Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 11/18

Գլուխ ՂԷ. Նորին դարձեալ քարոզ սուրբ լուսաւորչին. ի բանն՝ «Դուք էք լոյս աշխարհի. ո՛չ կարէ քաղաք թագչիլ՝ որ ի վերայ լերին կայցէ»։ Մատ. 5. 14։

Փրկիչն բոլորից Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս լոյս կոչեաց զինքն աշխարհի ասելով. «ես լոյս յաշխարհ եկի. եւ որ ոք հաւատայ յիս՝ ի խաւարի մի մնասցէ»։ Նոյնպէս եւ զաշակերտսն իւր՝ լոյս անուանեաց։ «Դուք էք լոյս աշխարհի»։ Եւ յայնմ հետէ եւ առ յապայ՝ հետեւօղք նորին եւ գործակիցք անուամբ նորա՝ լոյս կոչին եւ Լուսաւորիչ։

Յորոց մի էր եւ մերն Լուսաւորիչ։ Զոր լոյսն ճշմարիտ եւ իմանալի արեգակն արդարութեան Քրիստոս՝ էառ զնա ի տղմային եւ ի խաւարային վիրապէն. եւ էած զնա ի տեղի լուսոյ. լուաց եւ մաքրեաց, եւ լոյս ծագեաց խաւարելոց։ Որ «զամենեցուն կամի զկեալն՝ եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան գալն»։ Եւ զսկիզբն եւ զկատարածն ամենայնի տնօրինէ նախահոգակ զօրութեամբ։ Նոյնպէս եւ զփրկութիւն ազգիս հայոց՝ ի դէպ ժամու աստանօր կարգաւորէ. որպէս ուսանիմք ի պատմութեանց։ Ոմն ի չար արբանեկացն սատանայի Դիոկղետիանոս անուն կայսր կոչեցեալ ի Հռօմ. սա կին կամեցաւ առնել։ Եւ առաքէ պատկերահանս ընդ ամենայն երկիրն իւր՝ զի ուր եւ գտցեն գեղեցկապատկեր կին՝ նկարեսցեն եւ բերցեն առ նա։ Եւ վանք մի կուսանանց մերձ ի Հռօմ՝ որք հարսնացուցին զինքեանս երկնաւոր փեսային Քրիստոսի. որոց գլխաւորն Գայիանէ կոչիւր։ Եւ ունէր օրիորդ մի կայսերական զարմէ Կղօդեայ։ Հռիփսիմէ անուանեալ. յո՛յժ չքնաղագոյն տեսլեամբ։ Զոր բռնութեամբ մտին նկարեցին ըզզարմագեղն Հռիփսիմէ եւ տարան առ թագաւորն. եւ նա իսկոյն զհարսանեաց կազմութիւն պատրաստէր։ Զայն տեսեալ մաքուր կուսանացն, յԱստուած ապաւինեալ պաղատանս մատուցանէին. եւ նմին յանձն արարեալ զինքեանս, տարաշխարհիկ լինէին։ Եւ գտեալ նաւ պատրաստ անցանէին յԵգիպտոս. եւ անտի յԵրուսաղէմ եւ յԵդեսիա. եւ եկեալ յաշխարհս հայոց ի բազում տեղիս շրջեալ. ոմանք մնացին ի նոցանէ ուր եւ հաճեցան եւ այլքն եկին յԱյրարատ գաւառ ի Վաղարշապատ թագաւորանիստ քաղաքն. քանզի եղեալքն ի Հռօմայ էին աւելի քան զեօթանասուն մարդ ընդ այրեւ ընդ կին. իսկ որք ա՛նդ ժամանեցին՝ էին Լ է ի կուսանացն։ Իսկ վատաշուէրն եւ անարգամիտն Դիոկղէտիանոս՝ յղէ առ թագաւորն հայոց Տրտատ. զի խնդիր արասցէ կուսանացն յաշխարհն իւր. կամ առաքեսցէ առ նա, եւ կամ առցէ իւր ի կնութիւն։ Եւ յորժամ խնդեաց Տրդատ, եգիտ ըզսուրբ կուսանսն յիւրում քաղաքին ի հնձանի այգեաց վանս կալեալ։ Առաքէ ի նախարարացն զարդարել զնա եւ ածել առ ինքն։ Իսկ սրբուհի կոյսն եւ պարկեշտն Հռիփսիմէ՝ զձեռսն տարածեալ խաչանման առ խաչեալ փեսայն իւր, եւ խնդրէր ի թիկունս հասանիլ։ Եւ ահա յա՛նկարծակի լինէր որոտումն եւ ձայն սաստիկ որ ասէր. մի երկնչիր օրիորդ սուրբ. զի ընդ քեզ եմ ի փրկել զքեզ։ Եւ յորժամ տարան առ թագաւորն, եւ մըտեալ նաի սենեակն զգարշ ցանկութիւն կատարել, յայնժամ զօրացեալ կոյսն սուրբ մարտեաւ ընդ հսկային յերրորդ ժամէ աւուրն, մինչեւ ի տասներորդն. եւ յաղթեալ զնա ընկէց յերկիր. զայրն՝ որ հռչակեալն էր յամենայն երկիր։ Ապա ածին զմայրն Գայիանէ հաւանեցուցանել կամաց թագաւորին. եւ նա եկեալ յորդորէր զնա հռօմայեցւոց բարբառովն արի մնալ ի հանդիսին. զի Քրիստոս է օգնական քո։ Եւ որք տեղեակք էին այնմ լեզուին՝ հարին քարամբք զբերանն աստուածախօս. եւ թափեցին զատամունսն։ Դարձեալ ըմբռնելն ի չարէն Տրդատ՝ մարտեաւ ընդ նմա ի տասն ժամ է աւուրն մինչեւ ի մին ժամն գիշերոյն. եւ կոյսն յաղթեաց նմա, եւ ընկէց երկիր. եւ ինքն ելեալ ի մէջ հրապարակին գնայր. եւ ոչ ոք կարաց ձեռն ականել ի նա. եւ եղեալ աւետիս տայր ընկերաց իւրոց՝ եւ գոհանալով աղօթէր առ Աստուած։ Եւ նոյն ժամայն հասին անօրէն դահիճքն. եւ նախ զլեզուն հատին։ եւ փորեցին զաչս նորա. եւ այրեցին ըզբոլոր մարմինն. եւ քարինս վարեցին ի գոգ նորա. եւ ի վայր վաթեցին զաղիսն։ Եւ ապա անգամ յօշեցին զամենայն մարմին. եւ նա այնպէս կատարեցաւ ի գիշերի։ իսկ ի վաղիւն՝եկին եւ այլ կուսանք թուով ԼԲ զի անփոփեսցեն զմարմինն. եւ զնոսա կոտորեցին որով մինչդեռ աղօթք ի բերանս իւրեանց էին. իսկ մինն ի նոցանէ հիւանդ գոլով անդէն սպանին ի հնձանին։ Իսկ զսրբուհին Գայիանէ՝ երկու ընկերօքն տարան ի տեղիս մահապարտացն. եւ ծակեցին զպճղունս ոտիցն. եւ փող եդեալ փչելով կենդանւոյն, մորթեցին ի ներքուստ ի վեր մինչ ի ստինսն. եւ ծակեալ զծոծորակն, զլեզուն յետուստ հանին. եւ վարեցին քարինս ընդ գոգ նորա, եւ ի վայր հեղին զաղիսն . եւ մինչդեռ կենդանի էր, հատին զգլուխն սրով։ Արդ ա՛յսպէս կատարեցաւ սրբուհին Հռիփսիմէ ԼԳ ընկերօքն յամսեանն հոռի ԻԶ իսկ սրբուհին Գայիանէ՝ երկու ընկերօքն ի նորին ամսոյ ԻԷ. եւ ամենեքեան որք անդ կատրեցան՝ էին թուով ԼԷ. որք առին զպսակն յաղթութեան ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ։ Եւ մինչդեռ թագաւորն կամէր ելանել ի կառս՝ յա՛նկարծակի ցասումն Աստուծոյ եհաս ի վերայ նորա։ եւ դեւ հարեալ ի նմա, ի կառացն ի վայր ընկենոյր. եւ ատամամբք զմարմինն իւր ուտէր։ Նոյնպէս եւ ամենայն իշխանքն եւ քաղաքացիքն որք անդ դիպեցան՝ այր եւ կին մոլեգնեալ ի դիւաց զմամինս իւրեանց խածանէին։ Իսկ թագաւորն ոչ միայն մոլեգնեալ, այլեւ նման բաբիլացւոցն բռնաւորին ի յանասնեղէն բնութիւն փոխեալ։ Եւ թերեւս նա պարկեշտագոյն քան զսա. զի նա արջառոց կերպ . իսկ սա ի խոզի կերպարանս եղեալ անարգ. քան զնա. եւ ընդ խոզիցն ի շամբս բնակէր, եւ ընդ նոսա կերակրիւր։ Իսկ մարդասէրն եւ ամենախնամն Աստուած՝ որ վասն դարձի եւ ի բարին փոխելոյ խրատէր զնոսա։ Տեսիլ երեւացոյց քեռ թագաւորին՝ որում անունն էր Խոսրովիդուխտ՝ առաքել ի քաղաքն Արտաշատ. եւ հանել զԳրիգորիոս յօձաբնակ վիրապէն. զի եկեալ բժշկեսցէ զնոսա ի դիւաբաղխ սաստիցն։ Եւ ապա առաքեցին զմի ոմն ի նախարարացն՝ որում անուն էր օտայ. եւ նա եկեալ ի գլուխ վիրապին, ուժգին ձայնիւ գոչեաց եռ նա. Գրի՛գորիէ Գրի՛գորիէ. եթէ կենդանի իցես՝ եկեսջիր արտաքս. քանզի Տէր Աստուած քո հրամայեաց քեզ։ Եւ նա ի վերին ազդեցութենէն ելեալ արտաքս, եւ գայր հատանէր ի Վաղարշապատ քաղաք. զոր տեսեալ մոլեգին քաղաքեացն , ընդառաջ նորա ելին, եւ ատամամբք զմարմինս իւրեանց խածատէին։ Եւ սուրբն Գրիգոր աղօպեաց ի վերայ նոցա. եւ նոքա գային ի զգաստութիւն. եւ նա հարցանէր զնոսա վասն վկայիցն. եւ նոքա ոչ գիտէին զանուն վկայից. եւ նա ասէ. որ ի ձէնջ սպանան վասն անուանն Քրիստոսի՝ զնոսա խնդրեմ. եւ նոքա ցուցին զտեղին. զի էին անկեալ արտաքոյ արտաքոյ քաղաքին։ Եւ ինն օր էր նահատակութեան նոցա. եւ ոչ էր նեխեալ եւ ապականեալ ի նոցանէ. եւ ոչ գազան կամ թռչուն ինչ մերձեցեալ ի նոսա։ Յայնժամ զսպեաց զնոսա պատառատուն հանդերձիւքն իւրեանց. եւ եդ զնոսա հնձանին յորում էին վանք նոցա. եւ ինքն անդ օթեւանս կալեալ, քարոզէր ժողովրդեանն զաւուրս ԿԶ ի տուէ եւ ի գիշերի ոչ դադարեալ։ Յա՛յնժամ ելին՝ ժողովեցան առ նա ամենայն իշխանքն եւ աշխարհն. եւ թագաւորն ի մէջ նոցա ի կերպարանս խոզի։ Եւ տեառնագրեաց զնոսա նշանաւ խաչին. եւ շնորհեաց նոցա ա՛յնչափ բժշկութիւն, մինչ ըզգաստացեալ եղեն թագաւորն եւ իշխանքն խօսիլ եւ լսել եւ ի միտ առնուլ զոր քարոզէր զբանն կենաց։

Սկիզբն արարեալ յանսկիզբն բանէն. եւ ուսոյց նոցա զերեքանձնեայ եւ զմի Աստուածութիւն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ։ Եւ զստեղծմանէ աշխարհի՝ եւ զկարգ նահապետացն. եւ գայ ի տնօրէնութիւն բանին. եւ զփրկագործ մարդեղութիւն Աստուծոյ, եւ այսպէս ուսուցանէր նոցա զամենայն կարգաւ։ Եւ պատմէր նոցա զտեսիլն ահաւոր իջման միածնին. որ ոսկի ուռամբ հարկանէր զերկիր. եւ ձայն հնչէր ի սանդարամետս։ Յայնժամ ասէ ցնոսա. եկա՛յք շինեսցուք զսուրբ խորանս լուսոյ. եւ զվկայ արանս սրսբոցն, փոխելով զնոսա ի հանգիստ. զի եւ նոքա փոքեսցեն զձել ի նորոգութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Եւ զայս ասացեալ հրամայեաց պատրաստել զնիւթս շինուածոյն։ Եւ կանգնեցին երիս վկայարանս. մի տեղւոջն ուր վկայեաց սուրբն Հռիփսիմէ ԼԳ ընկերօք. եւ մի ի տեղւոջն ուր կատարեցաւ սուրբն Գայիանէ երկւ ընկերօք. եւ մի հնձանին ուր էին վանք նոցա։ Եւ ապա անփոփեաց անդ սուրբն Գրիգորիոս ըստ թուոյ վկայիցն՝ եդեալ զմի մի իւրաքանչիւր ոք ի տապանի, իւրեանց հանդերձիւն։ Իսկ թագաւորն Տրդատ՝ աղաչեաց զսուրբն Գրիգոր զձեռսն եւ զոտսն բըժշկել. զի անձամբ իսկ օգնեսցէ ի շինուածս վկայիցն. որեւ եղեւն իսկ. եւ անկան վաղվաղակի կճղակք ձեռացն եւ ոտիցն։ Եւ սկսաւ բրել զգիրս հանգստեան վկայիցն. եւ կին եւ քոյրն եւ դստերք թագաւորին ի հանդերձս իւրոց ընկալեալ զհողն՝ արտաքս պեղէին զսրբոյն Հռիփսիմեայ եւ զայլ ընկերաց նորա։ Եւ թագաւորն հայեցեալ ի սրբոյն Գրիգորրէ, գնաց եօթնօրեայ ճանապարհ ի լեառնի մեծն Մասին. եւ եբարձ անտի ի վերայ թիկանցն իւրոց քարինս մեծամեծս եւ անտաշս ութն. մինչ զի զմի ի նոցանէ անկար էր բազմաց շարժել. ի սեամս դրանց եդեալ վկայարանացն չորս չորս առ մի մի դուռն. փոխանակ անմիտ մարտին ընդ Քրիստոսի հարսնացելոյն յիւրում սենեկին։ Եւ ապա շինեցին զսուրբ կաթուղիկէն մեծ, կանգնեալ եւ ա՛նդ զնշան սուրբ խաչին յերկրպագութիւն ժողովրդեանն. եւ օրըստօրէ յաւելոյր ժողովուրդն ի պահս եւ յաղօթս, եւ յունկնդրութիւն վարդապետութեան սրբոյն։ Յետ այսորիկ աղաչեաց սուրբն Գրիգոր զԱստուած վասն թագաւորին եւ ամենայն ժողովրդեանն. եւ թագաւորն էր ի մէջ ժողովրդեանն խոզաձեւ կերպարանօք. յանկարծակի ի դողման ելեալ, ըզխորխնխոզենի մերկացեալ ի բաց ընկենոյր. նաեւ զժանիսն կընճադէմ երեսօքն եւ մազովն թաւութեան. եւ դէմք երեսացն փոխեալ յառաջին կերպարանն. եւ մարմինն փափկացեալ լինէր իբրեւ զառօրեայ մանկան։ Նոյնպէս եւ ամենայն բազմութիւնքն բժշկեցան ի դիւաբաղք հարուածոցն. բորոտք՝ անդամալուծք՝ գօսացեալք՝ եւ պէսպէս ախտացեալք։ Եւ ապա յայնմ հետէ ըսկսան կործանել ըզպատկերս անհատական դիցն եւ զայլն ամենայն. եւ զոոսկի եւ զարծաթն աղքատաց բաշխէին։ Եւ այսպէս սրբեցին զբոլոր աշխարհս հայոց ի կռոց։ Յետ այսորիկ խորհուրդ արարեալ թագաւորին, առաքէ զսուրբն Գրիգոր ի Կեսարիա. զի ընկալցի զքահանայական իշխանութիւն. եւ լուսաւորեսցէ զնոսա մըկրտութեամբ սուրբ աւազանին։ Իսկ նա ոչ առնոյր յանձն խոնարհութեան աղագաւ. մինչ ի հրեշտակէ առեալ հրաման՝ գնաց ի Կեսարիա առ Ղեւոնդէս պատրիարգն առաջին հայոց։

Վասն զի սուրբ Թադէոս առաքեալն յորժամ եկն առ Աբգար յՈւռհա՝ ձեռնադրեաց զազգէ եպիսկոպոս Ուռհայ քաղաքի ասորւոց։ Եւ զԹէոփիլոս եպիսկոպոս ի Կեսարիա առաջին հայոց։ Յետոյ եւ Զաքարիա եպիսկոպոսն փոխանորդ իւր. եւ ապա ինքն նահատակեցաւ ի սանատրկոյ արքայէ հայոց։ Այս ա՛յն Թէոփիլոսն է՝ առ որ Ղուկաս զաւետարանն, եւ զպրակս առաքելոցն գրեաց յանուն նորա։ Եւ զի նա ի Թադէոսէ էր ձեռնադրեալ. վասն այսորիկ եւ սուրբն Գրիգոր ա՛նդ գնաց, եւ ի նմանէ ընկալաւ ձեռնադրութիւնիբր յիւրմէ առաքելոյ ի վիճակ իւր եւ ոչ յօտարէ։ Եւ յորժամ ձեռնադրեցաւ արժանապէս եպիսկոպոսապետ հայոց մեծաց, դարձաւ յաշխարհն իւր. ընդինքեան ունելով բերէր ի նշխարաց սրբոյն Յովհաննու կարապետին, եւ սրբոյ եպիսկոպոսին եւ վկայն Աթանագինեայ։ Եւ եկեալ ի գաւառն Տարօնոյ որպէս յայտէ ի պատմութեանց, ա՛նդ հանգուցանէ զնշխարս սրբոցն . եւ ի բազում աւուրս ա՛նդ քարոզեալ շինէ եկեղցիս։ Եւ նախ ա՛նդ մատուցանէ զաստուածային պատարագն. եւ մըկրտեաց աւելի քան զինն եւ տասն բիւրս մարդկան. եւ կարգէ քահանայս եւ սարկաւագունս. եւ սահմանեաց յամէ տօն կատարել սրբոցն որ օր եօթն էր սահմի ամսոյ։ Եւ յորժամ լուաւ Տրդատ զգալուստ սուրբ հայրապետին, ել ընդառաջ նորա կնաւն եւ քերբն իւրով եւ ամենայն իշխանօքն, մինչ ի գիւղաքաղաքն Բագրան. որ թարգմանի դիցաւան. առ ափն գետոյն Եփրատայ. ի ստորոտ նպատակ լերինն եւ ա՛նդ մնայր գալստեան նորա յամսօրեայ ժամանակի։ Եւ իբրեւ հանդիպեցան միմեանց, հրամայեաց թագաւորին եւ ամենայն զօրուն՝ պահել յամսօրեայ ժամանակ ի պատրաստութիւն մըկրտութեան. եւ ինքն քարոզէր նոցա զբանն կենաց։ Եւ էր ի տեղւոջն յայն մեհեան մեծ՝ ըստ որում դիցաւան կոչէր տեղին։ Զոր յամենայն յամէ յաւուրս տարէմտին ի սկիզբն նաւասարդի ամսոյ, կատարէին զտօն նորա։ Հրամայեաց սուրբն Գրիգոր կործանել զմեհեանն՝ ի շինել եկեղեցի յանուն մեծի Կարապետին եւ սրբոյն Աթանագինեայ. եւ եդ ի նշխարաց նոցա. եւ սահմանեաց յամ յամէի նմին աւուր տարէմտին ի նաւասարդի ամսոյ կատարել զտօն սրբոցն։ Եւ ի կատարման պահոցն՝ հրամայեաց թագաւորին եւ ամենայն զօրացն իջանել յադենաբուղխ վտակն Եփրատ եւ սուրբն Գրիգոր արկեալ զիւղն օրհնութեան «յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ ի գետն»։ Եւ յանկարծակի եղեն մեծ եւ սքանչելի զարմանք. ոչ ինչ նուազ քան զոր ի մըկրտութեան Տեառն ի Յորդանան։ Զի ջուրք գետոյն անդրէն յետս դարձան ուստի բղխէն. որ քարոզէր յայտնապէս մըկրտելոցն յառաջին ադենական փառսն դառնալ ուստի ելին։ Եւ իւղն օրհնութեան շրջապատեալ զամենեքումբք՝ որ նշանակէ զհոգւոյն սրբոյ իջումն որպէս ի Յորդանան։ Եւ զի սիւն լուսոյ եկաց ի վերայ. յորոյ վերայ եւ խաչն. լուսովն որ ի վերուստ՝զհայրական ձայնին հնչումն նշանակէր. որ զորդիութիւն մըկրտելոցն քարոզէր։ Իսկ խաչն՝ զանձնաւորութիւն որդւոյն նշանակէր. իբր թէ մըկրրտեալքն ա՛նդ, եւ յամենայն ուրեք որք յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ մըկրտին, առնուն զորդէգրութեան շնորհ։ Եւ հաղորդեցոյց զամենեսեան ի փրկական մարմնոյ եւ յարենէ որդւոյն Աստուծոյ։ Եւ որք մըկրտեցան՝ էին թուով աւելի քան զհնգետասան բիւրս. եւ սիւն լուսոյն՝ եկաց ի վերայ գետոյն մինչեւ ի մտանել արեւուն. եւ ապա վերացաւ։ Եւ կացեալ անդ աւուրս եօթն. եւ յաւուրսն յայնոսիկ՝ մըկրտեաց ի բազմամբոխ ժողովրդոցն ընդ այր եւ ընդ կին, եւ ընդ մանկունս, ոգիս աւելի քան զչորեք հարիւր բիւրս։ Եւ այսպէս լուսաւորեալ զբոլոր աշխարհս հայոց, կարգէր քահանայս եւ սպասորս. եւ շինէր եկեղեցիս. եւ զամենեսեան հաստատէր ի հաւատսն Քրիսոտոսի։ Յետ որոյ կամէր զմիայնաւորութեան վարս սիրել, եւ առանձին լինիլ. զի ճաշակէր զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց ըստ. Խ. Խ. աւուրց մի անգամ սակաւ պիտոյիւք. որպէս պատմէ քաջ քարտուղարն Ագաթանգեղոս զնմանէ. որ ականատեսն էր նորասքանչելեացն։ Որ թէպէտ Մովսէս պահեաց կրկին Խ, յորժամ խօսէր ընդ Աստուծոյ ի լերին։ Եւ Եղիա պահեաց զմի քառասուն . եւ զայլ ո՛չ ոք ծանեաք պահել զքառասուն աւուրս։ Այս սա ոչ միանգամ, կամ երկնից. այլ զամենայն ժամանակս մարմնական կենացն. մինչեւ եհաս ի վայելումն իմանալի սեղանոյն։ Ապա աղաչեն զնա թագաւորն եւ իշխանքն ձեռնադրել զորդին իւր փոխանորդ իւր . եւ նա ձեռնադրեաց զսուրբն Արիստակէս յաթոռ հայրապետութեան. ըստ այնմ, «փոխանակ հարց՝ եղիցին որդիք քո». եւ ինքն դարձեալ առանձնացաւ։ Ապա երբեմն երբեմն ելանէր սուրբն Գրիգոր՝ եւ շրջէր զգաւառօքն աշակերտօքն, եւ հաստատէր զնոսա ի հաւատս։ Ընդ այն ժամանակս յորժամ լուան եթէ ի Հռօմ Կոստանդիանոս հաւատաց ի Քրիստոս, գնաց սուրբն Գրիգոր եւ մեծ թագաւորն Տըրդատ յողջոյն նորա. եւ հաստատեալ սէր եւ միաբանութիւն երկուց ազգաց. որպէս ունի պատմութիւն յայտնապէս. եւ դարձեալ եկին յաշխարհն հայոց։ Յետ այսորիկ բարձրագոյն վարդապետութիւն առնէ սուրբն Գրիգոր. ճառս յաճախապատումս՝ առակս խորիմացս՝ դիւրալուրս՝ բազամադիմիս՝ շնորհագիրս լի՛ եւ քաղցրահամ վարդապետութեամբ։ Եւ ապա դիմեալ յանապատ յայրն մանէ, անտես լինիլ ի մարդկանէ։

Եւ թէ բազում ժամանակս կացեալ անդ, եւ թէ սակաւ, որքանութիւն ժամանակին Աստուծոյ է գիտելի. ի նոյն կացեալ մինչ ի կէտ կոչման իւրոյ։ Եւ գտեալ զնա հովուաց ի Դարանաղեաց լերինն սեպուհ յայրն մանեայ, վերափոխեաել առ Քրիստոս եւ ամփոփեալ անդէն՝ անգիտացեալ թէ ո՛ ոք իցէ։ Եւ մնացեալ մարմին նորա անդ՝ մինչեւ ի ժամանակս Զենոնի կայսեր յունաց։ Եւ ապա ի տեսլեան գիշերոյերեւեալ սուրբ ճըգնաւորի ումեմն ի բաւեան գաւառի որոյ անունն էր գառնիկ, ասաց հանել զինքն անտի եւ տանիլ թաղել եւ Թորդան։ եւ ըստ հրամնի նորին գըտեալ սուրբ ճգնաւորին զմարմինն աստուածակիր ամբողջ ի գերեզմանին. եւ տարեալ մեծաւ պատուով եդ ի տապանի ի Թորդան։ Եւ յետ ժամանակի՝ յայլոց ոմանց տարեալ եղեւ ի թագաւորական քաղաքն Կոստիանդինու պօլիս. միայն զաջն շնորհաբաշխ թողեալ ի սեպհական աթոռ քահանայապետութեան իւրոյ։ Այլ թէպէտ արտաքոյ բանիս կարգի յիշատակ սքանչելեացն մի ոք եպերեսցէ. զի այս օրէնէ բաին՝ զմոռացեալն յառաջ բերել յետոյ։ Մինչդեռ նորատունկ էր ի սմանէ հաւատն տնկեալ՝ շինեալ տաճար սուրբ երրորդումն ի գիւղաքաղաքն Փարպի առ ստորոտով լերինն Արագածի։ Եւ ի միում աւուր մինչդեռ մատուցաներ զմեղսաքաւիչ պատարագն՝ ոմն ի դիցապաշտիցն շարժեալ ի չարէն, առեալ շուն մի կատաղեալ, անբշկելի ցաւօք սատակեալ, ձգէր ընդ լուսանցոյցն ի վերայ սրբոյ սեղանոյն ի նախատիս սուրբ խորհրդոյն։ Իսկ քահանայապետն սուրբ՝ աստուածակիր բազկաւն վերցուցեալ զսուրբ խորհուրդն առաջի Հօր Աստուծոյ, հայցեաց ի նմանէ. զի որպէս մահուամբ միածնին որ ի խաչին՝ ողջացոյց զկատաղի խայթուածս իմանալի գազանին ի հնոյն Ադամայ եւ ի ծննդոց նորա. այսպէս յիշատակաւ կամաւոր մահուս՝ որ նախատեցաւ ի սեղանս սուրբ ի տիպ խաչին, բժշկեսցէ զխայթուած կատաղի գազանին մինչ ի գալուստն իւր սուրբ ի հաւատացելոց եւ յանհաւատից։ Եւ նա «որ զկամս երկիւղածաց իւրոց առնէ՝» լուաւ աղօթիցնորա. եւ յետ ի բժշկութիւն զքարինս տաճարին այնրոիկ. զի ուր եւ հասանի յօրհնութենէ նորա, ապրին ի դժնդակ ախտէն։ Եւ եւս զարմանալի՝ յորժամ յամենայն աշխարհս տանին յօրհնութենէ քարանցն՝ եւ դատարկանայ տաճարն, դարձեալ բնակիչք տեղւոյն բերեն յանդաստանէն քարինս՝ եւ դնեն յեկեղեցին. զոր ուխտաւորք տանին, եւ անվրէպ կատարէ զզօրութիւն իւր։ Որեւ յետոյ պարսիկք ոմանք՝ եկին առնուլ յօհնութենէն. եւ տեսեալ զքարինս եւ եկեղեցւոյն եւ զանդաստանին միապէս գոլով՝ թերահաւատ կարծեօք համարէին, թէ բնութեամբ է քարանցն այնոցիկ առնել զզօրութիւն. եւ ոչ ի սքանչելեաց սրբոյն։ Առաւել ի քարանց անդաստանին՝ տարան յաշխարհն իւրեանց. եւ ի տալ խածելոյն ի գազանացն, ոչ միայն օգուտ ոչ գործէր, այլեւ նախքան զհասանիլ ժամուն փութացուցանէր ի մահ։ Եւ այլ եւս սքանչելի՝ որ թէ ոչ ախտացեալն առնուին ի նմանէ, վաղվաղակի սատակէին մահուամբ։ Եւ եւս փառաւոր անունն Աստուծոյ՝ ընդ սրբոյն փառաւորեցաւ։ Պատմին եւ ա՛յլ սքանչելիք ի տեսողացն։ Էր ազգ մի օձից չարաթոյն եւ դժնդակ յաշխարհին յայնմիկ. որ թէ հարկանէր զոք, անհնարին էր բժշկութեան. իսկ որք զգուբ վիրապին փորեցին զոր վասն չարագործացն հնարացան, յօձիցն յայնցանէ ըմբռնեալ արկին ի վիրապն։ Իսկ սուրբն Գրիգոր՝ որ զգլուխ իմանալի օձին կոխեաց հրամանի Տեառն թէ՝ «ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս, եւ ձեզ ինչ ոչ մեղիցեն»։ Այլեւ զայս պարգեւ ընկալաւ լուծանել զդառնութիւն մահաբեր թունից ազգաց այնոցիկ օձից յամենայն տեղիս ուր եւ իցեն։ Եւ այնքան անվնաս եղեն օձքն այնոքիկ, մինչ զի խաղալիկ մանկանց եղեն իբրեւ ըզձագս հաւուց յամենայն ուրեք ուր եւ գտանիցին։ Զի առեալ ի ձեռս՝ արկանեն ի ծոցն. ածեն զմիջօք. ձգեն ի վերայ միմեանց. եւ բնաւ ոչ ինչ վնասին. եւ սովորաբարր կոչեն զնա օձ սրբոյն Գրիգորի։ Եւ թէպէտ այս այսպէս է. սակայն ոմանք կարծեն թերի մտօք՝ թէ բնութեամբ են անվնասք։ Վասն որոյ պատմի եւ ա՛յլ ինչ ականջալուր եղեալ ի տեղւոջ բնակչացն. է գիւղ մի յաշխարհին այն՝ որոյ անունն կոչի արուճ։

Յորում տըղայ մանկունքն արածէին զխաշիննս իւրեանց յանդաստանին. եւ որպէս ասացաք՝ ըստ սովորութեան առաել յօձիցն խաղարարեալ զբօսնուին. եւ ընդ երեկս ի դառնալն ի շէնն, զտըտունս օձիցն ընդ միմեանս կապեալ կախէին զծառոյ ոստոց. զի ի միւս օրն պատրաստ գտանիցեն եւ զբօսնուցուն։ Դէպ եղեւ զի զաւուրս ինչ ոչ եկին անդ. այլ ի յայլ կողմն գնացին. եւ յետ աւուրց դարձեալ եկին անդ. եւ գտին զօձսն ուր կախեալ էին. եւ կամեցան առնուլ եւ խաղալ. եւ մի ոմն կորացուցեալ զթիկունս, եւ աեյլ ոմն ի վեր ելեալ առնուլ զօձն, եւ նոքա դառնացեալք ի չարչարանս կախաղանին, եհար մի ի նոցանէ ըզձեռն մանկանն. եւ ի սաստիկ կսկըծանացն՝ ջուր հեղաւ ի նմանէ ի վերայ ներքոյ կացելոյն. եւ հարեալն իսկոյն փըչեաց զոգին. եւ միւսն յետ երկուց աւուրց մեռաւ։ Եւ այս նոցա պատահումն. որ անողորմ զանվնաս սողունսն չարչարեցին. այլեւ ի յանդիմանութիւն նոցա՝ որք ոչ ի սքանչելեաց, աեյլ ի բնութենէ զանվնաս լինիլն սողնոց համարէին։ Ե՛ն եւ այլ իմն սքանչելիք ոչ փոքր ինչ յիշատակի արժանի։ Յորժամ ի կայսերէն յունաց ի խնդիր եկին սրբոյն նշխարաց, խոշտանկէին զիշխանսն եւ ի զգաւառսն. եւ նոքա ոչ գտանէին թէ ուր իցէ. յորժամ հարցեալ զոմն հովիւ ծեր. եւ երկոքին աչօքն կոյր, նա ասէ՝ տարէք զիս ի լեառն սեպուհ. որ ի գիշերի անդ վառեալ կայ լոյս արեգակնատեսիլ. ի նշանաւոր տեղի մի որ է աղբիւր փոքրիկ։ Եւ յորժամ տարան զնա յաղբիւրն, առեալ ի ջրոյն լուաց զերեսս իւր. եւ բացան աչքն. եւ եցոյց նոցա զնշխար սրբոյն սակաւ մերձ նմին անփոփեալ. եւ տեսեալ զայն՝ փառս ետուն Աստուծոյ եւ սրբոյ նորա. որ ոչ միայն ի կեանս, այլեւ յետ մահու առնէ ըսքանչելիս. եւ ոչ միայն զաչս հոգւոյ, այլեւ զզգալի աչս մարմնոյ լուսաւորէ։ Վասն որոյ եւ իրաւապէս կոչի Լուսաւորիչ։

Եւ երեքին անուամբ երջանկացեալն յԱստուծոյ՝ եռապատիւ մեծութեաեմբ սրբաբանի յերգս սրբոց։ Նախզի՝ կոչի Լուսաւորիչ։ Երկրկորդ՝ Արմատ ճշմարիտ։ Երրորդ՝ Հովիւ քաջ բանաւոր հօտի։ Զորս պիտոյ վարկանիմ զիւրաքանչիւրսն բացայայտել։

Լուսաւորիչ կոչի վասն Ժ պատճառի։ Նախզի՝ փարատեաց զխաւար տգիտութեան. եւ լուսաւորեաց ի գիտութիւն ճշմարտութեան։ Երկրորդ՝ ի խաւարէ անհաւատութեան, ի լոյս հաւատոյ աստուածագիտութեան։ Այս ի ձեռն քարոզութեան։ Երրորդ՝ ի խաւարէ մեղաց, ի լոյս շնորհաց։ Այս ի ձեռն թողութեան։ Չորրորդ՝ ի խաւարէ մահու, ի լոյս կենաց. ըստ այնմ, «լոյս տուր Տէր աչաց իմոց. զիմի երբէք ննջեցից ի մահ»։ Այս ի ձեռն չարչարանաց մարմնոյն։ Հինգերորդ՝լուսաւորեաց քահանայական կարգաւ։ Այս յորժամ ձեռնադրեցաւ։ Վեցերորդ՝ լուսաւորեաց իջմամբ լուսոյն ի գետն Եփրատ ի վերայ նորածնելոցն բիւրաւորացն։ Եօթներորդ՝ եւ ի գնալն առ մեծն Կոստիանդիանոս՝ ի ժամ սոսկալի պատարագին սիւն լուսոյ կամարաձեւ փայլեաց ի վերայ նորա. մինչ զի ոչ կարէին հայիլ ի նա. ուր եւ Լուսաւորիչ կոչեցաւ. այլեւ կոյրս բազումս հանէին ընդառաջ նորա, եւ զայլ ախտաժէտս հռօմայեցիքն. որեւ զամենեսեան լուսաւորեաց եւ առողջացոյց։

Ութներորդ՝ լուսաւորեաց դարձեալ իջմամբ լուսոյն ի սուրբն կաթուղիկէ ի մայրն եկեղեցեաց։ Իններորդ՝ ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ յաւուր շաբաթու մեծի ի խնդրոյ նորա վառեցաւ լոյսն ի սուրբ յարութիւն։ Որեւ յայնմհետէ յամենայն ամի լոյսն այն երեւի ի պարծանս հայկազնեանս սեռի։ Տասներորդ՝ ի խնդրել նշխարաց նորին ի լերինն սեպուհ, կոյր ոմն տեղեակ նորինի լունիլ յաղբերն՝ լուսաւորացան աչք նորա զգալապէս. որոյ մերձ գտին զպատուական մարմինն. եւ տարեալ հանգուցին ի գերեզմանի ի թորդան . որ եւ այժմ նովին յուսով բազում կոյրք դիմեն առ նա։ Յաղագս որոյ Լուսաւորիչ կոչի։ Նմանապէս կոչի Արմատ ճշմարիտ վասն տասն պատճառի։

Նախզի՝ արմատն սկիզբն է ամենայն յառաջ եկելոցն. նոյնպէս եւ սա սկիզբն է բոլոր ուղղութեան ազգիս հայկազնեան։ Երկրորդ՝ որպէս յարմատոյնյառաջ բղխին Ե իրք այսինքն, բունն՝ ճիւղք՝ տերեւ ծաղիկք՝ եւ պտուղ։ Այսպէս ի նմանէ եպիսկոպոսք եւ քահանայք ըստ իւրաքանչիւր աստիճանի. տերեւ ժողովրդականք. ծաղիկ՝ հաւատոյն. եւ պտուղ՝ գործոց։ Երրորդ՝ արմատն նախ խոնարհի եւ ապա բարձրանայ. նոյնպէս նա ի չարչարանս եւ ի գուբն՝ եւ ապա բարձրացաւ յերկինս։ Չորրորդ՝ առնու զհիւթն եւ ինքեամբ տայ ի բոյսն. այսպէս եւ նա զշնորհս հոգւոյն ինքեամբ տայ յանդամս եկեղեցւոյ գլուխ գոլով մեր, եւ փոխանորդ Քրիստոսի։ Հինգերորդ՝ ծածուկ գոլով արմատոյն՝ տայ զազդումն բուսոցն. եւ նա ծածուկ գոլով զգայութեանց, կատարէ զհաւատս եւ զգործս. եւ զիւրաքանչիւր աստիճանս։ Վեցերորդ՝ արմատնմին տնկելով յերկրի՝ բազմօք բուսանի. եւ նա չարչարանօք միայն մարմնոյ իւրոյ՝ ըզբազումս պըտղաբերեաց Աստուծոյ։ Եօթներորդ՝արմատն նոյն էընդբուսոցն. եւ ննման որակօք. այպէս եւ սա նոյն է ըստ բնութեանս կարգի ամենայն մարդ ամենայն մարդկան. եւ աննման էր աստուածահրաշ ներգործութեամբն առ մարդիկ. Ութներորդ՝ որք հաստատեալ են ի յարմատն՝ կենդանի են. եւ որք հատանին՝ չորանան. այսպէս եւ որք նորին դաւանութեամբ հաստատուն են, ունին զհոգեւոր կենդանութիւնս. եւ յորժամ հատանի ոք անհաւատութեամբ եւ չար գործօք, բաժանի ի շնորհաց նորա։ Իններորդ՝ թէպէտ կըտրին ճիւղքն, կամ շարժինի հողմոց, արմատն անշարժ մնայ եւ ոչ հատանի։ Նոյնպէս եւ որք հաւատով կամ չար գործովք շարժին կամ հատանին ի նմանէ, ինքեանք կորնչին. այլ նա անշարժ մնայ։ Տասներորդ՝ չորացեալ բոյսն ի ձմռան, դարձեալ յարմատոյն կենդանանայ ի գարնան. նոյնպէս եւ չորացեալքն անհաւատութեամբ՝ նովին հաւատովքն ուղղին, եւ թողութեանց արժանաւորին, եւ յառաջի կարգն ելանեն։ Այսպէս կոչի արմատ հոգեպէս։

Իսկ հովիւ քաջ կոչի համաձայն քաջ հովուին Քրիսոտսի։ Եւ այս վասն տասն իմն պատճառի եւ յատկութեան։ Նախզի՝ հովիւն ի վայրի դալարւոջ բնակեցուցանէ. այսինքն, ի վայրենացեալ սուրբ գրոց գիտութիւնս։ Երկրորդ՝ ի ջուր հանգստեան սնուցանէ. այսինքն աւազանին մըկրտութեամբն հոգւովն սրբով։ Երրորդ՝ զի առաջի ոչխարացն գնայ։ Չորրորդ զի ընդ գազանսն պատերազմի։ Հինգերորդ՝ զմոլորեալսն դարձուցանէ։ Վեցերորդ՝ զկորուսեալսն գտանէ։ Եօթներորդ՝ զբեկեալսն պատէ։ Ութներորդ՝ զզօրաւորսն պահէ։ Իններորդ՝ ի վերջ աւուրն առաջնորդէ ի փարախն։ Տասներորդ՝ հովուական բանիւք մխիթար զնոսա։ Այսպէս հոգեւոր քաջ հովիւ կոչի եւ արմատ ճշմարիտ Սուրբն Լուսաւորիչ. որպէս յայտ է իմաստուն մըտաց։

Եւ արդ եկա՛յք ամենեքեան առ ի նըմանէ բազմապատիկ շնորհօք լցեալք. օրհնեսցուք նախ զառատ բարերար մարդասիրութիւն Աստուծոյ. որ ըստ բազում ողորմութեան իւրում, եհեղ ի մեզ յանարժանսս զգութ մարդասիրութեան իւրոյ ի ձեռն հաւատարիմ եւ իմաստուն տընտեսին, տալ ի ժամու զկերակուրն։ Այլեւ շնորհս սմա մատուսցուք, որպէս հաւատարիմ պաշտօնէ ի տէրունեան գանձուցն ի մեզ մատակարարելոյ։ Եւ իւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ որք արրժանացայք շնորհի՝ գովասանական երգով պատուեցէք մեծամեծք եւ փոքունք. որք ի բեմին եւ ստորակայք։ Քահանայապետք՝ զմեծ քահանայապետն որ ի ճշմարիտ քահանայապետէն յաջորդեցաւ զաթոռ քահանայապետութեան. որք եւ դուք փոխանորդ եղէք նմին։ Քահանայք՝ զքահանայական շնորհի բաշխօղն. որով միջնորդ ընդ Աստուծոյ եւ ընդ մարդկան եղէք։ Սարկաւագունք՝ զշնորհիդ աւանդօղն. առ ի սրովբէական երգով սրբութեանցն լինիլ սրբազան։ Դըպիրք զփոքու պաշտպանութեամդ ի բարձունս վերաբերօղն։ Վարդապետք՝ զուսուցիչն ամենայն բարեկարգութեանց։ Ճըգնաւորք՝ զհանդիսադիրն։

Թագաւորք՝ զօրէնսդիրն։ Իշխանք՝ որով ուղղէք զիշխանութիւն։ Դատաւորք՝ զսահմանն. որով դատէք արդարութեամբ։ Զինուորք՝ զօրէնն. որով նահանջիք յանիրաւութենէ։ Ժողովուրդք զքարոզն ճշմարտութեան։ Արք զուղղութիւն. կանայք զցածութիւն մանկունք զհնազանդութիւն. եւ մեղաւորք ըզդարձուցիչն. զղջացեալք զապաշխարութիւն. մոլորեալք զգիւտն. անկեալք զյարուցիչն. կանգնեալք ըզհաստատութիւն. ծոյլք զարիութիւն. արիացեալք զքաջապնդութիւն. տգէտք զգիտութիւն . իմաստունք զհանճարն. փարթամք զգանձն. աղքատք զհամբերութիւն. մեծատունք զխոնարհութիւն. խոնարհք զբարձրութիւն։ Եւ ամենեքեան յամենայնի ըզյամենայնի բաւականն՝ ամենայն երգով գովասանական բանիւ բարեբանեցէք երկրորդաբար յետ այնորիկ որ ի ձեռն սորա զայս ամենայն պարգեւս շնորհեաց ծառայից իւրոց։ Այլ առ քեզ ո՛վ հայր բարեգութ՝ անյիշաչար եւ բարեսէր. լո՛ւր զպաղատանս մեր. զի գիտեմք ըզբարեխօսդ մերձ առ պարգեւատուն։ Մաղթեա՛ վասն անարժանիցս քոյոց հոգեւոր երկանց ծնեալ զաւակացս. անցուցանել ի մէնջ զարդակշիռ պատուհաս յանցանաց մերոց, ի կրկին վրիժապարտաց. այսինքն , յաշխարհակալէն՝ ըստ հոգւոյ ի գերողէն եւ ըստ մարմնոյ ի նորին արանեկաց չարաչար տանջանաց։ Զի թերեւս լիցի հնազանդութեամբ եւ մտերիմ ծառայութեամբ սպասաւորել միոյ ճշմարիտ թագաւորին մերոյ Քրիստոսի։ Իսկ թէ առ ի մէնջ եւ յամենեցունց անքննելի դատաստանաց նրոին սահմա՛ն է մեզ յաստիս լինիլ ծառայութեամբ. որպէսեւ եմք իսկ ըստրկացեալք ի խստասիրտ տէրանց։ Մաղթասցես դասուք ամենայն ըտրելօք՝ որք ընդ քեզ զչարչարանս զայս զորս կրեմք յակամայ, լինիլ իբրեւ ըզկամաւոր ապաշխարութիւն ի թողութիւն մեղաց մերոց։

Զի ազատեալք յայսմանէ՝ արժանի լիցուք որդիքս հոգւոյ ընդ հօրդ լուսոյ, եւ ընդ ամենայն սուրբս փառաւորել զերրեակ անձնաւորութիւն եւ զմի աստուածութիւն համագոյ եւ զուգական երրորդութեանն լուսոյ՝ հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՂԸ. Վեցերորդ կիրակէին յայլմէ քարո՛զ Այգւոյն վասն արիութեան եւ գործոյ. ի բանն «Ընդէ՞ր կայք աստ զօրս ցերեկ դատարկ. ասեն ցնա. զի ոչ ոք կալաւ զմեզ ի վարձու»։ Մատ. 20. 6։

Ասեն իմաստունքն թէ ամենայն ինչ որքան առաւել պատուական է, առաւել ներգործօղ է։ Որպէս ի մէջ ամենայն անդամոց կենդանւոյն՝ պատուական է սիրտն. վասն այն՝ քան զամենեսեան առաւել ներգործէ. զտիւ եւ զգիշեր ի շարժմանէ ոչ դադարի։ Եւ առաւել ի քընոյ ժամանակն՝ որ ա՛յլ անդամքն դադարեալ կան։ Եւ թէ ի պահ մի դադարի ի շարժմանէ, առժամայն մեռանի կենդանին։ Եւ ի մէջ չորս տարերացս՝ հուրն պատուական է. եւ նա առաւել ներգործէ. զի միշտ զառ ի վեր ընթանայ եւ ջերմացուցանէ։ Եւ ի մէջ մարմնոց՝ երկնային մարմինն պատուական է եւ միշտ ներգործէ. զի քան զամենայն ինչ՝ յառաջ շարժումն էառ. եւ ԻԳ ժամն՝ մին բոլոր շարժի. եւ զամենայն ինչ իւր շարժէ։ Այսպէս ի մէջ հրեշտակացն՝ սերովբէքն պատուական են . վասն այն առաւել ներգործեն. զի անդադար կան ի փառաբանութիւն Աստուծոյ. զի ասէ առաքեալն. «հոգիք են հարկաւորք՝ առաքեալք ի սպասաւորութիւն»։ Եւ Դանիէլ ասէ. «հազարք հազարաց պաշտէին զնա»։ Ապա ուրեմն ամենայն որ ինչ պատուական է՝ առաւել ներգործէ . ոչ միայն ի ստեղծուածս, այլեւ ի ստեղծօղն. զի թէ ի պահ մի դադարի ի գործոյ, իսկոյն ամենայն արարածք ապականին. որպէս ասէ Քրիստոս «հայր իմ մինչեւ ցայժմ գործէ, եւ ես գործեմ»։ Այսպէս որր ի մարմնաւոր կենդանիսս մարդս քան զամենայն պատուական է, պարտ է հանապազ ի գործ կալ. ապա թէ ոչ՝ թռչունք եւ այլ նուաստ կենդանիք՝ յանդիմանեն ըզսա. զի նոքա հանապազ ի գործ կան. որպէս ասէ Սողոմօն «ո՛վ վատ՝ երթ առ մրջիւն եւ մեղու. եւ տե՛ս թէ որպէս գործունեայ է»։ Վասն այն հրամայէ Քրիստոս հեղգացելոցն»։ Ընդէ՞ր կայք զօրս ցերեկ դատարկ»։ Եւ պարտ է յայգի Տեառն գործել վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ այսմ այգւոյ տանուտէրն Աստուած է. եւ յո՛յժ փոյթ ունի գործել ի սմա. վասն այն հանապազ ելանէ ունել մշակ ի վարձու։ Ընդ առաւօտն՝ որ է առաջին ժամն։ Յերրորդն։ Ի վեցերորդն։ Ի յիններորդն։ Ի վերջին ժամն ի մետասանն։ Եւ զայս բանս վարդապետք պէսպէս մեկնեն։ Այգին՝ եկեղեցիս Աստուծոյ է. եւ ոմանք ասեն ի յԱբելէ մինչեւ ի վերջին արդարսն ո՛րչափ սուրբք եղեն, այնչափ գործաւորք են յայգւոջն Աստուծոյ։ Եւ ի սկըզբանէ մինչեւ ի կատարած ոչ հեղգանայ աստուած ի խընամելոյ ի ձեռն վարդապետաց զժողովուրդս հաւատեցելոց։ Եւ նոցա խոստացեալ է դահեկան մի վարձաւորն. դահեկանն ունի ունի զպատկերս թագաւորին. նշանակէ զվարձս սրբոցն՝ որ է տեսանելն զերեսս Աստուծոյ դէմ յանդիման։ Դարձեալ նշանակէ դահեկանն զայնսիկ՝ որք Ադամաւ զպատկերն Աստուծոյ կորուսին. իսկ այժմ Քրիստոսիւ զպատկերն Աստուծոյ պահեցին, եւ վերստին առին։ Ընդ առաւօտն ել ի վարձու ունել զԱդամ գործել ի դրախտին. որպէս ասէ գիրն։ «եդ զնա ի դրախտին գործել զնա եւ պահել». այսինքն, պահել զպատուիրանն եւ գործել զարդարութիւն։ Ա՛յս է ընդ առաւօտն եւ առաջին ժամ կենաց մարդոյն։ Իսկ յերրորդ ժամուն ել արտաքս՝ եւ ի վարձու կալաւ զՆոյ ծննդովք իւրովք. որպէս ասաց Աստուած ցՆոյ. «ել ի տապանէդ դու եւ կինքո. եւ որդիք քո, եւ կանայք որդւոց քոց. աճեցէք եւ բազմացարուք եւ լցէք զերկիր»։ Իսկ ի վեցերորդ ժամուն՝ կոչեաց զԱբրահամ եւ զորդիս նորա. որպէս ասէ գիրն. «ել յերկրէ քումմէ եւ յազդէ քումմէ եւ ի տանէ հօր քոյ. եւ եկ յերկիր զոր ցուցից քեզ». Իսկ յինն ժամն ի վարձու կալաւ զՄովսէս, եւ զորդիսն Իսրայէլի. որպէս ասաց Աստուած։ «Եւ արդ՝ եկ առաքեցից զքեզ առ Փարաւօն արքայն եգիպտացւոցն եւ հանցես զժողովուրդ իմ անտի»։ Իսկ մետասան ժամն ել յատուկ անձամբ իւրով. զի նախ քան զայս՝ միջնորդութեամբ հրեշտակաց եւ մարգարէից յայտնէր. եւ այժմ իւր անձամբն յայտնապէս ել. եւ եգիտ ըզհեթանոսս դատարկ եւ անգործ ի բարութենէ, եւ կոչեաց զնոսա։ Այլեւ ի հրէիցն զառաքեալսն կոչեաց եւ ասէ. «եկայք՝ զի արարից զձեզ որսորդս մարկան»։ Դարձեալ՝ առնուն զբանս ի վերայ իւրաքանչիւր մասնաւոր անձին մարդոյ։ Ընդ առաւօտս կոչէ զտղայսն. զի միտք տղայոցն որպէս առաւօտ է. սակաւ ինչ նշուլիւք զուսաւորի մինչեւ յեօթն ամն։ Եւ յերրորդ ժամն է յոր արեգակն բարձրանայ. եւ է այն պատանեակն մինչ ի ԺԴ ամն։ Ի վեցերորդ ժամն արեգակն խիստ բարձրանայ եւ զօրաւոր է. զերիտասարդն կոչէ. որ կատարեալ հասակն է մինչեւ յերեսուն ամն։ Յինն ժամն՝ արեգակն խոնարհիլ սկսանի. եւ մարդն յետ երեսուն ամեայ ժամանակին ի ծերութիւն խոնարհի. որ է քառասուն ամն։ Ի մետասան ժամն է որ արեգակն ի մայրն լինի խոնարհեալ եւ մտեալ եւ ժամն պաղեալ. ցուցանէ զծերացեալն յիսուն ամեան. որ պաղեալ է բնութիւն եւ մերձ է ի մահ։ Ապա ուրեմն՝ ոչ է պարտ անյոյս լինիլ յողորմութենէն Աստուծոյ. զի յամենայն ժամ պատրաստ է Աստուած կոչել զմեղաւորն յապաշխարութիւն, մինչ ի խորին ծերութիւն. զի տղայութենէ մինչ ի ծերութիւն խնամէ, եւ յապաշխարութիւն կոչէ. որպէս ասէ Եսայի։ «Լուարուք ինձ ընտրեալքդ յորովայնէ. խրատեալքդ ի մանկութենէ մինչեւ ի ծերութիւն, թէես եմ. եւ մինչեւ կարի իսկ ծերասջիք՝ սակայն ես եմ. ես համբերեմ ձեզ. ե՛ս արարի. եւ ես անսացից. ես ընկալայց եւ ես ապրեցուցից զձեզ»։ Սքանչելի է Աստուած. եւ քաղցր է ողորմութիւն նորա. զի մայրն զորդին սնուցանէ. եւ որչափ տղայ է՝ ծիծ տայ եւ ի գիրկն պահէ. բայց յորժամ մեծանայ՝ արտաքս ձգէ։ Իսկ Աստուած ի տղայութենէ մինչի ծերութիւն խնամէ։ Ի յոմանս յաւետարանն գրած է, թէ նոցա որք ընդ առաւօտն գնացին ի գործ՝ մի դահեկան կտրեաց ըզվարձն. եւ այլոցն ասաց . «երթայք՝ որ ինչ արժան է՝ առնուցուք». բայց որ ի վերջին ժամն կոչեաց՝ ոչ ինչ ասաց. այլ միայն ասաց՝ երթա՛յք գործեցէք. վասն զի նոցա որ ի մանկութենէն երթան առ Աստուած՝ Աստուած պարտական է նոցա. եւ որք յերեք՝ եւ ի վեց՝ եւ ի յինն ժամն, ա՛յլ պակաս. բայց որք ի վերջոյ գընացին՝ ոչ է պարական. այլ զոր ինչ առնէ՝ ողորմութիւն է։ Արդ՝ Տէր այգւոյս՝ է հայր Աստուած. եւ գաւառապետ Քրիստոս. որ կոչէ ի կատարածի աւուրն առաջի աթոռոյն իւրոյ. որպէս ասէ. Պօղոս. «պարտ է մեզ ամենեցուն յանդիման լինիլ առաջի աթոռոյն Աստուծոյ»։ Եւ զվարձն ետ՝ սկսեալ ի վերջնոցն. ա՛յս է՝ որ նախ աւազակին ետ. զի ասաց՝ «այսօր ընդ իս իցես ի դրախտին»։ Եւ ապա յետոյ Ադամայ՝ Նոյի Աբրահամու՝ Մովսէսի՝ եւ այլոցն զորս ազատեաց ի դժոխոցն։

Դարձեալ գիտելի է՝ զի վարձ սրբոցն մի է։ Նախ աստ՝ որք գան ի հաւատս եւ մըկրտին աւազանաւն, միապէս ամենեքեան զսրբութիւն ստանան. եւ պատկերն Աստուծոյ նորոգի եւ պայծառանայ ի նոսա։ Զի չիք խտիր որպէս ասէ առաքեալն. «ոչ հրէի եւ ոչ հեթանոսի. ոչ ծառայի եւ ոչ ազատի. ոչ արուի եւ ոչ իգի. զի ամենեքեան դուք մի էք ի Քրիստոս Յիսուս»։ Եւ դարձեալ ի հանդերձեալն մի է վարձ սրբոցն. զի մի է տեսութիւն Աստուծոյ. զոր ամենեքեան առհասարակ տեսանեն առանց միջոցի. բայց ոչ հաւասար. զի ամենեքեան ըստ արժանեաց տեսանեն. որպէս զմի արեգակն ոմն առաւել իեսանէ քան զմիւսն. որպէս ասէ աւետարանն. «ի տան հօր իմոյ օթեւանք բազում են»։ Դարձեալ պարտ է գործել արիութեամբ զգործս բարիս վասն վեց պատճառի։ Առաջին պատճառ. զի Աստուած չորս տուն շինեաց։

Նախ՝ զարքայութիւն պատուական քարամբ. այս է՝ հրեշտակօք։ Երկրորդ՝ զդրախտն ա՛յլ պատուական քարամբ. այս է՝ անմեղութեամբ նախահարցն։ Երրորդ՝ զսուրբ եկեղեցին. որ է խարտեալ քարամբ եւ տաշեալ. այս է՝ ճգնաւորօք. որ յամենայն աւելորդ իրաց ի բաց կացին. եւ սա է քաւարան մեղաւորաց. որ տաշէ եւ սրբէ ի մեղաց իւրեանց։ Չորրորդ տուն՝ է դժոխք. շինեալ խոշոր եւ աղտեղի քարամբ. այսինքն մեղաւորօք։ Արդ՝ ծոյլքն որք բնաւ բարի ոչ առնեն, ո՞ւր գնան. ոչ յարքայութիւն. զի գործաւոր մշակք ա՛նդ կոչեցան, եւ առին զվարձս։ Եւ ոչ գնան ի դրախտն. զի Ադամ վասն գործելոյ եդաւ անդ. որպէս ասէ. «եդ զնա ի դրախտին գործել եւ պահել»։ Եւ ոչ գընան յեկեղեցի. զի Ադամայ ասացաւ. «քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո»։ եւ Պօղոս ասէ . «որ գործիցէ ոչ կերիցէ մի»։ Եւ աստ ի յեկեղեցիս

քաւութիւն է մեղաց. որք խոստովանին եւ գործեն զբարիս, եւ քաւին ի մեղաց իւրեանց։ Արդ նոքա որք ծոյլքն են՝ ոչ ապաշխարեն, եւ ոչ տաշեն զմեղս իւրեանց։ Ահա յայտ է թէ, ի դըժոխս երթան. որք են անտաշ քարինք մեղօք իւրեանց. որպէս ասէ Դաւիթ. «հաստատուն են տանջանք նոցա. ի վաստակս մարդկան չեն նոքա. եւ ըստ մարդկան ոչ տանջեսցին». այսինքն, ծոյլքն՝ որք աստ ոչ աշխատեցան ապաշխարութեաեմբ, եւ ոչ քաւեցին զմեղս, այլ ծուլացան եւ ծանրացան մեղօք, իջանեն ի դժոխս՝ եւ ընդ սատանայի յաւիտենական տանջին։ Եւ վասն այն՝ որ պատիժ ծուլիցն այնպէս մեծ է, եւ պարգեւք գործաւորացն այնպէս մեծ, վասն որոյ ասաց։ «Ընդէ՞ր կայք այդպէս զօրս ցերեկ դատարկ»։ Երկրորդ պատճառ պարտ է գործել. զի ծուլութիւն երկու վնաս առնէ։ Նախ որպէս ասէ Սողոմօն. ցանկութիւնք սպանանեն զվատն՝ որ է ծոյլն. զի ոչ յօժարին ձեռք նորա գործել ինչ. եւ ցանկայ զամենայն օր ի ցանկութիւն չարեաց. զի կարէր գործել զբարին, եւ ոչ գործեաց։ Երկրորդ պակասութիւն է չառնելն՝ զի ծոյլն ի բազում չարաիս անկանի ի հեղգութենէ իւրմէ որպէս ասէ Եզէկիէլ։ «Այս է անօրէնութիւն քեռ քոյ սոդօմ. լիութիւն հացի եւ յղփութիւն գինւոյ». եւ հեղգանայր ինքն եւ դստերք իւր։ Եւ զորօրինակ՝ սուրն անգործ ի պատեանս իւր է՝ ժանկ առնու եւ ապականի. եւ քանի որ ի գործ ածեն՝ անաղտ եւ մաքուր մնայ. այսպէս հոգին մարդոյ քանի անգործ մնայ՝ ժանկոտի մեղօք։ եւ թէ ի գործ կայ՝ անաղտ մնայ։ Այլեւ հանդերձն թէ յաման դնեն եւ ոչ զգենուն՝ ցեցոտի եւ փտի. ապա թէ զգենուն՝ անփուտ մնայ։ Այսպէս ծոյլն բազում որդունս մեղաց ծնանի ի հոգին իւր. եւ արիացեալն անվնաս մնայ։ Վասն այն ասեն վարդապետք թէ՝ միշտ ի գործ կաց. որ սատանայ զքեզ ի հոգս տեսանէ եւ չմերձենայ առ քեզ. որպէս ջուրն եւ կաթն ամանով որ ի յեռացումն է, ճանճ ոչ իշխէ մերձենազ ի նա. եւ յորժամ դադարի եւ պաղի լնանին ճանճք զազիրք. այսպէս եւ դեւք եւ մեղք ի հոգին մարդոյ. ի գործաւորէն փախչին, եւ ի դատարկն լնանին։ Վասն այն ասաց Քրիստոս։ «Ընդէ՞ր կայք աստ զօրս ցերեկ դատարկ»։ Երրորդ՝ պատճառ՝ պարտ է գործել. զի ո՛րքան յաշխարհիս եմք՝ ի տեղի ապաշխարութեան եմք. եւ ոչ ի տեղի հանգստեան. որպէս ասէ Միքիա. «արի՛ք եւ գընացէք՝ զի աստ ոչ գոյ մեզ հանգիստ»։ Եւ վասն երեք պատճառի աստ հանգիստ ոչ ունիմք։ Նախզի՝ տեղիք պատերազմի է ընդ սատանայի եւ ընդ մարմինս մեր։ Երկրորդ՝ զի տեղի օտար եւ պանդուխտ է. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Պանդուխտ եւ նշդեհ եմ ես. որպէս ամենայն հարքն իմ»։ Եւ Պօօղոս ասէ. «որչափ յամեմք ի մարմնի, օտարանամք ի Տեառնէ»։ Երրորդ՝ զի ի տեղի հիւանդութեան եմք։ եւ Աստուած բազում պատուհասիւ խրատէ զմեզ՝ զի մի սիրիցեմք զաշխարհս. այսինքն հիւանդութեամբ՝ գերութեամբ՝ սովով՝ եւ մահուամբ. եւ բազում իրօք խրատէ զմեզ՝ զի մի հեշտասցուք եւ սիրեսցուք զաշխարհս։ Չորրորդ՝ պատճառ պարտ է գործել. զիայս ժամանակ է վաճառելոյ. որ զմարմնաւորն տամք՝ եւ ըզհոգեւորն գնեմք. զանցաւորս տամք, եւ զանանցն առնումք. որպէս ասէ Պօղոս։ «Ահա ժամանակ ընդուելի՝ ահա օր փրկութեան. մի եւ մի իւիք տայցէ պատճառս. զի մի արատեսցի պաշտօնն»։ եւ Սողոմօն ասէ. «ժամակ վաճառելոյ՝ եւ ժամանակ գնելոյ. եւ աւետարանն ասէ. «կոչեաց զծառայս իւր՝ եւ ետ նոցա զիւրաքանչիւր մնասն. եւ ասէ՝ յարդեցէք զայդ մինչեւ եկից». այսինքն, առ ու տուր արարէք եւ շահեցուցէք։ Եւ ժողովօղն ասէ՝ «զամենայն ինչ որ գ տանիցի ի ձեռն քո առնելոյ՝ արա՛ որքան է զօրութիւն քո. վասն լի ոչ է գործ եւ խորհուրդ եւ գիտութիւն ի դժոխս, յոր դուն երթալոց ես։ Հինգերորդ պատճառ՝ զի այս է ժամանակ, որ զառաքինութիւն տնկեմք ի սրտի. եւ զմեղս արմատաքի խլեմք. որպէս ասէ Սողոմօն. «ժամանակ տընկելոյ, եւ ժամանակ խլելոյ զանկեալն»։

Ապա ուրեմն պարտ է յայս ժամանակս ի գործի կալ եւ ոչ ծուլանալ։ Զի օրինակ բերեն իմաստունքն. որպէս թէ ոք թշնամի ունենայ՝ որ կամի զնա ըսպանանել. գայ իւր բարեկամն եւ խըրատ տայ. եւ տայ նմա երկու երիվարս. մէկ սպիտակ. եւ մի սեւ եւ ասէ՝ թէ յորժամ ի սպիտակէն իջանես, ել ի սեւ ձին եւ փոխիր։ Եւ նայամարեալ՝ զձիսն յերամակն առաքէ. եւ ինքն նստեալ հանգչի. ապա հասեալ թշնամին սպանանէ ըզնա։ Նոյնպէս սատանայ թշնամի է մեր. եւ միշտ ընթանայ ըզհետ մեր. վասն այն ետ Աստուած բնութեանս բարեկամ երկու երիվար՝ զտիւ եւ գիշեր. զի հանապազ գործելով ըզբարիս, սըրընթաց փախիցեմք. որպէս ասէ՝ «գնացէ՛ք մինչդեռ զլոյսն ընդ ձեզ ունիք». որ է սպիտակ ձին տիւն։ «Եւ արթուն լերուք ի գիշերն. զի ոչ գիտէք յորում պահու գողն գայ». որ է սեւ ձին ի գիշերն։

Իսկ նոքա որք կորուսին ըզժամանակն չար գործով՝ սատանայ գայ եւ գտանէ զնոսա ի քուն, եւ սպանանէզնոսա. վասն այն պարտ է միշտ գործել։ Վեցերորդ՝ պատճառ զի կարգ բնութեանս ուսուցանէ. նախ գործել եւ ապա հանգիստ առնուլ։ Եւ զայս կարգ բնութեանս՝ երկինքն պահէ. զի յորմէ հետէ ըստեղծաւ՝ ի գործ կայ եւ յաշխատանս. եւ ի կատարածի աւուրն՝ դադարումն առնու եւ հանգիատ. նոյնպէս ամենայն ինչ։ Եւ Դաւիթ ասէ. «վաստակեա յաւիտեան եւ կեցցես մինչ իսպառ»։ Եւ Ղուկաս աւետարանն ասէ. «ով անմիտք եւ հեղգասիրտք առ ի հաւատալ. ո՞չ էր պարտ չարչարիլ Քրիստոսի եւ մտանել ի փառս իւր»։ Իսկնոքա որք զայս կարգս թիւրեցին, մտին ի տանջանս դժոխոց. որպէս սատանայ նախ կամեցաւ փառասիրիլ եւ հանգչիլ. վասն այն եմուտ ի դժոխս։ Նոյնպէս յիմար կուսանքն որք հեղգացան աստ, եւյետոյ գնացին գնել զիւղն եկն փեսայն եւ պատրաստքն մտին ի հարսանիսն. եւ նոքա արտաքոյ մնացին. եւ ասէին Տէ՛ր Տէ՛ր մեզ. եւ նա ասէ՝ ո՛չ ճանաչեմ զձեզ. «ի բաց կացէք յինէն ամենեքեան՝ ոյք գործէիք զանօրէնութիւն». այսինքն զծուլութիւն։

Վասն որոյ՝ աղաչեմ զձեզ վասն սիրոյն Քրիստոսի. մի ըզժամանակս անցաւորս ծուլութեամբ անցուցանէք. զի այլ ոչ կարեմք գնել. եւ անդ գնալ «մուրանալ ամաչեմք, գործել ոչ կարեմք». եւ որ ինչ հընար կայ ի ժամանակս յայս ապրելոյ՝ անդ փակեալ է։ Զի աստ՝ կամ վաստակի, կամ վաճառէ, կամ գողանայ, կամ գտանէ, կամ ի փոխ առնու կամ խնդրէ։ Այլ անդ ոչ վաստակի. զի չէ մարմնաւոր կեանք. ոչ վաճառէ՝ զի ինչ ոչ ունի. ոչ գողանալ կարէ. զի գանձ արդարոց յերկինս է. ոչ գտանէ. զի ոչ ի բաց ձգեն սուրբքն յինքեանց. ոչ փոխով զի ոչ ունի հատուցումն. եւ ոչ խընդրելով զի փակեալ է անդ դուռն ողորմութեան. ուստի յայտ է յիւղոյ կուսանացն, եւ ի կաթիլ ջրոյ մեծատանն։ Ապա պարտ է մեզ աստ գործել զբարիս. զի անդ հատուցանի։ Աստ սերմանել՝ եւ անդ հնձել։ Աստ ըսփռել եւ տալ աղքատաց՝ եւ անդ ժողովել զկեանս յաւիտենից։ Աստ պատրաստել զիւղն ողորմութեան՝ եւ անդ ընդիմաստուն կուսանացն մտանել յառագաստն լուսոյ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՂԹ. Դարձեալ քարոզ յայլմէ եւ ուղիղ՝ վասն որոմանց եւ սերմանեաց եւ հնձոց կատարածի. ի բանն «Տէր՝ ո՞չ սերմն բարի սերմանեցէր յագարակին քում. արդ ուստի՞ ունիցի զորոմն եւ այլն»։ Մատ. 13. 27։

Հարցանեն իմաստունք՝ թէ չարն եւ բարին ուստի՞ իցէ։ Ոմանք ասացին թէ՝ յԱստուծոյ է. այլ ճըշմարիտ վարդապետք ասացին զբարին յԱստուծոյ. եւ զչարն ոչ։ Եւ զայս հաստատեն երեք օրինակով։ Նախ՝ բնութեան օրինակով. զի ամենայն ինչ առնէ զգործն ըստ իւրում բնութեան. որպէս հուրն որ բնութեամբ ջերմ է՝ ջերմացուցանէ. եւ արեգակն լուսաւորէ այլն։ Նոյնպէս բնութիւն Աստուծոյ՝ պարզ բարի է. անխառն ի չարէ. վասն որոյ ամենայն բարի ի նմանէ ելանէ. եւ չարի պատճառ ոչ է։ Եւ թէ պատճառ չարի լինէր, այս հակառակ էր բնութեան նորա։ Դարձեալ թէմեղաց պատճառ էր, մեղաւորաց պատիժ ոչ տայր։ Ապա ուրեմն երեւի բնական օրինակաւ՝ զի չարն ոչ է յԱաստուծոյ. այլ չարն ի չարէն սատանայէ է։

Երկրորդ՝ յա՛յտ է ի հին օրինացն. զի ասէ Դաւիթ. «ոչ թէ դու Աստուած կամիս զանօրէնութիւն. եւ ոչ բնակին առ քեզ չարք. եւ անօրէնք մի բնակեսցին առաջի աչաց քոց։ Եւ ատեցեր զայնոսիկ՝ որք գործեն զանօրէնութիւն. կորուսանես զամենեսեան՝ ոյք խօսին զսուտ»։ Եւ Ամբակում ասէ. «սուրբ է ակնքո Տէր՝ ոչ տեսանելով զչարիս. եւ հայիլ անիրաւութիւն ոչ կարասցես»։ Եւ սիրախ ասէ. «ոչ հրամայեաց Տէր ումեք անիրաւութիւն առնել. եւ ոչ ումեք ետ ժամանակ գործել զմեղս»։ Ապա ուրեմն հին օրէնն ցուցանէ՝ որ չէ չարն յԱստուծոյ։ Եւ թէ ոք ասիցէ, ապա հիւանդութիւն՝ սովն՝ մահ տարաժամն, եւ այլն. սոքա չե՞ն յԱստուծոյ։ Ասեմք թէ չարն կրկին է. մին է չար մեղացն. եւ միւսն չար պատժոցն։ Արդ՝ չար մեղացն ի սատանայէ է, եւ յանձնիշխան կամաց մերոց. իսկ չար պատժոցն՝ յԱստուծոյ է. վասն զի պատիժն ո՛չ է չար մեղաց. այլ դեղ է մեղաց եւ բարի է. վասն այն ի յԱստուծոյ է։ Երրորդ՝ յայտ է ի նոր օրինացս . զի ասէ Տէրն։«Ո՞չ սերմն բարի սերմանեցեր. արդ ուստի՞ ունիցի զորոմն. որ է մեղքն ասէ՝ այր թշնամի արար զայն»։ Ապա ուրեմն յա՛յտ է՝ զի ամենայն բարի յԱստուծոյ է. եւ չար սերմն ի սատանայէ է։ Դարձեալ՝ յորժամ սերմանեն զերկիր, գան անասունքն ջոլիր ջոլիր՝ եւ ուտեն եւ ապականեն. վասն այն պարտ է ցանգով պատել։ Նոյնպէս թէ ի մարդ ոք բարի սերմն արկանէ Տէրն, գան դեւքն գունդ գունդ՝ եւ ջանան ապականել զայն. վասն այն պա՛րտ է տասն բանեան օրինօք պատել զհոգի եւ զմարմին մեր որպէս ցանգով։ Եւ ըզդրունսն որք են Ե զգայութիւնքն՝ փակել ընդդէմ ամենայն չարեաց։ Զաչսն յարատ հայելոյ. եւ զականջսն ի չար լսելոյ. եւ զայլսն ամենայն։ Այլ թէպէտ բարձր պարսպեն. ի վերուստ մտանեն թռչունք եւ վնասեն. վասն այն առնեն ահարկու խրտուիլակ. եւ ձեւացուցանեն մարդ. աղեղն եւ նետ ի ձեռինն. իսկ թռչունք յառաջ երկնչին. բայց յորժամ տեսանեն որ ոչ շարժի, նստին ի վերայ եւ քաղեն զսերմն. վասն այն պարտ է առնել հնար՝ որ հողմով շարժի, կամ ա՛յլ իրօք։ Նոյնպէս յորժամ զսերմն շնորհաց ցանէ ի մեզ՝ պարտ եմք պարսպել զմեզ յամենայն մեղաց։ Եւ թէպէտ պարսպեմք ի պոռնկութենէ՝ յարբեցութենէ՝ եւ յամենայն մարմնոյ ախտից դեռեւս կարէ սատանայ ի վերուստ իբրեւ զթռչուն մտանել եւ վնասել. այս է՝ ամբարտաւանութեամբ, նախանձու, փառասիրութեամբ, եւ այլ հոգեկան մեղօք։ Վասն այն Քրիստոս ետ զվարդապետս իբրեւ զխրտուիլակ. աղեղն ի ձեռն զԱստուածաչունչ գիրս. նետ՝ զսպառնալիս դժոխոց, որք երկեցուցանն։ Իսկ վարդապետացն պարտ է շարժիլ հողմով հոգւոյն բարեաց ի բարիս. ապա թէ ոչ ծաղր լինի ի սատանայէ ի մեղաւորաց։ Այլեւ նախատինս առնուն. որպէս աւետարանն ասէ. «վա՛յ ձեզ առաջնորդք կոյրք»։ Դարձեալ՝ յորժամ բուսանի սերմն՝ զորոմն եւ զքաղն պարտ է ուրագով հանել . վասն այն Քրիստոս բազում քաղահանս առաքէ. այսինքն զվարդապետս. այլեւ նեղութիւն եւ չարչարանս. որք սրբեն զհաւատացեալս ի մեղաց։ Եւ թէ ոչ առաքէ զայսպիսի սրբօղս՝ նշան չարեաց, թէ կամի քաղել զայգին։ Դարձեաել՝ չար սերմանօղ է սատանայ ի մէջ մարդկան։ Զի յորժամ Քրիստոս բարի սերմն ցանեաց, ի քուն լինիլ առաջնորդաց եկեղեցւոյ, որք պահապանք էին ագարակին ծուլութեաեմբ, եկն սատանայ եւ էարկ զհերձուածօղսն յեկեղեցիս։ Եւ գիտելի է՝ զի Աստուած ի չորս տեղիս զբարի սերմն ցանեաց. իսկ սատանայ զորոմն ի վերայ ցանեաց։ Առաջին՝ յերկինս զբարի բնութեամբ հրեշտակսն սերմանեաց. սատանայ զորոմն հպարտութեան ի ներս ձգեաց։ Վասն որոյ՝ ի բարձութենէն անկեալ խորտակեցաւ ի դժոխս։ Երկրորդ՝ սերմանեաց ի դրախտն զԱդամ եւ Զեւս բարի. սատանայ սերմանեաց զորոմն անիծից, եւ եհան անտի։ Երրորդ սերմանեաց յաշխարհիս զորդիս Ադամայ. իսկ սատանայ այնպէհս չարացոյց զնոսա յաւուրս Նոյի՝ որ աշխարհս ի մեղաց ապականեցաւ. վասն որոյ եբեր զջրհեղեղն եւ լուաց զաշխարհս ի չարաց։ Չորրորդ՝ սերմանեաց Աստուած ի հոգիս մարդկան զզանազան առաքինութինս. իսկ սատանայ ցանեաց զորոմն զանազան մեղաց ի հոգիս մարդկան. վասն այն պարտ է պատրաստ լինիլ, եւ ո՛չ ննջել ծուլութեամբե ի մէջ ցորենոյս զոր սերմանեալ, Քրիստոս ի սիրտս մեր. զի մի սատանայ զչարն սերմանիցէ։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի իմաստունքն՝ յամենայն երկիր ո՛չ սերմանեն. եւ ո՛չ զամենայն սերմն. այլ ընտրեն զերկիրն եւ զսերմն. եւ զուժով սերմն յուժով երկիրն ձգեն։ Նմանապէս սատանայ տեսանէ որ մարդ զո՛ր սերմն լաւ պտղաբերէ՝ զայն չարն ի յայն մարդն կու ձգէ։ Նախ զորոմն կաշառաց ի քահանայս եւ յեպիսկոպոսունս սերմանեաց զի անդ բազում պտուղ տայ. որ առնուն զկաշառս, եւ թիւրեն զդատաստանս. եւ կաշառօք սրբեն զմեղաւորս. եւ զանարժանս ձեռնադրեն եւ չարեաց նոցա կցորդ լինին։ Երկրորդսերմանէ ի թագաւորս եւ յիշխանս զհպարտութիւնս. զամբարտաւանութիւնս. զհեռ. զանխանձ. զկռիւ. զիհ սոքա յայսպիսիս յոյժ պտուղ տան. եւ զամենայն աշխարհս խռովեն։ Երրորդ՝ սերմանէ ի զինուորս աւազակութիւն՝ զրկողութիւն՝ գողութիւն. զի ուր հասանեն՝ աւերեն եւ յափշտակեն։ Չորրորդ՝ սերմանէ յընչաւէտսն զվաշխառութիւն. եւ ա՛յնչափ պտուղտան սատանայի որ զմին դեկանն ի հարիւրն տանին. եւ որպէս զտզրուկ ծծեն զարիւն աղքատաց. եւ զհոգիս իւրեանց կորուսանեն ի վաշխ հրոյ գեհենին։ Հինգերորդ՝ սերմանէ զագահութիւն՝ որք ո՛չ պահեն զկիրակէն եւ զտօնս. «եւ յարեն տուն ի տուն. եւ ագարակ եռ ագարակ. եւ զընկերին խլեն»։ Զօրէնս Աստուծոյ խափանեն եւ ո՛չ տան զհասն եւ զպտուղն իւրեանց։ Եւ թէ վասն մեղաց երաշտ, կամ կարկուտ գայ, տրտնջեն զԱստուծոյ եւ բամբասեն։ Վեցերորդ՝ սերմանէ ի վաճառականս խաբէութիւն. երդումն. զրկումն, եւ այլն։ Եւ այս ագարակս՝ բազումպտուղ տայ սատանայի։ Եօթներորդ՝ սերմանէ ի կրօնաւորս զկեղծաւորութիւն. զի յաչս մարդկան սուրբ երեւին. աղօթօղ եւ պահօղ. որպէս ասէ աւետարանն. «եւ այն իսկ են վարձք նոցա». զչարչարանս կլսեն՝ ի վարձէն զկին։ Ութներորդ՝ սերմանէ ի վարդապետս զփառասիրութիւն. զի ի դաս ասելն եւ ի քարոզելն՝ եւ յամենայն ինչ ջանան փառս որսալ ի մարդկանէ. աեյլոց օգուտ լինին. եւ ինքեանք ոչ ինչ շահին. այլ ըզդատաստանն իւրեանց ծանրացուցանեն։ Իններորդ՝ յարուեստաւորսն սերմանէ զսըտախօսութիւն. զի զվատ գործն գեղեցիկ ցուցանեն. եւ ի լաւոյ գին ծախեն. նոյնպէս եւ ի քալամիչս եւ յամենայն իրաց միջնորդս՝ զըստախօսութիւն, զգողութիւն. որ յերկու կողմանց ջանան գողանալ։ Տասներորդ՝ սերմանէ որովայնամոլից՝ զարբեցութիւն. որ ամենայն մեղաց հուն ի սմանէ ծընանի. զի շատ ուտելն եւ ըմպելն՝ գլուխ է ամենայն մեղաց։ Մետասաներորդ՝ սերմանէ գինէվաճառացն անիրաւութիւն. պակաս չափ, եւ կէսն ջուր. եւ կամին ըզբազում պոռնիկս՝ որ գինին ի գին երթայ։ Երկոտասաներորդ՝ սերմանէ ի կանայս զպճնասիրութիւն. զդեղելն զերեսս. եւ զհոգիս մարդկան գերել եւ մատնել սատանայի. այլեւ կախարդութիւն՝ վիճակ՝ գարի՝ շատ զրուցել զեկեղեցին. աղմուկ եւ խռովութիւն ձգել ի մէջ եղբարց. եւ մին կինն՝ աւելի խօսի սուտ, քան զհարիւր մարդ. վերակացու առնել պոռնկաց. միջնորդ լինիլ սեղեխեաց. բիճ բերել եւ սպանանել. եւ այլ բազում չարիս տան պտուղ սատանայի։ Եւ գիտելի է՝ զի որք զամենայն որոմանց պատճառ զսատանայ դնեն՝ ի մին կողմանէ ճշմարիտ է. եւ ի մին կողմանէ ոչ։ Այնու՝ զի Ադամայ առաջին չարեաց պատճառ սատանայ եղեւ. եւ ամենայն չար յաշխարհս անի սկսաւ. եւ յամենայն մարդոյ հոգի չար սերմանէ. ի յայս կողմանէս ճշմարիտ է. այլ զամենայն մեղս մեր, եւ զփորձութիւնս մարմնոյ ի սատանայէ ասլ՝ սուտ է։ Զի թէ ամենայն սատանայքն կորեալ էին՝ այնպէս ապականեալ է անդաստան բնութենէս մեր՝ որ դեռեւս բուսանէր որոմն չարութեան. Այս է՝ փորութիւն, պոռնկութիւն, ագահութիւն, որկրամոլութիւն, ծուլութիւն, բարկութիւն, եւ այլն։ Այնպէս է ապականեալ անդաստանս մեր՝ որ առանց սերման բուսանի ամենայն չար։ Եւ թէպէտ սատանայ միանգամ սերմանէ զչարր որոմն ի մեզ՝ բազում անգամ տայ պտուղ, թէ առաջնրդք ոչ փութով քաղեն. այլ ծուլութեաեմբ ննջեն։ Արդ ասացին՝ «տէ՛ր կամի՞ս զի երթիցուք, եւ զորոմն ի բաց՝ խլիցէք»։ Գիտելի է՝ զի երեք կերպիւ ոչ է հաճոյ Աստուծոյ զորոմն ի բաց խլել։ Նա զի յորժամ տեսանե ըզգիտութեամբ հակառակեալսն, եւ շուտով վրէժխնդրեն, ոչ է հաճոյ Աստուծոյ. որպէս այն յորժամ գնաց Յիսուս ի Սամարիա, եւ ոչ ընկալան զնա քաղաքացիքն. ասացին Յակոբոս եւ Յօհաննէս. «Տէ՛ր կամի՞ս զի հուր իջցէ եւ այրեսցէ զքաղաքս. նախատեաց զնսա Յիսուս եւ ասէ՝ ոչ գիտէք յորոյ հոգւոյ էք»։ Զի թէ Աստուած զամենայն որոմն փութով քաղէր, բազում ցորեան ընդ նմա ի բաց խլիւր. որպէս էր Դաւիթ, եւ այլք ի հնումն. Պետրոս եւ Պօօղոս ի նորս. յառաջն որոմն էին. եւ յետոյ ցորեան եղեն։ Դարձեալ՝ եպիսկոպոսք յորժամ վիրաւորին, կապանս եւ անէծս հանեն վասն ընչից, եւ կամ վասն պատուելոյ զնոսա, եւ այլ սոյնպիսեացս. եւ այս ոչ է հաճոյս Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ ոչ է հաճոյ Քրիստոսի տարակուսանօք քաղել զորոմն. զի յորժամ է խոտ է նման ցորենոյ. բայց յորժամ հասկահանի, բաժանի ի ցորենոյն. եւ թէ յայնժամ քաղեն՝ ոչ վնասի։ Նոյնպէս թէ դատաւորք կարծեօք դատաստան առնեն, կամ վասն սակաւ վկայութեան՝ վճիռ հատանեն չարչարել կամ սպանանել, յո՛յժ մեղանչեն. զի ոչ կամի Աստուած. այնպիսին՝ զորոմն եթող, եւ զցորեանն քաղեաց։ Այլ խրատէ զնոսա Քրիստոս. «մի՛ դատէք՝ զի մի դատիցիք. մի պատժէք՝ զի մի պատժիցիք. զի որով դատաստանաւ դատէք՝ դատիլոց. եւ որով պատժով պատժէք՝ պատժիլոց էք»։ Երրորդ՝ ոչ է հաճոյ Աստուծոյ բառնալ զչարս, թէ պակասութիւն լինի բարեացն. զո օրինակ՝ թէ լինիցի մեծ ոմն չար՝ թէ զնա բանադրելով, կամ հանելով, զա՛յլ բարաիս ընդ իւր հանէ. կամ ի ներքոյ նորա շատ բարիք կան՝ որք ընդ նորա շքովն ի խաղաղութեան եւ ի բարի գործս մնան։ Որպէս այժմ քրիստոնեայք ի ներքոյ բռնաւոր իշխանաց՝ խաղաղութեամբ ունին զիւրեանց եկեղեցականուիւն. որպէս այգին ի ներքոյ փշեալ պատոյ. ոչ է պարտ զայնպիսին խլել ի բաց. զի մի ցորեանն վնասեսցի։ Դարձեալ՝ հարցումն լինի թէ, զյայտնի գողսն եւ զվնասակարսն՝ որք յայտնի որոմն են, պա՞րտ է քաղել ի բաց եւ սպանանել։ Յիմարքն ասացին թէ ոչ՝ վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ ի տասն բանեան օրինացն մին ա՛յս է, թէ մի սպանաներ։ Երկրորդ՝զի աւետարանն ասէ. «մի քաղել զորոմն, մինչեւ ի հունձն . որ է վախճան աշխարհի»։ Այլ այս սուտ է։ Զի ասեն վարդապետք թէ՝ պա՛րտ է զչարագործս ի բաց խլել այնպէս՝ որ ոչ վնասէ բարեացն։ Եւ այս հաստատի երեք կերպիւ։ Նախ՝ բնութեան օրինօք. զի բնութիւն է մարմնոյ՝ թէ օձ խածանէ , կամ հոտի մի յանդամոցն, լաւ է զմի անդամն կտրել՝ քան ամենայն անդամքն կորնչին. զի բոլոր բարին լաւ է՝ քան զմասնաւորն։ Նոյնպէս ի հոգ եւ որ անդամոցն՝ լաւ է մինն կտրիլ՝ քան ամենայն անդամք եկեղեցւոյ կորնչին. որպէս ասէ. Քրիստոս. «լաւ է մի յանդամոց քոց կտրիլ, քան թէ ամենայն մարմինդ կորիցէ»։ Երկրորդ՝ հաստատի հին օրինօքն. զի յետ բանիցն զո խօսեցաւ Տէր ընդ Մովսէսի՝ ասաց. «զի չարագործսն ոչ թողցէ զի կենդանի մնասցեն։ այլ հանցէ զնոսա ի սեղանոյ իմմէ»։ Իսկ զայն որ ասաց թէ, «մի՛ սպանաներ՝» զի անիրաւութեան եւ բարկութեան դատաստանաւ ոչ է պարտ սպանանել. այլ իրաւամբք եւ դատաստանաւ։ Երրորդ հաստատի նոր օրինօքս. որպէս ասէ Պօղոս զառաջին կորնթացւոցն։ Ո՛չ գիտէք՝ զի փոքր մի խմոր՝ զամենայն զանգուածսն խմորէ»։ Եւ յետ այսորիկ ասէ. «բարձէ՛ք զչարն ի միջոյ ձերմէ»։ Եւ Քրիստոս ի յառակ որոմանցն՝ երկու բան ասէ։ Մի՝ «մի՛գուցէ մինչ քաղիցէք զորոմն՝ եւ ցորեանն ընդնմին ի բաց խլիցէք»։ Եւ ի բանէս յայսմանէ՝ երեւի թէ յորժամ կարիցեն քաղել զորոմն, այնպէս՝ որ ոչ վնասէ ցորենոյն պարտ է քաղել։Երկրորդ՝ ասէ. «թո՛յլ տուք երկուցն աճիլ ի միասին մինչեւ ի հունձս»։ Եւ այս ցուցանէ՝ թէ ա՛յնչափ բազում է որոմն՝ որ զցորեանն ապականէ, պա՛րտ է յարմատոյ խլել . եւ թէ սակաւ որ ցորեանն աճիլ կարէ, թողուլ։ Զի թէ թագաւորք զամենայնգողս եւ զչարագործսն թողուին, ա՛յնչափ բազմանային, որ ոչ ոք կարէր կալ խաղաղութեամբ. վասն այն պարտ է ուղիղ դատաստանաւ բառնալ զնոսա։ Դարձեալ՝ քակել զչարս՝ երկու ազգէ. մէկ՝ ընդհանուր. եւ մի մասնաւոր. ընդհանուր չարքն՝ ի բարւոյն ոչ բաժանին մինչեւ յօր դատաստանին. զի թէ Աստուած զամենայն չարսն բառնայր, յոյժ պակասութիւն լինէր արդարոցն. վասն զի ի չարացն բազումք փոխին առ բարին։ Եւ դարձեալ՝ ի հալածանաց չարացն՝ բազումք առին պսակ. որպէս մարտիրոսքն. զի թէ չարքն չէին լեալ, առաքեալքն եւ մարտիրոսքն ոչ էին ընտրեալք։ Իսկ յօր դատաստանին՝ որ թիւ սրբոց լնանի, եւ զկատարեալ վարձն առնուն, յայնժամ չարքն որոշին եւ ի բաց խլին առանց վնասելոյ արդարոցն։ Եւ Քրիստոս զառակս զայս վասն ընդհանուր որոշմանցն ասաց։ Իսկ մասնաւորին քակիլն այսօր աստ արդարոցն վնաս ոչ առնէ. եւ այս յամենայն օր լինի։ Բայց թէ ոք ասիցէ թէպէտ այսօր գող է եւ չարագործ ի վաղնլաւ լինի. վասն որոյ ոչ է պարտ բառնալ։ Պատասխանեն վարդապետք թէ, զչար գործն զոր գործեաց այժմ առանց կարծեաց տեսանեմք. իսկ ի բարի փոխիլն տարակուսանօք է. ի յապագայն է. կամ լինի, կամ ոչ։ թէ զղջանալ լինի՝ յօր սպանմանն զղջանայ. որպէս աւազակն. եւ թէ ի սպանման օրն ոչ զղջանայ, յայտ է թէպէտ շա՛տ թողուս՝ այլ ոչ զղջանայ։ Ասէ աւետարանն։ «Թողէ՛ք մինչեւ յօրն հնձոցն. զի ասացից զհնձօղսն. քաղեցէք զորոմնդ եւ կապեցէք ի խրձունս առ ի յայրել»։ Գիտելի է՝ զի երկու ազգ է հունձն. մասնաւոր. եւ ընդհանուր։ Մասնաւոր է օր մահուն. յորժամ մեռանի՝ կտրեցաւ ի յարմատոց եւ ի սիրոյ աշխարհիս։ Եւ ընդհանուր է օր դատաստանին. յորժամ հրեշտակք զմեղաւորս ի խրձունս կապեն. որպէս ասէ Եսայի վասն դժոխայնոցն, թէ «ժողովեսցին ի ժողովս եւ ի փականս նորա որպէս ի հունձ մի»։

Զի որպէս ընտրեալքն առնուն վարձ դահեկան մի։ բայց զանազան ունին օթեւանս. այսինքն, պսակս եւ փառս. զի ամենեքեան տեսանեն զերեսս Աստուծոյ դէմ յանդիման։ Այլ մի քան զմի՝ զանզան տեսանեն. եւ փռքն եւ պսակքն զանազան են ըստ գործոցն. ըստ այնմ, «ա՛յլ փառք արեգական՝ եւ այլ փառք լուսնի։ եւ աստղ քան զաստղ՝ առաւել է պայծառ»։ Այսպէս դժոխայինքն՝ զմի տանջանք ունին զդժոխս ի մի խուրձն զհուր գեհենին. այլ զտանջանսն զանազան կրեն. զի մինն աւելի քան զմիւսն տանջի։ Զի նոքա որք ի մեղսն են նման միմեանց, միապէս տանջին. զի ամբարտաւանքն ի մի ի ուրձն կապին . եւ նախանձոտքն ի մի. նոյնպէս եւ այլքն։ Իսկ զզանազանութիւն տանջանացն ցուցանէ Եզէկիէլ։ «Եւ էանց ընդ ջուր՝ եւ ջուրն էր մինչեւ յոլոքսնեւ յերանսն. եւ մինչեւ ցգօտին ի պարանոցն եւ ոչ կարէր անցանել»։ Եւ բանս այս մեկնի ի վերայդժոխայնոցն։ Զի հրեղէն գետ դժոխոցն՝ է զանազան տանջանք. որպէս ասէ մարգարէս ի չորս չափ տանջանացն։ Մինն որ մինչեւ ցոլոքսն՝ նոքա են, որք դեռ սկիզբն են արարեալ մեղացն. յորժամ մեռանին՝ այրին ի դժոխսն մինչեւ ցոլքսն։ Երկրորդ՝ մինչեւ ցերանսն նոքա են՝ որք ի մեղաց ի մեղս ընթանան. նոքա մինչեւ ի ծունկսն այրին. զի ընթացք մարդոյն՝ մինչեւ ի ծունկսն են։ Երրորդ՝ մինչեւ ցգօտին ցուցանէ զբղջախոհսն. զի ցանկութիւն պոռնկութեան՝ ի մէջն է. նոքա այրին մինչեւ ցգօտին։ Չորրորդ՝ մինչ ի պարանոցն. ցուցանէ ըզնոսա՝ որք զանազան մեղօք լցեալ են. նոքա այրին մինչ ի գլուխն։ Եւ գիտելի է՝ զի ոչ է մի միայն տանջանքն ի հրոյ. աեյլ զանազան։ որպէս ասէ աւետարանն. «անդ եղիցի լալ աչաց, եւ կրճտել ատամանց եւ այլն»։ Եւ Յոբ ասէ. «անցանէին ի ջերմութենէ հրոյն ի ջուր»։ Այլ աստ հակառակին մարդիկ, եթէ յերկուց հակառակաց միջինն բարխառնութիւն լինի. զի թէ ի սաստիկ ջերմութենէն ի սաստիկ ցուրտն մտանն, մէջն բարեխառն է որ է հանգիստ։ Եւ այս անպատշաճ է. զի ի դժոխսն բարեխառնութիւն եւ հանգիստ ոչ կայ։ Ոմանք պատասխանեն այսմ. զի թէպէտ անցանեն ի միւսէն ի մինն՝ ի մէջն բարեխառնութիւն ոչ կայ. զի Աստուծոյ դատաստանն ի վեր է քան զբնութիւն։ Իսկ այլ ոմանք ասենթէ՝ ցուրտն եւ ջերմն ի միասին լինին. եւ անցանելն ոչ է բնութեամբ որպէս Յոբ յիշէ որպէս աստ. այլ խորհրդով միայն. զիխոկան երբեմն զցուրտն, եւ երրբեմն զջերեմն. այլ տանջանքն հանապազ լինի ի ջրեմն եւ ի ցուրտն ի միասին։ Եւ զայս ճշմարիտ ցուցանէ բանն Քրիստոսի որ ասէ։ «ա՛նդ եղիցի լալա աչաց, եւ կրճտել ատամանց». ցուցանէ թէ մի լինի եւ ոչ որիշ։ Դարձեալհակառակին իմաստասէրքն, թէ երկու ներհակ ոչ կարէ լինիլ ի մի ենթակայ . որ լինի յատուկ ցուրտ եւ յատուկ ջերմն։ Պատասխանեն վարդապետք թէ, կերպարաննմի լինի եւ օրինակ բերեն թէ՝ լինի բոլոր հայելի. մին կողմն սպիտակ, եւ միւսն սեաւ իսկ աչք մարդոյն ընդունի զերկու գոյնն ի միասին մի աչօք։ Նոյնպէս եւ դժոխայինքն կան ի հուր գեհենին եւ ի սառնամանիքն. եւ յերկուէն չարչարին։ Այլ ես ասեմ զի սքանչելեօք չարչարրին. որպէս կարկուտն եգիպտոսի՝ ունէր զսառն եւ զհուրն եւ յինքն. որպէս անձրեւն սոդոմայ զհուր ծծմբոյն. որպէս հուր հնոցին Բաբիլօնի ըզցօղն եւ այլն։ Դարձեալ՝ զի անկարգութիւն է ի մէջ դժոխոցն. զի անդ ջուրն զհուրն ոչ շիջուցանէ. եւ հուրն զջուրն ոչ տաքացուցանէ. եւ զսառն ի մէջ հրոյն ոչ հալի։ որպէս ասէր իմաստութիւն. եւ որ ինչ նշան ըսքանչելի էր. զի յամենաշիջոյցն ջուրն՝ առաւել ներգործէր հուրն։ Եւ օդս որ աստ լոյս ընդունի՝ անդ ոչ կարէ։Եւ հողն որ աստ զմարդն ի վեր ունի՝ անդ ի վեր եւ ի վայր յաջ եւ ահեակ, եւ յամենայն կողմն ծածկեալ ունի. որպէս ասէ Յոբ. «մինչչեւ երթեալ իցեմ յերկիր աղջամղջին եւ անկարգ. ուր ոչ գոյ լոյս. եւ ոչ տեսանել զկեանս մարդկան»։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի սուրբքն յարքայութեան երեք ազգ տեսութիւն ուրրախութեան ունին։ Մէկ՝ մարմնաւոր։ Երկու հոգեւոր։ Երեք՝ իմացական։ Առաջին՝ մարմնաւորապէս տեսանեն զաստուածացեալ մարմնին Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ տեսանեն զհրեշտակսն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ տեսանն զսուրբ երրորդութիւն։ Փոխանակ այս տեսութեանս՝ դըժոխայ ինքն երեք ահաւոր տեսութիւն ունին։ Նախ՝ մարմնաւոր տեսանեն զաղտեղի մարմինս մեղաւորացն եւ ապականեալ։ Երկրորդ՝ տեսանեն զազիր դեւսն։ Երրորդ՝ տեսանեն զերեսն սատանայի՝ այլ ահաւոր դիմօք եւ անողորմ։ Զի լաւ համարին ի հուր յաւիտենից այրիլ՝ քան թէ զերեսնսատանայի տեսանել. կամ թէ զերեսն Աստուծոյ ոչ տեսանեն՝ եւ այնու առաւել տանջին։

Յորոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած փըրկիչն ամենայնի զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս անուան իոյ, ի դառն տանջանաց գեհենոյ հրոյն յաւիտենից. եւ արժանի արասցէ աստուածային քաղցր տեսութեանն իւրոյ եւ ողորմութեան. եւ նմա եւ հօր իւրում եւ սրբոյ հոգւոյն՝ փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ Ճ. Նորին քարոզ վասն հաւատոյ եւ սիրոյն Աստուծոյ. ի բանն՝ «Լո՛ւր Իսրայէլ Տէր Աստուած մեր Տէր մի է. եւ սիրեսցես զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ եւ յամենայն զօրութենէ, եւ այլն»։ 2 Օր. 6. 4։

Վասն Աստուծոյ խօսիլ եւ աստուածաբանել այնոցիկ է՝ որք մաքրեալ են հոգւովն սրբով եւ կատարեալ մտօք. այլ ի յօգուտ լսողացն՝ բանայ զաչս կուրաց, եւ զլեզուս համերց մանկանց միտս շնորհէ, ե կաղաց գնալ։ Եւ այժմ յուսով վերնական խընամոցն՝ բացցուք զաչս մտաց եւ ընկազցուք զլոյս շնորհաց. որ նախքան զհայցելն տայ. եւ յառաջ քան զբախելն բանայ։ Որպէս զբանս օրինաց մեծին Մովսէսի զոր ասէ։ «Լո՛ւր Իսրայէլ. այսինքն, հաւատա. զի հաւատն ի լրոյ է. եւ հահւատովն լինիմք աստուածատես. զի Իսրայէլն աստուածատես թարգմանի. որ է քրիստոնեայն։ Զի ոչ միայն տեսանէ հաւատով՝ այլեւ ընդունի յինքն եւ պահէ հոգւով. որ թարգմանի Քրիստոս ի նա. կամ զՔրիստոս ունի նա։ «Տէր Աստուած մեր Տէր մի է»։ Այսինքն հաւատալին մեր՝ երրորդութիւն է. երեք անձինք եւ մի բնութիւն. հայրեւ որդի եւ հոգի սուրբ։ Մի բնութիւն. մի աստուածութիւն. մի կամք. եւ այլն ամենայն միութիւն է. բայց դէմք յատուկ երեք են. եւ անձինք ի միում բնութեան անբաժանելի։ Որպէս ասեն. եռմիս իմաստասէրն առաջի Պտղոմէոսի գրասիրի՝ եհարց զվարդապետսն հրէից, թէ ձեր Աստուածն քանի՞ է եւ նոքա ասեն մի. եւ նա ասէ ցնոսա. երեք է եւ մի. որպէս ձեր գիրքդ ասեն. «Տէր Աստուած քո Տէր մի է»։ Եւ թէ ո՞րպէս. զորօրինակ՝ արեգակնմի է. եւ երեք յատկութիւն ունի. բոլորակն, եւ լոյսն եւ տաքութիւն. եւ մի է բնութիւն արեգական. նոյնպէս ճրագն, եւ լոյսն, եւ ջերմութիւն։

Եւ որպէս հոգիդ՝ եւ բանդ՝ եւ շունչդ ի նոյն հոգւոյդ։ Եւ միտքն՝ եւ իմացումն՝ եւ կամքն ի նմանէ։ Այսպէս մինն հայր անծին եւ անեղ. պատճառ որդւոյ ծննդեան, եւ հոգւոյն բղխման։ Եւ մինն որդի ի հօրէ ծընեալ անժամնակ նախքան զյաւիտեանս։ Եւ մինն հոգի սուրբ ի հօրէ բղխել անժամանակ նախ եւ յառաջքան զյաւիտեանս. անբաժան եւ անքակ ի հօրէ եւ յորդւոյ։ Եւ ծնունդ յորժամ լսես, անախտ եւ անհատեւ անբաժան իմասցիս. մի որպէս երկրաւոր եւ ժամանակեայ եւ այլայլական. որ ի վեր է քան զնոսա։ Եւ մի տարակուսիր եւ երկբայիր մտօքդ. եւ զորպիսին մի քններ. զի գերագոյն է եւ բարձրրրքան զմիտս եւ զբան։ Զի եղական միտք եւ չափաւոր՝ զանեղն եւ զանչափն ոչ կարէ չափել։ Եւ գիտէ ինքն հոգին սուրբ՝ «որ քըննէ զամենայն եւ զխորս Աստուծոյ». եւ բանն Աստուած որ ի ծոց հօր։ Այլ զոր ուսուցին այնպէս հաւատամք եւ վարձատրիմք. զի վարձքն ի հաւատոց է, եւ ոչ ի քննութեանց. զի հաւատով արդարանամք. ըստ այնմ, «հաւատաց Աբրահամ յԱստուած, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն»։ Զի քննելն յանդգնութիւն է. եւ հատալն բարեպաշտութիւն. եւ ճանաչելն զԱստուած կեանք յաւիտենական. ըստ այնմ, «այս են յաւիտենական կեանք՝ զի ծանիցեն զքեզ միայն ճշմարիտ Աստուած. եւ զոր առաքեցեր զՅիսուս Քրիստոս»։ Վասն այն ասէ. «լո՛ւր Իսրայէլ». այսինքն հաւատա զՏէր Աստուած քո Տէր մի է։ Իսկ ասելն՝ «սիրեսցես ըզՏէր Աստուած քո յամնայն սրտէ՝ եւ յամենայն անձնէ եւ այլն»։ Նախ ի կարճոյ ա՛յսէ միտքն սիրել յամենայն անձնէ՝ եւ յամենայն զօրութենէ՝ եւ ի մտաց։ Սիրտ եւ անձն՝ զհոգին կոչէ. եւ զօրութիւն զզգայութիւն. որք զօրացուցանեն զհոգին եւ զմիտսն. զի նման եւ պատկեր եմք Աստուծոյ երրորդութեան ի հոգւոյ՝ ի մարմնոյ՝ եւ ի մըտաց՝ մի մարդ գոյացեալ։ Զի ի պատկերէդ քո՝ հանապազ ի միտ զնախատիպն Աստուած. եւ սիրեսցես զնա ի հոգիդ՝ ի մարմինդ՝եւ ի միտսդ։ Երկրորդ՝ այս է միտքն. զի որ ասաց «լո՛ւր Իսրայէլ». զհաւատն ուսոյց. հաւատալ ի հայրեւ յորդի եւ ի հոգին սուրբ. իսկ սիրելն՝ վասն գործոցն ասէ. զի սոքա երկոքինս կատարեն զմարդն. հաւատն զհոգին. եւ գործքն զմարմինն։ Դարձեալ հաւատովն տեսանեմք զԱստուած. եւ սուրբ գործովք մերձենամք առ նա։ Յաղագս Աստուծոյ այսորիկ ասէ նախ. «լո՛ւր Իսրայէլ Տէր Աստուած մեր Տէր մի է». եւ ապա «սիրեսցես յամենայն անձնէ»։ Զի նախ հաւատքն է. եւ ապա գործքն. զի հաւատքն հիմն է. եւ գործքն շինուածքն. հաւատքն գլուխ. եւ գործքն բոլոր անձն։ Երրորդ՝ ա՛յսէ միտքն. զի ասէ հաւատա. եւ ապա յարէ զսէրն զի մինն առանց միւսոյն անկատար. է այսինքն, հաւատք առանց գործոց. ե գործք առանց հաւատոց. զի միայն հաւատք առանց գործոց՝ մեռեալ են եւ անտեսակ. զի հաւատոյն տեսակն՝ գործն է. եւ հաւատն ի գործոյն երեւի եւ ճանաչի։ Եւ դարձեալ՝ հաւատոյն կենդանութիւն գործն է. որպէս մարմինն առանց հոգւոյ մեռալ է. «նոյնպէս եւ հաւատք առանց գործոց ասէ Յակոբոս առաքեալն»։ Եւ դարձեալ՝ հաւատ միայն առանց գործոց՝ սոսկ անուն է, եւ ոչ իր. զի իր հաւատոյն՝ գործն է։ Որպէս կոչեմք զայս անուն մարդ սուլթան եւ թագաւոր. եւ ոչ ունի զիշխանութիւն նոցա եւ զտէրութիւն այլ սուտ անունն միայն է. նոյնպէս եւ քրիստոնեայն որ չունի գործ։ Եւ որպէս հաւատք առանց գործոց մեռեալ են. նոյնպէս եւ գործք առանց հաւատոյ դատարկք են. զի գործքն հաւատովն արդիւնանայ, եւ յուսովն եւ սիրոյն Աստուծոյ։ Յորժամ զհաւատն չունի, գործն ընդունայն է եւ սուտ. որպէս այլազգիք որք զհաւատ քրիստոնէութեան չունին թէպէտ գործեն ի ցոյցս, կամ աղօթեն, կամ տուրս տան, կամ հալալ ուտեն, կամ կամուրջ եւ քարվանսարայ շինեն, ընդունայն է եւ սուտ. յորժամ ոչ ունին զմըկրտութիւն եւ ոչ ըզհաւատ քրիստոնէութեան։ «Զի որ ոչ ծնցի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ՝ ոչ մտանէ յարքայութիւն. եւ որ ոչ հաւատայ յորդի՝ բարկութիւն Աստուծոյ մնայ ի վերայ նորա»։ Ապա թէ ոք ասիցէ, զի՞նչ է առաւելութիւն բարի գործողացն, քան ըզչարեացն եւ ըզմարդասպանացն այլազգեացն։ Ասեն վարդապետք թէ ի հանդերձեալ կենացն ոչ ինչ ունին բաժին. այլ հատուցանի նոցա ի կեանս այյս մեծութեամբ եւ փառօք եւ ուրախութեամբ. ի փարթամութիւն եւ յինչս. ի կեանս եւ ի հեշտութիհւն մարմնոյ. ի կինս եւ յորդիս. յուտել եւ յըմպել. որպէս մեծատանն վճարեցաւ այսու կենօքս։ Եւ դարձեալ՝ յարքայութեան բաժին ոչ ունին. այլ տանջանք նոցա թեթեւ է քան զայլ չարագործացն եւ աւազակացն. վասնայեն ի միասին զմեզ խրատէ ունել հաւատս եւ գործս։ Զի որպէս հաւն երկու թեւօք թըռչի. նոյնպէս քրիստոնէին հաւատքն եւ գործք՝ Բ թեւք են, որովք թռչին յերկինս. եւ որպէս երկու եղինք պիտոյե են ի լուծ. նոյնպէս հաւատք եւ գործք ի միասին լծել, զհոգեւոր արդիւնս առաքինութեան կատարեն։ Վասն այն ասէ. «լո՛ւր Իսրայէք Տէր Աստուած քո Տէր մի է. եւ սիրեսցես զնա յամենայն յանձնէ եւ ի սրտէ»։ Չորրորդ՝ զայն է իմանալ որ ասէ։ «Յամենայն սրտէ եւ յամենայն անձնէ եւ այլն»։ Զի հոգին եռամսնեայ է. բան՝ ցասումն՝ եւ ցանկութիւն. եւ զգայութիւնքն բազում են։ Եւ միտքն ունի կամք եւ իմացումնեւ խորհուրդ։ Ա՛յս է այդ ամենայն մասամբքդ սիրեա զԱստուած. հոգւովն եւ իւր մասամբքն. մարմնով եւ ամեն զգայութեամբ. եւ մըտօք եւ կամօք եւ ամն խորհրդով զԱստուած պարտ է սիրել։ Հինգերորդ՝մին սիրտ է մարդոյն. եւ մին հոգի եւ մարմին եւ միտք . այլ պարտ է յամենայն սրտէ. ամենայն՝ զբոլորն է իմանալ ըստ իմաստնոցն. այսինքն, բոլոր սրտիւ՝ բոլոր հոգւով՝ եւ բոլոր մարմնով՝ եւ բոլոր մտօք՝ սիրել զԱստուած. եւ ոչ մասամբ. այսպէս որ կէս սրտիդ յԱստուած լինի, եւ կէսն ի յաշխարհս, եկ կէս սէրդ յայն կեանսն, եւ կէսն ի յաստիս թերի եւ անկատար մտօք եւ խորհրդով, այսպիսի սէրս անընդունելի է Աստուծոյ։ Զի ոչ կարէք երկուց տէրանց ծառայել ասէ. Աստուծոյեւ մամոնայի». որ է աշխարհս . զի թէ զմինն սիրեմք, ի հարկէ զմիւսն ատեմք. եթէ զԱստուած եւ եթէ զաշխարհս. «զի սէր աշխարհիս՝ թշնամութիւն է առ Աստուած ասէ առաքեալն»։ Եւ որ սիրէ զԱստուած՝ատէ զաշխարհս. վասն այնորիկ ոչ է պարտ մասամբ սիրել զԱստուած . այլ բոլոր սրտիւ եւ բոլորր կամօք։ Վեցերորդ՝ զերեք տեսակ սիրոյն ցուցանէ. մարմնով եւ հոգւով եւ մտօք սիրել զԱստուած։ Զի մարմնովն է երկիւղական սէրն. ըստ որում. «բեւեռեայ յերկիւղ քո զմամինս իմ ասէ մարգարէն». զի երկընչելով ի դատաստանաց պատժոյն՝ զքեզ սիրեմ. եւ հոգւովն ըզվարձկանականն վասն խոստացեալ բարեացն. «զոր պատրաստեալ է Աստուած սիրելեաց իւրոց». սիրեսցուք զնա հոգւով։ Եւ մտօքն յօժարութեամբ սիրել՝ եւ յորդիութեան պատիւն ելանել։ Զի որդի սիրէ զհայր բոլոր կամօք եւ սիրով. ոչ վասն վարձուց որպէս մշակն։ Եւ ոչ վասն երկիւղի որպէս ծառայն. այլ վասն բնական սիրոյն զի սկիզբն է նորա՝ սիրէ զհայր. նոյնպէս եւ մեք սիրեսցուք զԱստուած։ Եօթներորդ՝ տեսութիւն բանին այն է՝ որ կամի զպաշտօնս մեր որոշել ի կռոցն զոհից։ Զի սուտ անուն դիքն՝ խնդրէին ուստերս եւ դստերս. արջառս եւ ոչխարս զոհել. եւ սպանումն օտարաց. իսկ ճշմարիտն Աստուած՝ զայս ոչ խնդրէ։ Այլ երկիւղ խնդրէի տղայոցն. որով խորշին ի չարէ. «զի երկիւղիւ Տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ ասէ Սողոմօն»։ Եւ սէր ի սրտէ փոխանակ անասնոց անբանից. որ մեծ է քան զամենայն ողջակէզս։ Եւ զխաղաղութիւն առ ընկերս եւ առ օտարս՝ որով հանգիստ կեայ մարդն յաշխարհիս. եւ հաշտիլ ընդ թշնամւոյն. սիրել զատելիս մեր. եւ օրհնել զանիծիչս. որպէս ասէ մարգարէն։ «Իսրայէլ՝ զի՞նչ խնդրէ ի քէն Տէր Աստուած քո. աեյլ երկնչիլ ի նմանէ՝ եւ սիրել զնա ի բոլոր սրտէ եւ յանձնէ. եւ իրաւունս դատաստանի առ ընկերս եւ առ ամենայն ոք»։ Ութներորդ՝ է եւ այլ միտք բանիս որ ասէ. «սիրել զՏէր յամենայն սրտէ եւ այլն»։ Զի հին ժողովուրդքն զանսունս մատուցանէին պատարագ՝ ոչխար՝ արջառ՝ եւ այլն։ Իսկ մեզ նորոյս հրամայէ զբանեղէնս մատուցանել. որ է հոգի եւ մարմին եւ կամք. ըստ աեյնմ թէ, «լսելիս հաստատեցեր ինձ ողջակէզս. եւ զսիրտ Բ եւ զհոգի խոնարհ՝ զոր Աստուած ոչ արհամարհէ. ըստ առաքելոյն. «աղաչեմ, սրտի մտօք մատուցանել զմարմինս ձեր պատարագ կենդանի՝ սուրբ՝ եւ զխօսուն պաշտօնդ ձեր եւ աելն»։ Եեւ փոխանակ անասնոց եւ թռչնոց՝ զմիտս եւ զհոգի՝ եւ ըզգայ արանս զմարմինս մեր սուրբ պահել. եւ ի սեղան սրտիս հրով սիրոյն ողջակիզել։ Եւ որպէս նոքա ոչ արտաքին, աեյել ի յերկնից իջեալ հրովն մատուցանէին. նոյնպէս եւ մեք ոչ արտաքին սիրով, այլ ի յերկնից իջեալ սիրովն մատուցանեմք զմեզ այնմ, որ ասաց. «հուր եկի արկանել յերկիր. եւ կամիմ թէ արդէն իսկ բորբոքիւր». որ է հուր սիրոյ հոգւոյն սրբոյ։ Վասն այն ասէ. «սիրեսցես զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ եւ ի զօրութենէ եւ ի մտաց»։ Իններորդ միտքն այ՛ս է. որ խրատէ կատարեալ սիրովսիրել զԱստուած. եւ կատարեալ սիրոյ յատկութիւն երեք է։ Առաջինն՝ նախ սիրել եւ առանց փոխարինաց։ Եւ երկրորդն բոլոր սիրել։ Եւ երրորդն միշտ սիրել։ Զի որ յետոյ սիրէ՝ եւ փոխարինօք՝ եւ մասնաւոր եւ երբէք՝ անկատար սէր է եւ մարմնական։ Եւ դարաձեաել է յատկութիւն հոգեւոր եւ մարմնաւոր սիրոյ. զի հոգեւոր սէրն՝ ի սկիզբն սակաւ լինի. եւ ո՛րքան յամէ՝ առաւելու. իսկ մարմնաւորն՝ ի սկիզբն ջերմ է. եւ որքան յերկարի՝ նուազի եւ փոքրանայ։ Զոր օրինակ՝ բնական շարժումն քարի ի վայր. որքան յերկարի՝ զօրանայյ։ Եւ բռնութեամբ շարժումն ի վեր. որքան յերկարի՝ թուլանայ։

Նոյնպէս եւ սէրն Աստուծոյ բնական շարժումն է սրտի. որ օրըստօրէ առաւելու. իսկ սէր մարմնական՝ պատահական է եւ բռնութեամբ. որքան առաւելու՝ տաղտկանայ։ Եւ է դարձեալ յատկութիւն սիրոյ. զի սէր աշխարհիս՝ միշտ սիրել տայ զինքն. եւ նա ոչ սիրէ զմեզ։ Այլ հոգեւոր եւ աստուածային սէրն՝ սիրի եւ սիրէ զմեզ. զի որքան սիրեմք զԱստուած՝ այնքան առաւել սիրէ զմեզ. ըստ այնմ որր ասէ Տէրն. «եթէ ոք սիրէ զիս՝ սիրեսցի ի հօրէ իմմէ. եւ ես սիրեցից զնա եւ երեւեցուցից նմ զիս»։ Տասներորդ՝ ի յերեք աստուածային առաքինութեանցն՝ որ է հաւատ՝ յոյս՝ եւ սէր։ Առաւել քան զամենայն, սէրն է. որպէս ասէ առաքեալն. «եթէ սոքա երեքեան. եւ առաւել քան զսոսա՝ սէրն է»։ Զի հաւատովքն ճանաչեմք զԱստուած. եւ յուսովն ակնունիմք ողորմութեան նորա. եւ սիրով ակնունիմք միաւորիլ եւ կապիլ ընդ նմա անկակտելի։ Զի սէրն՝ շաղկապ միարար է. ըստ այենմ, «ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւն, թէ անձկութիւն, եւ այլն»։ Դարձեալ՝ հաւատն է ի ճանապարհ աստի կենացս. ըստ այնմ, «հաւատովք գնամք. եւ ոչ կարծեօք»։ Եւ յոյսն յետ մահուհ ի հոգիս։ «զի յոյս նոցա լի է անմահութեամբ ասէ Սողոմօն»։ Իսկ սէրն՝ յետ յարութեան մշտնջենաւոր մնայ առ Աստուած։ Զի սիրոյն վախճան ոչ գոյ. եւ սիրովն միաւորիմք ընդ Աստուած. ըստ այնմ, «որպէս հայր դու յիս, եւ ես ի քեզ. եւ սոքա ի մեզ իցեն. զի եղիցին կատարեալք ի մի»։ Եւ արդ՝ սիրեսցուք զԱստուած ո՛վ եղբարք յամենայն սրտէ. եւ նշան սիրոյն Աստուծոյ ա՛յն է՝ յորժամ զպատուիրանս նորա պահեսցուք. որպէս հրամայէ Փրկիչն թէ , «որ ոք սիրէ զիս՝ զպատուիրանս իմ պահեսցէ»։

Եւ զի՞նչ է պիտոյ պատուիրանին Աստուծոյ. այսինքն, նախ ուսանիլն՝ եւ ապա պահելն ի սրտի. եւ ապա գործով կատարել։ Եւ մի լիցուք խստապարանոց. եւ մի խստասիրտն է որպէս Փարաւօն . որ չորացաւ եւ խստացաւ սրտիւք ընդդէմ հրամանին Աստուծոյ. եւ վասն որոյ տասն հարուածովք պատժեցաւ. եւ յետո ի ծովն ընկղմեցաւ։ Նոյնպէս ամենայն խստասիրտ՝աստ պատիժ կրելոց է մարմնով. եւ յետոյ ի կարմիր հրեղէն ծովն ընկղմեսցի։ Այլեւ մի լիցուք խիստ եւ քարացեալ սրտիւք. որ զբեւեռս սիրոյն Աստուծոյ ոչ առնումք ի միտս մեր. այլ կակղացուցեալ թլփատեսցուք զսիրտս մեր յաւելորդ չարութենէ. զի կարասցուք սուրբ սրտիւք սիրել զԱստուած։ Իսկ խստապարանոց է՝ յորժամ ուռուցեալ պարանոց եղին, ոչ տանի հանգիստ զլուծն. նոյնպէս եւ մեք զլուծ օրինացն Քրիստոսի ոչ կարեմք հնազանդութեաեմբ բառնալ յորժամ ուռուցեալ լինիմք հպարտութեամբ։ Այլեւ որպէս խստերախ ձի բարձրավզեալ ոչ գնայուղիղ զճանապարհն. նոյնպէս եւ մարդ գիրացեալ մարմնով՝ եւ հպարտացեալ ընչիւք, ոչ կարէ անխոտոր ընթանալ զճանապարհս պատուիրանացն . զի «գիրացաւ ըստուարացաւ լայնացաւ՝ եթոթղ զՏէր Աստուած զարարիչ իւր. եւ կիցս ընկեց պատուիրանացն Աստուծոյ»։ Նոյնպէս եւ կուրացեալն հպարտութեաեմբ՝ որպէս ձի յաջեւ յահեակ խոտորի, մինչ ի խորխորատ մեղաց անկանի։ եւ յայնժամ սանձ ահաւորին օրհասական մահն ըմբռնէ. եւ կամ խրատ մարմնական զանազան պատուհասի. զի ընկրկեսցի ի մեղացթ. ըստ այնմ, «մի լինիլ որպէս զձի եւ զջորի». այսինքն ձի իգամոլ եւ հպարտ. եւ ջորի հեռ եւ ստամբակ։ Ապա թէ ոչ՝ «ի սանձս եւ ի դանդանաւանդս ճմլեսցես զկզակս նոցա». ի ձեռն զանազան պատուհասի։ Վասն այսորիկ ասէ մարգարէն. «լո՛ւր Իսրայէլ Տէր Աստուած քո Տէր մի է. եւ սիրեսցես զնա յամենայն սրտէ»։

Զի լսել պարտ է օրինացն Աստուծոյ եւ հնազանդիլ. ի կեանս այս խաղաղութեամբ վայելել, եւ ակնունիլ հանդերձեալ փառացն եւ մեծի ողորմութեան Աստուծոյ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԱ. Նորին դարձեալ քարոզ վասն սիրոյն որ առ Աստուած, եւ աստ ընկերն։ Մարկ. 12. 32։

Սիրեսցէս զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ քումմէ։ Ամենայնս աստ՝ զբոլորն նշանակէ. այսինքն. զի մի մասամբ կամաց սիրեցեսցես զԱստուած. եւ մասամբ կամաց սիրեսցես զԱստուած. եւ մասամբ զաշխարհս։ «Եւ յամենայն անձնէ». այսինքն, զի հետեւեսցի տնակական զգայականին. եւ նա բանականին. եւ բոլոր զօրութեամբ առանց հեղգութեան ինչ եւ կարտարեալ խորհրդով։ Այս է առաջին պատուիրանն։ Գիտել՝ պարտ է՝ զի առաջին պատուիրան ասէ զսէրն Աստուծոյ վասն ութն պատճառի։ Նախզի՝ այն սէր է առ Աստուած, եւ գոյացուցիչ. եւ այս առ բնութենակիցս. յիրաւի ապա բազում առաւելութեամբ՝ մեծ «եւ առաջին ասէ զսէրն որ առ Աստուած»։ Երկրորդ՝ զի յառաջին մարդն տնկեցաւ նախ քան զամենայն ինչ առ Աստուած սէրն. եւ որքան սիրէր զԱստուած՝ պահէր զպատւիրանս նորա։ Երրորդ՝ զի նահապետքն առաջինք՝ սիրովն Աստուծոյ հաճոյ եղեն նմա. եւ յայտ է ի պատարագելն Աբելի. ի վերափոխումն Ենովքայ. ի Նոյ, Յաբրահամ, եւ յայլսն։ Չորրորդ՝ զի յօրէնսն զորս ետ Մովսէսի՝ նախ զայս գրեաց ի տախտական, թէ «սիրեսցես զՏէր Աստուած քո». եւ ապա զայլսն։ Հինգերորդ՝ զի յիւրաքանչիւր ոք ի մէնջ զսերմն սիրոյն ընդ գոյութեան մերում տնկեալ եդեալ է Աստուած. զի որպէս ընդ լուսոյ զխնդալն՝ եւ զմեզ խնամել եւ սնուցանել զծնունդս՝ ոչ արտաքուստ ուսանիմք. նոյնպէս եւ զառ Աստուած սէրն բնութեամբ ունիմք։ Վեցերորդ՝ զի այլ ամենայն պատուիրանք ի սմանէ ունին զզօրութիւն. եւ սովաւ կատարին. ըստ այնմ, «եթէ սիրէք զիս՝ զպատուիրանս իմ պահեսջիք»։ Եւ Դարձեալ՝ «ամենայն օրէնք եւ մարգարէք ի սմանէ կախեալ կան»։ Եօթներորդ՝ որպէս ասացաք ամենայն օրէնք եւ մարգարէք ի սմանէ զօրանան. վասն այն ասէ առաջին եւ մի. զի մի կարծիցեմք, թէ կարի բազումք են օրէնք եդեալ ի վերայ մեր։ Ութներորդ՝ զի եւ մեք զզանազան օրէնս պահելով՝ ոչ մեծամտիմք ինչ. իբրթէ բազում ինչ պահեմք. այլ զմինն որ առ Աստուած սէրն է. զի ամենեցուն հայեցուածքն առ նա են։ Դարձեալ՝ բնութեամբ է սիրել զբարին. որպէս ասի ի սահմանս նորա. թէ բարի է՝ որում ամենեքեան ցանկան. որպէս ցանկամք լուսոյն վասն բնական գեղեցկութեանն. եւ սիրեմք զպատուական ակն եւ զայլսն. եւ փափագիմք հեշտալեաց ե քաղքր կերակրոց։ Այլ արդ՝ բարի է Աստուած. ըստ այնմ, «իբրեւ զի բարի է Իսրայէլի Աստուած». ապա ուրեմն փափագելի եւ սիրելի է վասն գեղեցկութեան իւրոյ։

Եւ այնքան գերազանցեալ է, մինչ զի ամենայն բարիք եւ գեղեցկութիւնք աշխարհիս՝ իբրեւ զխոր գիշեր առմիջօրեայ լոյս են համեմատեալք նմա. եւ ամենայն քաղցրութիւնք դառնութիւն։ Որ եւ ոչ աչաց տեսանի, եւ ոչ հասարակ մտաց. այլ սրբեցելոցն սրտիւք, եւ որք հաւտովն տեսանեն. որպէս Դաւիթ ասէ. «ծարաւի է անձն իմ առ քեզ Աստուած. ե՞րբ եկից». եւ թէ՝ «վայ ինձ՝ զի երկար եղեւ պանդխտութիւն իմ»։ Եւ Պօղոս «լաւ համարէր ելանել ի մարմնոյ, եւ ընդ Քրիստոս լինիլ»։ Եւ Սիմէօն իբր ի կապարանէ մարմնոյ զարձակումն խնդրէր։ Եւ ամենեքեան սոքա այսպէս փափագէին տեսանել զքաղցրութիւն Աստուծոյ. զի որ աշխարհիս ինչ զուարճութին է՝ հանդերձ տաղտկութեամբ է. զի յագեալ որովայն եւ զմեղր արհամարհէ. իսկ աստուածային տեսութեանն յագեցումն՝ առանց տաղտկութեան է . եւ քաղցր է հանդերձ յագեցութեամբ։ Դարձեալ՝ բնութեամբ է ծննդոց փափագիլ ծնողաց իւրեանց. որպէս ի փոքրիկ տղայսն է տեսանել. զի սիրեն զմարսն. նաեւ անասուն կենդանիքն։ Ապա ուրեմն եւ մեք պարտիմք սիրել զծնօէղն մեր զԱստուած. եւ ոչ քան զանբանս անբանգոյն լինիլ. եւ քան զգազանսն վայրենագոյն. զի նոքա սիրեն զծնօղս իւրեանց։ Դարձեալ՝ բնութեամբ է ի մեզ, զի սիրեմք զբարերասն մեր՝ որպէս մշակ վասն վարձու։ Նաեւ անասունք սիրեն զխնամիչս իւրեանց. որպէս շունք եւ այլն. եզն եւ էշն. ըստ այնմ, «ծանեաւ եզն զտածիչս իւր. եւ էշ զմսուր Տեառն իւրոյ. եւ Իսրայէլ զիս ոչ ծանեաւ»։

Ապա ուրեմն պարտէ եւ մեզ սիրել զԱստուած վասն անհամար եւ մեծամեծ պարգեւացն Աստուծոյ. զոր ոչ լեզուք պատմեն. եւ ոչ լսելիք տանին. զի ոչ միայն գոյացոյց, այլեւ բանական եւ ըստ պատկերի իւրոյ արար. եւ ի փափկութեան տեղիս եդ. եւ զամենայն ինչ հնազանդեցոյց նմա. եւ զրեկինս երկնայնօք. եւ զերկիրս երկրաւորօք. զծով՝ զօդ՝ եւ զայլն ամենայն ի վայելս մեր եդ եւ յետ անցանելոյն զպատուէրսն, ոչ անտես արար. այլ զօրէնս ետ օգնական. զհրեշտակս պահապան կացոյց. աւետեօքն զարթոյց։ Եւ ի վերայ այսր՝ «որ ի կերպարանս Աստուծոյ էր, զկերպարնս ծառայի էառ». եւ զանազան չարչարանօք եւ անարգանաց մահու փրկեաց զմեզ։ Եւ ի վերայ այսր՝ Աստուածութեան պատիւ խոստացաւ. եւ մշտնջենաւոր հանգիստ պատրաստեաց սիրելեաց իւրոց։

Դարձեալ՝ պարտ է սիրել՝ զԱստուած՝ զի մի տացուք նիւթ պարծանաց սատանայի առ յամօթ Քրիստոսի. այն ոչ ստեղծ զմեզ. եւ ոչ զերկինս, եւ ոչ զերկիր ետ մեզ. եւ այլ ինչ. եւ ոչ չարչարեցաւ վասն մեր. եւ մեք կամօք կամօք զհետ նորա երթիցուք. այս առաւել չարչարանք է մարդոյ քան զտանջանս զժոխոցն . քան զհուր գեհենին աւ զդժնակ այրումն։ Դարձեալ՝ զի պարտ է ամենայն մարդոյ ըստ երից եղանակացս այսոցիկ սիրել զԱստուած. եւ կատարել զկամս նորա. այսինքն, կամ ծառայական սիրովն երկրնչիլ յԱստուծոյ. «զի երանեալ է այր՝ որ երկնչի ի Տեառնէ. զպատուիրանս նորա նա կամի յոյժ»։ Կամ վարձուցն հատուցման ակնունելով սիրել զԱստուած. եւ լինիլ ի կարգս վարձկանաց. կամ որդիական սիրովն՝ զնոյն ինքն վասն իւր բարութեանն սիրել, եւ կատարել զհրամանս. որպէս ամենայն բարեմիտ որդի, զի սիրէ զհայր։ Եւ զի որդի եմք նմա. ասէ մարգարէն. «ո՞չ սա ինքն է հայրն քո՝ որ ստացաւ եւ ծնաւ զքեզ»։ Եւ Պօղոս՝ «այսուհետեւ չես ծառայ, այլ որդի եւ ժառանգ Աստուծոյ»։ Եւ զի մեծ են խոստացեալ բարիքն. ասէ Տէրն. «հայր իմ ուխտեաց ինձ զարքայութիւնն. եւ ես ձեզ ուխտեմ»։ Ասէ Պօղոս. «զոր ակն ոչ ետես եւ ունկն ոչ լուաւ եւ այլն»։ Եւ զի ծառայ եմք. ասէ մարգարէն։ «Ո՛ Տէր ես ծառայ քո եմ, ծառայ եւ որդի աղախնոյ քոյ»։ Եւ Պետրոս՝ «ոչ ապականացու արծաթով գնեցայք, այլ պատուական արեամբն Քրիստոսի»։ Չորս իրս պարտ է ի մտի ունել ծառայականին։ Նախ՝ զմարմնով պատուհաս աստի կենացս. որք բազումք են եւ ազգի ազգի։ Երկրորդ՝ զոր մահուն. «զի մահ մեղաւորին չար է»։ Երրորդ՝ զամօթ դատաստանին. զի դպրութիւնք բանին. այսինքն, խղճի մտացն իւրաքանչիւր։ Չորրորդ՝ զտանջանս դժոխոցն՝ որպէս ասացաք ի վերոյ։ Իսկ վարձկանականին ի մտի ունել։ Նախզի՝ «տեսանիցէ զՏէր առաջի իւր յամենայն ժամ ըստ մարգարէին». որպէս սովոր են վարձկանք փոյթ ունել գործոյն, մերձ գոլով վերակացութիւնն։ Երկրորդ՝ ըստ մարմնոյ զպարգեւսն. ըստ այնմ, «իմ է արծաթ եւ ոսկի. եւ ում կամիմ տաց զնա»։ Եւ թէ՝ «զհարիւրապատիկն աստ առնուցուն»։ Երրորդ՝ զընդաջմէն Քրիստոսի, եւ զընդ հրեշտակաց դասիլն. եւ զերանաւէտ լուրն։ Չորրորդ՝ զյաւիտենից կեանս անեզր եւ անսպառ. ուստի մերժեալք են ցաւք եւ տրտմութիւնք եւ այլն։ Իսկ որդիականին ի մտի ունել պարտ է։ Նախզի՝ գոյացոյց զմեզ յոչն չէ եւ ետ մեզ կեանս եւ իմաստութիւն եւ այլն։ Երկրորդ՝ զի վասն մեր արար զերկինս եւ զերկիր. եւ զամենայն բարութիւնս. որք տեսանին տուեալ յամենայն պէտս մեր։ Երրորդ՝ զանչափ սէր նորին. որ ետ զորդին իւր վասն մեր ի մահ. որպէս ասէ Յօհաննէս. «ոչ զի մեք սիրեցաք զնա, այլ զի նախ նա սիրեաց զմեզ. եւ առաքեաց զորդին իւր ի փրկութիւն մեզ»։ Եւ ի միտ ածել զամենայն խոնարհական տնօրէնութիւնս. այսինքն զքաղցն՝ զծարաւն՝ եւ զչարչարանս. զապտակն՝ զխոցուածսն՝ զմահն եւ զայլն ամենայն որ վասն մեր կրեաց բանն։ Չորրորդ՝ ի մտի ունել զշնորհն մեծ ի ձեռն մկրտութեանն. որ միայն հաւատով փրկիմք. եւ յետ այնորիկ խոստովանութեամբ զթողութիւն մեղաց։ Զայսոսիկ պարտ է յիշել՝ եւ մի կիսամասնեայ պաշտել զԱստուած. զոմն առաւել, եւ զոմն ոչ։ Եւ մի մեզէն օրէնսդրին դատաւոր նստիլ. զոմանս ընտրել յօրինացն եւ պահել. եւ զոմանս խոտել եւ ոչ պահել. զի արատաւորն թէպէտ սուրբ էր, այլ ոչ լինէր պատարագ Աստուծոյ»։ Զի առաքեալն ասէ. «մի եւ մի իւիք տայ ցէք պատճառս, եւ արատ ինչ ի պաշտօնն. այլ յամենայն ընծայեցուցէք զանձինս ձեր Աստուծոյ»։ Ապա ուրեմն պարտ է մեզ զամենայն պատուիրանս նորա պահել. եւ ոչ զոմանս պահել եւ զոմանս լուծանել։ Զի ասաց Տէրն աշակերտացն. «գնացէք ուսուցէք պահել զամենայն զոր ինչ պատուիրեցի ձեզ»։ Եւ Յակոբոս ասէ. «թէ ոք զամենայն օրէնսն պահիցէ, եւ միով իւիք գթիցէ, եղեւ ամենայն օրինացն պարտական»։ Եւ զմինն զայն՝ ցուցանէ առաքեալն. «եթէ ջամբիցեմ զամենայն ինչս իմ աղքատաց, եւ տաց զմարմին իմ յայրումն հրոյ, եւ սէր ոչ ունիցիմ ոչ ինչ եմ»։ Վասն որոյ պա՛րտ է մեզ սիրել զԱստուած ի բոլոր սրտէ, ի բոլոր զօրութենէ եւ այլն. որպէս հրամայեցաւ մեզ յօրէնս Աստուածային։ Եւ այսպէս առաջին պատուիրան է սիրել զԱստուած որպէս ցուցաւ։

Գլուխ ՃԲ. Նորին վասն սիրոյ ընկերին. ի բանն որ ասէ։ «Եւ երկրորդ՝ նման սմին, սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո»։ Մարկ. 12. 32։

Նման ասէ զայս սէրս առաջնոյն. զի նմանն՝ իրօք ինչ բաղդատի առ նախատիպն. եւ իրօք ինչ որոշի։ Այլ արդ՝ զի սէր է եւ այս. որպէս այն որ առ Աստուած. այսու համեմատ է. այլ զի այն առ Աստուած, եւ այս առ մարդիկ. այսու զանազան է։ Դարձեալ նման ասէ. որպէս ի միոյ սկզբնէ երկու պտուղք նման են միմեանց. նոյնպէս ի միոյ սկզբնէ՝ այսինքն, ի սիրոյն՝ սոքա երկոքին գործքս պտղաբերին։ Դարձեալ նման ասէ՝ զի որպէս որ զԱստուած սիրէ՝ զպատուիրանս նորա առնէ. նոյնպէս եւ որ զընկերն սիրէ՝ զնոյն Աստուծոյ հրամանս կատարէ։ Իսկ երկրորդ ասէ զսէր ընկերին. զի ըստ կարգի եւ ըստ զօրութեան՝ մերձաւոր է առաջին սիրոյն Աստուծոյ առանց միջոցի։

Իսկ ասելն՝ «սիրեսցես զընկերն քո իբրեւ զանձն քո»։ Զչափ սիրոյն Աստուծոյ յամենայն սրտէ՝ եւ յամենայան զօրութենէ հրամայեաց. եւ զչափ սիրոյ ընկերին՝ յանձն օրինագրեաց։ Եւ բնականապէս բազում եղանակաւ սիրեմք զանձինս մեր. այնպէս պարտիւք եւ սիրել զընկերս մեր։ Նախզի՝ ակն որ լուսաւոր է՝ ոչ պահէ իւր. այլ առաջնորդ է խաւար անդամոցն. նոյնպէս թէ ոք առաջնորդ է եւ տեսօղ՝ եւ զլոյս շնորհաց ինչ ունի՝ ուսուսն՝ հաւատ՝ կամ այլ ինչ՝ ոչ պահեսցէ միայն իւր. այլ ամենեցուն ուսուսցէ։ Երկրորդ՝ զի ոչ ոչք մասն նախանձի ընդ լոյս նորա. նոյնպէս ընդ շնորհս մեծամեծաց եւ ընդ փառս՝ ոչ է պարտ այլոց զչարիլ եւ տրտմիլ. այլ մանաւանդ ուրախ լինիլ եւ գոհանալ զԱստուծոյ։ Երրորդ՝ մի ձեռն վիրաւորել ի միւսէն, ոչ փոխարէն դարձեալ վիրաւորէ զնա. նոյնպէս ընդ բարկացելոյն՝ ոչ է պարտ բարկանալ եւ վիրաւորել զնա. այլ որպէս ասէ առաքեալն. «մի յաղթիր ի չարէն՝ այլ յաղթեա բարիաւն չարին»։ Չորրորդ՝ զի ձեռն որ վիրաւորեաց ոչ ընդ վայր թողու. այլ պատէ եւ բժշկէ զնա։ Այսպէս որ վիրաւորէ զընկերն՝ պարտ է նմա դարձեալ հաշտիլ եւ բժկել զնա. «զի բարկանայք եւ մի մեղանչէք ասէ. եւ արեգակն ի վերայ բարկութեան ձերոյ մի մտցէ»։ Հինգերորդ՝ զարտաքին կերակուրս ձեռն մատուցանէ բերանոյն. եւ նա ստամոքացն. եւ նա ի լեարդն. եւ լեարդն ի սիրտն տայ. եւ նա բաշխէ յիւրաքանչիւր մասն մարմնոյն։ Նոյնպէս եւ զինչն մեր հոգեւոր թէ մարմնաւոր՝ պարտ է տալ ամենայն կարօտեալոց։ Վեցերորդ՝ ի հարկանել զմի մասն՝ ձեռն բարեխօսէ. եւ թէ ոչ կարէ դարձուցանել՝ նորա փոխան վիրաւորի. նոյնպէս եւ մեզ պարտ է վասն ընկերին բարեխօսել, թէ բանիւք՝ թէ ընչիւք՝ եւ ազատել զնա. եւ թէ չկարեմք՝ զանձն դնել ի վերայ նորա. որպէս Քրիստոս զիւր անձն եդ ի վերայ մեր եւ վասն մեր ի մահ։ Եօթներորդ՝ թէ հատանի մի անգամն, այլքն ամենայն կսկծին. նոյնպէս թէ յեղբարց մերոց հատանի ոք ի հաւատոց, կամ ի գործոց, պարտ է կսկծիլ եւ դողալ վասն նորա. ըստ այնմ, «թէ վշտանայ մի անգամն՝ վշտանան ամենայն անդամք ընդ նմա»։ Ութներորդ՝ թէ միանգամն փառաւորի՝ որպէս գլուխն, կամ ձեռն, կամ մէջքն, այլքն խնդակիցք լինին։ Նոյնպէս թէ զեղբայրն քո տեսանես պատուեալ եւ պսակեալ, պարտ է խնդալ ընդ նմա. ըստ այնմ, «թէ փառաւորի մի անգամն՝ խնդան ամենայն անդամքն ընդ նմա»։ Իններորդ՝ ոչ կարէ ասել ակնն ցձեռն թէ չես ինձ պիտոյ. կամ գլուխն ցոտն. այլ զլոյսն եւ զկենդանական ջերմութիւնն տան անդամոցն։ Նոյնպէս եւ դու գլխաւորդ եւ տեսօղդ քում ժողովրդեանն՝ տուր եւ նուաստագունիցն։ Տասներորդ՝ զի յետինն որ է ի մեզ ոտքն՝ առաւել խնամք տանիմք նմա. որ բառնայ զմարմինն անտրտունջ։ Նոյնպէս եւ յեկեղեցիս որ թուի քեզ թէ կարի յետին է, առաւել պիտանի է ի գործս իւր. նմա առաւել պարտիմք խնամ տանիլ ըստ վստակոց իւրոց։ Այս է օրէն սիրոյ ընկերին, որպէս սիրոյ անձին։ Այլ վասն բազում պատճառի պարտ է սիրել զընկերն։ Նախզի՝ ամենայն ոք գիտէ որ ընտանի է մարդս եւ ոչ վայրենի. ապա ուրեմն պարտիմք գթալ առ միմեանս։ Երկրորդ՝ զի հաղորդիմք յայտ առնէ կազմուած զգայարանացս. զի ականջն լսէ յայլմէ. լեզուն խօսի առայլս։ Երրորդ՝ զի կարօտ եմք միմեանց. վասն որոյ ժողովիմք ի բնակութիւն քաղաքաց. զի ի միմեանց լցուսցուքք զպէտսն։ Չորրորդ՝ զի ազգակիցքեմք։ Նախ՝ ըստ մարդ տեսակիս . երկու՝ վասն միոյ գլխոյն Քրիստոսի. երեք՝ վասն միոյ յարգանդէ աւազանին ծննդեանն. չորս՝ զի զմի հոգի ընկալաք. հինգ՝ զի միոյ արեան եւ մարմնոյ հաղորդիմք. վեց՝ զի միոյ հօր որդէգրութեան արժանացաք։ Հինգերորդ՝ զի զյառաջագոյն սերմանց սիրոյն զպտուղն խնդրէ ասելով. «պատուիրան նոր տամ ձեզ՝ զի սիրեսջիք զմիմեանս»։ Եւ թէ ոք տարկուսի որպէս է այս նոր, զի ի հին օրէնսն օրէնսն գրեաց զայս։ Այս է լուծումն. զի անդ հրամայէր սիրել միայն զընկերն եւ զբարեկամն. իսկ ի նորս յաւել. «սիրեցէք զթշնամիս ձեր. եւ բարի արարէք ատելեաց ձերոց»։ Վեցերորդ՝ զի նշան աշակերտութեան իւրոյ՝ զսէր ընկերին եդ. եւ ոչ թէ զօրութիւն, կամ սքանչելիք առնել. զի զայն հոգին ներգործէ. եւ միայն գործիք է սպասաւորն։ Այլ ասէ. «յամսմ ծանիցեն թէ իմ աշակերտ էք, թէ սիրեցէք զմիմեանս»։ Եօթներորդ՝ զի զսէր ընկերին յինքն փոխանադրէ եւ իւր համարի. ըստ այնմ, «քաղցեալ եւ ետուք ինձ ուտել եւ այլն»։ Եւ թէ՝ «որով հետեւ արարիք միում յեղբարցս յայսցանէ՝ ինձ արարիք»։ Ութներորդ՝ զի լրումն է առ Աստուած սիրոյն սէր ընկերին. զի վասն սիրելոյն ԶԱստուած՝ զհրամանս նորա կատարեմք եւ սիրեմք զընկերն. վասն այն Մովսէս ջնջել խնդրէր զինքն ի գրոյն կենցա վասն ժողովրդեանն։ Եւ Պօղոս «նզով լինիլ ի Քրիստոսէ վասն ազգականաց իւրոց ըստ մարմնոյ։ Զի վասն կրկին պատճառի բերէին զայս յինքեանս»։ Նախզի՝ խորհեցան նմանիլ Տեառն, եւ դնել զանձն ի վերայ նոցա. որպէս ասէ. «այս է պատուէրն իմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս. որպէս եւ ես զձեզ սիրեցի»։ Եւ դարձեալ՝ «այսպիսի սէր ոչ ոք ունի, որ զանձն դնէ ի վերայ բարեկամաց իւրոց որպէս ես եդի»։ Երկրորդ՝ զի գիտէին անհնար գոլ օտարանալ առ ի յԱստուած սիրոյն. զի զիւր պատուիրանսն յարգէին եւ կատարէին։ Ուստի յայտ է զի տուան խնդրուածք նոցա։ Եւ առաքեալն ասէ. «լրում օրինաց սէրն է»։ Նախ այսպէս. զի տասն բան օրինացն՝ սիրովն կատարի։ Առաջին յանձնառականքն ամենայն սիրովն Աստուծոյ կատարին. յորժամ զԱստուծոյ սիրեմք, ոչ լինի այլ Աստուած բաց ի նմանէ . եւ ոչ օտար Աստուած առնեմք։ Եւ ոչ սուտ երդնումք ի Տէր. եւ սիրելովն զնա՝ պահեմք զօր շաբաթու նորա։ Եւ պատուեմք զհայր եւ զմայր. զի Աստուած է ծնօղ եւ ստեղծօղ մեր. եւ պատկեր են նորա հայրն եւ մայրն։ Նմանապէս զընկերն սիրելով՝ կատարեմք զմիւս հրաժարական օրէնսն։ Զի յորժամ սիրեմք՝ ոչ շնամք. ոչ գողանամք զինչսն. ոչ սպանանեմք. ոչ սուտ վկայեմք. եւ ոչ ցանկամք ընչից, եւ կամ կնոջ ընկերին։ Դարձեալ՝ զբանական եւ զբարոյական օրէնսն սիրով ընկերին կատարեմք. այսինքն զարդարութիւն. զարիութիւն. զողջախոհութիւն, եւ զխոհեմութիւն։ Նոյնպէս եւ զստացականն պահս։ զողորմութիւն. զաղօթս. եւ զսէր. եւ զխոնարհութիւն, եւ զպատիւ. սոքա ամենեքեն ընկերին սիրովն կատարին։ Իսկ աստուածայի օրէնքն՝ որ է հաւատն՝ յոյսն՝ եւ սէրն՝ սիրով Աստուծոյ։ Այլեւ զամենայն չարչարանս եւ զնահատակութիւնս՝ զսպանումն՝ զխաչն՝ եւ զանարգանս՝ սիրովնն Աստուծոյ կատեմք։ Իսկ սէրն՝ ծնանի ի հնազանդ եւ ի խոնարհ հոգւոյ. զի հնազանդիմք Աստուծոյ եւ սիրեմք զնա. եւ խոնարհութեամբ սիրեմք զընկերն։ Իսկ ատելութիւնն . եի հակառակութենէ եւ ի հպարտութենէ լինի. զի հպարտութեամբն ատեմք զԱստուած. եւ վասն հակառակութեան ատեմք զընկերն։ Եւ յատելութենէ բազում չարիք ծնանին. ոխ՝ քէն՝ նախանձ՝ բարկութիւն, եւ այլ ամենայն չարիք։ Իսկ ի սիրոյն՝ յառաջ գան բազում բարութիւնք . զոր թուէ առաքեալն։ «Սէր ոչ նախանձի. ոչ ամբարհաւաճի. ոչ գրգռէ. ոչ խնդրէ զիւրն. եւ այլն ըստ կարգի»։ Եւ այս գիտելի է՝ զի զեղանակ սիրոյն Աստուծոյ՝ ի սիրոյ ընկերին ուսանիմք։ Նախզի՝ ոե կարեմք ի սէրն Աստուծոյ հասանիլ առանց սիրոյ ընկերին։ Զորօրինակ՝ նախ ի ներքին աստիճանն դնեմք զոտն եւ ապա ի վերինն. եւ որպէս նախ ի դուռն գնամք՝ եւ ապա ի տունն մտանեմք նոյնպէս ի ճանապարհ սիրոյ Աստուծոյ՝ նախ յնկերին գամք, եւ ապա ի սէրն Աստուծոյ ելանեմք։ Երկրորդ՝ զոորպիսութիւն Աստուծոյ սիրոյն ի յընկերէն ուսանիմք. թէ սրտւ եւ թէ լեզուաւ. եթէ բանիւ՝ եթէ գործով. եթէ պատիր, եւ թէ ճշմարիտ։ Երրորդ՝ զորքանութիւն սիրոյն Աստուծոյ՝ ի յնկերէն ուսանիմք. թէ կատարեալ, եւ թէ անկատար. եէ բոլոր, եւ եթէ մասնաւոր։ Չորրորդ՝ զհնազանդութիւն սիրոյն Աստուծոյ՝ ի յընկերէն ուսանիմք. զի որ ասաց. «սիրեսցես զընկեր քո». զի թէ սիրեմք զընկերն՝ սիրեմք զԱստուած։ Հինգերորդ՝ զբարին եւ զօգուտն սիրոյն Աստուծոյ՝ ի սիրոյ ընկերինն ուսանիմք. զի սէրն Աստուծոյ տայ մեզ զարքայութիւնն. նոյնպէս եւ սէր ընտերին։ Վեցերորդ՝ զյայտնութիւն սիրոյն Աստուծոյ՝ ի սիրոյ ընկերին ուսանիմք. զի սէրն Աստուծոյ ծածուկ եւ անտես է. եւ սիրով ընկերին յայտնի եւ ի լոյս գայ։ Զի որպէս հայելին ցուցանէ զպատկերն. նոյնպէս եւ սէր ընկերին զԱստուծոյն։ Եւ զայս ամենայն խրատէ աւետարանիչն. «թէ զընկերն զոր տեսանես ոչ սիրես. զԱստուած ոչն տեսաես զի ա՞րդ կարես սիրել»։ Այսքան վասն սիրոյ։ Եսային «երկինք աթոռ իմ են» վասն պատարագաց. եւ վասն գալստեանն ի միւսան գամ. համարն է քաղուածոյն։

Գլուխ ՃԳ. Շաբաթի աւուր նորին քարոզ վասն Յարութեան Ղազարու, ի բանն՝ «Եկեսցէ ժամանակ՝ եւ արդէն իսկ է. յորժամ մեռեալք լսիցեն ձայնի որդւոյն Աստուծոյ եւ եկեսցեն արտաքս»։ Յօհ. 5. 28։

Վեցերորդ շաբաթս այս յորում տօնեմք յարութեանն Ղազարու՝ պատկեր է Զ հազարեն դարուս. որ գալստեամբն Քրիստոսի փրկութիւն եւ յարութիւն եղեւ մարդկայինս ազգի։ Եւ այս զանազան եղանակաւ. յօրինակ առեալ զյարութիւնն Ղազարու յարութեան ամենայն մարդկան։ Նախ եւ առաջին՝ կարգ շաբաթուս որ վեցերորդ է ի շաբաթս պահոց՝ զայն նշանակէ, որ առհաւատչեայ յարութեամբն Քրիստոսի ընկալաք ի բնութիւնս մեր զյարութիւն յուսով։ Զի որպէս նա յարեաւ ըստ նմին օրինակի եւ զմեզ յարուսցէ. զի նա է պտուղ ննջեցելոց, եւ անդրանիկ մեռելոց. եւ նա ի վեց դարուս յարեաւ. եւ խոստացաւ մեզ զյարութիւն կենաց. զայն ցուցանօ վեցերորդ շաբաթ պահոցս։ Երկրորդ՝ օրինակ է պատկեր աւուրս ըստ թուոյ. զի որպէս յետ ամենայն աւուրց՝ ի շաբաթի օրս տօնեմք զյարութիւն Ղազարու։ Նոյնպէս առհասրակ յարութիւն ամենայն մարդկան՝ լինելոց է ի կատարումն եօթներորդ դարուն ի մուտն ութներորդին, եւ աներեկ աւուրն։ Զայն նշանակէ պակեր աւուրս շաբաթու եօթներորդ թուով։ Երրորդ օր շաբաթուս այս՝ օրինակ է յարութեան մերոյ ըստ անուանն. զի շաբաթն հանգիստ լսի. որ նշանակէ զհանգիստ մահուն ի գերեզմանի։ «Զի մահ մարդոյն՝ հանգիստ է ասէ երանելին Յոբ»։ Զի որպէս անհնարին է առանց շաբաթու ի կիրակէն հասանիլ. այսպէս անհնարին է առանց մահու յարութեանն հանդիպիլ։ Վասն որոյ օր շաբաթունս՝ նշանակէ զհանգչիլն ի գերեզմանի. եւ օր կիրակէին զյարութիւնն, որ յետ մահուան առ հասարակ ամենայն մարդկան։ Չորրորդ՝ շաբաթս այս օրինակ է յարութեան մերոյ եւ դատաստանի ամենայն մարդկան ըստ կարգի. զի որպէս այսօր գայ Տէր մեր ի Բեթանիա եւ յարուցանէ զՂազար. նոյնպէս եւ նախգայ եւ յարուցանէ զմեզ ի դատաստան զամենայն մարդիկ։ Իսկ ի վաղ առաւօտուն գնալն յԵրուսաղէմ, եւ դղրդիլ քաղաքին, եւ ելանել ընդ առաջ նորա՝ օրինակ է գալուստեանն Քրիստոսի. յորում յառնեմք ի մեռելոց, եւ ելանեմք դէմ ընդառաջ նորա լուսեղէն ամպօք յօդս։ Ովսաննա երգելով եւ ուրախութեամբ մտանել ի տաճարն՝ ի վերինն Երուսաղէմ ամենայն բազմութեամբ արդարոց։ Հինգերորդ՝ նշանակէ օրս այս յարութեան մերոյ. զի որպէս ի մեծի շաբաթի օրն զյարութիւն պատմէ՝ եւ չեւ եղեալ յարութիւն. այլ գուշակէ զյարութիւն որ լինելոց է ի գիշերի յաւուր կիրակէի։ Նոյնպէս եւ յարսմ աւուր շաբաթու զհամօրէն մարդկան յարութիւն ցուցանէ որ լինի ի կիրակէ աւուր գալստեանն Քրիստոսի։ «Ի մէջ գիշերի եղեւ բարբառ՝ ահա փեսայ գայ արիք ելէք ընդառաջ նորա»։ Վեցերորդ՝ օրինակ է յարութիւնն Ղազարու մարդկայինս բնութեան. զի որպէս ի փոքրագունէն ի մեծագոյնն ընթացաւ բժշկութիւն. զի ուրեմն զգօսացեալ ձեռն բժշկեաց. եւ ապա զբոլոր անդամալոյծն. եւ ապա զի ծնէ կոյրն լուսաւորեաց. եւ ապա զդուստր քահանայապետին ի տանն յարոյց. եւ ապա զորդի այրւոյն ի ճանապարհին. եւ ապա զՂազար չորեքօրեայ ի գերեզմանէն յարոյց։ Նոյնպէս եւ զբժշկութիւն մարդկայինս ազգի՝ ի փոքրագունէն ի մեծագոյնն աւարտեաց։ Զի նախ ի մարմինն ներգործեաց զբժշկութիւն ախտաժէտաց. եւ ապա ի հոգին զթողութիւն մեղաց. եւ ապա ինքն յարեաւ ի գերեզմանէն. եւ զբազումս հոգւով եւ մարմնով յարոյց ընդ ինքեան։ Եւ ապա զհամօրէն յարութիւն շնորհեսցէ ամենայն մարդկան. եւ զկեանս յաւիտենից սիրելեաց իւրոց։ Եօթներորդ՝ օրինակ է յարութեան մերոյ. զի յաւուր չորեք շաբաթի՝ յորում մատնեցաւ Քրիստոս, մեռաւ Ղազար, եւ յաւուր շաբաթու յորում ննջեաց Տէրն ի գերեզմանի՝ յարոյց զՂազար։ Նոյնպէս եւ փրկագործ չարչարանքն իւր՝ զչարչարանս մեր լուծանէ եւ փրկէ զմեզ. եւ յարութեամբն ի մեռելոց կենագործէ, եւ անմահացուցանէ զմեզ։ Ութներորդ՝ յարութիւն Ղազարու՝ օրինակ է կրկին յարութեան. որ նախ եկն Տէր մեր ի Բեթանիա եւ յարոյց զՂազար. եւ դարձեալ եկն ի Բեթանիա եւ Ղազար ընդ նմա յարուցեալ. զի այսօր տօնեմք զյարութիւն նորա։ Նմանապէս եւ կրկին է գալուստն Քրիստոսի յերկիր. եւ կրկին յարութիւն մարդկան։ Առաջին գալստեամբն յարոյց զհոգին մեր ի դժոխոց. որպէս գոհանայ Ադամ ծննդօք իւրովք եւ ասէ. «Տէ՛ր հանէր ի դժոխոց զանձն իմ». այս առաջին յարութիւնն։ Իսկ երկրորդ գալստեամբն՝ յարուցանէ զմարմինս ընդհանուր ամենայն մարդկան. որպէս ասէ. «փրկեցեր յայնցանէ՝ որք ի ջանեն ի գուբ. «զնորոգումն ամենայն մարմնոյ ասէ ի յարութեան աւուրն։ Իններորդ՝ նախ յարութիւնն Ղազարու զկնի քառասնիցն. եւ ապա յարութիւնն Քրիստոսի զկնի չարչարնացն։ Զայն ցուցանէ թէ՝ պահք եւ աղօթք եւ այլ ճգնութիւնք՝ Քրիստոս չարչարակից առնեն զմեզ. զի նախ յարոյց զՂազար եւ ապա ինքն յարեաւ. նոյնպէս պահք եւ աղօթք՝ նախ աստ զհոգիս մեր մաքրէ եւ կանգնէ ի զանազան ախտից. եւ ապա անդ ի հանդերձեալն փառաց եւ պսակաց արժանաւորէ։ Տասներորդ կերպիւ՝ օրինակէ օրս այս յարութեան մերոյ. զի որպէս նախ ասաց յաղագս իւրոյ յարութեանն, եւ ապա յարեաւ. եւ նախ մարգարէքն գուշակեցին, եւ Քրիստոս կատարեաց. նոյնպէս եւ նախ բանիւ աւետարանեաց. եւ ապա գործով կատարեաց զյարութիւնն. բանիւ ասաց. «եկեսցէ ժամանակ եւ արդէն իսկ է՝ յորժամ մեռեալք լսիցեն ձայն Որդւոյն Աստուծոյ եւ եկեսցեն արտաքս»։ Զի Բ ժամանակս մեզ ցուցանէ Բանն. զի այն որ ասէ. «եկեսցէ ժամանակ՝ զհանդերձեալ յարութիւնն ակնարկէ առ հասարկ ամենայն մարդկան»։ Եւ որ ասէ՝ «արդէն իսկ է». զներկայն նշանակէ. որ յարոյց զՂազար ի մեռելոց ի հաստատութիւն եւ ի հաւատ համօրէն յարութեանն։ Մետասաներորդ՝ օրինակ է յարութեան մերոյ. զի վերջին նշան սքանչելաց Քրիստոսի որ արար ի մեզ՝ յարութիւնն էր Ղազարու։ Որպէս ի սկիզբն նշանաց զջուրն ի գինի փոխեաց. նոյնպէս եեւ ի վերջն զՂազար յարոյց։ Զի թէպէտ նստաւ ի վերայ աւանակի, եւ ի խաչելութեանն բազում սքանչելիք եղեն, եւ ի յարութեանն. այլ սոքա ամենեքեան ցոյցք էին ներգործութեանց նորին։ Իսկ որ ի մարդկիկ արար սքանչելի՝ ի վերջինն յարոյց զՂազար. նոյնպէս եւ վերջին ի սքանչելեաց գործոց է յարութիւնն առ հասարակ ամենայն մարդկան. իսկ փառք եւ պսակք սրբոցն՝ նշանակեն սիրոյ եւ իմաստութեանն Աստուծոյ։ Եւ տանջանքն մեղաւորաց՝ նշանակ է կարօղ զօրութեան եւ արդար հատուցման նորա։ Երկոտասաներորդ՝ որպէս զՂազածր չորեքօրեայ յարոյց. նոյնպէս եւ զչորեք նիւթեայ բնութիւն մարդկան՝ ի չորից ծագաց աշխարհի առհասարակ յարուցանէ փողագոչ ձայնիւ իւրով. թէպէտ ձայնն հրեշտակի է, այլ ամենակարօղ զօրութիւն կոչողին Քրիստոսի յարուցանէ զմեռեալսն որպէս ասէ։ «Եկեսցէ ժամանակ՝ յորում ամենեքեան որք ի գերեզմանս կայցեն, լսիցեն ձայնի Ոդւոյն Աստուծոյ, եւ եկեսցեն արտաքս»։ Որպէս կոչեաց զՂազար ձայնիւ աստուածային հրամանաւն ասելով։ «Ղազար է արի եկ արտաքս»։ Արդ այսպէս եւ առաւել քան զայս՝ յարութիւն Ղազարու օրինակ է ընդհանուր ամենայն մարդկան։ Այլեւ եւ զայս գիտել պարտ է՝ զի օրս այս յորում տօնեմք՝ ոչ է օրն այն յորում կոչեաց զՂազար եւ յարոյց ի մեռելոց։ Վասն զի՝ հնգետասան աւուրբք յառաջ է օրն այն. զկնի որոյ խոյս ետ ի հրէիցն. եւ չոգաւ ի յԵփրայիմ քաղաք. եւ Դարձեալ՝ անտի գայ յերեքով. եւ անտի ելանէ ի Բեթանին, եւ յընթրիս բազմի. եւ Ղազար մի էր ի բազմելոցն ընդ նմա։ Զի յորժամ լուան որ յԵրուսաղէմ տեսօղք սքանչելեացն էին, ի վաղուեան ժամու առին ոստս արմաւենեաց. եւ ելին ընդ առաջ նորա. որպէս ասէ աւետարանիչն եթէ՝ «Յիսուս վեց աւուրբք յառաջ քան զտօն հին զատկին՝ եկն ի Բեթանիա ուր էր Ղազար. զոր յարոյց յառաջնումն գալստեան»։ Վասն որոյ՝ զօրս զայս տօրեմք նախաշաւիղ գալստեան նորա յԵրուսաղէմ։ Իսկ կանօնն յայսմ աւուր կատարի ի տասն ժամուն։ Նախ՝ նշանակէ զտասներորդ ժամն, յորում տէրն զընթրիսն եկեր ի Բեթանիա։ Երկրորդ՝ ցուցանէ, թէ ի նոյն տասն ժամն յարոյց զՂազար ի գերեզմանէն։ Երրորդ՝ օրինակէ զտասն ժամն, յորում ել Ադամե ի դրախտէն, եւ անկաւ ի տեղի սգոյ եւ տրտմութեան։ Չորրորդ՝ ցուցանէ ԶԺ ժամն՝ յորում եդ զաւազակն ի մէջ դրախտին. որպէս խոստացաւ. «այսօր ընդիս իցես ի դրաշտին»։ Հինգերորդ՝ նշանակէ զտասն ժամն՝ յորում Տէրն բոլորից էջ ի խաչէն, եւ եդաւ ի գերեզմանի։ Վեցերորդ՝ ըստ պասեքի ճրագալուցին է կանոնս. զի որպէս անդ ի տասներորդ ժամուն վառեմք զլոյսն, եւ տօնեմք ճրագալուց յարութեանն մեծի. նոյնպէս եւ աստ ի տասներորդ ժամու այսօր վառեմք զլոյս, եւ կատարեմք զկանոն մեծի գալստեանն Քրիստոսի։ Եւ զի զյարութենէն Ղազարու որպէս ասէ աւետարանն. «եկեսցէ ժամանակ եւ արդէն իսկ է. յոր ժամ մեռալք լսիցեն ձայնի որդւոյն Աստուծոյ եկեսցեն արտաքս»։ Եւ զի մի է անբաժանելի Բանն մարմնացեալ Որդի Աստուծոյ. եւ նոյն ինքն որդի մարդոյ. եւ ոչ յերկուս բաժանեալ. ոչ յերկու բնութիւնս. եւ ոչ յերկու դէմս. եւ ոչ ի կամս. եւ ոչ ի գործս. եւ ոչ ի կիրս բաժանեալ եւ երկատեալ. այլ մի եւ անբաժանելի բնութեամբ։ Վասն այն ի վերայ եբեր, «եւ զի որդի մարդոյ է ընդ այն զի՞ զարմանայք».. այսինքն, նոյն ինքն Որդին Աստուծոյ՝ է որդի մարդոյ երեւեալ մարմնովն։ Եւ նոյն որդին մարդոյ՝ է ճշմարիտ Որդին Աստուծոյ անբաժանելիի բնութեամբն։ Վասն այն յորժամ ասաց թէ, «լուիցեն ձայնի Որդւոյ Աստուծոյ մեռեալք, ի վերայ եբեր թէ , որդի մարդոյ է՝ ընդ այն զի՞ զարմանայք»։ Եւ ի հաւատ հաստատութեան՝ մարդկային ձայնիւն կոչեաց զՂազար ի գերեզմանէն։ Եւ աստուածային զօրութիւնն միացեալ ընդ նմա, արձակեաց զնա ի դժոխային կապանացն։ Վասն այն ի դէմս նորա խորհրդածի սաղմոսն այսր աւուր. «բարձր առնեմ զքեզ Տէր՝ զի ընկալար զիս». այսինքն գոհանայ զառատ մարդասիրութենէն Քրիստոսի. որ ընկալաւ զհոգի նորա ի դժոխոց. եւ զմարմին նորա ի գերեզմանէն. եւ ոչ ուրախարար զթշնամին սատանայ եւ զչարասէր դեւս նորա։ Եւ ամենայն փոխ սաղմոսին՝ ըստ այսմ խորհրդոյ խօսի։ Այսպէս եւ առաքեալն վասն յարութեան նորին վկայէ. «եթէ հաւատամք եթե Յիսուս մեռաւ եւ յարեաւ, ապա Աստուած զննջեցեալսն ի ձեռն Յիսուսի ածցէ ընդ նմա»։ Եւ աստ երեւի կրկին հարցումն։ Առաջին եթէ ընդէ՞ր ոչ յիշէ զդուստր Այրոսին . կամ զորդի Այրւոյն. կամ զՂազարու մերձաւոր սքանչելիս ասելով. եթէ որպէս զսոսա յարոյց. նոյնպէս եւ ի կատարածի յարուցանէ. այլ զյարութիւնն Քրիստոսի դնէ օրինակ։ Ասեն վարդապետք, թէ հրամանաւն Քրիստոսի յարեան եւ այսոքիկ մեռալք. եւ դարձեալ մեռան. վասն այնորիկ ոչ եդ զսոսա օրինակ յարութեան. զի կարկեսցի բերան հերձուածողացն՝ որք ասելով էին եթէ. ի յարութեանն թէպէտ յառնեն, դարձեալ մեռանին. վասն որոյ եթող զնոսա. եւ ի մէջ եբեր զհաւատարիմք վկայն զորմէ ասաց . «այսուհետեւ ոչ մեռանի. եւ մահ նմա ոչ եւս տիրէ». եւ նոյնպէս կատարեալ յարութեամբ։ Երկրորդ՝ հարցումն թէ, յամենայնի եւ միշտ զօրաւոր է յարուցիչն. վասն է՞ր ի կատարածի յանմահութիւն յարուցանէ. եւ այժմու մեռեալքս ի բանէ նորա յարուցեալք դարձեալ մեռանին։ Ասեն վարդապետք՝ թէ մահ նորա առաջի կայր դեռեւս. վասն այն եւ մեռան սոքա. իսկ յորժամ նա յառնէ, «եւ մահ նմա ոչ եւ տիրէ, » յայնժամ եւ հրաման նորա յանմահութիւն զմեռեալս յարուցանէ։ Զի լիցի Ինքն յառաջացեալ յամենայնի . եւ յարութիւն մեր ի յարութենէ Նորա պատճառի. զի «Նա՛ է պտուղ ննջեցելոց եւ անդրանիկ մեռելոց. որպէս ասէ առաքեալն». եւ Նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԴ. Նորին դարձեալ ի նոյն խորհուրդ։ «Եւ էր ոմն հիւանդ Ղազարոս ի Բեթանիայ եւ այլն»։ Յօհ. 11. 1։

Եւ բառս ի Սուրբ Գիրս՝ յերեք տեղւոջ դնի. ի սկզբան բանի. որպէս այն. «եւ Յիսուս Քրիստոսի ծնունդն էր այսպէս»։ Եւ ի վերջ բանի. որպէս այն՝ «Տօր թագաւոր յաւիտենից եւ եւս»։ Ի մէջ բանի. որպէս այն՝ «բարի առնէ Տէր բարեաց. եւ այնոցիկ որք ուղիղք են սրտիւք»։ Եւ յամենայն ուրեք ուր դնի եւն՝ կրկին բանի դէմս ցուցանէ. որպէս այս որ ասէ։ Եւ էր ոմն հիւանդ Ղազարոս ի Բեթանիայ»։ Երկու դէմս նշանակէ. այսինքն զհիւանդութեան. զի է որ առողջանայ՝ եւ է որ մեռանի։ Իսկ այս հիւանդութիւնս՝ ոմն էր. այսինքն, առանձնակի է յերկուցն. զի ոչ առողջանայ, եւ ոչ մեռանի. որպէս այլք մինչ ի կատարածի օրն. այն միջակ է երկուցն։ Դարձեալ ոմանք երկբային յիմարութեամբ տեսանելով զսիրելին Քրիստոսի ի փորձանս եւ ի նեղութիւնս անկեալ։ Որ լինի վասն հինգ պատճառի։ Նախզի՝ կատարեսցի Բանն Քրիստոսի որ ասաց։ «Երանի է ձեզ՝ յորժամ նախատիցեն զձեզ եւ հալածիցեն։ Եւ զի դուք չէք յաշխարհէ. վասն այնորիկ ստեայ զձեզ աշխարհ զիւրն սիրէ»։ Երկրորդ՝ զի որպէս պատերազմ ի վերայ ամուր դղեկի լինի, եւ ոչ ի դիւր դաշտի. այսպէս սատանայ միշտ ընդ արիագոյնսն ամրացեալ հաւատով եւ գործով պատերազմի։ Երրորդ՝ զի որ այլոց քարոզէ թողուլ զհեշտութիւն աշխարհիս՝ պարտ է եւ ինքն նոյնպէս լինիլ։ Չորրորդ՝ զի թէ փոշէ տեսակ սխալանս ունիցի մարդ գոլով՝ այնու մաքրեսցի. որպէս արծաթ ի մէջ բովի։ Հինգերորդ՝ զի զյոյսն հաստատուն ունիցի, թէ որպէս սիրեցելոյն Ղազարու պարգեւեաց կեանս՝ այսպէս եւ համբերողացն պարգեւէ զյաւիտենական կեանսն. վասն այն ասէ։ «Եւ էր ոմն հիւանդ Ղազարոս ի Բեթանիայ»։ Գիտելի է՝ զի խորհրդոյն տեսութիւն՝ այսպէս բացայայտի։ Հիւանդութիւնն Ղազարու՝ զմարդկային բնութիւնս նշանակէ. որ հիւանդացաւ մեղօք. եւ ի մարմնոյ հեշտութիւն մեղաց բազում ժամանակս ընկողմանէր։ Եւ Բեթանիա տուն չարչարանաց լսի . որ է օրինակ բոլոր աշխարհի. յորում մարդիկ բնակի. որ տուն է չարչարանաց եւ հիւանդութեան եւ մահու. որպէս վճիռ եդ ի վերայ նախաստեղծիցն, թէ «փուշ եւ տատասկ բուսցի քեզ». եւ տրտմութեամբ ծնցիս որդի. եւ քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց, մինչեւ դարձցիս ի հող»։ Եւ կարօտէր բնութիւնս մեր հարազատ սիրելւոյ օժանդակութեան. այսինքն Քրիստոս. որ լուծանէր զկապ վճռին. եւ յօրհնութիւն փոխէր զանէծսն։ Եւ քորք սորա որք աղերսեն առ Քրիստոս սոքա են արդարք եւ օրինաւորք. որք հաճոյացան Աստուծոյ. որպէս Աբրահամ. Մովսէր. եւ այլ մարդարէք։ Որք արտասուալից պաղատանօք հառաչանս առաքեն առ Աստուած եւ ասեն։ «Տէր՝ զոր սիրեցերն ի սկզբանէ՝ եւ ըստ պատկերի քում ստեղծեր զմարդն՝ հիւանդացեալ դնի. այսինքն, չարչարի ի մեղաց մահիճս։ Եւ յիրաւի այս. զի քան զամենայն ստեղծուածս՝ զմարդն նռաւել սիրէ. եւ յայտ է ի չորից։ Նախզի՝ ի մէջ ամենայն արարածոց՝ զմարդս միայն ստեղծ ի պատկր իւր եւ նման որպէս վկայէ գիրն. եւ անձնիշխան եւ Տէր եւ թագաւոր ի վերայ ամենայն երկրի։ Երկրորդ՝ յայտ է յայնմանէ՝ զի մարդասէր կոչի Աստուած, եւ ոչ աշխարհասէր. եւ զմարդասիրութեան կոչումն ոչ միայն անուամբ, այլեւ գործով ցուցանէ մարդկան. զի սիրէ զարդարս եւ պահէ զանմեղս. ընդունի զմեղաւորս եւ թողու զմեղս։ Երրորդ՝ յայտնի է սէրն Աստուծոյ՝ որ վասն մարդկան սիրոյ Աստուծոյ մարդ եղեւ. եւ ընդ մարդկան շրջեցաւ. եւ չարչարեցաւ եւ մեռաւ, եւ դժոխս էջ. եւ յարեաւ եւ ազատեաց զազգս մարդկան ի տանջանաց։ Չորրորդ՝ յայտնի է ի վկայութեանց. որպէս ասէ Յօհաննէս. «ոչ թէ մեք սիրեցաք զԱստուած, այլ զի նա նախ սիրեաց զմեզ եւ առաքեաց զորդին իւր ի փրկութիւն աշխարհի»։ Եւ դարձեալ ասէ. «այնչափ սիրեաց Աստուած զաշխարհս՝ մինչեւ զորդին իւր միածին ետ»։ Ապա յայտէ՝ զի սիրելի է մարդն Աստուծոյ քան զամենայն ստեղծուածս։ Եւ դարձեալ՝ օրէնքն քոյր է աւետարանիս՝ որպէս ի միոյ ծնղէ տուեալ. եւ ամենայն բանք օրինացն՝ խրատք եւ աղերսանք՝ բուժիչք են հիւանդութեան մերոյ։ Որոց իբրեւ լուաւ երկնաւոր բժիշկն, ասէ. «այն հիւանդութիւն չէ ի մահ. այլ վասն փառացն Աստուծոյ. զի փառաւորեսցի Որդի Աստուծոյ այնուիկ»։ Եւ զի՞նչ էր փառքն Աստուծոյ՝ որ ի ձեռն փրկութեան մարդկան յաւելաւ. զի նախ քան զյաւիտեանս փառաւորեալ էր ընդ Հօր։ Այս է։ Նախ՝ որ մարդանալովն եցոյց զփրկութիւն իւր. եւ յայտնի արար զարդարութիւն ամենայն աշխարհի. զի գալստեամբն իւրով՝ ամենայն երկրաւորք ծանեան զարդարութիւն նորա. զոր նախ միայն երկնաւորքն գիտէին։ Երկրորդ՝ զի ոչ երկնաւորքն լիապէս գիտէին զծածուկ խորհուրդ մարդեղութեանն. այլ միայն հայր իւր եւ Հոգին Սուրբ։ Այլեւ ի մարդեղութենէն եւ ի մահուն, եւ յարութենէն եւ յեկեղեցւոյ ծանուցաւ երկնաւորացն բազմապատիկ իմաստութիւնն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ եւս յայտնի. զի այժմ «ծունր կրկնի նմա յամենայն երկնաւորաց եւ յերկրաւորաց, եւ ի սանդարամետականաց. եւ ամենայն լեզու խոստովանի, թէ Տէր է Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ Հօր»։ Այն է ասելն թէ՝ «փառաւոեսցի Որդի Աստուծոյ այնուիկ»։ Իբրեւ լուաւ Յիսուս թէ հիւանդ է, զտեղի կալաւ աւուրս երկուս»։ Զի տիրեսցէ մահն՝ եւ մեծասցին սքանչելիքն վասն յարութեան Ղազարու։ Իսկ ըստ խորհրդոյ՝ ոչ թէ յայնժամ ուսաւ զմարդկային կիրս, յորժամ մարգարէքն եւ օրէնքն աղաչեցին. այլ նախ քան զայն՝ գիտէր զտկարութիւն մարդկան. որպէս ասաց առ Նոյիւ. «միտք մարդկան հաստատեալ են ի խնամս չարի ի մանկութենէ իւրեանց»։ Ոչ թէ բնութեամբ չար էր ստեղուածն Աստուծոյ. այլ զի եկամուտ չարութիւնն բանաւորեցաւ եւ հաստատեցաւ ի նոսա։ Նախ՝ ի պատուիրանազանցութենէն Ադամայ. եւ ապա յանձնիշխան կամաց ի մեղս հաստատեցան։ Նոյնպէս եւ աստ իմանալի է. զոր լուաւն յայնժամ. այսինքն , իբր թէ զխնդրուածս նոցա ընկալաւ։ Եւ վասն է՞ր ընդ միջեաց աւուրս երկուս. եւ ապա երեւեցաւ մարմնով։ Նախզի՝ անկարգ էին մարդիկ յայնմ ժամանակին. եւ ոչ խնդրէին զփրկութիւն. եւ ոչ յուսային. այլ յորժամ խրատեցան յօրինացն, եւ չարչարեցան ի մեղաց, կարօտացան փրկչին. յայնժամ երեւեցաւ փրկիչն։ Երկրորդ՝ զի բնական օրէնքն ի գրաւորականն տկարասցին ի փրկել զմարդիկ. եւ յորժամ երեւեսցի փրկիչն, ոչ կարծեսցեն յօրինացն որ տկարացաւ, այ լ ի կարօղ զօրութենէ փրկչին մերոյ Քրիստոսի . ըստ այնմ, «իբրեւ տկարացաւ օրէնն մարմնաւոր. առաքեաց Աստուած զՈրդի իւր՝ որ դատապարտեաց զմեղս»։ Վասն այսորիկ յառաջին ժամանակին՝ անագանեաց փրկիչն զգալուս իւր։ Եւ որ ասէ երկու օր՝ այսինքն, կամ բանական եւ գրաւոր օրէնքն է օր եւ լոյս . զի «պատուիրանք Տեառն լոյս են, եւ լոյս տան աչաց». կամ առաջին օր է ի Մովսիսէ ի Դաւիթ. եւ երկու օր՝ ի Դաւիթէ մինչեւ Յովհաննէս, յորժամ եհաս փրկութիւն աշխարհի։ Եւ եկն Տէրն յանապատէ. ի սուրբ արգանդէն . եւ եգիտ զմեզ մեռեալս մեղօք. ոչ չորեքօրեայ, այլ ի յոլով ժամանակաց նեխեալ եւ հոտեալ ժամահոտ ախտիւք։ Սակայն եւ զչորեքօրեայն ասել՝ ոչ է առանց խորհրդոյ. զի ի չորից նիւթոց գոյացեալ է մարմին մարդոյ. ամենեւին ապականեալ էր եւ ոչ գոյր մասն ինչ կենդանութեան. եւ այս ի չարին պատրանաց։ Դարձեալ՝ չորեքօրեայն ասել՝ նշանակէ զեօթն մահացու մեղս. զի չորս օրն՝ երեք գիշեր է. որ մարմնական եւ հոգեկան մեղօք ամենեւիմբ հոտեալ եւ նեխեալ էր ազգ մարդկան ի խաբէութենէ չարին։ Այլեւ ծանր վէմ կռապաշտութեան ի վերայ թիկանց հեթանոսաց էր բարձեալ. եւ ի խաւար անգիտութեան ծածկեալ. «զի մի ծագեսցի աստուածագիտութեան լոյսն ի սիրտս նոցա»։ Իսկ յորժամ եհաս գալուստն փրկական յետ երկուցնն ասացեալ աւուրց՝ նախ հրամայեաց զվէմն անհաւատութեան ի բաց բառնալ եւ գալ ի հաւատս ճշմարիտս. եւ ապա առ հայր կարդալովն՝ զմիակամութիւնն ընդ հօր ցուցանէ. այլեւ զհօր կամակցութիւնն ի փրկութիւն մեր յայտնէ։ Յայն ժամ կենդանարար ձայնիւն՝ ազգեաց ի մեզ լուսաւոր քարոզութեամբն. «արի եկ արտաքս յարգելական կապարանէդ. եւ լուսաւորեսցէ զքեզ Քրիստոս»։ Յայսմ հրամանէ՝ անթիւ հոյլք հեթանոսաց ի ձեռն աւազանին մերկացան զպատրանս մեղաց. եւ ձեռքն արձակեցան ի կապոյ անպարշտութեան. եւ բարձաւ անյուսութեան վարշամակն յերեսաց նոցա։ Եւ ասէ ցնոսա՝ «լուծէք եւ թողէք երթալ». ոչ կորստական ճանապարհաւ, այլ ի կեանս մշտնջենաւոր. որ զինքն ցուցանէր առաջնորդ ասելով. «ես եմ ճանապարհ եւ ճշմարտութիւն եւ կեանք»։ Այսպիսի խորհրդով տեսութիւն՝ առ հասարակ բնութիւնս։ Իսկ առ մեզ այսպէս ցուցանէ նշանակ բանիս։ Զի իւրաքանչիւր ոք՝ առանձին մեղօք հիւանդանայ. եւ որպէս զանդամալոյծ անկանի ի մահիճս ցաւոց. եւ քորք անձին ախտացելոյ՝ իմանին զգայութիւնք մարմնոյ. որ կրկին են լծորդք. երկու աչք. երկու ականջք. երկու հոտատելիք. Բ ձեռք. լեզու, եւ մակալեզու. որք ի ձեռն զղջման առաքեն առ երկնաւորն բժիշկ։ Աչք զարտասուս. լեզու զհառաչանս. ձեռք զբախումն կրծից, եւ զբազկատարած աղօթս. եւ այլքն նմանապէս ըստ իւրեանց պատշաճին՝ զէն լինին արդարութեան հոգւոյն. եւ խնդրեն զբժիշկն խոնարհիլ առ մեզ. որ ասաց՝ «ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս մինչեւ ի կատարած աշխարհի»։ Եւ յայնժանմ առաքելովքն շրջէր. եւ այժմ վարդապետօք եւ քահանայիւք եւ աղքատովք շրջի ի դրունս մեր ի բժշկել զմեզ։ Վասն զի դեռ չէ ժամանակ ասելովն, թէ «ոչ մեռեալք օրհնեսցեն զքեզ». եւ ոչ է փակեալ դուռն առագաստին որպէս յիմար կուսանացն. եւ ոչ ասէ «ծառայ չար եւ վատ. եւ կամ թէ կապեցէք զդորա զոտս եւ զձեռս՝ եւ հանէք ի խաւարն արտաքին»։ Այլ ըստ խրատուն առքելոյ՝ «մտցուք առաջի փառաց աթոռոյ նորա. եւ գտցուք զողորմութիւն ի դէպ ժամանակի»։ Եւ աղերսական ձայնիւք ասասցուք ընդ մարթայի եւ ընդ Մարիամու. Տէր՝ զՈրդուն սիրէ իր, եւ ըստ պատկերի քում գոյացուցեր զհոգիս, եւ բանիւ եւ իմաստութեամբ զարդարեցեր, եւ անձնիշխան կամօք մեծացուցեր , այժմիկ ի ձեռն մեղաց հիւանդացեալ է։ Որում պատասխանի տայ մարդասէր բժիշկն ասելով. «այն հիւանդութիւն չէ ի մահ. այլ ի փառս Աստուծոյ». քան զի ոչ ինչ է չար որ յաղթել կարէ ի մոյս բարութեան եւ մարդասիրութեան. որպէս եւ ոչ համեմատի կաթ մի ջրոյ առ համատարած անդունդս խորոց։ Զորեւ ինքն իսկ ասաց. «ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս. եւ ոչ է պիտոյ բժիշկ ողջաց, այլ հիւանդաց»։ Եւ Պօղոս գրէ առ Տիմօթէոս. «Յիսուս Քրիստոս եկն յաշխարհ վասն մեղաւորաց՝ որոց գլուխն ես եմ. եւ նախ յիս եցոյց զամենայն երկայնմտութիւն որոց դառնալոց են ի նա»։ Եւ այս է ի Բեթանիա լինիլ հիւանդին. զի որ փութայ ապաշխարել զմեղս՝ պարտ է չարչարել զմարմինն պահօք եւ տքնութեամբ եւ արտասուօք . որպէս եւ Դաւիթ լուանայր արտասուօք զմահիճս. եւ մոխիր ընդ կերակուրն խառնէր. եւ արտասուս ընդ ըմպելին. եւ «զօրհանապազ տրտում գնայի ասէ. զի անձն իմ լի եղեւ չարչարնօք»։ Իսկ գալն ի Բեթանիա՝ եւ յարուցանել զՂազար՝ զայն նշանակէ , թէ «մերձ է Տէր առ ամենեսեան որք կարդան առ նա»։ Որպէս եւ յորդորէ իսկ. «դարձայց առ ձեզ. զի ողորմած եմ եւ ոչ պահեմ ոխս». որպէս եւ հայրն երկնաւոր անառակ որդւոյն արար. զի գրկախառն համբուրիւ ընկալանւ զնա։ Այսպէս եւ զպոռնիկին մեղսն եթող. զմաքսաւորն արդարացոյց. աւազակին միով ձայնիւ զդրախտն ժառանգեցոյց. զարտասուս ուրացողին ընկալաւ. այսպէս եւ ամենայն մեղաւորաց որք զղջանան բոլորով սրտիւ, եւ խնդրեն զթողութիւն։ Գայ Տէրն եւ նախ հարցանէ. «ուր եդիւ զնա». այսինքն, նշանակէ զխոստովանութիւն մեղացն զոր գործեցաք»։ Եւ որպէս նա որ կարօղ էր յարուցանել զմեռեալն՝ գիտէր եւ զտեղին. որպէս եւ ի հեռաստանէ գիտաց զմահն Ղազարու. այլ հարցանէ՝ որպէս այն որ եհարց զԱդամ ո՞ւր ես. եւ զԿայեն եհարց ո՞ւր է Աբել եղբայրն քո՝ պատճառ զղջման տալով։ Նոյնպէս եւ հարցանէ զմեզ վասն մաղաւոր հոգւոցս, թէ յո՞ր մեղաց խորխորատ եդիք զնա. զի մեք խոստովանեսցուք կամօք մերովք աւ ասասցուք. «Տէ՛ր ե՛կ եւ տե՛ս»։ ԱՆկցուք առ ոտս նորա ըստ քերցն Ղազարու. եւ ցուցցւք զդիակիր գերեզմն հոգւոյն մերոց։ Եւ գիտեմ զի արտասուէ ընդ մեզ ողորմած գոլով բնութեամբ։ Եւ թէ հրամայէ բանալ՝ մի յապաղեսցուք. այլ զղջմամբ՝ սրտիւ եւ բանիւ ի բաց դիցուք զվէմն որ է ծածկոյթ մեղաց մերոց։ Եւ թէպէտ հոտեալ եւ չորեքօրեայ իցէ, թերեւս եօթն ըստ գիշերոյ, այսպէս թէպէտ զչորեքկին առաքինութիւն հոգւոցս եօթնեակ յանցանօք ի գիշերութիւն իցեմք փոխարկեալ, քաղցր ձայնիւն կենաց կոչէ ասելով, «եկ արտաքս. եւ թէ լուծէք զդա ի մեղաց, եւ թողէք երթալ ի կեանս»։ Եւ զի վեց աւուրբ յառաջ քան զզատիկն ասէ աւետարանն զգալն Տեառն ի Բեթանիա։ Զայս ոչ վայրապար ասէ՝ այլ ցուցանէ թէ, այս է վերջին գալուստն. մինչ կամաւոր գայր ի չարչարանս. յորում զընթրիսն եկեր. եւ ի սպասու կայր Մարթա։ Զայն նշանակէ՝ թէ որչափ ինչ օգուտ է ի բարեմամացն գտանիլ Քրիստոսի. քանզի վերջին է չարաց օտարանալն ի նմանէ. որոց եւ հարկաւորի ասել. «երթայք յինէն ի բաց՝ ոչ ճանաչեմ զձեզ»։ Եւ առաջին է բարեացն ծանօթ լինիլ նմա. եւ յաջակողմն դասուն գտանիլ։ Եւ բարեկամք լինիմք նմա, յորժամ զաղքատս սիրեսցուք. յորժամ զմերկս զգեցուսցուք. յորժամ զօտարս ժողովեսցուք. յոր ժամ զքաղցեալսն կերակրեսցուք. եւ զծարաւիս արբուսցուք. յորժամ զհիւանդս տեսցուք. յորժամ զբանդարկեալսն ազատեսցուք. յորժամ զտրտմեալս մխիթարեսցուք. յորժամ զմոլոերալս դարձուսցուք. յորժամ զտգէտս խրատսցուք. յորժամ որբոց եւ այրեաց խնամ տարցուք. յորժամ աղօթս ի վերայ միմեանց արասցուք. յորժամ զմեղս ի բաց թողցուք. յորժամ զոխս ի սրտէ հանցուք . յորժամ զհաշտութիւն եւ զխաղաղութիւն առ իրեարս կալցուք. յորժամ զսէր եւ զգութ առմիմեանս կատարեսցուք։ Յանժամ բարեկամ եւ նման Քրիստոսի լինիցիմք. որպէս ասէ. «սիրեցէք զմիմեանս որպէս ես զձեզ սիրեցի»։ Որում արժանաւորեսցէ զամենայն հաւատացեալս իւր Քրիստոս Աստուած մեր, բարի բարեկամութեամբ, եւ ուղղափառ խոստովանութեամբ, եւ անարատ վարուք ի կենցաղումս քաղաքավարիլ. եւ ի դիպօղ ժամու ժամանել յանզրաւ ուրախութիւնսն. նորին իսկ կենարար ձայնիւն յարուցանել ի մեռելոց եւ ի վեր տանիլ. ընդ ինքեան բազմեցուցանել ի խոստացեալ հայրենիս արքայութեանն երկնից, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ ընդ հօր իւրում եւ ամենասուրբ հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԵ. Եօթներորդ կիրակէի Ծաղկազարդին քարոզ. ի բանն՝ «Ուրախլեր դո՛ւստր Սիօնի. ահա թագաւոր քո գայ հեզ նստեալ յէշ եւ յաւանակի իջոյ»։ Մատ. 21. 5։

Սիօն ամրոց էր Հրէաստանի զոր Եբուս կոչէին. որ է Երուսաղէմ. որ էառ Դաւիթ եւ արար զնա քաղաք թագաւորական։ Անդ եդ զտապանակն եւ զխորանն։ Անչդ եւ տաճարն շինեցաւ ի Սողոմօնէ։ Անդ եւ պաշտօն քահանայութեան։ Անդ ելանէր ամենայն Իսրայէլ պաշտել զՏէր։ Անդ զենանիւր գառն զատկին յօրինակ Քրիստոսի՝ որ բառնայ զմեղս աշխարհի։ Անտի ելանէին ամենայն օրէնք. ըստ այնմ, «ի Սիօնէ ելցեն օրէնք. եւ բան Տեառն յԵրուսաղէմէ»։ Վասն որոյ մարգարէն յառաջագոյն աւետիս մատուցանէր Երուսղէմի վասն գալստեան երկնաւոր թագաւորին։ Իսկ դուստր Սիօնի՝ զԵրուսաղէմ կոչէ. որ է քաղաք ծննդական. վասն զի անդ Քրիստոս զերկնային խաղաղութիւնն բաշխէր առաքելոցն. եւ նոքօք ամենայն տիեզերաց։ Եւ զի այս ամենայն, եւ եւս բազումք. յԵրուսղէմ կատարեցան եւ ամենայն փրկագործ տնօրէնութիւնքն։ Քառասնօրեայ գալն ի տաճարն։ Այս աւուր գալուստս։ Խաչն։ Թաղումն։ Յարութիւնն։ Համբառնալն։ Հոգւոյն իջանելն։ Մարմնոյ եւ արեան պատարագիլն ի սուրբն Սիօն։ Անդ եւ փչեաց յառաքեալսն ասելով. «առէք Հոգին Սուրբ»։ Վասն որոյ աւետիս տայ նմա ասելով։ «Ուրախլեր դուստր Սիօնի»։ Դարձեալ Սիօն հին ժողովարանն էր որպէս ասացաք. իսկ դուստր նորաս եկեղեցի։ Եւ դուստր կոչի մերս եկեղեցի։ Նախզի՝ զամենայն զոր ինչ հինն ունէր օրինակաւ՝ այժմ սա ունի ճշմարտութեամբ։ Երկրորդ՝ դուստր կոչի՝ որ է պտուղ Սիօնի. զի ի նմանէ ի Սիօնէ սկիզբն առին ամենայն կատարմունք նորս եկեղեցւոյ. այսինքն, քահանայութեան եւ պատարագացն եւ այլոցն ամենայնի։ Երրորդ՝ կոչի դուստր, որ է ծննդական. զի հանապազ ծնանի սուրբ աւազանաւն զորդիս մարդկան յորդիս Աստուծոյ. այսինքն, յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի, եւ ժառանգակից Քրիստոսի։ Զորոյ զմեկնութիւն բանիս ասասցուք յաւետարանէն որ ասէ։ «Իբրեւ մերձեցան ի Բեթփագէ եւ ի Բեթանիա»։ Բեթփագէ՝ տուն ծնօտի որ է աշխարհս. այսինքն տուն բանական մարդոյս. զի ծնօտն սպասաւոր է բանի. եւ միայն մարդս է բանական յամենայն կենդանիս զգայականս։ Դարձեալ՝ արին Սամփսոն՝ յօրինակ Քրիստոսի իշոյն ծնօտովն զհազարսն կոտորեաց. եւ ջուրել ի ծնոօէն։ Իսկ Տէր մեր ի նոյն տեղի զողջոյն իշոյ խնդիր արար եւ նսատաւ ի վերայ. այն որ ելանել կամէր ի կառս խաչին. եւ յաղթեաց սատանայական դասուն . եւ էառ աւար զագս մարդկան. եւ ի կողէն բղխեաց աղբիւր, եւ արբոյց ծարաւեացս։ Իսկ Բեթանիա որ է տուն սգոյ. որ սուգ եղեւ աշխարհի յանկմանէն Ադամայ։ Յորոյ օրինակ Ղազար մեռաւ ի նմա. եւ ինքն կենագործօղն եկն եւ կենդանացոյց. յառաջագոյն քերցն սգալով՝ յօրինակ նախապետացն եւ մարգարէիցն. որ սուգ ունէին ի վերայ Ադամայ. եւ աղաչէին զնա գալ ի փրկութիւն մեզ։ Բեթբագէ տուն ծնօտի. եւ զո՞րս առաքեաց ի յաւանակ. ոչ թէ զՓիլիպպոս եւ զԱնդրէաս . այլ զՊետրոս եւ զՅօհաննէս. զի էին նախամեծարք որպէս ի լերրինն. եւ զզատիկն պատրաստել. եւ ի յարութեանն ի գերեզմանն ընթանալ։ Պետրոս ծեր եւ հին աւուրբ՝ զդաս մարգարէիցն նշանակէ. որք նախ քան զմարդեղութիւն բանին՝ զփրկութիւն մեր պատմեցին։ Իսկ Յօհաննէս երիտասարդ՝ նշանակէ զդաս առաքելոցն. որ ի Քրիստոսէ առաքեցան յաշխարհ։ Եւ թէ վասն է՞ր ետուն թոյլ իշոյն արձակել։ Նախզի՝ գողացեալ էին այլք՝ եւ նոքա գտին. վասն այն ի փողոցն կապեալ էին. զի մի պատժեսցին իբրեւ զգող։ Երկրորդ՝ կամ մոլորեալ եկն ի գեօղն։ Երրորդ՝ կամ վասն անդրանկութեանն տային վասն անսրբոցն սուրբ. որպէս եդ օրէնս, եւ մինչչեւ էին փոխարկեալ։ Չորրորդ՝ կամ զկարօղ զօրութիւն իւր յայտնէ, թէ իշխան է եւ Տէր ամենեցուն։ Հինգերորդ՝ զի ցուցցէ աշակերտացն զկամւոր չարչարանսն, թէ որպէս իմ կամաւ ածեմ առիս զյաւանակն. այսպէս եւ թէ կամիմ, կարեմ զերծանել. բայց կամաւ երթամ։ Վերերորդ՝ զի թէպէտ էր ի թագաւորական ցեղէն. բայց ունէր զիշխանութիւն քահանայիցն. զի եւ էր ի Ղեւեայ ցեղէն։ Եօթներորդ՝ զի մարգարէութիւնքն կատարսցին Զաքարիային. եւ Յակօբայն որ ասաց վասն Յուդայի։ Ութներորդ՝ ի կրթութիւն ածէ զաշակերտսն տալ զինչեւ խնդրեսցենի զբժշկութիւնն. որպէս նոքա զյաւանակսն։ Իններորդ՝ զի ցուցցէ թէ ամենայն բռունց եւ հակառակորդ՝ հնազանդեսցին հրամանաց իմոց. որպէս տեարքն այնոքիկ յաւանակաց։ Տասներորդ՝ զի ոչ թէ միայն ինձ լսիցեն. այլեւ ձեզ. որպէս զյաւանակդ ածիցէք զամենայն յիմարացեալ ազգի գիտութիւն ի հանգիստ ինձ, եւ ի բարձօղ պատուիրանաց իմոց։ Իսկ թէ վասն է՞ր ոչ յառաջագոյն զայս արար։ Նախզի՝ մի շարժեսցին ի նախանձ, եւ անժամանակ մատնեսցեն զնա ի մահ։ Երկրորդ՝ զի վասն գործոցն եւ սքանչելեացն՝ իրաւունս տացեն նմա տեսօղքն։ Երրորդ՝ զի խորհուրդ խաչին յայտնեալ էր, եւ մերձ էր ի մեռանիլ։ Իսկ թէ վասն է՞ր ի վեայ յաւանակի։ Նախզի՝ մարգարէքն զայն գուշակեցին. «եւ չէ մարթ եղծանիլ»։ Երկրորդ՝ զի մեզ զխոնրահութիւն ուսուսցէ. որպէս ի ծնունդն տեսանի յաղքատ մօրէ. եւ ի խոնրահ այրի եւ ի մսրի. եւ շրջիլն հետի ոտս. եւ ի վերայ մոխրոյ նստիլն. եւ կերակուր երբեմն գարէղէն. եւ քիրտն եւ տանանկութիւնն. եւ հալածանքն. եւ զչափ արտասւելոյն ի գերեզմանն Ղազարու. եւ տրտմութիւն վասն այլոց հոգւոց. որպէս ի վերայ Երուսաղէմի տրտմէր. եւ վասն նոցա աղաչէր զհայր թողուլ նոցա։ Եւ որ զամենայն վասն զմեզ ուսուցանելոյ առնէր՝ այսպէս եւ զայս. այսինքն, զառաջնորդս եկեղեցւոյ. զքահանայս եւ զկրօնաւորս։ զի մի ձիաբոյծք լիցին որպէս զաշխարհականս. եւ կառս զարդարել եւ ջորիս. այլ թէ ուրեք վասն տկարութեան պիտոյ իցէ, իշով միայն ընթասցին։ Երրորդ՝ զի յիմար եւ անսուրբ կենդանիքն՝ ի յօրինակ մարդկայինս բնութեանս յիմարեալ ազգի ազգի պաշտմամբ եւ պղծալի գործովք պղծեալ. մինչ բանն էջ առ մեզ. եւ իմաստնացոյց գիտութեամբ. եւ սրբեաց ի պղծութենէ։ Եւ զի երկու էին. էշն յօրինակ հրէիցն. եւ յաւանակն հեթանոսաց. զի թէպէտ եւ հրէայքն ունէին զօրօնսն՝ այլ սուրբ ոչ էին. զի թողեալ զօրէնսն կռոց զոհէին. եւ բեռնակիր եղեալ ի ծառայութիւնն սատանայի, բազմամօք իբրեւ զէշ անմիտ թիկնախիլ եւ կողավէր վիրաւորեալ յոգի եւ ի մարմին. եւ որպէս նախ նստաւ ի վերայ իշոյն մինչեւ ի դուռն Երուսաղէմի. եւ ապա իջեալ նստաւ ի վերայ յաւանակին. եւ էշն զհետ ընթանալով եմուտ ի քաղաքն։ Զայս նշանակէր՝ զի երբեմն էին հրէայքն ժողովուրդք Աստուծոյ. եւ կամ երեք ամ ի նոսա քարոզեաց. եւ ապա հանգեաւ ի հեթանոսս։ Եւ դարձեալ նոքա հաւատալոց են յետ նեռինն. զոր ակնունին ըստ տեսլեանն սրբոյն Յօհաննու։ Եւ ըստ առաքելոյն «յորժամ լրումն հեթանոսաց մտցէ, յայնժամ ամենայն Իսրայէլ կեցցէ»։ Իսկ յաւանակն տրմուղ եւ անվարժ՝ հեթանոսք էին. որք էին առանց օրինաց եւ մարգարէից. եւ անկիրթ էին աստուածապաշտութեան ըստ կամս անձանց գնալով. եւ միայն կապեալ էին ի կռապաշտութեանն եւ ի մեղսն զորս գործէին. ըստ այնմ, «ի գործս ձեռաց իւրեանց կապեսցին մեղաւորք». եւ սատանայ ի բազմ աստուած մոլորութիւնն էր կապեալ զնոսա։ Եւ զի արտաքոյ ի փողոցն էին կապեալ. նշանակէ որ արտաքոյ էին ամենայն գործոց բարեաց. կամ արտաքոյ դրախտին հանեալք. եւ արտաքոյ վերինն Երուսաղէմի. կամ արտաքո օրինաց եւ մարգրաէից։ Իսկ փողոցն է անցաւոր կենցաղս. եւ բազմակոխ է. նոյնպէս եւ միտք մարդկան սատանայի եղեալ կոխան. զոր կապեաց սատանայ ի տոռունս մեղացն, եւ ի գայռս ախտիցն՝ զոր փողոց ասէ։ Եւ զի լուծանել հրամայէ . այսինքն, զժողովուրդս հրէից՝ յօրինացն յաւետարանն. եւ ի թլփատութենէ ի մկրտութիւնն։ Իսկ զհեթանոսն ի կռոցն ի խաչին երկրպագութիւն. եւ ի մեղացն յարդարութիւն։ Եւ զբոլոր բնութիւնս ինքն արձակեաց ի ձեռն խաչին յանիծիցն դատապարտութենէ յօրհնութիւն. եւ ի կապանաց մեղացն եւ ի դժոխային բանդէն։ Եւ արկանելն հանդերձս ի վերայ ի շոյն՝ յօրինակ աւազանին մաքրութեան ի ձեռն շնորհաց հոգւոյն. եւ ապա թագաւորն Քրիստոս եւ հայր իւր՝ հանգիցէ ի մկրտեալսն։ Եւ զի մկրտութիւնն զգեստ է ասէ առաքեալն։ «Որք ի Քրիստս մկրրտեցայք՝ զՔրիստոս զգեցեալ էք»։ Եւ դղրդեցաւ քաղաքն. եւ ելին ընդառաջ նորա»։ Յօհաննէս ասէ զպատճառ, թէ «զՂազար կոչեալ էր ի գերեզմանէն. եւ վասն այնորիկ ընդառաջ եղեւ նմա ժողովուրդն»։ Անհաւատ հրէից ժողովուրդքն եւ քահանայքն դպրօքն եւ փարիսեցեօքն վասն նախանձու դղրդէին. որպէս ի ծննդեանն ի գալ մոգուցն՝ խռովեցաւ Հերովդէս, եւ ամենայն Երուսաղէմ ընդ նմա. իսկ հաւատացեալքն՝ բարեբանեալ դէմ ընդ առաջ ելին նմա։ Իսկ արկանել զհանդերձս առ ճանապարհաւն։ Նախ՝ նշանակէ զպատիւ վարդապետին. զի ի վերայ զգեստիցն ընթասցին ոտք յաւանակին. որպէս եւ այժմ սովոր են մեծամեծք առնել։ Երկրորդ՝ զի ճանապարհ Տեառն պատրաստէին զինքեանս. ըստ այնմ թէ, «պատրաստ արարէք զճանապարհս Տեառն. եւ ուղիղ արարէք զշաւիղս նորա»։ Երրորդ՝ յօրինակ տիեզերաց՝ որք յետ յարութեանն այնքան հնազանդեցան աւետարանին , միչեւ զի ոչ միայն զզգեստս, այսինքն զինչս, այլեւ զանձինս մերկացան յոգւոց վասն սիրոյն Քրիստոսի. եւ արեամբ նահատակեցան։ Չորրորդ՝ զհանդերձս մարմնոյ մերկանային. զայն՝ որ արար հանդերձս մաշկեղէնս, եւ զգեցոյց Ադամայ. զի զանապականն եւ զառաջինն զգեցցին զգեստ։ Հինգերորդ՝ նշանակէ ի մեզ զծածակոյթ մեղացն՝ զոր յետոյ զգեցարք, մերկանալ ի մէնջ խոստովանութեամբ. եւ առաջի տարածանել Աստուծոյ, զի առ ոտն կոխեսցէ զմեղս մեր. այսինքն, ջնջեսցէ կորուսցէ եւ ապա ճանապարհ արասցէ ի մեզ. ըստ այնմ թէ, «գնացի ի նոսա՝ եւ բնակեցայց ի նոսա»։ Եւ այլք ոստս ի ծառոց հատանէին եւ այլն»։ Զի գարնանային էր ժամանակն. եւ ծաղկօք զուարճացեալ ծառքն. ուստի հատանէին թուփս. եւ Քրիստոս գարշապարացն մատուցանէին։ Նախ՝ ի կատարումն մարգարէիցն բանից, թէ «բղխեսցէ ծաղիկն յարմատոյն յԵսսեայ»։ Եւ յերգսն ասէր. «ես ծաղիկ դաշտաց». վասն որոյ զզգալի ծաղիկն՝ իմանալի ծաղրկին վկայ մատուցանէին։ Երկրորդ՝ ի նշանակել թէ, սա է որ ասացն. «բղխեսցէ երկրի զծաղիկ, եւ զծառ պտղաբեր ի պէտս մեր». վասն որոյ զնոյն առեալ նմա ընծայ էին իբր զպատարագ։ Երրորդ՝ զի երբեմն ծառոց երկրպագանէին. եւ երբեմն զոստս կռոցն մատուցանէին. իսկ յորժամ իմացան զճշմարիտն Աստուած՝ նմա ընծայեցին զոստս. որպէս ի ծնունդն մոգքն զխորհուրդաւոր պատարագս ընծայ էին. ոսկի եւ կնդրուկ եւ զմուռ. զի յորժամ մոլորեալք էին, զայնոսիկ կռոցն ձօնէին. այսինքն զոսկին եւ զկնդրուկն եւ զմուռն։ Չորրորդ՝ ընդ անիծիւքն Ադամայ որ անէծ զերկիր՝ դատապարտեցան եւ ծառք եւ բոյսք որ ի նմա փուշ եւ տատասկ բուսուցանել։ Իսկ յորժամ ծանեան հոգւով ծերքն եւ մանկունքն եբրայեցւոց զտէրունական գալուստն՝ զի ի նոյն գարնանային եղանակն յառաջին կարգն դարձուցանելով էր զերկիր. վասն որոյ ոստս տարածանէին. զի ի փշաբերութենէն յառաջինն դարձուսցէ պայծառութիւն։ Հինգերորդ՝ զարիական ըմբիշսն՝ յուլումպիական նահատակութիւնս ոստովք պսակէին. ծանեաւ ժողովուրդն՝ զի Տէր մեր յաղթօղ եղեւ զՂազարու կոչելով. վասն որոյ իբրեւ յաղթօղ թագաւորի՝ ոստօք արմաւենեօք ելին ընդ առաջ նորա։ Իսկ այն զի ծերքն ոստօք ձիթենեօք եւ տղայքն արմաւենեօք ելի ընդառաջ Քրիստոսի։ Նախ՝ նշանակեն զաստուածութիւն եւ զթագաւորութիւն նորա. զի ձիթենին զողորմութիւն նշանակէ. իսկ արմաւենին որ բարձր է հասակաւ՝ զի ի բարձանց գալուստն նշանակէ։ Երկրորդ՝ նշանակէ ձիթենին զօծումն մկրտութեան՝ զոր պարգեւեաց եկեղեցեաց սրբոց. իսկ արմաւենւոյն քաղցր է պտուղն՝ զքաղցր վարդապետութիւնն Քրիստոսի. ըստ այնմ, «քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո քան զմեղր բերանոյ իմոյ»։ Իսկ այն զի ծերքն ունէին ոստս ձիթենիս. եւ տղայքն ոստս արմաւենիս։ Նախ՝ ձիթենին զծերոց պարարտ՝ այսինքն, զանկեղծ առաքինութիւնն նշանակէ. զի պարարտն ոչ ընդ ունի զխառնուածս. եւ նովիմբ գիրացեալ է եւ զարատացեալ. ըստ այնմ, «ծերութիւն իմ ի ձէթ պարարտութեան»։ Եւ դարձեալ՝ «եւս եւ բազումք եղիցին ի ծերութիւն պարարտութեան գէրգք եւ փափուկք եղիցին»։ Իսկ արմաւենին՝ զաղայացեալն անապական վերջին յարութեամբն, զգործոց արդարութեան զվայելչութիւնն նշանակէ. ըստ այնմ, «արդարքն որպէս զարմաւենիս ծաղկեսցին»։ Եւ դարձեալ՝ «տնկեալք եղիցին ի տան, եւ ի Դաւիթս Աստուծոյ մերոյ ծաղկեսցին». այսինքն, մինն՝ զաստի կենացս արդարութեան պտուղն նշանակէ. իսկ միւսն՝ զարդարութեան վայելչութիւնն, եւ զնորոգումն փառացն ի հանդերձեալն նշանակէ։ Երկրորդ՝ ձիթենին զծերոցն զլուսաւոր իմաստութիւնն նշանակէ. զոր մատուցանեն Աստուծոյ. եւ աղայքն արմաւենեաւ՝ նորափթիթ եւ անապական յարութեամբն զբարեգործութիւնս նշանակեն. այսինքն է, տեսական եւ գործնական առաքինութիւնքն, զորս կատարեն մարդիկ յաշխարհի։ Իսկ այն զի զդեմսն ծեր եւ տղայ ցուցանէ։ Նախ՝ նշանակէ ծերն եւ տղայն՝ որք ի հնումն եւ որք ի նորումս՝ բարի վարուք հաճոյացան Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ ծերքն նշանակեն զայնոսիկ՝ որք բազում ժամանակս ի մէջ մեղաց կան. եւ յետոյ զղջանան, եւ ի ձեռն ապաշխարութեան հաճոյանան Աստուծոյ։ Իսկ տղայքն են այնոքիկ՝ որք միշտ անմեղութեամբ կեան. կուսութեամբ՝ պահօք եւ աղօթիւք միշտ՝ եւ արիական գործօք հաճոյանան Աստուծոյ։ Իսկ ոստն ունի առ ինքն երիս՝ այսինքն, ծաղիկ տերեւ եւ պտուղ։ Նախ՝ նշանակէ զդաւանութիւն երրորդական անձնաւորութեանն՝ զոր ունիմք ի մեզ դասքս քրիստոնէից. եւ զնոյն մատուցանեմք Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ ծաղիկն զհաւատն նշանակէ ի մեզ. որով պայծառանամք։ Իսկ տերեւն է յորսն. յոր միշտ ուրախանամք անճառ խնդութեամբ։ Իսկ պտուղն զսէրն՝ զոր արդեամբք ցուցանեմք առ Աստուծոյ եւ առ ընկերն։ Յորոյ ի խորհուրդ՝ այսօր մեր ոստովք ուռեաց դէմ ընդառաջ ելանեմք Քրիստոնէի գալստեանս։ Եւ այս վասն ութն պատճառի։ Նախզի՝ դիւրագիւտ է ուռն յամենայն տեղիս. ի լերինս եւ ի դաշտս։ Երկրորդ՝ զի վայրենի եւ անպտուղ է. որ նշանակէ վայրենի եւ անպտուղ գոլ զհեթանոսաց ազգս . այսինքն, ի հաւատոց եւ ի գործոց. եւ ի յայնանէ եկեալ ի հնազանդութիւն Քրիստոսի։ Երրորդ՝ զի ուռն յորժամ տնկեն, փութով արմատանայ եւ կանաչի. նմանապէս եւ ազգ հեթանոսց՝ ի լրոյ քարոզութեան առաքելոցն՝ փութով հաւատացին եւ արմատացան ի Քրիստոս։ Իսկ հրէայքն ունէին զօրնս եւ զմարգարէսն. եւ ի նոցա ազգէն ծնաւ Քրիստսոս. եւ երեսորւն եւ երեք ամ ի մէջ նոցա եկաց. եւ նոքա ոչ հաւատացին ի նոսա. այլեւ խաչեցին եւ եղեն տիրասպանք։ Չորրորդ՝ զի ուռւոյն յորժամ զգլուխն հատնեն եւ ջրեն, բազում ճիւղս արձակէ. նոյնպէս եւ ազգ հեթանոսաց որք առոգեցան կենդանարար ջրով աւազանին, եւ չարչարանօք հատան գլուխք նորա վասն Քրիստոսի հաւատոցն, բազում եւ զանազան պսակս առցեն ի գլուխս իւրեանց ի Քրիստոսէ յարքայութեանն երկնից։ Հինգերորդ՝ զի թոյլ եւ կակուլ է ուռն. նոյնպէս եւ հետեւօղքն Քրիսստոսի՝ պարտին հեզ եւ խոնարհ լինիլ հոգւով. զի բարձրասցին կանաչազուարճ փառօք ի վերինն Երուսաղէմ։ Վեցերորդ՝ զի ուռւոյն մէջն դատարկ է եւ ոչ լի որպէս այլ ծառոց. ցուցանէ, թէ որք հետեւսցից Քրիստոսի. պարտին դատարկ եւ թափուր լինիլ ի սիրոյ եւ փարթամութեանց աշխարհիս. զի ասէ Տէրն. «երանի աղքատաց հոգւով՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից։ Եօթներորդ՝ զի տտիպ է եղեւ ուռւոյն. ցուցանէ թէ. հաւատացելոցն ի Քրիստոս՝ պարտ է սգալ եւ րտմիլլ յայսմ աշխարհի. զի ուրախասցի անդ. ըստ այնմ, «երանի սգաւորաց՝ զի նոքա մխիթարեսցին»։ Եւ սողոմօն՝ «սիրտ իմաստնոյ ի տուն սգոյ. եւ սիրտ յիմարին՝ ի տուն ուրախութեան։ Ութներորդ՝ զի ուռին ոչ առաւել երկայնայ որպէս այլքն. նոյնպէս եւ որք հետեւին Քրիստոսի, ոչ է պարտ զերկարութիւն կենաց ի մտի ունիլ եւ մոռանալ զարդարէ վճիռ որ է մահն. այլ միշտ սպասել մահու. որպէս ասէ Դաւիթ. «երանեալ է այր՝ որոյ օգնութիւն ի քէն է. ելս եդ ի մտի իւրում ի հովիտս տրտմութեան»։ «Եւ ժողովուրդն որ առաջի եւ զկնի երթային՝ աղաղակէին եւ ասէին»։ Առաջի՝ Ադամ իւրովքն ծննդօք մինչեւ ի ծնունդն Քրիստոսի. եւ զկնի՝ յայնմ օրէ միչեւ ի միւսանգամ գալուստ նորա։ Դարձեալ առաջի՝ օրէնքն եւ մարգարէք. քահանայութիւն եւ թագաւորութիւն. եւ Ովհաննէս կատարած. որ կարապետ էր եւ կարապետեաց առաջի նորա ի դժոխս։ Միջակ եւ կէտ ամենայնի Քրիստոսի քաղցր վարդապետութիւնն. որ զառաջինն յինքն յանկեցոյց. եւ երկրորդիս հիմն էարկ հաստատութեամբ։ Եւ զկնի՝ երանելի առաքեալքն եւ սուրբ վկայքն. եւ սուրբ վարդապետքն եւ հայրապետքն. եւ բովանդակ աւազանին ծնունդք. որք աղաղակէին եւ աղաղակեն. «Ովսաննայ բարձրելոյն. օրհնեալ եկեալ յանուն Տեառն». այսինքն փրկութիւն ի բարձանց. կամ կեցո կամ ապեցո. զի վասն Ղազարու յարութեանն ասէին զնա փրկիչ եւ ապրեցուցիչ։ Դարձեալ՝ որք անգէտն էին նորա զօրութեանն՝ ասէին այլո՞վ սա. եւ որք գիտէին՝ պատասխանէին. սա նա է՝ յառաջ քան զյաւիտեանս որդի Աստուծոյ ընդ Հօր՝ եւ այժմ եկն յաշխարհս։ Եւ միւսանգամասեն. ո՞վ սա՝ նա է ասեն, որ ի ձեռն խաչանիշ գաւազանին Մովփսէսի՝ զծովն պատառեաց ժողովրդեանն Իսրայէլի. եւ զփարաւօն զօրօքն իւրովք ընկղմեաց։ Եւ դարձեալ ասեն՝ ո՞վ է սա. նա է ասեն, որ զքառասուն ամ զհարսն մեր կերակրեաց յանապատին մանանայիւն. եւ զվէմն աղբիւրացոյց յերկոտասան վտակս։ Եւ դարձեալ ասեն՝ ո՞վ է սա. սա նա է ասեն՝ որ զյորդանան սանձեաց. եւ զպարիսպն երիքովի իբրեւ զջուր փշրեաց եւ փլոյց։ Ապա ասեն միաբան՝ օրհնեալ եկեալ թագաւորութիւն Հօր մերոյ Դաւթի։ Աստ համագոյ հօր խոստովանեցան զՔրիստոս Աստուած ըստ աստուածութեանն, եւ անորիշ ըստ մարդկութեանն. վասն որոյ որդի Դաւթի եւ Տէր դաւանեցին զնա։ «Խաղաղութիւն յերկինս եւ փառք ի բարձունս»։ Եւ զի՞նչ է որ ի ծննդեանն ի յերկիր խաղաղութիւն երգէին հրեշտակք. իսկ աստ մերձ ի մահն մարդիկ ասեն խաղաղութիւն յերկինս։ Քանզի յիջանելն յերկնից արար խաղաղութիւն մարդկան. իսկ յելանելն մերով բնութիւնս յերկինս՝ թողեալ առ մեզ զխաղաղութիւն իւր. ըստ այնմ, «զխաղաղութիւն զիմ տամ ձեզ. զխաղաղութիւն թողում ձեզ»։ Արար եւ երկնաւորաց խաղաղութիւն. ըստ այնմ թէ, «արար զխաղաղութիւն յերկինս եւ յերկրի»։ Զի մարդեղութիւն նորա ոչ միայն մարդկան եղեւ յօգուտ, այլեւ հրեշտակաց. վասն որոյ փոխադարձ են մարդիկ զխաղաղութիւն յերկինս առաքելով։ Դարձեալ՝ եւ այսու յայտ առնեն, թէ Տէր է երկնաւորաց եւ զերկոսեանն ի մի ած թագաւորութիւն։ Դարձեալ՝ զի հաշտեցոյց զհայր ընդ արարածս. եւ այնու արար խաղաղութիւն հրեշտակաց եւ մարդկան։ «Սաստեան աշակերտաց՝ զի լռեսցեն. եւ ասէ Յիսուս, թէ դոքա լռեսցեն՝ քարինքդ աղաղակեսցեն»։ Նախ քարացել ազգն հեթանոսաց՝ զի անպտուղք էին իբրեւ զքար. եւ ի ձեռն աւազանին շնորհաց՝ եղեն փառաբաիչք Աստուած. եւ պտղաբերք եղեն աստուածապաշտութեամբն։ Երկրորդ՝ «թէ դոքա լռեսցեն՝ քարինքդ աղաղակեսցեն»։ Այսինքն հրէայքն. զի անհաւատութեամբ քարացեալ էին. հաւատացին եւ եղեն քարոզք Քրիստոսի եւ աշակերտք. որպէս Նիկոդիմոս. Գամաղիէլ. եւ Պօղոս։ Երրորդ՝ «զի թէ մանկտիդ լռեսցեն, քարինքդ աղաղակեսցեն»։ Պետրոս վէմն այլովք առաքելովքն քարոզեսցէ զաստուծութիւնս իմ։ Չորրորդ՝ «թէ դոքա լռեսցեն՝ այսինքն, աշակերտքդ իմ, քարինքդ աղաղակեսցեն». զի ի փախչիլ աշակերտացն եւ ի լռել, վէմք պատառեցան. երկիր շարժեցաւ, գերեզմանք բացան. եւ մեծաձայն հնչմամբ աղաղակէին Աստուած քարոզելով զխաչելեալն եւ զյարոցեալն եւ զյարուցեալն ի մեռելոց։ Հինգերորդ՝ թէ ժողովուրդքդ եւ աշակերտքդ լռեսցեն՝ քարինքդ աղաղակեսցեն. այսինքն, ստնդիա մանկունքն. որք առանց խօսից եւ անբարբառք էին իբրե զքար. բացան բերանք նոցա. եւ ի գիրկս մարց իւրեանց աղաղակէին եւ ասէին. «Ովսաննայ օրհնեալ եկեալ յանուն Տեառն»։ Վասն որոյ եւ այժմ ի նոյն խորհուրդ՝ մանր մանկտիք ունելով ի ձեռս նիւթ ինչ ի փայտէ կամ յերկաթոյ, իբր նորաձայն հնչմամբ օրհնեն զգալուստ նորին։ Իսկ թէ վասն է՞ր մանկունք աղաղակէին։ Նախզի՝ ցուցցէ զզօրութիւն Աստուածութեան իւրոյ՝ զոր գոյացոյց յոչ էից եւ խօսս ետ մարդկան. եւ այժմ զանխօս լեզուս նոցա արձակեաց։ Երկրորդ՝ յուսադրութիւն առաքելոցն զոր ասաց. «մի՛ հոգայք թէ զի՛նչ խօսիցիք. զի հոգին սուրբ խօսեսցի ի ձեզ»։ Երրորդ՝ ի յանդիմանութիւն հրէից՝ որք գիտէին զօրէնս եւ զմարդեղութւն բանին, եւ չհաւատային։ Չորրորդ՝ ի յօրինակ հեթանոսաց՝ որք անգէտք էին ի Քրիստոսէ եւ քարացեալք. զօրութեամբ հոգւոյն եղեն ծանօթք Քրիստոսի հաւատոցն. եւ օրհնաբանիչք նմին։ Հինգերորդ՝ զի որպէս ի ծնունդն խայտալով ցնծային մանկունքն. ոմն երկրպագութեամբ. եւ ոմանք արեան հեղլով ուրախակցեալք ի միմեանց. այսպէս եւ ի մահն տղայքն եւ ծերքն՝ բանիւ մարգարէին ընդելուզեալք համաձայնութեամբ խայտային վասն փրկութեան աշխարհի։ Վեցերորդ՝ զի թագաւոր է. եւ թէ հրէայքն վասն նախանձու չլինէին եւ ի հոգիախօս ծերոց ընդունի։ Եօթներորդ՝ զի մարգարէին բանքն կատարեսցին։ Ութներորդ՝ զի ցուցէ թէ, որք զբարս եւ զանմեղութիւն տղայի ըստանան , նոքա արժանասցին իջման հոգւոյն եւ կանխասացութեան բարբառոյ։ Եւ տեսէք սիրելիք՝ թէ քանի առաւել էր սէր եբրայեցւոցն քան զմերս։ Նախզի՝ նոքա ոմանք զյաւանակն զարդարէին. եւ զհանդերձս ի ներքոյ ոտիցն տարածանէին. իսկ մեք զնոյն ինքն զՔրիստոս տեսեալ մերկ՝ եւ ոչ ծածկեմք։ Զի քրիստոնեայն եւ աղքատն՝ զկերպարանս Քրիստոսի ունի. որ վասն մեր աղքատացաւ։ Նաեւ զօտարն եւ զգերոյ տէրն՝ Քրիստոս արար գերէդարձ. զքահանայն եւ զվարդապետն եւ զայլն։ Երկրորդ՝ նոքա մերկացան ի հանդերձիցն. եւ մեք ի մթերից ժողովեալ ոչ տամք աղքատաց։ Երրորդ՝ նոքա յառաջ եւ զհետ երթային. եւ մեք ի տուն մտեալ՝ արտաքս հանեմք եւ թշնամանեմք։ Չորրորդ՝ նոքա առանց խնդրելոյ աղերսէին. եւ Տէրն իբրեւ զկարօտ առ մեզ գայ եւ խնդրէ. եւ մեք ոչ լսեմք. քանի՞ առաւել է պատուհասն մեր քան զնոցայն. որք յետոյ խաչօղք եղեն Քրիստոսի։ Արդ զարմաւենեաց օրս՝ զոր օրհնեալ օր անուանեցին իմաստունքն եկեղեցւոյ, օրինակ իմանամք վերջին աւուր գալստեանն Քրիստոսի. յորում փառօք հօր եւ ամենայն հրեշտակօք իջանէ յերկիր յարեւելից կուսէ։ Աստ յաւանակաւ՝ անդ չորեք կերպեան աթոռով. յորում բոլոր ազգ մարդկան դէմ ընդ առաջ ելանեն ի գերեզմանաց յարուցեալք. յորում եւ դղրդին մեղաւորք։ Իսկ ոստոցն զատուցմունք՝ զգործս իւրաքանչիւր նշանակէ։ Եւ զի այն օրն ի կիրակէ լինելոց է. որ է հասարակաց յարութիւնն եւ գալուստն Քրիստոսի. վասն որոյ եւ զայս տօնս ի կիրակէ տօնեմք որ է Տէրունի։ Իսկ յառաւօն ելանել զարդուք ի դուրս՝ առաջին գալստեանն է նշանակ։ Իսկ ի տասն ժամուն խաչիւ եւ ժամահարաւ՝ զերկրորդ գալստեանն ունի զխորհուրդ։ Բարձրացեալ խաչն՝ զնշան խաչին. որ երեւի իբրեւ զփայլակն յերկնից։ Ժամահարն՝ զփողոյն գոչելն. օրհնութեամբ մտանելն յեկեղեցին՝ զարդարոցն մտանելն ընդ Քրիստոսի յարքայութիւնն նշանակէ։ Իսկ ի վերայ բեմին ընթեռնուլ զաւետարանն՝ զնորա վարդապետելն եւ զմեր ուսանիլն նշանակէ. զոր այժմ օրինակաւ՝ իսկ յայնժամ դէմ յանդիման տեսանելով զՔրիստոս ի փառս հայրենի. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԶ. Դարձեալ քարոզ վասն ծաղկազարդին. ի բանն՝ «Օրհնեալ, որ գաս յանուն Տեառն. եւ օրհնեցաք զքեզ ի տանէ Տեառն»։ Սաղ. 117. 25։

Մեծ են գործք Քո, Տէ՛ր եւ յոյժ են խորհ են խորհուրդք Քո սաղմոսէ մեզ աստուածայինն Դաւիթ։ Եւ այր անզգամ՝ զայս ոչ ծանիցէ. եւ անմիտն զայս ոչ առնու ի միտ»։ Մեծ են արդար եւ գործքն Աստուծոյ. եւ խո՛ր խորհուրդք նորա. եւ ոչ միայն գերազանցեն քան զբանս մեր, այլեւ քան զամենայն միտս մարդկան եւ հրեշտակաց գերագոյն գտանին։ Զորեւ սոյն մարգարէ յայլում վայրի հաստատէ։ «Ո՞ խոսեսցի զզօրութիւնս Տեառն. լսելի արասցէ զամենայն օրհնութիւնս նորա»։ Եւ աստուածընկալն Պօղոս «ո՞ խորք մածութեան եւ իմաստութեան ասէ. զի առանց քննելոյ են դատաստանք նորա. եւ առանց զննելոյ են ճանապարհք նորա»։ Եւ զի այսպէս մեծամեծ եւ անքննին են աստուածային խորքն որպէս ասացաք։ վասն այնորիկ պարտէ մեզ խոնարհութեամբ եւ սրբութեամբ մաքրել զմտաց աչս . եւ յստակ նայեցուածով յառնել ի խորհուրդ սքանչելեաց մեծի աւուրս։ Եւ նախ խնդրել պարտ է՝ զի բազում անգամ եմուտ Յիսուս յԵրուսաղէմ. ի տօնս՝ յամսագլուխս՝ եւ ի շաբաթս. եւ այնոքիկ ոչ պատուին ի մէնջ տարեկան տօնիւք եւ երգօք. բայց միայն մինս այս։ Ասեն վարդապետք եթէ. ի տօնս յայս՝ մեծամեծ սքանչելիք գործեցան քան յայլսն ամենայնի։ Նախ յարութիւնն Ղազարու ի Բեթանիա. որ կատարումն էր ամենայն սքանչելեացն։ Եւ զի բազումք եկեալ էին՝ զի զՂազար տեսցեն յարուցեալ ի մեռելոց։ Այլեւ նոր օրհնութիւն այսօր ի բերանոց մանկանցն երգեցեալ լինի. նաւ նստիլն ի վերայ յաւանակի։ Այլեւ ժողովուրդքն կէսք առաջի եւ կէսք զկնի գային։ Ոմանք փառաբանէին. այլք զհանդերձս մերկանային, եւ ի ճանապարհին տարածանէին։ Եւ ոմանք ոստա ի ծառոյ հատանէին եւ արկանէին ի ներքոյ ոտից յաւանակին։ Եւ զի այսպէս մե են գործք այս աւուր, եւ կատարումն ամենայն սքանչելեացն։ Վասն այն՝ քան զամենայն աւուրս առաւել փառաւորի եւ պատուի յամենեցունց։ Եւ ոչ թէ բնութիւն աւուրն մեծ իցէ. զի ի թիւ եւ ի չափ ամենայն աւուրց հաւասար է ստեղծեալ. այլ մեծամեծ եւ փառաւոր գործքն որ ի նմա գործեցան՝ մեծացուցին զնա. վասն այն պարտ է այժմ զխորհուրդն տեսանել ըստ ճառից աւետարանչացն։ Եւ նախ վասն յարութեանն Ղազարու սակաւ ինչ տեսանել։ Վասն զի յառաջ քան զգալն ի փրկագործ չարչարանս՝ նախ իջանէ ի Բեթանիա՝ եւ յարուցանէ զՂազար չորեքօրեայ։ Եւ այս էր պատճառն. զի մի տեսեալ զկամաւոր չարչարանս խաչին՝ երկմտեսցին առաքեալքն. այլ յարութեամբն Ղազարու՝ առանց երկբայութեան զմտաւ ածիցեն, թէ որ զայլս յարոյց՝ կարօղ է եւ զինքն յարուցանել։ Եւ տես թէ որպէս հաստատէ զճշմարիտ մարդ լինիլն. զի հարցանէ իբրեւ զմարդ. «ո՞ւր եդիք զնա»։ Եւ այսու խնու զբերանս հերձուածողաց. որք առ աչօք ասեն զմարղեղութիւնն։ Եւ զի ձայն արձակէ իշխանութեամբ որպէս զԱստուած . «Ղազարէ եկ արտաքս». յամօթ առնէ զնոսա որք սոսկ մարդ ասեն զնա։ Զի ոչ ոք լուաւ եթէ մարդ այսպիսի իշխանութեամբ մեռելս յարոյց. բայց միայն Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս Աստուած մարդացեալ. որ է իշխան մահու եւ կենաց։ Եւ այսու ցուցանէ, թէ իւր իցէ մարմինն անբաժանելի խառնմամբ միաւորեալ։ Եւ ոչ է պարտ վասն հարցանելոյն սոսկ ասել զնա. եւ ոչ վասն իշխանական հրամանին մերկ Աստուած համարիլ զնա. զի երկոքին սոքա հակառակ միեմեանց՝ անպարշտութիւն են։ Այլ զմի եւ զնոյնն Աստուած մարդացեալ է խոստովանելի։ Եւ զի մարդ է ճշմարիտ. յայտ է ի հարցանելոյն. եւ զի Աստուած է հաւաստեաւ՝ յայտ է ի յարուցանելոյն զչորեքօրեայ մեռեալն ի գերեզմանէն։ Իբրեւ ասացին նոքա, «Տէր եկ եւ տես. եւ արտասուեաց ասէ Յիսուս»։ Եւ ընդէ՞ր արտասւէր զոր յարուցանելոցն էր. այս է՝ զի ցուցցէ թէ ազգակից է։ Եւ դարձեալ՝ արտասուեաց ի վերայ կուրութեան հրէիցն. որ անձամբ զանձիննս գեհենին մատնեցին։ Եւ ապա հրամայեաց հրէիցն՝ զի բարձցեն զվէմն ի գերեզմանէն. որպէս զի ինքեանք իսկ վկայք լիցին ամենայն սքանչելեացն։ «Ամբարձ զաչս իւր ի վեր եւ ասէ. գոհանամ զքէն»։ Գոհացումն է եւ ոչ աղօթք. զի ոչ թէ կարօտ էր օգնականի, այլ զհամակամ միութիւնն իւր ընդ հօր ցուցանէ։ Եւ դարձեալ ցուցանէ ժխտօղ ազգին հրէից՝ թէ ոչ է հակառակ հօր որպէս նոքա կարծէին. զի հակառակն որպէս գործակից լինի, եւ կամ յամենայն ժամ լսէ։ «Զայս իբրեւ ասաց՝ ի ձայն մեծ աղաղակեաց. Ղազարէ արի եկ արտաքս». Խնդրելի է եւ զայս թէ զի՞նչ պիտոյ էր ուժգին աղաղակելն. զի մեռեալն զճայթմունս ձայնից ոչ լսէ։ Այլ այս է զի բազմամբոխ ժողովուրդն լսիցէ ի հրամանէ նորա յարուցեալ գոլ զՂազարու։ Այլեւ ցուցցէ, թէ ոչ այլոց անուամբ կոչեաց զմեռեալն. որպէս մարգարէքն ի հնումն յանուն Տեառն Աստուծոյ. եւ առաքեալքն յանուն Յիսուս Քրիստոսի։ Այլ ինքնազօր ձայնիւն հրամայեաց թէ «եկ արտաքս»։ Դարձեալ՝ զի ուսցին թէ, կենդանի էօ Հոգին եւ ի զգայութեան. այլեւ յոյժ հեռաւոր ի մամնոցն. վասն այն ըստ սովորութեան կենդանեաց ի բացուստ կացեալ կոչէ զհոգին, եւ կորզե ի բանսարկութենէն. եւ զմարմինն ի գերեզմանէն. եւ յարուցանէ կենդանի. եւ հաւատարիմ առնէ զյարութիւն իւրոյ կամաւոր մահուանն՝ իւրոց աշակերտացն եւ հաւատացելոցն ամենայնի։ Այսքան փոքր ի շատ է վասն յարութեան Ղազարու ըստ Յօհաննու աւետարանին։ Եւ ըստ այլ աւետարանչացն՝ ասասցուք վասն այսր աւուր հրաշագործութեանց։ «Եւ գան յերիքով ասէ»։ Եւ արժանի է գիտելլ թէ ուստի գայ յերիքով։ Յայտ է թէ ի կողմանցն յորդանանու. զի ամենայն աւետարանչքն միաբանեալ անտի ասեն գալ. եւ ոչ էր առանց խորհրդոյ։ Զի «այրն որ իջանէրն յԵրուսաղէմէ յերիքով՝ անկաւ ի ձեռս աւազակաց»։ Այրն՝ նշանակէր զԱդամ. որ անձնիշխան կամօք շեղեցաւ ի դրախտէն, եւ ի վերինն Երուսաղէմէ. եւ էջ ի դժոխս զոր երիքով կոչէ։ Եւ կարի իմն ի դէպ է օրինակս. զի բարձր է տեղեաւ Երուսաղէմ. որպէս բարձր է եւ երկնային վայր դրախտին. եւ երիքով ի սրտորեւ ի խոնարհ վայր. որպէս մահ եւ դժոխք։ Յեսու կործանեաց զերիքով. եւ նզովեաց որ շինէ զնա. աղան բեթելացի հրամանաւ Աքայաբու շինեաց զերիքով. եւ վասն զի արհամարհեաց զօրէնս յեսուայ՝ պատուհասեցաւ աբէներաւ անդրանկաւ եւ զերծեալաւ կրասերաւ որ կանգնեաց զնա։ Իսկ Տէր մեր Յիսուս աւերեաց զդժոխս. եւ նզովեաց որ շինել ձեռնակէ. վասն այնորիկ որ արհամարհէ զհարմանս Տէրունական եւ շինէ չար գործովք զհոգի եւ զմարմին, սատակէ անողորմութեամբ ի գեհենին. վասն այսր խորհուրդոյ գան յերիքով։ «Եւ ըստ ելանելն նոցա յերիքովէ բազում ժողովրդօք»։ Ուստի՞ էին բազում ժողովուրդքն. զի յայնկոյս յորդանանու անապատ էր ուստի գայր Քրիստոս։ Եւ յերիքով՝ զաքէ միայն հաւատաց յօրինակ Ադամայ։ Այլ երեւի թէ՝ ի գալիլեացւոցն էին. որք տեսին զնշանս ի նաւակատիսն որ զիծնէ կոյրն լուսաւորեաց։ Եւ զՂազար չորեքօրեայ մեռեալն կենդանացոյց։ Եւ զի սերտ էին հաւատով՝ եւ սիրէին զնա. վասն այն ընդ նմա շրջէին։ Այլ ոմանք ասեն թէ՝ սոքա ամենեքեան յերիքով հաւատացին. եւ կամ թէ անդ ժողովեցան։ Որ զայն նշանակէ՝ թէ հանդերձեալ է իջանել մարմնով ի գերեզման եւ ի դժոխս. եւ յառնել ի դժոխոց բազում ժողովրդօք։ «Որդի Տիմէի բարտիմէոս կոյր նստէր յանցս ճանապարհին»։ Միւս աւետարանչին երկու կոյր նշանակէ. ոչ հակառակ սմին, այլ թուի թէ մինն ամենեւին կոյր էր եւ յերեւելի արանցն՝ որ յանւանէ զինքն եւ զհայրն կոչէ. եւ կարի քաջահաւատ եւ համարձակախօս։ Իսկ միւս կոյրն՝ ունէր սակաւ մի լոյս. եւ յայն յուսացեալ յոյլ եւ հեղգ էր ի հաւատն. այլ թուի թէ որ զսակաւ լուսիկն ունէր՝ առաջնորդէր միւսոյն եւ տանէր առ Յիսուս. յօրինակ հրէից եւ հըեթանոսաց կուրացեալք յաստուածպաշտութենէ։ Զի հրէայքն թէպէտ զսակաւ մի լոյսն օրինէին. սակայն եւ նոքա կուրացան յիմանալի լուսոյ փառացն Աստուծոյ։ «Նստէին ի ճանապարհին»։ Նստիլն զթափուրն եւ զանգործն նշանակէ ի խաւարի կռապաշտութեան. իսկ ճանապարհն՝ օրինակ աշխարհիս է։ Զի որպէս ճանապարհն զուղեւորեալն յառաջ խաղացուցանէ. այսպէս եւ կենցաղս զմեզ ի հանդերձեալն առաքէ։ «Իբրեւ լուան թէ Յիսուս անցանէ՝ աղաղակէին եւ ասէին»։ Լուան հրէայքն ի մարգարէիցն, թէ Յիսուս է փրկիչ աշխարհի։ Լուան եւ հեթանոսք թէ՝ Քրիստոս է ակնկալութիւն հեթանոսաց. «եւի նա հեթանոսք յուսասցին»։ Աղաղակեն առ հասարակ հրէայք եւ հեթանոսք. եւ խնդրեն ի բարերար Տեառնէն զողորմութիւն։ Տես զկուրաց բարբառն՝ որ լաւագոյն է քան զաչացն։ Եւ զի՞նչ ասէին. «ողոմեաց մեզ». ողորմութիւն հայցէին. որ է ձրի տուրք եւ պարգեւք. այլ ոչ թէ վարձ. զի ձրի գտաք զողորմութիւն ի նմանէ։ Եւ ողորմութիւնն միայն Աստուծոյ վայելէ. որ ամենառատ է ի տուրսն. եւ ի տալն՝ ոչ սպառի. այլ առաւելու եւս։ «Եւ ամբոխն սաստէր նոցա»։ Կամ թէ վասն պատուոյ վարդապետին սաստէին. որպէս երբեմն զմանկտին արգիլէին. եւ կամ թէ չարաբանութեամբ սաստէին նոցա. զի մի մերձեսցին եւ բժշկեսցին. եւ քարոզեսցեն զաստուածութիւն նորա։ «Իսկ նոքա առաւել աղաղակէին. որդի Դաւթի ողորմեաց մեզ»։ Քարոզիչք լինէին կոյրքն աստուածութեան եւ մարդկութեան նորա. Տէր զաստուածութիւն խոստովնէին. եւ որդի Դաւթի՝ զմարդկաութիւն անուանէին. եւ բարւոք կոչեն զնա որդի Դաւթի. այն որ արար զողորմութիւն ի վերայ կուրացն եւ կաղացն յեբուսացւոց։ Որդի ասեն Դաւիթի. զի զհօրն գործն եւ նա կատարեսցէ։ «Զտեղի էառ Յիսուս՝ եւ հրամայեաց կոչել զնոսա»։ այսինքն, արգել զգնացսն եւ եկաց կանգուն. մինչեւ եկին առ նա կոյրքն։ Այլ նշանակէ զայս՝ զի յետ բազում ամաց եկն ի լուսաւորեալ զաշխարհս։ Այլեւ զայն՝ զի երեսուն ամ լուռ եղեւ. եւ ապա հրամայեց կոչել զհրէայս եւ զհեթանոսս յերկրպագութիւն աստուածութեան իւրոյ։ «Եւ ասէ՝ զի՞նչ կամիք զի արարից ձեզ»։ Եւ վասն է՞ր հարցանէ. զի մի կարծիցեն թէ նոքա զայլ ինչ կամէին, եւ զայլ ինչ տայ. զի յամենայն ուրեք սովոր էր զայս առնել. նախ հարցանել, եւ ապա բժշկել։ «Ռուբբի՝ զի բացայց»։ Այսինքն, զի լուսաւորեսցես՝ ոչ միայն զմարմոյս աչս, այլեւ զհոգւոյս որ է միտքս։ Զի տեսցուք զքեզ մարմոյ աչօք. եւ հոգւով իմասցուք Աստուած մարդացեալ զքեզ։ «Գթացեալ Յիսուս մերձեցաւ յաչս նոցա»։ Զի վասն գթութեան խոնարհեցաւ յարարածս՝ եւ զկուրութիւն մտաց մերոց կամեցաւ բժշկել. եւ մերձեցաւ մարմնով յաչս մարմնոյ նոցա. եւ աստուածութեամբն զմիտս նոցա լուսաւորեաց։ Եւ գնացին կոյրքն որք բժշկեցան զհետ նորա, մինչեւ յԵրուսաղէմ որ թարգմանի խաղաղութիւն։ Այլեւ հրէայք եւ հեթանոսք հաւատացեալք՝ զհետ հաւատոցն Քրիստոսի գնացին. եւ գնան հանապազօր մինչեւ ի վերինն Երուսաղէմ ի ճշմարիտ խաղաղութիւնն. որպէս եւ ասաց Տէրն. «ու եսն եմ՝ անդ երւ պաշտօնեայն իմ եղիցի»։ «Եւ իբրեւ մօտ եղեն յԵրուսաղէմ՝ առաքէ երկուս յաշակերտաց իւրոց եւ ասէ. երծայք. ի գիւղդ որ ընդդէմ ձեր կայ. եւ գտանիցէք էշ կապեալ եւ յաւանակ ընդ նմին. լուծէք եւ ածէք ինձ»։ Եւ ո՞յք էին երկու աշակերտքն այնք՝ թէ մինն Պետրոս եւ միսն Յօհաննէս իցէ. զի նոսա նախապատուէր յամենայն ուրեք. որպէս ի լեառն թաբօր. եւ դարձեալ ի լեառն ձիթենեաց յորժամ յաղօէս կայր։ Այլ որ մինն ծեր եւ հին աւուրց՝ եւ միւսն երիտասարդ հասակաւ. եւ դարձեալ մինն կոյս՝ եւ միւսն ամուսնացեալ. Պետրոս ծեր՝ օրինակէր զդասս մարգրէիցն. իսկ Յօհաննէս երիտասարդ՝ նշանակէր զգունդս առաքելոցն։ Իսկ էշ եւ յաւանակ՝ նշանակեն զհրէայս եւ զհեթանոսս. որք կապեալ էին ի զանազան մեղս. եւ ի չար կռապաշտութիւնս։ Զոր նախ առաքեաց զմարգարէսն. եւ յետոյ զառաքելսն։ Եւ լուծին զնոսա զօրութեամբ բանին եւ աստուածայի վարդապետութեամբն՝ երւ ածին ի հաւատս աստուածապաշտութեան։ «Եւ արկին ի վերայ նոցա ձորձս». այսինքն, զշնորհս Հոգւոյն Սրբոյ մկրտութեամբ աւազանին. եւ կազմեցին հանգիստ եւ բնակութիւն Բանին Աստուծոյ։ Այլ զի՞նչ է այն որ ասէ Մատթէոս «երթայք ի գիւղդ որ առաջի ձեր է». եւ Մարկոս է «ընդդէմ ձեր կայ». իսկ Ղուկաս թէ «հանդէպ մեր կայ»։ Այսինքն է։ Առաջի ձեր ասելովն՝ եղոյց թէ ամենատես ականն Աստուծոյ՝ ամենայն՝ աշխարհս իբրեւ զգիւղ մի է համարեալ. որ առաջի կայր քարոզութեան առաքելոցն, լնանիլլ աւետարանաւն։ Իսկ ասելն թէ հանդէպ մեր կայ՝ նշանակէ թէ Բանն Աստուծոյ ընդ նոսա իցէ, ուր եւ ընթանան աւետարանաւն. որպէս ինքն ասէր. «ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս կենաց ձերոոց մինչ ի կատարած աշխարհի»։ Իսկ ասելն Մարկոսի, թէ ընդդէմ ձեր կայ՝ զայս առանձինն ի վերայ Երուսաղէմին է տեսանել. զի ամենայն նշանաց եւ վարդապետութեանն Քրիստոսի ընդդէմ եկաց. զի յորժամ դեւսն հանէր, ասէին թէ Բեղզեբուղաւ հանէ զդեւս։ Եւ յորժամ զհիւանդս նոցա բժշկէր, հակառակ Աստուծոյ եւ օրինազանց կոչէին զնա։ Եւ ոչ միայն բանիւ, այլեւ գործով ընդդէմ զինեցաւ նմա, զի մտանեաց զնա ի մահ խաչին. ուրացաւ զշնորհս պարգեւաց նորա. եւ զառաքեալս եւ զմարգարէս նորա սպանանել ետ եւ քարկոծել։ Եւ վասն այսորիկ բարձաւ ի նոցանէ այգին. այսինքն, թագաւրութիւնն՝ քահանայութիւնն եւ մարգարէութիւնն. եւ տուաւ հեթանոսաց ազգի, որ առնէ զպտուղս նորա։ Խնդրեսցուք եւ զայն թէ՝ վասն էր ի վերայ իշոյ նստաւ՝ որ է անարգագոյն գրաստ. եւ ոչ ի ձիս կամ ի ջորիս եւ ի կառս լծեալս։ Զի թէ ոք ասիցէ՝ թէ աղքատ էր յայսպիսեաց աստի. ասեմք թէ եւ զայն եւս ոչ ունէր։ Եւ թէ որպէս հաւանեցոյց զտեարս իշոյն. նոյպէս կարէր հաւանեցուցանել զմիտս տէրանց ձիոց եւ ջորոց։ Ապա թէ ոք ասիցէ թէ՝ խիստ եւ տրմուղ է յաւանակն. եւ առաւել անմիտ եւ անասնաբարոյ հեթանոսաց իցէ օրինակ։ Ասեմք եթէ եւ ձին եւ ջորին եւս խստագոյն եւ անմիտք են քան զնոսա, յինչ խորհուրդ եւ առնանիցին։ Եւ զի ոչ էր կարօտ նստիլ ի վերայ իշոյ, կամ այլ ինչ գրաստուց. ի բազում իրաց յայտ է։ Որ յամենայն տեղիս ուր եւ ընթանայր՝ հետի ոտս գնայր. ի քաղաքս, եւ ի գիւղս. որպէս այն որ վաստակեալ նստէր ի ճանապարհին առ ջրհորովն Սամարիայ։ Ապա յայտ է՝ զի ոչ վասն կարօտութեան նստաւ ի վերայ իշոյ։ Այլ այս է պատճառն. զի կամեցաւ զպատուական խոնարհութիւնն ամենեցուն ուսուցանել զանձն օրինակ տալով։ Մանաւանդ որ յետոյ լինելոց էին քահանայք եւ առաջնորդք եկեղեցւոյ, մի եւս յօրանալ ի ձիս եւ ի ջորիս. բայց թէ վասն տկարութեան մարմնոյ հարկ առնիցէ աշխատութիւնն, ի վերայ գրաստու նստիլ, եւ այնպէս զվիշապն ապստամբ կործանել։ Որ ի սկզբանէ վասն հպարտութեանն եւ անպիտանութեան՝ ի վայր կործանեցաւ. վասն այնորիկ Տէրն ի սկզբան վարդապետութեան՝ նախ անտի սկսանի, եւ երանէ զխոնարհութիւնն։ Նոյնպէս եւ աստ ի վերայ ծանրագնաց հանդարտաքայլ գրաստու նստելով, խափանէ զծիապարծիկ հպարտութիւնն եւ զպատերազմունս ճակատամարտից։ Նա՝ որ արեամբ խաչին իւրոյ արար զխաղաղութիւն ընդ ամենայն հեթանոսս։ Եւ վասն իշոյ եւ յաւանակին այսքան։ Ասասցուք թէ վասն է՞ր ոմանք տարածանէին զհանդերձս ի ճանապարհին. եւ այլք ոստս ի ծառոյ հատանէին, եւ յոտս յաւանակին արկանէին։ Զի թէ զմիտս բանին ոչ բանամք՝ ոչ ինչ գտանեմք օգուտս։ Արդ՝ տարածանելն զհանդերձս ի ճանապարհին՝ նշանակէ զկատարեալ անձանց հաւատսն որ ի Քրիստոս. որ ոչ միայն զերկրաւոր հանդերձս թողին . այլեւ զմարմինս իւրեանց արեամբ չափ մերկացան. որպէս մարտիրոսացն դասքն. որք մերկացան զամենայն ցանկութիւնս աշխարհի. եւ սաստիկ գանից եւ բանդից եւ կտտամահ տաջանաց ետուն զմարմինս իւրեանց վասն սիրոյն Քրիստոսի։ Իսկ ոստքն բարձրացեալ ծառոցն՝ զորս հատնէին եւ ի ներքոյ ոտից նորա արկանէին, նշանակէ զնոսա որք բարձրացեալ եւ զհպարտացեալ թշնամին ճշմարտութեան հնազանդելոց էին ի ներքոյ ոտից իւրեանց. որպէս առաքեալքն՝ որք ընդ ամենայն տեղիս ընթացան եւ կործանեցին զապստամբ զօրութիւնս թշնամւոյն. որպէս ասէ առաքեալն. «քակեմք զամենայն զօրութիւն հպարտացեալ ի վերայ գիտութեանն Աստուծոյ. եւ գերեմք զամենայն միտս ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի»։ «Եւ ժողովուրդքն որք առաջի եւ զհետ նորա երթային, աղաղակէին. Ովսաննայ որդւոյ Դաւթի. օրհնեալ որ գայ յանուն Տեառն. Ովսաննայ ի բարձուս»։ Ո՛վսաննայն յեբրայեցւոցն ի մերս օրհնութիւն թարգմանի. կամ փառաբանութիւն, կամ մեծութիւն. եւ ըստ այլում առկի՝ սա նա է ասէին՝ որ ի սկզբանց յաւիտեանց արարիչ է. որ ի վերջին աւուրս եկն ի փրկութիւն աշխարհի։ Եւ մեզ պարտ է ի միտ առնուլ զօրհնութիւնն որ յանբան տղայոցն եւ ի տգէտ ժողովրդոցն երգեցաւ, թէ որչափ մեծ իցէ. զի Հոգին Սուրբ մարգարէութեամբ հնչէր բերանով տղայոցն։ «Ովսաննայ ասէ ի բարձունս». այսինքն թէ, սա՝ զոր այժմ նուաստացեալ տեսանեմք մերովս կերպիւ նստեալ ի վերայ անարգ գրաստու՝ ոչ երբէք մեկնեցաւ յարքայութեան փառաց աթոռոյն։ Եւ զի որդի Դաւթի զնա կոչէին. յայտ առնեն զճշմարիտ մարդեղութիւն նորա ի ցեղէն Դաւթի. որպէս ասաց հրեշտակն առ կոյսն. եւ նոյն ինքն Աստուած. եւ աւետարանիչքն եւ առաքեալքն կոչէին։ Իսկ զի օրհնեալ եկեալ յանուն Տեառն կոչէին. որպէս եւ մարգարէն ասէ. «օրհնեալ որ գաս յանուն Տեառն. եւ օրհնեցաք զքել ի տանէ Տեառն»։ Այսիքն թէ, ի բարձանց եւ կամաւ հօր եկն աշխարհ ի փրկութիւն մարդկան։ Եւ վասն այս օրհնութեանս որ յայսմ աւուր երեւեցաւ՝ սովորութիւն կալեալ մանկանց եկեղեցւոյ, Ովսաննայից տօն զսա անուանեմք։ Եւ ի ձեռս բարձեալ բերմք ոստս ձիթենեաց, կամ արմաւենեաց, կամ այլ ինչ առ ձեռն պատրաստ գտեալ։ Այսոքիկ վասն օրհնութեանց ի կարճոյ։ Դարձեալ ասասցուք վասն ոստոյ ձիթենեացն եւ արմաւենեացն. թէ ուստի՞ գիտաց ժողովուրդն ոստօք արմաւենեօք զնա բարեբանել։ Ոմանք ասեն թէ ի տօնի տաղաւարահարացն եմուտ յԵրուսաղէմ։ Եւ հրաման ուէին յօրինաց՝ գայն տօն ոստովք ձիթենեաց եւ արեմաւենեօք պատուել։ Եւ զի պատրաստ ունէին զնոոսա՝ տարեալ ընծայեցին Քրիստոսի . բայց ոչ է սա հաւաստի. զի տաղաւարահարացն տօն՝ կատարէին յեօթներորդ ամիսն ի թշրին ԺԵ։ Եւ Քրիստոս յորժամ եկն յԵրուսաղէմ ի չարչարնս ըստ հնոյ զատկին՝ ի նիսանի ԺԴ էր. որ է առաջին ամիս նոցա։ Իսկ այլք ասեն թէ՝ յառաջ ժամանակս հրէայքն օրէնս ընկալան՝ զի զմարգարէսն եւ զարդարսն եւ զսքքանչելագործ արսն՝ ընդ առաջ ելեալ ոստովք ծառոց պատուեսցեն։ Այլեւ վկայութիւն ի մէջ բերեն ի Դաւթայ, թէ «արդարքն իբրեւ զարմաւենիս ծաղկեսցին. եւ որպէս ձիթենիս ի տան Աստուծոյ»։ Արդ զայս իբրեւ զբարի սովորութիւն պահեալ՝ մատուցին Քրիստոս իբրեւ սքանչելագործի, մարգարէի, եւ արդարոյ։ Իսկ այլք ոմանք՝ ընդդէմ դառնան ասացելոցս եթէ, յիրաւի ոստովք ձիթենեօք պատուէին զնա. զի առձեռն պատրաստ էր ի ճանապարհին. վասն որոյ եւ ձիթենեաց լեառն կոչի . իսկ արմաւենիքն ուստի՞ էին զի ոչ գտանի անդ։ Այլ մեք զանց արարեալ զասացելովքս, զխորհուրդ փրկագործութեանն ցուցանեմք։ Զի ոչ տաղաւարհարց տօնին էր, եւ ոչ վասն սովորութեանն. այլ միայն ի հոգւոյն շարժեալք ի խորհուրդ փրկութեանն մարգարէանային։ Նախզի՝ ձիթենին զողորմութիւն նշանակէ։ Երկրորդ՝ զի զսէրն ցուցանէ. որ զտերեւն ոչ թողու արտաքս որ է շաղկապ սիրոյն, յորմէ ողորմութիւնն ծնանի։ Երրորդ՝ նշանակէ զհաւատոյն պտուղ պարարտացեալ. «ուստի ծերութիւն իմ ի ձէթ պարարտութեան ասէ»։ Չորրորդ՝ զմշտնջենաւոր յոյսնն ցուցանէ. որ ունի միշտ կանաչագեղ զսաղարթն։ Հինգերորդ՝ զօծումն շնորհաց ցուցանէ իւղն մզեալ. որ առատութեամբ հեղաւ ի հոգիս եւ ի միտս հաւատացելոց. ըստ այնմ, «որպէս զի իջանէ ի գլուխ՝ եւ ի մուրուսն Ահարօի»։ Վեցերորդ՝ զլուսաւորութիւն աստուածագիտութեանն յայտնէ. զի ձէթն նիւթ է լուսոյ։ Եօթներորդ՝ զի ոստ ձիթենւոյն՝ յաղթութեան է նշան. որպէս ոլօմպիական յաղթութեանն զկնի, ոստովք ձիթենեօք պսակ էին. ցուցանեն, թէ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ է յաղթօղ թշնամւոյն սատանայի եւ մեղաց եւ չարաց. որպէս արար խաչիւն. յաղթեաց թշնամւոյն. զհզօրն կապեաց, եւ զգերեալ հոգիսն ազատեաց։ Ութներորդ՝ զի բղխէ ցաղիկ սպիտակ ընդ պտղոյն գեղեցկացեալ. եւ Տէրն մեր բղխեաց ծաղիկ յարմատոյն յԵսսեայ։ Եւր յերգսն ասէ. «եղբօր որդին իմ սպիտակ է եւ կարմիր. ընտրեալ ի բիւրուց». սպիտակն զանմեղութիւնն նշանակէ. եւ կարմիրն զմեռանիլն ի խաչին։ Իններորդ՝ զի հիւանդաց առողջութիւն է եւ գեղ՝ տեղեւ եւ պտուղ ձիթենւոյն։ «Եւ նա զցաւս մեր եբարձ ասէ Եսայի». այսինքն զմարմնոյ եւ զհոգւոյ. որպէս ասէ. «ոչ է պիտոյ բժիշկ ողջոց, այլ հիւանդաց». որ ի ձեռն լուսաւոր քարոզութեանն յապաշխարութիւն կոչեաց զմեղաւորս։ Տասներորդ՝ զի ողջոցն զօրութիւն յաւելու. եւ Տէր մեր զօրացուցանէ զտկարս. եւ պահէ ամբողջ զառողջացելսն հոգւով եւ հաւատով ի յոյս կոչմանն եւ ի սէր արքայութեանն Աստուծոյ։ Արդ՝ յայսմանէ իմացեալ եղեւ, թէ վասն այն ոստովք ձիթենեօք փառաւորեցաւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. զի ծանիցեն ամենեքեան եթէ ողորմած է եւ մարդասէր. վասն սիրոյ իւրոյ եւ յուսոյն երկնից՝ եւ լուսաւոր ճանապարհին՝ խոնարհեցաւ փրկել զազգս մարդկան։ Իսկ արմաւենին ունի բազում յատկութիւն։ Նախզի՝ բարձր է։ Երկրորդ՝ ուղիղ է հասակաւ։ Երրորդ՝ մեծ ունի զաճումն։ Չորրորդ՝ զի սիրտ նորա մի է։ Հինգերորդ՝ զի ունի գոյն սպիտակ։ Վեցերորդ՝ տերեւ նորա նուրբ է եւ սուր։ Եօթներորդ՝ քաղցր է պտուղն։ Ութներորդ՝ վայելուչ է տեսլեամբ։ Իններորդ՝ յերկար կեայ։ Տասներորդ՝ զպտուղն յամր տայ։ Արդ՝ բարձրութիւն արմաւենւոյն՝ նշանակէ զերկնաւոր գալուստն, թէ բարձր է եւ ի վերոյ քան զամենայն. որ այսօր խոնարհեալ գայ առ մեզ եւ գովի արմաւենի ոստովք։ Իսկ ուղիղ հասակն՝ զի թէպէտ մարմնացաւ, ոչ ինչ շեղեցաւ ի թիւրութիւն մարմնական. որպէս ասէ մարգարէն. «ուղիղ է Տէր Աստուած մեր. եւ ոչ գոյ ի նմա անիրաւութիւն»։ Իսկ աճումն մեծութեան նորա՝ նշանակէ զբարձրութիւն եկեղեցւոյ. որ աստուածային առաքինութեամբն աճեցաւ եւ եհաս «ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի»։ Որպէս եւ Սողոմօն օրինակ է զՔրիստոս յարմաւենի, եւ զառաքեալսն յոտս նորա։ «Եւ ասացի ելանել յարմաւենիս՝ եւ նայիլ յոստս նորա»։ Եւ դարձեալ՝ զեկեցեցի նմանեցուցանէ Քրիստոսի ըստ կարի մաքրութեան նորա. «նման է հասակդ քո արմաւենւոյ բարձրութեան»։ Իսկ սիրտ նորա զի մի է՝ ցուցանէ թէ մի է բնութիւն բանին մարմնացելոյ. որ այսօր նսատաւ ի վերայ յաւանակի. եւ փառաբանեցաւ ոստովք։ Իսկ սպիտակութիւնն՝ նշանակէ թէ դա է որ այսօր ոստովք փառաւորեցաւ. «նոյն ինքն է լոյս ճշմարիտ՝ որ լուսաւորէ զամենայն մարդ եկեալ յաշխարհ»։ Իսկ նրբութիւն տերեւոյն եւ սրութիւնն՝ նշանակէ զքաջութիւն յաղթութեանն Քրիստոսի. որ խոցեալ սպան զսատանայ սրով խաչին իւրոյ. եւ ետ մեզ քաջալերութիւն ընդդէմ կալ մեքենայից նորա ասելով. «քաջալերեցարուք՝ զի ես յաղթեցի աշխարհի»։ Իսկ քաղցրութիւն պտղոյն՝ ցուցանէ զքաղցրութիւն պատուիրանացն Քրիստոսի. ըստ այնմ, «քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո՝ քան զմեղր բերանոյ իմոյ»։ Իսկ վայելչութեամբն՝ ցուցանէ զգեղեցկութիւն արանց արդարոց. ըստ այնմ, «արդարքն որպէս զարմաւենիս ծաղկեսցին»։ եւ թէ՝ «տնկեալք եղիցին ի տան Տեառն. եւ ի գաւիթս Աստուծոյ մերոյ ծաղկեսցին»։ Իսկ երկարութիւն կենացն՝ նշանակէ զյաւիտենական մշտնջենաւորութիւն Տեառն մերոյ եւ եկեղեցւոյ նորին. ըստ այնմ, «Յիսուս Քրիստոս երէկ եւ այսօր, նոյն եւ յաւիտեան»։ Եւ յիշատակ յաւիտենից եղիցի արդարն ասէ մարգարէն»։ Իսկ յամրութիւն պտղոյն՝ զիի ասեն թէ, մինչ ի հարիւր ամն՝ ապա պտղաբերի. նշանակէ զփառս եւ զպսակս արդարոցն։ որ ոչ է ի կեանս յայս, այլ ի հանդերձեալն. որպէս ասէ Սողոմօն։ «ժառանգութիւն առն որ փութացեալ լինի՝ ոչ է ի ներկայս»։ Եւ Դաւիթ ասէ. «երթալով երթային եւ լային. գալով եկեսցեն եւ ցնծասցեն ի գալստեանն Քրիստոսի»։ Արդ՝ զայսպիսի ունի խորհուրդ որք մանկունքն եւ այլ ժողովուրդքն, ոստօք ձիթենեօք եւ արմաւենեօք ելին ընդ առաջ Քրիստոսի. եւ զբարձրագոյն օրհնութիւն նմա գոչէին։ «Ովսաննայ ի բարձունս. օրհնեալ եկեալ թագաւորութիւն հօր մերոյ Դաւթի. խաղաղութիւն յերկրինս եւ փառք ի բարձունս»։ Եւ արդ եղբարք՝ ուսալք զայս ամենայն ի գրոց, պատրաստեսցուք զմեզ բարի գործովք. եւ լցուք ընդ առաջ Քրիստսի Աստուծոյ մերոյ երկնաւոր փեսային. «տղայացեալք ի չարեաց, եւ մտօք կատարեալք լիցուք»։ Առցուք ի ձեռս՝ ոչ միայն ոստս ձիթենեաց եւ արմաւենեաց, այլեւ զամենայն գործս բարիս։ Երթիցուք ի Բեթանիա ի տուն սրգոյ եւ չարչարանաց. «լալ ընդ լացօղս վասն մեղաց մերոց. ցնծայ եւ խնդակից լինիլ յարրութեան Ղազարու»։ Այլեւ ելցուք ի լեառն ձիթենեաց. այսինքն ի պատուիրանն ողորմութեան. որ զկատարեալ իմաստութիւնն շնորհէ մեզ քան զամենայն առաքինութիւնսն։ Մերկասցուք զհանդերձս մեր. այսինքն զհին մարդն գործովք իւրուվք։ Տարածեսցուք ի ներքոյ յաւանակին. այսինքն սփռեալ եւ տարածեալ խոստովանութեամբ եւ արտասուօք զգործեցեալ մեղս մեր առաջի Աստոծոյ։ Հատցուք ոստս ի ծառոց. եւ տարածեսցուք առճանապարհաւն. այսինքն, զխոստացեալ եւ զբարձրացեալ ոստս չարախորհրդոց՝ զոր սերմանեալ է սատանայ ի սիրտս մեր, հատցուք եւ ի վայր ի խոնարհ ընկեսցուք ի ներքոյ ոտից մերոց։ Այլեւ առցուք զլապտերս լուսոյ ի ձեռս մեր. որ է ողորմութիւն առ կարօտեալս։ Ասացուք ընդ ժողովրդեանն՝ «Ովսաննայ որդւոյ Դաւթի». խոստովնելով զաստուածութիւն նորա անճառապէս միացեալ ընդ բնութեանս մերում ի զաւակէն Դաւթի։ Օրհնեալ՝ գովեալ՝ եւ բարեբանեալ՝ եկեալ յանուն Տեառն ի փրկութիւն մեզ ամենայն հաւատացելոցս։ Մտցուք ընդ նմա ի քաղաքն Երուսաղէմ. այսինքն ի վերինն Երուսաղէմ որ ոչ է ի մեղաւորաց կոխան եղեալ։ Այլեւ ի նորս Սիօն որ է եկեղեցի հեթանոսաց. զի աստ առաւել մտանէ Տէր մեր եւ թագաւորն փառաց Քրիստոսի, քան յայնժամ ի տաճարն հրէից։ Զի եւ սա այսօր ընդառաջ ելանէ նմա. ոչ ըստ չարութեան վառեալ նախանձու հրէից, այլ ամենայն առաքինութեամբ վառեալ եւ բորբոքեալ սիրովն Քրիստոսի։ Զի թէ այսօր առանց դանդաղանաց ընկալցուք մեք զնա ի սիրտս մեր եւ ի տաճարս, յայնժամ ընկալցի եւ նա զմեզ ի միւեանգամ գալստեանն իւրոյ՝ յորժամ գայ փառօք հօր իւրոյ. եւ հատուցանէ իւրաքանչիւրոց ըստ գործոց իւրեանց։ Զի զորօրինակ՝ ընդ ունիմք մեք զնա այսօր. նոյնպէս եւ նա ընդունի զմեզ յայնմ աւուր։ Զի այսօր զերկոսեան գալուստն տօնեմք եւ յիշատակեմք։ Զայն որ եկն եւ կատարեաց. եւ զոր հանդերձեալ է գալ եւ կատարեալ։ Զի որպէս յառաջինս եկն եւ փոխարկեաց զստուերն ի լոյս, եւ զօրինակն ի ճշմարտութիւն. նոյնպէս եւ ի միւսանգամ գալստեանն՝ փոխարկեսցէ զգործս եւ զօրինակս մարմնականս եւ անցաւորս ի յանմարմինն, եւ ի մշտանջենաւորն։ Դարձեալ՝ որպէս ի կիրակէ լինի արմաւենաց օրն. նոյնպէս եւ վերջին օր գալստեանն Քրիստոսի՝ ի վերջնումն կիւրակէի լինելոց է. որ օր աներեկ եւ անստուեր։ Եւ ընդառաջ ելանելն արմաւենեօք այն է՝ որ ընդառաջ ելանեն Քրիստոսի ամենայն սուրբք զանազան առաքինութեամբ. իւրաքանչիւր ոք ունելով զբանի գործս իւր ի ձեռս իւր. եւ լուսեղէն ամպօք վերանան յօդս ընդ առաջ Քրիստոսի։ Այլեւ որպէս դղրդեցաւ քաղաքն ամենայն՝ ցուցանէ զշփոթութիւնն ի յարութեանն տիեզերաց. յորժամ սասանին տարրեղէն արարածք. գալարին եկրինք որպէս մագաղաթ. նսեմանան լուսաւորքն. եւ թօթափին աստեղքն խաւարեալք ի վեայ մեղաւորաց։ Զի «վայ որ ցանկայ աւուրն Տեառն ասէ մարգարէն. զի նա խաւար է մեղաւորաց եւ ոչ լոյս. օր տագնապի եւ աղաղակի եւ նեղութեան. եւ ոչ յումեքէ օգնութիւն հասեալ»։ Զայն նշանակէ դղրդումն քաղաքին այսօր։ Եւ դարձեալ որպէս այսօր զքահանայսն տարակուսէ։ զ փարիսեցիսն վտանգէ. զդպիրսն յիմարէ վասն զանազան եւ աստուածային նշանացն զոր կատարէր։ Նոյնպէս եւ յայնմ աւուր անհաւատքն եւ մեղաւորքն զգենուն սուգ անմխիթար ի վերջին աւուրն, որպէս յիմար կուսանքն. գլուխք խոնարհեալք. սիրտք տրտմեալք. զամօթի հարեալք. խղճիւք չարչարեալք։ Յորժամ տեսանիցեն զթագաւորն Քրիստոսի ահեղ կերպարանօք բազմեալ ի վերայ չորեքկերպեան աթոռոյ, «ասիցեն լերանց թէ անկերու ի վերայ մեր. եւ բլրոց թէ ծածկեցէք զմեզ յերեսաց գառինն որ նստի յաթոռ. «վասն զի հայեսցին ի նա զոր խոցեցինն». կամ յայնժամ սրով, կամ այժմ խոցեն հայհոյութեան բանիւ կամ չար գործովք։ Դարձեալ՝ ի սոյն օր կիրակէի երեկոյի կանօնն՝ օրինակ է եւ ցոյց գալստեանն Քրիստոսի. զի ամենեքեան խաչիւ ելանեն արտաքս. ցուցանեն զարտաքս ելանելն ի գերեզմանաց ի հանդիպումն Քրիստոսի։ Եւ զերգս գալստեանն երգելն եւ ուրախանալն՝ այժմ յուսով, եւ անդ արդեամբք եւ ճշմարտութեամբ դէմ յանդիման լինիլ երեսացն Քրիստոսի՝ որ ամենեցուն է բաղձալի։ Իսկ ի դուռն եկեղեցւոյն գալն եւ սաղմոսն կցորդիւ «օրհնեալ եկեալ անուամբ Տեառն՝» զառաջին գալստն հեզութեամբ բարեբանեմք։ «Օրհնեալ որ գալոց ես՝» զմիւսանգամ գալուստն յորժամ գայ փառօք հօր աստուածաբար. եւ ամենայն հրեշտակաք ընդ նմա հատուցանել ըստ գործոց։ Իսկ բանալ դրանն եւ օրհնութեամբ մտանելն յեկեղեցին՝ ցուցանէ զարդարոցն ընդ Քրիստոսի մտանելն յարքայութիւնն երկնից, ի յառագաստ փեսային ընդ իմաստուն կուսանացն։ Եւ ի վերայ բեմին կարդալն զաւետարանն՝ զաստուածախօսութիւնս առ սուրբսն նշանակէ։ Որոց լիցի մեզ ամենեցուն ասողացս եւ լսողացդ եւ առ հասարակ ամենայն հաւատացեալոց՝ ընդունիլ զպատուիրանս նորա եւ առնել. որպէս զի աստ ի շնորհս նորա վայելիցեմք. եւ յերկրորդ գալստեանն Տեառն մերոյ Յիսուս Քրիստոսի՝ համարձակութեամբ կացցուք առաջի նորա. զուարթ դիմօք եւ բաց երեսօք տեսցուք զփառս նորա. եւ ի նոյն նորոգիցուք ի փառաց ի փառս. վասն զի նմա իսկ վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ ընդ հօր իւրում, եւ ամենասուրբ Հոգւոյն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։