ Եւ հայր կոչէ զԱստուած։ Նախզի ստեղծեաց զմեզ յոչընչէ հոգի եւ մարմին եւ շունչ. եւ զայլն ամենայն ետ։ Դարձեալ հայր է մեզ մըկրտութեամբ աւազանին. որ շնորհօք որդի եղաք Աստուծոյ. եւ եղբարք Քրիստոսի, եւ ժառանգակից նմա։ Դարձեալ հայր կոչէ՝ զի որպէս հայր գթած է ի վերայ որդւոյ. «նոյնպէս գթասցի Տէր յերկիւղածս իւր ասէ մարգարէն»։ Եւ յորժամ հայր է՝ սիրէ զմեզ. զի ամենայն հայր սիրէ զորդի. եւ յորժամ հայր է՝ մըխիթարէ զմեզ ի մէջ ամենայն տրտմութեանց աշխարհիս. եւ յորժամ հայր է՝ ոչ թողու զմեզ ի գերութիւն սատանայի եւ չար մարդկան։

Այլ ազատէ զմեզ ի նոցանէ. եւ տայ մեզ զարքյութիւն եւ զթագաւորութիւն. զի հայրն մեր թագաւոր է եւ արքայ. որպէս վկայէ ճշմարտութիւն. «հաճեցաւ հայր ձեր տալ ձեզ զարքայութիւն»։ Եւ այս գիտելի է՝ զի հօտն ոչ լինի միայն ոչխար, այլ այծ։ Նշանա՛կ է ոչխարն արդարոց. եւ այծն մեղաւորաց։ Զի յօրէնսն Մովսէսի՝ ոչխարն սրբութեան էր պատարագ. եւ այծն վասն մեղաց. եւ ճշմարտութիւն ասէ. «բաժանեսցէ զօդիսն յայծեաց». ա՛յս է՝ զարդարս եւ զմեղաւորս։ Արդ՝ այծն մեղաւորաց է նման է վասն չորս պատճառի։

Նախզի՝ այծն եւ ոչխարն՝ երկոքեանն սուրբ կենդանիք են եւ ուտելիք . այսպէս մեղաւորն հաւատովն սուրբ է. զի մկրտեալ է որպէս զարդարն եւ հաւատացեալ Քրիստոսի. եւ չէ զանհաւատս եւ զայլազգիս։ Երկրորդ՝ որպէս ոչխարն եւ այծն ի մին հօտ շրջին, եւ ի մին փարախ ժողովին։ Այսպէս արդարք եւ մեղաւորք ի մի եկեղեցի գան եւ մի ժողովուրդ կոչին Քրիստոսի։ Երրորդ՝ ոչխարն եւ այծն մի ունին հովիւ. նոյնպէս արդարք եւ մեղաւորք մի ունին հովիւ զքահանայս զվարդապետս եւ զայլս։ Չորրորդ՝ մի է նոցա կերակուր եւ ըմպելի այծին եւ ոչխարին. նոյնպէս արդրաք եւ մեղաւորք մի ունին զքարոզութիւն՝ որ հոգւոյ է կերակուր. եւ մի ունին զմարմին եւ զարիւն Քրիստոսի. որ կերակուր եւ ըմպելի է յաւիտենից կենացն։ Այս չորս իրօքս՝ հաւասարք են արդարք եւ մեղաւորք՝ որք գան ի յերկեղեցիս։ Այլ վեց իրօք զանազանին։ Նախզի՝ այծն հականօղ է. եւ մեղաւորն հարկանօղ է եւ կռուօղ ընկերաց եւ օտարաց։ Երկրորդ՝ ասրն պակաս է. եւ մեղաւոր մարդն՝ ոչ է օգուտ այլոց. ոչ զգեստ եւ ոչ կերակուր, եւ ոչ այլ ինչ բարութիւն ունի. զի անգութ է. եւ միայն զինքն սիրէ։ Երրորդ՝ խուսափող է եւ փախչի. եւ մեղաւորն յամենայն բարի գործոց խոյս տայ եւ փախչի. յառաջնորդաց, ի ժամատեղաց, եւ այլն։ Չորրորդ՝ սրատես է այծն. եւ մեղաւորն թէպէտ ի հոգեւորն կոյր է, այլ ի մարմնաւորն ճարտար։ Սո՛ւր տեսանէ զագահելն, եւ զժողովելն, եւ զպոռնկիլն. զուտելն եւ զմպելն. եւ չտայ զինքն խաբել։

Հինգերորդ՝ գարշահոտ է. եւ հոտ մեղացն գարշելի առնէ զմեղաւորն հրեշտակաց եւ մարկան. որպէս այն ծերն որ ընդ հրեշտակին գնայր, եւ շաղիղ հոտեալ ետես, եւ ոչ գարշեցաւ. յորժամ ետես զպոռնիկ երիտասարդն, գարշեցաւ եւ դարձոյց զերեսն։ Եւ յորժամ եհարց ծերն զպատճառն, ասէ. որպէս հոտած մարմինն այն ձե՛զ է գարշելի. նոյնպէս հոտ պոռնկութեան մեզ է գարշելի։ Նոյնպէս եւ ամենայն մարդ՝ գարշի ի մեղաւորէն եւ ատէ զնա. զի բնութեամբ զբարին սիրէ ամենայն մարդ։ Վեցերորդ՝ ամօթոյքն ի բաց է այծին. նոյնպէս գործք մեղաւորին յայտնապէտս խայտառակէ զինքն առաջի մարդկան եւ Աստուծոյ. թէպէտ ի ժամանակի ծածկէ եւ պատճառէ. այլ յետոյ խայտառակի, եւ երեւի աստ ամենայն մարդոյ. եւ յետոյ յահագին ատենին ծանակ լինի։ «Զի ոչ ինչ է ի ծածուկ որ ոչ յայտնեսցի ասէ Տէրն»։ Ա՛յսպէս նմա՛ն են մեղաւորք այծից. եւ արդարքն ոչխարաց։ Զի հանդարտք են եւ ողորմածք, եւ պարկեշտք յամենայն գործս. եւ գեղեցկահոտք են առաքինութեամբ, եւ այլովն ամենայնիւ։ Հինգերորդ դարձեալ՝ հօտ կոչէ զդասս ուղղափառաց ի մէջ հերձուածողաց. զի հերձուածօղն է որպէս գայլ արաբացի հանդերձիւք ոչխարաց. եւ ի ներքոյ գայլ յափշտակօղ։ Որպէս արաբացի գայլն զմազն ոչխարի ունի, եւ զբարսն գայլոյ. նոյնպէս եւ նա զգեստիւքն բարի կերպարանի քահանայական, եւ գծուծ հանդերձիւք, եւ խօսքն կակուղ, եւ ի ներքոյ պատառօղ է հոգւոյն եւ սուր սլաք. ըստ այնմ, «կակուղ էին բանք նոցա քան զձէթ՝ եւ ինքեանք որպէս սլաք»։ Եւ առաւել են նոքա քան զգայլ. զի գայլն զմարմինն պատառէ. եւ նա զհոգի մարդոյն. գայլն մի անգամ. եւ նա բազում. գայլն փախչի ի հովուէ. եւ նոքա հակառակին առաջնորդեաց։

Եւ ոչ միայն գայլի. այլեւ նմա՛ն են այծի վասն վեց պատճառի։ Նախ՝ որպէս այծն նմա՛ն եւ աննման է ոչխարաց. այսպէս եւ հերձուածօղն լեզուաւն նման է ուղղափառաց. եւ սրտիւն աննման է եւ օտա

եւ նենգաւոր։ Երկրորդ՝ կաթն վնասակար է այծին. եւ բանք հերձուածողին՝ վնասակար է հոգւոց եւ մարմնոց լսողաց։ Երրորդ՝ ծնունդն ուլ է. եւ ուլն նա՛ն է սատանայի. որպէս ասաց էրէց որդին. «ուլ մի ոչ ետուր ինձ». վասն սատանայի ասէ, որ ոչ է յարդարոցն։ Արդ՝ հերձուածողին ծնունդքն եւ աշակերտքն՝ նման են սատանայի. զի «ծառ չար՝ պտուղ չար բերէ եւ այլն»։ Չորրորդ՝ անհնազանդ է այծն հովւին. նոյնպէս հերձուածօղք անհնազանդք են սուրբ եւ ուղղափառ հայրապետաց. ե ւ հակառակին կանոնաց նոցա, եւ սուտ խօսին. ըստ այնմ, «օտարք եղեն մեղաւորք ի մօրէ եկեղեցւոյ. խաբեցան յարգանդէ աւազանին, եւ խօսեցան սուտ». ա՛յն է՝ որ զհաւատս ուրացան եւ սուտ դաւանեն։ Հինգերորդ՝ որիշ շրջին յոչխարաց. եւ նոքա որիշ են յուղղափառաց ի յելս եւ ի մուտս, ի պահս եւ յաղօթս, եւ յայլն։ Վեցերորդ՝ հպարտ է եւ ճարտար. այսպէս եւ հերձուածօղօն ունի. զի հպարտ է եւ ինքնահաւան. զի զոր ինչ Գիրք Սուրբ ասեն եւ կանոնք, ոչ հաւանի. այլ զոր ինքն իմանայ, հաճի. եւ ճարտար ի խօսիլն, ի հայհոյելն, եւ յայելն ամենայն։ Իսկ ուղղափառն է որպէս զոչխար անմեղ. անվնաս՝ բարեկամ՝ ընկերասէր՝ հնազանդ՝ եւ խոնարհ սրտիւ. ընդ որ Աստուած հաճի. «եւ սուրբք սրտիւ զԱստուած տեսցեն»։ Վասն նոցա ասէ. «հաճեցաւ հայր ձեր տալ ձեզ զարքայութիւն». փոխանակ ուղիղ հաւատոյն եւ պարզ մըտացն զոր ունին առ Աստուած։ Վեցերորդ դարձեալ՝ փոքր հօտ կոչէ զքահանայս եւ զկրօնաւորս՝ որք ի վանորայս եւ յանապատս բնակին։ Թողեալ զհեշտութիւն աշխարհիս, զկին եւ զորդիս եւ զայլն ամենայն, առին յանձն զխաչն եւ զչարչարանս, եւ ընթաթցան զհետ Քրիստոսի։ «Զի որ եթող զտուն եւ զայլսն, հարիւրապատիկ առցէ. եւ զկեանսն յաւիտենականս ժառանգեսցէ ասէ Տէր»։ Նոքա թէպէտ փոքր գւ անա՛րգ են մարմնով, մեծ եւ փառաւորք են հաւատով եւ գործով։ Եւ թէպէտ խոնարհ երեւին յաչս մարդկան, այլ պատուական են յաչս Աստուծոյ։ «Զի որ խոնարհեցուցանէ զանձն բարձրասցի»։ Այս առաջին գլուխն, թէ որո՞ց ասէ հօտ փոքրիկ։ Երկրորդ հարցումն, թէ վասն է՞ր կոչէ հօտ փոքրիկ։ Գիտելի է՝յորժամ վասն Ովհաննու մեծի վկայեաց, զինքն փոքրիկ կոչեաց ասելով. «չէ յարուցեալ ի ծընունդս կանանց մեծ քան զՈվհաննէս. բայց փոքրիկն յարքայութեան՝ մե՛ծ է քան զնա»։ Փոքր կոչէ զինքն Տէր մեր վասն երք պատճառի։ Նախ՝ ըստ կարծեաց հրէից. զի զՈվհաննէս որդի քահանայապետի եւ մեծ կարծէին. եւ զՅիսուս՝ որդի հիւսան ասէին։ Երկրորդ՝ ըստ ժամանակի մադեղութեան՝ կրտսեր եւ փոքր էր վեց ամսով քան զՈվհաննէս. որպէս ասէր հրեշտակն. «եւ այս վեցերորդ ամիս է նորա որ ամուլն կոչեցեալ է»։ Երրորդ՝ վասն խոնարհութեան փոքր կոչէ զինքն. զի մեծատունն վասն մեր աղքատացաւ, եւ ծառայեաց բազմաց. եւ զոտս աշակերտացն լուաց։ «Տեսաք մեք զնա ասէ եւ ոչ գոյր նորա տեսիլ եւ գեղեցկութիւն, եւ ոչ փառք եւ այլն». զի մեք ի նմանէ ուսցուք զխոնարհութիւն։ Հանգոյն այսմ, եւ զմեզ կոչէ փոքրիկ։ Նախ՝ վասն կարծեաց անհաւատից. որ զհաւատացեալսն Քրիստոսի փոքր կոչեն եւ անարգ։ Երկրորդ՝ վասն ժամանակի կրտսերութեան. զի մարդկան ազգ՝ քան զհրեշտակս վերջին է ստեղծեալ վեց աւուրբք. եւ ազգ քրիստոնէից՝ յետոյ եկին ի հաւատս քան ըզհրէայս որք յառաջն էին։ Երրորդ՝ վասն խոնարհութեան կոչէ ըզմեզ փոքրիկ ի կեանս այս . զի անդ մեծասցուք. աստ տկար եւ անարգ լինելով՝ անդ զօրաւոր եւ փառաւոր լիցուք։ Չորրորդ պատճառ՝ կոչէ զմեզ փոքրիկ. զի անուան իւրոյ կցորդէ զմեզ. որպէս ի Քրիստոսէ քրիստոնեայլ կոչիմք. նոյնպէս յորժամ փոքր կոչեաց զինքն՝ որ հովիւն էր մեր, եւ զմեզ փոքրիկ հօտս անուանէ։ Եւ զի մեք փոքր հօտ եմք բանաւոր. եւ Քրիստոս հովիւ է մեզ երկնաւոր. որպէս ինքն ասէր. «ե՛ս եմ հովիւն քաջ»։

Եւ այս վասն տասն պատճառի։ Նախ՝ հովիւն ի դալարի բնակեցուցանէ զոչխարն. եւ մարգարէն ասէ. «Տէր հովուեսցէ զիս. ի վայրի գալարւոջ ա՛նդ բնակեցոյց զիս». այսինքն ի վայրենացեալ սուրբ գիտութիւնս։ Զի որպէս կերակուրն է մարմնոյ. նոյնպէս բանն Աստուծոյ կերակուր է հոգւոյ։ Երկրորդ՝ հովիւն ի ջուր հանգստեան սնուցանէ զոչխարս. զնոյն եւ մարգարէն ասէ. «առջուրս հանգստեան սնոյց զիս». այսինքն, աւազանին մկրտութեամբն ի հոգին սուրբ հանգուցանէ զմեզ։ Եւ յետ այնորիկ՝ զմարմին եւ զարիւն իւր սուրբ տայ մեզ կերակուր եւ ըմպելի։ Երրորդ՝ հովիւն առաջի ոչխարացն երթայ. եւ Տէր մեր ել զերկինս եւ ասաց. «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի եւ այլն». եւ այնու յուսով ակն ունիմք գալստեան նորա։ Չորրորդ՝ ընդ գազանսն պատերազմի. եւ գազան եւ պատառօղ մեր է թշնամին սատանայ. ըստ այնմ, «ոսոխն ձեր սատանայ իբրեւ զառիւծ գոչէ եւ այլն»։ Եւ Տէր մեր յաղթեաց զնա, եւ ետ կոխան մեզ ասելով. «ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս»։ Հինգերորդ՝ հովիւն զմոլորեալն դարձուցանէ. եւ զազգս մարդկան որ մոլորեալ էաք ի զանազան կուռս եւ յազգի ազգի ի մեղս՝ դարձոյց ի մին եւ ի ճշմարիտ Աստուած գիտութիւն եւ ի սրբութիւն. որպէս առակն է մոլորեալ ոչխարին. որ ի վերայ ուսոյն եբարձ, եւ տարաւ ի փարախն երկնաւոր եւ խառնեաց ի նոսա։ Վեցերորդ՝ զկորուսեալն գտանէ հովիւն. եւ Տէր մեր եգիտ զկորուսեալ դրամն. այսինքն զպատկերն. եւ ուրախ եղեւ ի վերայ կուրուսելոյն որպէս ասացաւ ի վերոյ. ըստ այնմ որ յառակն անառակին ասէ. «ուրախ լինիլ պարտ էր ի վերայ սորա. զի մեռեալ եւ կորուսեալ էր եւ գտաւ»։ Եօթներորդ՝ զբեկեալն պատէ հովիւն՝ զի առաջասցի. այսպէս եւ Տէր մեր զվէրս մեր պատեաց. եւ զհիւանդութիւնս մեր եբարձ օծմամբ սուրբ իւղոյն. որպէս ասէ առակն երիքովի։ Այրն որ իջանէր յԵրուսաղէմէ յերիքով՝ եւ աւազակք մերկացուցին զնա եւ վիրաւորեցին զմարդկային բնութիւնս. եւ ղեւտացին եւ քահանայքն զանց արարին, որ է Մովսէս եւ այլ մարգարէքն. որ չկարացին օգնել եւ բժշկել. ինքն Քրիստոս եկն եւ բժշկեաց եւ պատեաց գինւով եւ ձիթով. որ է մըկրտութեամբն եւ պատարագաւն։ Եւ եդ ի պանդոկի եկեղեցւոյս, մինչեւ ի միւսանգամ գալուստն իւր։ Ութներորդ՝ զզօրաւորն պահէ հովիւն. այսպէս որք զօրացեալք են ի հաւատս եւ ի գործս՝ պահէ զնոսա Տէր մեր. որպէս ասաց «ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս մինչեւ ի կատարած աշխարհի»։

Եւ դարձեալ ասաց. «ես եմ որթն եւ դուք ուռն. որ հաստատեալ է յիս հաւատով՝ նա բերէ պտուղ յոյժ եւ հայր իմ սրբէ զնա. զի առաւել պտղաբեր լիցի. եւ որ ոչ բերէ՝ կտրէ զնա»։

Իններորդ՝ հովիւն ի վերջ աւուրն՝ առաջնորդէ եւ ժողովէ ի փարախն. եւ Տէր մեր՝ ի վրեջին աւուրն՝ ժողովէ յերկնաւոր փարախն արքայութեան երկնից ասելով. «եկա՛յք օ՛րհնեալք հօր իմոյ. ժառանգեցէ՛ք զարքայութիւն»։ Տասներորդ՝ հովիւն ձայնիւն մխիթարէ զոչխարսն. եւ Տէր մեր հովւական բանիւ մըխիթարէ զնոսա անճառելի գիտութեամբ։ Ա՛յն է որ ասէ. «բազմեցուսցէ զնոսա եւ անցեալ պաշտեսցէ»։ Այսպէս հովիւ է մեզ Տէր մեր Քրիստոս. եւ մեք բանաւոր հօտ նմա։ Վասն որոյ ասէ. «մի՛ երկնչիր հօտ փոքրիկ»։ Այս երկրորդ գլուխն։ Իսկ ե՛րրորդ որ ասէ։ «Մի երկնչիր»։ Գիտել պարտ է՝ զի վեց իմն երկիւղ կայ առաջի ամենայն մարդոյ. եւ ի սոցանէ յորդորէ զմեզ Տէր մեր ասելով. «մի՛ երկնչիք»։ Առաջին երկիւղն է ի սատանայէ. որ «թշնամի է Աստուծոյ եւ մեզ . զի մեք պատկեր եմք Աստուծոյ. եւ հա՛նապազ կամի զմեզ ի մեղս ձգել։ Ասէ՝ մի՛ երկնչիք ի նմանէ. ես յաղթեցի նմա. եւ զզօրութիւն նորա տկարացուցի, եւ զխաբէութիւն յայտնեցի։ Այժմ ոչ կարէ զձեզ բռնութեամբ յաղթել՝ եւ ոչ խաբէութեամբ մոլորեցուցանել։

Երկրորդ՝ երկիւղ կայ մեզ ի զանազան փորձութեանց եւ զորոգայթից. եթէ յաշխարհէ՝ եթէ ի սատանայէ՝ եթէ ի մեղաց, եւ ի զանազան պատահմանց. ասէ՝ մի՛ երկնչիք. զի ոչ արկանէ զձեզ Աստուած ի փորձութիւն՝ որ առաւել է քան զկարն ձեր. որպէս աղօթեմք. «մի՛ տար զմեզ ի փորձութիւն. այլ փրկեա ի չարէ»։ Եւ պահօք եւ աղօթիւք կարէք յամենայն որոգայթից զերծանի. ըստ այնմ, «չիք հնար զերծանիլ յորոգայթից. բայց միայն աղօթիւք եւ պահօք». եւ մարգարէն ասէ. «անձինք մեր ապրեցան որպէս ճնճղուկք յորոգայթից որսողաց»։

Երրորդ՝ երկիւղ կայ մեզ ի չար մարդկանէ՝ ի թշնամեաց՝ ի բռնաւորաց՝ եւ յայլոց. որք թշնամիք են հաւատոյս մերոյ։ Ասէ Աստուած՝ դուք որ իմ հաւատացեալ ժողովուրդ էք, «մի՛ երկնչիք ի նոցանէ՝ որ զմարմին սպանանեն. եւ զհոգին ոչ. եւ այլն ըստ կարգի»։ Չորրորդ՝ երկիւղ ունիմք ի մհաուանէ. զի «մահ մեղաւորին չար է ասէ մարգարէն». զի ի տանջանս երթայ եւ ի խաւար. եւ ի ձեռս թշնամւոյն մատնի։ Ասէ՝ դուք որ իմ հետեւօղք էք՝ մի երկնչիք ի մահուանէ. զի ես մահուամբ զմահ յաղթեցի. եւ ձեզ կեանս շնորհեցի. եւ դուք ոչ ի խաւար, այլ ի լոյս երթայք։ Զի ասէ Սողոմօն. «յոյս նոցա լի է անմահութեամբ. եւ հոգիք արդարոց ի ձեռին Աստուծոյ են. եւ ոչ մերձենայ ի նոսա չար. եւ են ի խաղաղութեան եւ այլն»։ Հինգերորդ՝ երկիւղ ունիմք ի դատաստանէն. զի ահագին է ատեանն. եւ անաչառ դատաւորն. ուր բանք սպառին, եւ գործք թագաւորեն եւ այլն. դուք մի՛ երկնչիք ասէ՝ որ ի Քրիստոս հաւատացիք. եւ ըզկամս դատաւորին կատարեցիք։ «Զի բազում նեղութիւնք են արդարոց՝ յամենայնէ փրկէ զնոսա Տէր. եւ մի ի նոցանէ ոչ կորիցէ ասէ մարգարէն»։ Եւ ինքն ճշտմարտութիւն ասէ. «մազ մի ի գլխոց ձերոց ոչ կորիցէ. եւ համբերութեամբ ձերով ստասջիք զհոգիս ձեր»։ Վեցերորդ՝ երկիւղ է ամենայն մարդոյ ի հուր գեհենոյն որ ասէ. «երթայք յինէն ա՛նիծեալք ի հուրն յաւիտենից». զի անշիջանելի է հուրն . եւ անքուն որդունքն. անլոյս է խաւարն. եւ անվախճան տանջանքն։ Վասն որոյ յուսադրէ զմեզ ասելով. «դուք մի երկնչիք ի տանջանաց դժոխոցն. զի հաճեցաւ հայր ձեր երկնաւոր տաք ձեզ զարքայութիւն երկնից»։ Որեւ զմեզ զամենեսեան՝ զարժանի արասցէ արքայութեան հովիւն քաջ. եւ առհասարակ զերծանիլ ի սպառնալեաց գեհենոյն. եւ մասին ժառանգութեան կցորդեցուսցէ սրբոցն՝ ի լոյս, Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՁԶ. Նորին քարոզ վասն բարկութեան. ի բան առաքելոյ որ ասէ։ «Բարկանայք՝ եւ մի՛ մեղանչէք. արեգակն ի վերայ բարկութեան ձերոյ մի մտցէ»։ Եփես. 4. 26։

Մարմին մարդոյս կազմեալ է ի չորից տարերաց. Ի հողոյ ի ջրոյ՝ ի յօդոյ, եւ ի հրոյ. իսկ հոգին անմարմին եւ իմանալի պատկեր է Աստուծոյ. եւ ունի երեք զօրութիւնս. այսինքն, զբան՝ զցասումն՝ եւ զցանկութիւն։ Բանն է՝ որով խօսիմք առ միմեանս. եւ ցասումն որով բարկանամք միմեանց. եւ ցանկութիւն՝ որով ցանկամք եւ կարօտիմք կերակրոց, ըմպելեաց, եւ այելոցն։ Արդ՝ այսպէս սոքա երեքինս՝ զօրութիւնք են հոգւոյն. եւ բնական են ի մեզ եւ բարի են . այլ յորժամ աւելորդն ի ներս խառնի, լինին չարք եւ անպիտանք։ Որպէս ի բանն խառնի աւելորդ սուտ եւ զուր՝ հայհոյութիւնք բամբասանք, եւ այլն. եւ լինին անպիտան եւ չար։ Նոյնպէս ի ցանկութիւն խառնի աւելորդ՝ ուտել՝ ըմպել՝ ագհահել՝ շնալ՝ պոռնկիլ, եւ այլ. եւ լինի անպիտան եւ չար։ Այսպէս եւ ի ցասումն խառնի բարկութիւն՝ սրտմտութիւն՝ զայրանալ՝ կռիւ, եւ այլն. եւ լինի անպիտան եւ չար։ Վասն այն ասէ. «բարկանայք եւ մի մեղանչէք»։ Զի բարկութիւն բնական է եւ ոչ է մեղք. իսկ աւելորդն խառնի ի ներս, եւ լինի մեղանչումն։ Եւ վասն բարկութեան՝ վեց իրս գիտելի է։ Նախ՝ թէ զի՞նչ է բարկութիւն։ Երկրորդ՝ վասն է՞ր մինն առաւել լինի բարկացօղ՝ եւ մինն նուազ։ Երրորդ՝ թէ քանի՞ է եղանակ բարկութեան։ Չորրորդ՝ զի՞նչ է տեսակ բարկութեան։ Հինգերորդ՝ թէ որպէս շիջանի բարկութիւն։ Վեցերորդ՝ թէ զի՞նչ է հատուցումն։

Տեսցուք զառաջինն։ Ա՛յսպէս սահմանեն. բարկութիւն է եռանդն շուրջ զսրտիւն արեան, ի տրտմեցուցանել փոխանակ այնր, որ տրտմեցոյցն զինքն։ Այս է՝ յորժամ բարկութեան բան լսէ սիրտն, շարժի ի վրէժն. եւ զի թագաւոր է սիրտն. ըզցրուեալ արիւնն առ ինքն է ժողովէ. որպէս զօրք առ զօրավարն։ Եւ ի խիստ շարժմանէն՝ թափէ առ ինքն զսեւ մաղձն եւ զդառն. եւ դառնանայ եւ կսկծի սիրտն. եւ բուխարն տայ յերեսն. եւ դեղնի եւ կապուտի. եւ ծածկէ զխելապատակն եւ յիմարի. եւ լինի բանն անկարգ. եւ ի խիստ շարժմանէ սրտին՝ եռայ արիւնն, եւ դողայ բոլոր մարմինն. աչքն՝ եւ շրթունքն՝ եւ ձեռքն, եւ այլք։ Եւ ա՛յնպէս գազանային է սիրտն եւ բարկացօղ. վասն այն արգելեալ է նա ի մէջ շուրջանակի ոսկերաց։ Յետուստ կողմանէ ողնաշարն. եւ յառաջուստ ոսկերք լանջացն։ Յաջ եւ յահեակ կողքն են պատեալ. եւ վերոյ եւ ներքոյ որպէս զչար գազանս ի գառագեղս շըղթայիւք կապեալ. զի մի՛ արտաքս վազեսցէ ի տեղոյն եւ վնասի կենդանին. եւ այսպէս կատարի բարկութիւն եւ տրտմութիւն։

Իսկ թէ որո՛վ զանազանի բարկութիւն եւ սրտմտութիւն։ Ա՛յս է՝ բարկութիւն բնական ախտ է հոգւոյն որպէս ասացաւ, զօրութիւն եւ մասն հոգւոյ. իսկ սրտմտութիւն է աւելորդ խառնումն ի բարկութիւն. որպէս աղաղակն՝ հարկանելն, կամ ըսպանանելն։ Ա՛յս է բարկութիւն. եւ սրտմտութիւն աւելորդ ի գործ նորա. որպէս ասէ մարգարէն. «սրտմտութիւն է ի բարկութեան նորա». վասն գործոյն ասէ որ յառաջ գայ ի բարկութենէ սրտին։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ՝ վասն է՞ր առաւել մինն բարկացօղ լինի, եւ մինն նուազ։ Այսմ չորս պատճառ տեսանի։ Առաջին՝ զի ի մինն առաւել է բարկութեան ախտն բնական ի հոգին . եւ ի միւսն նուազ. որպէս մինն ցանկասէր է. եւ միւսն ողջախոհ բնական։ Եւ մին մարդն ուշիմ եւ մտացի. եւ մինն ապուշ եւ բռնամիտ. այսպէս մինն առաւել ունի զբարկութեան ախտ. եւ մինն նուազ։ Երկրորդ պատճառ խառնուած մարմնոյն է. կամ ի ծնողացն նմանութենէ՝ խառնուածն առաւել եւ նուազ լինի տարերաց։ Զի բարկաղօղք են դառնամաղձոտքն. եւ տրտմազդեաց՝ որ զսեւ մաղձն առաել ունի. եւ վայրաբեր՝ որ զարիւնն առաւել ունի. եւ թոյլ եւ ծոյլ է՝ որ զջուրն առաւել ունի. եւ օդատեսակն՝ թեթեւամիտ եւ սրընթաց առնէ։ Երրորդ՝ պատճառ աներկիւղութին է. զի ոչ երկնչի ի պատժոյն, «թէ որ բարկանայ եղբօրն ի տարապարտուց՝ պարտաւոր լիցի հրոյ գեհենին»։ Նաեւ ամենայն չարեաց պատճառ է աներկիւղութիւն. յորժամ ոչ երկնչի ի դատաստանէն Աստուծոյ, թէ «ընդ ամենայն դատարկ բանի համարս տալոց էք յաւուրն դասատստանի՝» նա դատարկաբանէ. հայհոյէ. բարկանայ. ըսպանանէ, եւ այլն ամենայն։ Ապա ուրեմն երկիւղն սկիզբն է ամենայն բարեաց. «զի երկիւղիւ Տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ». յորժամ երկնչիմք ի յԱստուծոյ, պահեմք զօրէնս նորա եւ զբարիս գործեմք. եւ բարեացն Աստուծոյ արժանաւորիմք։ Չորրորդ պատճառ բարկութեան է սատանայ. որ զբարկացօղ մարդն՝ առաւել իւրն բնակարան եւ տեղի է գտեալ սատանայ. որպէս զմինն դիւահար առնէ. զմինն զուսնոտ. եւ այլն։ Նոյնպէս եւ զմինն բարկութեան ախտիւն կորուսանէ. եւ յայտ է զի յորժամ շարժէ զնա եւ լլկէ ի բարկութիւն, ամենեւին զկերպ դիւահարի ցուցանէ. եւ իմացումն մոլորի. բերանն փրփրի. եւ շրթունքն դողայ. եւ այլն որպէս ասացաւ ի վերայ։ Զայս չորսն են ասացեալ պատճառ բարկութեան ախտին։

Երրորդ՝ թէքանի՞ եղանակ բարկութեան։ Գիտելի է՝ զի եօթն եղանակաւ կատարի գործ բարկութեան ի սկզբանէն մինչ ի կատարումն նորին։ Այսինքն, նախ՝ մախանքն եւ ատելութիւն. զի ի նախանձէ եւ յատելութենէ՝ յառաջ գայ բարկութիւն։ Երկրորդ՝ խիստ բանքն որք ծնանին առ սիրտն։ Երրորդ՝ դառնութիւն զոր փսխէ ի սրտէն։ Չորրորդ՝ աճումն աղաղակին ի մէջ խռչափողին։ Հինգերորդ՝ կռիւ եւ հայհոյութիւն լեզուին։ Վեցերորդ՝ հարկանումն ձեռացն։ Եօթներորդ՝ սպանումն գործեօք փայտին եւ սրոյն որ ի ձեռն է։ Յայսպիսի նենգութենէ եւ յատելութենէ՝ ծնանի բարկութիւն ի հոգին. եւ սպանումն կատարի վախճանն. վասն այն զնենգաւորն ընդ սպանողացն դասէ մարգարէն։ «Զայր արիւնահեղ եւ զնենգաւոր՝ պիղծ առնես դու Տէր»։ Իսկ առաքեալն՝ զատեցօղն ասէ մարդասպան. «ամենայն ատէ զեղբայր իւր՝ մարդասպան է»։ Եւ Տէրն օրէնս եդ ի նորս։ «Ասացաւ առաջնոցն թէ՝ մի սպանաներ. այլ ե՛ս ասեմ, թէ մի բարկանար»։

Զի բարկութիւն սկիզբն է սպանման. վասն որոյ ասէ առաքեալն. «բարկութիւն մարդոյ՝ զարդրաութիւն Աստուծոյ ոչ գործէ»։ Եւ այսպէս է կարգ սոցա. առաջինն նախանձն է ի հոգին չար եւ ի նախանձէն՝ նենգելն. եւ նենգելոյն՝ ատելն. եւ յատելոյն՝ բարկանալն. եւ յայնմանէ՝ դառնանալն. եւ ապա ի գործ ածելն, կամ լեզուաւ հայհոյելն, կամ ձեռօք հարկանելն, կամ սրով սպանանելն։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի բուռն բարկութիւն եւ հզօր. եւ ըմբռնէ զիմաստունս որպէս ասէ առակն։ Եւ այս յա՛յտ է յերկու պատճառէ՝ որքան զամենայն ախտ հզօր է բարկութիւն։ Նախզի՝ բարկութիւն է ի միջին մասն զօրութեան հոգւոյն. եւ ոչ միայն ըմբռնէ զներքին մասունսն ուր ցանկականն է եւ զգայական. այլեւ զվերին մասն ըմբռնէ՝ ուր բանն է եւ կամքն. զի զլոյս բանին եւ զիմաստութիւն՝ խանգարէ. եւ զիշխանական կամսն ընդ իւր քարշէ եւ նուաճէ։ Երկրորդ յայտ է յայսմանէ՝ որ ոչ միայն զձախակողմեանս ըմբռնէ բարկութիւն. այլեւ զաջակողմեանս որք ընտիր արքն եւ առաքինիք. որք զամենայն ախտս կոխեցին. զհպարտութիւն. զնախանձն զծուլութհիւն, եւ զայլն. եւ ի բարկութեան ախտէ՝ ոչ կարացին զերծանիլ։ Որպէս Մովսէս յորժամ էջ ի լեռնէն, եւ բարկացեալ ընդ անցումն ժողովրդեանն, եւ եհար զաստուածագիծ տախտակսն եւ խորտակեաց։ Նոյնպէս եւ Եղիա բարկութեամբ զերկինս կապեաց զերիս ամս եւ զվեց ամիս վասն նախանձուն Աստուծոյ. եւ վրէժ խնդիր ել օրինացն Աստուծոյ կոտորեաց զութն հարիւր եւ յիսուն մարգարէսն բահաղու. եւ զերկու յիսունսն այրեաց հրով։ Այսպէս եւ առաքեալն Պօղոս՝ յատենաբանութեան շարժեաց զձեռն իւր եւ խօսեցաւ ընդ նոսա. որ զբարկութիւն նշանակէր. նոյնպէս եւ առաքեալն Փիլիպպոս՝ ի կախաղանին բարկացեալ անէծ զքաղաքն եւ ընկղմեցաւ։ Եւ այսպէս իմաստնոցն պատահեցաւ բարկութիւն. ոչ որ ախտն է, այլ բարկութիւն ի վրէժխնդրութեան Աստուծոյ օրինացն։ Չորրորդ պա՛րտ է գիտել զբարկութեան տեսակն։ Զի կրկին է տեսակ բարկութեան. ոմն չար, եւ ոմն բարի. բարի բարկութիւն խրատու՝ է օրինաւոր . եւ չար բրակութիւն՝ է ատելոյ եւ նենգաւոր. եւ այսպէս զանազանին սոքա։ Նախզի՝ բարի բարկութիւն՝ է ի սիրոյ եւ ի գթութենէ յառաջ եկեալ. իսկ չար եւ ախտաւոր բարկութիւն՝ յառաջ գայ յանգութ եւ ատեցօղ կամաց։ Երկրորդ՝ բարի բարկութիւն՝ է վրէժ խընդիր լինիլ օրինացն Աստուծոյ եւ խրատել. իսկ չարն՝ վրէժխնդիր լինի իւր կամացն եւ իւր ախտին։ Երրորդ՝ բարի բարկութիւն դարձուցանէ ի չարէ ի բարի. իսկ ախտաւոր բարկութիւն՝ ըզչարն բորբոքէ. որպէս փայտ զհուրն վառէ։ Չորրորդ՝ բարի բարկութիւն՝ ի վերջն ցածնու եւ հանդարտի յորժամ ողոքեն. իսկ չար բարկութիւն՝ ո՛րքան առաւել ողոքեն, առաւել բարկանայ եւ զայրանայ. եւ ոչ կամի հանդարտիլ։ Հինգերորդ՝ բարի բարկութիւն ի խնդութիւն եւ յուրախութիւն դադարի. իսկ չարն ի տրտմութիւն անկանի, թէ է՞ր խափանեցաւ չարութիւն սրտին։ Վեցերորդ՝ չար բարկութեան վախճանն ի սպանումն տանի. եւ բարի բարկութեան վախճանն կեանքն է. ոչ միայն մարմնաւոր, այլեւ հոգեւոր։ Զի յորժամ բարկանայ ոք ի վերայ յանցաւորաց, զբարկութիւն Աստուծոյ դարձուցանէ ի նոցանէ. որպէս վասն որթագործութեան յորժամ բարկացաւ Մովսէս՝ եւ եհար ի նոցանէ երեք հազար այր, որք սրտի մտօք երկիր էին պագեալ որթոյն, յայնժամ զբարկութիւն Աստուծոյ ցածոյց որ կամէր զամենեսեան սատակել։ Նոյնպէս եւ փենեհէզ բարկացաւ եւ եհար զզմամրի եւ զքասփի. վասն որոյ սատակումն մահու վերացաւ ի բանակէն որ վասն պղծութեան ի բելբեգովր։

Յաղագս՝ այսորիկ զհոգեւոր եւ զմարմնաւոր առաջնորդ եւ իշխանս է կարգեալ Աստուած իւրն փոխանորդ ի յերկրի. զի զմեղապարտսն թէ հոգեւոր եւ թէ մարմնաւոր՝ նոքա դատեսցեն. եւ զերծանիցին ի դատաստանէն Աստուծոյ։ Ապա թէ փախչին ի սոցանէ եւ ոչ գան ի քննութիւն, անաչառ դատաստանին Աստուծոյ մատնեն զինքեանս. որ անփախչելին է եւ յաւիտենից տանջանքն։ Ա՛յս է վեց զօրութիւն բարի եւ չար բարկութեանց որ առ այլս։

Դարձեալ բարի է բարկութիւն որ եդեալ է իհ մեզ. զի բարկանամք ընդդէմ չար խորհրդոց եւ չտամք տեղի ընդդէմ ախտից, եւ ընդդէմ սատանայի, եւ ընդդէմ չար ոմանց. որք կամին խաբել զմեզ եւ ձգել ի յորոգայթ. որպէս ուրացութիւն հաւատոյ, եւ կամ չար ինչ գործոց։ Այսպիսեացս ընդդէմ՝ բարկութիւն բարի է։ Զի որպէս տիրասէր կենդանին որ ի դուրս արթուն կայ հա՛նապազ եւ ընդ գողոց եւ գազանաց եւ թշնամեաց պատերազմի եւ գուշակէ ձայնիւն. նոյնպէս բարկութիւն է ի մեզ պատերազմօղ եւ թշնամի ընդդէմ չարին եւ ցուցանօղ նմա։ Իսկ չար բարկութիւն է՝ յորժամ ընդդէմ բարւոյն պատերազմի. եւ ընդ սիրելիս եւ ընդ բարեկամս. ընդդէմ օրինացն Աստուծոյ առ ծնօղս եւ վերնագոյնս որք խրատիչք են նորա. առ եղբարս եւ ընկերս. առ աստիճանակիցս եւ առ նոյնպիսիսն բարկանայ. այնպիսին ի չար բարկութիւն է որպէս կատաղեալ շուն որ ոչ ճանաչէ զիւրսն եւ զօտարսն. այլ խածանէ զնոսա. Նոյնպէս եւ չար բարկացօղն որ կատաղեալ է եւ յիմարեալ բարկութեամբն՝ առհասարակ զամենեսեան խածանէ եւ վիրաւորէ. վասն որոյ խրատէ զմեզ սիրով. «բարկանայք եւ մի մեղանչէք»։ Բարկանայք ասելովն՝ բարի բարկութեան ներէ եւ թոյլ տայ։ Իսկ մի մեղանչէքն՝ զչար բարկութիւն արգիլէ եւ խափանէ. զի այսպէս չար է իւր անձինն եւ այլոց։ Հինգերորդ, թէ ո՞րպէս շիջանի բարկութիւն։ Գիտելի է՝ զի չորս իրօք շիջանի բարկութիւն։ Առաջինն լռելով. զի յորժամ նա բարկացեալ լինի՝ դու լուռ լեր եւ համբերեա՛. անցանի բարկութիւն նորա. մարգարէին. «լռեցի ի բարկութենէ իմմէ»։ իսկ թէ պատասխանի տաս, այլ եւս աճէ բարկութիւն. որպէս այն որ զփայտն դնէ ի հուրն՝ առաւել բորբոքի։ Երկրորդ՝ շիջանի բարկութիւն ողոքական եւ խոնարհ բանիւք. զի աղաչանաց բանքն՝ ոչ միայն զմարդիկ հանդարտեն, այլեւ զանասունս. որպէս թովիչք զթոյնս օձից հնազանդեն։ Այլեւ զգազանս եւ զշունս՝ կակուղ ձայնիւ հնազանդեմք . եւ զանասունս դարձուցանեմք հնազանդ ձայնիւ. այսպէս եւ զմարդ. իսկ խիստ բանք՝ եւս գռգռէ զբարկութիւն։ Եւ թէոք զձետոյ շան բուռն հարկանէ ասէ Սողոմօն՝ ա՛յլ առաւել զայրանայ։ Երրորդ՝ ի միտ ածելով զչարչարանս Քրիստոսի եւ զհրամանս. այլեւ զնախատինս սրբոց . եւ համբերել վասն մեծամեծ վարձուց։ Զի թէ զՔրիստոս արհամարհեցին եւ զամենայն սուրբս նորա եւ համբերեցին, քանի՞ առաւել պա՛րտ է մեզ համբերել եւ պռակիլ. ըստ այնմ, «յորժամ նախատիցեն զձեզ եւ այլն՝ ցընծացէէք եւ ուրախ լերո՛ւք. զի վարձք ձեր բազում են յերկինս»։ Այլ աստ գիտելի է՝ զի յորժամ զընկերն նախատեն կամ զօրէնս, ոչ է պարտ լռել. այլ վրէժխնդիր լինիլ. այլ թէ զինքն նախատեն, պա՛րտ է լռել եւ ոչ պատասխանել։ Ուսեալք ի Քրիստոսէ յորժամ զինքն նախատէին, սամարացի եւ բարկացօղ կոչէին, լռէր եւ ոչ պատասխանէր. իսկ յորժամ զհայր, կամ զհոգի հայհոյէին, վրէժխնդիր լինէր ասեսելով. «ամենայն բան զոր ինչ ասիցեն զորդւոյ մարդոյ թողցի. բայց որ զհոգին սուրբ հայհոյէ՝ մի թողցի նմա»։

Այսպէս սատանայի ոչ բարկացաւ յորժամ ասաց՝ «թէ որդի ես Աստուծոյ՝ ասա՛ քարինդ զի հաց լիցի». այլ հեզութեամբ պատասխանեաց. թէ «ո՛չ միայն հացիւ կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ»։ Իսկ յորժամ ըզհայհոյութիւն ի հայր ձգեաց ասելով, անկեալ երկիրպագանիցես ինձ, յա՛յնժամ ընդդէմ նորա բարկացաւ եւ ասէ. «ե՛րթ յետս իմ սատանայ. գրեալ է Տեառն Աստուծոյ քում երկիրպագցես եւ զնա միայն պաշտեսցես»։ Այսպէս ամենայն ումեք պա՛րտ է վասն իւրոյ հայհոյութեան լռել եւ համբերել. այլ վասն ընկերին հայհոյութեան, կամ վասն հաւատոց, կամ վասն օրինաց, վրէժխնդիր լինիլ եւ զմահ ի յանձն առնուլ։ Չորրորդ շիջանի բարկութիւն ըստ խրատու առաքելոյն որ ասէ. «մի յաղթիր ի չարէն. այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին». այսինքն, նա որ բարկացեալ է՝ յաղթեալ է ի չարէ բարկութեան. «զի ամենայն որ առնէ զմեղս՝ ծառայ է մեղացն». դու մի բարկանար. եւ մի յաղթիր ի չարէն։ Այլ թէ կամիս որ յաղթես զնա, մի բարկանար. զի չարչարի ոչ յաղթէ. որպէս հուր հրոյ ոչ յաղթէ. զի միատեսակք են։ Այլ բարեաւն յաղթեա՛ չարին. զի բարին յաղթէ զչարն. որպէս ջուրն զհուրն շիջուցանէ. եւ լոյս զխաւարն կորուսանէ. այսպէս դու բարեաւն յաղթեա՛ նմա. որպէս Տէրն հրամայէ. «օրհնեցէք զանիծիչս ձեր. բարի արարէ՛ք ատելեաց ձերոց եւ այլն»։ Զի չորս իր կայ ի բարկացելոյն բանն։ Դու չորիցն ընդդէմ արա եւ շիջո զբարկութիւն նորա։ Նախզի՝ դառնութիւն կայ ի բարկութեան նորա. դու քաղցրութեաեմբ խօսեաց ընդդէմ նորա։ Երկրորդ՝ զի աղաղակ է ի ձայն նորա. դու կակուղ ձայնիւ խօսեաց ընդ նմա։ Երրորդ՝ զի անկարգ եւ տգիտութեամբ խօսի. դու կարգաւոր եւ իմաստութեամբ պատասխանեա։

Չորրորդ՝ զի հայհոյութիւն տայ լեզուաւն. եւ ձեռօքն հարկանէ. դու աղաչեա՛ զնա եւ բարի ասա եւ օրհնեա՝ եւ զգլուխդ ի վայր բեր. եւ զձեռն եւ զոտն համբուրեա՛։ Եւ թէ հարու զծնօտդ, զմիւսն ի դէմ տար. յայնժամ շիջանի բարկութիւն նորա. զնորա հոգին ազատեցեր ի չարէն. նաեւ զքո հոգիդ եւ մարմինդ։ Զի խրատքն Քրիստոսի եւ առաքելոցն՝ ոչ միայն զշահ հոգւոյն խրատեն, այլեւ զմարմնոյն. զի յորժամ բարկացեալն դառնացեալ է եւ անիծանէ, դու օրհնեա՛ զնա. այլ ոչ անիծանէ եւ հայհոյէ։ Եւ յորժամ մի անգամ եհար զծնօտդ՝ զմիւսդ ի դէմ տար. այլ ոչ հարկանէ եւ լինի խաղաղութիւն։ Նոյնպէս զբաճկոն ի հանելն, եւ զտարապարտ վարելն իմացիր։

Եւ եղեւ նմա մին շահ՝ յորժամ ի բարկութենէն շիջաւ, եւ հոգի նորա ապրեցաւ. այլ քեզ եղեւ երեք շահ։ Նախ՝ որ ի նախատանացն նորա եւ ի չարեացն զերծար։ Եւ երկրորդ՝ որ քո հոգիդ ապրեցաւ երբ չարին չար փոխանակ ոչ արարեր։ Եւ երրորդ՝ որ վասն նորա վարձս առեր յԱստուծոյ։ Նա վասն այն պարտ է չարին բարի հատուցանել՝ եւ ոչ չար։ Վեցերորդ գիտելի է՝ զի չորս է եղանակ հատուցմանց. այսինքն, բարի փոխանակ բարւոյ. եւ չար փոխանակ չարի. բարի փոխանակ չարի. եւ չար փոխանակ բարւոյ։ Առաջին բարի փոխանակ բարւոյ՝ մասնաւորէ բարի։ Եւ չար փոխանակ չարի՝ մասնաւորէ չար. իսկ բարի փոխանակ չրաի՝ ամենեւիմբ է բարի։ Եւ չար փոխանակ բարւոյ՝ ամենեւիմբ է չար։ Առաջինն՝ որ բարի է փոխանակ բարւոյ է՝ այս բնական օրինացն է քաղաքաց։ Երկրորդ՝ չար փոխանակ չարի՝ այս գրաւոր օրինացն է Մովսէսի։ Երրորդ՝ բարի փոխանակ չարի՝ այս նոր օրինացս է Քրիստոսի։ Իսկ չորրորդ՝ չար փոխանակ բարւոյ՝ անօրինաց է, որք ոչ ունին յերեք օրինացն. ոչ ի բնական օրինացն. եւ ոչ ի գրոյն. եւ ոչ յաւետարանէն։ Որպէս չար փոխանակ բարւոյ արար Ակիտոփել Դաւթի. եւ մատնիչն Քրիստոսի. բարւոյն չար փոխանակեցին. վասն որոյ ի խղճէ մտացն հեղձան ի խորհուրդս, եւ մարմնով խեղդեցան. եւ անկան ի պատրաստեալ տանջանսն յաւիտենից։ Այսպէս վնա՛ս է բարւոյն չար հատուցանել։ Դարձեալ ասէ իմաստունն. «որ բարւոյն չար հատուցանէ, չար ի տանէ նորա մի պակասեսցի». որպէս ազգն հրէից բարւոյն Քրիստոսի չար հատուցին։ Նա ի թքոյն կաւ արար եւ զկոյրն լուսաւորեաց. եւ նոքա ընդ երեսն թքին։ Նա զջուրն ի գինի փոխեաց եւ արբոյց նոցա. նոքա լեղի ընդ քացաք խառնեալ արբուցին։ Նա զհիւանդութիւն նոցա բժշկէր զհոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ նոքա զձեռս եւ զոտս ի խաչին բեւեռեցին եւ խոցեցին։ Վասն որոյ յԱստուծոյ աչացն ելին, եւ ամենայն մարդկան ատելիք եղեն մինչեւ ի կատարած։ Այսպէս եւ ամենայն մարդոյ՝ որ բարւոյն հատուցանէ, չար ի նմանէ ոչ պակասի. ոչ աստ, եւ ոչ ի հանդերձեալն։ Ապա ուրեմն ընդդէմ է այսմ. որ չարին բարի առնէ, բարին ի նըմանէ ոչ պակասի. որպէս Տէրն մեր աղօթս արար ի վերայ խաչողացն։ Սուրբն Ստեփաննոս աղօթէր ի վերայ քարաձգողացն։ Այսպէս եւ ամենայն մարդոյ պարտ է փոխարէն չարին բարի վճարել. զի այն բարին որ այլոց առնեմք՝ ի մեզ դառնայ. վասն այն հրամայեաց Քրիստոս. «օրհնեցէ՛ք զանիծիչս ձեր. բարի արարէք ատելեաց ձերոց»։ Զի որ բարւոյն բարի առնէ՝ չունի վարձս. եւ որ չարին չար առնէ՝ նոյնպէս տանջանս։ Այլ որ բարւոյն չար առնէ՝ մե՛ծ է պատիժն. եւ որ չարին բարի առնէ՝ մե՛ծ է պսակն եւ վարձն յԱստուծոյ։ Նա վասն այն յորժամ նա բարկացեալ լինի, դու ողոքական բանիւք եւ քաղցր խօսիւք՝ հաշտեցո՛ եւ ած զնա յուղղութիւն. զի դու առնուս զպսակն հաշտութեան։ Վասն որոյ ի յերկուց թշնամւոյ մէջն՝ որ յառաջն գնայ եւ խոնարհի եւ հաշտի, նորա է պսակն հաշտութեան։ Այսինքն, որդի Աստուծոյ կոչիլն. որպէս հրամայէ Տէրն. «երանի խաղաղարարաց՝ զի նոքա որդիք Աստուծոյ կոչեսցին». որպէս ինքն Տէր մեր Քրիստոս արար խաղաղութիւն ի մէջ մարդկան եւ Աստուծոյ. եւ հաշտեցոյց զհայր ընդ արարածս։ Այսպէս ամենայն որ առնէ խաղաղութիւն ընդ ինքն եւ ընդ թշնամին՝ կամ ի մէջ երկուց թշնամեաց, որդի Աստուծոյ կոչի եւ մասնակից Քրիստոսի լինի։ Նա վասն այն պարտ է մեզ փութով յառաջել եւ հաշտիլ ընդ ընկերին. որպէս խրատէ առաքեալն. «արեգակն ի վերայ բարկութեան ձերոյ մի մտցէ»։ Զի այսպէս փութով հաշտիլ պարտին քրիստոնեայք՝ որ գիշերն ի վերայ չանցանի. ապա թէ գիշերն ի վերայ էանց՝ սատանայ ազգի ազգի չա եւ ոխ եւ քէն ուսուցանէ մարդոյն եւ հաստատէ ի չարն, որ թշնամութիւն յերկարի։

Նա այսպէս պարտ է շուտով այսօր որ խռովութիւն եղեւ՝ ի նոյն այսօր հաշտութիւն լինի. եւ ապա յերկոյին հաշշտութեամբ ննջեմք, որ ամենայն չար կորընչի ի մըտաց մերոց։ Զայս ուսուցանէ մարգարէն Դաւիթ. «բարկանայք եւ մի՛ մեղանչէք. զոր ինչ ասէք ի սիրտս ձեր՝ յանկողինս ձեր զղջարացուք»։ Ա՛յս է՝ որ այսօր բարկացաք՝ ի նոյն եւ այսօրն հաշտիմք եւ խաղաղութեամբ ննջեմք ի յանկողինս, եւ խաղաղութեամբ յառնեմք։ Որ նշանակէ զկենցաղս մեր. զի կռիւ եւ նախանձ եւ այլ ամենայն ինչ մեղաց տեսակ որ ի յայս կեանս լինի, դարձեալ ի յայս կեանս թողումք եւ ապաշխարեմք։ Զի յորժամ յանկողինս՝ այսինքն, ի գերեզմանս մտանեմք եւ ննջեմք, խաղաղութեամբ եւ առանց մեղաց ննջեմք եւ խաղաղութեամբ յառնեմք ի յառաւօտն վերջին աւուր, եւ բաց երես ընթանամք դէմ ընդառաջ Քրիստոսի։

Որ եւ արժանաւորեսցէ ըզմեզ ողորմութեամբն իւրով՝ աչալրջութեամբ եւ թողութեամբ մեղաց տեսանել զինքն Քրիստոս Աստուած մեր ի գալստեան աւուրն. եւ նմա փառք եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՁԷ. Քարոզ վասն տնտեսին. ի բան աւետարանին որ ասէ։ «Այր մի էր մեծատուն՝ որոյ էր տնտես. եւ եղեւ զնմանէ ամբաստանութիւն. որպէս թէ վատնիցէ զինչս նորա եւ այլն»։ Ղուկ. 16. 1։

Նախ պարտ է գիտել՝ զի բազում իրօք զանազանի մեծութիւն մարդոյ։

Նախզի՝ մարդոյս մեծութիւն տալով է ստացեալ։ իսկ Աստուծոյ մեծութիւն բնութեամբ եւ ոչ յայլմէ։ Երկրորդ՝ Աստուծոյ մեծութիւն ծայրագոյն է եւ կատարեալ. իսկ մարդոյս մեծութիւն՝ մասնաւոր եւ անկատար։ Երրորդ՝ Աստուծոյ մեծութիւն անսկիզբն է եւ անվախճան. իսկ մարդոյս՝ սկսեալ եւ վախճանաւոր. զի էր երբեմն՝ որ ոչ ունէր. եւ եղիցի երբեմն զի ոչ լիցի։ Չորրորդ՝ Աստուծոյ մեծութիւն անանց եւ անփոփոխ է. իսկ մարդոյս՝ անցաւոր եւ փոփոխական։ Հինգերորդ մեծութիւն Աստուծոյ աններհակ է. իսկ մարդոյս՝ ներհակ գոյ աղքատութիւն։ Վեցերորդ՝ Աստուծոյն զուտ բարի է. իսկ մարդոյս՝ խառնեալ ի բարւոյ եւ ի չարէ. եւ այս կրկին։ Զի հոգեւոր մեծութիւն որ առ մեզ է՝ բարի է. իսկ մարմնաւորն չար։ Եւ դարձեալ զսոսա թէ ի հոգեւորն գործ ածեմք՝ բարի է. իսկ թէ ի մարմնաւորն՝ չար։ Եօթներորդ՝ Աստուծոյ մեծութիւն մի՛շտ երանութիւն է. իսկ մարդոյս՝ երբեմն թշուառութիւն։ Ութներորդ՝ Աստուծոյն հոգեւոր՝ եւ մերս մարմնաւոր։

Իններորդ՝ մերս ցաւօք եւ տրտմութեամբ. եւ Աստուծոյն առանց ցաւոց եւ հեշտութեամբ։ Տասներորդ՝ մեք կարօտ Աստուծոյ մեծութեան. եւ նա ոչ է կարօտ մերոյս մեծութեան. ըստ այնմ, «բարիք իմ քեզ չեն ինչ պիտոյ»։ Արդ այս մեծատունս՝ ստացաւ արարչութեամբ զրեկիր ամենայն իբրեւ զյատակ. եւ զերկին ի վերայ ձգեալ իբրեւ զձեղուն. եւ հաստատեաց զամենայն իբրեւ զմի տուն ամենառատ գանձիւք եւ բարութեամբ լցեալ։ Վասն որոյ ասէ. «Այր մի էր մեծատուն որոյ էր տնտես. եւ եղեւ ամբաստանութիւն եւ այլն»։ Արդ՝ վասն առակի տընտեսին՝ չորս ինգ գիտելի է։ Նախ թէ ո՞րքանաբար ասին տունք՝ եւ տնտեսք ի նմա։ Երկրորդ՝ թէ ո՞րպէս ամբաստանի եւ կոչի։ Երրորդ՝ թէ զի՞նչ է ձէթն եւ ցորեանն։ Չորրորդ՝ վասն է՞ր գովի տնտեսն անիրաւութեան։

Տեսցուք զառաջին գլուխն, թէ քանի՞ են տունք, եւ տնտեսք ի նոսա։ Ասեմք թէ՝ Զ եղանակաւ ասին տունք Աստուծոյ։ Առաջին տուն՝ իմանի երկինքն, եւ ի մտնալեացն աշխարհ. ըստ այնմ, «իմաստութիւն շինեաց իւր տուն». իսկ տնտեսք ի նմա ամենայն դասք հրեշտակացն. «զի պաշտօնեայք են, եւ արարօղք կամաց նորա որպէս ասէ մարգարէն»։ Երկրորդ՝ տուն կոչի դրախտն եդեմական. ըստ որում, «Տէր սիրեցի զվայելչութիւն տան քոյ». իսկ տնտես ի նմա եդ զմարդն առաջին՝ գործել եւ պահել ասէ գիրն։ Երրորդ՝ տուն կոչի աշխարհս զգալի. ըստ որում, «լուցանէ զճրագ մարմնոյն՝ եւ ածէ աւել ի տան աշխարհի». իսկ տնտեսն ի սմա մարդկայինս բնութիւն զոր իշխան եւ Տէր կացոյց ամենայնի. «եւ զամենայն ինչ հնազանդ արար ի ներքոյ ոտից նորա. զխաշն եւ զարջառն եւ զայլն»։ Չորրորդ՝ տուն կոչի հինն Սիօն եւ տաճարն Սողոմօնի. ըստ որում, «տուն իմ տուն աղօթից կոչեսցի. եւ դուք արարիք զդա այրս աւազակաց». եւ տնտեսք հին օրինաց առաջնորդք եւ քահանայապետք ի նմա։ Հինգերորդ՝ տուն կոչի եւ նորս Սիօն եկեղեցի սուրբ. ըստ որում, «տան քում վայելէ սրբութիւն»։ Իսկ տնտեսք ի սմա՝ են առաքեալք. մարգարէք. վարդապետք. եւ հայրապետք. ըստ որում ասէ առաքեալն. «զորս եդ Աստուած յեկեղեցւով՝ ա՛յս են. նախ զառաքեալս, եւ այլն»։ Վեցերորդ՝ տուն կոչի եւ իւրաքանչիւր մարդ. ըստ այնմ, «դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք եւ այլն». իսկ տնտես ի սմա միտքն. որպէս ասէ աստ. «որոյ է տնտես՝ եւ զնմանէ ամբաստանութիւն եղեւ»։ Արդ՝ ասացեալ բան տնտեսիս՝ վասն հրեշտակացն ոչ պատշաճի. զի նոքա ոչ են անիրաւ. այլ անմեղք են եւ արդարք. եւ դժուարաշարժք ի մեղս, կամ ամենեւին անշարժք։ Նոյնպէս եւ ոչ Ադամայ. զի մեղանչեալ էր եւ անցեալ։ Այսպէս եւ բոլոր բթութեանս ոչ յարմարի. զի բնութիւն առհասարակ ոչ կարէ մեղանչել. այլ առանձին մի մի մարդ։ Նոյնպէս եւ հին տաճարին ոչ հետեւի. զի նոքա յետոյ ոչ զղջացան։ Այլ պատշաճի բանս եւ սկսաւ ինչ ի վերայ նորս եկեղեցւոյ. այնու՝ զի տնտեսք սորա մարդիկ են։ Եւ այնու ոչ պատշաճի՝ զի թէ ոք տընտես կարգեցաւ յեկեղեցի, ոչ եւս կարէ ելանել ի նմանէ. ուրեմն յայտ է՝ զի իւրաքանչիւր մարդոյ յարմարի առակս տնտեսի։ Զի չորս է յատկութիւն տընտեսի. եւ յամենայն ունի մարդս։

Նախզի՝ տընտեսն չունի զիւր ինչ . այլ ի տէրունեաց հաւատացաւ նմա. այսպէս եւ մարդս բնութեամբ ոչ ինչ ունի. այլ յԱստուծոյ տուեալ է նմա ամենայն, զոր տեսանես ի վերայ երկրի։ Եթէ շնորհ, եթէ արուեստ, իշխանութիւն, վարդապետութիւն, եւ այլն. ըստ այնմ որ ասէ Պօղոս. «զի՞նչ է զոր ոչ առեր. եւ եթէ առեր՝ եւ զիա՞րդ պարծիս առեալդ իբրեւ զչառեալ»։ Երկրորդ՝ յատկութիւն է տնտեսին ըստ կամաց Տեառն պատրաստել զամենայն ինչ. այսպէս եւ մեզ պարտ է զամենայն ինչ ըստ կամաց Տեառն մերոյ գործել. այսինքն է, զամենայն ինչ զոր գործեմք՝ ի փառս Տեառն առնեմք. եւ ոչ ի փառս մեր։ Երրորդ՝ յատկութիւն է տնտեսին ժիր լինիլ ի գործն, եւ ոչ երբէք ծուլանալ. նոյնպէս եւ մեզ պա՛րտ է արիութեաեմբ եւ ժրութեամբ կազ ի գործս մեր. ըստ այնմ, «եղիցին գօտիք ձեր պընդեալք ի մէջս՝ եւ ճրագունք լուցեալք»։ Չորրորդ՝ զի պատրաստեսցէ ըզկերակուրն ի ժամու. եւ տացէ յամենայն ժամ ծառայակցացն. նոյնպէս եւ մեզ պա՛րտ է ի ժամու զկերակուրս հոգւոյ պատրաստել. եւ յամենայն ժամու կերակրել զընկերս մեր եւ ըզհոգիս։ Եւ թէ մարմնաւոր տնտեսն չորիցս այս ոչ գուշանայ, Տէրն հանէ զնա. նոյնպէս եւ զմեզ. յորժամ ոչզգուշանամք ի գործս մեր, հանէ զմեզ Տէրն ի տնտեսութենէս մերմէ . որպէս ասէ. «ոչ եւս կարես լինիլ տնտես»։ Այս առաջին գլուխն։

Երկրորդն թէ՝ ո՞րքան են որք ամբաստանեն. եւ ո՞րպէս կոչէ։ Ասէ աւետարանն։ Եղեւ ամբաստանութիւն զնմանէ՝ թէ վատնէ զինչս նորա»։ Արդ՝ թէպէտ Աստուած ծածկագետ է եւ քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս, եւ զանգործսն մեր տեսանէ, այլ ներէ եւ երկայնամիտ լինի վասն մեղաւորաց՝ զի դարձցին ի մեղաց իւրեանց։ Վասն այն չորս ամբաստանօղք աղաղակեն առ Աստուած։ Առաջին՝ մեր պահապան հրեշտակն. յորժամ անզեղջ մնամք ի չարիս, ամբաստանեն զմէնջ առաջի Աստուծոյ. զի մի ինքեանք վասն մեր ամօթ կրեսցեն. ըստ այնմ, «հրեշտակք նոցա հա՛նապազ տեսանեն զերեսս հօր իմոյ որ յերկինս է»։ Եւ երկրորդ՝ աղքատք եւ զրկեալք ի մէնջ՝ համբառնան զձեռս եւ աղաղակեն առ Աստուած. ըստ այնմ, «զրկեալն ի ձէնջ աղաղակէ. եւ բողոք հնձողացն եհաս յականջս Տեառն զօրութեանց»։ Երրորդ՝ ամբաստանօղք են տիւ եւ գիշեր։ Չորրորդ՝ երկինք եւ երկիր, եւ ամենայն տարերք. որք հա՛նապազ վկայեն եւ յայտնեն զգործս մեր։ Եթէ ի ցերեկի, եւ եթէ ի գիշերի՝ լուսաւորքն չարախօսեն. եւ թէ ի դուրս եւ թէ ի տունս՝ երկինք եւ երկիր բամբասեն զմեզ առաջի Աստուծոյ. եւ ոչ թաքչին մեղքն մեր առաջի Աստուծոյ։ Արդ՝ գիտացէք եղբարք՝ զի ի բազում ժամանակս երկայնամիտ լինի մեզ Տէր, զի դարձցուք ի մեղաց. եւ յորժամ մեք ի ներելն Աստուծոյ առաւել անզեղջ մնամք ի չարիս, յայնժամ շարժեմք զԱստուած ի բարկութիւն մեզ. թէպէտ ի բարկութիւն ոչ բնութեամբ, այլ բռնութեամբ շարժի. եւ ոչ կամաւ, այլ ակամայ . աեյլ յորժամ բազում անգամ չարախօսքն ամբաստան լինին, յա՛յնժամ շարժեն զԱստուած ի վրէժխնդրութիւն։ Վասն այն կոչեաց զնա եւ ասէ. «զի՞նչ է որ լսեմ զքէն. տո՛ւր ինձ զհաշիւ տնտեսութեանդ. զի ոչ կարես լինիլ տնտես»։ Մարդկաբար խօսի՝ իբր թէ ոչ գիտէ. եւ դեռեւս յերկբայս է։ Եւ զայս վասն այն արար՝ զի զմեզ ուսուսցէ, թէ մի առանց քննութեան զոք դատել։ Զի թէ նա որ ամենեցուն գիտօղն է՝ առանց քննութեան ոչ դատէ. եւ մեք անզգամեալ՝ միայն սուտ համբաւով զեղբարն մեր տանջեմք։

«Կոչեաց զնա եւ ասէ»։

Գիտելի է՝ զի երեք խնդրակք որք կոչեն զմեզ ի մահն։ Առաջին՝ ծերութիւն. զի յորժամ սպիտակութիւն գայ, գիտեմք թէ խնդրակէ մահուն. որպէս արտօրեայք որք սպիտակին՝ մերձենան ի հունձն. եւ տերեւ ծառոց որք դեղնին եւ անկանին, եւ ձիւն ի գլուխս լերանց, զձմեռն ցուցանէ։ Երկրորդ խնդրակ՝ պակասութիւն է մեր. յորժամ աչք ի լուսոյ պակասի, եւ ականջ ի լսելոյ, ոտք ի գնալոյ, եւ մէջք ի յուժոյ , եւ ձեռն ի գործոյ, եւ լեզուն ի խօսելոյ եւ այլն, նշանակք ենսոքա՝ որ հոգին ի մարմնոյն պակասի մահուամբ։ Երրորդ՝ խնդրակն՝ է հիւանդութիւն. զի ի մէջ մահու եւ կենաց՝ որ կոչէ զմեզ ի մահն. զի հիւանդութիւն դուռն է մահու. եւ սուաւ կոչէ զմարդն։ Իսկ ասեն «ոչ եւս կարես լինիլ տնտես». յիրաւի՝ զի ամենայն որ չարանայ՝ ընդ բարի գործն ոչ միաբանի. «զի ոչ միաբանութիւն լուսոյ ընդ խաւարի»։ Եւ զի՝ իմաստուն արար Աստուած զմարդն. վասն այն խորհի ի միտս իւր եւ ասէ. զի «իմաստութիւն յելս ճանապարհաց գովի». նախ խորհեցաւ եւ ասէ։ «Զի՞նչ արարից. զի Տէր իմ հանէ զտնտեսութիւնս». այսինքն, հանէ ի կենաց աստի։ «Գործել ոչ կարեմ». զի չկայ ժամանակ ապաշխարութեան. եւ ոչ զբարիս գործելոյ։ «Մուրանալ ամաչեմ». զի այն չէ տեղի մուրանալոյ. եւ այն ամօթն՝ զի յորժամ խնդրեմք, ոչ ոք տայ. որպէս յիմար կուսանքն խնդրեցին, եւ ոչ ետուն իմաստունքն։ Եւ ասէ՝ «գիտեմ զինչ արարից. կոչեաց զպարտականսն». այսինքն միտքն կոչէ զհոգին եւ զմարմինն. եւ զղջանայ ի մեղացն եւ ասէ ցհոգին։ «Դու քանի՞ ինչ պարտիս Տեառն իմոյ. եւ նա ասէ՝ հարիւր մար ձիթոյ. եւ ասէ գրեա՛ յիսուն». զհոգւոյ մեղաց կէսն եթող։ Եւ մարմինն ասէ. «պարտիմ հարիւր քոռ ցորենոյ. եւ ասէ գրեա՛ ութսուն»։ Եւ այս յիրաւի՝ զի յորժամ զղջանամք ի մեղաց. զհոգւոյ կէս մեղացն թողու. զի դիւրաւ մեղանչէ հոգին. եւ փոքր հեշտանայ ի մեղսն։ Իսկ զմարմնոյն ի հնգէն զմին թողու. զի նա ունէր կարողութիւն ոչ առնել զմեղս եւ արար. զի կարէ մարմինն ոչ շնալ՝ եւ ոչ արբենալ, եւ ոչ այլն. եւ առաւել հեշտացաւ ի մեղսն։ Եւ կամաւորութեամբն գործեաց՝ յիրաւի զմեղս մարմնոյն ի հնգէն զմինն թողու ի զղջումն. եւ զայլ չորս մասն խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ՝ պահօք ե աղօթիւք։ Եւ որպէս ասէր Զաքէոս. «զկէս ընչից իմոց տաց աղքատաց». այսինքն, աղքատ հոգւոյն։ «Եւ թէ զոք զրկեցի, հատուցից չորեքկին». վասն մարմնաւոր մեղացն ասէ. եւ աստ մեղք զպատիժ մեղացն իմացիր։ Դարձեալ ձէթ է շնորհ աւազանին. եւ ցորեան մարմինն Քրիստոսի։ Արդ եթէ յետ աւազանին շնորհաց մեղանչեմք, ըզկէսն թողու. իսկ թէ լրբութեամբ ի մրմին եւ յարիւնն Տեառն անարժանութեամբ հպիմք, դժուարին է. ի հնգէն զմինն թողու . ըստ այնմ, «որ ուտէ անարժանութեամբ՝ դատաստան անձին ուտէ. զի ոչ խտրեաց ըզմարմինն Տեառն»։ Եւ թէ ի յետին շունչն լինի եւ զղջանայ, եւ հաւատայ յուսով, այսչափ ներումն գտանէ. որպէս առակ այրւոյն յայս առնէ՝ որ խնդրեաց ի բարեկամէն երիս նկանակս. այսինքն, զդաւաճանութիւն սուրբ երրորդութեան. եւ նա թէպէտ վասն բարեկամութեան ոչ ետ, սակայն վասն ժտելոյն ետ։ Նոյնպէս եւ աւազակն որ յելս շնչոյն խնդրեաց զարքայութիւն, եւ Տէրն շնորհեաց նմա։ Իսկ որ հարիւր ասաց զձէթ եւ զցորեանն՝ կատարեալ մեղսն ցուցանէ. զի հարիւրն կատարեալ թիւ է. որպէս զառաքինութիւն ի հրիւրաւորն եցոյց. նոյնպէս եւ ըզմեղսն։ Այսքան առ երկրորդ գլուխն։ Իսկ երրորդ հարցումն սա թէ, վասն է՞ր զմեղս հոգւոյն ի ձէթ առակէ. եւ զմեղս մարմնոյն ի ցորեան։ Ասեն վարդապետք, թէ մեղք հոգւոյն՝ նմա՛ն է ձիթոյ վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ ձէթն լուսոյ նիւթ է. այսպէս բամբասանք եւ սուտն որ հոգւոյ մեղքն են՝ լոյս թուին մարդոյ։ Երկրորդ՝ զի անօսր իր է ձէթն . այսպէս եւ մեղք հոգւոյն ոչ է նիւթաւոր որպէս մարմնոյն։ Երրորդ՝ որպէս դիւրաւ տարածի ձէթն ի վերայ հանդերղձին. այսպէս եւ մեղք հոգւոյն փութով տարածի ի մարմինն։ Չորրորդ՝ ի յատակս ջրոյ ոչ իջանէ ձէթն. այլ յերեսն ելանէ. այսպէս նախանձն եւ ամբարտաւանութիւն՝ ոչ մտանէ ի մարմինն. այլ ի հոգին։ Հինգերորդ՝ դժուարաւ ելանէ ձէթն ի նիւթոյ. այսպէս եւ հոգին դժուարաւ զերծանի ի մեղաց։ Վեցերորդ՝ ձէթն զկրկին հակառակն ընդունի՝ զջերմ եւ զցուրտ. այսպէս եւ հոգին միշտ զղջանայ եւ մի՛շտ մեղանչէ։ Եօթներորդ՝ ի թափիլն ոչ ածէ ձայն. եւ մեղքն ի հոգին ոչ երեւի մարդկան։ Ութներորդ՝ թափանց զօրութիւն ունի. եւ մեղքն ի հոգւոյն ի մարմիննթափանցի եւ յայտնի։ Իններորդ՝ զի ըստ ինքեան ոչ լինի ձէթն, այլ ի նիւթոյ իմեքէ. այսպէս եւ հոգին ո՛չ ունի բնութեամբ մեղք. այլ ի պատճառէ իմեքէ լինի. որպէս հպարտութիւն նախանձ բարկութիւն. եւ այլն։ Տասներորդ՝ հնարին մարդիկ հանել զձէթն ի հանդերձէն. այսպէս եւ գոյ հնար զհոգին սրբել՝ ի մեղաց, յորժամ զղջանայ եւ ապաշաւէ ի միտս որպէս ասէ Տէրն։ «Կա՛լ զգիր քո եւ նիստ գրեա՛ յիսուն»։ Իսկ մարմնոյն մեղքն՝ ի ցորեան առակէ։ Եւ այս վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ ցորեանն ոչ է մի թուով. այլ բազում եւ անթիւ. այսպէս եւ մեղք մարմնոյն եւ զգայութեանցն՝ ոչ են մի, այլ բազում եւ անթիւ։ Երկրորդ՝ զի ծանր է ցորեանն. եւ մեղք մարմնոյն ծա՛նր են քան զհոգւոյն. որպէս ասէ Դաւիթ. «քան զբեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ»։ Երրորդ՝ ոմանք վաստակին ցորեան, եւ ոմանք ոչ. այսպէս եւ ոմանք գործեն զմեղս մարմնով. եւ ո՛չ ամենեքեան։ Չորրորդ՝ առանց ծասկելոյ ոչ առնուն զհամ ցորենոյն. նոյնպէս առանց մերձաւորութեան զմեղս մարմնոյ՝ ոչ ոք գիտէ զնա։ Հինգերորդ՝ մին հատ ցորենոյն բազում ճուղս բերէ. այսպէս եւ մի մեղք մարմնոյն սովորեալ՝ ըզբազումս տայ գործել։ Վեցերորդ՝ դժուարին է ի կերակրոյ կտրիլ եւ ոչ ուտել. այսպէս թէ ոք սովորեցաւ ի շնութիւն՝ ոչ կարէ զերծանիլ ի նըմանէ. թէ ոչ՝ օգնականութեամբն Աստուծոյ։ Եօթներորդ՝ քաղցրութիւնտայ սակաւ մի, եւ կորնչի յետոյ յորկորն եւ դառնանայ։ Եւ մեղք մարմնոյն՝ սակաւ մի հեշտացուցանէ. եւ յետոյ դառնանայ ի հոգին։

Ութներորդ՝ հաստատէ զսիրտ մարդոյն. եւ մեղք մարմնոյն՝ կապէ զմարդն եւ հասատատէ ի մեղս. եւ չտայ թոյլ զղջալ կամ ապաշխարել։ Իններորդ՝ որպէս առատ է ցորեանն՝ եւ ամենայն մարդ գտանէ. այսպէս եւ մեղք մարմնոյն՝ առ ձեռն պատրաստէ ամենեցուն որք գործեն զնա։ Տասներորդ՝ թէ ցորեանն ի ջուր անկցի, փտի եւ կորչի. այսպէս եւ մեղք մարմնոյն ջրով արտասուաց՝ դիւրաւ կորուսանի։ Վասն այն ասէ. «կա՛լ զգիր քո. եւ նիստ գրեա՛ ութսուն». այսպէս ի զղջումն եկեալ ի վերջին շունչն, ներեալ թողութիւն գտանէ մեղաց իւրոց։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի յերեք տեղւով է զղջումն։ Նախ՝ յորժամ ապաշխարէ ոք զմեղս ի կեանս յայս. ըստ այնմ որ ասէ Տէր. «Լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսոխի քում վաղագոյն ի ճանապարհի կենցաղոյս»։ Երկրորդ՝ զղջանայ յորժամ մերձի վախճան. որպէս առակն է անիրաւ տնտեսին զոր ասացաք։

Երրորդ՝ յետ վախճանի՝ ի զղջումն մեղաց եկեսցեն որպէս ասէ Սողոմօն։

Արդ՝ առաջին զղջումն՝ կամաւ է եւ կատարեալ. որ յառողջութեան եւ ի կեանս զըղջանայ եւ խոստովանի եւ ապաշխարէ։ Իսկ վերջինն՝ անկատար եւ ակամայ. վասն այն մեռեալք թէպէտ եւ ապաշաւեն՝ ներումն ոչ գտանեն։ Իսկ միջինն որ մերձ է ի մահն՝ է՛ որ կամաւ է. եւ է՛ որ ակամայ. կամաւ է, զի դեռեւս կենդանի է. եւ ակամայ է, զի վասն տանջանաց մահուն է. ըստ որում կամաւ է, ներելի է . եւ ակամայն ոչ։ Վասն զկէս հոգեկան մեղացն թողու՝ եւ զմարմնոյն ի հնգէն զմի մասն։

Այս երրորդ գլուխն է։

Իսկ չորրորդն որ գովեաց Տէր զտնտեսն անիրաւութեան. զի իմաստութեամբ արար։ Զնոյն եւ Սողոմօն ասէ. «իմաստութիւն յելս ճանապարհաց գովի»։ Եւ մարգարէիւն ասէ. Աստուած. «յո՛րս գտայց՝ ի նմին դատեցայց»։ Եւ աստ ասէ. «իմաստնագոյնք են որդիք մարդկան, քան զորդիս լուսոյ». այսինքն քան ըզհրեշտակս։ Ասեն վարդապետք թէ, տասն եղանակաւ է իմաստւոթիւն մարդոյս առաւել քան զհրեշտակաց։ Նախզի՝ մարդկան ազգ դարձ ունի ի մեղաց. եւ հրեշտակաց՝ ոչ. որպէս դեւք։ Երկրորդ՝ մարդիկ կարեն ապաշխարութեամբ ապրիլ. իսկ հրեշտակաց ոչ գոյ հնար ապաշխարութեան։ Երրորդ՝ զի մարդն առնու զթողութիւն մեղաց. իսկ հրեշտակք յետ մեղանչելոյն՝ ոչ գտանեն թողութիւն։ Չորրորդ՝ մարդիկ կարեն աճիլ եւ փոփոխիլ. եւ նոքա բնականաբար վարին եւ ոչ փոփոխին։ Հինգերորդ՝ զի մարդն ի մեղս ինչ անկեալ, յետ մեղացն ողբայ զանցեալն. իսկ նոքա ի չար անկեալ, ամրանան ի չարն. որպէս սատանայ եւ իւրքն։ Վեցերորդ՝ զի մեք առաւելումք զառաքինութիւն. եւ նոքա ոչ կարեն. զի ոչ ունին մարմնական գործիք։ Եօթներորդ՝ մեք կարեմք գնել մեր արեամբս զարքայութիւն. իսկ նոքա ոչ կարեն հեղուլ զարիւն եւ գնել. քանզի ոչ ունին մահ եւ ոչ արիւն։ Ութներորդ՝ զի մեզ կարողութիւն գոյ հրեշտակաց մերձաւորիլ. եւ ես գրիվերոյ. իսկ հրեշտակք՝ միոյ ճգնաւորի պսակի ոչ կարեն հասանիլ։ Իններորդ՝ զի մեք ձեռօք ստեղծաք յԱստուծոյ պատկեր. իսկ հրեշտակք բանիւ միայն. որպէս եւ ամենայն արարածք։ Տասներորդ՝ Աստուած ի մեր բնաութենէս էառ մարմին, եւ ոչ ի հրեշտակաց. եւ ազգի մարդկան փրկութիւն եղեւ, եւ ոչ հրեշտակաց. վասն այն ասէ. «իմաստնագոյնք են մարդիկք քան զորդիս լուսոյ։ Իսկ ըզհրեշտակս որդիս լուսոյ կոչէ վասն պատճառի։ Նախզի՝ ի լուսոյ արարան հրեշտակք . վասն որոյ որդիք նմին կոչին. ըստ այնմ, «ասաց Աստուած եւ եղեւ». եւ Դաւիթ ասէ. «ո՛ արար զհրեշտակս իւր յոգիսս, եւ զպաշտօնեայս իւր ի բոց հրոյ»։ Երկրորդ՝ զի պարզ է լուսոյ բնութիւն. այսպէս եւ հրեշտակաց։ Երրորդ՝ անաղտ է լոյսն. այսպէս եւ հրեշտակք որք մնացին յերկինս՝ ոչ կարեն մեղանչել։ Չորրորդ՝ անորակ եւ անձրեւ է լոյսն. այպէս եւ հրեշտակք։ Հինգերորդ՝ լոյսն ոչ է մարմին. այսպս եւ հրեշտակք։ Վեցերորդ՝ թափանցի լոյսն որպէս ջուր եւ ընդ ապակի. այսպէս եւ հրեշտակք ոչ ունին ինչ արգելք։ Եօթներորդ՝ բարձր է տեղեաւ լոյսն. եւ հրեշտակաց կայանքն է յերկինս։ Ութներորդ՝ զի ունի լոյսն շարժումն. այսպէս եւ հրեշտակք «հոգիք հարկաւորք են՝ եւ առաքին ի սպասաւորութիւն»։ Իններորդ՝ լոյսն ոչ փոփոխի ի բնվութենէն իւրմէ. եւ այսպէս եւ հրեշտակք ոչ ապականին։ Տասներորդ՝ լոյս յումեքէ ոչ ըմբռնի. բայց ինքն զայլս ջերմեցուցանէ եւ լուսաւորէ. եւ զհրեշտակս ոչ ոք կարէ ըմբռնել. բայց նոքա ոմանց բարի առնեն, եւ զոմանս տանջեն։ Այսպէս պարզ եւ յայտնի արար Տէր զբանս օրինակաւ տնտեսին. եւ գովեաց իմաստութեամբ քան զհրեշտակս. զի մեք ի մեղս անկեալ միյուսահատիցուք. այլ թէ մինչեւ յելս շնչոյ լինիմք եւ զղջանամք, թողութիւն գտանեմք յԱստուծոյ։ Արդ աղաչեմ ըզձեզ եղբարք՝ մի անզեղջ լիցուք ի մեղս որպէս դեւք. այլ ի բոլոր սրտէ զղջանալ պա՛րտ է եւ դառնալ ի մեղաց. թէ մինչեւ յելս շընչոյն իցեմք հասեալ, եւ կարի խիստ ծա՛նր է մեր բեռն մեղաց բարձրացեալ քան զգլուխ մեր, մղութեանց պարեւօղ ինքն է։ Եւ թէ զըղջանամք եւ խոստովանիմք, արդարանամք ի մեղաց. զի ասէա «ասա՛ զմեղս քո, եւ արդրասցիս». որպէս աւազակին ասաց. «այսօր ընդիս իցես եւ դրախտին»։ Նոյնպէս եւ ամենայն մեղաւորաց եւ զղջացելոց հասանի ողորմութիւն Աստուծոյ։ Ապա թէ անզեղջ մնամք ի մեղաս, եւ անզերծանելի մնամք ի տանջանս հրոյն։ Այն որ ասէ. «կապեցէք զդորա զոտս եւ զձեռս։ եւ հանէ՛ք ի խաւարն արտաքին։ Այն որ կտրել հրամայէ ընդ մէջ, եւ ընդ անհաւատսն դասել. «ուր լալ աչացն է, եւ կրճտել ատամանցն եւ այլն»։ Յայնմ ասենայնէ՝ զերծուցանէ աստ բոլոր սրտիւ զղջուն եւ հաւատով խոստովանիլն զմեղս։ Որ եւ արժանիս արասցէ զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս ա՛ստ զղջանալ զմեղս եւ խոստովանիլ. եւ անդ ողորմութեան Քրիստոսի Աստուծոյ արժանաւորիլ. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։