Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 10/18

Գլուխ ՁԸ. Քարոզ մեծատանն եւ Ղազարու. «Այր ոմն էր մեծատուն. եւ ագանիւր բեհեզս եւ ծիրանիս. եւ ուրախ լինէր հա՛նապազ առատապէս. եւ աղքատ ոմն անուն Ղազարոս՝ անկեալ դնիւր առ դրան նորա վիրաւորեալ»։ Ղուկ. 16. 19։

Զամենայն առակաւոր բանս զոր խաւսի Աւետարանն՝ ճշմարտութեամբ եղեալ է. եւ ոչ սոսկ միայն ի մտածութեանս բան։ Է՛ երբեմն ի յանշնչից առեալ. որպէս սերմանքն ագարակին։ Է՛ երբեմն ի կենդանեաց. որպէս Ճ ոչխարն, եւ մինն մոլորեալ. եւ տասն դարմն, եւ մին կորուսեալ. Է՛ երբեմն ի մարդկանէ. որպէս անառակ որդին. եւ տնտեսն անիրաւութեան. մշակ այգւոյ. եւ մեք՝ եւ որք զսերմանիս հնձեցին հրեշտակք։ Նոյնպէս եւ առակ մեծատանն եւ աղքատին՝ եղեալ է գործով. եւ օրինակ առաջի դնէ եւ ուսուցանէ զի՛նչ լինելոց է մեզ ի վըճարիլ կենցաղոյս։ Ասէ. «այր ոմն էր մեծատուն»։ Եւ վասեն երեք պատճառի ասէ զայս առակս։ Նախ ցուցանէ թէ՝ զի՛նչ մեղաց լինելոց է արդարոց եւ մեղաւորաց ի հանդերձեալ դատաստանին։ եւ զա՛յն նշանակէ ի դէմս մեծատանն եւ Ղազարու։ Երկրորդ՝ զմեծատանց եւ աղքատաց զկատարումն ցուցանէ. զի ասաց «վա՛յ ձեզ մեծատանց». եւ երանեաց զաղքատսն. այժմ յեղելոց իրաց հաստատէ զբանն ի մեծատուն եւ ի Ղազար։ Երրորդ՝ վասն աշակերտացն ասէ. զի աշակերտքն տեսանէին զքահանայս փարթամ, եւ զինքեանս աղքատ եւ գծուծ. վասն որոյ առակէ զքահանայս ի մեծատուն. եւ զնոսա յաղքատն Ղազար զի մի երկմտիցեն. այլ սիրեսցեն զաղքատութիւն։ Ասէ՝ «այր ոմն էր մեծատուն»։ Եւ աստ ի բանէս՝ վեց իրս տեսանելի է։ Նախ վասն մեծութեան եւ աղքատութեան։ Երկրորդ՝ վասն նեղութեան արդարոց։ Երրորդ՝ վասն այս մեծատանս եւ Ղազարու։ Չորրորդ՝ թէ զի՞նչ է գոգն Աբրահամու։ Հինգերորդ՝ թէ ո՞ւր է Աբրահամ, եւ ո՞ւր մեծատունն։ Վեցերորդ՝ թէ զի՞նչ է պապակիլն եւ խնդիր մեծատանն. եւ պատասխանին Աբրահամու։ Տեսցուք զառաջինն։ Զի վասն չորս պատճառի տայ Աստուած զմեծութիւն եւ զաղքատութիւն մարդոյն։ Նախզի՝ թէ բարի է մարդն, ընտրէ Աստուած եւ տայ զմեծութիւն ի ձեռս նորա. որ աղքատաց եւ կարօտելոց ծնօղ լինի. եւ ի պէտս նոցա մսխէ. եւ այս կենօքս՝ զայն կեանսն շահի. որպէս պարոն մարդն՝ զհաւատարիմն ի տան իւրում, եւ զամենայն ինչս իւր ի նա վստահանայ տալ։ Երկրորդ՝ թէ չար մարդ լինի, տայ Աստուած մեծութիւն՝ որ ի յայն կեանսն պատասխանի չունիցի թէ ինձ ի՞նչ ետուր որ ես բարի գործէի։ Երրորդ՝ վատ մարդոյն վասն այն տայ մեծութիւն, թէ այն իրօքն՝ յԱստուած դառնայ ասելով ի միտն իւր. թէ ես անարժան եմ. եւ զայս մեծութիւնս ետ ինձ. թէ ըզպատուիրանն Աստուծոյ պահեմ, զայս մեծութիւնս ա՛յլ առաւելու ինձ ի կեանս այս։ Եւ զկեանսնյ աւիտենից տայ. որպէս մէկ մի որ զփոքր տղայն խնծորով, կամ այլ իրօք ընտելացուցանէ եւ առ ինքն կոչէ։ Չորրորդ՝ թէ մարդոյն գործքն ամեն չար է. եւ մին մասն բարի լինի գործեալ, նա Աստուած ի յայս կեանս մեծութիւն տայ. եւ զմին բարին վճարէ. որ ի յայն կեանսն այլ ակն չունիցի բարւոյ. այսպիսի մեծութիւնս կարի խեղճ եւ ողորմելի է. մեծատունն որ ի դժոխս էր՝ եւ Ղազարոս ի գոգն Աբրահամու՝ ասաց Աբրահամ. «դու ընկալար զբարիսն քո ի կեանս յայսմիկ»։ Նոյնպէս եւ վասն չորս պատճառի տայ Աստուած մարդոյն աղքատութիւն։ Նախ՝ ըզկէս մին՝ արար Աստուած այս կենացս աղքատ. որք զարքայութիւն Աստուծոյ վաճառեն մեծարանց ի ձեռն ողորմութեան։ Զի ողորմութիւն աղքատին՝ ինքն Աստուած առնու ի փոխ, եւ ինքն վճարէ որ ողորմած է. ըստ ըստ այնմ, «որ արարիք միում ի փոքրկանցս յայսցանէ, ինձ արարիք։ Երկրորդ՝ տայ Աստուած մարդոյն զաղքատութիւն եւ փորձէ զնա . որպէս հուրն զոսկին ընտրէ. թէ յաղքատութիւն համբերօղ եւ լաւ լինի, յայն կեանս տայ Աստուած զերկնից մեծութիւն։ Երրորդ՝ զբարի մարդն որ մեծութիւն ունի՝ աղքատացուցանէ եւ փորձէ, թէ վասն իրա՞ցն սիրէ զԱստուած, թէ յաղքատութեան այլ նոյն է . զի աշխարհի բարի օրինակ դնէ զայն մարդն որպէս Յոբայ արար։ Չորրորդ՝ թէ մարդն բազում բարի է գործեալ, եւ մին մասն մեղաց ունի. նա տայ աստ աղքատութիւն եւ չարչարէ զնա. որ այն մին մեղքն քաւի. որ ի յայն կեանսն սուրբ եւ արդար ժառանգէ զարքայութիւն Աստուծոյ. որպէս Ղազարոս աղքատութեամբ եկաց. եւ անդ հանգեաւ ի գոգն Աբրահամու որ է արքայութիւն երկնից։

Երկրորդ գլուխն վասն է՞ր տայ նեղութիւն արդարոցն եւ փորձէ զնոսա։ Արդ թէպէտ մարդիկ ընտրեալ եւ սուրբ լինին, այլ նեղութիւն տայ Աստուած նոցա վասն տասն պատճառի։ Նախ՝ տայ Աստուած նոցա նեղութիւն՝ զի յայտնի առնէ զարդարութիւն եւ զհամբերութիւն նոցա. որպէս Յոբայն. զի թոյլ ետ Աստուած փորձողին սատանայի. զի յայտնեսցի արդարութիւն եւ համբերութիւն նորա։

Երկրորդ՝ նեղութիւն տայ Աստուած սրբոցն՝ զի յուղիղ մտացն մի թիւրեսցին. որպէս Պօղոսի խայթ մարմնոյն տուաւ՝ սատան կռուփ նորա։ Երրորդ՝ տայ Աստուած նեղութիւն եւ չարչարանս սրբոց՝ զի յաւելցի պսակ եւ փառք նոցա. որպէս առաքեալքն չարչարեցան. եւ Ստեփաննոս քարկոծեցաւ . Մկրտիչն գլխատեցաւ. զի կրկին պսակաց արժանասցին։ Չորրորդ՝ թոյլ տայ Աստուած նեղութեան սրբոցն. զի յամենայնի յաղթօղք երեւեսցին. այսինքն, ներքին եւ արտաքին թշնամեաց։ Զի երկու են պատերազմ սրբոց. մին ի ներքս ի մարմինն ընդ ախտիցն. ե ւ մին յարտաքս ընդ թշնամեաց. վասն որոյ տայ Աստուած արդարոց նեղոււթիւն. զի կրկին թշնամեացն յաղթեսցեն եւ կրկին պսակ առցեն։ Հինգերորդ՝ Աստուած ծածկագէտ է, եւ զանգործն տեսանէ. գիտացեալ զի սուրբքն յառաջիկայն ի չար ինչ գործ անկանին , խնամէ ըզնոսա եւ տայ նեղութիւն մարմնոյ. զի փրկեսցին հոգիք նոցա ի չարէն։ Վեցերորդ՝ տայ նեղութիւն սրբոցն՝ զի մի կարծիցեմք թէ փոխարէնք նոցա խաղաղութիւն մարմնոյս են. այլ ի նեղութեան նոցա՝ գիտեմք թէ հատուցումն նոցա ի հանդերձեալն է։ Եօթներորդ՝ ասէ Տէրն։ «յաշխարհի աստ նեղութիւն ունիցիք». եւ յայտ է յանասունս եւ ի թռչունս. զի արտաքոյ բնակութեանց իւրեանց՝ ոչ ունին հանգիստ. նոյնպէս եւ սուրբքն արտաքոյ ի սեփհական բնակութեանց իւրեանց ոչ ունին հանգիստ. վասն որոյ բազում նեղութեամբ մտանեն ի հանգիստն։ Ութներորդ՝ սովորութիւն է տնկոց որք պտղաբեք են, նոցա տեարքն յատեն զաւելորդն եւ սրբեն եւ ջրեն. այսպէս եւ սուրբքն պտղաբերք տունկք են Աստուծոյ. միշտ յատէ եւ սրբէ նեղութեամբ. զի առաւել եւս պտղաբեր լիցին որպէս ասէ աւետարանն։ Իններորդ՝ զի հանդիսադիրն ամենեցուն Քրիստոս է. որպէս նա Աստուած էր եւ անմեղ եւ սուրբ սրբոց՝ չարչարանօք ել յաշխարհէս. այսպէս եւ ընտրեալքն նորա պարտին հետեւիլ հետոց նորա։ Տասներորդ՝ զի թէ բազում մասն արդարութեան ունի, եւ սակաւ ինչ փոշետեսակ մեղս, տայ Աստուած նեղութիւն եւ հիւանդութիւն. զի այնու սրբեսցէ զժանկ մեղացն. որպէս հուրն զարծաթն։ եւ այս աղքատ Ղազարս հիւանդութեամբ անկեալ էր ի դուռն մեծատան. եւ ամենայն ընչից կարօտ եւ չքաւոր անկեալ ի դուրս մեծատանն. որպէս ասէ աւետարանն։ Այր մի էր մեծատուն. եւ աղքատ ոմն Ղազարոս անուն անկեալ ի դուրս նորա։

Այս երկրորդ գլուխն։

Երրորդ վասն այդ մեծատանս եւ աղքատիս գիտելի է՝ զի աւետարանն տասն ազգ մեծութիւն ցուցանէ նմա։ Նախզի ասէ «այր մի էր մեծատուն»։ Մեծատուն՝ ոչ զմեծատունն ասէ, այլ զփարթամութիւն ընչիցն որ փարթամ էր ոսկւով եւ արծաթով. հացով եւ գինով. եւ այլն։ Երկրորդ՝ զգեստն ասէ բեհեզ եւ ծիրանի. բեհեզն սպիտակ վուշ է. եւ ծիրանին թագաւորական։ Երրորդ՝ զի ոչ ունէր յազգն պակասութիւն. այլ ծաղկեալ էր ուստերօք եւ դստերօք. ճորտ եւ ծառայ եւ աղախին եւ այլն. զի ա՛յս է յատուկ մեծատանն։ Չորրորդ՝ զի տրտմութիւն յինքն ոչ թողոյր. ոչ վասն հոգւոյն, եւ ոչ վասն մահու դժոխոց, եւ ոչ վասն այլոց. ասէ՝ «ուրա՛խ լինէր հա՛նապազ»։ Հինգերորդ՝ զի առողջ էր մարմնովն եւ գեղեցիկ. եւ փափկացեալ եւ հեշտացեալ ի կանայս. յորդիս, եւ յայլսն. վասն այն ասէ. «հա՛նապազ ուրախ լինէր»։ Վեցերորդն՝ պակասութիւն ինչ ոչ ունէր. ոչի յինքն, եւ ոչ ի վաճառսն. ի յելն եւ ի մուտն. ի պտղաբերս եւ յանասունս. եւ ամենայն ոք կարօտ էր նմա. որպէս ասէ՝ «առատութեամբ»։ Եօթներորդ՝ զի անողորմ էր բարուքն եւ անգութ. զի ոչ հայեցաւ ի վիշտս աղքատին Ղազարու սակաւ ինչ հացով կամ գինւով որպէս ասէ՝ «ուտէր եւ ըմպէր առատութեամբ»։

Ութներորդ՝ զի ոչ միայն ինքն, այլեւ ընտանիքն իւր էին անողորմ եւ չարք. որպէս ասէ՝ ոչ ոք տայր նմա»։

Իններորդ՝ զի հպարտութեամբ շրջէր ի մէջ քաղաքին պերճացեալ եւ փառաւորեալ. որպէս զգազան զոմանս տանջէր. զոմանս զրկէր եւ յափշտակէր. եւ ամենեքեան երկնչէին ի նմանէ։ Տասներորդ՝ զի միայն ըզմարմինն հոգայր՝ եւ ոչ զհոգին. զուտելն եւ զըմպելն, եւ զվայելելն անցաւորօքս։ Եւ ընդդէմ այսմ, Ղազարու չարիքն էին հանդիպեալ։ Նախզի՝ աղքատ էր ամենեւին եւ ոչ ինչ ունէր։ Երկրորդ՝ զի հիւանդ էր մարմնով։ Երրորդ՝ զի ոչ ունէր տունս բընակելոյ. այլ անկեալ դնիւր ի դուրս մեծատանն։ Չորրորդ՝ զի վիրաւորեալ էր բազւմ վիրօք անձն նորա։ Հինգերորդ՝ զի կարօտ էր փշրանաց սեղանոյ մեծատանն եւ կաթ մի գինւոյ։ Վեցերորդ՝ զի ոչ ոք տայր զինչ որ պիտոյն էր. ոչ կերակուր՝ եւ ոչ ըմպելի։ Եօթներորդ՝ զի ոչ ունէր ազգականս որք ըսպասաւորէին նմա։ Ութներորդ՝ զի ոչ ունէր զայլ ոք որ մըխիթարէրր զնա ի վիշտն։ Իններորդ՝ զի ծառայք մեծատանն տանջէին եւ հարկանէին զնա անողորմ։ Տասներորդ՝ զի շունք սպասաւորէին նմա. եւ լիզէին զթարախ վիրացն։ Շունք ողորմածք էին քան ըզմեծատունն եւ զընտանիս նորա. զի ոչ մըխիթարէին զվիշտս նորա վասն այն տէրն փոխանակ ետ երկոցունցն։ «Մեռաւ ասէ Ղազարոս. եւ տարան հրեշտակք զհոգի նորա ի գոգն Աբրահամու։ Մեռաւ մեծատունն՝ եւ ամբարձ զաչս իւր ի տանջանս հրոյն»։ Էանց գիշեր կենցաղոյս. եւ եկն լոյս հանդերձելոյն. գնաց օրինակն՝ եւ եկն ճշմարտութիւն . փոխեցաւ չարիք Ղազարուն ի հանգիստ. եւ հեշտութիւն մեծատանն ի չարչարանս. փոխանակ ուրախութեան տրտմութիւն. եւ վասն անուշահոտ ուտելւոյն եւ ըմպելւոյն պապակումն լեզուին. վասն փափկութեան հանդերձին՝ տանջանքն գեհենին եւ այլն նմանապէս։ Իսկ Ղազարոս փոխեցաւ յաղքատութենէն ի մեծութհիւն . ի չարչարանացն ի հանգիստ. փոխանակ շանցն հրեշտակք սպասաւորէին. Եւ զի անկեալ էր ի դուրս մեծատանն, տարան ի գոգն Աբրահամու։ Այս երրորդ գլուխն։

Չորրորդն՝ թէ զի՞նչ է գոգն Աբրահամու. եւ զի՞նչ է որ զարքայութիւն Աստուծոյե գոգ Աբրահամու կոչէ Տէրն։ Եւ ոչ գոգ Մովսէսի, կամ Նոյի, եւ կամ այլոցն. ըստ այնմ որ ասէ. «մեռաւ Ղազարոս եւ գնաց ի գոգն Աբրահամու»։ Ասեմք վասն չորս պատճառի։

Նախ՝ գոգ Աբրահամու վասն հաւատոյն ասէ. ըստ այնմ , «հաւատաց Աբրահամ յԱստուած, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն». զի որք զնորին հաւատն ստանան, մտանեն ի հանգիստ նորին։ Երկրորդ՝ վասն Քրիստոսի որ էր ի գոգոյն. այսինքն, յերանաց Աբրահամու զաւակ նորին. ըստ այնմ, «գիրք ծնընդեան Յիսուսի Քրիստոսի որդւոյ Դաւթի որդւոյ Աբրահամու»։ Եւ զի՝ Քհրիստոս էր արքայութիւն եւ հանգիստ. ինքն ասէր «եկա՛յք առիս աշխատեալք. եւ ես հանգուցից զձեզ». եւ ընդ աւազակն՝ «այսօր ընդիս իցես ի դրախտին»։ Երրորդ՝ վասն օրհնութեանց. որպէս ասէ՝ «ի զաւակի քում օրհնեսցին ամենայն ազգք երկրի». զի որ ոք բարի գործեսցէ զնորայն, նորին օրհնութեանցն արժանաւորի։ Չորրորդ՝ զի Աբրահամ պատկեր է Աստուծոյ հօր. զի որպէս նա ետ զորդին միամօր իսահակ պատարագ Աստուծոյ եւ հայր Աստուած զմիածին որդին ետ ի մահ վասն մեր. ըստ Յօհաննու. «ա՛յնչափ սիրեաց Աստուած զաշխարհս, մինչեւ զորդին իւր միածին ետ». այսինքն ի մահ։ Իսկ արքայութիւն գոգ կոչի վասն տասն պատճառի։ Նախ գոգ՝ զժողով իրացն նշանակէ. որ ցուցանէ ըզժողովումն սրբոցն յարքայութիւն երկնից. ըստ այնմ , «ուր գէշն իցէ, անդր ժողովեսցին արծւիք»։ Երկրորդ՝ զի լայնատարած եւ ընդ արձակէ ամենեւիմբ որ է երկինք երկնից. ըստ որում ասէ Քրիստոս. «ի տան հօր իմոյ օթեւանք բազում են»։ Երրորդ՝ զի ապահով է յամենայն հակառակորդաց որդին հովանեաւ ձեռաց հօրն. այսպէս եւ «հոգիք արդարոց ի ձեռին Աստուծոյ են՝ եւ ոչ մերձեսցի ի նոսա մահ ասէ իմաստունն»։ Չորրորդ՝ նշանակէ ամենեւին զհանգիստ. որպէս որդին ի գոգս հօր. եւ վասն ընտրելեացն ասէ իմաստունն. «թուեցան յաչս մարդկան անպարշտաց թէ մեռան. այլ նոքա են ի խաղաղութեան». այսինքն, ի հանգիստ. որպէս յայտ է ի Ղազարու։ Հինգերորդ՝ նշանակէ զգորովագութ համբոյրն հօր առ որդին. այսպէս եւ Աստուած զմեղաւորն յորժամ դառնայ եւ ապաշխարէ. որպէս յայտ է յանառակ որդւոյն . զի ել ընդառաջ եւ համբուերաց զնա։ Վեցերորդ՝ նշանակէ զմըխիթարութիւն. զի որպէս հայրն յետ լալոյ որդւոյն առնու ի գոգն եւ մըխիթարէ զնա. այսպէս եւ Աստուած հայր զչարչարեալս եւ զնահատակեալս յետ աստի կենացս՝ մըխիթարէ ի հանդերձեալն. որպէս ասէ իմաստունն. «սակաւ ինչ խրատելք՝ գտցեն զմեծ բարութիւնս. զի Աստուած փորձեաց զնոսա իբրեւ զոսկի ի բովս». այսինքն չարչարանօք մարմնոցն մաքրեաց զժանկ մեղացն։ Եօթներորդ՝ զամենեւիմբ ուրախութիւն նշանակէ որդւոյ ի գիրկս հօր. այսպէս եւ սրբոցն ի տեսութենէն Աստուծոյ անտրտում ուրախութիւն . որպէս ասէ Տէր։ «Դարձեալ տեսից ըզձեզ եւ ուրախ արարից. եւ զուրախութիւն ձեր ոչ ոք հանիցէ ի ձէնջ»։ Ութներորդ՝ նշանակէ զամենայն բարեաց վայելումն որդւոյ ի գիրկս հօրն. այսպէս եւ սրբոցն յարքայութիւն. ըստ խոստման բանին «նստուցանել ի սեղան հօրն. եւ անցեալ պաշտել»։ Իններորդ՝ զի ըզփոքր մանուկն առնու հայրն ի գիրկն. որ նշանակէ զանմեղութիւն արժանացելոցն. ըստ այնմ որ, «էառ մանուկ մի կացոյց ի մէջ նոցա եւ ասէ. որ ոք ոչ դառնայցէ եւ լինիցի անմեղ իբրեւ զմանուկս, ո՛չ մտցէ յարքայութիւն երկնից»։

Տասներորդ՝ զանհեռանալի մերձաւորութիւն նշանակէ գոգ հօրն. այսպէս եւ առաքեալն ասէ. «ամպօք դէմ ընդ առաջ ելանեմք, եւ այնպէս յամենայն ժամ ընդ Տեառն լինիցիմք». որ է կեանքն յաւիտենից. ըստ այնմ , «եկա՛յք օ՛րհնեալք հօր իմոյ, ժառանգեցէք զկեանսն յաւիտենից»։

Եւ աստ հարցանելի է թէ, վասն է՞ր զանուն Ղազարուն ասաց. եւ զմեծատանն ոչ։ Այսմ Գ պատճառ դնեն վարդապետք։ Նախ թէ՝ զառաջնոց զբարի անունն ունէր մեծատունն. վասն այն ոչյիշեաց , զի մի բարի անունն ի վերայ չարացն դիցես։ Երկրորդ՝ զի ժողովուրդն որ լսէր, լինէր անուանակից մեծատանն. խնայեաց ի նոսա զի մի կարծիցեն թէ առ նոսա է բանն։ Երրորդ՝ եւս յայտնի. զի անուանք մեղաւորաց ջնջեալ են ի դպրութենէ կենաց. եւ Աստուած ոչ յիշէ զնոսա. ըստ այնմ, «մի յիշեսցին անուանք նոցա ի շրթունս իմ»։ Իսկ աղքատին յիշէ. զի անուանք արդարոց գրեալ են ի դպրութեան կենաց։ որպէս ասաց Տէրն աշակերտացն. «խընդացէք՝ զի անուանք ձեր գրեալ են յերկինս»։ Իսկ զմեծատանն թաղումն ասէ. եւ զաղքատին ոչ։ Այն է՝ զի զոր ինչ արար մեծատունն յերկրի առ բարեկամսն, ուտել ընմպել եւ այլն՝ այնչափ զօրեցին մինչ ի գերեզմանն իջուցին. եւ այլ ոչ ինչ կարացին օգնել։ Ուստի ուսանիմք ո՛վ մեծատունք զայն՝ զոր ասէ Տէրն. «արարէ՛ք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ անիրաւութեան. զի յորժամ պակասի այդ ի կենացս, լիցի ձեզ տեղի յարքայութեան»։ Զի աստի պա՛րտ է շինել զայն արքայութիւն. ապա թէ անհոգ կենամք, ուտելով եւ ըմպելով, եւ զայն կեանսն ոչ հոգամք, օրինակ է մեզ մեծատունն. զի ստուգիւ պապակիմք ի մէջ հրոյն տանջանաց։ Իսկ զաղքատին ոչ յիշեաց. կամ զի ոչ թաղեցաւ. զի ո՞վ էր որ թաղէր ըզնա. կամ զի մահն պատուական էր քան զայն, որ ի կենդանութեան չարչարիւր. զի որք շունքն սպասաւորէին՝ այժմ հրեշտակք սպասաւորեն։ Արդ՝ զայս ասելով՝ մի զաղքատն անթաղ թողցուք. եւ մի զմարդոյ թաղումն երանեսցուք. այլ ի վարսն նայեսցուք. թէ արդարութիւն ունի մեռեալն՝ բարի է թաղելն. ապա թէ ոչ՝ ինչ է օգուտ փառաւոր թաղել զմեղաւորն. եւ զգերեզմանն զարդարել եւ լալականս կազմել. եւ այլն ամենայն ընդունա՛յն է եւ ոչ ինչ օգուտէ մեղաւոր հոգւոյն. որ անզեղջ է մեռեալ եւ առանց խոստովանութեան. զի դժոխսն պապակի. եւ ի մէջ տանջանաց գեհենոյն այրի։ Այս չորրորդ գլուխն։

Հինգերորդ՝ հարցումն, թէ ո՞ւր էր նա Աբրահամ եւ մեծատունն՝ որ ետես զնա։ Ասեմք թէ, ի դժոխս էին Աբրահամ եւ մեծատունն. զի յառաջ քան զՔրիստոս՝ ամենայն հոգիք արդարոց եւ մեղաւորաց ի դժոխս իջանէին։ Արդարոցն վասն պարտուցն Ադամայ. եւ մեղաւորացն վասն Ադամայ եւ իւրեանց մեղացն։ Մինչ Տէր մեր խաչեցաւ եւ էջ ի դժոխս եւ աւերեաց զնա. եւ ազատեաց զհոգիսն։ Զարդարսն յաւիտենից ազատեաց. եւ զմեղաւորսն ժամանակեայ արձակեաց։ Եւ յորժամ վերացաւ յերկինս, զամենայն հոգիս արդարոցն եւ մարգարէիցն էհան յերկինս ի կայանս արդարոցն։ Եւ զմեղաւորացն եթող յօդս ի կայանս մեղաւորաց։ Եւ ի միւսանգամ գազստեանն՝ «դարձցին մեղաուորք անդրէն ի դժոխս. որպէս ասէ մարգարէն»։ Այլ գիտելի է՝զի մի է դժոխքն. այլ տեղիքն եւ տանջանքն բազում եւ զանազան ըստ զանազան մեղացն։ Նոյնպէս եւ արքայութիւն երկնից մի է. եւ փառքն եւ պսակն զանազան ըստ բարի գործոցն։ Եւ որպէս արքայութիւն ի վեր ի յերկինս է. նոյնպէս եւ դժոխքն ի ներքոյ երկրի է ի ներքին մասն երկրի։ Այլ թէպէտ մի է դժոխքն, եւ Աբրահամ եւ մարգարէքն ամենայն դժոխս էին. այլ արդարքն ոչ տանջէին ընդ մեղաւորացն։ Եւ այս հաստատի չորս օրինակաւ։ Նախ՝ զօր օրինակ երկիրս դատապարտութեան է տեղիք. եւ ամենեքեան արդարք եւ մեղաւորք ի միասին բնակին. այսպէս եւ ի դժոխսն արդարք եւ մեղաւորք բընակէին. եւ ոչ է բազում դժոխք այլ մի։ Երկրորդ օրինակ՝ որպէս յերկիրս յայս զոմանս տանջեն դեւք. այսինքն ըզչարսն. եւ յոմանց հալածեալ լինին. այսպէս եւ ի դժոխսն՝ ոչ գոյր հուր այրիչ որպէս ի հանդերձելումն։ Զի այրեցօղ հուրն՝ ի միւսանգամ գալստեանն կազմի. այլ զչարսն դեւքն տանջէին, եւ ի սրբոցն հալածական լինէին։ Եւ այս գիտելի է՝ զի հանդերձելումն դեւք ոչ տանջեն. այլեւ ինքեանք տանջին ի հուրն. ըստ այնմ, «երթա՛յք յինէն ա՛նիծեալք ի հուրն, որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա»։ Երրորդ օրինակ՝ որպէս ի մէջ քաղաքի բազում տեղիք են. ոմանց ընդարձակ դարպաս. ոմանց խանութ. ոմանց տուն. ոմանց բանդ. ոմանց տանջանք. եւ ոմանց հանգիստ. այսպէս եւ ի դժոխս՝ ոմանց տանջանք եւ կսկիծ. որպէս սոդոմայեցւոցն. մեծատանն, եւ այլոց. եւ ոմանց հանգիստ՝ որպէս Աբրահամու եւ այլ նահապետացն։ Չորրորդ՝ զի զորս աստ դեւք մեղօք եւ անհաւատութեամբ ծառայեցուցին՝ անդ անխնայ լլկանօք չարչարեն. իսկ սուրբքն ի մարմնի գոլով հալածէին ըզդեւսն. եւ թէպէտ ի դժոխս գնացին վասն գնացին վասն պարտուց նախահօրն, զօրութեամբն Աստուծոյ հալածէին ըզդեւսն. զի չիք տեղի ուր ոչ է ձեռն ամենակալին։ Եւ դարձեալ զո՛ր օրինակ՝ աստ առ Եղիսէիւն տեսեալ եղեն բանակք հրեշտակաց. նոյնպէս եւ անդ էին. յայտ է յայսցանէ՝ զի մի է դժոխքն. եւ Աբրահամ դեռեւս անդ էր՝ այլ ի հանգիստ էր եւ ոչ ի չարչարանս. վասն այն գոգ Աբրահամու կոչեաց։ Եւ այս գիտելի է՝ զի թէպէտ մի է դժոխքն, այլ հեռաւորութիւն գոյր արդարոց եւ մեղաւորացն. որպէս ասաց Աբրահամ. «վիհ մե՛ծ է ընդ մեզ եւ ընդ ձեզ»։ Նախ վիհն է արդար դատաստանն Աստուծոյ. որ որոշէ զարդարս եւ զմեղաւորս ի միմեանց դասիւք եւ կայանօք. եւ ոչ կարեն խառնիլ ի միմեանս։ Երկրորդ՝ վիհն է՝ գործ արդարութեան եւ մեղացն՝ զոր գործեցին աստ. եւ ոչ կարեն անդ փոխարկիլ. ոչ կարէ մեղաւորն արդարանալ. եւ ոչ արդարն մեղանչել։ Երրորդ՝ վիհ՝ հանգիստ եւ տանջանք նոցա. զի ոչ արդարն տանջի, եւ ոչ մեղաւորն հանգչի. այլ միշտ եւ հանապազ արդարքն ի հանգիստ են. եւ մեղաւորքն ի տանջանս։

Չորրորդ՝ վիհ է հեռաւորութիւն. որպէս ասէ. «ետես զԱբրահամ ի հեռաստանէ»։ Եւ տեսանելն զայն ցուցանէ՝ թէ յայնժամ տեսանէին արդարքն եւ մեղաւորքն զմիմեանս։ Նոյնպէս եւ այժմ մինչեւ յօրն դատաստանի տեսանեն հոգիք մեղաւորացն զհոգիս պատուեալս եւ փառաւորեալս. եւ զի չարչարին՝ զի զրկեցան յայսմանէ։ Այլ յետ դատաստանին՝ յորժամ արդարքն առնուն զկատարեալ փառսն իւրեանց, եւ ելանեն յերկինս, այլ ոչ կարեն տեսանել մեղաւորքն ըզնոսա. որպէս ասէ մարգարէն. «բարձցի անպարիշտն յերկրէ. եւ մի տեսցէ զփառս Աստուծոյ»։ Եւ ասէ. «հա՛յր Աբրահամ ողորմեաց ինձ . եւ առաքեա՝ զՂազար եւ այլն»։ Եւ աստ բազում զիմարութիւն երեւի մեծատանն։ Նախզի՝ յայս կեանս զգործն Աբրահամու ոչ գործեաց. որո՞վ լինի որդի նմա. իսկ անդ ըզտանջանս իմացեալ՝ հայր կոչեաց զնա։ Երկրորդ՝ զի յայս կեանս՝ ոչ ումեք ողորմեցաւ. իսկ ի դժոխսն ասէ ողորմեա՛ ինձ։ Երրորդ՝ զի յիւր կեանսն առ Ղազար ոչ գնաց. եւ ոչ ետես զնա ի հիւանդութեան. իսկ ի դժոխսն զՂազար առ ինքն մեծարէ։ Չորրորդ՝ զի յիւր կեանսն՝ Ղազարու ոչ ետ զփշրանս սեղանոյն իւրոյ. իսկ ի դըժոխսն գալ ասէ Ղազարու, եւ թանազ զծագ մատինն, եւ զովացուցանել զտապն։ Հինգերորդ յիմարութիւն էր՝ զի յիւր կենաց հանգստենէն ոչ ումեք հաղորդեցոյց. անդ զտապն պատմէ։ Եւ զի ոչ էր ժամանակն խնդրելոյ. եւ ինքն ոչ ողորմեցաւ այլոց. վասն որոյ եւ ողորմածն Աբրահամ՝ ոչ ողորմեցաւ նմա. եւ ոչ ետ զխնդիրսն. վասն որոյ ասէ առաքեալն. «անողորմ դատաստան լինելոց է այնմ, որ ոչ առնիցէ զողորմութիւն»։

Այս հինգերորդ գլուխն։

Վեցերորդ հարցանելի է, թէ զի՞նչ էր պապակիլն. եւ զի՞նչ խնդիր մեծատանն. եւ զի՞նչ պատասխանեն Աբրահամու։ Զայս պապակիլս՝ եւ Սողոմօն ասէ. «գոյ զբաղումն ի մեռեալս, որպէս ի կենդանիս»։ Զբաղումն՝ ըզտարակուսանս եւ զցաւն է իմանալ. զոր ունէին հոգիք մեղաւորացն. որպէս մեծատունն զամենայն հոգւոց յայտնի արար. զի ետես զԱբրահամ ի հեռաստանէ՝ եւ աղաղակեաց առ նա։ Այժմ ի բանէ մեծատանն՝ երեք ինչ տեսանելի է։ Նախ՝ որպէս ասացաք, զի ճանաչեն անդ հոգիքն զմիմեանս. որպէս մեծատանն զԱբրահամ եւ զՂազար։ Երկրորդ՝ զի առաւել պայծառանայ գիտութիւն նոցա բաժանեալ ի մարմնոյս. որպէս մարդ ոք ի տան բանդի ընդ լուսանցն տեսանէ զլոյսն. այլ յորժամ զատի ի բանդէն, առաւել պայծառանայ տեսութիւն. կամ ճրագ ինչ եդեալ ի ներքոյ անօթոյ, սակաւ լուսաւորէ. եւ հանեալ յանօթոյն, առաւել պայծառանայ լոյսն։ Նոյնպէս եւ հոգիքն բաժանեալ ի մարմնոցն, պայծառանան գիտութեամբ. որպէս մեծատունն ա՛յնքան պայծառացաւ տեսութեամբն, մինչ զի ի ծանօթս եկն Աբրահամու. որ հեռի էր ժամանակաւ եւ տեղեաւ եւ արդարութեամբ։ Երրորդ՝ զի ունին մեռեալքն ցաւ եւ կսկից եւ տանջանս. որպէս եւ մեծատունն աղաչէր զովացուցանել զտապն։ Արդ պապակումն մեծատանն՝ ոչ էր ի զգալի հրոյ. զի ըզգալի հուրս՝ առ մեզ է, եւ ոչ առ հոգիսն։ Եւ ոչ էր յաւիտենական ի հրոյն. յոր ի կատարածին մըտանեն։ Այլեւ ոչ խընդրէր զգալի ջուր. զի անդ անպիտան է. այլեւ հոգին զգալի ջրով ոչ զովանայ։ Ապա զի՞նչ էր տապն, եւ զի՞նչ զովացումն. տապ էր ասէ զբաղումն խորհրդոցն. զի տապէր եւ տագնապէր , թէ գտանե՞մ ի գթութեանցն Աստուծոյ զողորմութեան շնորհս, թէ ոչ. եւ զայս տապս թէ կամիս՝ օրինակաւ տե՛ս։ Դիր յառաջ զայր մի ի բանդ՝ որում վճիռ է հատեալ ի թագաւորէն, թէ վաղիւն մեռանի սրով. եւ նա ունելով բարեխօս զոմանգս՝ ոչ յուսահատի. այլ յորժամ ժամն յապապղի, նա պապակի եւ տոչորի որպէս տապացեալ. եւ ջերմանայ ի մտացն եւ մարմինն. եւյակճիռս է թէ լսէ բան ինչ մըխիթարութեան, եւ զովանայ որպէս ե ջրով։ Այսպէս եւ մեծատունն՝ զբաղեալ էր եւ պապակէր. զի մեռեալքն մերկ եւ յայտնի տեսանեն զսահման տանջանացն, թէ զի՛նչ լինելոց է ի կատարածի նոցա։ Այլեւ յայն զբաղին եւ տարակուսին ի խոկումն թէ, ի գթութեանցն Աստուծոյ վայելե՞ն ըստ որում եւ բազումողորմ է, թէ արրութեամբ տանջին։ Եւ յայս տապս խնդրէր մեծատունն զՂազար գալ, եւ սակաւ ինչ մըխիթարութեամբ զովացուցանել։ Իսկ Աբրահամ միայն զոր գիտէր առ Աստուած արդարութեամբ հատուցումն զա՛յն պատասխանէր, թէ անտի պատահմանցն՝ ա՛յս է հատուցումն։ Տե՛ս այժմ՝ զի մեռեալքն թէպէտ եւ մեղաւորք իցեն, դեռեւս չեն յուսահատեալք մինչ ի գալուստն Քրիստոսի. այլ յայնժամ յուսահատին ի դժոխս։ Եւ տե՛ս եւ զայն. զի Աբրահամ առաւել գիտէր ըզդատաստանին արդար հատուցումն, քան զմեծատունն որ հարցանէր։ Այս թէ զի՛նչ է պապակումն։ Իսկ թէ զի՞նչ էր խնդիրք մեծատանն. ասէ յՕհան Ոսկեբերանն։ Զայս ասէր առ Աբրահամ, թէ Ղազարդ ի հնգէն զմինն անդ մեղս արար. եւ ես ի հնգէն զմինն արդարութիւն. արդ հա՛յր ես հաւասարաբաշխութիւն արա՛ եւ առաքեա՛ զդա՝ ի մէջ հրոյս զմի մասն տանջի, եւ ես ըզմին մասն հանգչիմ։ Զայս նշանակէ ծագ մատին, որ ի հնգէն մինն է։ Եւ դարձեալ որ զծայր մատին յիշէ՝ զայն ցուցանէ, թէ որպէս ծայր մատին փոքր է, նոյնպէս արդարութիւն մեծատանն կարի փոքր էր։ Իսկ տապ՝ զնեղութիւն դիւացն եւ զլլկելն ասէ. իսկ զովանալ՝ զհալածումն դիւացն. որպէս յերկրի աստ ապաւինին ի սուրբս զերծանիլ ի վտանգէ դիւացն. նոյնպէս անդ մեծատունն գիտէր՝ զի սուրբքն ունին կարողութիւն ազատել ի դիւաց՝ զա՛յն խնդրէր։ Իսկ որ զլեզուն յիշէ՝ նո՛յն է որ հայհոյութեամբն մեղանչեաց եւ նովիմբ տանջի։ Եւ տե՛ս զինչ տայ պատասխանի։ Յիշեա՛ ասէ. այսինքն, զքո բարիսն, եւ զՂազարու չարչարանս. զի ոչ եմ անիրաւ. դու զմի մասն բարեաց փոխարէն ի կեանսդ ընկալար . եւ սա զմի մասն մեղաց՝ զչարչարանս եւ զաղքատութիւն ընկալաւ։ Արդ դատաստան ձեր վճարեալ է. վասն որոյ «սա ասատ մխիթարի. եւ դու այդր պատժիս». առաջին միտքն ա՛յս է պատասքանւոյն։ Երկրորդ՝ ասէ թէ, ողորմութեան չափ եւ սահմանն՝ էր ի յայն կեանսն, մինչդեռ ի մարմնի էր. եւ այն անցեալ է. ոչ է այլ ողորմութիւն. զի այս օրս արդարութեան է. եւ ոչ ողորմութեան. վասն այն «սա աստ մըխիթարի. եւ դու այդրպապակիս»։ Երրորդ միտք զա՛յն ասէ, թէ օրինօքն դու ոչ արդարացար. այլ զքեզ ի դժոխս իջուցեր. ոչ է հնար քեզ ելանել այտի. նոյնպէս եւ Ղազարոս ոչ ունի ելանել աստի, զի արդարացաւ. վասն այն թէպէտ կարի ողորմած եմ. աստ անողորմ գըտանիմ։ Չորրորդ՝ յիշեա ասէ՝ զի ընկալար. այսինքն, զբարին ի մարմինդ ընկալար, եւ ոչ ի հոգիդ. արդ մարմինդ ապականեալ է եւ բարիքն ընդ նմա. եւ հոգիդ չունի զբարութիւն տանջեսցի։ Հինգերորդ՝ յիշեա՝ զի պարտ է նախ զբարին առնուլ եւ ընդունիլ, եւ ապա պահել եւ ունիլ. եւ զի ոչ առեր՝ ոչ ունիս զբարիս Վեցերորդ՝ յիշեա՝ զի նախ ամբարելն է՝ եւ ապա գտանել. յորժամ ոչ ամբարեցեր զողորմութիւն՝ ոչգտանես զնա։ Եօթներորդ՝ յիշեա՝ զի նախ ցրուելն է, եւ ապա ժողովելն. նախ սերմանելն, եւ ապա հնձելն. եւ դու ոչ ցրուեցեր աղքատին, եւ ոչ ժողովես. ոչ սերմանեցեր զողորմութիւն, եւ ոչ հնձես զարդիւնս նորա։ Ութներորդ՝ յիշեա՝ զի ըստ սերմանցն եւ հունձն լինի . որ ցորեան սերմանէ՝ զնոյն հնձէ. եւ որ զփուշ մեղաց՝ զդառն կսկիծն հնձէ։ Իննրեորդ՝ յիշեա՝ զի սիրեցեր զանողորմութիւն առ Ղազար՝ զնոյն զքո սիրելին զանողորմութիւն տամ քեզ։ Տասներորդ՝ յիշեա՝ զի գարշեցար ի յաղքատէն, եւ դարձուցեր զերեսս քո. գարշեսցի ի քէն որ վասն մեր աղքատացեալն Քրիստոս. եւ դարձուսցէ զերեսն իւր ի քէն. եւ դու նմա ո՛չ ողորմեցա, եւ Քրիստոս քեզ ո՛չ ողորմի։ Զայս եւ սոցին նըման ասէ յիշել մեծատանն՝ զոր գործեաց առ Ղազարոս, ի յօրինակ անողորմածաց։ Նոյնպէս եւ այսօր թէ ոք մեղօք ի գերեզման իջանէ, ի դատաստանին զա՛յն լսելոց է պատասխանի որպէս մեծատունն. թէ դու ընկալար ըզմըխիթարութիւն զայն՝ զոր ընտրեցեր. զմեծութիւն. զհեշտութիւն. զագահութիւն. զպոռնկութիւն եւ զայլն. «ե՛րթ յինէն ա՛նիծեալ ի հուրն յաւիտենից»։ Եւ ըսկսաւ աղաչել եւ ասէ. «առաքեա՛ զՂազար ի տուն հօր իմոյ. են իմ անդ եղբարք հինգ»։ Այնպէս կարծեաց նա թէ, եղբրաքն հաւատան Ղազարու. որպէս եւ նա փորձիւ հաւատաց. ոչ գիտեր թէ եւ նոքա յիւր առաջին ախտն եւս էին, եւ ոչ հաւատային։ Դարձեալ եղբարք՝ զամենայն բնութիւնս է իմանալ. եւ հինգ ասելն վասն հինգ զգայարանցն թուոյ։ Զի մի աչօք խաբեսցին, կամ ականջովք եւ այլն։ Եւ տե՛ս զինչ ասէ. «ունին զբան մարգարէիցն՝ ի նոցանէ լուիցեն. որ զփառս արդարոց, եւ զտանջանս մեղաւորաց պատմէ. զի ամենայն աստուածաշունչ գիրք՝ զնոյնս պատմեն։ իսկ նա գիտէր զի ոչ լսէին բանից մարգարէիցն, որպէս եւ ինքն ոչ լսեաց՝ ասէ. «ոչ հա՛յր՝ բայց թէ ի մեռելոց ոք երթայ յո՛յժ հաւատան. զի եւ ինքն ի մեռելոցն ծանեաւ զշահ լսելոյն. կարծէր թէ նոքա լսիցեն։ Ասէր որ զճշմարիտն գիտէր Աբրահամ, թէ «սուրբ գրոց ոչ հաւատան, եւ ոչ թէ ի մեռելոց ոք յառնէ հաւատան»։ Եւ վկայ այսմ բանիս՝ յարոյց Քրիստոս զՂազար ի մեռելոց. եւ քարոզեաց նոցա. եւ նոքա ոչ հաւատացին Քրիստոսի եւ ոչ սուրբ գրոց։ Եւ ըստոյգ գիտասցուք ե՛ղբարք՝ զի զօրագոյնք են բանք գրոց, քան զմեռելոցն բան. զի բանն՝ մարդոյ բան է. եւ Սուրբ Գիրքն՝ հոգւոյն սրբոյ։

Իսկ որք հոգւոյն սրբոյ ոչ հաւատան, եւ ոչ որք յառնեն ի մեռելոց։ Եւ այժմ բազումք գոն յայսմ ժամանակի՝ զի ոչ այսկ հաւատան եւ ոչ այնմ. զի յո՛յժ անհաւատացեալք են . եւ առաւել քան զմեծատունն որ փորձիւ հաւատաց։ Բայց մել սի՛րելիք ունկնդիր լիցուք աստուածաշունչ գրոց. եւ պահեսցուք զմեզ ի մեղաց։ Զի մի ընդ մեծատանն պապակիցիմք։ Մանաւանդ զի ողորմած լիցուք. եւ ի միտ առցուք զանողորմ դատաստան մեծատանն. եւ թէ կրեմք աստ սակաւ ինչ տանջանս յայսմ ժամանակի, ընդ Ղազարու ի գոգն Աբրահամու յարքայութիւնն հանգիցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս ամէն։ Եսային. «Զգուշ կացէք իրաւանց». վասն Շաբաթու եւ Ձեռաց եւ Ներքինեաց է. ի յիսուն եւ երկու համարն է քաղուածո։

Գլուխ ՁԹ. Շաբաթի աւուր քառասնիցն քարոզ։ Առաջինն գրեալ է Դաւիթ. «անցաք մեք ընդ հուր եւ ընդ ջուր. եւ հանէր զմեզ ի հանգիստ»։ Ի սաղմոսի մեկնիչն տասն եւ երեք համարն է։ Դարձեալ քարոզ ի բան առաքելոյն. «Ի յիշատակս սրբոցն հաղորդեցարուք»։ Հռոմ. 12. 13։

Լուսապսակ եւ արփիազարդ մեծապայծառ եւ ջահաւորեալ՝ ցանկալի եւ փափագելի տօնս փառաւորեալ եւ գերահռչակ վկայիցն Քրիստոսի սրբոցն քառասնից ժամանեալք։ Եւ զայսորիկ տարւոյ կատարելով զտօնախմբութիւնս, բազմահամբաւ եւ մեծապատիւ տօնիս արժանաւորեալք. վասն որոյ ի սկիզբ բանից սրբոց գովեստից՝ փառս եւ գոհութիւնս ամենատեառն մատուսցուք։ Եւ խընդրեսցուք լինիլ արժանի հոգեւոր աչօք տեսօղք եւ վշտակիցք նոցին հանդիպեալք. եւ միաբան հաւատոց եւ վարձուց վաստակոցն ընդ նոսին հաղորդեալք. զորոց ասէ առաքեալն։ «Ի յիշատակաս սրբոց հաղորդեցարուք»։ Եւ կրկին են սուրբք որոց հրամայիմք յիշատակի նոցա հաղորդիլ։ Նախ՝ սուրբքն, որք դեռեւս ի բանդի իցեն մարմնով վասն անուանն Քրրիստոսի եւ սուրբ հաւատոց։ Եւ չորիւք իրօք պարտ է սոցա հաղորդիլ որպէս ասէ Ոսկեբերանն։ Նախ՝ ա՛յն է հաղորդիլն, որ կարեւոր կարեօք սասաւորեմք նոցա. այսինքն, ի կերակուրս եւ յըմպելիս. զորմէ ասէ Տէրն «ի բանդի էի եւ եկիք առիս»։ Երկրորդ՝ զի քաջալերեմք զնոսա մըխիթարական բանիւք անշարժ կազ ի հաւատսն Քրիստոսի. եւ ուրախութեաեմբ տանիլ զչարչարանս. զի մահն որ վասն Քրիստոսի է՝ կեանք է. եւ տանջանքն ի հանգիստ յաւիտենից։ Երրորդ՝ թէ հնար իցէ՝ զբռնաւորն ի քաղցրութիւն փոխել. եթէ աղաչանօք, եթէ կաշառօք, կամ այ՛լ իրօք։ Չորրորդ՝զի արտասուօք կցորդիմք չարչարանաց նոցա. զի եւ նոցա ուրախութեանցն մասնակից լիցուք յահեղ ատենին Քրիստոսի. այսպէս չորիւք եղանակօք կարեմք կցորդիլ սրբոցն, որք կենդանիք իցեն եւ ի բանդ արկեալ։ Նոյնպէս եւ գնացելոց սրբվոցն՝ հաղորդիմք չորիւք։ Նախզի՝ զարմանամք ընդ տաժանելի չարչարանս նոցա, թէ ո՞րպէս հողեղէն մարմնովն՝ անմարմնոցն նմանեցան. ուրացան զկարիս մարմնոյ, եւ առ ոչ ինչ համարեցան զառօրեայ կենցաղս։ Երկրորդ՝ զի ցամկամք եւ մեք կատարման նահատակութեան նոցա հանդիպիլ. եւ այսպիսի ցանկութիւն բարեացս բարի է. եւ թէպէտ եւ ի գործոյն վերջացեալ գտանիմք։ Երրորդ՝ զի տաճար շինեմք ի վկայարանս նոցա. եւ կամ ի յայլ տեղիս վասն անուան նոցա։ Չորրորդ՝ զի պատուեմ զօր նահատակութեան ելից նոցա. եւ զուարճանամք տօնախմբութեամբ. ջահիւք լուցելովք. եւ բուրմամբ խնկոց. պատարագօք. եւ զտուրս ողորմութեան յանուն նոցա աղքատաց բաշխելով։ Զի որպէս ի պատերազմունս՝ են որք ճակատամարտքն են. եւ են որք թիկնապահք. եւ են որք խրախոյս տան. եւ են որք զկարասիս եւ զհանդերձս պահեն. եւ ամենեքեան աւարին բաժանորդք լինին. այսպէս եւ որք չարչարանաց սրբոցն կցորդին, եւ փառացն հաղորդ լինելոց են յօրն վերջին ի պարգեւաց բաշխողեն Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ. վասն այն յորդորէ առաքեալն զմանկունս սուրբ եկեղեցւոյ եթէ, «ի յիշատակս սրբոցն հաղորդեցարուք»։ Արդ ա՛յսպիսի իմն է բան պատմութեան սրբոց քառասնիցն։ Եթէ յորժամ թագաւորեաց չարն Լիկիանոս հակառակն եկեղեցւոյս Քրիստոսի, հալածանս յարուցանէր առ հասարակ ամենայն քրիստոսադաւան ժողովրդոց։ Եւ նորագոյն տանջարանս կազմէր. եւ առաքէր դատաւորս եւ քննիչս յամենայն տեղիս տէրութեան իւրոյ չարչարել զքրիստոնեայս։ Յայնմ ժամանակի քառասուն վըկայքն Քրիստոսի միահաւատք՝ քրիստոսակիրք՝ միագունդք զօրականքն. ի կապադովկացւոց գաւառէն գամրաց. միաբան սիրովք ի միասին յարմարեալք բանիւք եւ գործովք. միախոհք հաւատոյն Քրիստոսի։ Եւ ի Սեբաստիա քաղաքի ի չար եւ յանօրէն դատաւորէն ագրիկողայոսէ ըմբռնեալք լինէին. եւ բռնադատէր զնոսա հաւանիլ եւ զոհել կռոցն։ Եւ նոքա ի միոջէ բերանոյ խոստովանէին զՔրիստոս միայն ճշմարիտ Աստուած. ոչ ի տանջանացն երկընչէին . եւ ոչ պատուոյ նոցա ցանկանային։ Եւ ո՛րքան դատաւորն հարցանէր, նոքա ի մի բերան տային պատասխանի, թէ քրիստոնեայք եմք՝ եւ Քրիստոսի ծառայք։ Եւ յայնժամ կապեցին զսուրբսն եւ արկին ի բանդ. եւ նոքա միաբան աղօթիւք զԱստուածի յօգնութիւն իւրեանց կարդային յաղթել չարին խորհրդոց. եւ մեռանիլ վասն անուան Քրիստոսի։ Եւ երեւեալ Փրկիչն նոցա՝ քաջալերեաց եւ ասէ. «հաստատուն կացէք. զիհ ես ընդ ձեզ եմ ի փրկել զձեզ»։ Եւ իբրեւ անցին աւուրք ինչ, դարձեալ յատեան դնէ դատաւորն։ Անդ հասանէր եւ դուքսն. եւ յաւելուին զտանջանս, եւ ըզխհոստումն պարգեւաց որպէս ասացաք։ Եւ նոքա խոստովանէին զՔրիստոս Աստուած. եւ զպաշտամունս նոցա՝ դեւս եւ կուռս անուանէին։ Եւ հրամայեաց քարիւ զբերանս նոցա խորտակել. եւ յորժամ քարաձիգ լինէին ի վկայսն, զմիմեանս քարկոծէին։ Եւ զչարեալ դուքսն մեծաւ ցասմամբ, առեալ վէմ հարկանել զսուրբսն. յերեսս դատաւորին դիպէր եւ ջարդէր զանմօթ եւ զդիւապաշտ դէմս նորա։ Անդէն ի ծոց իւրեանց ընկալան ըզհատուցումն չարաց եօթնապատիկ։ Եւ որպէս հուրն Բաբիլօնի երից մանկանցն ի ցօղ փոխէր , եւ զքաղդեացիսն այրէր եւ բորբոքէր. այսպէս եւ սրբոց քառասնիցն հանդիպէր։ Այնուհետեւ գոհանային զԱստուծոյ եւ ասէին. «թշնամիք մեր տկարացան եւ անկան. մեք յարեաք եւ ուղիղք եղաք. զի սուրք նոցա մըտցեն ի սիրտս նոցա. եւ աղեղունք նոցա փշրեցան»։

Եւ դարձեալ արկին ի բանդ. եւ երեւեալ նոցա Փրկիչն ասէ. «սակաւ մի համբերեցէք, եւ ընկալջիք զանթառամ պսակն»։ Եւ ապա երջանիկքն դասք՝ զցնծութեան առեալ աւետիս, ի մի բերան փառք ի բարձունս Աստուծոյ բարբառէին։ Բերցուք եւ մեք զաստուածային խոստովանութիւն. եւ նմանիցուք նոցա. տացուք եւ մեք զկեանս մեր Աստուծոյ եւ գոհասցուք. եւ յետ մահու մի՛ տրտմեալ յուսահատիցուք. ի սակաւ ինչ նեղութիւնս՝ ի միտ առցուք ըստ հաւատոցն եւ զգործսն ցուցանել որպէս զնոսա. զոր երանեմք այսօր եւ բարեբանեմք զՔրիստոս Աստուած մեր. եւ ածեմք յաղերս զճգնութիւնս նոցա. խնդրելով զխաղաղութիւն բնաւից աշխարհի, եւ հոգւոց մերոց զփրկութիւն։ Հետեւեսցուք դարձեալ ի կարգ պատմութեան։ Եւ զի երրորդ անգամ կացին յատենի. եւ վկայքն Քրիստոսի ասէին. «կատարեցէք զհրամայեալն ձեզ ի թագաւորէն ձերմէ. զի «ոչ ինչ կարէ մեկնել զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի։ Ոչ սպառնալիք եւ ոչ պատիժ. ոչ հուր. ոչ սուր. ոչ տանջանք. ոչ չարչարանք անցաւոր, եւ ոչ մահ։ Զի հաւատամք եթէ ոչ կարէք յաղթել մեզ. զի խորհրդակից ձեր սատանայ է. եւ զօրացուցիչն մեր Քրիստոս։ Յայնժամ խորհուրդ չար ի մէջ առեալ դատաւորն, եւ գետ մի պարզ եւ ցորտ դառնաշունչ օդով սառուցեալ, ի նմին աւուր կապեալ զամենեսեան ի միասիներեկս ի մուտս գիշերոյն, եւ արկանել մերկ ի լիճ մի ծովու մերձ ի քաղաքն սեբաստացւոց հրամայէր։

Աստանօր ճմլի սիրտ իմ եւ աչք իմ արտասուօք լինի։ Նախ լեզուս տկարանայ ի պատմել զայնպիսի աղէտս տանջանաց սրբոցն Աստուծոյ. արեգակն զընթացս իւր կատարէր. եւ գիշերի խաւարաբեր ըսփըռիւր եւ ծածկէր զաշխարհս. եւ սատականայր դառդութիւն օդոյն. պաղէր այնուհետեւ ջուրն. սառնամանիքն շուրջ պատէր զերանելիսն. մածնոյր ընդ մարմինսն. պնդէր եւ պարպատէր ճարճատումն ոսկերացն առնէր։ Արիւն հոսէր իբրեւ զյորդահոս աղբիւր. եւ զկապուտ ծովն ի գոյն կարմիր փոխէր։Եւ հիւսիսային հողմն հնչէր. եղեամն արկանիւր. եւ սառն հեղանիւր ի վերայ մերկ մարմնոցն։ Պատառէին մարմինքն. պաղէր յարտաքուստ. եւ ջերմութիւն նուազէր ի ներքուստ. սարսափելի էր տանջանքն. ողորմելի եւ տեսութիւն երեւէր։ Յորդորէին զմիմեանս նահատակքն եւ ասէին։ Պի՛նդ կացցուք ե՛ղբարք. մի վհատեսցուք. մի երկիցուք. մի խոտորիցուք. ոչ թոթղու զմեզ Աստուած. փոխանակեսցուք զարիւնս մեր ընդ արեանն Քրիստոսի. ջրով կիզցուք զմարմինս մեր պատարագ Աստուծոյ. տրորեսցին մարմինսքս . հեղցին արիւնքս. միայն հաւատս մեր մնասցէ անշարժ յուսով. որպէս էաք միաբան ի կեանս, ոի՛ որոշիցուք ի մահս։ Լիցուք միաբան ի տանջանս. զի ի միասին պսակիցուք. այսպէս լինէր խրատ սրբոցն առ միմեանս, եւ աղօթք առ Աստուած։ Եւ իբրեւ սաստկութիւն ցրտոյն յառաջին պահ գիշերոյն զօրանայր, մինն ի նոցանէ առ ի չժուժել նեղութեանցն, արտաքս ելանէր ի սուրբ գնդէն. եւ անկանէր ի բաղանիսն՝ զոր չարահնարքն պատրաստեցին վասն պատրանաց. եւ առ ժամայն լուծեալ հալեցաւ մահուամբ. չարչարեցաւ մարմնով, եւ ոչ արդարացաւ հոգւով. կորեաւ մարմնով, եւ ոչ գտաւ հոգւով. տանջեցաւ եւ ո՛չ պսակեցաւ. այսպիսի է անժուժկալիցն հանդէս. այսպէս եւ ծուլիցն վիճակ։ Աւա՛ղ բախտին, եւ եղուկ թշուառականին. արտասուելի է եւ սորա կորուստն. նմա բաւական է պարսաւանք իւրն կորուստ. այլ ի մէնջ արտասուօք՝ եւ ոչ ծաղր զգլորմամբն։ Ապա եւ սուրբքն վշտանային՝ ողբային հառաչմամբ վասն վարատեալ ոչխարին։ Զաչս ի վեր յերկինս համբարձեալք, արտասուալից պաղատանօք խնդրէին զօգնութիւն ի Տեառնէ՝ մի՛ պակասիլ խորհրդական թուոցն. այլ մնալ քառասուն եւ ընդ Քրիստոսի լինիլ. եւ պսակիլ հաւասար միութեամբ. կեցո՛ ասեն զծառայս քո՝ եւ մի ի գետս բարկանար մեզ։ Եւ զերգս երից մանկանցն մատուցանէին։ Եւ իբրեւ յերկարէին այսպէս զաղօթս, ահա յա՛նկարծակի եղեն զարմանք սքանչելեաց։ Եւ ի նմին ժամու գիշերոյն ծագեաց արեւ շուրջզնոքօք, ցրտութիւն դառնայր ի ջերմութիւն. եւ ձմեռն յամառն փոխէր վաղվաղակի։ Ոչ արեգակնածագ, այլ ի քրիստոսեան էջք, եւ լոյս գերագոյն. եւ նոքա զաչս իւրեանց ի վեր ամբերձեալք, մատնացոյց լինէին միզմի յորդորէին՝ փրկիչն Տէր Յիսուս ահա ծագեցաւ առ մեզ. ոչ եթող ըզմեզ. այլ եհաս ի յօգնութիւն որպէս եւյուսացաք։ Եւ իբրեւ այսպիսի հրաշս լինէր, սուրբքն գոհութիւն տային Քրիսոսի արթուն եւզուարթուն խորհրդով. բայց պահապանքն իքուն թանձրութեան նիրհեալք՝ անտես լինէին ի սքանչելեացն, եւ խաւարեալք ի լուսոյն. բայց մի ոմն որ արթուն կայր՝ արժանացաւ լսել զաղօթս. եւ տեսանէր զնա ուրախութեամբ ի յերգսն Աստուծոյ եւ ի միտ դնէր եւ զարմանայր ընդ տեսիլն . ուստի երեսուն եւ ինն պսակ զարմանալի տեսլեամբ իջեալ ի վերայ սրբոցն. եւ ի միտ առնոյր, եթէ պակասեալն ի թուոց ոչ համարեցաւ ի թիւս քառասնիցն. վասն որոյ եւ պսակն պակաս գտաւ։ Յայնժամ սիրտ ստացեալ նորա, զարթուցեալ զընկերսն, մերկանայր ըզհանդերձն եւ ընկենոյր զհին մարդն. ի ներքս վազէր ի լիճն խառնիլով ի դասս սրբոցն։ Աղաղակէր՝ քրիստոնեա՛յ եմ. տէր Աստուած իմ քեզ հաւատամ յոր սոքա հաւատացին. ընկալ եւ զիս եւ հաւասարեա՛ ի թիւ սրբոցս։ Ապա յետ այս պայծառ տեսութեանս՝ լինէր առաւօտ. եւ բռնաւորքն անդր հեսանէին. զբանտապանն ընդ նոսա տեսանէին. եւ հարցանէին զայլսն։ Եւ նոքա ասեն՝ զարթոյց զմեզ ի քնոյ. եւ տեսաք լոյս զնոքօք որպէս զարեւ. եւ դա յանկարծակի վազեաց ի ներքս ասելով՝ քրիստոնեա՛յ եմ. յայնժամ հրամայեցին քարշել յերզր լըճին. եւ բրօք ջարդել զբարձս նոցա մինչեւ իսպառ։ Եւ բերին սայլս՝ զի տարցեն եւ այրեսցեն զնշխարս նոցա. եւ զայս ուսոյց սատանայ՝ զի անյայտ լիցի յիշատակ նոցա յերկրէ։ Իսկ մի ոմն ի նոցանէ Մելիտոն անուն՝ դեռեւս կենդանի գոլով մնաց անդէն։ Իսկ մայրն նորա՝ քանզի մանկագոյն էր հասակաւ, միշտ առ նա պշուցեալ հայէր. ձըգեալ առ նա ըզձեռն ասէր. քա՛ղցրիկ որդեակ՝ սակաւ մի համբերեա՛ եւ կատարեսցիս ընդ ընկերս քո . մի՛ երկնչիր՝ Քրիստոս հասեալ է քեզ յօգնութիւն։ Տեսէք զքաջահաւատ մայրն՝ որ ի վեր է քան զբնութիւն կանանց ի տկարութեան. այսպիսի է ունիլ զարգացումն. սոյնպիսի հաւատ. այսպէս յուսադրութիւն. նոյնպէս եւ քաջալերութիւն առ որդիս որդեսէր մարց։ Եւ ապա զտկարութիւն իւր մոռացաւ. ի յուսս իւր բարձեալ զմանուկն, խնդութեամբ ընթանայր. մայր մարտիրոսի ցանկայր լինիլ, եւ երագապէս հասանէր ըղձիցն։ Եւ ապա ի ճանապարհին լուծանիւր հոգին ի մարմնոյն, եւ մտանէր առ Աստուած. եւ տարեալ մօրն զսուրբ մարմինն ըզհետ սայլիցն՝ ընկենոյր ի վերայ սայլին։ Եւ ապա հուրն բորբոքիւր՝ զի ողջակէզ կատարեալ լինիցին ի հաճոյսն Աստուծոյ. ջրով եւ հրով մաքրագործեալք. որպէս երգէ սաղմոսն. «անցաք մեք ընդ հուր եւ ընդ ջուր, եւ հաներ զմեզ ի հանգիստ»։ Ապա խորհուրդ առեալ չարքն զմնացեալ նշխարս սրբվոցն արկանել ի գետն. զի մի՛ մնասցէ առ քրիստոնեայսն։ Որք իբրեւ արկին, ժողովեցան ի միասին. բընաւ ոչ կորուսեալ եւ ոչ մի. այլ Աստուծոյ զայս հրաշագործեալ՝ զի մնասցեն եւ յետ մահուանն անբաժանելի միութեամբ։ Տեսիլ երեւեալ եպիսկոպոսին յետ երից աւուրց, գալ ի գիշերի եւ հանել զնոսա ի ջրոյն։

Ապա առեալ սրբազան եպիսկոպոսին Պետրոսի զուխտ քահանայութեան վիճակի, հանէր զնոսա ի ջրոյ գետոյն. եւ իւրաքանչիւր մասն նշխարացն գտանիւր ի ճաճանչ նշուլիցն աստեղապէս երեւեալ. եւ լուսաւոր զջուրս առնէին։ Եւ բերեալ հանգուցին յօթեւանս արդարոց ի տաճարն տէրունի՝ տօնախմբութեամբ եւ ջահիւք լուցելովք։

Եւ հրաման տուեալ կարգել տօնս տարեկանս ամ յամէ յազգաց յազգս ի փառս պսակողին սրբոց Քրիստոսի Աստուծո յ մերոյ օրհնելոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ Ղ. Նորին քարոզ դարձեալ ի խորհուրդ սրբոց քառասնիցն խորհրդաւոր թուոցն։

Եւ արդ վերջացեալքս ժամանակաւ որք արժանաւորեցաք տօնախմբել զյիշատակ սրբոց քառասնիցն. եւ տեսաք զպատմութիւն ըստա տկարութեան մերոյ փոքրիմաց մտացս։ Եւ այժմ սիրելիք մեր՝ տեսցուք ի սրբոցն բանից զանուանց նոցա թիւ. զի քառասունք են թուով. ոչ պակաս, եւ ոչ աւելի։ Զի քառասուն թիւս այս՝ բազում խորհուրդս ցուցանէ մեզ յինքեան ծածկեալ։ Նախ՝ քառասուն աւուրբ կենդանանայ մանուկս յարգանդի մօրն եւ հոգեւորի։ Եւ զայս ուսանիմք ի սրբոց հարցն աւանդութենէ. զի սոքա մեզ կենդանացուցիչք գտան ի ձեն իւրեան լուսաւոր բարեխնամութեան առ Աստուած։

Երկրորդ՝ եւ ա՛յլ իմն խորհուրդ բերէ Խ թիւս. զի քառասուն աւուրբ ապականեալ ջրեղեղաւ զանօրինեալսն առնոյիւ։ Իսկ սոքա մեզ ջուր փրկութեան եւ ջուր ուրախութեան ծաւալեցին ի տանէ Տեառն. զի ինքեանք ջրով տանջեցան վասն Քրիստոսի. եւ ի ջուրս հեղձուցին զանմարմինն Փարաւօն եւ զզօրս նորա։ Երրորդ՝ զի քառասուն աւուրբ պահոց առաքեցաւ Մովսէս ի լեառն Սինայ երկիցս անգամ. եւ Աստուած տեսութեան արժանաւորիւր. եւ զպատգամս օրինացն առնոյր, եւ բերէր ժողովրդեանն Իսրայէլի. այսպէս եւ սոքա սուրբ քառասունքս թուով՝ չարչարանօք իւրեանց՝ մեզ նորս Իսրայէլի աստուածատես ժողովրդեանս՝ բերին զպարգեւս աստուածային, եւ զաւետիս երկրին աւետեաց ի վերինն Սիօն։ Չորրորդ՝ յիշեմ եւ զմեծն Եղիաս՝ որ սմին թուով քառասուն աւուրբ պահոց՝ սրբէր զմարմին իւր, եւ ընդ Աստուծոյ խօսէր։ Նոյնպէս եւ սրբոցս քառասնից թիւ՝ եւ պահոցս համարք նոյն թուով՝ սոքօք եւ մեզ աստուածտեսութիւն հանդիպի ի նոյն տեսակի։ Հինգերորդ՝ լինի եւ այսքան թուով ընծայումն անդրանկացն ի խորանն սուրբ. որ օրինադրէր պատարագօք Մովսէս։ Եւ սոքօք ոչ միայն անդրանիկք գամրաց, այլեւ ամենայն անձն , եւ ամենայն ազգ ընծայի Աստուծոյ. սրբեալք ի մեղաց իւրեանց ի ձեռն բարեխօսութեան նոցա։ Վեցերորդ՝ տէրն մեր եւ Աստուած Յիսուս Քրիստոս՝ իւրով մարմնական ծննդեամբն պատուեաց զթիւս զայս։ Նախ՝ քառասնօրեայ ի տաճարն բերմամբ. ո ինքեամբ ընծայեաց զարարածս Աստուծոյ հօր ի բարձունս։ Եւ յետ մկրտութեան՝ նոյնքան թուով պահելով, յաղթեաց փորձողին սատանայի։ Եւ յետ չարչարանցն եւ յարութեան, յաւուրս քառասուն երեւեալ աշակերտացն եւ համբարձեալ յերկինս։ Զի նոյն ինքն երիս քառասունս պատուեաց, ընծայելովն ի տաճարի ի գիրկսն Սիմէօնի. եւ յետ մըկրտութեան պահօք. եւյետ յարութեան համաբարձմամբ յերկինս։ Եօթներորդ՝ ունի եւ այլ խորհուրդ քառասնեակ թիւն. զի էութն հնգեակս, եւ հինգ ութնեակս. եւ չորս տասնեակս. մի՛ քառասուն յինքն ժողովեալ. նուրբ է տեսութիւն սոցա. բայց մեք ասասցուք ի պատիւ քառասնիցն սրբոց զութն հնգեակն ասացեալ։ Եօթն հնգեակն՝ եօթն դարուց հազարացս կենցաղոյս. եւ հինգ թիւ նոցա՝ վասն հինգ զգայութեանց մարդկան, որով գործեմք զբարի եւ զչար յաշխարհիս այսմիկ. իսկ ութներորդ հնգեակն է ութներորդ դարուն. որ է առաջին եւ սկիզբն անկէտ յաւիտենին. յորում հինգ հինգ զգայարանօք ամենայն ոք առնու զհատուցումն իւր. եթէ բարի, եւ եթէ չար։ Արդ քառասուն սուրբքս՝ հինգ հինգ զգայութեաեմբ սրբապէս մաքրեցին զկեանս աշխարհի յեօթն դարուս. եւ յութներորդին հինգ գործարանօք՝ անճառ վայելչութեանցն արժանացան պսակաց։ Այսպէս եւ հինգ ութնեակն՝ ըստ հինգ զգայութեանցն մաքրեալ զութն խորհուրդ չարութեանց զհոգեկան եւ զմարմնական. որպէս սուրբ հարքն ասացին։ Իսկ զգայութիւնք են այսոքիկ. նախ տեսութիւն աչաց. եւ լսել ականջաց. հոտոտել ռընկաց. շօշափել ձեռաց. եւ ճաշակել բերանոյ. եւ սոքա կրկին են. այսինքն, հոգեկան եւ մարմնական։ Իսկ ութն խորհուրդ չարութեան են այսք. այսինքն, առաջին է որովայնամոլութիւն եւ պոռնկութիւն. եւ արծաթասիրութիւն. սրտմտութիւն. ձանձրութիւն. սնափառութիւն. բարկութիւն. եւ ամբարտաւանութիւն. որպէս ասէ մեծն Եւագրիոս։ Այսոքիկ են ընդ սոյնպէս եւ կրկին են սոքա. այսոցիկ յաղթեցին սուրբ քառասունքն. եւ հերքեցին յինքեանց. եւ գտան հաճոյք Աստուծոյ ամենայն առաքինութեամբ։ Դարձեալ ունի յինքն քառսունն՝ չորս տասնեակս. եւ այս ունի կատարեալ եւ բարձրագոյն խորհուրդ. ընդ չորս կողմանս աշխարհիս քարոզել զաւետարանն փրկութեան. եւ զսրբոցն յիշատակ՝ հոգւով եւ մարմնով եւ մտօք եւ շնչով՝ բովանդակ մաքրութեամբ զթիւ չորեսին լըցեալ, եւ ի քառասուն աւարտեալ չորիւք տասամբ։

Ութներորդ՝ ըստ կարգի առաջին համարին՝ ունի եւ այլ իմն խորհուրդ թիւ սրբոց քառասնիցս. այսինքն է, լընուլ ըզթիւ մարգարէիցն քսան եւ չորս։ եւ զերկոտասան առաքելոցն. եւ զչորից աւետարանչացն. զի քսան եւ չորս՝ եւ տասն եւ երկու՝ եւ չորս՝ լինի քառասուն թիւ։ Վասն զի սոքա ըզմարգարէից մարգարէացեալն զՔրիստոս տեսին. եւ զառաքելոցն քարոզեալն հաւատացին. եւ յաւետարանչացն լուսաւորեցան. եւ աւետեաց կենացն հասին։ Իններորդ՝կայ եւ այլ զարմանալի խորհուրդ եւ ի գիր անուանց իւրաքանչիւրոց քառասնից. քանզի քառասնից անուամմբ բովանդակին միահամուռ երեք հարիւր տասն եւ ութն գիր ի ստոյգ օրինակաց. յամենայն լեզուս գտանի ճշմարիտ գիր անուանց նոցա երեք հարիւր տասն եւ ութն գոլ թուով, ի թիւ խորհրդոյ երեք հարիւր տասն եւ ութն հայրապետացն։ Որք ժողովեցան ի Նիկիա. եւ հաստատեցին զհաւատս սուրբ երրորդութեան եւ մի աստուածութեան։ Որ եւ ի սոսա գտանի այսպիսի խորհուրդ. քանզի հարիւր երեքքն՝ միաչափք են. եւ երրորդութիւն երեք անձինք հաւասարք։ Սոյնպէս եւ ութն եւ տասն՝ երեք վեցեակս միաթիւս. եւ այս եւ ի նոյն խորհուրդ։ Եւ դու մի ի բազմութիւն թուոցն հայեսցիս եւ թիւրեսցիս մըտօք. այլ զբաժինսն միահաւասար տեսցես, եւ ի խորհուրդս առցես։ Տասներորդ՝ կայ եւ այլ իմն խորհուրդ օգտակար եւ փրկութիւն հոգւոց մերոց. զի տօն նոցա՝ հա՛նապազ ի սուրբ քառասնորդաց պահս յիշատակի. որով եւ անուանակոչութիւն հանդիպի։ Զայս նշանակէ մեզ թէ, հոգեւորապէս տօնել եւ պարկեշտութեամբ. եւ ըզյղփութիւն կերակրոց արտաքոյ աւուրցս եւ տօնիս թողուլ. եւ թեթեւ ընթանալ ի յասպարէզ հանդիսի սոցա։ Զնոցայն առեալ մեզ օրինակ զանազան տանջանս . լինիլ եւ մարտակից ընդ նոսին խոստովանութեամբ զՔրիստոս. նախ չարչարանացն հաղորդիլով եւ վշտակից գոլով. եւ ապա փառացն մասնակցելով։

Տեսցուք եւ զայն թէ ո՞րպէս տօնելի է զյիշատակս սրբոցն՝ որպէս ասացաւ ի սկիզբն բանիս եթէ, «ի յիշատակս սրբոցն հաղորդեցարուք»։ Ա՛յս է ի նեղութիւնս ուրախանալ. ի տանջանս համբերել. ի վիշտս փառաւորել զԱստուած։ Զի որ ոք զփառս արդարոցն կամիցի առնուլ, նոցունց եւ գործոցն նմանիլ պարտի։ Այլ ահաւասիկ եւ մեզ առաջի կայ հանդէս եւ մարտ եւ մրցումն. թէպէտ ոգչ ընդ Ագրիկողայոս, այլ ընդ սատանայ. եղիցուք պատրաստ՝ եւ յաղթեսցուք հակառակորդին մերոյ։ Այլեւ քննութիւն արասցուք մտաց եւ խորհրդոց մերոց. ի բաց թողցուք զչար խորհուրդն. ստասցուք զբարեացն հանդէս. արբեսցուք ի մեղաց զանձինս խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ։ Ա՛յս է եւ ե՛ղբարք տօնասիրացն յոյս. այսպէս պատուի յիշատակ սրբոցն. այսպէս փառաւորի Քրիստոս. այսպէս տօնեսցուք։ Մի՛ աշխարհապէս՝ այլ ի վեր քան զաշխարհ. մի՛ փափկացեալ որովայնիւ. այլ լցեալ հոգւով։ Ասեմք տօնել՝ եւ զպատշաճ տօնին ոչ առնումք ի միտ. կերակրովք եւ ըմպելեօք եւ պատուական զարդիւք կարծեմք պատուել զտօնն։ Ոչ այսպէս. այլ ահաւասիկ տեսէ՛ք տօ՛նասէր եղբարք՝ օրինակն առաջի կայ մեզ. զի սոցա որոց տօնս է՝ քաղցեալ, եւ ծարաւի, եւ մերկ, եւ ի պաղուն կեցեալք։ Իսկ մեք՝ քան զպէտսն առաւել փափկանամք եւ զարդարեմք զանձինս. եւ ճեմիմք եւ ցնծամք երկրաւորօքս. այսոքիւք՝ հակառակ նոցա գտանիմք եւ ոչ տօնիչք։ Այլ զի՞նչ. ի բաց թողցուք զամենայն երկրաւոր խորհուրդս եւ զգործս չարեաց. եւ մտօք կատարեալ լիցուք յարդարութիւն եւ ի սրբութիւն. եւ ի գործս բարեաց փութասացուք։ Զիրեարս պատուեսցուք. մի զանձանց միայն խնդրեսցուք, այլեւ զընկերին։ Ա՛յս է նմանութիւն նահատակացն. եւ վասն այսորիկ պարգեւեցաւ մեզ յԱստուծոյ տօնել զյիշատակ չարչարանաց աւուր սրբոցն. եւ ժառանգորդ լինիլ գընացից նոցա եւ հաւատոց։ Բայց այժմ մեք տօնեմք այսօր զյիշատակ քառասուն վկայիցն Աստուծոյ. զմիաբանութիւն հաւատոց նոցա տեսցուք, եւ նմանեսցուք ըստ կարի մերում։ Ճգնեսցուք ամենայն անդամօք եւ ի միտ առցուք զնոցա տանջանացն վտանգս եւ զնեղութիւնս։ Զաչս ի յերկինս համբարձցուք արտասուալիր աղօթիւք. զի սրբութեամբ առ Աստուած նահատակիցի տեսութիւնս մեր. եւ մի յարատ հայեցուածով ի գեղ պատրանաց շեղիցիմք։ Մաքրեսցուք եւ զլսելիս. զի բանն Աստուծոյ լինիցի մեզ լսելի. եւ մի՛ ունկնդիր լիցուք բանից սնոտեաց եւ զազիր խօսից. որք ոչ են ընդունելի Աստուծոյ. այլ զբարի բանս լսելով եւ ունկնդիր լինելով առաջնորդացն խրատուց։ Մի՛ հոտոտելեօք ի գասցուք որ ինչ մարմնական է հեշտութիւն, եւ հակառակ հոտոյ իւղոյն Քրիստոսի. այլ հոտոտեսցուք զբարի հոտն ի կենաց իւղոյն՝որ հեղեալ է ի վերուստ ի հօրէն լուսոյ։ Ընդ այսորիկ եւ ըզգայութեան բերանոյ դուռն դիցուք. եւ զարժանն խօսեսցուք. ճաշակել զկենաց պարգեւատուն, եւ մի՛ ծառայել որովայնի. զի նա՛ է մայր եւ սկիզբն պոռնկութեան եւ այլ բազում չարեաց. այլ սակաւ կերակրով շատասցուք։ Սրբեսցուք եւ զձեռս յամենայն անիրաւ գործոց. համբարձցուք առ Աստուած յաղօթս. շօշափեսցուք զամենայն գործս բարիս եւ զարդարութիւնս։ Այսպէս իմասցուք եւ զամենայն անդամոց մաքրութիւն։ Ա՛յս է պահոց կատարելութիւն։ Որպէս ի կերակրոց արգելումք զմեզ յաւուրս պահոցն. նոյնպէս եւ յամենայն չարեց պա՛րտ է արգելուլ զմեզ։ Եւ որպէս ի փափուկ կերակրոց անճաշակ լինիմք յաւուրս պահոցն. նոյնպէս ամենայն զգայութեամեբ հեռի ի չարեաց լինիլ, եւ բարեաց գործոց ընդունակ լինիլ։ Մի միայն արտաքնովն զարդարեսցուք զտօնս սրբոցն. այլեւ հոգեւոր տօնեսցուք։ Մի զխորհրդական թիւ քառասնօրեայ պահոցն պակասեցուսցուք. զի մի պակասեսցի պսակն. քառասնիւք ճգնեսցուք եւ միապէս պահեսցուք։ Մի խոտորեսցի մի յաւուրցս յայսոցիկ ի բաղանիս հեշտութեան. զի մի՛ լուծցի եւ անկցի եւ գըտցի խոտան. եւ ի քառասունս ոչ համբերեսցի։ Այսքան վայելչութեամբ տօնէ եկեղեցի զյիշատակ սրբոց քառասնիցն։ Ա՛յսպէս պայծառ ցնծութեամբ յերկրէ եւ յերկնէ՝ հրով եւ ջրով եւ լուսով որպէս ցուցաւ։ Զայսքան ուրախութիւն կրէ քաղաքն Սեբաստիա. քառասուն ունելով յինքեան արեգակունս միով լուսով ծագեալ։ Այլեւ յամենայն քաղաք՝ ուր եւ գտցի մասն ինչ ի նշխարաց նոցա, քառասուն կոչի։ միով անուամբ եւ միով շնորհօք բժշկութեան եւ փրկութեան հաւատով տօնողացն։ Վասն որոյ եւ մեք որ այսօր տօնել արժանաւորեցաք սոցա՝ եղիցի մեղաց թողութիւն. եւ ախտաժետաց բժշկութիւն. հոգւոց փրկութիւն. եւ օդոց քաղցրութիւն. եւ ամենայն չարաց ի բարիս փոփոխումն։ Առողջութիւն ի հաւատս. հաստատութիւն յուսոյ. կատարելութիւն սիրոյ. աստ կալ մնալ անփորձ եւ անսասան կայիւք. ակնունելով ի փոխելեացս՝ ելս ունիլ ի վերին քաղաքն Երուսաղէմ. ուր գանձեալ կան ամենայն հոգիք աստուածահաճոյիցն սրբոց։

Յորս լիցի եւ մեզ ամենայնոցն վայելել ի յերկնաւոր բարիսն՝ յանճառ խնդութիւն՝ եւ յանպատում երանութիւնն եւ ուրախութիւնն, բարեխօսութեամբ սրբոց վկայիցն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. որում փառք եւ զօրութիւն եւ պատիւ եւ իշխանութիւն ընդ հօր իւրում եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Գլուխ ՂԱ. Նորին հինգերորդ կիրակէին քարոզ՝ վասն մահու եւ կատարածի աշխարհի. ի բանն՝ «Արթո՛ւն կացէք, զի ոչ գիտէք յորում ժամու Տէր տանն գայցէ. յերեկօրեայ, եթէ ի մէջ գիշերի, եթէ ի հաւախօսի՝ եթէ ընդ առաւօտս. գուցէ եկեալ յանկարծակի գտանիցէ զձեզ ի քուն։ բայց զոր ձեզ ասեմ. ամենեցուն ասեմ արթո՛ւն կացէք»։ Մարկ. 13. 35։

Նախախնամութիւնն Աստուծոյ եւ բարերարութիւնն յամենայն ժամ յայտնի է առ իւր արարածս. որպէս հայր որ սիրէ զորդի՝ հանապազ խրատէ զնա. եւ աչք եւ միտք իւր ի վերայ նորա է՝ ի նըստիլ ի տան, ի գնալ ի ճանապարհ, ի նընջել եւ յառնել, եւ յամենայն ժամու։ Այլ յորժամ հեռանայ յաչացն, առաւել տագնապի ի միտս իւր, թէ զի՛նչ եղեւ. է եւ բազում անգամ, զի ծընօղն հարկանէ զզաւակն՝ եւ ինքն մորմոքի. եւ յորժամ տեսանէ յարտասուս հարեալ զտաղայն, գալարին աղիքն, եւ արտասուս ծորեցուցանեն։ Այսպէս եւ մարդասէրն Աստուած՝ որպէս հայր գթած եւ ողորմած խնամօք հայի ի ստեղծուածս իւր. որպէս ասէ մարգարէիւն. «ես հարկանեմ եւ ես բժշկեմ»։ Այսպէս է՝ մարդասիրութիւն նորա առ ազգս մարդկան։ Եւս առաւել առ իւր ձեռնասուն աշակերտսն. որպէս ասէր խրտատակն բանիւն այսպէս։

«Արթուն կացէ՛ք»։

Ի վերայ այսր բանի՝ երեք ինչ ասելի է։ Նախ՝ վասն արթնութեան եւքնոյ։ Երկրորդ՝ հասակի մարդոյ եւ մահու։ Երրորդ՝ վասն կատարածի աշխարհի։ Տեսցուք զառաջին գլուխն որ ասէ . «արթուն կացէք»։

Գիտելի է՝ զի չորս ազգ է արթնութիւն. Մինն բարի, եւ մինն բարեգոյն. մինն չար, եւ մինն չարագոյն։ Արդ բարի արթնութիւն է՝ որ զգայութեամբն արթուն լինի. եւ մարմնովն ի գործ ինչ պարապեալ։ եւ այս արթնութիւն բարի է վասն երկու պատճառի։ Նախ՝ որ ինքն մարմնով աշխատի. եւ զիւր վաստակն վայելէ. ըստ այնմ, «զվաստակս ձեռաց քոց կերիցես. երանի է քեզ եւ բարի եղիցի»։ Երկրորդ՝ որ յիւր աշխատանացն այլք վայելեն, եւ աշխարհի շինութիւն լինի։ Իսկ որ առաւել բարեգոյն է՝ որ մտօքն արթուն լինի հա՛նապազ յօրէնսն Աստուծոյ խորհելով. եւ գործով զնոյն կատարէ։ Եւ այս առաւել բարեգոյն է վասներկու պատճառի։ Նախզի՝ մտօքն արթուն է. եւ զբարին ի չարէն որոշէ եւ ընտրէ։ Երկրորդ՝ զի զմնացական գործն կատարէ. որպէս ասէ Տէրն «երթա՛յք գործէք՝ մի՛ զկորստական կերակուրն, այլ զկերակուրն որ մնայ ի կեանս յաւիտենից»։ Իսկ չարր արթնութիւն է՝ որ մարմնովն արթուն է, եւ մտօքն իքուն եւ դատարկ յամենայն գործոց։ Եւ այս արթնութիւնս չար է վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ միտքն յիմարեալ է եւ անբանացեալ։ Երկրորդ՝ զի դատարկութիւն մա՛յր է ամենայն չարեաց։ Իասկ չարագոյն արթնութիւն է՝ որ արթուն է զգայութեամբն. եւ հանապազ զմեղս գործէ. աչօք ականջօք ձեռօք եւ այլն. սա առաւել չար է վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ հոգւովն հոգոյ եւ յօժարի ի մեղս։ Երկրորդ՝ զի մարմնովն հետեւի եւ զնոյն կատարէ։ Նոյնպէս եւ չորս ազգ է քնոյ. բարի եւ բարեգոյն. չար եւ չարգոյն։ Բարի քունս այն է՝ որ մարմնովն ննջէ. սա բարի է վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ յառաջին վաստակոցն հանգչի. եւ դարձեալ ուժ առնու միւսանգամ գործելոյ։ Երկրորդ՝ բարի է նինջն՝ զի զգայարանքն խափանեալ է. որ ոչ տեսանէ զչարս, եւ ոչ լսէ, եւ ոչ գործէ։ Իսկ բարեգոյն նինջն ա՛յն է՝ որ մարմնոյ զգայարանքն խափանեալ է ի զբաղմանց աշխարհիս. եւ միտքն ի չար խորհրդոցն դատարկացեալ. սա առաւել բարի նինջ է վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ յաշխարհի չարեացս՝ հանգիստ է առեալ մարմնովն. եւ հոգւովն ի տանջանացն ազատեալ։ Երկրորդ՝ զի այն որ զչարն ոչ գործէ, եւ այն որ զբարին գործէ, միապէս բարի են. զի վախճան չարին՝ սկիզբն է բարեացն։ Եւ ուր չարն դադարի՝ անդ բարին յառաջ է եւ կատարի։ Իսկ չար նինջ է՝ որ ծուլանայ ի բարեաց գործոց. սա թէպէտ արթուն է մարմնով՝ յել քնեալ է հոգւով եւ մտօք. եւ այս չար է վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ չար նինջն եւ չար արթնութիւն է՝ ի մի կարգի են։ Երկրորդ՝ զի ծուլութիւն՝ անհաւատութիւն եւ յուսահատութիւն է. «զի յուլիցն եւ ծուլիցն՝ փակի դուռն առագաստին Քրիստոսի ասէ»։ Իսկ չարագոյն նինջն այն է՝ որ ի զանազան մեղս հեշտանայ եւ ննջէ. վասն այս ննջելոյս աղօթէր Դաւիթ։ «Լոյս տուր Տէր աչաց իմոց զի մի երբէք ննջեցից ի մահ»։ Սա առաւել չար է քան զամենայն վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ այս նինջս հոգւոյն է, եւ ոչ մամնոյն. եւ որ հոգւովն քընի՝ այլ ոչ զարթնու։ Երկրորդ՝ որպէս քուն մարմնոյն ժամանակեայ մահուն է օրինակ. նոյնպէս քուն հոգւոյն յաւիտենից մահունէ նախընթաց։ Այսպէս զանազանի արթնութիւն եւ քուն՝ չար եւ բարի, հոգեւոր եւ մարմնաւոր։ Իսկ որ Տէրն հրամայէ։ «Արթուն կացէք»։ Ոչ թէ զմարմնոյ արթնութիւն ասէ՝ բաց է աչօք, եւ հոգւովն ի քուն է ի մէջ հաշտութեան մեղաց։ Զի զի՞նչ օգուտ է ե՛ղբարք մարմնոյ արթնութիւն. զի մարմնոյ արթնութիւն՝ բազում անգամ մեղս գործէ։ Զի որ ի գիշերի արթնանայ՝ գնայ ի շնութիւն եւ յայս գործս չարեաց. լաւ էրնմա թէ իքուն էր անմեղութեամբ, եւ ոչ այպէս չար արթնութեամբ։ Այլ ա՛յպէս պարտ է արթուն լինիլ. յառնել ի գիշերի արթուն մտօք եւ սուրբ խորհրդով՝ եւ երթալ ի դուռն եկեղեցւոյ անկանիլ առաջի Աստուծոյ. յիշել զմեղս խոստովանութեամբ եւ արտասուօք. ըստ այնմ, «ի մէջ գիշերի յառնէի խոստովան լինիլ առ քեզ»։ Եւ կամ արթուն լինիլ եւ զմտաւ ածել զօր մահուն. եւ ըզքակտումն հոգւոյն. զահագին տանջանսն, եւ զանկաշառ դատաւորն։ Տե՛ս ըզգերեզմանն որ ի նմա տքնելոց ես մինչեւ յօր դատաստանին։ Զմտաւ ա՛ծ զերկրաւոր զընտանս զմի օր, եւ տես թէ քանի՞ նեղսրտութեամբ անցանի։ Զմտաւ ա՛ծ զբազմութիւն մեղաց քոց. եւ ասա՝ աւա՛ղ թէ քննութիւն լինելոց է ամենայնի զոր ես գործեցի։ Ո՞ւր փախչիմ. ո՞ւր թաքչիմ յերեսացն Աստուոյ։ Ա՛սպէս հրամայէ Տէրն. «արթուն կացէք»։

Այս առաջին գլուխն։

Երկրորդն որ ասէ։ «Ոչ գիտէք յորում ժամու Տէր տանն գայցէ»։ Ո՞վ է տուն՝ կամ ո՞վ տան տէրն։

Տունն մեք եմք. եւ Տէրր տանն Աստուած է. որպէս ասէ առաքեալն. «դուք տաճր Աստուծոյ կենդանւոյ էք. որպէս եւ ասաց Աստուած թէ. գնացից ի նոսա եւ բնակեցայց ի նոսա»։ Ապա թէ մեք տուն եւ տաճար Աստուծոյ եմք, պա՛րտ է զհոգի եւ զմարմին մեր մաքուր եւ սուրբ պահել յամենայն մեղաց. զի Աստուած սուրբ է՝ եւ ի սուրբս բնակի. ապա թէ մեղօք ապականեմք ըզմեզ. տե՛ս զինչ ասէ առաքեալն. «որ ոք զտաճարն Աստուծոյ ապականէ, ապականեսցէ զնա Աստուած»։ Ապա պա՛րտ է մեզ հանապազ արթուն լինիլ մտօք եւ մաքուր ի մեղաց։ «Զի ոչ գիտէք տանուտէրն կրկին է. մին այժմ գայ մահուամբ. եւ միւս յետոյ գայ ի դատել. այժմ իւրաքանչիւր մարդոյ. յա՛յնժամ հասարակաց ամենայն մարդկան։ Այժմ կատարա՛ծ է կենաց մարդոյս. յայնժամ կատարած ամենայն աշխարհի. վասն այն նախ ասեմք վասն մահուս՝ եւ ապա վասն կատարածի։ Գիտելի է զի ամենայն մարդ թէպէտ ոչ գիտէ զօր մահուն՝ այլ երեք ինչ նախ ընթաց է մահուն, որով գիտեմք թէ մեձեալ է մահն։ Առաջին սպիտակութիւն ալեացն. որպէս ձիւնն ի գլուխ լերանց ըզձմեռն նշանակէ, եւ սպիտակութիւն արտին զմանգաղն. այսպէս ալիքն զմահն։ Երկրորդ պակասութիւն՝ որ լինի մասնաւոր. աչքն ի լուսոյ պակասի. եւ ականջն ի լսելոյ. եւ մէջքն ի յուժոյ. եւ ոտք եւ ձեռք ի գնալոյ եւ ի գործելոյ. սոքա նշանք են՝ բոլոր հոգին ի մարմնոյն պակասի։ Երրորդ՝ փեշռաւ է մահու հիւանդութիւն. այս փութով նշանակէ զգալուստ մահուն. զի հիւանդութիւն ի մէջ մահուն է եւ առողջութեան։ Եւ զայս խնամքն Աստուծոյ առնէ. յորժամ տեսանեմք զսոսա, ըզգուշանամք մահոհւն, եզի մի անպատրաստ մեռանիցիմք։ Իսկ ասելն՝ «Յերեկօրեայ. Ի մէջ գիշերի. Ի հաւախօսի. Եւ ընդ առաւօտն». զի մարդոյս հասակն ի չորս բաժանի։ Երեկոյ ըզծերութիւն ասէ. մէջ գիշեր երիտասարդութիւն է. հաւախօս մանկութիւն. առաւօտ տղայութիւն է։ Եւ թէ ընդէ՞ր զծերութիւն երեկոյ ասէ. եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ երեկոյն մուտէ գիշերոյն, եւ վերջ աւուրն. այսպէս ծերութիւն՝ վերջ է կենցաղոյս, եւ մուտ է մահուն։ Երկրորդ՝ որպէս յերեկոյի ժամն այլ ոչ կայ օրն. նոյնպէս եւ ոչ կայ այլ ժամանակ ծերոց. զի ծայր է ժամանակին. վասն այն ծեր կոչի։ Երրորդ՝ որպէս յերկոյին ամենայն գործք խափանին. ճանապարհորդք, եւ արուեստաւորք, եւ այլն. այսպէս ամենայն զօրութիւնք ծերոց խափանեալ են որպէս ասացաք. աչքն ի լուսոյ պակասեալ է. ականջն ի լսելոյ. ալիքն ի սեւութիւն է սպիտակացեալ, գոյն երեսաց ցամաքեալ եւ ի դեղնութիւն փոխեալ. ոտք եւ ձեռքն խափանեալ. պիտանին անպիտանացեալ. սիրելին ատելի։ եւ յաչս տեսողացն արհամարհելի։ Ո՛վ ծերք՝ ընդէ՞ր կայք հեղգացեալք. որք յերեկոյ էք մօտեցեալք . եւ մահու հրաւէրն հասեալ։ Մի անհոգ եւ դատարկ կենայք ըզսակաւ օրդ. ա՛յս է ծերութիւն եւ երեկոյն։ Մէջ գիշերն՝ զերիտասարդութիւն ասէ վասն երեք պատճառի։ Նախ՝ վասն առաւել մեղացն եւ չար գործոցն. որպէս ի մէջ գիշերին առաւել է խաւարն , քան յերկոյն եւ յառաւօտն. այսպէս երիտասարդն՝ սուր է զգայութեամբն, եւ զօրաւոր մարմնովն քան զտղայն եւ զծերն. զոր ինչ կամի՝ առաւել գործէ զչարիս։ Երկրորդ՝ որպէս ի մէջ գիշերին քունն առաւել ծանրանայ ի վերայ մարդոյ, եւ մարդիկ իբրեւ զմեռեալ անկեալ դնին. այս պէս եւ հեշտութիւն մեղացն առաւել ծանրանայ ի վերայ երիտասարդին, քան ի վերայ տղայոց եւ ծերոց. զի տղայն անկատար է. եւ ծերն պակասեաք ի մեղաց։ Երրորդ՝ ի մէջ գիշերի՝ ամենայն չարիք գործին . պոռնիկք եւ շունք պոռնկին եւ շնան։ Աւազակքն յառնեն. գողք գողանան. գազանք յարձակին եւ պատառեն ում եւ հանդիպին. այսպէս օձք եւ կարիճք հարկանեն։ Նոյնպէս եւ երիտասարդն շարժ ի յամենայն չար գործս. զի ջերմութիւն հրոյն առաւել բորբոքէ զնա եւ երագէ ի սպանանել եւ ի պոռնկիլ։ Աչքն հանապազ յարատ հայի. եւ բերանն զաղտեղիս խօսի. եւ ձեռքն զչարն շօշափէ. եւ ոտքն ի ճանապարհս մեղաց ընթանայ. ականջն ի ձայն գուսանաց հեշտանայ. որ ըզհոգի եւ զմարմին երիտասարդին քարշէ ի մեղս եւ ի կորուստ. եւ մտօքն անզեղջ ի չարն՝ զչարն խորհի ի տուէ եւ ի գիշերի. մոռացեալ է զօր մահուն եւ զդատաստանն Աստուծոյ. վասն այն գիշերի եւ խաւարի նման ասէ Տէրն զերիտասարդն։ Եւ ըզգուշացոյց արթուն լինիլ . զի մի յայս հասակս ի մէջ մեղացն մեռանիցի, եւ կորնչիցի զյաւիտենական կորուստն։

Գամք ի հաւախօսն։ Հաւախօս՝ զմանկութիւն ասէ վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ հաւախօսն ոչ մէջ գիշերոյ է. եւ ոչ լոյս առաւօտու. այլ մերձ է երկոցունց. այսպէս եւ մանկութիւն մերձ է տղայութեան եւ երիտասարդութեան. թէպէտ ոչ է իբրեւ զերիտասարդն ի մէջ մեղաց՝ այլ ոչ առանց մեղաց. զի աչօք եւ մտօք եւ կամօքն՝ հանապազ ի չարն է. եւ զչարն խորհի. թէպէտ գործով ոչ կատարէ։ Երկրորդ՝ որպէս յայս ժամս հաւն խօսի եւ զարթուցանէ ըզմեզ. այսպէս եւ մանկութեան հասակն՝ ի վարդապետաց եւ յառաջնորդաց խրատեալ շարժի ի գործս բարեաց. ի յաշխատանս մարմնոյ եւ ի զանազան ուսմունս, որոց եւ հանդիպի. եթէ բարի, եւ եթէ չար։ Զի հասակ մանկութեան հնա՛զանդ է ամենայն խրատողաց։ Վասն յամենայն զգուշանալ պարտ է մահու. զի ոչ գիտեմք, թէ ի հաւախօսն լինի, թէ ընդ առաւօտն։ Առաւօտ կոչէ զտղայութիւն վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ առաւօտն սկիզբն է աւուրն . նոյնպէս տղայութիւն սկիզբն է կենաց մարդոյն։ Երկրորդ՝ որպէս յառաւօտն ամենայն չարիք խափանին. գողք եւ աւազակք փախչին. գազանք հալածին. շունք եւ պոռնիկք դադարին. այսպէս եւ տղայութիւն անմեղ է, եւ ազատեալ յամենայն չարեաց. ոչ ի խորհուրդն՝ եւ ոչի լեզուն՝ եւ ոչ ի մարմինն, տեսակ մեղաց ունի։ Երրորդ՝ որպէս առաւօտն սկիզբն է ամենայն մարմնական գործոց. եւ հողագործք՝ արուեստաւորք՝ եւ ճանապարհորդք յիւրաքանչիւր գործս ընթանան. այսպէս եւ տղայութիւն սկիզբն է ամենայն բարեաց գործոց. թէ հոգեւոր, եւ թէ մարմնաւոր. զի խորհուրդն յստակ է. եւ զգայութիւն կակուղ որպէս մոմ. զամենայն ուսմունս տպաւորէ յինքեան, եւ ամուր պահէ։ Չորրորդ՝ որպէս առաւօտն մե՛րձ է ի լոյսն. այսպէս եւ տղայութիւն մերձ է առաջին լուսոյն բնական արդարութեան որ ի մեզ. եւ ո՛րքան յերկարիմք ի մարմնի, առաւելումք ի խաւար կենցաղոյս. վասն այն թէ ի տղայութեան հասակն մեռանին, երանի է նոցա. զի առանց մեղաց գնացին։ ազատեցան ի խաւար կենացս. եւ եղեն որդիք լուսոյ եւ որդիք տունջեան. վասն որոյ ոչ է պարտ լալ ի վերայ մանկանց մեռելոց. այլ առաւել մխիթարիլ. զի ուրախութեամբ ի լոյս կենացն ընթացան։ Այս երկրորդ գլուխն վասն չորս հասակի։ Իսկ երրորդն՝ որ վասն կատարածի աշխարհի։ «Նոյնպէս եւ դուք եղերուք ասէ պատրաստք՝ զի յորում ժամու ոչ կարծիցէք՝ գայ որդի մարդոյ»։

Եւ որպէս մահն մերր անգիտելի է. նոյնպէս եւ կատարած աշխարհիս։ Եւ այս վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ ամենայն որ ապագայ է՝ եւ դեռեւս լինելոց է՝ այն Աստուծոյ է գիտելի. զի մեք եղեալ եմք, եւ զեղեալն գիտեմք։ Աստուած անեղ է, եւ զոչ եղեալն ճանաչէ. նոյնպէս եւ կատարած աշխարհի դեռ է լինելոց՝ մեք ոչ գիտեմք։ Երկրորդ՝ զի ոչ գիտեմք զսկիզբն աշխարհիս, եւ ոչ զկատարածն . այլ որպէս հաւատամք լինելութեան աշխարհիս. նոյնպէս հաւատամք եւ կատարածին։ Եւ վասն այն հաւատամք՝ որ վարձս առնումք. զի վարձն հաւատոյն է՝ եւ ոչ գիտութեան։ Այլ թէպէտ ոչ գիտեմք զօրն եւ ոչ զժամն կատարածի. այլ Գ իր նախընթաց է վախճանի աշխարհիս։ Առաջին՝ յորժամ արդարութիւն պակասի, եւ մեղքն յաւելանի եւ սէրն ցամաքի. եւ ատելութիւն առաւելանի՝ հաւատքն պակասին՝ եւ անհաւատութիւն բազմանայ. որպէս ասէ աւետարանն. «եկեալ որդի մարդոյ արդեօք գտանիցէ՞ հաւատս յերկրի»։ Եւ դարձեալ ասէ՝ «ի բազմանալոյ անօրէնութեան, ցամաքեսցի սէր բազմց»։ Այս ամենաեյն նշան է գալստեան Քրիստոսի։ Երկրորդ նշանն է՝ որ ասէ. «եղիցին նշանք եւ արհաւիրք յերկինս եւ յերկրի. շարժմունք եւ սովք եւ սրածութիւնք եւ այլն». այլ այսոքիկ հեռաւոր նշանք են։ Իսակ երրորդ նշանն՝ մերձաւոր է. գալուստ նեռինն։ Յորժամ երեւի նա մարդն անօրէնութեան որդին կորըստեան, յաղթեսցէ զօրօք բազում ազգաց. եւ նըստցի յԵրուսաղէմ ի տաճարն Աստուծոյ երեք ամ եւ կէս եւ ասէ, թէ ես եմ Քրիստոս։ Եւ չորսիրօք զմարդիկ մոլորեցուսցէ։ Նախ՝ ուրուական եւ սուտ սքանչելեօք. որ դիւական եւ առ աչօք երեւմունս ցուցանէ. մինչ զի եւ զարեգակն ի չորս մասն բաժանէ, եւ դարձեալ կցէ. եւ լերանց եւ ծառոց շարժիլ տայ դիւական երեւմամբ. եւ այսու զիմաստունս մոլորեցանէ։ Երկրորդ՝ քարոզութեամբ. զի վարդապետս եւ առաքեալս եւ մարգարէս առաքէ. եւ այնպէս մոլորեցուցանէ։ Երրորդ՝ նոր եւ խիստ եւ դառն չարչարանօք զրեկչոտսն դարձուցանէ։ Չորրորդ՝ առատաբաշխ տրօք եւ ընչիւք զագահսն պատրէ. որ ի ժամանակիս յայս ազդեցութեամբն սատանայի զինչս իւրեանց թաղեն յերկրի . եւ յայնժամ նա գըտանէ զամենայն եւ առատութեամբ բաշխէ։ Ապա յետ այնորիկ՝ Եղիա եւ

Ենովք նահատակին ի նմանէ ի մէջ Երուսաղէմի. եւ յետ երից աւուրց յառնեն, եւ լուսաւոր ամպօք վերնատան յերկինս։ Եւ յորժամ խայտառակի մոլորութիւն նորա, ելանէ ի լեառն ձիթենեաց. եւ Տէր անդ հոգւով զօրութեան իւրոյ սատակէ զնա։ Եւ յետ կորստեան չարին՝ հանգչի աշխարհս զաւուրս քառասուն եւ հինգ որպէս ասեն վարդապետք։ Եւ յայնժամ ապա յաւուրսնյայնոսիկ՝ ի նշանք մերձաւորք երեւսեցին գալստեանն Քրիստոսի յերկինս եւ յերկրի. ի ծովու եւ ի ցամաքի։

Զի արեգակն եւ լուսինն խաւարեսցին. եւ աստեղք թօթափին. ամպք խռովին. ծովք ցամաքին. երկիր շարժեսցի. լերինք հալեսցին. երկինք գալարին որպէս մագաղաթ։ Եւ զօրութիւնք երկնից՝ եւ բազմութիւնք դասուց հրեշտակաց յերկիր իջանեն։ Աթոռ դատաստանին դնի. եւ կշիռ արդարութեան հաստատի։ Եւ Տէրն մեր բազմութեաեմբ արդարոց իջեալ յերկիր նստի յաթոռ իւրոց ի դատել զերկիր։ Յերեսաց նորա հուր փայլատակի՝ եւ զկնի բոց հրոյ. փողք գոչեն յերկինս եւ յերկրի. գետք հրեղէնք յառնեն. գերեզմանք բանին։ Եւ մարդիկ յառնեն ի մեռելոց , եւ

երթան առաջի ահաւոր ատենին Քրիստոսի. որպէս ասէ առաքեալն. «մեզ ամենեցուն յանդիման լինիլ կայ առաջի ատենին Քրիստոսի. զի ընկալցի իւրաքանչիւր իւրով մարմնովն զոր ինչ գործեաց յառաջ. եթէբարի, եւ եթէ չար։ Բարիքն ընդաջմէ կացցեն դատաւորին եւ լսիցեն. «եկա՛յք օ՛րհենեալք հօր իմոյ եւ այլն». եւ չարիքն ի ձախմէն լսիցեն. «երթա՛յք յինէն ա՛նիծեալք եւ այլն»։ Եւ զի այսպէս անյա՛յտ է օր մահուն, եւ օր դատաստանին. եւ ահագին էեւ անզերծանելի. վասն այն յառաջագոյն զգուշացուցանէ Տէրն մեր ասելով։ «Արթուն կացէ՛ք՝ զի ոչ գիտէք զօրն, եւ ոչ զժամն»։ Եւ յետոյ ի վերայ բերէ. «որպէս աեյր մի գնացեալ ի տար աշխարհ, թոթղուցու զտուն իւր. եւ դռնապանին պատուէր տացէ զի արթուն լինիցի»։ Նախ դուռն՝ Քրիստոս է. որպէս ինքն ասաց. «ես եմ դուռն» որ ըզմեզ առ հայր իւր մուծանէ. եւ դռնապանքն են նորա մարգարէքն եւ առաքեալքն. որոց ետ զփականս արքայութեան երկնից։ Եւ նոքա մարգարէքն իհնումն , եւ առաքեալքն ի նորումս, զաշխարհս ըզգուշացուցանեն արթուն կալ հոգւով եւ մտօք առ Աստուած։ Երկրորդ՝ դուռն կոչի եկեղեցի սուրբ. ըստ այնմ, «սիրէ Տէր զդրունս Սիօնի. առաւել քան զամենայն յարկսն Յակօբայ»։ Սա դուռն կոչի վերնոյն Սիօնի։ զի նախ յեկեղեցիս գամք, եւ ապա ի վերինն Երուսաղէմ մտանեմք։ Եւ դռնապանք են սուրբ հայրապետք՝ վարդապետք՝ եւ քահանայք. որք կարգիւ եւ քարոզութեամբ եւ եօթն խորհրդով եկեղեցւոյ՝ պատրաստեն զմարդիկ արթուն լինիլ ի մեղաց։ Երրորդ՝ դուռն կոչին հինգ զգայութիւնք մեր. որ է աչք՝ ականջ՝ եւ այլն. եւ սոքա դուռն են. զի ամենայն բարիք եւ չարիք սոքօք մտանեն ի մեզ եւ ելանեն։ Եւ դռնապանն միտքն է ի ներքս նստեալ. եւ նորա հրամանաւն շարժին սոքա. վասն այն պարտէ որ միտքն արթուն լինի հա՛նապազ. եւ ընդդէմ չարին փակէ զգայութիւնսն. եւ ընդդէմ բարւոյն բանայեւ ի ներքս մուծանէ։ Եւ դարձեալ՝ արթուն լինի հա՛նապազ եւ յիշէ զօր մահուանն թէ որպէս դժուարաւ լինելոց է։ Այլեւ զմտաւ ածէ զօր դատաստանին, թէ ո՛րպէս ահագին եւ անկաշառ է դատաւորն. եւ մանր քննութեամբ հարցանէ. եւ ամենայն գործոց հատուցումն առնէ։ այլեւ զմտաւ ածէ զահագին սպառնալիսն տանջանաց դժոխացն. զհուրն անշէջ եւ զորդն անքուն. զլալ աչացն. եւ զկրճտել ատամանցն. զկապումն ոտից եւ ձեռաց. եւ խաւարն արտաքին. եւ զայլ ամենայն անվըճար չարչարանս։ Եւ այսպէս պա՛րտ է արթուն լինիլ եւ սկիզբն առնել խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան. զի արժանի լիցուք մասին ժառանգութեան սրբոցն ի լոյս ի Քրիստոս Յիսուս՝ ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Գլուխ ՂԲ. Դարձեալ քարոզ վասն թզենւոյ եւ այգւոյ ժողովրդեանն. ի բանն՝ «Թզենի մի էր ուրումն տնկեալ յայգւոջ իւրում. եկն խնդրել զպտուղ ի նմանէ եւ ոչ եգիտ եւ այլն»։ Ղուկ. 13. 6։

Ամենայն գիրք Աստուածաշունչք յաւգուտ եւ ի խրատ գրեցան ի հոգւոյն սրբոյ։ Զի ա՛յլ իմն օրէնքն խրատեն զմեզ. եւ ա՛յլ իմն մարգարէքն. ա՛յլ իմն առաքելոցն քարոզութիւնք։ Զի զանազան տեսակաւ խրատեն ըզմեզ Հին եւ Նոր Կտակարանք։ Իսկ աւետարանին վարդապետութիւն՝ գերագոյն քան զամենեսեաեն. քանզի ի մարգգարէս եւ յառաքեալս՝ միջնորդով խօսի Աստուած ընդ մեզ. իսկ աւետարանն՝ ինքնին Քրիստոս բերան ի բերան խօսի ընդ մեզ։ Եւ զհոգէշահ խրատս ուսուցանէ մեզ առակաւ ասելով։ «Թզենին ոմն տնկեալ յայգւոջ»։ Եւ մեզ պա՛րտ է յանդնդական ծովէս՝ կաթիլ մի ի մէջ բերել, թէ զի՞նչ է այգին եւ զի՞նչ թզենին։ Ո՞վ է այգէգործն. կամ ո՞վ տնկագործն։ Եւ մեկնութիւն առակաւոր բանիս՝ յերկուս դէմս տեսանի։ Նախ՝ առ Ադամ, եւ ապա առ եկեղեցի սուրբ։ Առաջին առ Ադամ . զի թզենի՝ զԱդամ անուանէ քաղցր ճաշակմամբ մեղացն։ Եւ այգի՝ զդրախտն կոչէ. իսկ տնկագործ զԱստուած ասէ. եւ այգէգործ՝ զԱդամ «զոր ստեղծ Աստուած, եւ եդ զնա ի դրախտին վայելչութեան գործել եւ պահել որպէս ասէ գիրն»։ Իսկ բարէատեացն սատանայ՝ խաբեալ զնա, ետ ճաշակել ի պտղոյն գիտութեան. եւ մերկացեալ ի լուսոյն, անցեալ ի ներքոյ թզենւոյն, կամէր ծածկել զմերկութիւն իւր։ Եւ յորժամ ի խնդիր եկն Աստուած՝ անգէտ կարծէր զամենագէտն Աստուած եւ ի նա դարձոյց ըզպատճառն, «կինս զոր ետուր՝ սա ետ ինձ ի պտղոյն եւ կերի». վասն որոյ դատապարտեաց զնա։ Եւ զի բազում ծառք էին ի մէջ դրախտին՝ վասն է՞ր ի թզենին միայն ապաստանեալ, ստուերացաւ Ադամ։ Եւ այս վասն վեց պատճառի։ Նախզի՝ թզենին զմեղացն ունէր զօրինակ . զի քաղցր է պտուղն. եւ դառն եւ փշուտ տերեւն. նոյնպէս Ադամայ քաղցր էր ի ճաշակելն՝ եւ դառնացաւ ի հոգին. եւ անիծից փշովն դատապարտեցաւ։ Երկրորդ՝ զի ամենայն ծառք ի վեր կոյս տարածեն զգնացս իւրեանց յերկինս. իսկ թզենին ի խոնարհ կոյս. այսպէս եւ Ադամ ոչ հայելով յերկինս վերին իմաստութեամբն, այլ ի վայր հայեցաւ. որովայնամոլութեամբն ըստորաքարշեալ էջ ի դժոխս։ Երրորդ՝ զի ամենայն փայտի մէջն՝ պինդ է եւ հաստատուն. եւ թզենոյն մէջն՝ ծակ եւ դատարկ եւ թոյլ. նոյնպէս եւ սիրտն եւ միտքն Ադամայ ոչ ունելով զկենդանական զօրութիւն հոգւոյն, եւ ոչ զարիութիւն, վասն այն թոյլ մարմնով եւ ունայն մտօք լուաւ կնոջն. գլուխն ոտիցն խոնարհեցաւ, եւ կորոյս զտէրութիւն։ Չորրորդ՝ թզենւոյ պտուղն՝ է իբր զփաշկուճ. եւ մանր մանր սերմն ունի ժողովեալ. այսպէս եւ սիրտն Ադամայ՝ աման եղեւ չարին. եւ զազգի ազգի կորստեան խորհուրդս ժողովեաց ի ներքս եւ աճեցոյց։ Հինգերորդ՝ այլ ծառքնունին բուն՝ ոստ՝ եւ տերեւ. որ զերրորդութեան բերեն զօրինակ. եւ թզենին ոչ։ Եւ ա՛յլ պտուղք՝ համովն եւ հոտովն եւ գունովն՝ երրրոդութեան են օրինակ։ Եւ խնծորն բովլոր՝ նմանի հօրն. որ սկիզբն է ծննդեան որդւոյ, եւ բըղխման հոգւոյն սրբոյ. եւ սպիտակ եւ կարմիր գոյնն խնծորին՝ որդւոյ. սպիտակն ցուցանէ զանմեղութիւն եւ զլոյս աստուածութեան. եւ կարմիրն զներկիլ արեամբն ի խաչին. եւ հոտն՝ հոգւոյն սրբվոյ օրինակ. որով նորոգեցան արարածք, եւ անմահացան։ Ոմանց հոտ ի մահուանէ ի մահ որպէս դիւաց. եւ ոմանց ի կենաց ի կեանս որպէս մարդկան. եւ զայս ոչ ունի թըզենւոյ պտուղն։ Ասպէս Ադամ նախ եղեալ ի պատկեր եւ ի նմանութիւն Աստուծոյ սրբվութեամբվ եւ արդարութեամբ՝ կորոյս զայն «եւ հաւասարեցաւ անասնոց անբանից, եւ նմանեցաւ նոցա»։ Վեցերորդ՝ ի խորհուրդ Ադամայ՝ յորժամ Տէր մեր գայր մարմնով յԵրուսաղէմ, ետես զթզենին ի վերայ ճանապարհին. եւ յորժամ ոչ եգիտ պտուղ, անէծ զնա եւ չորացաւ։ Այսպէս եւ անդ իջեալ առ նա Տէտրն, ձայն առնէր ի դրախտին եւ ասէր ցԱդամ ո՞ւր ես. եւ ի խնդրէր պտուղ դարձի ապաշխարութեան եւ ոչ գտանէր։ Եհան զնա արտաքս ի դրախտէն եւ դատապարտեաց մահուամբ եւ ընկէց յերկիր, զանիծաբեր եւ փշալից երկիրս ժաժանգելով։ Այս առաջին տեսութիւն առակաւոր բանիս որ ասէ Տէրն։

«Թզենի ոմն տնկեալ յայգւոջ»։

Դարձեալ երկրորդ՝ առակաւոր բանս՝ ակնարկէ յեկեղեցի սուրբ։ Զի այգի կոչէ զեկեղեցիս հաւատեցելոց ըստ Եսայեայ. «ագի եղեւ սիրելոյն յանկեանի տեղւոջ պարարտութեան եւ այլն»։

Եւ Տէրն ասէր. «ես եմ որթ եւ դուք ուռն յինէն յառաջ եկեալ. եւ հայր իմ մշակէ եւ այլն». նոյնպէսայգի եւ թզենի կոչէ։ Եւաստ չորս ինչ քննելի է։ Նախ թէ՝ վասն է՞ր ծառոց նմանեցուցանէ զմեզ։ Երկրորդ՝ վասն է՞ր ի թզենի առակէ, եւ ոչ յայլ ծառս։ Երրորդ՝ թէ զի՞նչ է բրելն եւ արկանելն աղբ։ Չորրորդ՝ թէ զի՞նչ է երեք ամն, որր խնդրէր պտուղ եւ ոչ գտանէր։ Տեսցուք զառաջին գլուխն, թէ վասն է՞ր ծառոց նմանեցուցանէ զհաւատացեալս։ Ասեն վարդապետք թէ՝ վասն տասան պատճառի։ Նախզի՝ ծառն ի մէջ այգւոյն տնկի եւ ոչ արտաքոյ. եւ հաւատացեալքն ի մէջ եկեղեցւոյ ի ծոց աւազանին ծընանին . ըստ այնմ, «տնկեալք եղիցին ի տան Տեառն»։ Երկրորդ՝ զի մատաղ լին տունկն յորժամ տնկեն. այսպէս եւ հաւատացեալք երախայանան եւ ապա մըկրտին։ Մանաւանդ թէ՝ յերախայութենէն օրինադրեցաւ մըկրտիլ. ըստ այնմ, «իբրեւ զարդի ծընեալ մանկունս խօսունս. եւ անխարդախ կաթինն փափագեցէք»։

Երրորդ՝ ծառն ջրով աճի. եւ հաւատացեալք բանիւ գետոց աստուածային. որ բղխէ յեկեղեցւոջ. ըստ այնմ, «աղբիւր ի տանէ Տէրն բղխեաց. եւ արբուսցէ զձորն վիճակաց»։ Չորրորդ՝ ի մի ժամանակս ոչ բերեն պտուղ ամենեքեան . այսպէս եւ հաւատացեալք՝ երբեմն ի ծերութեան արդարանան. եւ այլք ի մանկութենէ սուրբք։ Եւ դարձեալ յիւրաքանչիւր ժամանակս եղեն առաքինիքն եւ արդարք՝ յառաջ եւ յետոյ։ Հինգերորդ՝ իւրաքանչիւր ծառ՝ իւր պտղովն զարդարի. զոր յինքենէ եհան. եւ ամենայն ոք՝ իւր գործովն պայծառանայ. այժմ հոգւով, եւ յայնժամ հոգւով եւ մարմնով. ըստ որում, «ծագեսցին արդարքն իբրեւ զարեգակն»։ Վեցերորդ՝զի ոչ մի համ լինի ամենեցուն. այսպէս եւ հաւատացեալք՝ զանազանին գործս բարեաց, եւ զանազան պսակին. ըստ այնմ, «ա՛յլ փառք արեգական՝ եւ ա՛յլ լուսնի, եւ ա՛յլ աստեղաց»։ Եօթներորդ՝ նախ ծաղկին եւ ապա պտուղն երեւի. այսպէս եւ հաւատացեալք ա՛ստ ծաղկին սրբութեամբ. եւ ապա պտուղ զարքայութիւն ժառանգեն. ըստ այնմ, ի Դաւիթս Աստուծոյ մերոյ ծաղկեսցին»։ Ութներորդ՝ են ի ծառոց որք պտուղ բերեն՝ եզրն քաղցր, եւ մէջն դառն. եւ են որ եզրն դառն, եւ մէջն քաղցր. այսպէս եւ ոմանք կեղծաւորին արտաքոյ. ի ցոյցս մարդկան երեւին առաքինիք. վասն որոյ «նմա՛ն են գերեզմանաց բռելոց, եւ այլն»։ Իսկ որք խոշոր զգեստիւք եւ պահօք զառաքինութիւն ի հոգին գործեն. ըստ որում «շրջեցան լէշկ մաշկօք եւ մորթովք եւ այլն». յաղագս որոյ «հարիւրապատիկ առցեն, եւ զկեանսն յաւիտենից ժառանգեսցեն»։ Իններորդ՝ տնկագործն խնամէ զծառն. եւ խընդրէ պտուղ. այսպէս եւ Տէր մեր՝ խնամէ զմեզ եւ խնդրէ պտուղ առաքինութեան. ըստ որում «այս Գ ամ է որ գամ խընդրել պտուղ». եւ ասէ Տէրն. «ե՛ս են որթ՝ եւ դուք ուռն. եւ հայր իմ մշակէ եւայլն»։ Տասներորդ՝ թէ ոչ բերէ պտուղ՝ հատանէ Տէրն. այսպէսեւ հաւատացեալք թէ ոչ բերեն պտուղ առաքինութեան, հատանին ի կենաց. ըստ այնմ, «տապար առ արմին ծառոց դնի. ամենայն ծառ որ ոչ առնէ պտուղ բարի՝ հատանի եւ ի հուր արկանի»։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ հարցումն, թէ վասն է՞ր թզենւոյ նմանեցուցանէ, եւ ոչ այլ ծառոց։ Եւ այս վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ յերկիրն Պաղեստին՝ ոչ է այլ ծառ. բայց միայն թզենի. բայց եւ ոչ այս առանց խորհրդոյ։ Երկրորդ՝ զի թզենին ոչ ունի ծաղիկ. այլ ի բնէ պտուղ. զնոյնս խընդրէ Տէրն՝ ոչ հեթեթանօք առաքինութիւն, այլ կատարեալ սրբութիւն։ Երրորդ՝ հասակաւ կարճ է. եւ ոչ բարձրանայ որպէս ընկուզի. եւ թէ բարձրանայ՝ չորանայ. այսպէս ուսոյց Քրիստոս ցած եւ խոնարհ լինիլ. զոր սիրէ Աստուած. «ես յո՛ հանգեայց, եթէ ոչ ի հեզս եւ ի խոնարհս». եւ թէ հպարտանան՝ չորանան եւ խոնարհին. ըստ այնմ, «որ բարձրացուցանէ զինքն՝ խոնարհի»։ Չորրորդ՝ ի սկիզբն դառն է պտուղ թզենւոյն. եւ յետոյ քաղցրանայ. եւ առաքինութիւն աստ դառն է եւ դժուարին. այլ անդ քաղցրանայ եւ ի հանգիստն մտանէ. ըստ որում, «բազում նեղութեամբ պարտ է մեզ մտանել ի հանգիստն»։ Հինգերորդ՝ թէ ոք բազում ունէ՝ վնաս առնէ մարմնոյն. եւ բազում առաքինութիւնքն վնաս բերեն մարմնոյն. վասն որոյ զմիջինն ընտրելի է ճանապարհ. ոչ յաջ խոտորիլ, եւ ոչ յահեակ։ Վեցերորդ՝ ոչ պատուաստի որպէս այլ ծառք. ուսուցանէ թէ առաքինութիւն ոչ միաբանի ընդ աշխարհական պատրանաց. «զի ոչ կարէք երկուց տէրանց ծառայել»։ Եօթներորդ ի թզենեաց ոմանք ժանգ կոչին. զի ամենեւին դառն են պտղով. եւ րք ոչ ունին պտուղ արժանի սրբութեան՝ որդիք ժանդք կոչին որպէս որդիքն հեղեայ։ Ութներորդ ի մի արմատոց բազում ճուղք յառաջ գան. այպէս թէ ոք զառաքինութիւն առնէ՝ուսոյց ի վերայ միոյ կանգնել զամենայն. այսինքն, ի վերայ պահոցն՝ ողորմութիւն զարտասուս՝ զգետնախշտութիւն, եւ զայլսն. «զի բազում նեղութիւնք են արդարոց»։ Իններորդ՝ ի մի պտուղնբազում սերմն լինի. նոյնպէս եւ զայնսիրէ զառաքինութիւն Տէրն՝ որ բազում աշխատանօք լինի եւ ոչ դիւրութեամբ. ըստ այնմ, «որ գայ առիս՝ ուրասցի զանձն եւ այլն»։ Տասներորդ՝ երեք անգամ պտուղ բերէ թզենին. առաջինն ոչ հասանի. եւ վերջինն թերակատար մնայ. իսկ միջինն կատարի. որով եցոյց զերից ժամանակաց ապաշխարութիւն. ա՛յս է՝ զտղայութիւն. ա՛յս է՝ զտղայութեան՝ զերիտասարդութեան, եւ զծերութեան։ Զի տղային ապաշխարութիւն՝ ոչ հասանի ի կատարումն. զի ոչ ունի մնացական հաստատ միտս. եւ ծերին թերակատար է. զի ոչ զօրէ մարմինն աղօթել կամ պահել. իսկ միջին հասակն որ է երիտասարդն՝ կարէ ուղղապէս ապաշխարել. զի հաստատ է միտքն եւ կարէ պահել եւ աղօթել. արտասուել եւ ընդունիլ զապաշխարութիւն. վասն այն Ադամ երեսնամեայ ստեղծաւ. զի ա՛յն է ժամանակ զղջման։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ հարցումն, թէզի՞նչ է ասելն թէ, «Բրեցից եւ արկից աղբ»։ Զի յարուեստաւորսն երկրագործաց՝ որովզանբան երկիրն գործեն ի պտղաբերութիւն, դիւրին է զայս իմանալ. զի բրելն՝ զխրատ վերկացուացն նշանակէ։ Եւ այս տասն եղանակաւ։ Նախզի՝ կոշտ է երկիր՝ վասն այն բրեն. այսպէս եւ սիրտ մեղաւորին քարացեալ էի մեղս. ըստ այնմ, «հանից զսիրտ քարեղէն ի մարմնոց ձերոց»։ Երկրորդ՝ սակաւ սակաւ բրեն զերկիրն. այսպէս եւ առաջնորդն պարտի սակաւ սակաւ կակղացուցանել զսիրտ մեղաւորին։ Երրորդ՝ կրկին բրեն . զի ամենաեյն տեղի կրկին բրեալ լիցի. այսպէս պարտ է կրկնել եւ երեք կնել զխրատն ըստ Տեառն. «յորժամ դու եւ նա միայն իցես. եւ ապա երկու եւ երեք յեկեղեցւոջն»։

Չորրորդ՝ զսէզ եւ զաւելորդն հանեն. այսպէս պա՛րտ է զի վերակացուն նախ զմեղսն ապաշխարոթեամբ մաքրէ. եւ ապա զուղիղ կարգն յօրինէ ի նա։ Հինգերորդ՝ զի յորդոր ջրով զովացուցանէ զծառն. եւ պարտ է քահանային յորդոր խրատով զովացուցանլ զպասքեաել հոգին. ըստ այնմ, «շրթունք քահանային զգուշասցին գիտութեան. եւ օրէնս խնդրեսցի ի նմանէ»։ Վեցերորդ՝ զի բրչին արօր լինի որով փորէ. այսպէս եւ բան քահանային՝ յաստուածաշունչ գրոց պարտ է լինիլ. որ սուր է քան զամենայն սուսերս. եւ հատանէ մինչեւ ցորոշումն շնչոյ։ Եօթներորդ՝ զի բռնութեամբ բրեն՝ եւ ոչ ըստ հողին կամաց. այսպէս եւ քահանային պարտ է ջանիւ խրատել. զի մեղաւորն ոչ կամի ըզխրատիլն. զի դժար է նմա. որպէս Պօղոս ասէ. «փութամ ճեմիմ միշտ զձեզ յորդորել»։ Ութներորդ՝զի աղբ ածեն շուրջ զծառովն՝ որ ջերմն պահէ զարմատն. այսպէս եւ առաջնորդին պարտ է զարթուցանել զջերմն սէրն Աստուծոյ ի սիրտս մեղաւորին. եւ յոյս դնել անկեալ եւ բեկեալ սրտին. Իններորդ՝ զի աղբն զպտուղն յաւելու. այսպէս եւ յոյսն զառաքինութիւն աճեցուցանէ. որով զերծանի ի հատմանէ կենաց. եւ մնայ յարաժամ ի տան Աստուծոյ տնկեալ։

Տասներորդ՝ զի զայն յամենայնի առնեն. եւ թէ ոչ առնեն, ոչ բերէ պտուղ. այսպէս քահանային պա՛րտ է յամենայն ժամ խրատել. եւ յամենայն ամիս եւ յամենայն տարի՝ զբեկեալսն կապել . խոցելոցն դեղ դնել, եւ զայլն ամենայն։ Ապա թէ ոչ բրեն, ոչ կարէ ժողովուրդն արդարանալ։ Այս երրորդ գլուխն։ Չորրորդ՝ թէ զի՞նչ է որ ասէ «այս երեք ամքն են որ գամ խնդրել պտուղ՝ եւ ոչ գտանեմ։ Արդ կտրեա՛ զդա . ընդէ՞ր գւ զերկրորդ խափանէ»։

Գիտելի է՝ զի երեք ամքն՝ երեք հեսակն մարդոյս. տղայութիւն. մանկութիւն. եւ երիտասարդութիւն. զի մինչ ի տասն ամն՝ տղայ կոչի. եւ մինչ ի տասն եւ հինգն՝ մանուկ. եւ մինչեւ յերեսունն՝ երիտասարդ։ Եւ Աստուած յամենայն ժամանակի խնդրէ պտուղ յամենայն անձնէ. ի տղայոց՝ ի մանկանց՝ եւ յերիտասարդաց. որպէս ասէ աւետարանն. «այս երեք ամք են՝ որ գամ խնդրեմ պտուղ, եւ ոչ գտանեմ»։ Իսկ մարդիկ կան եւ մնան անպտուղ , յօր ի յօր ձգելով զբարի գործս եւ զաղօթս. եւ ի ժամէ ի ժամ զապաշխարութիւն. ի տղայութենէ ի մանկութիւն. եւ անտի յերիտասարդութիւն. եւ մնան անդարձ եւ անպտուղ։ Վասն այն ասէ. «կտրեա՛ զդա՝ ընդէ՞ր եւ զերկիրդ խափանէ»։ Տե՛ս զմարդասիրութիւն Աստուծոյ, թէ ո՛րպէս խնամօք խրատէ զիւ ստեղծուածն. «զի կամի՝ զի ամենայն մարդիկ կեցցեն, եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցեն»։ Զի յառաջին հասակն ո՛չ հրամայեաց կտրել. նոյնպէս եւ ո՛չ յերկրորդին. այլ ներէ եւ երկայնամիտ լինի մինչեւ յերրորդ հասակն. եւ ապա հրամայէ կտրել։

Ա՛յս է պատճառն. զի տղայութեան հասակն՝ անգիտութիւն եւ տխմարութիւն ունի. նոյնպէս մանկութիւն՝ հպարտութիւն ամբարտաւանութիւն եւ աներկիւղութիւն ունի. վասն այն Աստուած ներէ նոցա. ըստ այնմ «զմեղս մանկութեան եւ զանգիտութեան իմոյ մի յիշեր Տէ՛ր»։ Վասն այսորիկ յառաջին եւ յերկրորդ հասակն ներէ եւ երկայնամիտ լինի, եւ չտայ հրաման կըտրելոյ։ Այլ յերրորդ հասակին որ է երիտասարդութիւն՝ հրաման տայ կտրել. զի երիտասարդն մարմնով զօրաւոր է։ Աչքն սրատես. լսելիքն առողջ . լեզուն ի խօսիլ. ոտքն երագ ի գնալ. եւ ձեռքն ի գործել. եւ միտքն հաստատ ի տեսանել։ Եւ հինգ զգայութիւնքն պատրա՛ստ են. զոր ինչ կամի՝ կարէ առնել. թէ բարի, եւ թէ չար։ Վասն այն հրաման տայ այգէգործին կտրել. զի խնդրեաց պտուղ եւ ոչ եգրիտ։ Եւ ո՞յք են այգէգործքն։ Դարձեալ ի վերայ քահանայիցն որ ասացաւ՝ այգէգործքն հրեշտակք են զորս կացուցանէ Աստուած պահապան ամենայն անձին։ Զի ամենայն մարդ յորժամ ծնանի ի մօրէ, հրեշտակ մի պահապան առաքէ Աստուած նմա. որ պահէ զիւր ստեղծուածն ի սատանայէ, եւ ի փորձութենէ. ըստ այնմ, «կացոյց սահմանս հեթանոսաց ըստ թուոյ հրեշտակաց Ասատուծոյ»։ Իսկ յորժամ վերստին ծնանի ի հոգեւոր աւազանէն, հրեշտակ մի այլ առաքէ Աստուած ի պահել զծնունդ սուրբ աւազանին։ Եւ յորժամ գայ հասանի որ մահու քրիստոնէին, հրամանաւ արարչին մին հրեշտակն պահէ զմարմինն ի գերեզմանին. զի մի մերձեսցի ի նա չար դեւն որպէս ի մարմին եւ յոսկերս հեթանոսաց. որք ոչ ունին զծնունդ սուրբ աւազանին, եւ ոչ զկնիքն ահաւոր ի վերայ գերեզմանին։ Իսկ միւս հրեշտակն քրիստոնէին՝ պահէ զհոգի նորա ի կայանս հոգւոցն մինչեւ յօր դատաստանին արդար դատաւորին Քրիսոսի. որպէս ասէ Տէրն. «մի՛ արհամարհէք ըզմի ի փոքրկանցս յայսցանէ. զի հրեշտակք նոցա՝ հանապազ տեսանեն զերեսս հօր իմոյ որ յերկինս է». զի հրեշտակք ասէ եւ ոչ հրեշտակ։ Իսկ կատարեալ սրբոցն՝ «բանակք հրեշտակաց Տեառն շուրջ են զերկիւղածովք իւրովք եւ պահեն զնոսա որպէս ասէ մարգարէն»։ Եւ յորժամ գայ հասանի կէտ կոչման մարդոյն, հրաման տայ եւ ասէ. «կտրեա՛ զդա ընդէ՞ր եւ զերկիրդ խափանէ»։ Եւ զի՞նչ է զերկիր խափանելն. ա՛յս է՝ որր փոքրագոյնքն ի մեծամեծս նայիցին. եւ զինչ տեսանեն՝ զայն գործ են. եւ զոր լսեն՝ զայն խօսին. եթէ չար, եւ եթէ բարի. վասն այն ասէ թէ, «ընդէ՞ր զերկիրդ խափանէ»։ Եւ ապա զի՞նչ տայ պատասխանի այգէգործն եւ ասէ. «Տէ՛ր՝ թող յայսամ եւս, զի շուրջ զդովաւ բրեցից եւ արկից աղբ՝ թերեւս արասցէ պտուղ. ապա թէ ոչ՝ յամէ եւս հատցես զդա»։ Եւ զի՞նչ է միւս ամն. ծերացեալ հասակն է. ասէ՝ Տէ՛ր ներեա՛ երկայնամիտ լեր՝ մարդասիրեա՛ անցո՛ մինչ ի ծերութիւն, թերեւս զարհուրի ի մահուանէն եւ առասցէ պըտուղ։ Եւ զի՞նչ է բրելն շուրջ զնովաւ. այսինքն զաչսն ի լուսոյ պակասեցուցանէ. զականջնի զսելոյ. զլեզուն ի խօսելոյ. զձեռն ի գործելոյ. զոտսն ի գնալոյ. եւ ի զմէջսն ի յուժոյ. ա՛յս է շուրջանակի բրելն։ Զի յորժամ աչքն ի լուսոյ պակասի, զարհուրի եւ ասէ. մահու է հրաւէրս. մեռան տեսանելիքս. այժմ պա՛րտ է ապաշխարել. խափանեցաւ բարբառս. դադարեցաւ ձեռս ի գործելոյ արգելաւ ոտս ի գնալոյ. ահա կենդանոյն մեռանիմ եւ ոչ գիտեմ թէ զի՛նչ գործեմ։ «Եւ արկից ի վերայ աղբ՝ թերեւս արասցէ պտուղ»։ Աղբ՝ զարտասուսն ասէ եւ զջերմ ապաշխարութիւն. որպէս հողագործք եւ տընկագործք բրեն զերկիր. եւ զաւելորդ քաղն ի բաց խլեն եւ կակղեն. եւ արկանեն ի վերայ աղբ եւ ջուր. եւ ատոքացուցանեն զպտուղն։ Այնպէս ի բանաւոր երկինս մեր պարտ է զաւելորդ մեղսն ի բաց խլել զղջմամբ եւ խոստովանութեամբ. եւ կակղացուցանել զքարեղէն սիրտս. եւ արտասուօք եւ ապաշխարութեամբ ի պտղաբերութիւն շարժել։ Եւ արդ՝ որպէս ասացաւ ի վերոյ առակաւոր բանս ի վերայ այգւոյ եւ թզենւոյ. մին զԱդամ նշանակէր եւ զդրախտն. եւ երկրորդն զորդիս Ադամայ եւ զեկեղեցի սուրբ։ Զի եկեղեցին եւ Երուսաղէմ եւ դրախտն Ադամայ եւ արքայութիւն երկնից զմի նմանութիւն բերեն. այսպէս Ադամ եւ ծնունդք նորա՝ զմի ունին նմանութիւն։ Զի յայնժամ Ադամ անհնազանդ եղեալ պատուիրանացն Աստուծոյ, զրկեցաւ ի դարխտէն։ Եւ այսօր մարդիկ անհնազանդ եղեալ աւետարանին Քրիստոսի, զրկին յեկեղեցւոյ փրկութենէ։ Եւ առաւել յանցաւորք են քան զԱդամ. զի զԱդամ եկն եւ փրկեաց Աստուած. իսկ զմեզ ո՞վ փրկեսցէ։ Ադամ անգիտութեամբ մեղաւ. զի ոչ օրէնք կային եւ ոչ գիրք մարգարէից եւ ոչ առաքելոց. եւ ոչ վարդապետք՝ ոչ կանոնք՝ ոչ խրատք ծերոց՝ եւ ոչ աւետարանական քարոզութիւն որպէս այժմ. վասն այն փոքր պատժոց հանդիպեցաւ, եւ յետոյ ազատեցաւ։ «Զի ծառայ՝ որ ոչ գիտէ զկամս Տեառն, եւ արժանի գանի ինչ գործիցէ՝ արբցէ գան սակաւ». Ադամ էր։ Եւ որ գիտութեամբ մեղանչեմք՝ մեք եմք. վասն որոյ մեծ պատժոյ եմք արժանի։ Զի ոչ ունիմք զղջումն սրտի. եւ ոչ խոստովանութիւն բերանոյ։ Ոչ դարձ ի մեղաց, եւ ոչ ապաշխարութիւն գործոց. ոչ արտասուս, եւ ոչ հառաչանս ի խորոց սրտէ։ Ոչ աղաչանք առ Աստուած խնդրելոյ զողորմութիւն եւ զթողութիւն մեղաց։ Ոչ պտուղ արդարութեան եւ ոչ խոստովանութիւն շրթանց։ Այսոքիկ են պտուղ բարի՝ զոր Տէրն խնդրէ ի մէնջ. եւ մեք մեզէն կորուսանեմք զմեզ, եւ մեզ չէ ինչ փոյթ. զրկեալք յԱստուծոյ. ելեալք յեկեղեցւոյ։ Եւ Տէրն խնդրէ զպտուղն. ոչ թէ նուշ կամ թուզ, կամ այլ ինչ, այլ պտուղ պահոց. պտուղ աղօթից. պտուղ արտասուաց։ Հալել՝ հառաչել՝ եւ յոգւոց հանել ի վերայ գործեցեալ մեղաց մերոց։ Եւ յորժամ չգտանէ, հատանէ ի կենաց՝ եւ ի հուր արկանէ. ըստ այնմ, «տապար առ արմին ծառոց դնի. ամենայն ծառ որ ոչ առնէ պտուղ բարի, հատանի եւ ի հուր արկանի եւ այրի։

Իսկ որ տայ պտուղ՝ դարմանէ ըզնա. զի առաւել եւս պտղաբերեսցէ զանմահ պտուղն եւ զանանց բարիսն, յանմահ կեանսն. զերեսնաւորն՝ եւ զվաթսունաւորն՝ եւ զհարիւրաւորն. որ կայ եւ պահի յուսացելոց իւրոց ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ ընդ հօր իւրում եւ սուրբ հոգւոյն, յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՂԳ. Նորին քարոզ վասն հոգւոյ եւ մարմնոյ. ի բանն՝ «Դատաւոր մի էր ի քաղաքի ուրումն. յԱստուծոյ ոչ երկնչէր՝ եւ ի մարդկանէ ոչ ամաչէր. եւ այրի մի էր ի քաղաքին եւ այլն»։ Ղուկ. 18. 2։

Վարդապետք ասեն զմարդն ի հոգւոյ իմանալւոյ եւ ի մարմնոյ գեղեցիկ կազմեալ. եւ թէ վասն ի՞նչ պատճառի հոգի եւ մարմին եղեւ։ Ասեմք թէ՝ բազում բարութիւնս ընդունի հոգի ի մարմնոյ միաւորութենէ։ Նախ յայսմանէ՝ ցուցանի անբաւ զօրութիւն արաչին. որ զերկու բնութիւնս՝ այսինքն, զմարմին եւ զանմարմին բազում հեռաւորութեամբ տարակացեալ ի միմեանց, ժողովեալ խառնեաց ի մի անձն եւ ի մի դէմ,

եւ ի մի բընութիւն անշփոթ միաւորեալ. զի մի է մարդն՝ եւ մի է բանութիւն նորա։ Երկրորդ՝ զի երկու է աշխարհ. իմանալի եւ զգալի. եւ զմարդն կազմեաց երկուցն վայելօղ. այսինքն զի հոգւով զիմանալիս՝ եւ մարմնով զզգալիս վայելեսցէ. որով իմանի, թէ երկու կենացն Տէր է մարդն եւ իշխան։ Երրորդ՝ զի հրեշտակք իմանալիք՝ ունին ներքին ճանաչումն. ե ւ զգալի կենդանիք՝ ունին արտաքին ճանաչումն. արարաւ մարդն հոգի եւ մարմին՝ զի ունիցի ներքին եւ արտաքին ճանաչումն. որով ճանաչէ զարարիչն եւ զարարածս։ Զի ներքին տեսութեամբն՝ ճանաչէ զԱստուած. եւ արտաքին տեսութեամբ զգայարանաց՝ ճանաչէ զարարածս։ Չորրորդ՝ մարդն եղեւ կապ եւ կատարումն աշխարհիս. զի որպէս ասացաք աշխարհ իմանալի է եւ զգալի. եւ սոքա ցուցանեն բաժանումն արարչի եւ արարածոց։ Արդ՝ ի մի էութիւն խառնեալ մարդն կապ եւ կատարումն եղեւ աշխարհի. զիմի իցէ աշխարհ ինքն ինքեան կրակից. եւ ոչ օձտեալ եւ հակառակ։ Այլեւ միութիւն սորա՝ ցուցանէ զմիութիւն արարչին. թէ մի է արարիչն արարածոց. եւ ի միոյ յանեղ զօրութենէ գոյացան ամենայն եղականքս։ ըստ այնմ, «լուր Իսրայէլ Տէր Աստուած քո Տէր մի է»։ Հինգերորդ՝ զի բոլոր աշխարհի նման է մարդն. զի իմանայ ընդ հրեշտակաց. գոյ ընդ անշնչից. աճէ ընդ տնկոց. զգայ ընդ կենդանեաց։ Այլեւ ոսկերքն նման են քարանց. մարմինն հողոյ՝ երկաք արեան՝ գետոց եւ աղբերաց. մազն բուսոյ եւ տնկոց. բոլորակ գլուխն երկնի. աչքն լուսաւորաց, եւ այլն. վասն որոյ փոքր աշխարհ ասացին ըզմարդն ի վերայ երկրի։ Վեցերորդ՝ զի այսու ուղղիւր միտք մեր առ ի յոյս միաւորութեան անստեղծ հոգւոյ ընդ ստեղծուածոյ. եւ արարչի ընդ արարածոյ. այսինքն է, մարդանալ բանին Աստուծոյ։ Զի հոգի եւ մարմին այլեւայլ բնութիւն՝ միաւորեալ եղեւ մի անձն եւ մի բնութիւն. նոյնպէս բանն Աստուած առեալ զմարդկային բնութիւնս, միաւորեալ ընդ իւրում աստուածութեան, եղեւ Աստուած կատարեալ՝ մարդ կատարեալ. մի անձն. եւ մի դէմ. եւ մի բնութիւն անշփոթ միաւորեալ. արարածն. արարչի, եւ մարդն՝ մարդկան ստեղծչի։ Եօթներորդ՝ զի հոգին ծառայեսցէ Աստուծոյ մարմնովն. եւ մեծագոյն վարձաս ընդունիցի. զի ուր մե՛ծ է պատերազմ՝ անդ եւ մե՛ծ է յաղթութիւն եւ մե՛ծ է պսակն . քանզի դժուարութիւն գործոյն՝ յաւելու ի վարձն. եւ այս լինի մարմնովն միացեալ ընդ հոգւոյն։ Ութներորդ՝ զի յորժամ մեղիցէ հոգին, ապաշխարութեամբ զթողութիւն գտցէ. եւ այս լինի վասն մարմնոյն. զի թէ ոչ էր մարմին մարդոյ, ոչ կարէր ապաշխարել, եւ ոչ թողութիւն գտանել. որպէս եւ ոչ դեւք։ Եւ ուրոյն յատուկ միայն մարդոյս է ապաշխարել. որպէս յատուկ մարդոյս է ծիծաղիլ. որպէս ասեն իմաստասէրքն, թէ միայն մարդն է ծիծաղական. եւ ամենայն մարդ է ծիծաղական . եւ միշտ ծիծաղական ո՛րքան կենդանի է։ Այսպէս եւ յատուկ միայն մարդոյս է ապաշխարել. եւ ամենայն մարդ կարէ ապաշխարել որ ոք եւ կամեսցի։ Եւ միշտ կարէ ապաշխարել ո՛րքան կենդանի է։ Այլ յետ մահու՝ ոչ երբէք. որպէս եւ դեւք յետ անկանելոյն՝ ոչ կարացին ապաշխարել. զի անկումն նոցա՝ մահ է նոցա. այս պէս եւ մարդոյս որ ոչ առնու թողութիւն ի կեանս յայս, եւ ոչ առնու ի հանդերձեալն. որպէս Տէրն ասէր. «մի թողցի նմա, մի յայսմ աշխարհի, եւ մի ի հանդերձելումն». այսինքն, թէ որում ոչ թողցի մեղք ի յայս կենանս, նմա ոչ թողցի եւ ի հանդերձեալն. վասն որոյ եւ առաքեալն խրատէ զմեզ. «ահա ժամանակ ընդունելի, ահա օր փրկութեան»։ Իններորդ՝ օգտակար է մարմինն վասն կրկին փառացն՝ զոր տալոց է Աստուած մարդոյն. զի որպէս ի կենդանութեան օգտակար է մարմինն վասն ապաշխարութեան. այսպէս յետ մահուն յարուցեալ՝ օգտակար է մարմինն վասն կրկին վարձուցն. զի որ հոգւով եւ մարմնով գործեաց զբարիս՝ ի միասաին առցեն զպսակն կենաց։ Տասներորդ՝ օգտակար է մարմինն. զի վասն պակասութեանցն իւրոց՝ ունի յոլով պատճառս խոնարհութեան. ըստ մարգարէին որ ասէ. «խոնարհութիւն քո ի միջի քոյ է»։ Զի ո՛վ մարդ հպարտացեալ՝ հայեաց ի քեզ՝ եւ տե՛ս զզանազան պակասութիւն քո, որ հող ես եւ մոխիր. ի հողոյստեղծեալ, եւ ի հող լուծանելոց ես։ Եւ տե՛ս զքեզ ի տապան եղբօրդ որ առաջի քոյ է ապականեալ՝ տրորեալ՝զազրացեալ ի յորդն եւ ի շարաւ փոխարկեալ։ Եւ ի կենդանութեանդ աղբալից մարմնով . հոտեալ զգայարանօք. ի ներքոյ անկեալ կարեաց. քաղցի եւ ծարաւի. մերկութեան՝ ցրտի՝ տօթոյ՝ հիւանդութեան՝ ծերութեան, եւ այլոց։ Մերկ անդամօք ծնեալ. եւ յայլոց կարօտացեալ ծածկութիւն։ Եւ դու հըպարտանաս ի զարդ պատմուճանիդ. կամ իշխանութեանդ, կամ գեղեցկութեանդ։ Զի՞նչ է զոր ոչ առեր. եւ զի ա՞րդ պարծիս առեալդ իբր զոչ առեալ։ Ո՛չ ապաքէն զպատմուճանդ ի կենդանեաց առեր. կամ ի յերկրէ ոսկի եւ արծաթ. եւ դոքօք զքեզ զարդարես եւ հպարտանաս։ Զայդ իշխանութիւնդզոր առեալ ես յայլմէ՝ ի բաց առնուն ի քէն. կամ գեղեցկութիւնդ որ նման է ծաղկի՝ այսօր է եւ վաղիւն ոչ երեւի. եւ կամ մեծութիւնդ անցաւորի։

Գնա՛ ի գերեզմանս որպէս ասացի. հա՛րց զիշխանս եւ ըզմեծամեծս. ո՞ւր է իշխանութիւն ձեր եւ թագաւորութիւն։ Ո՞ւր է գեղեցկութիւն ձեր եւ ո՞ւր փառքն. ո՞ւր մեծութիւնքն։ Ո՛չ ինչ ունին պատասխանել քեզ. բայց միայն տեսութիւնդ քոածէ յիմաստս։ Այսպէս եւ հայեաց ի քեզ՝ եւ տե՛ս զպակասութիւն քո. եւ անկեալ խոնարհեսցիս առաջի Տեառն եւ արարչին. եւ մատո գոհութիւն խնամողին՝ որ զմարմինս միաւորեաց ընդ հոգոյ ի պատճառ խոնարհութեան։ Զի մի հպարտացեալ կրեսցուք զանկեալ արուսեկին ըզկորուստ։ Ապա յայտէ թէ բազում օգտութիւն ունի հոգին ի միաւորութենէ մարմնոյն։ Եւ գիտելի է՝ զի որպէս հոգին վասն միաւորութեան մարմնոյն հանդիպի բազում բարութեան։ Այսպէս կրէ եւ ի մարմնոյն բազում վտանգ։ Նախ՝ զաղտեղութիւն սկզբնական մեղացն որի մարմնոյն հեղու ի հոգին. ըստ այնմ որ ասէ։ «Ո՞վ կարասցէ առնել սուրբզյղացեալն յանսուրբ սերմանէ։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ո՞րն է սկզբնական մեղք։ Ասեմք թէ՝ է ցանկութիւն այն՝ որ նախահայրն Ադամ եւ Եւա ցանկացան պտղոյն եւ կերին՝ եւ ընդ մահու անկեալ դատապարտեցան։ Արդ այսր ցանկութիւնս՝ եղեւ սկիզբն մեղաց ի նախկին ծնօղսն. եւ այսու ցանկութեամբ զաւակ ծնան։ Եւ ցանկութիւնս այս մեղք եղեւ ծնեալ զաւակին. որպէս յապականեցու ծնողաց՝ ապակենեցաւ ծնունդ . եւ ի մեղաւոր ծնողաց՝ մեղաւոր զաւակ. եւ չէ հնար առանց այսր ցանկութեան զաւակ ծնանիլ. բաց միայն ի մարդացելոյն Աստուծոյ՝ որ առանց սերման յղացաւ, եւ անապական ծնաւ. զի ազատեսցէ զապականեալ բնութիւնս։ Արդ՝ այս է ի մեզ սկզբնական մեղք. որ հեշտ ցանկութեամբ սկսանիմք եւ ծնանիմք։ Եւ այս սկզբնական մեղօքս՝ ունիմք զդատապարտութիւն մահու մարմնոյ եւ հոգւոյ որպէս նախկին ծնօղքն։ Եւ յայյսմանէ սրբէ եւ ազատէ զմեզ ծնունդ աւազանին. արդ ա՛յս է առաջին վտանկ՝ որ կրէ հոգին ի մարմնոյն։ Երկրորդ՝ զդիւրասահութիւն ներգործական մեղաց. զի դիւրաւ մեղանչեմք վասն մարմնոյն. որպէս ասէ ի ծննդոց։ «Միտք մարդկան՝ դիւրասահք են առ չարն ի մանկութեանէ իւրեանց»։ Այլ ա՛յս է ինչ տարակոյսս, եթէ մարմի՞նն է դիւրասահ ի մեղս, թէ հոգին եւ միտքն։ Զի լսի երբեմն ի սուրբ գրոց, եթէ ի հոգեւորն դիւրաւ մեղանչէ մարդ. որպէս յառակս անիրաւ տնտեսին որ եթող զհոգւոյն մեղացն զկէս պարտս պատժոցն. զի անմարմին գոլով եւ դժուարարգել, դիւրաւ գործէ զմեղս։ Իսկ զմարմնաւոր պարտուցն եթող ի հընգէն մին մասն պատժոց. զի կարէր ըզմարմինն արգելուլ ի մեղաց։ Իսկ յայլ ուրեք ասի վասն դիւաց, թէ անմարմինք էին վասն որոյ ոչ ընկալան զթողութիւն. զի ոչ ունէին զհակելն մարմնոյ ի մեղս. որպէս եւ աստ ասէ թէ մարմինն դիւրասահէ ի մեղս։ Ասեմք առ այս՝ եթէ արմատ մեղացն է ի չար խորհուրդն. եւ կատարումն ի մարմինն. արդ մարմինն ի կատարումն է դիւրասահ. եւ չար խորհուրդն ի յարմատս մեղաց դիւրասահի։ Դարձեալ՝է մեղք հոգեկան, եւ է մեղք մարմնական։ Արդ ի հոգեկան մեղս՝ դիւրասահ է հոգին. եւ մարմինն ոչ կարէ արգելուլ զնա. այլ ի մարմնական մեղս՝ դիւրասահէ մարմինն եւ հոգին. թէ կամի՝ կարէ արգելուլ զնա. ապա թէ ոչ կամի, մարմինն քարշէ ըզնա ընդ իւր ի հեշտութիւն մեղաց։ Ապա յայտ է թէ երկոքինն դիւրասահք են՝ ի զանազան մեղս։ Եւ մարմինն առաւել քարշէ զհոգին ի մեղս եւ վտանկէ զնա։ Երրորդ՝ կրէ հոգին ի մարմնոյն զդժուրաութիւն բարի գրծոյն. զի մարմինն ծուլանայ եւ դժուար գործէ զբարին. այլ հեշտանայ ի չարն. որպէս ծանր քար՝ զառ ի վեր բըռնութեամբ եւ նգով շարժի. եւ զառ ի վայր՝ փութով. այսպէս եւ հեշտասէր մարմինս՝ ծուլանայ ի բարեաց. որպէս ասի յառակն։ «անցի ընդ ագարակ ծուլլիցն՝ եւ այլն ամենայն լի էր փշով»։ Չորրորդ՝ բթէ զիմացումն. զի վասն մարմնոյ է որ ուղղակի ոչ տեսանէ. եւ զտեսեալն փութով մոռանայ. որպէս ասէ Սողոմօն. «մարմին ապականեալ ծանրացուցանէ զհոգին»։ Հինգերորդ՝ հանապազորդ հակառակ է հոգւոյն. որպէս ասէ առաքեալն. «մարմին ցանկայ հակառակ հոգւոյ». զի ոչ միայն ինքն, այլեւ հեշտութիւն աշխարհիս առ ձեռն պատրաստ. եւ զստանայ խաբօղ ընկեր առեալ հակառակի, հոգւոյն։ Զի Գ թշնամի եւ հոգւոյն. մարմինն. եւ աշխարհս. սատանայ որպէս ասացաք։ Վեցերորդ՝ զի ըզբազումն առնէ հոգւոյ. զի վասն զանազան պիտոյից մերոց՝ թողեալ զհոգեւորն, զբաղիմք ի հոգս աշխարհիս. այսինքն, վասն կերակրոյ՝ ըմպելոյ՝ ծածկութից՝ փառաց՝ մեծութեան՝ իշխանութեան, եւ այլն։ Զայս ամենայն ի մարմնոյն կրէ հոգին։ Վասն որոյ խրատէ Տէրն. «մի՛ հոգայք վասն ոգւոց թէ զի՛նչ ուտիցէք եւ այլ»։ Եօթներորդ՝ զբազմութիւն կրիցն վասն մարմնոյն կարէ հոգին։ այսինքն զփորձութիւնս՝ զնեղութիւն՝ զվիշտ՝ եւ զամենայն թշուառութիւն. որպէս Յոբ ասէ. «այր կանանցածին, եւ լի ամենայն թշուառութեամբ»։ Ութներորդ՝ զյապաղումն փառացն. «զի որքան յամեմք ի մարմնի՝ օտարանամք ի Տեառնէ»։ Ապա ուրեմն յորժամ ելանեմք ի մարմնոյ՝ մերձաւորիմք ի Տէր. զի չարն այլ ոչ կարէ հեռացուցանել զմեզ ի սիրոյն Աստուծոյ։ Զի զոր այժմ հաւատով ակնունիմք՝ ըստ այնմ «հաւատով գընամք եւ ոչ կարծեօք». իսկ յայնժամ յետ մահու՝ անմահութեան յուսով. ըստ առակաց. «յոյս նոցա լի է անմահութեամբ»։ Իսկ յետ յարութեան՝ սիրով միայն. ըստ այնմ, «սէր երբէք ոչ անկանի»։ Եւ զայսպիսի անմահութեան յոյս ունի հոգին յետ մահու առ ձեռն պատրաստ գտեալ. զգործոց լուսափայլութիւնս. եւ զշնորհաց աւազանին։ Եւ ա՛յս է սպիտակ արկանելին ԻԳ երիցանցն տուել. զոր ասէ տեսիլն. զոր այժմ մարմնով ոչ առնուն՝ զի ի մէջ չարեաց եւ բարեաց են. եւ յայնժամ յետ մահու՝ ի մէջ բարեաց. եւ ի յարութեան՝ ի մէջ բարեաց եւ փառաց։ Իններորդ՝ զի թէպէտ եւ առնուն ի հոգիս յուսով զանմահութիւն. այել ոչ զկատարեալ պսակն անձնաւորական։ Զի թէպէտ հոգին կատարեալ էութիւն եւ գոյացութիւն է յետ մահու. այլ ոչ կատարեալ անձն. զի մարմինն պակասեալ է եւ ի հող դարձեալ եւ լուծեալ։ Արդ կայ եւ մնայ սպասելով յարութեան մարմնոյն. զի ի միասին պսակեսցին. եւ այս լինի ի կատարածի յաւուր դատաստանին. որպէս ասէ առաքեալն։ «Զբարւոք պատերազմ պատերազմեցայ. զհաւատսն պահեցի. զգործսն կատարեցի. արդ կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն՝ զոր հատուցանէ ինձ Տէր յաւուր յայնմիկ արդար դատաւորն. ոչ միայն ինձ, այլեւ ամենեցուն»։ Ապա ուրեմն զայսպիսի վտանկ կրէ հոգին վասն մարմնոյն. այսինքն, զյապաղումն պըսակացն. ոչ միայն ի կեանս, այլեւ յետ մահու մինչ ի յարութեան օր։ Եւ թէ ոք ընդդէմ բերցէ՝ զի՞նչ է որ ասէ. «հոգիք անդրանկաց կատարելոցն»։ Ասեմք եթէ կատարեալք են եւ անդրանիկք՝ ոչ ըստ պսակացն, որ դեռեւս առնըլոց են. այլ ըստ կատարեալ գործոցն՝ զոր ունին յինքեանս. եւ եղեն անդրանիկք երանութեամբք. որպէս գրէ առաքեալն. «Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ, զի մի առանց մեր կատարեսցին». այսինքն, մի առաջինքն առանց մեր վերջնոցս. եւ մի հոգիքն առանց մեր մարմնոցս։

Եւ թէ ոք ասիցէ, «մի պահեսցես զվարձս վարձկանի քոյ առ վաղիւն»։

Ասեմք առ այս, եթէ ոչ է պահեալ որպէս այժմ ի մարմնի, եւ ոչ առնու որպէս ի կատարածի. այլ ընկալեալ ունի ըզյոյս անմահութեան եւ զերանութեան ի հոգին։ Եւ թէ ոք ընդդէմ բերցէ՝ յոյս յապաղեալ տանջէ զհոգին։ Ասեմք առ այս ըստ սրբոյն Գրիգորի Նիւսացւոյն, թէ յոյս նոցա՝ ոչ է տանջանք. այլ վայելչութիւն է նոցա. զի հաւատարիմ է խոստացօղն եւ ճշմարիտ։ Այսոքիկ բարեացն հոգւոց։ Տասներորդ՝ եւ չար հոգւոյն է վտանկ այս ին։ Զի մարմնով կրկին առնու հոգին զհատուցումն տանջանաց. զի թէ միայն հոգի էր՝ ինքն ընդ ինքեան առնոյր տանջանս. այլ զի եւ մարմին ունելով՝ ի միասին առնուն տանջանս յաւիտենից . ըստ առաքելոյն. «ընկալցի իւրաքանչիւր ոք իւր մարմնովն, եթէ բարի եւ եթէ չար»։

Եւ զի այսպէս վտանկի հոգին ի մարմնոյ եւ հակառակ կայ նմա. վասն որոյ արարիչն Աստուած՝ զմիտսն իշխան եւ դատաւոր կարեաց հոգւոյ եւ մարմնոյ. զի մի զրկեսցին զմիմեանս անիրաւութեամբ. այսինքն ոչ հոգին զմարմինն, եւ ոչ մարմինն զհոգին։

Զի թէ հոգին զմարմինն զրկէ, լինի սպանօղ. եւ թէ մարմինն զհոգին զրկէ՝ լինի անիրաւ. իսկ իշխանականն դատաւոր եղեալ, զի ի մէջն ի յուղիղ կարգն պահեսցէ զերկոսեանն ի փառս եւ ի գովեստս արդար դատաւորին Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՂԴ. Նորին դարձեալ ի նոյն բանն՝ «Դատաւոր մի էր ի քաղաքի ուրումն. յԱստուծոյ ոչ երկնչէր՝ եւ ի մարդկանէ ոչ ամաչէր»։ Ղուկ. 18. 2։

Ոմանք զբանս զայս առակի ի յԱստուած հանեն զի Նա է իշխան եւ դատաւոր ամենեցուն. եւ քաղաք զաշխարհս ասեն. զի նա է որ ոչ երկնչի ի գերագունէ. զի ոչ ոք է մեծ քան զնա. եւ ոչ ամաչէ ի ներքնագունէն։ Այլ յառաջ տանելով զբանս՝ դատաւոր անիրաւ կոչէ. իսկ Աստուած է արդար դատաւոր. ապա ուրեմն բան առակիս՝ ոչ պատշաճի Աստուծոյ։ Այլ ոմանք զհրեշտակս ասեն իշխան եւ վերակացու կարգեալ մարդկան. այլ հրեշտակք՝ հոգիք են հարկաւորք, առաքեալք ի սպասաւորութիւն եւ ի պահպանութիւն մարդկան. այլ ոչ ի պատժել զմարդիկ։ Եւ կէսք ասան զդատաւորս եւ զիշխանս աշխարհաց, եւ ըզթագաւորս ազանց. որք անիրաւութեամբ դատեն։

Այլեւ ոչ այս է ուղիղ. զի ո՞ոք իցէ այնպէս որ յԱստուծոյ ոչ երկիցէ, եւ ի մարդկանէ ոչ ամաչէ։ Եւ ոմանք զհոգեւոր առաջնորդս ասեն դատաւոր ի մէջ քաղաքի եւեղեցւոյ. այլ նոքա ոչ են անիրաւ դատաւրոք. այլեւ յԱստուծոյ երկնչին։ այլ ճառս առակի՝ է ի վերայ իւրաքանչիւր մարդոյ. որ կենդանի քաղաք է շինեալ Աստուծոյ. ըստ աեյնմ, «դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք». եւ դատաւոր միտքն է. եւ ոսոխք հոգի եւ մարմին են մարդոյն։ Վասն որոյ ասէ։ «Դատաւոր մի էր ի քաղաքի»։ Արդ՝ քաղաք կոչի մարդս։ Նախ ըստ համեմատութեան։ Երկրորդ ըստ առաւելութեան։ Ըստ համեմատութեան ա՛յսպէս։ Զի որպէս ի մի վայր ժողովեալ շինեն քաղաք՝ զի ըզմիմեանց պէտս լցուսցեն. ի վաճառս՝ յարհեստս՝ եւ յուսմունս. այսպէս եւ մարդն ի մի վայր ժողովեալ հոգի եւ մարմին եւ միտք՝ եւ զգայարանք՝ եւ իւրաքանչիւր նմանամասունք եւ աննմանամասունք, զի ի միմեանց օգտեսցին։ Զի մարմինն սպասաւորեսցէ զնա. միտքն ուսուսցէ. եւ զգայարանքն արբանեկեսցեն. եւ այսպէս ի միմեանց օգտեսցին։ Դարձեալ որպէս քաղաքին գոն պարիսպք եւ դրունք. եւ բընակիչք՝ եւ իշխանք՝ եւ փարթամութիւն ընչից։ Այսպէս եւ մարդոյս քաղաքի՝ է՛ պպարիսպ մարմինն. եւ դրունք զգայարնքն. եւ հոգին բնակիչ. եւ միտքն իշխան. եւ ցասումն եւ ցակութիւն զինուորք։ Իսկ փարթամութիւն ընչից՝ հաւատ յոյս եւ սէր. որք են գերագոյն եւ աստուածյին առաքինութիւնք։ Այլեւ խոհեմութիւն արիութիւն ողջախոհութիւն եւ արդարութիւն. որք են ստացական առաքինութիւնք եւ ինչք հոգեւորք։

Դարձեալ որպէս ի քաղաքի ամենայն ել եւ մուտ թշնամեաց եւ սիրելեաց ընդ դրունս լինի. այսպէս եւ ի մեզ ել եւ մուտ բարեաց եւ չարեաց գործոց ընդ հինգ զգայարաննս լինի. այսինքն, աչօք՝ ականջօք՝ բերանօք՝ հոտոտելեօք՝ ձեռօք՝ ոտիւք՝ եւ բոլոր շօշափելեօք։ Զի սոքօք գործեմք զմեղս. այսինքն, աչօք ցանկացեալ ի գեղս. ունկամբ հեշտացեալ ի լուրս. հոտոտելեօք իգացեալ. լեզուաւ սուտ խօսեալ. եւ բերանով որկորստեալ յուտել եւ յմպել։ Ձեռօք զրկել՝ վնասել. եւ բոլոր անդամօք մեղկացեալ եւ թուլացեալ վատթար հեշտութեամբ. եւ եղեալ մարդն ծառայ մեղաց եւ որդի կորստեան։ Իսկ յորժամ կամեսցի դառնալ ի մեղաց, սոքօք եւ բարիս գործեսցէ. զի աչօք արտասեուսցէ. եւ ականջօք զսիցէ զերգս հոգեւորս. բերանով հառաչեսցէ. եւլեզուաւն մեղայ տացէ Աստուծոյ. ձեռօքն բաշխեսցէ աղքատաց. եւ ըզմարմինն չարչարեսցէ պահօք եւ աղօթիւք եւ տքնութեամբ։ Եւ այսպէս ապա զամենայն բարեգործութիւնս՝ ընդ զգայութեանց դրունս ի ներքս մուծանէ։ Այս ըստ համեմատութեան քաղաքի որպէս ասէ։ «Դատաւոր մի էր ի քաղաքի»։

Իսակ ըստ առաւելութեան կոչի մարդս քաղաք։Եւ պատուականութիւն սորա բազում է։ Նախզի՝ քաղաքն ձեռագործ է մարդոյ. իսկ սա Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ զի քաղաքն բնակութիւն է մարդոյ. իսակ սա Աստուծոյ, որպէս թէ քաղաքի է քաղաք։

Երրորդ՝ քաղաքն պատկեր է հողոյ. իսկ մարդն Աստուծոյ։ Չորրորդ՝ այս անկենդան, եւ նա կենդանի։ Հինգերորդ՝ քաղաքս այս ապականացու. իսկ նա անապական հոգւով։ Վեցերորդ՝ քաղաք վասն մարդոյ ամենայն պիտոյիւք. իսկ մարդ վասն Աստուծոյ։ Եօթներորդ՝ բարութիւնք սորա եւ փառք անցաւոր է. իսկ նորայն մշտնջենաւոր։ Ութներորդ՝ զքաղաք աւերեալ շինէ ա՛յլ ոք. իսկ զբնութիւնս քակեալ՝ որ ըստեղծն նա՛ շինէ յարութեամբն։ Իններորդ՝ մեծ եւ որքանութեամբ. զի սա ի տեղիս. իսկ նա յարեւելից յարեւմուտս, եւ յայլն։ Տասներորդ՝ տետղիք քաղաքիս այս՝ է երկիր խոնարհ. եւ մարդոյս քաղաքի՝ է երկինքն ի բարձունս. եւ քաղաքակից է հրեշտակաց։ Ապա յա՛յտ է թէ որպէս է մարդն քաղզք։ Իսկ դատաւոր քաղաքիս այս արդար՝ հաստատեաց զմիտսն . արդարապէս քննօղ եւ տանջօղ։ Զի տրտնջականաւն քըննէ եւ որոշէ զչարս եւ ըզբարիս. եւ միշտ փախչի ի չարէ, եւ հետեւի բարւոյ։ Իսկ թէ սխալեալ անկանի ի չար, յա՛յնժամ խղճմըտանքն չարչարէ եւ տանջէ զնա իբրեւ զյանցաւոր. եւ ի դառն տրտմութեան պահէ՝ ըստ Դաւթի։ «Զօր հանապազ տրտում գնայի. զի անձն իմ լի՛ եղեւ չարչարանօք»։ Եւ Եսայի ասէ. «ոչ գոյ ուրախութիւն անպարշտաց ասէ Տէր ամենակալ». այսինքն է հոգեւորն։ Եւ զի դատաւորք ազգաց ըստ չորից թիւրեն զդատաստանս. կամ տգիտութեամբ. կամ կաշառօք. կամ երկիւղիւ. կամ ակնառութեամբ։ Իսի միտքն է արդար դատաւոր հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ ոչ ինչ ունի թիւրութիւն յայսցանէ. վասն զի միտք է՝ իմաստուն է. եւ անկարօտ է ընչից. վասն որոյ անկաշառ է. եւ իշխան է նոցա. յազգս որոյ ոչ երկնչի։ Եւ զի արդար է՝ վասն այն ոչ առնու ակն. ապա ուրեմն արդարապէս դատէ։ Դարձեալ զի միշտ ի նոսա է, եւ զգործս նոցա գիտէ. եւ ոչ է կարօտ վկայի. վասն որոյ արդարապէ դատէ. որպէս Յօհան ի կաթուղիկէն։ «Ե՛ղբարք՝ եթէ միտք մեր զմեզ ոչ ըստ գտանիցեն, ունիմք համարձակութիւն եւ այլն»։ Զի սա է վըկայ սատութեան կամ ստուգութեան մերոյ. ի սմանէ կարեմք ծածկել զմեղս մեր. սա յամենայն ժամ ընդ մեզ է ուսուցիչ եւ խրատիչ. ի սմանէ ուսցուք. ի սմանէ խրատիցուք. զի կատարեալ լիցուք. վասն որոյ ասէ։ «Դատաւոր մի էր ի քաղաքի ուրումն. յԱստուծոյ ոչ երկնչէր. եւ ի մարդկանէ ոչ ամաչէր»։ Զի ծածուկ տեղիս է. եւ աեյլ ոք զնա ոչ տեսանէ. վասն այի ի մարդկանէ ոչ ամաչէ. իսկ զի յԱստուծոյ ոչ երկնչի. զի ինքն իշխանութեամբն ազա՛տ եւ ոչ ծառայ։ Եւ թէ ոք ասաիցէ՝ ընդէ՞ր եմք անձն իշխան. ընդէ՞ր ոչ արար զմեզ Աստուած ի ներքոյ հարկի, զի ոչ կարէաք մեղանչել։ Ասեմք առ այս նախ զառաքեալականն սաստ. «մի՛ թէ ասիցէ կաւն ցբրուտն, թէ ընդէ՞ր այդպէս գործեցեր»։ Եւ դարձեալ զի ամենայն բանական՝ ի հարկէ անձնիշխան է. զի ընդ բանականութեանս ի ներքս եմուտ եւ անձնիշխանութիւն։ Զի բանիւ խորհիմք եւ ընտրեմք զբարին եւ զչարս։ Արդ զորս խորհիմք եւ ընտրեմք, իշխան եմք գործելոյ. ապա թէ ոչ՝ ընդ վայր խորհէաք։ Ապա ուրեմն զի բանական եմք, ի հարկէ եւ անձնիշխան պարտիմք լինիլ։ Եւ զի եղական եմք՝ իհարկէ փոփոխական եմք. վասն որոյ անձնիշխանութիւնս մեր է փոփոխական. այսինքն, երբեմն ի չար, եւ երբեմն ի բարի. եւ այսպէս է անձնիշխանութիւն մեր ի ճանապարհի աստի կենացս։ Իսկ Աստուած է անձնիշխան. նաեւ հրեշտակք եւ հոգիք ընտրելոցն են անձնիշխանք. թէպէտ եւ ոչ կարեն առնել զչար. այլ զի ընտրեն զբարին եւ խոտորին ի չարէ. ոչ տկարութեամբ, այլ ազատ կամօք։ Այսպէս եւ դեւք ունին անձնիշխանութիւն. սակայն միշտ խոտեն զբարին. եւ ընտրեն զչարն. ոչ բռնադատութեաեմբ՝ այ խստասրտութեամբն իւրեանց։ Այսպէս տե՛ս զի Աստուած ետ մարդոյն անձնիշխանութիւն. զի ազատաբար ընտրեսցէ զբարի. որպէս հրեշտակք եւ սուրբք ամենայն. այլ մարիկ չարք առեալ զանձնիշխանութիւնս եւ նմանեալ սատանայի, ընտրեն զչարս եւ խոտեն զբարիս։ Ապա ուրեմն Աստուած ոչ է մեղադրելի, որ զանձնիշխանութիւն ետ վասն բարեաց. այլ ինքեանք փոխեցին ի չարն։ Դարձեալ անձնիշխանութեամբն նմա՛ն է մարդն Աստուծոյ. ըստ որում ասէ . «արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր». իսկ թէ ոչ էր մարդն անձնիշխան՝ ոչ էր պատկեր Աստուծոյ։ Դարձեալ՝ զոր ինչ անձնիշխանութեամբ զբարիս գործեմք վարձատրելի է. այլ բռնադատեալն եւ հարկաւորն՝ ոչ ունի վարձ. որպէս եւ անբանք ունին խոհեմութիւն՝ արիութիւն՝ ողջախոհութիւն՝ եւ արդարութիւն՝ եւ ոչ ունին վարձս. զի ի հարկէ բնութեան է եւ բառնադատեալ։ Ապա ուրեմն որք ասեն թէ ընդէ՞ր եղաք անձնիշխան, ոչ այլ ինչ ասեն, քան թէ ընդէ՞ր ոչ եղաք անբան եւ աննման Աստուծոյ, եւ առանց վարձուց եւ վաստակոց։ Եւ այսպիսի արդար դատաւոր միտքս եւ անձնիշխան՝ յորժամ ըստ կարգի իցէ, եւ ուղիղ գործէ եւ սուրբ ընտրելով զբարիս եւ զչարս, եւ խոտորիլով ի չարէն, եւ առնելով զբարին, եւ միշտ «զվերինն խորհելով ուր Քրիստոս նստի ընդաջմէ Աստուծոյ ըստ առաքելոյն, » ապա եւ զհոգին ընդ իւր վերացուցանէ։ Եւ ըզշունչն կապեալ ընդ հոգւոյն, եւ զարիւն ընդ շնչոյն, եւ ըզմարմինն եւ զգայարանս ընդ նոսա, լինի մարդն բոլորովին երկնայնի եւ նման Աստուծոյ մարմնով եւ հոգւով եւ մտօք, միշտ զբարիս խորհելով եւ գործելով։ Իսկ յորժամ դատարկանայ միտքն ի բարի խորհրդոց, յա՛յնժամ փոխի այս կարգ. եւ լինի առաջնորդ միտքն՝ վերջին. եւ զգայութիւնս հեշտացեալ ընդ մարմնական հեշտութիւնս, քարշէ ընդ իւր զմարմինն եւ նա զարիւն. եւ արիւնն զշունչն ընդ որում կապեալ էր. եւ նա զհոգին. եւ նա ըզմիսն. եւ լինի րեկրաւոր եւ ախտալից մարմնով հոգւով եւ մտօք։ Եւ անձնիշխան միտքն գերեալ լինի ի զգայութեանց. եւ ծառայէ հեշտութեանց զմարմնականս խորհելով եւ հնարելով. որպէս ասէ Տէրն. «որ առնէ զմեղս՝ ծառայ մեղացն»։ Յայնժամ ոսոխ մարմինն զօրացեալ ի մտացն յառնէ ի վերայ հոգւոյն. եւ կեղեքեալ չարչարէ զնա ըստա կամաց իւրոց զրկելով զնորայն, եւ զիւրն փարթամացուցանէ։ Իսկ այնուհետեւ այրի եղեաք հոգին ի փեսայէն Քրիստոսէ, զի սիրով ըզկամս Այստուծոյ առնելով հարսն էր Քրիստոսի. իսկ յորժամ արհամարհեալ ատեաց զօրէնս Աստուծոյ, բաժանեցաւ ի գլխոյն եւ եղեւ այրի։ Եւ մանաւանդ շնացօղ եւ պոռնիկ. զի որպէս գոյ մարմնաւոր շնութիւն գոյ եւ հոգեւոր. ըստ այնմ, «շնայր Երուսաղէմ եւ պոռնկէր Սամարիա». այսինքն, զի թողին զտէր Աստուած իւրեանց, եւ պաշտեցին զկուռս. այսպէս եւ հոգիս ի թողուլ ըզկամս Աստուծոյ, լինի այրի. այսինքն, անզաւակ եւ անպտուղ ի բարի գործոց։ Դաձեալ այրին՝ այսինքն անտէր եւ անխնամակալ. կամ այրի՝ այսինքն թողեալ եւ ատեցեալ յառնէ իւրմէ. եւ ամենայնբարիք պակասեալ ի նմա։

«Գայր առ նա եւ ասէր՝ դատ արա ինձ յոսոխէ իմմէ». այսինքն, հոգին գայ առ դատաւոր միտսն. եւ թախանձէ դատ առնել նմա յոսոխէ մարմնոյն. զի անիրաւէ եւ զրկէ զնա ի բարեաց, եւ հանէ զնա ի կամացն Աստուծոյ։ Իսկ միտքն հեշտացեալ ընդ մարմնոյն, ոչ կամի լսել հոգւոյն, եւ ոչ դատ առնել. վասն որոյ դատաւոր անիրաւ կոչի. ո՛րքան է ի մարմնոյ մեղս հեշտացեալ՝ ոչ կամի դատաստան առնել։ Եւ յետոյ եկեալ ի միտս ասէ. «եթէ վասն բարեկամութեանս ոչ առնեմ, սակայն վասն ժտութեան արարից նմա դատ. զի մի՛ իսպառ թախանձեսցէ զիս»։ Այսինքն , զի խիղճ մտացն դատէ զմիտսն յանիրաւելն իւրում։ Յայնժամ եւ միտքն զղջացեալ գայ ի յուղղութիւն. եւ առնէ դատաստան արդար. այսինք, ապաշխարութեամբ եւ զղջմամբ դառնայ ի մեղաց. եւ ապա ըզհանգիստ առնու ի դղճէմտացն։ Եւ դատաւորն անիրաւ՝ եղեւ դատաւոր արդար ի ձեռն զղջման իւրոյ եւ ապաշխարութեան։ «Այսպէս եւ Աստուած արասցէ դատ՝ որ աղաղակեն առ նա ի տուէ եւ ի գիշերի»։ Լսեսցուք ըզսարսռելի բանս՝ եւ ի միտ առցուք թէ ո՞վ է որ աղաղակէ առ Աստուած. եւ նա յառնէ ի վրէժխնդրութիւն. այսինքն է բարի գործն մեր որ զրկեցաւ ի չար գործոց։ Եւ դարձեալ՝ պահապան հրեշտակք մեր աղաղակեն առ Աստուած. զի բազմացան չարիք մարդկան։ Եւ դարձեաել՝ զրկեալքն ի մրդկանէ աղաղակեն առ Աստուած ըստ այնմ. «զրկեալն ի ձէնջ աղաղակէ. եւ բբողոք հնձողաց եհաս յականջս Տեառն զօրութեանց»։ Եւ դարձեալ՝ տարերք ամենայն ի յորս մեղս գործեմք՝ այսինքն, երկիր եւ երկինք աղաղակեն առ Աստուած. որպէս յայնժամ առ սոդոմայեցեօքն. ըստ այնմ որ ասէ, «եթէ ըստ աղաղակի նոցա որ յիս վճարեցից։ «Զի ոչ ինչ է ի ծածուկ՝ որ ոչ յայտնեսցի ասէ Տէրն». զի կամ աստ, կամ ի հանդերձեալն յայտնելոց են ամենեքեան, եւ մերկապարանոց կալոց առաջի ահաւոր ատենին։ Զի քննէ զսրիտս եւ զերիկամունս». այսինքն զծածուկ խորհուրդս սրտին . եւ զանգործսն տեսանէ Աստուած։ Մի՛ ասեր ըստ անզգամին ի սրտի քում, թէ ոչ գոյ Աստուած. եւ ոչ տեսանօղ գործոց զի տեսանէ Աստուած զամենայն. զի Աստուած տեսօղ թարգմանի։ Այլ ներէ երկայնամտելով ի վերայ մեղաւորաց՝ զի ապաշխարեսցին եւ կեցցեն։ Իսկ թէ դու «զներելովն Աստուծոյարհամարհես ասէ առաքեալն, գանձես անձին քում բարկութիւն յաւուր արդար դատաւորութեան Աստուծոյ։ Զի որ սիրէ զմեղս՝ ատէ զանձն իւր կնքէ մարգարէն»։ Եւ արդ եղբարք՝ լսեսցուք զի՛նչ դատաւոն անիրաւութեան առնէր. «յԱստուծոյ ոչ երկնչէր ասէ, եւ ի մարդկանէ ոչ ամաչէր»։ Զի սոքա դարձուցանեն ըզմեղաւորն. այսինքն, երկիւղն Աստուծոյ եւ ամօթ մարդոյ։ «Զի երկիւղիւ Տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ». եւ ամօթ յետս դառնամք ի չարէ։ Զի սոքա երկոքեանս՝ մեծ սանձ են մարդոյ. որպէս սանձ ձիոյ որ ի ճանապարհս ուղղէ։ Եւ ուր սոքա ոչ իցեն՝ իբր զսանձ արձակ ձի զարտուղեալ ի ճանապարհէն, յամենայն խորխորատս որոգայթից անկանի. զի յանդուգն եւ անամօթն՝ ըշտեմարան է ամենայն չարեաց։ Եւ արդ՝ պարտ է մեզ երկնչիլ յԱստուծոյ, եւ ամաչել ի մարդոյ. «զի ահ մեծ է անկանիլ ի ձեռս Աստուծոյ կենդանւոյ»։ Որպէս ինքն Տէրն ասէր։ Մի՛ երկընչիք յայնցանէ՝ որք ըզմարմինն սպանանեն. այլ երկերուք յա՛յնմանէ՝ որ զհոգի եւ զմարմին ըսպանանելոց է ի գեհենին. այո՛ ասեմ յա՛յնմանէ երկերուք»։ Յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրսիստոս եւ զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ ի յաւիտենական տանջանաց հրոյն։

Եւ ողորմութեան իւրոյ արժանաւորս արասցէ. անճառ ուրախութեանցն, եւ անպատում խնդութեանցն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ ընդ հօր եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՂԵ. Նորին քարոզ վասն աղօթից ի բանն՝ «Արք երկու ելին ի տաճարն կալ յաղօթս. մինն փարիսեցի՝ եւ միւսն մաքսաւոր»։ Ղուկ. 18. 10։

Պարտ է գիտել զի ժամ աղօթիցն զոր կարգեալ են մեզ՝ ոչ ի նորս միայնէ, այլ եւ ի հնումն պատրաստեալ էր եւ օրէնս եդեալ. ըստ այնմ, «եօթն անգամ յաւուր օրհնեցից զքեզ»։

Եւ դարձեալֆ «ես առ Աստուած կարդացի եւ լուաւ ինձ յերեկոյս, ի վաղոդեայն, եւ ի հասարակ աւուր»։ Մանաւանդ թէ՝ յառաքելոցն կարգեցանմերս եկեղեցւոյ կարգաւորութիւնք. յորս ոչ է արժան հեղգանալ ի ժամսն յայնոսիկ։

Եւ Տէրն ասէ. «յամենայն ժամ աղօթս արարէք»։ Եւ զի ոչ գոյ յամենայն ժամ աղօթել մեզ. զի զբաղիմք ի մարմնաւոր վաստակս. ապա պարտ է ի սահմանեալ ժամանակն պատրաստ լինիլ։ Եւ թէ մաքսաւորին արժան էր ի հնումն աղօթել, ապա ուրեմն եւ մեզ՝ որք Քրիսոտսի շնորօքն արդարանամք։ Եւ զայս օրինակս վասն նոցա ասաց . որք հպարտացեալ էին, եւ զինքեանս արդար կարծէին, եւ զայլս մեղաւոր։ Ասէ՝ «Արք երկու ելին ի տաճարն կալ յաղօթս»։ Ի տաճարին կային յաղօթս։ Նախզի՝ այն էր տեղի աղօթից. «տուն իմտուն աղօթից կոչեսցի։ Երկրորդ՝ զի անդ նուիրէին զամենայն մատուցմունս եւ զպատարագս. նոյնպէս եւ անդ մատուցանէին զաղօթս։ Երրորդ՝ ասաց Աստուած Սողոմօնի. «ա՛նդ են աչք իմ եւ ականջ իմ, եւ սիրտ իմ. որ տեսանեմ զաղօթօղսն. եւ լսեմ զաղօթս նոցա. եւ կատարեմ զխընդրուածս նոցա». վասն որոյ ա՛նդ ելանէին աղօթել։ Չորրորդ՝ յօրինակ մեզ զի յեկեղեցիս պարտ է գալ եւ աղօթել. թէպէտ յամենայն տեղիս է Աստուած։ Որ զԱստուած դէմ յանդիման կամի տեսանել եւ խօսիլ, ա՛ստ աղօթեսցէ. որպէս զթագաւորն ի յիւր արքունիսն տեսանեմք. թէպէտ ամենայն երկիրն նորա լինի։ Վասն այն ասէ։ «Արք Բ ելին ի տաճարն կալ յաղօթս»։ եւ վասնաղօթիից աստ՝ չորս ինչ գիտելի է։ Նախ թէ՝ զի՞նչ է օգտութիւն աղօթիցն։ Երկրորդ՝ թէ՝ յի՞նչ իրաց զգուշանամք ի տեղի աղօթիցն։

Երրորդ՝ վասն չար աղօթիցն փարիսեցւոյն, եւ բարի աղօթիցն մաքսաւորին։

Չորրորդ՝ վասն աղօթիցն ձեւոյ։

Տեսցուք զառաջինն, թէ ո՞րպէս եւ կամ զի՞նչ է օգտութիւն աղօթիցն. զի եւ յօժար կամօք աղօթեսցուք։ Եւ ասեմք թէ՝ բազում է զօրութիւն աղօթիցն. այլ մեք սակաւ մի Ժ գլխով առաջի դիցուք։ Նախզի՝ աղօթքն խօսք է ընդ Աստուած։ա Եւ այս է մեծութիւն՝ զի թէ ընթեռնումք, Աստուած ընդ մեզ խօսի. եւ թէ աղօթեմք, մեք ընդ Աստուծոյ խօսիմք։ Եւ թէ յորժամ ընդ երկրաւոր թագաւորի խօսիմք, փառք եւ պատիւ է մեզ. ո՞րքան յորժամ ընդ Աստուծոյ խօսիմք։ Ապա թէ առաջի թագաւորացն ահիւ եւ մտօք եւ կարգաւոր խօսիմք, զի մի՛ անարգեսցեն. առաւե՛լ պարտ է յաղօթս ահիւ եւ իմաստութեամբ եւ կարգաւ խօսիլ։ Երկրորդ՝ աղօթիւքն մեք ընդ Աստուծոյ լինիմք մտօք. եւ Աստուած ի մեզ բնակի. ըստ այնմ, «ես եւ հայր առ նա եկեսցուք ասէ». եւ հոգին սուրբ յառաջագոյն բնակեալ էր ի հոգի աղօթողին. «եւ բարեխօս լինէր յանմռունչ հեծութիւնս։ Երրորդ՝ աղօթիւք սատանայ հալածական լինի որպէս խաւար ի լուսոյ . եւ յայնժամ ամենայն որոգայթք եւ փորձութիւնք նորա կորնչին. որպէս Տէրն ասէ. «այսն չար ելանէ աղօթիւք եւ պահօք»։ Չորրորդ՝ աստուածազեաց լինիմք եւ հրեշտակաց հաւասար, յորժամ աղօթեմք՝ եւ մըտօք առ Աստուած ելանեմք։ Հինգերորդ՝ ամենայն գործք մեր աղօթիւք յաջողին եւ կատարին. զի յամենայն գործս՝ մարդդ կարօտի օգնականի. եւ յորժամ աղօթեմք, Աստուած լինի օգնական եթէ վաստակ, եթէ ձեռագործ, եթէ փճանապարհ, եւ այլն. ապա թէ ոչաղօթեմք, սատանայ հակառակի եւ խանգարէ զամենայն գործս։ Վեցերորդ՝ աղօթքն զօրութիւն է հոգւոյ եւ մարմնոյ. որպէս նեցո՛ւկ հաստատէ զտուն եւ բառնայ զտկարութիւն. որպէս աղօթիւք Յոբ վերստին զօրացաւ եւ առողջացաւ ի տկարութենէն։ Այլեւ շինութիւն տանն որպէս տունն Յոբայ վասն աղօթիցն կրկին շինեցաւ առաւել քան զառաջինն։ Եօթներորդ՝ աղօթքն յաղթէ զպատերազմ. որպէս Մովսէս աղօթիւք զամաղեկ. եւ Դաւիթ զայլազգին գողիաթ. եւ Յոբ շզթշնամին սատանայ։ Այսպէս եւ մեք յաղթեմք աղօթիւք՝ թէ հոգեւոր եւ թէ մարմնաւոր լինի պատերազմ։ Ութներորդ՝ աղօթքն մըխիթարութիւն է սրտի. զտրտմութիւն տանի. եւ զհոգին թեթեւացուցանէ . եւ զմեղսն սրբէ. եւ զմիտսն պահէ եւ լուսաւորէ. որպէս ասէ Դաւիթ. ընդէ՞ր տրտում ես անձն իմ. յուսա՛ առ Աստուած. խոստովանեաց նմա փրկիչ երեսաց քոց Աստուած է»։ Իններորդ՝ աղօթիւք խաղաղութեամբ ննջեմք. եւ համարձակ յառնեմք . ի կեանս յուսով եմք. եւ յետ մահու առ Աստուած մտանեմք։ Զայն ասէ Դաւիթ. «խաղաղութեամբ յայս եւ ի սոյն ննջեսցուք». այսինքն աղօթիւք։ Տասներորդ՝ աղօթքն գոհութիւն է եւ մատուցմունք երախտեացն Աստուծոյ զոր արար մեզ։ Եթէ յանցեալն՝ որ զաշխարհս արար վասն մեր. զերկինս եւ զերկիր. զծով եւ զցամաք, եւ զայլն։ Եթէ ի ներկայս՝ զամենայն բարութիւնս մեզ է տուեալ. լոյս՝ կեանք՝ խաղաղաութիւն՝ առողջութիւն՝ հոգի՝ մարմին՝ շունչ՝ բան՝ միտք, եւ այլն. որպէս ասէ առաքեալն. «նովաւ կեամք, եւ շրջիմք, եւ եմք»։ Եւ ի հանդերձելումն՝ խոստացել է յարութիւն՝ արքայութիւն՝ անմահութիւն հրեշտակաց հաւասար. մեծութիւն եւ փառք. «զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ, եւ ի սիրտ մարդոյ ոչ անկաւ, զոր պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց»։ եւ թէ զամենայն կեանս մեր անդադար բերանով յաղօթս եւ ի գոհութիւնս լինիմք, ըզներկայիս ոչ կարեմք հատուցանել զորունիմք. թո՛ղ թէ զանցեալն կամ զհանդերձեալն։ Եւ մեք ոչ զամենայն աւուրս, այլ զմասնաւորն ոչ կարեմք աղօթել. եւ թէ երթամք յաղօթարանն, որպէս ի տուդանս դժուարութեամբ եւ ակամայ. եւ զայն ոչ գիտեմք բարեպէս աղօթել որպէս հաճոյն է Աստուծոյ. այլ կամ ըստ մարդկան հաճոյից, եւ կամ ծուլութեամբ. եւ բազումք ամենեւին ոչաղօթեն. այլ ի սէր կենցաղոյս ըզբաղին։ Ոմն ի վաճառականութիւնս. եւ այլք ի ձեռագործս. ի ճանապարհս, եւ յայլ ինչ յունայնութեան կենցաղս։ Եւ ըզճշմարիտ բարին զոր տուեալ է մեզ Աստուած մոռանան. զի աղօթքն է ճշմարիտ բարի, եւ ճշմարիտ գործ եւ բան զի հոգւյ է եւ մարմնոյ. աստի ժամանակիս է, եւ հանդերձելոյն. վասն որոյ ասէ։ «Արք երկու ելին ի տաճարն կալ յաղօթս»։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ՝ թէ յի՞նչ իրաց զգուշանամք ի տեղի աղօթիցն։ Գիտելի է՝ զի ի տասն իրաց պարտ է զգուշանալ մեզ ի տեղւով աղօթիցն։ Նախ՝ ոչ է պարտ ի տեղի աղօթիցն զրոյց տալ. զի սատանայի է խօսակից թէ ոք զրոյց տայ. զի անդ խօսակիից մեր Աստուած է իսկ զնա թողուլ եւ ընդ այլ ումեք զրոյց տալ՝ ո՛չ է արժան։ Երկրորդ՝ ի տեղի աղօթիցն ոչ է պարտ ի միմեանս նայիլ. եւ ոչ ի կին մարդ. զի մի՛ սատանայ զարատն բերիցէ ի մեզ հակառակ փրկութեան աղօթիցն։ Երրորդ՝ չէ պարտ ի ձայն քաղցրանուագս հայիլ, կամ ի գիջական բանս աղտեղիս. զի մի՛ փըքասցի երգօղն եւ ձրի աշխատի։ Չորրորդ՝ ոչ է պարտ ծիծաղիլ. այլ լալ. զի այն լալոյ է տեղի եւ արտասուելոյ. զի «վա՛յ ձեզ որ ծիծաղիքդ ասէ Տէրն. եւ երանի որք լան եւսգանի վերայ մեղաց»։ Հինգերորդ՝ ոչ է պարտ խարբալել ըզմիտս ի բանէն. զի աղօթքն խօստք է առ Աստուած. պարտ է զմիտս եւ զբանս ի միասին յարմարել՝ եւ զգուշութեամբ աղօթել։ Վեցերորդ՝ ոչ է պարտ ննջել ի տեղի աղօթիցն . այլ արթուն կալ. ըստ այնմ, «արթուն կացէք՝ զի ոչ գիտէտք». եւ թէ անդ ննջես, զի՞նչ զանազանի ննջելն որ ի տունն. եւ թէ քնոյ համար գայ՝ յո՛յժ բարի է չգալն։ Եօթներորդ՝ ոչ է պարտ զառանձնական աղօթսն աղաղակելով ասել. այլ ի սիրտն գոչել. որպէս Մովսէս եդ զծունկն ի դէմ երեսացն, եւ ի սիրտն աղօթեաց. վասն որոյ ասէ. «զի՞ գոչես առիս». եւ Տէրն ուսոյց. «մո՛ւտ ի սենեակ քո. եւ փակեա դրունս զգայարանցդ»։

Ութներորդ՝ ոչ է պարտ անունկնդիր լինիլ բանից աղօթիցն. այլ զականջն եւ զմիտսն ընդ աղօթիցն հետեւել. եւ զոր ինքն ոչ ասէ բերանով՝ զայլոց աղօթսն լսել եւ իմիտ առնուլ. նոյնպէս եւ ըզսուրբ գիրսն յորժամ ընթեռնուն. «միտ դի՛ր ընթերցուածոցն ասէ առաքեալն»։ Իններորդ՝ ոչ է պարտ փութեալ թէ, ե՞րբ ելանեմ ի ժամատեղեացս. այլ որքան խընդրեն՝ ա՛յնքան առնուն. ըստ այնմ, «որ հայցէ՝ գտանէ։ Տէրն մեր հանէր ի գլուխ զգիշերն յաղօթսն Աստուծոյ։

Տասներորդ՝ ոչ է պարտ ի մտի դնել, թէ յորժամ ելանեմ յաղօթիցս, զայս չարն առնեմ, կամ զայն. այլ զա՛յն ի մտի պահել՝ որ ամենայն պարտապանաց թողու. զի եւ նորայն թողցի։

Այս երկրորդ գլուխն։

Տեսցուք եւ զերրորդն. այսինքն, նախ զչար աղօթելն փարիսեցւոյն։ Եւ ասեմք, թէ փարիսեցւոյն աղօթքն չար էր. Ժ եղանակաւ։ Նախզի՝ հպարտութեամբ զառանձին տեղին ընկալաւ, եւ ոչ խոնարհութեաեմբ։ Երկրորդ՝ զի զԱստուածն ամենեցուն իմ ասաց. վասն որոյ Տէրն ուսոյց ասել. «հայր մեր որ յերկինս ես»։ Երրորդ՝ զի ասաց. գոհանամ ըզքէն. գոհանալն բարի է. այլ սա չար խորհրդով ասաց. իբր թէ ամենաեւին չեմ յանցաւոր։ Չորրորդ՝ զի մարգարէն ասէ. «այլ որդն եմ եւ ոչ եմ մարդ. նախատինք մարդկան»։ Իսկ սա ասէ . «ոչ եմ իբրեւ զայլս ի մարդկանէ»։ Հինգերորդ՝ զի ասէ աւետարանիչն. «եթէ ասեմք թէ մեղս ոչ ունիմք, զանձինս խաբեմք. եւ ճշմարտութիւն ոչ գոյ ի մեզ»։ Իսկ սա ամենեւին անմեղս ցուցանէր զինքն ասելով թէ. «ոչ եմ իբրեւ զայլս». իբր թէ՝ ոչ գոյ առիս մեղք։ Վեցերորդ՝ Աստուած զանգործս տեսանէ ըստ մարգարէին. իսկ սա կամեցաւ զԱստուծոյ կանխագիտութիւն կորուսանել. զինքն արդար երեւեցուցանելով։ Եօթներորդ՝ առակախպօսն ասէ. «մի գովեսցէ ըզքեզ բերան քո։ այլ ընկերինիսկ սա ինքն զինքն գովեաց, թէ «տամ զտասանորդս յամնայնստացուածոց»։ Ութներորդ՝ զամենեսեան որք զպահսն պահէին՝ չար համարեցաւ. եւ զինքն միա՛յն արդար. ասելով, «պահեմ». իբր թէ նոքա չպահեն ի ընկերք։ Իններորդ՝ ասէ իմաստունն. «ինքեանց գիտակքն իմաստունք են». իսկ սա զինքն մոռացաւ. եւ զայլոց գովութիւն իւր համարեցաւ։ Տասներորդ՝ առաւել չարութիւն սորա ա՛յս է. զի զմաքսաւորն արհամարհեցաւ ասելով. «եւ ոչ եմ իբրեւ զայս մաքսաւորս». որ անկեալ էր առաջի Աստուծոյ, եւ խնդրէր զթողութիւն. եւ զնա առ ոտն կոխեաց եւ անգոսնեաց։

Իսկ ընդդէմ նմին՝ Մաքսաւորին աղօթքն բարի էր տասկ կերպիւ։ Նախ որպէս փարիսեցին հպարտութեամբ կորեաւ ըստ նմանութեան բնութեանս մեր՝ որ զառաջինն կորեաւ. իսկ մաքսաւորն խոնարհութեամբ գտաւ՝ որպէս ի ձեռն Քրիստոսի խոնահութեան բարձրացաք։ Զի ասէ Տէրն. «որ բարձրացուցանէ զանձն՝ խոնարհեսցի. եւ որ խոնարհեցուցանէ՝ բարձրասցի»։ Երկրորդ՝ փարիսեցին մեծ համարեցաւ զինքն քան զամենայն. իսկ սա քան զամենեսեան ցած եւ վատ համարեցաւ. որպէս ասէ. «չկամէր». այսինքն, ոչ մեծացուցանէր զինքն։ Երրորդ՝ այնպէս անարժամհամարեցաւ զինքն՝ զի եւ ոչ զաչս ի յերկինս համբառնայր. ըստ այնմ, «չեմ արժանի հայիլ եւ տեսանել զբարձրութիւնս երկնից»։ Չորրորդ՝ զի լայր աղաղակելով. որ եւ այս զկատարեալ զղջումն նշանակէ։ Հինգերորդ՝ կոծէր զկուրծսն. եւ այս զփափագ սրտին նշանակէ։ Վեցերորդ՝ զի ոչ գովեաց զինքն որպէս փարիսեցին։ Եօթներորդ՝ զի ասէ . «Աստուած քաւեա զիս զմեղաւորս». այսինքն ազատեա՛ զիս. որ երկուցեալ եմ մեղօք. եւ կամ սրբեա՛ զիս ի յանցանացս։

Ութներորդ՝ զի ոյ զմի արդարութիւն իւր յիշեաց որպէս փարիսեցին. որ եւ զայս մեզ առնել արժան է. ոչ ասել զոր գործեմք զարդարութինս։ Իններորդ՝ զի ոչ զփարիսեցին ի միտ էած, եւ ոչ չար խօսեցաւ զնմանէ։ Տասներորդ՝ զի խոստովանեցաւ ըզմեղս իւր. զի որք խոստովանին՝ կորուսանեն զոր ասեն. ըստ այնմ, «ասա՛ դու նաք զանօրէնութիւնս զի զի արդարասցիս»։ Այսպէս բարի է խոնարհութիւն. եւ այսպէս չա՛ր է ամբարտաւանութիւն։ Մինն զաղօթսն սրբութեամբ ընծայէ Աստուծոյ, եւ զմեզ արդարացուցանէ. եւ միւսն ամբարտաւանութիւն՝ պիղծ առնէ զմեզ, եւ հակառակ Աստուծոյ ցուցանէ։ Այս երրորդ գլուխն։ Տեսցուք զչորրորդն. այսինքն, ըզձեւ աղօթիցն։ Նախ՝ որ զգլուխս յերկիր խոնարհեցուցանեմք։ Երկրորդ՝ ըզձեռս յերկինս տարածեմք։ Երրորդ՝ զխաչն յերեսս նկարեմք։ Չորրորդ՝ զկուրծս բախեմք ասելով. Տէր ողորմեա՛, կամ Աաստուած քաւեա զիս. որպէս մաքսաւորն ասէր։ Առաջինն՝ որ զգլուխս յերկիր խոնարհեցուցանեմք՝ ցուցանէ Զ իմն պատճառ։ Նախ թէ ամենեւին հնազանդ եմք Աստուծոյ. որ զգլուխս ի գետինն դնեմք, եւ զհողն համբուրեմք։ Երկրորդ՝ ցուցանէ զԱդամ. որ նախ կանգուն էր եւ ի յԱստուած հայէր. եւ լսելով կնոջն՝ գլուխն ոտիցն խոնարհեցաւ. ել ի դրախտէն եւ անկաւ յերկիր։ Երրորդ՝ ցուցանէ զՏէրն մեր՝ որ յերկնից յերկիր խոնարհեցաւ առեալ զհողեղէն մարմինս. եւ դարձեալ կանգնեաց զԱդամ յառաջին փառս իւր։ Չորրորդ՝ ցուցանէ թէ, այսպէս յանարգ հողոյս ստեղծեաց զմեզ ի պատկերն իւր կենդանի եւ բանական. ի միտ ածեմք թէ հո՛ղ եմք եւ ի խոնարհութեան մնամք։ Հինգերորդ՝ ցուցանեմք թէ հողս է մեզ դայեակ եւ տուն եւ գերեզման. ի սմանէ զամենայն պէտս մեր տայ Աստուած. եւ սա է բնակութիւն մեր. եւ յետոյ գերեզման լինելոց է մեզ։ Վեցերորդ՝ ցուցանէ հողոյս յառնեմք. եւ կենդանացեալ առաջի Քրիստոսի ի դատաստան ընթանամք։ Երկրորդ ձեւն՝ նոր զձեռս յերկինս տարածեմք՝ վասն վեց պատճառի։ Նախ՝ ցուցանէ թէ, աղօթքս մեր առ քեզ է. որ արարիչդ ես երկնի եւ երկրի. եւ ի բարձունս բնակիս։ Երկրորդ՝ ցուցանէ, թէ գործս իմ յրեկինս է. եւյերկինս ժողովեմ. եւ ոչ յերկրի որպէս երկրագործք եւ արուեստաւորք։ Երրորդ՝ ցուցանէ, թէ զմիտս ընդ ձեացս յերկինս տարածեմ համբարձեալ. եւ ընդ Աստուծոյ խօսիմ, եւ նուիրեմ զաղօթս։ Չորրորդ՝ ցուցանէ թէ զերկնաւոր պարգեւսդ եւ զողորմութիւն խնդրեմ, եւ ոչ զերկրաւոր. որպէս ինքն ասաց. խնդրեցէք զարքայութիւն Աստուծոյ՝ եւ զարդարութիւն նորա. եւ երկրաւորս յաւելցի ձեզ»։ Հինգերորդ՝ ցուցանէ թէ, որպէս Սիմէօն զՏէրն ի գիրկն իւր եբարձ. եւ խնդրեաց զարձակումն ի կապանացն. եւ Աստուածածին Կոյսն յինքն կրեաց. այսպէս եւ ես ի սիրտս իմ կրեմ, եւ խնդրեմ զթոթղութիւն յանցանաց։ Վեցերորդ՝ ցուցանէ ըզխաչն՝ յոր Քրիստոս տարածեաց զձեռն, եւյաղթեաց ըզսատանայ. եւ մեք խաչակից նմա՝ խաչաձեւ աղօթեմք. զի թշնամին մեր յօդս է՝ եւ ընդ նմա պատերազմիմք։ Երրորդ՝ ձեւն՝ յորժամ կանգնիմք՝ զխաչն յերեսս նկարեմք։ Եւ այս վասն Զ պատճռի։ Նախզի՝ ծունր մեր որոշեսցի յայլազգեաց՝ որք ոչ պաշտեն զխաչն։ Եւ գիտելի է՝ որ ի մին ծունր՝ չորս խաչ նկարեմք։ Առաջին՝ խաչաձեւ յերկիր խոնահիմք. այս է զծունկն՝ եւ երկու ձեռն եւ ըզգլուխն յերկիր եդեալ։ Երկրորդ՝ զճակատս եւ զերեսս՝ եւ շրթամբք զհողն համբուրեմք։ Երրորդ՝ կանգնեալ զխաչն յերեսս նկարեմք։ Չորրորդ՝զձեռս տարածեմք։ Եւ այս կամ զի, քառաթեւ էխաչն. կամ վասն չորեքնիւթեայ մեղաց մերոց թողութեան. կամ հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց եւ բանիցս պահպանութեան։ Երկրորդ՝ պատճառ խաչ դրոշմեմք՝ զի փախիցէ հակառակորդն. եւ մի մոլորեցուսցէ զխորհուրդս մեր եւ զզգայութիւնս։ Երրորդ՝ ցուցանէ թէ խաչիւն փրկեաց զմեզ Քրիստոս ի մահուանէ դժոխոց, եւ եհան յառաջին փառսն։ Չորրորդ՝ ցուցանէ թէ, խաչն է կատարումն ամենայն գործոց մերոց. որպէս անօրէնութեան Քրիստոսի եղեւ կատարաումն. եւ մըկրտութիւն եւ հաղորդութիւն՝ եւ այլ խորհուրդք՝ խաչիւն կատարին. նոյնպէս եւ աղօթքն։ Հինգերորդ՝ զի խաչիւն սուրբ՝ ի մեզ իջանէ հոգին սուրբ. զի խաչին պարգեւ է հոգին սուրբ որպէս ասէ Աւետարանն. «չեւ էր հոգի. զի Յիսուս չեւ էր խաչեալ»։ Եւ վասն խաչին Քրիստոսի ետ հայր Աստուած ըզհոգին սուրբ ի սուրբ առաքեալսն. եւ այժմ ի մեզ բնակի։

Վեցերորդ՝ յարութիւն մեր եւ դատաստանն՝ եւ բարեաց հատուցմունքն ի կատարածի՝ խաչիւն լինին։ Որ սուրբ խաչն Քրիստոսի ի լուսոյ կազմեալ ընդ երկնիւք ծագի. եւ կանգնի ի վերայ Գողգոթային յաւուր դատաստանին Քրիստոսի յուրբաթու աւուր. ի պարծանս հաւատացելոց, եւ ի յամօթ ուրացողաց. որք անարգեն զնշան խաչին. եւ ապա ի կիրակէ փողն գոչէ. եւ յարութիւն մարդկան։ Վասն որոյ այսօր պարծանօք յորժամ ծունր կրկնեմք, զխաչն ի յերեսս գռոշմեմք։ Չորրորդ ձեւ՝ որ ձեռօք զսիրտս բախեմք եւ ասեմք Տէր ողորմեա։ Ա՛յս է, Նախզի՝ սրտիւք հաւանեցաք եւ գործեցաք զմեղս. եւ այժմ զղջացեալ հարկանեմք զսա. եւ դարձեալ՝ սիրտս է աման եւ տեղի չար խորհրդոց. բախելով ի դուրս վարեմք ի սմանէ. Եւ ասելն Տէր մեղայ՝ յանցելոցն է յիշատակ . Տէր ողորմեա՛ ապագային՝ զի այլ ո՛չ գործիցեմք։ Աստուած քաւեա՛ զի ըզմեղաւորս՝ ներկային է. որ սրբէ եւ քաւէ ըզմեղս մեր։ Դարձեալ ի դէմս երրորդութեան. Տէր մեղայ առ հայրն է որպէս անառակ որդին ասէր. «հա՛յր մեղայ յերկինս եւ առաջի քոյ»։ Տէր ողորմեա առ որդի՞՞ զի նա ողորմեցաւ մեզ եւ փրկեաց։ Աստուած քաւեա՛ զմեղաւորս՝ առ Աստուած հոգին է. որ իւր շնորհօքն թողու զմեղս՝ եւ տայ զպարգեւս. այպէս պարտ է աղօթել ամենայն մարդոյ։

Որ եւ արժանիս արասցէ զմեզ ընդ մեղաւորին եւ ընդ մաքսաւորին՝ թողուլ զմեղս մեր, եւ արդարացուցանել. որ արդարութիւնն է ամենայնոցն Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՂԶ. Եսային որ ասէ. «թէ գտանիցի ճիռ ի մէջ ողկուզաց. երկինք նոր եւ երկիր. հարիւր ամեան մեռանի. գայլք եւ գառինք ի միասին ճարակեսցին». ի ԾԲ համարն է քաղուածոյն։ Շաբաթի աւուր քարոզ վասն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ. ի բան առաքելոյն։ «Նմանօղք ինձ եղերուք՝ որպէս եւ ես Քրիստոսի»։ 1 Կորն. 11. 1։

Առաքեալն հեթանոսաց եւ քարոզն աշխարհի՝ երրորդ երկնից տեսօղն՝ եւ անճառ խորոցն Աստուծոյ թարգմանօղն՝ գրէ յիւրականն թղթի։ «Հատուցէ՛ք ամենեցուն զպարտս։ Որում զհարկ. որում զմաքս. որում զերկիւղ. որում զպատիւ. եւ մի ումեք պարտական գտանիցիք. բայց զմիմեանս սիրելոյ»։ Եւ այս ոչ միայն ըստ մարմնոյ եւ աշխարհապէս տեսանի, այլեւ հոգեւոր եւ աստուածային իմանի։ Նախզի՝ արարչին ամենեցուն եւ ստեղծողին մերոյ ի պատկեր բարերարութեան իւրոյ եւ նախախնամողի, պարտական եմք ամենեքեան հատուցման ըստ կարողութեան. թէպէտ ամենայնիւ վերջին եւ տկար գտանիմք։ Երկրորդ՝ պարտական եմք Տեառն մերոյ փրկողի եւ Աստուծոյ մարդացելոյ որ խաչիւ եւ արեամբն գնեաց զմեզ եւ ազատեաց։ Եւ մեք պարտիմք ի հոգի եւ ի մարմին, եւ կեանս եւ ի մահ գլխովին իսկ արեամբ չափ, հատուցանօղ լինիլ երախտեաց նորա։ Երրորդ՝ պարտական եմք սրբոց նորա. որք նմանօղք եղեն նմա չարչարանօք մահու եւ արեամբ. նմանակից լինիլ նոցա, որպէս նոքա Քրիստոսի. որպէս ասէ առաքեալն։ «Նմանօղք ինձ եղերուք, որպէս եւ ես Քրիստոսի»։ Եւ այսպէս հասարակ ամենայն սրբոց պարտական եմք տօնասիրութեան եւ նմանութեան։ Իսկ մերոյ տղին՞՞ Լուսաւորչի՝ եւ յետ Քրիստոսի փոխանորդի՝ յատուկ եւառանձին քան զայլս պարտական եմք. որպէս որդւոյ առ հայր. եւ ծառայի առ Տէր. եւ աշակերտի առ վարդապետ։ Վասն զի քահանայապետն մեր Սուրբն Լուսաւորիչ՝ ծնաւ զմեզ որպէս հայր յորդիս լուսոյ հօրն երկնաւորի։ Այլեւ հեղմամբ արեանն իւրոյ «գնեաց զմեզ ի ծառայութենէ մեղաց, յազատուի փառացն Աստուծոյ»։ Այլեւ ուսոյց որպէս վարդապետ. եւ լուսաւորեաց աստուածագիտութիւն լուսովն. վասն որոյ եւ լուսաւորիչ կոչի։ Եւ ո՞վ ոք կարողանայ բանիւ պատմել զանպատմելի երախտեաց նորա առ մեզ։ Զվկայականն հանդէս, թէ զառաքելականն քարոզութիւն։ Զքահանայապետական հովւութիւն, եթէ զաղբիւրեղէն ուսումն վարդապետութեան։ Զառանձնական միայնաւորութիւն, թէ զխորվիրապին չարչարանս։ Որեւ զմինն ի սոցանէ՝ ոչ բաւեն իմաստունք պատմելոյ։ Սակայն սակաւ ինչ ըստ կարի մերում , առեալ ի սրբոցն բանիր, ո՛րքան պատշաճ է լսելեաց ձերոց, զհանդէս նահատակութեան նորա առ դիցուք.

Որ եւ այսպէս պատմեն վասն սրբոյն Գրիգորի, եթէ որդի էր Պարթեւին անակայ Պալհաւունոյ. յազգէ քետուրայ. ի ծնընդոցն Աբրահամու։ Իսկ անակ հայր նորին փախստեայ եղեալ ի պարսից արքայէն, բընակի յԱրտազ գաւառի խորանաւ առ շիրմի սրբոյ առաքելոյն Թաթէոսի։ Եւ անդ ասեն յղանալ մօր նորա՞՞գուհեայ զսրբոյն Գրիգոր. որեւ ի շնորհաց նորին արժանաւորեալ, առաքեալ եւ լուսաւորիչ եղեւ նորին վիճակի։ Իսկ եկեալ հայր նորա անակ՝ նենգութեամբ առ թագաւորն հայոց, Խոսրով, եւ կացեալ առ նմա ամս երկու. եւ յերրորդ ամին ըսպան զնա ի պատճառս էրէոց թագաւորեալ ամաց քառասնից։ Եւ ինքն ի փախուստ դարձեալ գետակուր եղեւ ի մեծն Երասխ։ Իսկ թագաւորն մինչդեռ կենդանի էր, հրամայեաց ազգաջինջ առնել զազգն անակայ յարանց, մինչեւ ցկանայս. ի ծերոց մինչեւ ցտղայս։ Իսկ մի ոմնի դայեկից նորա որում անունն էր Սոփի. առեալ ըզմանուկն ստնդիայ, եւ փախստեայ եղեալ ի Կեսարին կապադովկացւոց ի քաղաքն իւր Մաժակ, անդ ապրեցուցանէր զնա։ Եւ զայս լուեալ թագաւորն պարսից, գայ յաշխարհն հայոց յԱյրարատ գաւառ՝ ի Վաղարշապատ քաղաքի։ Եւ զամենայն զոր գտանէ յազգէ թագաւորին՝ սրոյ ճարակ առնէ. բայց միայն տղայ մանուկ մի Տրդատ անուն՝ փախուցանէ զնա մանկաբարձն առ թագաւորն յունաց առ կայսրն Լիկիանոս. որ էր փեսայ Դիոկղետիանոսի եւ ա՛նդ ապրի։ Եւ քոյր մի նորա Խոսրովիդուխտ անուն. եւ անկանի յամուրն անի. որ այժմ կոչի Կամախ. եւ նա զերծանի։ Իսկ մանուկն Պարթեւ՝ սընեալ ի Կեսարիա . եւ վարժեալ ի հաւատս քրիստոնէութեան, մըկրտի յանուն սուրբ երրորդութեան ի հայր եւ յորդի եւ ի սուրբ հոգին. եւ անուանեալ կոչի Գրիգորիոս. որ է զուարթ. ի խորհուրդ հաւասարութեան զուարթնոցն ընդ որս դասեցաւ։ Եւ վարժեալ ի Հին եւ ի Նոր Կտակարանս, եւ կացեալ ի վարս աշխարհական ամս երիս. մինչեւ «հասեալ ի յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի»։ Որեւ անդ փեսայանայ առն միում, որ կոչիւր Դաւիթ. եւ դուստր նորին որ կոչիւր Մարիամ։ Եւ ծնանի երկու որդիս. զէրէցն Վրթանէս. եւ զկրտսերն Արիստակէս։ Յետ որոյ ի վերին խընամոցն հրաժարեալ յաշխարհէ եւ տանց. զուեալ զՏրդատայ եթէ որդի է սպանելոյ հօր նորա. եկն առ նա. եւ յարեցաւ ի նա։ Ոմանք այսպէս ասեն , եթէ կամեցաւ հատուցանել զպարտս հօրն հաւատարիմ պաշտպանութեամբ։ Այլ ըստ ուղիղ իմացման՝ նախասահմանութիւն Աստուծոյ էր, որ կամեցաւ ի ձեռն նորա Հայաստանեայցս փրկութիւն առնել։ Իսկ Տրդատ դեռեւս յանգիտութեան խաւարի էր առ Լիկիանոս. եւ գիտէր զսուրբն Լուսաւորիչ յաստուածապաշտութեան հաւատս. այլ ակնածեալ նըմա, թոյլ տայր վասն հաւատարիմ ծառայութեան։ Յետ այնորիկ վասն քաջութեան ինչ գործոյ պատերազմի զո ոչ յերկարեմ զպատմութիւնս՝ թագաւորն յունաց թա՞՞՞՞՞՞ պէ Տրդատայ. եւ ծանր զօրօք առաքէ ի հայրենի աշխարհն իւր։ Եւ ի նոյն առաջին ամի թագաւորութեան իւրոյ՝ գյ յեկեղեաց գաւառն ի գեօղն երիզայ. մեհեանն մեծ անահտական դիցն բազում պատարագօք եւ պարգեւօք շնորհ ունելով նմա. ոպէս թէի նմանէ կալեալ զզօրութիւն յաղթութեան թշնամեցն, եւ զտէրութիւն իւր ի վերայ աշխարհի։ Յայնժամ կոչէ զԳրիգորիոս եւ տայ նմա թաւ ոստս ծաղկալիցս մատուցանել անահտական դիցն. եւ նա ոչ առնոյր յանձն. ասէ՝ ես ճշմարիտ Աստուծոյն երկիրպագանեմ. եւ ոչ սնոտի դիւաց պատկերաց։ Ապա ըսկսանի թագաւորն զանազան կապանօք չարչարել զնա։ Որո՞ց առաջինն՝ հրամայէ շառաշիղս աղի բառնալ ի թիկանց նորա . եւ գայլ արկանել բերանն. եւ գելոցս տալ կրծիցն. եւ ըստուար պարանօք կախել ի բարձունս ապարանիցն զեօթն օր։ Այսոքիկ թէպէտ չարչարանք էին՝ այլ ոչ սոսկ առանց խորհրդոյ. քանզի Տէրն հրամայեաց աշակերտացն. «դուք էք աղ երկրի» համեմել զանհամութիւն մարդկան, որ ըստ յանցանաց պատուիրանին։ Այսպէս եւ սա յառաքելական կոչեցաւ քարոզութիւն։ Նախ յինքեան եբարձ զաղն ճշմարիտ զծանրութիւն պատուիրանին։ որով զանհամութիւն համեղացոյց։ Եւ եղեւ հաց իմանալի ածեալ ի սեղան երկնաւոր թագաւորին. այլեւ բազմաց քարոզութեաեմբ եղեւ աղ համեղացուցիչ զամնեսեան Աստուծոյ։ Իսկ եօթն օրն՝ նշանակէ թէ ո՛րքան էր ի պանդխտութեան յօտար աշխարհիս՝ որ եօթն դարուք եւ եօթն աւուրբք է չափեալ, ո՛չ յայլ ինչ է պարապեալ, քան թէ զանձն եւ զայլս համեղացուցեալ աղիւն ճշմարտութեան։ Իսկ գայլ ի բերանն՝ «զպահապան դնելն զամուր դուռն շրթանցն ըստ Դաւթի». եւ փակել յամենայն հրաժարելեացն, որ այսու զգայութեաեմբ ներգործի։ Իսկ գելումն սրտին՝ պահարանի է նշանակ. զսրտմտութեան անկարգ շարժումն նահանջել, որ ոյըստ բնականին։ Այլեւ զամենայն անբարի խորհուրդս դադարեցուցանել։ Զայս նշանակէ առաջին չարչարանքն։ Երկրորդն՝ յորժամ այսոցիկ յաղթօղ գտաւ, յա՛յլ իմն զօրեղ տանջանս ձեռն արկէր։ Հրամայէ կախե գլխիվայր ի միոյ ոտանէն յեօթն օր. եւ ծխել աղբ ի ներքոյյ. եւ բրօք հարկանել։ Նմանեցաւ եւ այսպէս գլխաւորի առաքելոյն Պետրոսի. որ եւ հայցէր ի խաչողացն մի ըստ նմանութեան Տեառն, այլ գլխիվայր խաչիլ։ Զի մարդն ուղիղ գոլով ըստ ձեւոյն, նշանակէ զառ ի վեր դիտումն յերկինս. իսկ մարդն յանցանօքն է անկեալ եւ երկրագէտ եղեալ։ Իսկ զոտսն ի վեր ուղղեալ, դարձեալ զվերին ճանապարհին ելս նշանակէ ուստի անկաւն։ Իսկ դժնդակութիւն կախաղանին՝ ցուցանէ զդժուարութիւն վերին ընթացիցն. ըստ այնմ, «նեղ է դուռն եւ անձուկ ճանապարհն որ տանի ի կեանսն»։

Իսկ ժահահոտութիւն աղբոյն՝ ի հակառակն բերումն այսպիսի ճանապարհաց. զի նշանակէ զվայելումն անուշահոտութեան իւղոյն թափեցելոյ վասն մեր. զոր մաքուր հարսն փեսային ձայնէր։ «իւղ թափեալ է անուն քո. վասն այսորիկ ի հոտ իւղոց քոց ընթասցուք»։

Յետ այսորիկ երրորդ չարչարանքն՝ զոր հրամայէ կոճեղս դնել ըստ ոլոքաց խոցոց ոտիցն. եւ ուժգին պնդել՝ մինչեւ արիւնն ընդ մատուննսն իջանէր։ Որ նաշանակէ զտկարութիւն երկրաքարշ վարուցս առ ելս վերին ճանապարհին։ Այլ օժնդակեալ չարչարանք մարմնոյն արեամբ չափ պատերազմեալ, զօրացուցանէ յելս վերին արքայութեան. գտեալ եւ յայսմիկ յաղթօղ՝ քաջ նահատակն։ Ապա զչորրորդ տանջանս հրամայէ. այսինքն, բեւեռս ընդ ներբանս ոտիցն հարուլ եւ ընթացուցանել։ Զոր մարգարէն ասաց. «ի վեր իժից եւ քարբից գնասցես դու. եւ առ ոտն կոխեսցես զառիւծն եւ զվիշապն»։ Եւ Տէրն ասէ. «ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս»։ Եւ սա զօրացեալ ի կատարումն հրամանաց Փրկչին, կոխէ զգլուխ չար վիշապին։ Դարձեա եւ Տեռն նմանեալ. պնդեաց զոտն բեւեռօք. որպէս Տէրն ի խաչին, եւ նա այսպէս էհար ուժգնակի ըստ նորա հարամանին զկամակոր վիշապն։ Ապա զհինգերորդ տանջանս հրմայէ. եւ բախեցին զաման լալոյն. այսինքն, զաչս եւ զծնօտս։ Քանզի եւ Տէրն արտասուեաց առ գերեզմանն Ղազարու. որով «էբարձ զարտօսր յամենայն աչաց ըստ գրոյն»։ Նոյնպէս եւ աշակերտս հետեւեցաւ վարդապետին. եւ խառնեաց զարտասուս իւր ընդ նմայն, ի բարձումն արտասուաց յամենայն երեսաց։ Զի «երանի որք լան այժմ, զի ծիծաղեսցին»։ Այլ որպէս յամենայն չարչարաննս՝ նոյնպէս եւ այսու նմանեցաւ Տեառն. որ ընկալաւ զապտակն ի ծնօտս, եւ զնախատինս յերեսս. զի այսու հարցէ զերեսս բանսարկուին չարի։ Յետ այսորիկ զվեցերորդ տանջանս հրամայէ՝ առնել յորսայս ի մամուլս հիւսանց. եւ աղ եւ բորակ եւ քացախ խիստ խառնել ընդ միմեանս, եւ եղեգնեայ փողով ընդ քիթսն արկանել։ Այլ եւ բորակ՝ զմի ունին բնութիւն եւ համ եւ զօրութիւն. եւ այն ցուցաւ ի վերագոյն։ Իսկ քացախ կարի դառն եւ դժնդակ է. մանաւանդ յըռընկունսն։ Նամանեալ եւ յայսմիկ Տեառնն՝ որ է արբ ի վերայ խաչին քացախ ընդ խառնեալ. զի քաղցրացուսցէ զճաշակումն դառնութեան փայտին գիտութեան։ Այսպէս եւ աշակերտս՝ հաղորդի փրկական կրից Տեառն, յիւր եւ ի հասարակց փրկութիւն. եղեալ եւ յայյսմիկ գերիվերոյ արի եւ քաջ հանդիսաւորն։ Ապա յաւելուն եւ եօթներորդ տանջանս արբանեակք չարին. քանզի բերեալ պարկ մեծ օդենի. լցեալ մոխրով հնոցի, ագուցին ի գլուխ երանելւոյն, պնդեալ ի պարանոցն. որով եկաց զաւուրս վեց։ Զոր յետ վեց աւուրն՝ ածին առաջի թագաւորին մերկացուցեալ զպարկն։ Հարցանէրր՝ թերեւս յարքայութենէ՞ն դաս զորմէ ասէիրն։

Պատասխանի տուեալ ասէ այրն. այո՛ ա՛յս է արքայութիւն. վասն զի ա՛յս է ժամանակ սերմանց եւ հանդիսից. եւ մշակն թէ ի ժամանակի սերմանց ոչ սերմանէ, ի ժամանակի հնձոցն ոչ հնձէ. եւ զինուորն թէ ըստ օրինին ոչ մարտիցէ, ոչ առնու զբրաբիոնն։ Ապա ուրեմն պարտ է ի ժամանակի աստ աշխատիլ, զի ի ժամանակի հանգըստեանն վայելեսցուք։ Ապա հրամայեաց զութներորդն տանջանս. այսինքն կախել գլիխիվայր. եւ դնել ձագար ի նստոյ տեղին. եւ տըկով ջուր լնուլ յորովայնն։ Յորմէ ուսանիմք, թէ որպէս բժիշկք թանձրամաղձոտ հիւանդացն ջերմագոյն ջուր տան յարբումն, եւ զմաղձն մաքրեն, որ էր պատճառ հիւանդութեան. եւ զախտացեալն յառողջութիւն բերեն։ Այսպէս եւ սա մարմին գոլով ծնունդ Ադամայ յացաւորի, եւ կցորդ նորին յանցանացն, եւ պատշաճաւոր այսու տանջանօք՝ որ մտեալ յորովայն նորա զանյայտ եւ զծածուկ սխալանս որ ըստ հոգւոյ եւ ըստ մտաց՝ զամենայն միանգամայն մաքերալ, յառաջին եւ յըսկզբնաւորականն վերածեալ յառողջութիւն։ Ապա յետ այսորիկ հրամայէ իններորդ տանջանս՝ տատասկ երկաթի սակառօք բերել, եւ տարածել ի գետնի. եւ մերկացուցեանլ զքաջամարտիկն, եւ շրջշրջել ի վերայ բազում անգամ. մինչեւ ամենայն մարմինն առ հասարակ ծակոտեալ վիրաւորեցաւ։ Ապա տասներորդն կախել եւ երկաթի քերչօք քերել։ Արդ՝ որպէս ցուցաւ զանտեսանելի յանցանս հոգւոյ եւ մտաց օրինակաւ ի ձեռն ջրոյ չարչարանացն մաքրել. նոյնպէս արտաքոյ զերեւելի սեւութիւն մարմնոյն խոցուածոյ տատասկաւ եւ քերանօք ի բաց մաքրել։ Այլեւ զայս նշանակէ, թէ յառաջին յանցանացն անէծ տատասկաբեր՝ տատասակաւս այսու բարձեալ լինի։ Յետ այսորիկ մետասաներորդ տանջանս արբանեակք չարին՝ այսու օրինակաւ խորհին. կապիճս երկաթիս եդեալ ի ծունսկ եւ ուժգին ուռամբ հարուլ ի կախաղանին զերիս աւուրս։ Եւ զայս ցուցանէ մեզ բանս՝ եթէ որպէս ընթաց ճանապարհի ի ձեռն առողջ ծընկաց որ զկրկնուածն առողջ ունի կատարի. իսկ ախտացեալն դժուարաշարժ է, կամ անշարժ. իսկ որ բժշկականն արուեստիւ գայ առողջութիւն, ուղղապէս զընթացս կատարէ։ Այսպէս եւ մեծս ի վկայս՝ այսու չարչարանօքս առողջացուցանէ զընթացս ոտից. եւ անխափան զելսն վերին ուղղէ առ Աստուած։ Երկոտասաներորդ՝ եւ ա՛յլ եւս յանդնդին չար առնել իմաստնոյն։ Կապար եռացեալ արկանեն ընդ բերանն, եւ զբոլոր մարմնովն. որ յայտնապէս զխորհուրդն ցուցանէ. քանզի կապարն ծանր է բնութեամբ քան զամենայն հրահալելիսն. այլեւ ի հալիլհն դիւրին է քան զամենայն։ Որ ցուցնէ զմեղաց ծանրութիւն ըստ ասողին՞՞՞։ «Անօրէնութիւնք իմ իբրեւ զբեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ»։ Արդ հուր սիրոյ կենարարին զո էարկ յերկիր, բորբոքեցաւ հոգիս արդարոյս. եւ զամենայն մեղաց ծանրութիւն հալեալ իբրեւ ջուր հեղեալ, եւ որպէս զխռիւ յաճիւն դարաձուցեալ։ Եւ ի չարչարանս յայսոսիկ ըստ իւրաքանչիւրոցն՝ բազում հարցուածք ի չարչարանացն անտեղիք. եւ պատասխանիք ի սրբոյն վայելչականք. եւ ողոքական բանք, եւ սպառնալիք. նաեւ զաղօթս սրտառուչս եւ սիրալիրս մատուցանէր Աստուծոյ. եւ նշանադիրքն դրեցին։ Զի դժնդակ չարչարանքս այսոքիկ՝ ոչ ի սակաւ աւուրս աւարտեալ, այլ ի չափ երկուց ամաց յերկարեալ։ Իսկ թուով՝ գոլով երկոտասան այս որ ասացաւ ուր երեքտասան ամ չարչարեցաւ։ Որ եւ երկոտասան թիւն՝ ունի յինքեան զխորհուրդ երկոտասան առաքելոցն. առաքելանման չարչարեալ. եւ կամ թէ ոչ է յադգնութիւն ասելս՝ գերագոյն զսա ցուցանելով. քանզի նոքա երկոտասանքն՝ իւրաքանչիւր ոք ըստ որում դէպ եղեւ, չարչարանօք ընտրեցան։ Իսակ սա զբոլորիցն ունի բոլոր զտիպ չարչանաց։ Ուստի եւ աննախանձ կամօք՝ զպսակացն հաւասարութիւն է իմանալ նոցա։ Դարձեալ զի եւ մերս բնութիւն՝ յայս երկոտասան թիւս քանակի. յոգի եւ ի մարմին, եւ ի տասն զգայութիւն յիմանալիս եւ ի զգալիս. որ է ներքին եւ արտաքին. որ լինի երկոտասան։ Որոց ի սոցա մաքրութիւն չարչարանացն թիւ՝ ըստ յանցանացն կատարին։ Այլ մինչ դեռ թագաւորն խորհէր այլ իմն դժնդակ չարչարանս սրբոյն, ահա ոմն ի զօրականացն ասէ ցթագաւորն։ Եթէ Գրիգորս այս՝ որդի էր անակայ մահապարտի. որ սպան զհայրն քո Խոսրով. եւ խաւար էած աշխարհիս հայոց։ Զոր իբրեւ լուաւ թագաւորն, եւ ստուգեաց ճշմարտութեամբ, հրաման ետ կապել ձեռօք եւ ոտիւք եւ պարանոցաւ, եւ արկանել ի խոր եւ յանդնդային, օձաբնակ եւ խաւարաբորբ վիրապն յԱրտաշատ քաղաքի։ Զոր շինեալ էր առաջին թագաւորացն ի զրաւ դառն մահուամբ չարագործացն եւ մահապարտացն. եւ արկեալ էր ի ներս զանազան եւ թունաւոր սողունս. որ եւ ըզմի ժամ անհնար էր յետ անկանելոյ ի նա կենդանի լինիլ։ Իսկ նախախնամօղ աջն՝ որ զայս սահմանեաց յառաջագոյն, աւարտեաց յորժամ կամեցաւ։ Որեւ զՅովնան անվնաս պահեաց ի փոր կիտին։ Եւ զԴանիէլ ի գուբ առիւծուցն։ Եւ զազգն Յակօբայ յանդնդական խորսն։ Պահեաց եւ ըզսուրբն Գրիգոր յիջանելն ի մահաբեր վայրն։ Մեր ա՛յնքան է լուեալ՝ եթէ արկին ի խոր վիրապն. այլ զդժընդակութիւն անգիտացեալ որ ա՛նդ է եղեալ։ Բայց ի յիրացն իմանամք զայս՝ որ խորութիւն անչափ. եւ խաւարն ոչինչ է պակաս յաշխարհաստեղծ խաւարէն որ ի վերայ անդնդոց, մինչչեւ էր ասացեալ «եղիցի լոյս»։ Ժահահոտութիւն անհանդուրժելի. զի ոչ ումեք համեմատելի. տղմոյն գարշութիւն այնպիսի, զի ապացոյց ո՛չ ունիցի. թունաւոր սողունքն ա՛յնքան, մինչ զի արտաքոյ նորին եւ ոչ յականջալուրս ուրուք երբէք է լուեալ. գազանութիւն ա՛յնպիսի, որքան իմաստ մարդկան՝ ոչ կարաց զօրացեալ ընտրել։ Յաճախ բազմութիւն ա՛յնքան, որ ի նորին լսեմք բանից ի վարդապետութեան կարգի ասացեալ, եթէ որպէս զշեղջ կուտեալ էին զինեւ, եւ կայառային զմարմնովս։ Զերկիւղն թողում ասել. որ թէ մի ումեք վիշապի ոք հանդիպեալ՝ բացի կրողէն այլ ումեք զսաստիկ ահն ոչ է գիտելի։ Իսկ զերկարութիւն ժամանակին ո՞ պատմեսցէ։ Զի թէ զմի օր ոք այսպիսի գառն կրից պատահեսցի , զբազում աւուրս զդառնութիւն կրիցն անկարանայ պատմել. ապա զի՞նչ ասիցեմք զնմանէ։ Սա զերեքտասան ամաց ժամանակս է եղեալ անդ. մարմնաւոր անմարմինն, եւ օրինակն ամենայն համբերողաց։ Որում ոչ հանդերձ. ոչ վերարկու. ոչ տեղի զգլուխն դնելոյ։ Որեւ ոչ զոք գիտեմք ի նահատակացն միահաղոյն զրկեալք յայսպիսի հարկաւորութեանց։ Զի նոքա սակաւ ինչ մըխիթարութիւն դատանէին. այսինքն, կամ մարդկան տեսութեամբ. կամ սիրելեաց ձեռնտուութեամբ. կամ հրակաւոր կերակրոց. կամ զգեստուք լրպմամբ. կամ մըխիթարութիւն բանից. կամ լուսոյ վայելումն . կամ կապանաց թեթեւութիւն. կամ օձից ոչ համաբնակ. կամ ա՛յլ ինչ յայսպիսեացս. որք տրտմեցելոց մըխիթար լինին։ Իսկ արին այն եւ քաջ նահատակն ի սոյնպիսեացս ամենեւին թափուր եւ ունայն։ Իսկ վասն հարկաւոր կերակրոց՝ գրէ պատմագիրն նմին քաջ քարտուղարն Ագաթանգէոս՝ թէ կին ոմն այրի յԱրտաշատ քաղաքի՝ հրաման առեալ յարհաւրաց գիշերոյ՝ աւուր՝ նկանակ մի առնել եւ ընկենուլ ի վիրապն. եւ ըզպատճառն ոչ գիտացեալ։ Զի ամենեքեան գիտէին. թէ կենդանի մարդ ոչ գոյ անդ ի նմա. ոչ զԳրիգորն, եւ ոչ զայլ ոք. այլ ամենեքեան գիտէին, թէ ընդ անկանիլն ի նա նո՛յն ժամայն ի գազանացն ծախեալ լինէին։ Եւ այնու նկանակով կերակրեալ լինէր սուրբն Գրիգոր զտասան երեք ամն։ Այլեւ աստանօր ոչ է փոքր ինչ խնդիր, թէ ընդէ՞ր ոչ հրեշտակօք կերակրիւր նա ի վիրապին. որպէս բազմացի սրբոցն եղեւ։ Եւ սա քան զամենայն մեծ եւ սքանչելի էր վկայս. եւ քան զամենայն գերագոյն։ Եւ թէ անարժան էր ի հրեշտակէ կերակրիլ, ընդէ՞ր զայնքան ժամանակ հրեշտակն սպասաւորէր ո՛րքան էր ի գբին. որպէս եւ ինքն իսկ ասաց ի վարդապետութեան վասն հանապազորդ հրեշտակին։ Եւ կամ մե՞ծ էր հացին սպասաւորութիւն քան զայլն զոր ընդունէր ի հրեշտակէն։ Ոչ են այսոքիկ պատճառք իմաստուն տեսողաց։ Այլ ա՛յս է զոր ասեն վարդապետք, եթէ բնութենակից էր ամենայն մարդոյ, ծնունդ գոլով Ադամայ. որ ի փոքր ինչ գործ առաքինութեան յաղթահարին ի մեծամատութենէ. վասն այնորիկ որ զամենայն տնօրինէր նմա զկեանս առ ի բարին յառաջադիմութիւն, արգել զայս ի մանէ. զի մի մեծն ի փոքուն վնասեսցի։ Եւ ջուր ընդէ՞ր ոչ գրեցաւ եթէ ուստէք մատուցաւ նմա. մի թէ ջուր նուա՞զ է ի հարկաւոր պէտս քան զհացն։ Եւ ամենայն ումեք յայտնի է՝ զի հաւասարք են. եւ կամ առաւել է ջուրն։ Այլ նա որ ոչ հրեշտակ՝ այլ Աստուած որ Տէրն է հրեշտակաց զամենեսեան կերակրէ՝ ըստ այնմ, «աչք ամենեցուն ի քեզ յուսան. եւ դու տաս կերակուր նոցա ի ժամու». այսինքն, զիմանալիս եւ զգալիս. զբանականս. եւ զանբանս ըստ իւրաքանչիւր բնութեան եւ պիտոյից. նոյնպէս եւ զկարօտութիւն ջրոյ նորա ելից։ Եւ որ զԵղիա ե զենովք պահէ անկարօտ մարմնով ի հարկաւոր պիտոյից այսպէ եւ զնա ի մէջ վիրապին։ Եւ նա որ զբոլոր ամն զամենայն կենդանիս պահեաց ի մէջ տապանին Նոյի անկարօտ կերակրոյ եւ ըմպելոյ. եւ զքառասուն օր զմեծն Մովսէս ի մէջ ամպոյն, նոյնպէս եւ պահեաց զնա անկարօտ ի պիտոյից ջրոց։ Յաւելում եւ զայս, թէ յորմէ՞ սա կերակրեալ լինէր. ամենեւին յանարժանից եւ ի դիւաց պաշտօնէից էր. քան զի աստուածապաշտութիւն օտար էր յայնժամ յայնմ աշխարհէ։ Եւ այս առաւել էր նպաստ խոնարհութեան սրբոյն, որպէս ասացաք ի ձեռն անարժանից եւ դիւապաշտից եւ թշնամեաց կերակրիլ։ Զի յայտնի լիցի թէ այս էր պատճառն ոչ ի հրեշտակէ կերակրիլ։ Ապա թէ ոչ էր այս պատճառն, բնաւ ոչ կարօտանայր հացի. ըստ որում ոչ կարօտացաւ ջրոյ։ Եւ այնպէս զհնգետասան ամենայն ի դառն տանջանս, եւ ի դժնդակ խորափտին յերկարեալ խնամօքն Աստուծոյ. որ այլ ումեք ոչ էր հնար օր մի ողջոյն անդ ապրիլ։ Այլ զի ամենակալ աջն պահէր զնա ի մահուանէ միայն. քանզի տեղի հանդիսի էր. եւ պարտ էր ըմբշամարտին զախոյեանն վանել, զի եւ պսակին հասցէ։ Իսկ հանդիսադիրն՝ որ զամենայն տնօրինէ՝ իբրեւ ետես զհանդէսն ի գլուխ ելանել, յայնժամ պսակին։ Եւ թէ զի՞նչ իցէ պսակն. ա՛յն է որ ասաց Տէրն. «եթէ ոք սիրեսցէ զիս՝ զբանս իմ պահեսցէ. եւ հայր իմ սերեսցէ զնա. եւ առ նա եկեսցուք, եւ օթեւանս առ նմա արասցուք»։ Հանգոյն այսմ եւ փառակիցն ասաց մարգարէիւն. «ես յո՞ հանգեայց, եթէ ոչ ի հեզս եւ ի խոնարհս. եւ յայնոսիկ՝ որք դողան ի բանից իմոց»։ Եւ այլ ոմն ասէ. «ուրախ լիցին ամենեքեան՝ որք յուսացեալ են ի քեզ. յաւիտենական ցնծասցեն, եւ բնակեսցիս դու ի նոսա»։ Եւ Տէրն աշակերտացն ասաց. «դուք այժմ տրտմութիւն ունիք. այլ դարձեալ տեսից զձեզ, եւ ուրախութիւն ձեր՝ ոչ ոք հանիցէ ի ձէնջ»։ Ասէ եւ օրինակաւ. «կին յորժամ ծնանի՝ տրտմութիւն է նմա. զի հասեալ են ցաւք երկանց նորա . այլ յորժամ ծնցի՝ ոչ յիշէ զնեղութիւն վասն խնդութեան. զի ծնաւ մարդ յաշխարհ»։ Ասէ եւ հոգին սուրբ. «ոյք վարէին արտասուօք՝ ցնծութեամբ հնձեսցեն»։ եւ որք զսերմանսն տանէին՝ եւ ոյք զօրայսն բերէին՝ խնդային։ Եւ այս ամենայն վկայութիւն վասն է՞ր ածաւ . ա՛յս է՝ զի սիրեաց Գրիգորիոս զՏէրն։ եւ սիրեցաւ ի նմանէ. եւ հայր նորա սիրեաց զնա. եւ հոգին սուրբ նախ մաքերաց եւ բնակեցաւ ի նմա։ եւ զի ճշմարտէ Տէրն ստուգութեամբ. «դիւրին է եւ երկնի եւ երկրի անցանել , քան թէ բանի նոր անկատար մնայ»։ Ապա ըստուգապէհս ի սիրօղն իւր բնակեցաւ. եւ հանդերձ հարբ օթեւանս առ նմա կալաւ. էանց տրտմութիւն եւ արտասուքն՝ եւ եհաս ժամանակն ուրախութեան պսակին։ Այսինքն է, զի որ զարքայութեան Տէրն՝ եւ ըզպսակադիր հանդիսին՝ եւ զհանգիստ աշխատելոյն յինքն ունի, գերագոյնէ ամենայն փառաց եւ պատուոյ։ Արդ այսուհետեւ երկին է տեսանել զանդունդս. եւ արքայութիւն է օձաբընակ վայրն. քանզի երկինք՝ ոչ եթէ վասն ա՛յն է պատուական, զի բարձր է եւ անտարր. եւ այլ զի զԱստուած ունի բընակիչ. եւ հրեշտակք՝ ոչ եթէ վասն ա՛յն են սքանչելիք, եթէ աննիւթք են հրեղէնք. այլ զի պաշտօնեայք են արարչին մեծութեան եւ սպասաւորք Աստուծոյ։ Ապա ուրեմն ու երկնաւորն է՝՛անդ է երկինք. եւ ուր աթոռ թագաւորութեան՝ ա՛նդ եւ պաշտօնեայք. եւ թէ այս այսպէս է՝ որպէս է իսկ ճշմարիտ։ Ապա ոչ մի հրեշտակք, կամ տասն, այլ հազարք հազարաց՝ եւ բիւրք բիւրուց ա՛նդ ի պաշտօն նորա էին կանխեալք ըստ տեսանողին։ Եւ այս որպէս ասացաք ի ճառս մեծին Գրիգորի. քանզի ի նմա որպէս յերկինս երկնից երեքանձնեայ տէրութիւն՝ որպէս յարժանաւոր տաճարի իւրոյ բնակեցաւ։ Ապա զի ա՞րդ ոք մեծ համարեսցի միոյ հրեշտակի հարկաւորացն կա՛լ նմա ի սպասու։ Ահա յայտնի եղեւ՝ զի այսխնամք էին հօրն մարդասիրի . որ ոչ կերակրիւր նա ի ձեռն հրեշտակի. զի մի մեծն ի փոքուն վնասեսցի։ Զորօրինակ՝ որդէսէր մայր՝ ոչ թողու ի ձեռն մանուկ տըղայի իւրոյ սուր. զի մի պարզմտութեամբ վնասեսցի. այսպէս եւ այս պատճռ վնասու՝ արգելաւ ի նմանէ։ Վասն զի բնաւորեալ է այս ախտ յառաքինութեանց սկզբնաւորիլ. որպէս յանփորձն երբեմն չար ինչ արկանել սկզբնաչարին։ Ապա ո՞րքան ի սա՝ որ յառաքինութեանցն էր լի՛ եւ անթերի. որ զամենայն յինքեան կատարելապէս ունէր. որ եւ մարդասէրն Աստուած՝ ոչ միայն առ սա զամենախնամ գթութեան իւրոյ ցուցանղր զառատութիւն. այլեւ առ ամենայն ճշմարտութեամբ հետեւեալս պատուիրանի իւրոյ ունի զանազանապէս զգթութիւն խնամոց իւրոց։ Յորոց յամենեցունց փառք եւ երկրպագութիւն նմա յաւիտեանս եւ անզրաւ յաւիտենիւ եղիցի ամէն։ Այլեւ մեք ժողովրդեալքս ի հանդէս տօնախմբութեան մեծի հօրն՝ եւ առաջնորդի հոգւոյ սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ՝ բազում եւ զանազան օգտութեան հանդիպիմք. որպէս ասէ առակն։ «Ի գովութիւնս արդարոց՝ ուրախ լիցին արդարքն»։ Ա՛յս է՝ յորժամ լսեն զգովութիւն արդարոցն եւ մարտիրոսացն սրբոց. ուրախանան սիրտք բարեպաշտից. թէ զայնպիսի սուրբսն եւ զսիրեցեալսն Աստուծոյ՝ մեզ բարեխօս ունիմք առ Աստուած։ Եւ վասն այսորիկ գամք ի տօնախմբութիւն սրբոցն յիշատակի. եւ ընթեռնումք զգիրս գովութեան եւ չարչարանաց եւ պսակաց նոցա։ Եւ չորիցս հանդիպի մեզ յայսցանէ շահ օգտութեան։ Նախզի՝ մըխիթարիմք եւ զուարճանամք զնոցա գովութիւն եւ զփառս լսելով որպէս ասացաք։ Երկրորդ՝ զի ցանկամք նմանիլ նոցա առաքինութեանցն. որպէս աստուածասիրութեան Աբրահամու. հիւրասիրութեան Ղովտայ. համբերութեան Յոբայ. ողջախոհութեան Յովսէփայ. եւ այլ չարչարանաց մարգարէիցն՝ առաքելոցն հայրապետացն՝ մարտիրրոսացն՝ ճգնաւորացն՝ եւ կուսանացն, եւ այլոց։ Երրորդ՝ զի վշտակից լինիմք սիրով եւ չարչարակից՝ կամաւոր նեղութեանց նոցա։ Չորրորդ՝ զի հիանամք ի վերայե անչափ եւ անտեսանելի տանջանացն համբերութեան վասն սիրոյ Աստուծոյ։

Դարձեալ եւ այլ իմն գոյ շահ եւ օգտութիւն ի տօնախմբութենէ սրբոցն։ Նախզի՝ ուրախանամք վերջինքս՝ թէ այնպիսի փառօք եւ պատուով հարս ունիմք առաջնորդ մեզ ի վերինն Երուսաղէմ. զի պարծանք որդւոցն են հարք սուրբք եւ ընտիրք։ Երկրորդ՝ զի զնոսա բարեխօս արկանիմք՝ որք հաճոյացան Աստուծոյ. եւ թէ՝ լըսէ Աստուած զխնդիրս նոցա, եւ «զկամս երկիւղածաց իւրոց կատարէ»։ Երրորդ՝ յորժամ տքնիմք եւ չարչարիմք արտասուօք՝ պատարագօք եւ այլովք, չարչարակից լինիմք նոցա. զի եւ փառաց նոցին կցորդեսցուք ըստ չափոյ եւ հաւատոյ եւ ապաշխարութեան մերոյ։ Չորրորդ՝ հաստատիմք յուսով. զի որ նոցա ետ զայն համբերութիւն եւ ըզպսակն՝ թէ եւ մեք կամիմք եւ հետւիմք նոցա, մարդասէր է Աստուած, տայ եւ մեզ զնոյն օգնութիւն եւ շնորհսնոցա։ Հայեսցուք եւ մեք ի բոլոր սրտէ սրտագոչ պաղատանօք. միջնորդ եւ բարեխօս ունելով ըզբազմաչարչար հայրն լուսոյ՝ որոյ այսօր է յիշատակ։ Զի սովորութիւն Աստուծոյ է վասն հարց բարեաց՝ այցելու լինիլ եւ չար զաւակաց. որպէս ասէր նոյն ինքն բարեսէրն Աստուած առ Սողոմօն որդին Դաւթի. «եթէ ոչ վասն Դաւթի հօր քոյ էի խնամարկեալ, այժմ իսկ բառնայի զթագաւորութիւն քո. այլ վասն երեսաց հօր քոյ խնայեցի ի քեզ»։ Եւ մանկունքն ի մէջ հնոցին զռաքինութիւն հարցն բարեխօս արկանէին. «վասն Աբրահամու սիրելւոյ՝ եւ ի Սահակայ՝ եւ Իսրայէլի սրբոյ քոյ՝ մի մատնէր զմեզ իսպառ»։ Նմանապէսեւ մեք առ ոտս անկեալ հանուրց հօրն լուսոյ եւ առաջնորդին մերոյ՝ բարեխօս ունելով առ հայրն հոգւոց եւ ստեղծիչ եւ Տէր, խնդրելով զթոթղութիւն յանցանաց բազմամեղ զաւակացս։ Զի ի գութ հայրախնամ սիրոյ իւրոյ՝ ի բարեխօսութիւն անդառնալի հայցուածոց սիրելւոյ նորին սուրբ Լուսաւորչին մերոյ, խնայեսցէ ի սուրբ եկեղեցիս ի գինս արեան միածնին իւրոյ. ի ստացուածս բազմաչարչար երկամբք դաստիարակի մերոյս գրոհի. ի պէտս եւ յիշխանութիւնս հոգեւոր եւ մարմնաւոր. հաստատելով զաթոռ թագաւորութեան եւ զգահոյս իշխանութեան. զիւրաքանչիւր ոք յիւրում կարգի։ Զեպիսկոպոսապետս, եւ զեպիսկոպոսս։ Զքահանայս, եւ զսարկաւագունս։ Զհօտս, եւ զհովիւս։ Զհարս, եւ զհետեւեալս։ Զուսուցիչս, եւ հնազանդեալս։ Եւ զբնաւ ուխտ եկեղեցւոյ սրբոյ՝ պահեսցէ անսայթաք եւ անխռով ի կամս իւր մինչ ի կէտ կոչման իւրեանց։ Եւ յետ աստեացս՝ արժանի լինիլ իբր զվարժ աշակերտեալս հետոց հօրն լուսոյ ի կոչումն երկնաւորին ասելով։ «Ահաւասիկ ես մանկունք իմ, զորս ետուր ինձ Աստուած»։ Եւ լսելի լիցի սրբոց ձայնն երանաւէտ եթէ, «եկա՛յք օ՛րհնեալք հօր իմոյ. ժառանգեցէ՛ք զկեանսն յաւիտենից» ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որով եւ ընդ որում հօր իւրոյ եւ սուրբ հոգւոյն՝ վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ յանզրաւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։