Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 12/18

Գլուխ ՃԷ. Յայլմէ քարոզ ծաղկազարդին. ի բանն՝ «Իբրեւ մօտ եղեն յԵրուսաղէմ, եւ եկին ի բեթփագէ եւ բեթանիա մօտ ի լեռան ձիթենեաց»։ Մարկ. 11. 1։

Ասեն իմաստուն բժիշկք թէ է հիւանդութիւն ինչ որ ոչ բժշկի յորժամ հեռացեալ է արեգակն. այլ յորժամ մօտենայ արեգակն՝ յայնժամ առողջանայ. որպէս գարնան ջերմն. զի ի ձմեռնային ժամանակս որ արեգակն հեռի է յերկրէ, դժուարաւ բժշկի. այլ ի գարնան ժամանակս յորժամ մօտենայ արեգակն եւ ջերմացուցանէ զերկիր՝ դիւրաւ բժշկի։ Այսէս է հոգեւորն. յորժամ Ադամ էանց զպաուիրանաւն Աստուծոյ, հիւանդացաւ հոգւով. եւ արեգակն արադրութեան Քրիստոս Աստուած՝ յոյժ հեռացաւ ի նմանէ. եւ յոյժ յերկարեցաւ ձմեռն։ Եւ որչափ հեռի էր արեգակն արդարութեան՝ այսինքն Բանն Աստուծոյ էր ի ծոց հօր՝ մարդկան ազգք որ բժշկեցան ի ծանր հիւանդութենէ մեղաց։ Այլ յորժամ եհաս գարունն՝ այսինքն եկն յաշխարհս կոյսն Մարիամու Սուրբ Աստուածածինն, եւ արեգակն արդարութեան մարդացաւ եւ ծնաւ ի նմանէ, եւ շրջեալ ի վերայ երկրի քարոզեաց, յայն ժամ քաղցրացան օդք։ Եւ յորժամ Որդին Աստուծոյ մօտեցաւ յԵրուսաղէմ եւ եկն ի տեղի չարչարանաց, յայնժամ արեգակն արդարութեան զճառագայթս իւր տարածեաց յամենայն երկիր. զի զառաքեալսն առաքեաց քարոզել ամենայն աշխարհի։ Ապա յայնժամ հիւանդութիւնն Ադամայ եւ որդւոց նորա բժշկեցաւ. վասն այն ասէ։ «Իբրեւ մօտ եղեն յԵրուսաղէմ եւ եկին ի Բեթփագէ»։ Եւ յայս բանէ աւետարանիս՝ հինգ ինչ ասելի է։ Նախ՝ թէ Քրիստոս վասն է՞ր այսօր եկն յԵրուսաղէմ։ Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր այսօր բազում պատիւ ընկալաւ։ Երրորդ՝ թէ վասն է՞ր յորժամ գնայր յԵրուսաղէմ, յերեք տեղիս էանց։ Չորրորդ՝ թէ վասն է՞ր առաքեաց զաշակերտս իւր ի ձիթենեաց լեռնէն։ Հինգերորդ՝ թէ զի՞նչ ցուցանէր գիւղն որ ընդդէմ կայր։ Եւ տեսցուք նախ զառաջինն, թէ վասն է՞ր Քրիստոս այսօր եկն յԵրուսղէմ ի տեղի չարչարանաց։ Ասեն վարդապետք, թէ վասն երկու պատճառի։ Առաջին՝ զի ցուցցէղ թէ ինքն է գառն Աստուծոյ. որ կա մի պատարագիլ վասն փրկութեան մարդկան. որպէս օրինակն ասացաւ ի գիրս ելիցն։ Զի հրամայեաց Աստուած ի տասներորդ աւուր ամոյս այսմիկ՝ թէ առցեն իւրքանչիւր ոք գառն. եւ եղիցի գառն կատարեալ արու տարեւոր. եւ պահեսցեն մինչ ի չորեքտասան օր ամսոյս այսորիկ եւ զենցեն զնա ընդ երեկս։ Յայսմանէ յայտ է՝ թէ գառն այն հինգ աւուրբ յառաջ քան զտօն մեծի զատկին՝ տարեալ լինէր ի տունս. զի մեծ զատիկն ի հնգետասան ամսոյն լինէր. եւ զգառն ի տասն աւուրն տանէին ի տունս։ Գառն այն՝ ցուցանէ զՅիսուս Քրիստոս զՈրդին Աստուծոյ. որ գառն է Աստուծոյ հօր։ Եւ հինգ աւուրբ յառաջ քան զտօն մեծի զատկին եկն յԵրուսաղէմ։ Եւ այս հաստատի յաւետարանէն Յօհաննու որ ասէ թէ, «վեց աւուրբ յառաջ եկն ի Բեթանիա. ուր յարոյց զՂազարու եւ էր շաբաթ». եւ ի վաղիւն եկն յԵրուսաղէմ որ տասներորդ օր էր լուսնին. եւ մինչ ի հինգ շաբաթի օրն՝ տասն եւ չորս օր էր լուսնին։ Եւ յերեկոյն սկիզբն արարին հրէայքն զենուլ զգառն. զի ի մէջ գիշերին սկսան ըմբռնել զնա եւ մերկացուցանել եւ նախատել. եւ նա համբերեաց ամենայնի հեզութեամբ. որպէս ասէ Եսայի. «իբրեւ զոչխար ի սպանդ վարեցաւ. եւ իբրեւ զորոջ առաջի կտրիչի անմռունչ կայ՝ այնպէս ոչ բանայ զբերան իւր»։ Եւ գառն կոչի Քրիստոս վասն երից։ Նախզի՝ գառն յոյժ անմեղ է. ոչ եղջերաւն հարու. եւ ոչ ատամամբ խածանէ . եւ ոչ ոտիւք աքացէ. այսպէս Քրիստոս Յիսուս անմեղ էր. եւ ոչ ինչ չար արար ումեք։ Երկրորդ՝ յորժամ զենօղն տանի զգառն ի տեղի զենման, յօժարութեամբ զհետ ընթանայ եւ ոչ աղաղակէ։ Այսպէս Քրիստոս գառն Աստուծոյ՝ վասն փրկութեան մարդկան ընթացաւ զհետ հրէիցն յԵրուսաղէմ. որ է սպանդանոց եւ տեղի զենման. որպէս ասէ Երեմիա ի դէմս Քրիստոսի։ «Ես իբրեւ զգառն անմեղ վարեալ ի սպանդ»։ Երրորդ՝ զի գառինն ամենայն ինչ զոր ունի՝ օգտակար է. այսպէս գառն Աստուծոյ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ բազում օգտութիւն ետ մեզ։ Զմարմինն իւր ետ մեզ կերակուր. եւ զարիւնն ըմպելի. եւ զասրն հանդերձ մեզ. այսինքն, զզանազան առաքինութիւնս. որպէս ասէ առաքեալն։ «Որք ի Քրիստոս մկրտեցայք՝ զՔրիստոս զգեցեալ էք»։ Այս է առաջին պատճառ գալստեանն Տեառն յԵրուսաղէմ։ Երկրորդ պատճառ՝ զի ի մէջ առաջնոցն՝ խնդիր էր յառաջ քան զմարմնանալն բանին, թէ ո՞ր կեանք գովելի է. աղքատութիւն, թէ փարթամութիւնն. ընդարձակ եւ լայն ճանապարհն, թէ նեղ եւ անձուկն։ Ոմանք զաղքատութիւն եւ զնեղ ճանապարհն ընտրեցին։ Եւ ոմանք զփարթամութիւն եւ զլայն ճանապարհն եւ զհեշտութիւնն աշխարհիս։ Յիսուս Քրիստոս եկն՝ եւ զխնդիրս զայս ելոյծ, թէ աղքատութիւնն բարի է քան զփարթամութիւնն. եւ սուրբ կենցաղավարութիւնն բարի է, քան զանուղղայ կեանս։ Եւ զայս եցոյց Քրիստոս կրկին կերպիւ. այինքն բանիւ եւ գործով. բանիւ՝ որ ասաց։ «Երանի աղքատաց հոգւով՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից. եւ վայ ձեզ մեծատանցդ՝ զի ընկալայք զմիխիթարութիւնս ձեր ի կեանս ձեր»։ Գործով եցոյց՝ յորժամ եկին հրէայքն զի արասցեն զնա թագաւոր՝ զայն պատիւ. ոչ առնոյր յանձն. այլ փախեաւ յանապատ։ Այլ յորժամ խնդրէին դպիրքն եւ փարիսեցիքն՝ զի սպանցեն զնա, ինքնակամ յօժարութեամբ եկն այսօր ի մէջ նոցա. զի նախատեալ սպանցի ի նոցանէ։ Եւ ետ օրինակ՝ զի ի փառաց աշխարհիս փախիցուք . եւ զնեղութիւն եւ զտանջանս ընտեսցուք։ Զի եւ դուք թէ տեսցես զանհաւատս ի բարօրութեան եւ փարթամ կենօք, եւ զքրիստոնեայս յաղքատութիւն եւ ի գերութիւն, մի հոգար. զի ժամանակս փոխելոց է։ Զ ի ասեն իմաստասէրքն, թէ բախտն երկու կարաս ունի. մինն լի քաղցրութեամբ. եւ միւսն լի դառնութեամբ։ Եւ յայսցանէ ամենեցուն արբուցանէ. որպէս ասէ սաղմոսն. «զայս խոնարհ առնէ՝ եւ զսոյն բարձրացուցանէ եւ այլն»։ Այսպէս իմաստութիւնն՝ յերկու կարասէն արբուցանէ ամենեցուն։ Այլ որք ճաշակեն աստ զդառն ապաշխարութիւնն եւ զնեղութիւնն՝ որպէս դասք ընտրելոցն՝ արբուցանէ նոցա զքաղցրութիւն յարքայութեանն երկնից զփառս հրեշտակաց։ Այլ դժոխայինքն եւ մեղսասէրքն՝ որք ճաշակեն աստ ի քաղցրութենէ հեշտութեանց մեղաց, յետոյ ըմպեն զդառն տանջանս դժոխոցն։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի բազում անգամ հրէայքն կամեցան ունել զնա եւ սպանանել՝ «այլ Քրիստոս խոյս ետ ի նոցանէ. զի չեւ էր հասեալ էր ժամանակ նորա»։ Այլ այսօր ետես զի մահուամբ իւրով փրկեսցէ զաշխարհս. վասն ինքն կամաւ եկն յԵրուսաղէմ ի տեղի չարչարանացն։ Այս առաջին գլուխն թէ վասնն է՞ր եկն Տէր այսօր յԵրուսաղէմ։ Երկրորդն ասելի է, թէ վասն է՞ր այսօր բազում պատիւս ընկալաւ ի հրէիցն. եւ յայլ ժամանակս ոչ ընդունեցաւ փառս ի նոցանէ. զի այսօր մեծաւ պատուով մուծին զնա յԵրուսաղէմ նստեալ ի վերայ յաւանակի։ Ասեն վարդապետք թէ՝ Քրիստոս յորժամ մերձ էր ի մեռանիլ՝ նախատանօք յանձնէառ զպատիւս զայս։ Զայն ցուցան՝ թէ կատարծ փառաց աշխարհիս՝ նախատինքն է. եւ զայս գործով եցոյց. զի այսօր ութն ազգ պատուեցաւ ի հրէիցն։ Իսկ յաւուր ուրբաթուն մեծի՝ ընդդէմ այսմ՝ ութն ազգ նախատինս արարին»։ Առաջին պատիւն՝ զի այսօր մեծ պատուով մուծին զնա յԵրուսաղէմ. իսկ յաւուր ուր Բաթուն՝ հանին զնա անարգանօք յԵրուսղէմէ ի խաչ հանել։ Երկրորդ՝ զի աշակերտքն նորա այսօր հրամանակատար եւ հնազանդէին նմա. իսկ յուրբաթուն՝ թողին զնա եւ փախեան։ Երրորդ՝ զի հրէայքն այսօր տարածանէին զանդերձս իւրեանց ի ճանապարհին. եւ յուրբաթին՝ մերկացուցին զնա։ Չորրորդ՝ այսօր օրհնէին զնա ասելով. «օրհնեալ որ գալոց ես». իսկ յուրբաթին՝ անիթանէին ասելով. «վահ որ քակէիր զտաճարն եւ այլն»։ Հինգերորդ՝ այսօր ոստս ի ծառոց մատուցանէին նմա . իսկ յուրբաթի օրն՝ կապեալ ի քարեայ սիւնն, բրօք ծեծէին զնա։ Վեցերորդ՝ այսօր արկին ձորձս ի վերայ յաւանակին, զի հանգիստ նստցի. իսկ յուրբաթին՝ ի վերայ խաչին խիստ եւ պինդ բեւեռեցին։ Եօթներորդ՝ այսօր թագաւոր զնա ասէին. «օրհնութիւն որդւոյ Դաւիթ՝ թագաւոր Իսրայէլի». իսկ յուրբաթին՝ ուրացան զնա եւ ասեն. թէ «չիք մեր թագաւոր բաց ի կայսերէ»։ Ութներորդ՝ զի այսօր փրկիչ զնա կոչէին ասելով. «Ովսաննայ». որ թարգմանի փրկեա զմեզ. իսկ յուրբաթին՝ մոլորեցուցիչ ասէին զնա։ Դարձեալ թէ՝ «զայլս ապրեցոյց, զինքն ոչ կարէ ապրեցուցանել»։ Յայսմանէ երեւի թէ, փառք աշխարհիս՝ ի նախատինս փոխի. որպէս ասէ ի ժողովօղն. «զծաղրն կարծեցի սխալանս ինձ. եւ զուրախութիւնն խաբօղ»։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդն ասելի է թէ՝ վասն է՞ր յորժամ Քրիստոս կամեցաւ գալ յԵրուսաղէմ, յերեք տեղի յանց եկաց. այսինքն, ի Բեթանին՝ ի Բեթփագէ՝ եւ ի լեառն ձիթենեաց։ Պատասխանեն վարդապետք թէ, խորհուրդ կայ աստ։ Երուսաղէմն թարգմանի տաճար խաղաղութեան. որ նշանակէ զարքայութիւնն յերկնից. ուր լինելոց է կատարեալ խաղաղութիւն։ Եւ Բեթանիայն թարգմանի տուն սգոյ, կամ հնազանդութիւն։ Եւ Բեթփագէն՝ տուն բերանոյ։ Եւ լեառն ձիթենեաց ուր բազում ձիթենիք կայր՝ զողորմութիւն նշանակէ։ Արդ՝ Քրիստոս որ ընդ այս երեք գիւղս է անց եւ գնաց յԵրուսաղէմ՝ օրինակ ետ մեզ, թէ որ կամի հասանիլ յԵրուսաղէմն վերին, պարտ է զի սկիզբն արասցէ ի Բեթանիոյ. այսինքն, զի կատարեալ հնազանդ լիցի առաջնորդաց իւրոց, եւ օրինացն Աստուծոյ։ Եւր պարտ է զի սկիզբն արասցէ ի սգոյ. եւ զղջասցի ի մեղաց իւրոց։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի հնազանդութիւնն երկու ազգ է. կատարեալ եւ անկատար։ Անկատար՝ որպէս ունի հրեշտակն զօրութիւն որ շարժէ զլեառն մեծ ի տեղեաց ի տեղիս. բայց ոչ փոխի բնութիւն լերինն. զի նոյն բարձրն է, եւ զնոյնն ցրտութիւն ունի լեառն։ Այլ հողն առնէ կատարեալ հնազանդութիւն, յորժամ ծնանի ի հողոյն հուր. զի ոչ միայն զտեղին փոխէ հողն որ ի վայր էր եւ փոխի ի հուր եւ ի վեր շարժի. այլեւ զբնութիւն իւր փոփոխէ. զի զցրտութիւնն թողու. եւ լինի ջերմ. եւ զծանրութիւն թողու, եւ լինի թեթեւ. եւ զխաւարն թողու, եւ լոյս փոփի։ Այսպէս եւ մարդիկ՝ երկու կերպիւ հնազանդին առաջնորդաց։ Ոմանք ի նմանութիւն լերին. զի շարժին ի տեղեաց ի տեղիս. այսիքն ի տանէն յեկեղեցին, եւ գան ի լսել զբան քարոզութեան. այլ լեառն էին եւ լեառն մնացին։ Զի թէ հպարտ էին՝ ոչ խոնարհեցան. եւ թէ սառուցեալք էին ի սիրոյն Աստուծոյ՝ ոչ ջերմացան. եւ թէ ծանրացեալ էին մեղօք՝ ոչ թեթեւացան. եւ թէ խաւարեալ էին մեղօք՝ ոչ լուսաւորեցան. այլ որպէս էին յառաջ՝ նոյնպէս մնացին եւ յետոյ։ Այլ ոմանք կատարեալ հնազանդին. որպէս հող որ ի հուր փոխի. զի յորժամ հուր սիրոյն Աստուծոյ բորբոքի ի սիրտսն նոցա , նոր ծնանին. զի թողուն զչարն բնութիւնս եւ զգործս իւրեանց։ Զի թէ յառաջն բղջախոհն էին, յետոյ ողջախոհ լինին. ի հպարտութէն խոնարհին. եւ յանողորմութենէ. եւ յանողոմութենէն ողորմած լինին. եւ յարբեցողութենէն պահեցօղ եւ այլն. եւ այսպէս սգան եւ ապաշխարեն զմեղս իւրեանց։ Ապա որ կմի հասանիլ ի վերրինն Երուսաղէմ, պարտ է նախ անցանել ի Բեթանիա. որ զկատարեալ հնազանդութիւն եւ զզղջումն մտաց՝ եւ զապաշխարութիւն յանձն առցէ։ Երկրորդ՝ պիտոյ է զի ընդ Բեթփագէ անցցէ. զի գեղն այն՝ էր քահանայից. եւ տուն բերանոյ թարգմնի. այս է՝ որ զամենայն մեղս իւր խոստովանեսցի բերնով իւրով առաջի քահանայից. զի ոչ է բաւական թղթով. կամ միջնորդով խոստովանիլ որպէս այլ ազգիք առնեն. այլ իւր բերանովն. եւ ապա առնու զթողութիւն։ Երրորդ՝ պիտոյ է զի անցանիցէ ընդ լեառն ձիթենեաց. այսինքն, զի ողորմութեամբ քաւեսցէ զմեղս իւր. եւ ապա հասցէ ի վերինն Երուսաղէմ։ Այլ որք ոչ առնունն զհնազանդութիւն՝ եւ ոչ խոստովանին եւ ոչ ապաշխարեն զմեղս, բնաւ ոչ հասանին ի վերինն Երուսաղէմ։ Այս երրորդ գլուխն։ Չորրորդ հարցանելի է՝ թէ վասն է՞ր առաքեաց զաշատկերտսն ի լեառն ձիթենեաց. եւ ոչ մի՝ այլ երկուս։ Ասեն վարդապետք թէ՝ ձիթենեաց լեառն բարձր է եւ լի ձիթենեօք՝ որ զողորմութիւնն նշանակէ. վասն այն առաքեաց զաշատկերտսն անտիի երթալ արձակել զկապեալ էշն։ Զի ցուցէ թէ, ի բարձրութենէն Աստուծոյ է՝ որ առաքեաց զառաքեալսն եւ զճշմարիտ վարդապետսն, զի քարոզեսցեն եւ արձակեսցեն զմարդիկ ի կապանաց անիծից եւ ի մեղաց։ Եւ Աստուծ յորժամ ժողովրդեանն բարկանայ՝ այն է նշանակ, որ զճշմարիտ վարդապետսն ոչ առաքէ առ նոսա։ Եւ զայս յայտնեն երկու օրինակաւ։ Նախ՝ թէ Աստուած ի բաց բառնայր զամենայն լուսաւորս զարեգակն եւ զլուսինն եւ զաստեղս, նա աշխարհս ի խաւար մնայր. այս խռովութեանն Աստուծոյ է նշանակ. այսպէս լուսաւորիչք են աշխարհի վարդապետք. որպէս ասէ Պօղոս փիլիպեցւոց. «յորոց միջի երեւեսջիք իբրեւ լուսաւորք աշխարհի. զբանն կենաց ունելով յանձինս ի պարծանս յաւուրն Քրիստոսի»։ Ապա ուրեմն նշան խռովութեան է Աստուծոյ՝ յորժամ ճշմարիտ վարդապետք բանին յաշխարհէ, եւ ամենեքեան ի խաւար մնան։ Երկրորդ օրինակ՝ զի թէ Աստուած խնոյր զամենայն աղբիւրրս եւ զվտակս եւ զգետս, չորանայր ամենայն բոյս դալարի. եւ այս էր նշան խռովութեանն Աստուծոյ։ Այսպէս եւ ճշմարիտ վարդապետք հոգեւոր աղբիւրք են. որք զհոգիս արբուցանեն եւ պղաբերեն. վասն այն նշան խռովութեան է թէ բառնին յերկրէ ճշմարիտ վարդապետք. եւ լինի սով եւ ծարաւ հոգեւոր. որպէս ասէ ամովս։ «Առաքեցից սով յերկրի՝ ոչ սով հացի եւ ծարաւ ջրոյ, այլ սով լսելոյ զբանն Տեառն»։ Այլ զի Քրիստոս ի լեռնէ ձիթենեաց ոչ մի, այլ երկուս առաքեաց. երեքինչ ցուցանէ։ Նախ զայն ցուցանէ, թէ պարտ է վարդապետացն տեղեակ լինիլ հին եւ նոր կտակարանաց։ Երկրորդ՝ զի զսէրն քարոզեսցեն որ յարկուս բաժանի. սիրել զԱստուած, եւ զընկերն։ Երրորդ՝ պարտ է՝ զի որ քարոզէ, երկու ինչ ունիցի. ճշմարիտ եւ ուղղափառ հաւատք. եւ բարի գործք. վասն որոյ երկու առաքեաց զաշակերտսն։ Եւ զի՝ վարդապետք հարկաւորք եւ պիտանիք են աշխարհի։ Հաստատեմք զայս կրկին օրինակաւ։ Առաջին՝ զի ասեն բժիշկք թէ, ի փողս մարդոյն՝ երկու ճանապարհ կայ. մինն է ստոքսն, ընդ որ մտանէ կերակուրն ի ստամոքսն։ Եւ երկրորդ փողքն, ընդ որ լինի մուտ եւել՝ առ եւ տուր շնչոյն. զի ընդ այն մատնէ խոնաւօդն . եւ զովացուցանէ զջերմութիւն սրտին։ Եւ ընդ նոյն ելանէ ջերմացեալ եւ փղձկեալ օդն ի սրտէն։ Այլ զանազանութիւն է ի մէջ նոցա. զի թէ լինի ինչ արգելումն, կամ ցաւ ի ստոքին ընդ մտանէ կերակուրն, ոչ կայ երկիւղ մահու . զի կարէ մարդ բազում աւուրս ապիրլ առանց մարմնոյ կերակրոյ։ Այլ յորժամ լինիլ ինչ արգել ի փողսն՝ որ է ճանապարհ առ եւ տուր շնչոյ, երկիւղ կայ մահուն. զի ոոչ կարեն առանց շնչոյ ապրիլ։ Այսպէս եւ հոգեւոր մարդն՝ երկու ճանապարհ ունի։ Առաջինն մարմնաւոր. զի այնու հոգայ եւ ի ձեռն բերէ զամենայն մարմնական պէտսն։ Եւ երկրորդն՝ է հոգեւորն. զի այնու զամենայն պէտս հոգւոյն ընդունի. այսինքն լսել զբանն Աստուծոյ. եւ խոստովանիլ եւ հաղորդիլ. եւ այլ ամենայն ինչ հոգեւոր՝ որ կեցուցանէ զհոգին։ Յորժամ առաջին ճանապարհին արգլումն ինչ լինի այսինքն, զի ոչ յաջողի մարմնական փարթամութիւն, ոչ ինչ վնասի հոգին։ Զի ոչ է պիտոյ մարմնոյ բազում ինչ եւ մեծութիւն. այլ հարկրաւոր պէտքն. որպէս ասէ Պօղոս . «ունիմք հաց եւ հանդերձ, եւ այնու շատասցուք»։ Այլ յորժամ լինի արգելումն ինչ հոգեւոր ճանապարհին՝ զի ոչ մտանէ անդ Բանն Աստուծոյ, յայնժամ յոյժ վնասի. զի հեղձնու եւ մեռանի հոգին։ Այլ այժմ հակառակն լինի. զի թէ լինի արգելումն ինչ մարմնական ճանապարհին՝ այսինքն, ոոր մարմնական արմտիքն պակասին, յոյժ տրտմին եւ հոգան մարդիկ։ Այլ թէ լինի արգելումն հոգեւորին, ոչ ոք հոգալ վասն այսորիկ։ Զի թէ ոչ լսէ քարոզ, կամ ոչ տեսանէ պատարագ կամ այլ ինչ հոգեւոր, ոչ երբէք հոգայ. զի մարդիկ ոչ հոգան զհոգեւոորն. այլ զմարմնաւորն։ Այլ Քրիստոս հոգայ վասն հոգւոց. վասն այն առաքեաց զառաքեալսն եւ զվարդապետս՝ որք են հոգեւոր ճանապարհ։ Երկրորդ՝ օրինակն է՝ զի ասէ Արիստոտելն, թէ զանազանութիւն է՝ ի մէջ ջրային կենդանեաց եւ ցամաքային։ Զի ձկունք որ ի ծովն են՝ ոչ ունին պէտս առ եւ տուր չնչոյ. զի սիրտ նոցա հով է բնութեամբ. եւ ջերմութիւն աւելի ոչ ունին։ Այլ ցամաքային կենդանիք՝ ունին պէտս եւ տուր շնչոյ . զի սիրտ նոցա յոյժ ջերմային է. վասն այն արտաքուստ առնուն զհով օդս՝ եւ ի ներքուստ շնչեն զջերմն։ Այնպէս զանազանութիւն է ի մէջ այնոցիկ՝ որք են յարքայութեան երկնից. եւ ի մէջ այսոցիկ՝ որք բնակեալք են յաշխարհիս։ Զի որք յարքայութեանն երկնից են, նման են ծովայնոցն՝ որք լեղան եւ հանգչին ի ծով երկնից արքայութեանն. վասն այն ոչ է պիտոյ անդ առ եւ տուր շնչոյ. այսինքն ուսանիլ ինչ, կամ լսել քարոզ, կամ տեսանել պատարագ։ Զի տեսանեն զԱստուած դէմ յանդիման՝ ուր գանձեալ կայ ամենայն բարութիւն։ Այլ որք են յաշխարհիս՝ նման են ցամաքային կենդանեաց. որք յոյժ ջեռնուն մեղաց ցանկութեամբ եւ փորձութեամն սատանայի. վասն այն պարտին որք հանապազ առցեն շունչ եւ հով օդ արատաքուստ։ Այս է՝ զքարոզութիւն ճշմարիտ վարդապետացն. զի միշտ լսիցեն զբանն Աստուծոյ. եւ ընդունիցին զամենայն հոգեւոր օգտութիւն. եւ զջերմութիւն մեղացն հանցեն ի սրտից նոցա. վասն այն այսօր Քրիստոս առաքեաց զաշակերտսն իւր՝ որք էին ճշմարիտ վարդապետք աշխարհի։ Այս չորրորդ գլուխն։ Հինգերորդն ասելի է, թէ զի՞նչ ցուցանէ գիւղն այն՝ զոր ասաց Քրիստոս. «երթայք ի բերդդ որ ընդդէմ ձեր է»։ Ասեն վարդապետք թէ, բերդս այս՝ զայս աշխարհս նշանակէ. եւ սատանայ որ իշխան էր աշխարհիս՝ ամրացուցեալ էր զսա եւ սպառազինեալ ընդդէմ Քրիստոսի եւ առաքելոցն. եւ քարեայ պարսպօք ամրացուցեալ. այսինքն խստասրտութեամբ. եւ բարձր աշտարակօք փակեալ. այսինքն ամբարտաւանութեամբ։ Եւ շուրջ զնովաւ վիհ փորեալ. այսինքն զագահութիւնն. եւ լցեալ էր գարշելի ջրով եւ տղմով. այսինքն բղջախոհ ցանկութեամբ։ Եւ այսպէս սպառազինեալէր զբերդս զայս արտաքին ուսմամբ իմաստասիրացն Արիստոտէլի, Պղատոնի, եւ այլոցն։ Եւ զայս բերդս՝ պաշարեաց Քրիստոս եւ կալաւ. որպէս յեսու զերիքով. որպէս եւ գրեալ է, թէ յԵսու զօրօք իւրովք եօթն անգամ շուրջ եկն զպարսպօքն երիքովի . եւ ոչ ընկեցին նետս. այլ միայն ձայնիւ աղաղակաւ աստուածային զօրութեամբն, ինքնին հեղան պարիսպքն երիքովի. եւ մատնեցան ի ձեռս իսրայէլացւոցն։ Օրինակս՝ երկու կերպիւ իմանի։ Առաջին՝ զի յեսու նաւեայ՝ զՅիսուս նշանակէ. որ զօրօք իւրովք. այինքն առաքելովք՝ շուրջանակի պատեաց զերիքով՝ որ նշանակէ զաշխարհս. կալան ի հնազանդութիւն՝ ոչ զինու աղեղամբ եւ նետով. այլ տապանակաւն Աստուծոյ. այսինքն հաւատովն Քրիստոսի. եւ շուրջ եկին զաշխարհաւս բոլոր եօթն անգամ։ Զի եօթն ինչ յայտնեցին ի մարդեղութենէ որդւոյն Աստուծոյ. զոր պարտ է հաւատալ։ Առաջին՝ զի ոորդին Աստուծոյ յղացաւ յարգանդի կուսին Հոգւով Սրբով։ Երկրորդ՝ զի ծնաւ ի Սուրբ Աստուածածնէն։ Երրորդ՝ զի չարչարեցաւ ի հրէիցն. մեռաւ եւ թաղեցաւ։ Չորրորդ՝ զի էջ ի դժոխս եւ ազատեաց զհոգիս ամենայն որք յԱդամայ հետէ տանջէին։ Հինգերորդ՝ զի յարեաւ ի մեռելոց։ Վեցերորդ՝ զի համբարձաւ յերկինս, եւ նստաւ ընդաջմէ Հօր։ Եօթներորդ՝ զի գալոց է միւսանգամ գտտել զկենդանիս եւ զմեռեալս։ Եւ յորժամ առաքեալքն աղաղակեցին ձայնիւ քարոզութեան՝ յայնժամ աստուածային զօրութեամբն պարիսպք աշխարհիս իւրովի կործանեցան. եւ հնազանդեցաւ աշխարհիս հաւատոցն Քրիստոսի։ Երկու կերպիւ մեկնեալ լինի, զի Յեսու նշանակէ զիւրաքանչիւր ոք. որ կամի երթալ ի վերինն Երուսաղէմ՝ նախ պարտ է որ կործանէ զերիքով. վասն զի սատանայ շինէ զերիքով ի սիրտս մարդոյն. այսինքն զմարմնական հեշտութիւնս. եւ զփառս ամրացուցանէ ի սիրտս աշխարհասիրաց. եւ ոչ ոք կարէ հասանիլ ի վերինն Երուսաղէմ, մինչեւ կործանեսցի ի սիրտի նորա փառք եւ մեծութիւն աշխարհի։ Այլ եօթն անգամ շուրջ գալով՝ կարեմք կործանել զիմանալի երիքովն։ Զի թէպէտ աշխարհս արրտաքուստ զարդարեալ եւ գեղեցիկ երեւի. այլ թէ շուրջ եկեսցուք զսովաւ տապանակաւն Աստուծոյ՝ այինքն ճշմարիտ հաւատով Քրիստոսի. գտանեմք ի սմա եօթն պակասութիւն։ Եւ վասն այն պատճառին՝ պարտ է զնա խոտան համարիլ, եւ ընկենուլ զնա ի սրտէն արտաքս։ Առաջին պակասութիւն՝ զի անհանգիս եւ նեղութիւն է աշխարհս. որպէս ասաց Աստուած. «քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո»։ Երկրորդ՝ զի աշխարհս ոչ ունի դադարումն եւ հաստատութիւն. այլ միշտ փոփոխի ի փարթամութենէ յաղքատութիւն. իի տղայութենէ ի ծերութիւն. յառողջութենէ ի հիւանդութիւն. եւ այլք սոյնպիսիք. վասն այն ասէ Յոբ։ «Մարդ ծնեալ ի կնոջէ՝ փոքր ժամանակ ապրիլ. եւ լի է թշուառութեամբ. եւ երբէք ոչ մնայ ի նոյն որպիսութիւն»։ Երրորդ՝ զի աշխարհս ի մեղս եւ ի չարիս կայ. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթուղիկէն. «գիտեմք զի յԱստուծոյ եմք. եւ աշխարհս ամենայն ի չարի կայ»։ Չորրորդ՝ զի աշխարհս թշնամի է Աստուծոյ. ինքն եւ սիրօղն իւր. որպէս ասէ Յակօբոս. «շնացօղք՝ ո՞չ գիտէք. զի սէր աշխարհիս՝ թշնամութիւն է առ Աստուած. զի որ կամի սիրել զաշխարհս, թշնամի առնէ զանձն իւր Աստուծոյ»։ Հինգերորդ՝ զի աշխարհս ի Քրիստոսէ ի ներքոյ անիծանաց է. որպէս ասաց յաւետարանին. «վայ աշխարհի գայթակղութեան»։ Վեցերորդ՝ զի աշխարհս անցաւոր է եւ ոչ մնացական. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթուղիկէն. «աշխարհս անցանէ եւ ցանկութիւն՝ իսկ որ առնէ զկամս Աստուծոյ՝ մնայ յաւիտեան»։ Եօթներորդ՝ զի աշխարհս է սուտ եւ խաբօղ սիրելի. զի բարի խոստանայ յայս կեանս՝ եւ չար հատուցանէ. հեշտութիւն ասէ, եւ տանջանս տայ. երանութիւն ասէ, եւ միշտ ի թշուառութեան պահէ. վասն ասէ Յօհաննէս։ «Մի սիրէք զաշխարհս՝ եւ մի որ ինչ յաշխարհի է. զի ամենայն որ ինչ յաշխարհի է, ցանկութիւն է մարմնոյ, եւ ցանկութիւն աչաց, եւ ամբարտաւանութիւն աստի կենացս»։ Եւ զի աշխարհս խաբօղ եւ սուտ սիրելի է. օրինակ բերեն վարդապետք թէ, ոմն մարդ ունէր չորս սիրելի. եւ յորժամ թագաւորն կամեցաւ զնա սպանանել՝ գնաց առ առաջին սիրելին թէ, օգնեա ինձ. եւ նա ասէ. ես բազում սիրելի ունիմ քան զքեզ. ոչ կարեմ օգնել քեզ. բայց զայս ողորմութիւն առնեմ, եւ տամ քեզ այնչափ կտաւ. որ զաչսդ կափուցանես յորժամ տանին ի սպանանել զքեզ. եւ նա տրտմեալ գնաց առ երկրորդ սիրելին. եւ նա ասէ. գան զհետ քո մինչ ի տեղի սպանման քոյ. եւ տրտմեալ գնաց առ երրորդ սիրելին. եւ նա չար ետ պատասխանի, թէ այլ ոք չլինի՝ ես զքեզ ի չանկալն ձգեմ. եւ նա յոյժ տրտմեալ գնաց առ չորրորդ սիրելին. եւ նա պակաս էր սիրելի քան զայլսն. եւ նա քաղցր պատասխանի ետ եւ ասաց. մի երկնչիր՝ ես գամ եւ վասն քոյ մեռանիմ. եւ զքեզ ազատեմ։ Արդ հոգեպէս՝ դատապարտեալ մարդն՝ մահու չափ մեղաւորն է. որ թշնամի է Աստուծոյ. եւ կամի կորուսանել ի դժոխս։ Եւ չորս սիրելին՝ առաջինն աշխարհս է իւր փարթամութեամբն։ Երկրորդն՝ ընտանինքն եւ ազգականքն են։ Երրորդնն՝ սատանայ։ Չորրորդն՝ Յիսուս Քրիստոս։ Իսկ մեղաւոր մարդն՝ զառաջին սիրելին որ է փարթամութիւն աշխարհիս՝ առաւել սիրէ քան զինքն։ Եւ զերկրորդն որք են ընտանիքն՝ սիրէ իբրեւ զանձն իւր։ Այլ զերրորդն որ է սատանայ՝ առաւել սիրէ քան զՔրիստոս. եւ զկամս նորա կատարէ. այլ ոչ զկամս Քրիստոսի։ Եւ առաջին սիրելին ասէ. ես բազում սիրելի ունիմ քան զքեզ. զի ամենեքեան սիրեն զիս. եւ տամ քեզ ողորմութիւն զպատանս քո. որ պատեն զքեզ եւ դնեն ի գերեզման։ Եւ երկրորդ սիրելին որ ընտանիքն են ասեն. գամք զհետ քո մինչեւ ի գերեզման. այլ ոչ մտցուք ընդ քեզ ի գերեզմանն. զի ընտանի սիրելիքն՝ գնան մինչ ի գերեզմանն, եւ շուտով դառնան. եւր զինչս նորա յափշտակեն։ Եւ երրորդն որ է սատանայ՝ պատրաստ եմ ասէ որ ձգեմ զքեզ ի չանկալն դժոխոց։ Այլ չորրորդ սիրելին որ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ զոր պակաս սիրեմք քան զամենեսեան՝ նա վասն մեղաւորեց եկն եւ մատնեաց զիքն ի մահ վասն փրկութեան մերոյ. ապա ուրեմն պարտ է զամենայն սուտ խաբեբայ սիրելիսն թողուլ, եւ զնա միայն սիրել։ Այլ աստ զգուշացիր ով մարդ. զ ի թէ զպարիսպն երիքովի՝ այս է՝ զսէր աշխարհիս կործանեցեր ի մտաց քոց՝ մի դարձեալ շինեսցես զնա. զի Յեսու անիծեաց զկրկին շինօղն երիքովի ասէլով թէ, որ կամիցի շինել զերիքով՝ մահուամբ անդրանիկին իւրոյ հիմն արկցէ , եւ մահուամբ կրտսեր որդւոյն կատարեսցէ զնա։ Եւ այսպէս պատահեցաւ. զի ոմն Աքայաբ անուն շինեաց զնա. եւ մեռան անդրանիկ եւ վերջածին որդիքն նորա։ Այսպէս որ սուրբ մտօք մտանէ ի կարգ ինչ կամ յապաշխարհութիւն, եւ խոտան համարի զհեշտութիւն աշխարհիս, այն է որ կործանէ յիւր սրտէն զպարիսպն երիքովի. զփառս եւ զմեծութիւն աշխարհիս։ Այլ թէ դառնայ յայնմ կարգէն եւ յապաշխարութենէն ի սէր եւ ի փառս աշխարհիս, դարձեալ շինէ զպարիսպն երիքովի ի սիրտն իւր. յայնժամ մեռանի անդրանիկ որդի նորա. այինքն, հոգին՝ որ պատուական է եւ առաջին եւ մեռանի մեղօք. եւ յորժամ կատարէ զշինուածն զայն՝ յայնժամ կրտսեր որդին եւս մեռանի. այսինքն մարմինն յանկարծամահ լինի եւ պատուհասի յաշխարհի. եւ ապա հոգին եւ մարմինն իջանեն ի դժոխս. յաղագս որոյ՝ ոչ է պարտ շինել զաշտարակ մեղաց ի սիրտս մեր. զի հակառակ եւ ընդդէմ է Աստուծոյ եւ առաքելոցն եւ ամենայն սրբոց. վասն այն ասէ աւետարանն. «երթայք ի գիւղդ որ ընդդէմ ձեր կայ»։ Յորոյ փրկեսցէ փրկիչն մեր Քրիստոս Աստուած՝ յամենայն հակառակութենէ մեղաց. եւ ի սիրոյ աշխարհիս ազատեսցէ. եւ բեւեռեալ ամրացուսցէ զհոգի եւ զմարմին եւ զսիրտս մեր յերկրիւղն աստուածային եւ ի սէրն սուրբ. եւ նմա փառք եւ սրտիւ գոհութիւն եւ երկրպագութիւն, եւ անլռելի օրհնութեամբ բարեբանութիւն ընդ հօր իւրում առաքչի, եւ ամենասուրբ հոգւոյն փառակցի, այժմ եւ յանզրաւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԸ. Յայլմէ քարոզ դարձեալ ծաղկազարդին. ի բանն՝ «Եւ ածին զէշն եւ զյաւանակն. եւ արկին զնոքօք ձորձս՝ եւ նստաւ ի վերայ նոցա»։ Մատ. 21. 7։

Վարդապետք ասեն թէ, վասն Ադամայ մեղացն՝ հինգ ազգ պակասութիւն եղեւ մարդկային ազգի։ Առաջին՝ զի նախ քան զմեղանչելն՝ Ադամայ յոյժ մեծ էր եւ մերձ հրեշտակաց. եւ քան զհրեշտակս փոքր ինչ խոնարհ. որպէս ասէ Դաւիթ. «փոքր ինչ խոնարհ արարեր զնա քան զհրեշտակս քո. փառօք եւ պատուով պսակեցեր զնա. եւ կարուցեր զնա ի վերայ ամեննայն ձեռակերտաց քոց»։ Եւ յորժամ ոչ ճանաչեաց զփառս եւ զպատիւ իւր՝ այլ անկաւ ի մեղս, յայն ժամա ի նմանէ հրեշտակաց՝ եղեւ նման անբան անասնոց. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ. հաւասարեցաւ անասնոց անբանից, եւ նմանեցաւ նոցա»։ Եւ զի նմանեաց իշոյ՝ որ է անբան կենդանի. եւ զայս նշանակեաց Քրիստոս՝ յորժամ առաքեաց զաշակերտսն եւ ասէ. «գտանիցէք էշ կապեալ». որ զմարդկային ազգս նշանակէր։ Երկրորդ պակասութիւն. զի Ադամ նախքան զմեղանչելն՝ արձակ էր յամենայն բարի գործս եւ ի մտանել յարքայութիւնն երկնից. այլ յորժամ անկաւ ի մեղս, կապեցաւ. վասն որոյ ասաց Քրիստոս. «գտանիցէք էշ կապեալ»։ Երրորդ պակասութիւն. զի մարդն եւ կինն՝ յառաջ քան զմեղանչելն՝ յօդեալ էին յԱստուած եւ առ միմեանս. այլ յետ մեղացն՝ բաժանեցան յԱստուած եւ ի միմեանց. վասն այն առաքեաց Քրիստոս թէ, «գտանիցէք էշ եւ յաւանակ»։ Զի էշն նշանակէր զհրէայսն որք կիրթ էին բեռնակրութեան օրինացն։ Եւ յաւանակն զհեթանոսս՝ որք ոչ էին ի ներքոյ բեռին օրինացն. եւ ոչ երբէք կապեցան ընդ միմեանս զի ոչ իմաբանեցան ընդ միմեանս։ Չորրորդ պակասութիւն. զի մարդն յառաջ քան զմեղանչելն մին ունէր Տէր զԱստուած որում ծառայէր. եւ յորժամ բաժանեցաւ մեղօք ի ճշմարիտ Տեառնէնն որ է Աստուած, եղեւ ծառայ բազում խաբեբայ եւ սուտ տէրանց. քանզի որչափ մահու չափ մեղս ունի մարդ՝ այնչափ բազում տեարս ունի։ Չի ասէ աւետարանն. «որ առնէ զմեղս՝ ծառայէ մեղացն»։ Այլեւ ծառայ լինի այն դիւացն, որ այն մեղօքն փոձէ. վասն այն ասէ Ղուկաս. «միչդեռ լուծանէին զյաւանակն ասէին տեարքն նորա ցնոսա. զի՞ լուծանէք զյաւանակդ. եւ նոքա ասեն տեառն իւրում պիտոյ է». այսինքն է, Յիսուս Քրիստոս՝ որ մի Տէր է հասարակ ամենայն աշխարհի։ Եւ աստ քանզի ուսուցանէ զվարդապետութեան, թէ յորժամ երթայք արձակել զմեղաւորսն ի մեղաց, թէպէտ ընդդէմ դառնան հակառակք մարդիկ եւ դեւք եւ ասեն, վասն է՞ր արձակէք զմարդիկ ի մեղաց եւ բերէք ի ճշմարտութեան ճանապարհն, ոչ է պարտ լսել նոցա. այլ կատարել զհրամանս ճշմարտին Աստուծոյ Քրիստոսի մերոյ. եւ արձակել զմարդիկ ի մեղաց։ Հինգերորդ պակասութիւն. զի յառաջ քան զմեղանչելն՝ էր բազմեալ ի ներքս ի տանն. այլ յետ մեղացն՝ արտաքոյ դրանն եղեւ ընկեցեալ ի փողոցի. ոպէս ասէ Մարկոս. «չոգան եւ գտին զյաւանակն կապեալ առ դուրս արտաքոյ ի փողոցի անդ եւ լուծին զնա»։ Դուռն արքայութեանն երկնից Քրիստոս է. որպէս ասէ. «ես եմ դուռն». եւ մարդն յորժամ մեղաւ՝ ել արտաքոյ դրանն այս ի փողոցս. այսինքն ի փողոցս. այսինքն, զի ոչ ի մի ճանապարհ մոլորութեան կապեցաւ. այլ ի զանազան մոլորութիւնս. զի փողոցն՝ զազգի ազգի մոլորութիւնն նշանակ է։ Յայսմանէ երեւի թէ, հինգ ազգ պակասութիւն եղեւ մարդոյս վասն մեղացն։ Այլ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս Որդինն Աստուծոյ՝ ընդդէմ այսմ՝ հինգ ազգ բարութիւն արար մարդոյս։ Առաջին՝ զի մեղաւորն որ էր կապած, արձակեաց, վասն այն ասաց Քրիստոս. «լուծէք զնա»։ Երկրորդ՝ զի ծառայ էր մեղաւորն սատանայի. եւ զնա դարձոյց ի ծառայութիւնն Աստուծոյ. վասն այն ասէ. «եւածին զէշն առ Յիսուս»։ Երրորդ՝ զի մերկ էր յամենայն առաքինութեանց՝ դարձեալ զօրացոյց զնա զանազան առաքինութեամբ. վասն այն ասէ թէ, «առաքեալքն արկին ի վերայ նորա ձորձ». այսինքն, զի առաքեալքն արկին զպատուիրանս եւ զառաքինութիւնս ի վերայ մեղաւորացն ճշմարիտ հաւատով. յորոյ վերայ նստեալ հանգչի Քրիստոս։ Չորրորդ բարութիւն. զի մարդն որչափ ի սատանայի ծառայութիւնն էր, յոյժ նեխեալ եւ ծանակեալ էր. եւ յորժաեմե ճշմարիտ հաւատով եկն ի ծառայութիւնն Աստուծոյ. յոյժ պատուեցաւ. վասն ա յն ասէ աւետարանն թէ, «յորժամ նստեալ էր Քրիստոս ի վերայ իշոյն, ամենեքեան պատուէին զէշն. զի հատանէին ոստս ի ծառոց եւ տարածանէին զճանապարհաւն՝ զի գնայր էշն ի վերայ»։ Այսու ուսուցանէ զմեզ՝ թէ զճշմարիտ հաւատացելսն որք բառնան յինքեանս զՔրիստոս՝ պարտիմք մեծ պատուով պատուել. թէպէտ աւ աղքատք իցե. եւ հատանել ոստս ի ծառոց. այսինքն, ի Սուրբ Գրոց օրինակս բարեաց ի մխիթարութեան. եւ արկանել առաջի նոցա։ Հինգերորդ բարութիւն. զի մարդն մեղանչելովն զրկեցաւ ի դրախտէն. այլ ի յողորմութենէն Քրիստոսի եհաս յարքայութիւնն յերկնից. վասն այն Քրիստոս այսօր նստեալ ի վերայ իշոյ՝ մեծ պատուով եմուտ յԵրուսաղէմ. ցուցանելով թէ, ճշմարիտ հաւատացեալքն՝ մտանելոց են մեծաւ պատուով ի վերինն Երուսաղէմ. վասն ամենայն բարութեանս զոր արար Քրիստոս ընդ ազգս մարդկան, ասէ աւետարանն, թէ «առաքեալքն լուծին զէշն եւ զյաւանակն. եւ ածին առ Յիսուս, եւ արկին զնոքօք ձերձս ի նստաւ ի վերայ նոցա»։ Եւ արդ՝ յայսմ բանէ աւետարանիս՝ հինգ ինչ ասելի է։ Նախ զի՝ սատանայ զանազան կապ ունի։ Երկրորդ՝ զի այսօր նստաւ Քրիստոս ի վեայ իշոյ։ Երրորդ՝ զի առաքեալքն արկին ձորձ ի վերայ ի շոյն։ Չորրորդ՝ զի այսօր քրիստոնեայք տօնեն ծառօք եւ ոստովք։ Հինգերորդ՝ զի Քրիստոս այսօր ի լեառնէն ձիթենեաց մեծաւ պատուով եմուտ ի տաճարն։ Եւ նախ զռաջինն գիտելի է՝ զի սատանայ բազում եւ ազգի ազգի կապ ունի։ Մին ազգ կապ կայ՝ որ զմարդն ի յինքն քարշէ. եւ մին այլ կապ ունի՝ որ ըմբռնէ եւ ապականէ զմեղաւորն։ Առաջին կապն որ զմարդն ի յինքն քարշէ՝ երեք ազգ է։ Նախ՝ գէջ ցանկութիւնն. երկու՝ հպարտութիւնն. երեք՝ ագահութիւնն։ Յայս օրինակս՝ Սամփսօն Գ ազգ կապեցաւ։ Առաջին կապն ջլեայ թաց չուանով. որ զգէջ ցանկութիւնն ցուցանէր. յայս կապէս ասէ ժողովօղն. «դառնագոյն է քան զմահ կին՝ որ ցանց է որսորդաց. սիրտն նորա ուռկան. եւ ձեռք նորա կապանք. եւ բարիքն զերծցին ի նմանէ. եւ յանցաւորն ըմբռնեսցի ի նմանէ։ Այս գէջ ցանկութեան կապովս՝ սատանայ զբազումս քարշե յիւր կողմն. զի պոռնիկ կին մի՝ աւելի քարշե զմարդիկ ի դժոխս, քան զտասն վարդապետս. որք տանին յարքայութիւննն երկնից։ Երկրորդ՝ կապեցաւ Սամփսոն նոր չուանով. որ ցուցանէ զհպարտութիւնն՝ որ ոչ երբէք հնանայ. զի սատանայ օրըստօրէ առաւելագոյն հպարտանայ. որպէս ասէ Դաւիթ. «ամ բարտաւանութիւն ատելեաց քոց՝ վերասցի հանապազ»։ Երրորդ կապեցաւ Սամփսոն՝ զի պնդեցին ցցով զհերս նորա ի գետնի. եւ այս զագահութիւն նշանակէ. Աստուած զմարդն ուղղորդ զգլուխն. ի վեր է ստեղծեալ. այլ սատանայ զգլուխս նորա խոնարհեցուցանէ ի վերայ մոխրի. այսինքն, զմիտս յագահութիւն բեւեռէ. զի ասէ առաքեալն կորնթացւոց։ «արմատ ամենայն չարանց՝ արծաթսիրութիւնն է»։ Երկրորդ կապն ստանայի՝ որով ըմբռնէ զմեղաւորն եւ պահէ ի մեղս՝ երկու ազգ է։ Առաջին սովորիլն ի մեղսն . եւ յայս կապէս՝ յիշէ Քրիստոս յաւետարանն թէ, «այս դուստրս Աբրահամու էր. զոր կապեալ էր սատանայ ԺԸ ամ. ո՞չ էր պարտ արձակել զնա ի կապանաց»։ Երկրորդ կապ՝ յուսահատութիւնն է. եւ ամենեւին չար կապ է այս։ Զոր օրինակ՝ եթէ ոտիւքն միայն լինի կապեալ մարդն՝ կարէ ձեռօքն արձակել զոտսն։ Եւ թէ ոտիւքն եւ ձեռօքն լինի կապեալ՝ կարէ բերանովն արձակել. այլ թէ ոտիւք եւ ձեռօք լինի կապեալ, եւ ձեռքն ի յետս կապեալ, ոչ է հնար արձակելոյ։ Այսպէս թէ մարդն որտիւք լինի կապեալ՝ այսիքն ցանկանալով եւ հաւանելով մեղացն, կարէ զինքն արձակել ձեռօք, որք են բարի գործքն։ Եւ թէ ձեռօք եւ ոտիւք է կապեալ՝ այսինքն հաւանելով մեղաց եւ գործ ածելով, կարէ զինքն արձակել բերանովն որ է խոստովանութեամբն. այլ յորժամ ձեռօքն ի յետս լինի կապեալ զլանջովն՝ այս է, որ դարձուցանէ զերեսն ի յԱստուծոյ եւ յուսահատի, յայնժամ ոչ կարէ արձակել զինքն։ Վասնն այն՝ թէպէտ Սամփսօն յառաջ կապեցաւ երեք ազգ կապով որպէս ասացաւ ի վերոյ , կարաց փրկել զինքն. այլ յորժաեմ կապեցաւ զլանջովն՝ այլ ոչ կարաց արձակել զինքն. կուրացաւ՝ եւ իբրեւ զէշ աղայր յերկանս. այսպէս եւ մեղաւորն որ յուսահատեալ լինի եւ կուրացեալ երկու աչօքն, այսինքն կորուսանէ զհաւատս եւ զբարի գործս, յայնժամ շուրջ ածէ զնա սատանայ ի յերկանս։ զի ի մեղաց ի մեղս շրջի։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի միայն մի օղն զինջիլ ոչ լինի. եւ ոչ երկուքն որք զատ են ի մեիմեանց. այլ յորժամ երկու օղն անցուցած լինի ի մին միջին օղն, յայնժամ լինի զնջիլ։ Այսպէս չար խորհուրդն մին օղ է. եւ միայն ինքն առանց գործելոյն՝ ոչ լինի զնջիլ. այլեւ գործ ինչ առանց հաւանելոյն ի խորհուրդն՝ ոչ լինի զնջիլ որ բռնութեամբ լինի։ Զի Սուրբ Կուսի միոյ որ լուսիա էր անուն՝ կամեցան անօրէնքն կորուսանել զկուսութիւն նորա։ Պատասխանեաց կոյսն՝ թէ բռնութեամբ կորուսանէք զկուսութիւնս իմ առանց հաւանելոյ կամաց իմոյ, յայնժամ յաւելու պսակն իմ։ Այլ յորժամ այս երկուօղս՝ չար խորհուրդն եւ գործն խառնին ընդ միմեանս հաւանելովն, յայնժամ կատարեալ զնջիլ լինի սատանայի, եւ կապեալ լինի մեղաւորն։ Այլ այսպէս շատ օղս կցէ յայս զնջիլս, եւ առնէ զնջիլ ի ԺԲ օղն. եւ այնու կապէ զմեղաւորն եւ տանի ի դժոխս։ Առաջին օղն՝ փորձութիւնն սատանայի է։ Երկրորդ՝ խորհիլ զմեղսն։ Երրորդ՝ հեշտանալ ի չար խորհուրդն։ Չորրորդ՝ հաւանիլն գործել զմեղսն։ Հինգերորդ՝ գործով կատարել։ Վեցերորդ՝ սովորութիւն առնուլ ի մեղսն։ Եօթներորդ՝ որք ջատագով լինին մեղաց իւրեանց եւ ասեն, թէ ի հարկէ գործեմք զմեղս. զի ոչ կարեմք համբերել։ Ութներորդ՝ խստասիրտ լինիլն։ Իններորդ՝ գովել զմեղս եւ պարծենալ. որպէս ասէ յառակսն։ «Ուրախանան ընդ չարիս իւրեանց, եւ ցնծան ի յիրս չարս։ Տասներորդ՝ զի հապարտացեալ պատմեն զմեղս իւրեանց. որպէս ասէ Եսայի. «զմեղս իւրեանց պատմեցին որպէս սոդոմայեցւոցն եւ յայտ արարին»։ Մետասաներորդ՝ անյուսութիւնն։ Երկոտասաներորդ՝ զի մեղաւորն ի մահու օրն գիտէ զկորուստն իւր. եւ սոքօք այսպէս քարշէ զմարդն ի դժոխս։ Այլ Քրիստոս հրամայեաց առաքելոց. «լուծանել զկապեալ էշն, եւ ածել առ նա»։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդն գիտելի է՝ զի Քրիստոս յորժամ քարոզէր՝ հետիոտս շրջէր հանապազ. այլ այսօր նստաւ ի վերայ իշոյ՝ որ խորհուրդ ինչ նշանակէր։ Նախզի՝ մարգարէութիւնն կատարեսցի. որպէս ասաց Զաքարիա վասն Քրիստոսի։ «Ուրախ լեր յոյժ դուստր Սիօնի. քարոզեա Դուստր Երուսաղէմի. ահա թագաւոր քո գայ քեզ արդար եւ փրկիչ. նոյն հեղ հեծեալ ի վերայ իշոյ եւ յաւանակի նորոյ»։ Դարձեալ խոնարհութեան օրինակ ետ մեզ. զի նա մեծ է քան զամենայն թագաւորս. որպէս ասէ տեսիլն. «թագաւոր թագաւորաց եւ Տէր Տէրանց». ոչ նստաւ ի վերայ թագաւորական կառաց. եւ ոչ յոսկիակապ երիվարս սպառազինեալ զինուք աղեղամբ եւ նետով. այլ ի վեայ իշոյ խոնարհ անասնոյ. զի զխոնարհութիւն ուսուսցէ. եւ զհպարտութիւն կործանեսցէ։ Վասն այն դարձեալ ասէ Զաքարիա ի նոյն գլուխն վասն Քրիստոս թէ, «սատակեսցէ զկառս յԵփրեմայ. եւ խորտակեսցէ զաղեղն պատերազմի». այսինքն զամենայն հպարտութեան նշան եւ զգործ պատերազմի խափանսցէ։ Արդ՝ եթէ Յիսուս Քրիստոս որ վարդապետ է վարդապետաց՝ խոնարհութեան օրինակ ետ, պարտ է զի ամենայն վարդապետք զխոնարութեան օրինակ տայցեն ի Քրիստոսէ ուսալք։ Այլ աստ հարցանելի է՝ զի երեք աւետարանիչքն՝ Մարկոս՝ Ղուկաս՝ Յօհաննէս՝ ասեն զՔրիստոս ի վերայ յաւանակի միայն նստեալ. այն Մատթէոս եւ Զաքարիա ի վերայ երկուցն ասեն նստեալ. ի վերայ իշոյն եւ յաւանակին։ Այսմ երկու ազգ պատասխանի տան վարդապետք։ Ոմանք ասեն թէ՝ զգալապէս ի վերայ յաւանակի նսատաւ միայն. այլ հոգեպէս ի վեարայ երկուցն. վասն զի ի վերայ երկու ազգաց նստաւ հաւատով ի վերայ հրէից եւ հեթանոսաց։ Եւ այլքն ոչ յիշեցին. բայց միայն Մատթէոս յիշեաց. զի գրեաց զաւետարանն եբրայեցերէն. վասն այն ասաց , թէ «ի վերայ իշոյ նստաւ վասն սրտից հրէիցն». զի էշն զժողովուրդս հրէիցն նշանակէր։ Իսկ ոմանք ասեն թէ, զգալապէս եւս նստաւ ի վերայ երկուցն։ Նախ՝ ի վերայ յաւանակին. եւ զի այն անկիրթ էր, էջ ի վայր եւ նստաւ ի վերայ իշոյն. զի ցուցցէ թէ ի վերայ երկուց ազգացն նստելոց է հոգեպէս։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի էշս այս՝ ցուցանէ զպակասութիւն եւ զայպն մարդկային բնութեանս։ Զի այս է յատկութիւն իշոյն. զի յառաջ կոյսն՝ որ խաչանման նշանունի , յոյժ թոյլ է. եւ ոչ կարէ տանիլ զծանրութիւն բեռին յառաջ կոյսն. այլ յետի կոյսն իշոյն՝ ուժով է. եւ կարէ տանիլ զծանր բեռն. վասն այն ի շավարքն՝ զբեռն ի յետի կոյսն բառնան։ Այսպէս մարդիկ ի յառաջ կողմնէ՝ այսինքն յառաքինութիւնս՝ յոյժ տկարք էին ուր կայ ապաշխարութիւն. որ է խաչ եւ չարչարանք. այլ ի յետուստ կողմանէ որ տեղի է ցանկրութեանցն՝ յոյժ զօրաւորք են. այսինքն, յորկրամոլութիւնս, եւ յագահութիւնս, եւ ի բղջախոհութիւն, եւ յայլսն։ Բազում չարչարանս կրեն վասն մարմնական իրաց. եւ զապաշխարութեան բեռն՝ յետ կոյս ընկենուն. այսինքն ի ժամանակս ծերութեան. որպէս այն մարդն որ ունէր չորս էշ. երեքն տղայ եւ ուժով. եւ մինն վատուժ եւ պառաւ։ Զայն երեք տղայ էշն՝ ոչ բառնայր. այլ դարմանէր ի գիրացուցանէր. իսկ զկարն եւ զպառաւն՝ բառնայր ի ծանր բեռն. որ անկաւ եւ ոչ կարաց տանիլ։ Չորս էշն՝ չորս ժամանակն է մարդոյն։ Առաջին ժամանակ՝ տղայութեանն. երկու երիտասարդութեանն. երերք՝ կատարեալ հասակն. չորս՝ ծերութիւնն։ Յայս Գ հասակսն որ զօրւոր է, ոչ բառնայ զբեռն ապաշխարութեան. այլ պարար է եւ գիրացուցնէ զնա ուտելով եւ ըմպելով. եւ զՏէրն բեռն ի վերայ ծերութեան ժամանակին բառնայ. եւ ոչ կարէ տանիլ. մէկ՝ զի տկար է. եւ միւս՝ որ ի տղայութենէ անկիրթ է ի բեռնակրութիւն ապաշխարութեան։ Այս երկրորդ գլուխն։

Երրորդն գիտելի է՝ զի առաքեալքն որք մեղ էին՝ արկին ձորձ ի վերայ ի շոյն. այլ հրէայքն որք փոքր էին, տարածանէին զհանդերձս իւրեանց ի ճանապարհին։ Առաքեալքն՝ նշանակեն զվարդապետս. զի պարտ է որ վարդապետն զմեղաւորն զարդարէ եւ զգեստաւորէ քարոզելով եւ խրատելով. վասն զի որչափ մեղաւորն մերկ է յառաքինութենէն եւ յողորմութենէն Աստուծոյ, ոչ է արժանի որ Աստուած հանգչի ի վերայ նորա։ Այլ ժողովուրդքն որք քարոզութեամբ ոչ կարեն խրատել եւ զարդարել՝ զի ոչ է այն գործ նոցա, նոցա պարտ է որ զհանիդերձս իւրեանց տարածանեն ի ներքոյ ոտիցն Քրիստոսի։ Եւ այս երեք ազգ է։ Առաջին կերպն՝ զի ժողովրդեան հանդերձն՝ զհին օրէնս նշանակէ. այս է՝ զօրինակն. որպէս թլփատութիւնն եւ լուացումն, եւ այլքն. զոր պարտէ առ ոտս Քրիստոսի ընկենուն եւ խափանել. զի մինչ ի գալուստ Քրիստոսի միայն եդաւ այն օրէնքն. վասն այն պարտ է առ ոտն հարկանել։ Այլ ձորձ առաքելոց՝ ցուցանէ զնոր օրէնս։ զոր պարտ է հաւատով պահել. եւ այնու զարդարել զհոգիս քրիստոնէից։ Երկրորդ կերպիւ՝ զի հանդերձ ժողոովրդեանն՝ նշանակէ զամենայն մարմնական ինչս եւ զփարաթամութիւնս՝ զոր պարտ է զամենայն տարածել առ ոտս Յիսուսի Քրիստոսի. զի լաւ է քրիստոնէին՝ որ զամենայն մարմնական ինչս եւ զստացուածս կորուսանէ վասն Քրիստոսի. քան թէ կորուսանէ զհոգին եւ զրկի ի հաւատոցն Քրիստոսի. որպէս ասէ աւետարանն թէ, «զի՞նչ օգուտ է թէ զաշխարհս ամենայն շահիս՝ եւ զանձն քո կորուսանես»։ Երրորդ՝ հանդերձ ժողովրդեանն՝ զմարմին մարդոյ ցուցանէ. որ է հանդերձ հոգւոյն. եւ զայս եւս պարտ է արկանել առ ոտս Յիսուսի Քրիստոսի. զի վասն Քրիստոսի հաւատոցն՝ եւ փրկութեան հոգւոյ իւրոյ՝ պարտ է քրիստոնէին զմարմինն իւր ի չարչարնս. որպէս ասէ աւետարանն . «մի երկնչիք յայնցանէ՝ որք զմարմին սպանանեն. եւ զոգի ոոչ կարեն սպանանել. այլ երկերուք յայնմանէ՝ որ զմարմին եւ զհոգի կորուսանէ ի գեհենին»։ Վասն զի զայն իրն որ խոտան է՝ պարտ է կորուսանել վասն այնր, որ պատուական է . որպէս եւ ասեն թէ՝ արծաթագործքն որք կամին յստակել զարծաթն ի քուրայն, խառնեն արդ կապար եւ հալեն. իսկ կապարն ամենեւին կորնչի եւ հալի. եւ յստակ արծաթն մնայ։ Արդ՝ պատուական արծաթ է բանական հոգին մարդոյ, եւ Քրիստոսի ճշմարիտ հաւատն. իսկ կապար՝ ինչք մարմնական եւ ստացուածք. նաւ մարմինն եւս. եւ քուրայ է փորձութիւն եւ հալածումն որ վասն Քրիստոսի. որ պարտ է կորուսանել զամենայն ինչս եւ զմարմինն եւս, վասն սիրոյն Քրիստոսի եւ փրկութեան հոգւոյն։ Այլ ոսկերիչն որ զարծաթն կորուսանէ զի կապարն նմասցէ՝ յիմար է. այսպէս բազումք ի քրիստոնէից որք կամին շահիլ զստացուածն որ է կապար, կորուսանեն զհոգիս որ է արծաթ. զի բազումք վասն մարմնական ընչին կորուսանեն զհոգիս, եւ ուրանան զՔրիստոս վասն երկիւղի մահու։ Եւ այս յոյժ զարմանք է. զի բազումք ի քրիստոնէից՝ առաւել երկնչին ի մահունէ քան զանհաւատս։ Զի սովորութիւն է ի հնդիկս՝ որ անհաւատքն զմեռեալսն ոչ թաղեն. այլ այեն։ Եւ մարդ որ ունի բազում կանայս՝ յորժաեմ ինքն մեռանի, կինն այն որ առաւել սիրական է քան զայլսն, յօժարութեամբ սրտի այրեցեալ լինի ընդ առն իւրում։ Եւ երբեմն պատերազմ լինի ի մէջ կանանցն՝ որ իւրաքանչիւր ոք կամի զինքն այրել վասն սիրոյ առն։ Եւ թէ անհաւատք վասն սիրոյ մահկանացու մարդկան ոչ երկնչին ի մահուանէ. այլ սատանայի մարտիրոս լինին եւ կորուսանեն զհոգի եւ զմարմին ի դժոխս. որչափ առաւել պարտ է քրիստոնէից ոչ երկնչիլ ի մահուանէ. այլ մարտիրոսանալ վասն Քրիստոս հաւատոցն. վասն այն հարկ է որ քրիստոնեայքն զհանդերձս իւրեանց, այսինքն զինչս եւ զմարմինս արկանեն ի ներքոյ ոտիցն Քրիստոսի. որ այսօր հրէայքն տարածանէին զհանդերձս իւրեանց առ ճանապարհաւն։ Այս երկրրորդ գլուխն։ Չորրորդն ասելի է՝ թէ վասն է՞ր քրիստոնեայք այսօր տօնեն ծառօք եւ ոստովք. զի այսօր ժողովուրդք հրէիցն՝ պատուեցին զՔրիստոս ծառօք եւ ոստովք։ Զի Յօհաննէս աւետարանիչն ասէ. «առին ոստս արմաւենեաց, եւ ելին ընդ առաջ Քրիստոսի»։ Եւ Մատթէոս ասէ թէ՝ «հատնէին ոստս ի ծառոց». թէպէտ ոչ յիշեն թէ ուստի հատանէին. այլ զի ի ձիթենեաց լեառն էին՝ որ լցեալ էր ձիթենեօք. զի երեւի թէ՝ յայնցանէ հատանէին։ Ձէթ ձիթենւոյն զողորմութիւնն նշանակէ. եւ արմաւենին զյաղթութիւնն. զի սովորութիւն էր առաջնոցն զյաղթօղսն պսակել արմաւենի ոստովք. այլեւ տերեւ արմաւենւոյն՝ նման է երկսայրի սրոյ՝ որ զյաղթութիւնն նշանակէ։ Այլեւ ի տեսիլն Յօհաննու ասէ. «տեսի յամենայն ժողովրդոց եւ յամենայն ազգաց՝ որք կային առաջի աթոռոյ գառինն զգեցեալ հանդերձս սպիտակս եւ արմաւենի ի ձեռս իւրեանց. եւ յետոյ ասէ հրաշտակն, թէ սոքա են որք գան ի վշտաց մեծաց. եւ լուացին եւ սպիտակացուցին զհանդերձս իւրեանց արեամբ գառինն Աստուծոյ. եւ արմաւենին ի ձեռս նոցա՝ է նշան յաղթութեան. զի նոքա յաղթեցին զաշխարհս եւ զսատանայ»։ Վասն այն այսօր ձիթենեօք որ զողորմութիւնն ցուցանէ՝ եւ արմաւենեօք որ զյաղթութիւնն նշանակէ՝ պատուեցին զՔրիստոս։ Զի ցուցցեն թէ՝ յողորմութենէն Աստուծոյ առին զյաղթութիւն մեղաց, եւ յաղթեցին զսատանայ։ Վասն որք ի պահս այս խոստավանեալք են, զգեցեալ են հանդերձս սպիտակս յողորմութենէն Աստուծոյ. եւ յաղթեցին զսատանայ. եւ զարդարեալ են զհոգիս իւրենց գեղեցիկ ծաղկօք առաքինութեան՝ պահօք աղօթիւք եւ ողորմութեամբ. սոյնպիսիքն՝ արժանի են որք այսօր զարդարին ծաղիկս եւ ոստս ունելով ի ձեռս։ Այլ որք ոչ են խոստովանեալ եւ զարդարեալ զհոգիս առաքինութեամբ՝ այլ դեռ եւս մահու չափ մեղօք են ի կապանս սատանայի, նոքա ոչ են արժանի առնուլ ի ձեռս իւրեանց ոստս կամ ծաղիկս։ Եւ թէ առնուն ոստս՝ նշան երեւեցուցանեն, զի կանաչ ոստս ունի ի ձեռս, եւ հոգիք նոցա չարացեալ են չարեօք. եւ ծաղիկս անուշահոտս ունին ի ձեռս իւրեանց, եւ հոգիք նոցա լի է փշօք մեղաց եւ գարշահոտութեամբ։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի յորժամ թագաւորն գայ ի քաղաք մի քաղաքացիքն բազում պատրաստութիւնս առնեն. եւ զարդարանս կազմեն. եւ մեծ պատուով ընդունին զթագաւորն. որպէս այսօր հրէայքն մեծ պատուով ընկալան զՔրիստոս յԵրուսաղէմ։ Վասն այն պարտ է եւ մեզ պատրաստել զհոգիս մեր՝ որ է քաղաք Աստուծոյ. զի թագաւորն թագաւորաց կամի գալ ի քաղաքս մեր ի տօն մեծի զատկին. զի ամենեքեան հաղորդելոց եմք ի մարմնույ եւ յարենէն Քրիստոսի։ Վասն այն պարտ է սրբել զտունս մեր զղջմամբ. եւ ցանել ջուրր զշիթս արտասուաց. եւ ճշմարիտ խոոստովանութեամբ աւել ածել. եւ հաստանել ոստս ի ծառոց. այսինքն ի սրբոց հարցն օրինակ բարի առնուլ. ի Նոյէ զհրամանակատարութիւնն. ի Յաբրահամէ զհաւատն. ի Յօբայ զհամբերութիւնն։ Եւ թէ այլ ծառ չլինի քեզ՝ սուրբ աստուածածինն բաւական է. որ լցեալ է ամենայն բարի օրինակաւ. զոր կարես բերել ի նմանէ ոստս կուսութեան եւ խոնարհութեան եւ ողորմածութեան. եւ այլ զանազան օրինակս բարեաց. բազում գեղեցիկ ծաղիկ ի նմանէ կտրես զարդարել զտուն քո։ Դարձեալ՝ ոստս ի ծառոց հատանել՝ այսինքն վկայութիւն ի Սուրբ Գրոց, եւ արկանել առ ոտս նորա. զի հաստատեսցի. թէ նա է ճշմարիտ մՄեսիայն որ խօսեցեալ էր յօրէնս։ Վասն այն այսօր փակեն զդուռն եկեղեցւոյն. եւ ոմանք ի ներքս կան. եւ ոմանք արտաքոյ կան եւ ասեն. «օրհնեալ եկեալ անուամբ Տեառն. օրհնեալ որ գալոց ես»։ Նոքա որք յեկեղեցին են՝ նշանակեն զնոսա, որք յառաջ քան զՔրիստոս էին. եւ փակեալ էին հին օրինօքն . այլ որք արտաքոյ արտաքոյ կան քահանայք եւ ժողովուրդք՝ նշանակեն զժողովուրդս քրիստոնէից։ Եւ բացեալ զդուռն մտանեն յեկեղեցին, եւ ընթեռնուն զաւետարանն. որք ցուցանեն թէ սա է Մեսիայն. Այլ բազումք առնեն, զոր օրինակ արարին հրէայքն. զի այսօր մեծաւ պատուով մութին զՔրիստոս յԵրուսաղէմ. այլյետոյ բազում նախատանօք հանին զնա արտաքս ի քաղաքէն։ Այսպէս բազում պատուով ընդունին զնա ի տունս իւրեանց. զի զղջմամբ եւ խոստովանութեամբ առնուն հաղորդ. այլ յետոյ արբեցութեամբ եւ պոռնկութեամբ հանեն զնա արտաքս։ Եւ անմեղադրելի է զհիւրն ոչ տանիլ ի պատիւ, քան թէ տանիլ եւ յետոյ բազում նախատանօք արտաքս հանել։ Եւ որպէս առաքեալքն այսօր պատուէին զնա՝ բայց յետոյ թողին եւ փախեան. այսպէս բազումք յաւուրս պահոցն գան յեկաղեցին առ Քրիստոս. այլ յետ տօնի զատկին՝ թողուն զՔրիստոս միայն յեկաղացին եւ փախչին. եւ ամառն ի բուն ի մարմնաւոր հոգս եւ ի ցաւս կան. եւ ոչ տեսանեն պատարագ. եւ ոչ լսեն քարոզ. այլ ոչ է պարտ այսպէս առնել։ Այլ պարտ է զՔրիստոս մեծ պատուով ընդունիլ. եւ յոյժ սիրով պահել։ Երկրորդ գիտելի է՝ զի այս երկու ազգ ծառս՝ ձիթենին եւ արմաւենին՝ միշտ կանաչ կան յամառն եւ ի ձեռն. եւ ոչ թափի տերեւ նոցա որպէս զայլոցն։ Ցուցաներ զնոսա՝ որք յորժամ խոստովանին, միշտ կանաչ մնան. եւ զեդեալ կանօնս խոստովանահօրն կարտարեն. եւ ոչ թուլանան ի յապաշխարհութենէն վասն փորձութեանց սատանայի։ Որպէս այն մեղաւոր իշխանն որ խոստովանեցաւ զմեղս իւր, եւ զոր ինչ կանօն դնէր խոստովանահայրն՝ ոչ կատարէր. զի անսովոր էր. յետոյ զայս կանօնս եդ՝ զի գնասցէ նա յեկեղեցի մի որ էր անմարդաբնակ. եւ անդ աղօթեսցէ մինչեւ ի լոյսն մին գիշեր. եւ ոչ մի ինչ պատճառաւ ամենեւին ելցէ յեկեղեցւոյն մինչեւ ի լոյսն։ Եւ գնաց այրն եւ դեւք ժողովեցան թէ որպէս խափանեսցեն զապաշխարութիւնն նորա. եւ չորս դեւք գնացին փորձել զնա։ Առաջին գնաց առ նա ի կերպրանս բարեկամի եւ ասէ. զի՞նչ առնես աստ. միակե՞ց ես դարձեալ. գնա ի քո գիւղն. եւ թէ ոչ լսես, այլ խրատ քեզ ոչ տամ. եւ լինիմ քեզ թշնամի. եւ նա հաստատ մնաց՝ եւ զամօթի հարեալ դարձաւ դեւն։ Եւ ապա եկն երկրորդ դեւն ի նմանութիւն կնոջ նորա. եւ յերկու ձեռին նորա երկու դեւս՝ ի նմանութիւն երկու սիրելի որդւոց նոցա. աղաղակէր եւ ասէր թէ՝ քո թշնամիքն եկին եւ աւար առնեն զտունն. հասիր յօգնութիւն. եւ թէ ոչ զերկու որդիս քո հարից զքարի. իսկ նա ոչ խաբեցաւ՝ եւ այն դեւն եսւ յամօթ եղեալ գնաց։ Եւ ապա եկն երրորդ դեւն՝ եւ եցոյց շուրջանակի եկեղեցւոյն բազում դէզս ցորենոյ. որ հրով վարռեալ այրէին. եւ ասէ՝ զի՞նչ է քո աղօթելդ. եւ աղքատաց վաստակք այրին. ել արտաքս եւ ջրով շիցուցանեմք. եւ նա ոչ լուաւ։ Եկն չարրորդն ի նմանութիւն իրիցու եկեղեցւոյն. եւ սկսաւ առնել պատարագ. եւ ասէ ցայրն՝ ել արտաքս զի չես արժանի տեսանել զպատարագս. զի ի ներքոյ կապանաց կաս դու. եւ նա ոչ շարժեցաւ ի տեղւոյն, զհրամանս խոստովնահօրն պահելով։ Եւ իբրեւ տիւ եղեւ՝ գնաց առ խոստովանահայրն եւ պատմեաց զամենայն։ Եւ նա ասէ. ես զամենայն գիշերս յաղօթս կայի վասն քոյ. զի տեսի չորս պսակ ի ջեալ յերկնից յեկեղեցին յայն. զի դու յաղթեցեր ազգ փորձութեանց սատանայի։ Յայտնի է ապա՝ որ զկանօնս խոստոովանահօրն պահէ՝ հեշտ թուի Աստուծոյ. եւ լինի նման ձիթենւոյ եւ արմատւենւոյ տերեւոյ, որ ոչ թափի տերեւն։ Այս չորրորդ գլուխն։ Հինգերորդն գիտելի է՝ զի այսօր Որդին Աստուծոյ յորժամ իջանէր ի լեռնէն ձիթենեաց յԵրուսաղէմ, յոյժ մեծ պատւով մուծին զնա ի քաղաքն. «եւ ժողովուրդքն որք առաջի եւ զկնի երթային, աղաղկէին եւ ասէին. Ովսաննայ ի բարձունս»։ Այլ ժողովուրդքն որք առաջի երթային՝ ցուցանեն զգասս նահապետաց եւ մարգարէից. զի յառաջ էին քան զՔրիստոս։ Եւ ժողովուրդքն որք զկնի երթային, ցուցանեն զառաքեալս եւ զմարտիրոսս. որք հետեւեցան զհետ Քրիստոսի. զի մի հաւատ էր առաջնոցն եւ յետնոցն։ Զի նոքա հաւատային թէ գալոց է Քրիստոս. եւ վերջինս հաւատացաք թէ եկեալ է. եւ ամենեքեան փրկութիւն խնդրէին ի նմանէ. ոչ զփրկութիւն մարմնոյ. այլ զփրկութիւն հոգեւոր եւ յաւիտենական. վասն այն աղաղակէին Ովսաննայ. որ թարգմանի աղաչեմք զքեզ՝ փրկեա զմեզ ի բարձունս. այսինքն յերկինս։ Եւ գիտել պարտ է՝ թէպէտ Քրիստոս այսօր պատուեցաւ ի ժողովրդենէն, այլ խառնեաց ի փառս աշխարհի զխոնարհութիւն. եւ յուրախութիւն զտրտմութիւն։ Զի այսօր նստաւ ի վերայ իշոյ՝ ոորո էր գրաստ աղքատաց եւ խոնարհաց. եւ յորժամ ժողովուրդն փառաւորէր, նա սկսաւ լալ. որպէս ասէ Ղուկաս թէ՝ «այսօր տեսեալ զքաղաքն Երուսաղէմ ելաց ի վերայ նորա». վասն զի ետես թէ շուտով աւերելոց է վասն մեղաց իւրեանց։ Եւ յորժամ այս մեծ պատուովս եմուտ յԵրուսաղէմ, գնաց ի տաճարն. եւ եհան արտաքս՝ որք գնէին եւ վաճառէին. եւ զսեղանս սառաֆաց կործանեաց. եւ զաթոռս աղաւնէ վաճառացն։ Ասեն վարդապետք թէ՝ վասն այն գնաց Քրիստոս ի տաճարն, եւ եհան արտաքս զգնօղսն եւ զվաճառօղսն, զի ցուցցէ թէ վասն մեղաց եւ ագահութեան քահանայիցն՝ որք գնէին եւ վաճառէին ի տաճարին, աւերելոց է Երուսաղէմ։ Եւ այս էր ագահութիւն քահանայիցն. զի զամենայն անասունս զոր հրաման էր առնել պատարագ՝ վաճառ էին քահանայքն թանկ ի վերայ ժողովրդեանն որք ի հեռաստանէ գային. զի դարձեալ անկցի ի ձեռս նոցա։ Նոյնպէս քահանայքն կարգեալ էին սառաֆ ի տաճարին. եւ տային սպիտակ ի փոխ այնոցիկ՝ որք ի հեռաստանէ գային. եւ առնուին ծառայութիւն միրգ եւ հաս եւ այլ ինչ. զամեն արտաքս եհան Քրիստոս. եւ կործանեաց զսեղանս սառաֆաց։ Սառաֆն նշանակէ այժմ զչար քահանայս ի յեկեղեցիս. որք վասն ագահութեան վաճառեն զխորհուրդս եկեղեցւոյ։ Ոչ զայ ն ասեմ վաճառել՝ որ ի կնքելն կամ ի պսակելն, ձիթագին եւ խնկագին տային եւ զպաշտօնէինց ծառայութիւնն, այլ այն է վաճառելն՝ որ հարկիւ պահանջեն ի ժողովրդենէն, թէ այսչափ եւ այնչափ տուր՝ եւ ապա կնքեմ եւ պսակեմ։ Զի սեղան սառաֆացն՝ զսուրբ սեղանն նշանակէ։ Եւ Քրիստոս վասն մեղաց քահանայիցն՝ թոյլ տայ բազում անգամ եւ ոչ խնայէ ի կործանիլ եկեղեցւոյն եւ սեղանոյն։ Այլ աղաւնին՝ զշնորհս Սուրբ Հոգւոյն նշանակէ. զի Սուրբ Հոգին ի նմանութիւն աղաւնւոյ էջ ի վերայ Քրիստոսի։ Եւ աթոռ աղաւնէ վաճառացն՝ զաթոռս եպիսկոպոսացն նշանակէ. զի զշնորհս Սուրբ Հոգւոյն վաճառեն ձեռն դնելով ի յօրհնելն սարկաւագունս եւ քահանայս. եւ առնուն բազում սպիտակ դրամ. եւ այնու արժանացուցանեն. վասն այն երբեմն լինի զի կործանէ Աստուած զաթոռս եպիսկոպոսաց։ Եւ յորժամ արտաքսեաց ի տաճարէն զգնօղսն եւ զվաճառօղսն, այսինքն զչար քահանայս եւ զայլսն, ասէ աւետարանն թէ. «մատեան առ նա կոյրք եւ կաղք ի տաճարն՝ եւ բժշկեաց զնոսա». քանզի յորժամ զչար քահանայսն արտաքսեն յեկեղեցւոյ, յայնժամ բժշկէ Քրիստոս զժողովուրդն. որ կոյրր են ի գիտութենէ. եւ կաղ են ի բարեգործութենէ։ «Եւ յորժաեմ տեսին դպիրքն եւ փարիսեցիքն զփառս Քրիստոսի եւ զսքանչելիսն զոր արար, եւ զմանկտին որք աղաղակէին Ովսաննայ որդւույ Դաւթի, լցան նախանձու եւ ասեն ցՅիսուս. սաստեա զի լռեսցեն. եւ ասաց Քրիստոս. թէ դոքա լռեսցեն՝ քարինքդ աղաղակեսցեն»։ Եւ այնպէս եղեւ յաւուր ուրբաթին. զի ամենայն աշակերտքն նորա լռեցին յերկիւղէ հրէիցն. յայնժաեմ քարինքն աղաղակեցին. քանզի ասէ՝ «երկիր շարժեցաւ. վէմք պատառեցան». եւ երկինք եւ երկիր վկայեաց թէ՝ նա է Քրիստոս Որդի Աստուծոյ. որ եղեւ որդի Դաւթի եւ փրկեաց զարարացծս իւր։ Որում փառք եւ գոհութիւն եւ երկրպագութիւն ընդ Հօր Իւրում, որ առաքեաց զՈրդին ի փրկութիւն աշխարհի. եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն էակցի եւ փառակցի Միածնին . այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԹ. Նորին քարոզ վասն մեծի երկու շաբաթի եւ աւագ շաբաթի. ի բանն՝ «Եւ այգուցն իբրեւ դարձաւ անդրէն ի քաղաքն՝ քաղցեաւ. եւ տեսեալ զթզենի մի ի վերայ ճանապարհին եւ այլն»։ Մատ. 21. 18։

Շաբաթս այս մեծ եւ Աւագ շաբաթ կոչի. վասն զի չորեքին մեծամեծ խորհուրդ յինքեան պարունակեալ ունի։ Նախ՝ զառաջին շաբաթն՝ յորստեղծումն է աշխարհի։ Երկրորդ՝ զեօթն դար կենցաղոյս, եւ զմուտ ութներորդին։ Երրորդ՝ զաւուրս չարչարանացն Քրիստոսի։ Չորրորդ՝ վերջին օրն եւ կատարած ի խորհուրդ մեծի շաբաթուս այսր տեսանի. վասն այնորիկ աւագ շաբաթ կոչի. եւ մեծ երկու շաբաթ. եւ մեծ երեք շաբաթ, եւ այլն։ Բեր նախ զառաջինն տեսցուք թէ զի՞նչ է՝ որ շաբաթս այս ունի զխորհուրդ առաջին շաբաթուն. յորում ամենայն արարածք գոյացան։ Արդ՝ երեկեան օրն արմաւենեաց՝ ոոր կիրակէ էր, նշանակէ զառաջին օր արարչութեանն որ կիւրակէ էր. եւ ասաց Աստուած. «եղիցի լոյս»։ Յորում արար զհրեղէն երկինս, եւ զբնակիչս նորա զհրեղինաց դասս. եւ չորս տարերք՝ յայնմ աւուր գոյացան։ Իսկ մեծի երկու շաբաթի օրն՝ ցուցանէ զերկրորդ օր արարչութեանն. յորում արար Աստուած զհաստատութիւնն. զորեւ հինգերորդ տարր ասացի նմաստունք զատեալ ի չորիցս. եւ անապական էութիւն։ Եւ զջրեղէն կամարն բարձրացոյց ի վերայ հաստատութեանն. եւ զհաստատութիւն անջրպետ . վերին եւ ներքին ջրոյն բաժանեալ ի միմեանց։ Եւ այս վասն կրկին պատջառի։ Նախ՝ զի թեթեւասցին ջուրք յերեսաց երկրի. եւ երեւեսցի ցամաքն։ Եւ երկրորդ՝ զի զովացուսցէ զջերմութիւն երկնից եւ զլուսաւորացն եւ զհրեղէն տարերցն։ Վասն այսորիկ զի սկզբանէ արարածոոց աշխարհի զգիրս ընթեռնումք յառաջնում աւուր շաբաթուս։ Որպէս զվերնագիր գրոց ընթերցեալ՝ զպատճառ գրոցն իմանամք. նոյնպէս այսօր զգիրս արարածոց ընթերցեալ՝ իմանամք զբոլոր շաբաթս պատկեր գոլ արարչութեամբ մեծի շաբաթուն։ Եւ աստ է կրկին հարցումն։ Նախ թէ՝ ընդէ՞ր ի տարին երեք անգամ ընթեռնումք զի սկզբանէ գիրսն։ Մին այսօր. զի ցուցանէ թէ, շաբաթս այս է առաջին շաբաթն. աւուրք արարչութեանն Աստուծոյ։ Մին ի ծննդեան օրն։ Նախզի ցուցցէ, թէ որ ի սկզբանն զնախամայրն եւա դատապարտեաց «տրտմութեամբ ծնիցս որդի»։ Նոյն Տէրն եկեալ ծնանի ի սուրբ կուսէն, եւ զդատակնից անիծիցն բառնայ։ Երկրորդ՝ զի Ադամ կոչեաց զկինն «մայր ամենայն կենդանեաց». որ է աստուածածին կոյսն. զի նա եղեւ մայր կենդանութեան ամենեցուն. որպէս ասաց Քրիստոս. «ես եմ ճանապարհ եւ ճշմարտութիւն եւ կեանք»։ Իսկ ի զատկին ընթեռնումք։ Նախզի՝ ցուցէ, թէ արարիչն երկնի եւ երկրի՝ որ արար զԱդամ ի պատկեր իւր, եւ եդ զնա ի դրախտին, եւ վասն յանցանացն արտաքս ընկեցաւ, նոյն արարիչն է որ այսօր վերստին նորոգէ զԱդամ, եւ ի դրախտն մուծանէ։ Երկրորդ՝ զի զԱդամ անիծիւք դատապարտեաց. «փուշ եւ տատասկ բուսցի ի քեզ. եւ դարձցիս ի հող»։ Ինքն եկն եւ զչարչարանս նորա յանձն էառ. զփուշն ի գլուխն եդեալ. եւ ի հող գերեզմանի մտեալ. եւ այնպէս զԱդամ ազատեալ։ Յայս միտս ընթեռնումք զարարչութեան գիրս յայս Գ օր տարւոյն։ Իսկ երկրորդ հարցումն, թէ վասն է՞ր գիրքս այս ծնունդ կոչի եւ արարած։ Ասեն վարդապետք թէ՝ վասն հինգ պատճառի։ Նախզի՝ առ ինչք են սոքա. ծնունդն զծնօղն ցուցանէ. եւ արարածն զարարիչն։ Երկրորդ՝ զի ծնունդ եմք կամացն Աստուծոյ, եւ արարածք բանին։ Երրորդ՝ զի յորժամ արարած լսիցես, մի կարծիցես օտար ի նմանէ զեղեալսս. կոչէ ծնունդ։ Եւ յորժամ ծնունդ լսիցես, միի կարծիցես յէութենէն Աստուծոյ զեղեալսս. ի վեարայ բերեէ արարած։ Չորրորդ՝ զի նախ ծնանիմք ի բարի կամսն Աստուծոյ յառաջ գիտութեամբ նորին. եւ ապա գոյանամք արդեամբք եւ գոյացութեամբք ըստ իւրաքանչիւր տեսակաց։ Հինգերորդ՝ զի եւ Քրիստոս որ եղեւ երկրորդ կտակ եւ օրէնք մեզ՝ կոչի ծնունդ եւարարած. ծնունդ՝ զի ի բնութենէն է հօր յառաջ քան զյաւիտեանս ծնեալ. երւ արարած եղեւ՝ այսինքն, ի մարդկային բնութիւնս խառնեալ եւ միաւորեալ։ Իսկ մեծի երեք շաբթի օրն՝ ունի զխորհուրդ երրորդ աւուր արարչութեանն. յորում բոյսք եւ տունկք բղխեցան եւ զարդարեցին զերկիր։ Այլեւ լինելութիւն դրախտին ի նմին աւուր եղեւ. որպէս ասէ ոմն ի սրբոցն թէ՝ «ընդ ծառոյ երկրի զգալեաց՝ տնկեաց եւ զտունկս իմանալեաց»։ Զի որպէս զբոյսս եւ զտունկս վասն անասնոց յառաջագոյն պատարաստեաց Աստուած. նոյնպէս եւ զդրախտն ի վայելչութիւն մարդոյ յառաջագոյն արար եւ ելից բարութեամբ. զի յորժամ երեւեսցի մարդն՝ ոչ լիցի սին եւ աղքատ սրտիւ եւ աչօք. եւ այլ լի է առատ ամենայն բարութեամբ տեսանիցէ զամենայն։ Իսկ մեծի չորեք շաբաթ օրն՝ ունի զխորհուրդ յորում լուսաւորք արարան եւ եդան յերկինս . այսինքն, արեգակն եւ լուսին եւ աստեղք։ Զի յառաջին երեք աւուրսն՝ անմարմին լոյսն սփռիւր եւ տարածիւր եւ լուսաւորէր մինչեւ ցերեկոյ. եւ ի գիշերի ժողովիւր ի վերայ դրախտին, եւ ծածկէր զլոյսն։ Եւ այս երեք աւուր լոյսս՝ էր օրինակ անստուեր լուսոյ սրբոոյ երրորդութեանն. զի միշտ լուսաւոորէ զերկինս եւ զսուրբս իւր. իսկ յերկրէ եւ ի մեղաւորաց՝ երբեմն ծածկի եւ հեռանայ. որպէս ասէր մարգարէիւն։ «Եւ Աստուած մերձաւոր եմ եւ ոչ հեռաւոր. այլ մեղքն ձեր որոշեն ի մէջ իմ, եւ ի մէջ ձեր»։ Եւ այսպէս ի յօդոյ աման կազմեալ լուսաւորացն, էարկ զլոյս ի ներքս. զառաւել պայծառն յարեգակն. եւ զայլ նուազս ի լուսին եւ յաստեղս. եւ եդ զնոսա ի հաստատութեան։ Նախզի՝լուսատու լիցին ի վերայ երկրի։ Երկրորդ՝ զի ի վերտեսցուք աչօք. եւ մտօք «զվերինն խորհեսցուք, ուր Քրիստոս նստի ընդաջմէ Աստուծոյ որպէս ասէ առաքեալն»։ Երրորդ՝ զի տեսցուք եւ իմասցուրք թէ, արտաքին սրահն երկնից այսպէս զարդարուն է. քանի՞ առաւել ներքին կողմն սրբութեան իմանալեացն դասուց։ Չորրորդ՝ զի ի միտ ածցուք զառաջին փառսն մեր, եւ ցանկասցուք. եւ մի որպէս զանսուն յերկիր կորասցուք։ Իսկ ի հինգերորդ աւուրն՝ գոյացոյց Աստուած զլօղակս եւ զթռչունս ի ջրոց. եւ ելից զօդս եւ զջուրս նոքօք. զի որպէս զրկիր բուսօք եւ տնկօք զարդարեաց, եւ զերկինս աստեղօք եւ լուսաւորօք, նոյնպէս զօդս եւ զջուրս լօղակօք եւ թռչնօք զարդարեաց։ Եւ ոորպէս լօղակք ի ջուրս խաղան. նոյպէս եւ թռչունք յօդս լօղան. վասն որոյ ի ջրոց եղեն, եւ ազգակից են միմեանց։ Այլ ի վեցերորդ աւուր ուրբաթու՝ արար Աստուած զցամաքային կենդանիս. զանասունս եւ զգազանս եւ զսողունս։ Եւ սողուն կոչին՝ կամ սողալով գնան, կամ սղացեալ են ոտիւք, կամ զի սուղ են ձայնիւ։ Իսկ անասուն՝ զի անխօսուն են . կամ զ ի անսնունդ են անընտել։ Իսկ գազան կամ զի գեղօղ են եւ պատառօղ. կամ զանազան եւ ահագին կերպարանս ունին։ Իսկ յետոյ քան զամենայն արարածս՝ արար Աստուած զմարդն ի հողոյ. եւ զկինն ի կողէ նորա. «եւ եդ զնոսա ի դրախտին գործել եւ պահեալ»։ Եւ աստ է կրկին հարցումն։ Նախթէ, յորժաեմ մարդն պատկեր Աստուծոյ է որպէս ասէ գիրն, վասն է՞ր զնա ի հողոյ ստեղծ։ Ասեմք եթէ մարդն պատկեր է Աստուծոյ ի հոգւոյ կողմանէ. իսկ զմարմինն ի հողոյ ստեղծ եւ խառնեաց ընդ նմա։ Նախ վասն խոնարհութեան. զի հողն զխոնարհութիւնն նշանակէ. որպէս Աբրահամ ասէր. «ես հող եմ եւ մոխիր»։ Զի թէ զպարտկերն Աստուծոյ տեսանելով ի մեզ հպարտասցուք, զհողն տեսանելով խոնարհեսցուք. որպէս ասէ մարգարէն. «խոնարհութիւն քո, է ի միջի քում»։ Երկրորդ՝ ի հողոյ ստեղծ զմարդն՝ ի նախատինս սատանայի. զի յամօթ լիցի, յորժամ տկարս այս եւ կաւեղէնս մտանէր յորմէ նա որ փառաւորն էր անկաւ։ Երրորդ՝ հող ի յերկրէ առեալ . զի երկիւղալից է մարմինս մեր. վասն այն կոչի հող եւ երկիր. որպէս ասէ առաքեալն. «եթէ կանգուն իցես՝ երկիր. գուցէ անկանիցիս»։ Զի որքան ի մարմին եմք, պարտ է երկնչիլ միշտ ի պատժոյ եւ ի գլորիլոյ ի մահու, եւ յայլոցն։ Չորրորդ՝ զի մայր մեր հողն է. եւ սեղան եւ տեղիք եւ գերեզման. թէպէտ եւ այլ տարերքն մեր ագարական են, այլ մեք իբր ի մօրէ ծնանիմք ի հողոյ. եւ ի նմա պահեմք եւ թաղիմք եւ ի նմանէ դարձեալ յառնեմք։ Երկրորդ հարցումն է՝ թէ վասն է՞ր պատուականս այս մարդ յետոյ ստեղծաւ քան զամենայն արարածս։ Ասեմք՝ թէպէտ մարդն յետոյ ստեղծաւ. պատուական է քան զամենայն երեւելի արարածս։ Նախզի՝ Աստուած զմարդն իշխան եւ թագաւոր ստեղծ ամենայն արարածոց. նախ պարտ էր զարքունիսն պատրաստել. որպէս զերկինս եւ զերկիր. եւ զգահոյս որ է դրախտն. եւ զսպասաւորսն որք են կենդանիք։ Եւ զմեծութիւնս բուսոց ե տնկոց՝ արծաթ եւ ոսկի. եւ ապա թագաւորին բնակիլ։ Երկրորդ՝ զի մի իցէ նեղասիրտ եւ տառ բարուքն. տեսեալ զինքն ի չքաւորութեան ստեղծեալ։ Այլ տեսցէ զամենայն կատարեալ՝ զի արձակ եւ առատ բարուք սնանիցի եւ վայելեսցէ։ Երրորդ՝ զի ի սկիզբն ստեղծմա արարածոց՝ եղեն իմանալի բանականքն ընդ լուսոյն գոյացեալ որպէս ասացաւ։ Եւ ի վախճանի՝ եղեւ զգալի բանականն իբրեւ մատնէհար եւ կնիք արարածոց. որ ունի զիմացումն եւ զզգացումն։ Զի իմաստութեամբն ծանիցէ զիմաստութիւն արարչին. եւ զգայարանօքն՝ զգայցէ զամենակարօղ զօրութիւն նորա։ «Զի աներեւոյթն Աստուծոյ երեւելի արարածովքս իմացեալ տեսանի»։ Չորրորդ՝ մէջ ե կապ ամենայն գոյիցս՝ մարդն է կազմեալ. զի ամենայն արարածք յերկու դէմս որոշին. այսինքն մինն իմանալի, եւ մինն զգալի։ Եւ սոքա եղեն յառաջագոյն. վասն որոյ մարդն ստեղծաւ յերկուցն խառնեալ յիմանալւոյն եւ ի զգալւոյն ի մի էութիւն, զի իցէ միաւորիչ եւ կապ իմն բոլոր արարածոց։ Եւ յայսմանէ ցուցանի, թէ մի է արարիչ բոլոր ամենայն գոյիցս։ Եւ միջակ գոլով ըստ էութեանն՝ եւ զմիջակ վայրս դրախտին ընկալաւ, զմիջին կշիռ մահու եւ կենաց ունելով։ Զի թէ զաստուածային նմանութիւնն յինքեան բերիցէ, փոխեսցի յանմահ կեանս երկնից. եւ թէ ընդ մարմնոյն շեղեսցի, ի մահ դատապարտիցի. եւ անկացի ի մարմնաւոր տեղիս. որպէս եւ եղեւն իսկ։ Որ յանցանօքն զմահ ճաշակեաց. եւ ի հող դատապարտեցաւ։ Այս ամենայն յաւուր ուրբաթու եղեւ. վասն այն կոչի ուրբաթ. այսինքն բօթ եւ գուժ մահու. որ յայնմ աւուր հանդիպեցաւ մարդոյն։ Իսկ ի յիօթներորդումն աւուր որ է շաբաթն՝ «հանգեաւ Աստուած ի գործոց իւրոց». զի շաբաթն հանգիստ լսի։ Նախզի՝ ի վեց աւուր արար զժամանակաւոր եւ զապականացու աշխարհիս. եւ յեօթներրորդ օրն՝ սկսաւ զիմանալի աշխարհն. որ սրբոցն է հանգիստ։ Դարձեալ՝ զի հանգաւ Աստուած ի գործոց իւրոց ի բարութիւնն. զի որպէս Աստուած ի գործոց իւրոց հանգուցեալ է. նոյնպէս եւ սուրբքն ի գործոց իւրեանց հանգչին։ Եւ դարձեալ՝ որպէս ի բարին հանգուցեալ է Աստուած. նոյնպէս եւ բարի գործքն մեր՝ հանգիստ են Աստուծոյ եւ մեզ։ Զայս նշանակէ ասելն «հանգեաւ Աստուած ի գործոց իւրոց զ որ սկսաւ առնել»։ Այս՝ վասն առաջին գլխոյն. որ մեծ եւ աւագ շաբաթս այս՝ նշանակէ զշաբաթ վեց օրէից յորում ստեղծան արարածք ամենայնի։ Տեսցուք եւ զերկրորդ գլուխն. որ նշանակէ զեօթն դար կենցաղոյս, եւ զմուտ ութներորդին։ Եւ դար ասի հազար ամն։ Եւ են դարագլուխք սոքա։ Առաջինն Աբել։ Երկրորդն Ենովք։ Երրորդն Նոյ։ Չորրորդն Աբրահամ։ Հինգերորդն Մովսէս։ Վեցերորդն Քրիստոս։ Եօթներորդն Կատարածն։ Ութներորդն Միւսանգամ գալուստն։ Արդ՝ երեկեան օրն՝ նշանակէր զառաջին դարն արարչութեան. յորում բուսօք եւ ծաղկօք զարդարեցաւ երկիր. յորում ուրախացեալ էր Ադամ ի գլուխտին. եւ ծերքն եւ տղայքն ոստովք զուարճացեալ։ Եւ որպէս կայէն վասն նախանձու սպան զԱբէլ. այսպէս եւ հրէայքն զչարեալ խորհեցան եւ խաչեցին զՔրիստոս. եւ անիծից նորա եղեն ժառանգորդ։ Իսկ մեծի երկու շաբաթի օրս՝ ունի զերկրորդ դարն. յորում Ենովք յերկին փոխեցաւ փոխանակ Ադամայ. զի երկեր զպտուղն եւ ել ի դրախտէն. Ենովք ոչ ուտելով զպտուղ երկրի՝ դարձեալ եմուտ ի դրախտն եւ յանմահութիւն։ Իսկ մեծ երեք շաբաթի օրն՝ ունի զխորհուրդ երրորդ դարուն. յորում ջրհեղեղն ծածկեալ կորոյս զամենայն երեսս երկրի. եւ տապանակն Նոյ միայն ապրեալ տամբ իւրով, եղեւ սերմն աշխարհի. յաղագս որոյ զգիրս Նոյի ընթեռնումք յարարածոց։ Այլեւ մեծի չորեք շաբաթի օրն՝ ունի զխորհուրդ չորրորդ գարուն. յորում ի միջօրէի երեւեցաւ Աստուած Աբրահամու առ կաղնեաւն Մամբրէի. եւ խոստացաւ նմա զաւակ զի Սահակ։ Վասն այն զնորա գիրն ընթեռնումք ի տիպ օրինակ աւետեացն Քրիստոսի. յորում հրեշտակապետն խօսեցաւ առ կոյսն. եւ ի նմին աւուր չորեք շաբաթի յորում լուսաւորք եդան յանօթս իւրեանց. եւ Բանն Աստուած էր արեգակն արդարութեան՝ միացաւ ի մարմինի անքակ միաւորութեամբ յաւիտենից։ Այլ հինգ շաբաթի օրն՝ ունի զխորհուրդ հինգերորդ դարուն Մովսէսի. յոր ժողովուրդն զդառն զատկին եկեր, եւ էանց ընդ ծովն Կարմիր. եւ մկրտեցաւ՝ եւ ի յանապատին եկեր զմանանայն երկնից. եւ ըմպեաց զվիմաբուղխ աղբիւրն։ Եւ Տէր մեր ի մեծի հինգ շաբաթին եկեր զգառն օրինակին. եւ զոտս աշակերտացն լուաց. եւ բաշխեաց զմարմին եւ զարիւն իւր ի վերնատանն. «զի վէմն ինքն էր Քրիստոս առաքեալն ասէ»։ Իսկ մեծի ուրբաթի օրն՝ ունի զխորհուրդ վեցերորդ դարուն. յորում Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս երկրորդն Ադամ՝ երեւեցաւ յերկրի. եւ ի խաչին ննջեալ եբաց զկողն իւր. եւ շինեաց զեկեղեցի սուրբ. եւ զանէծս Ադամայ եւ զփուշ դատապարտութեանն ի յինքն ընկալեալ՝ ազատեաց զԱդամ. փոխանակ ծառոյն զխաչն կանգնեալ. եւ փոխանակ պտղոյն զլեղի ճաշակեալ. եւ յորում ժամու ել Ադամ ի դրախտէն՝ եմուծ զաւազակն ի դրախտն. եւ հանգեաւ ի գերեզմանի եւ յարեաւ ի մեռելոց։ Իսկ մեծի շաբաթի օրրն՝ նշանակէ զհանգիստ նոր օրինացս յետ չարչարանաց հին եւ մարմնական օրինացն։ Այլ նշանակէ զհանգիստ արդարոցն. որ յետ մահու ի հոգիս իւրեանց ունին զհանգիստ բարի գործոոց իւրեանց։ Իսկ ութներորդ օրն կիրակէ՝ նշանակ է ութներորդ աներեկ աւուրն յարութեան ամենայն մարդկան, եւ հանդերձեալ կենացն յաւիտենական։ Զի օրն այն՝ ութներորդ կոչի ի վերայ է գարու կենցաղոյս։ Զորմէ ասէ առակն. «տուք բաժին եօթանց, այլեւ ութնից»։ Այսպէս մեծ եւ աւագ շաբաթս՝ նշանկակէ զեօթն դարս մինչ ի կատարած, եւ զմուտ հանդերձեալ կենացն։ Իսկ երրորդ գլուխն՝ վասն այն կոչի մեծ, զի շաբաթս այս մեծ է եւ աւագ. զի աւուրք են մեծի չարչարանացն Քրիստոսի։ Վասն զի քառասնորդաց պահն՝ կատարեցաւ ի յուրբաթու օրն Ղազարու տօնին. եւ ի շաբաթու տօնէն Ղազարու մինչ ի շաբաթ մեծի զատկին՝ ի խորհուրդ չարչարանացն Քրիստոսի տօնեմք. եւ զմեծամեծ կարգս ընթերցուածոց ընթեռնումք. եւ զաւետարանս յամենայն աւուրս։ Արդ՝ ի Ղազարու շաբաթի օրն՝ գալուստն էր Քրիստոսի ի Բեթանիա. յորում զՂազար յարոյց ի մեռելոց. եւ միւսանգամ եկն անդ վեց աւուրբ յառաջ քան զտօն հին զատկին. որպէս պատմէ աւետարանն։ Իսկ յերեկեան օրն՝ յորժամ նստաւ ի վերայ յաւանակի եւ եկն յԵրուսաղէմ, եւ զի լուեալ էին թէ զՂազար յարոյց ի գերեզմանէն, վասն այն ծերք եւ տղայք ոստովք ծառոց ելին ընդ առաջ Քրիստոսի Ովսաննայ երգով եւ բարեբանութեամբ. եւ եմնուտ ի տաճարն ըստ խորհրդոյն. եւ յերեկոյն դարձեալ ել ի Բեթանիա եւ անդ ագաւ։ Իսկ այսօր ի մեծի երկու շաբաթի դարձեալ գայ յԵրուսաղէմ. եւ ի ճանապարհին անէծ զթզենին. եւ մտեալ ի տաճարն յամօթ առնէ զդպիրսն եւ զփարիսեցիսն. եւ բազում ինչ խօսի վասն չարչարանաց իւրոց։ Իսկ ի վաղն ի մեծ երեք շաբաթին՝ նստի ի լերինն ձիթենեաց. եւ պատմէ աշակերտաց իւրոց զմեծամեծ խորհուրդս. վասն աւերածոյ տաճարին. եւ վասն վախճանի աշխարհի. եւ գալստեան սուտ Քրիստոոին. եւ այլ բազում խորհրդոց իւրոց. եւ ի սպառուած բանին, վասն չարչարանաց։ Այսպէս եւ ի մեծի չորեք շաբաթին՝ վասն օծելոյն պատմէ եւ թաղման խորհրդոյն. եւ վասն մատնութեան Յուդայ զՏէրն ամենեցուն։ Այսպէս եւ ի մեծի հինգ շաբաթին՝ գայ դարձեալ ի վերնատունն Յովսէփայ. եւ անդ կատրէ զզատիկն հին. եւ լուանայ զոտս աշակերտացն եւ հաղորդէ զաշակերտսն մարմնոյ եւ արեան իւրոյ. եւ ելանէ ի գիշերի ի լեառն ձիթենաց. յորում աղօթէ առ հայր. եւ մբոնի ի հրէիցն ի մէջ գիշերին։ Եւ ի մեծի ուրբաթին՝ յայտնի գայ ի կատարումն չարչարանացն խաչիլ եւ մեռանիլ։ Եւ ի մեծի շաբաթին՝ թաղիլ։ Եւ ի մեծի կիրակէին յարութիւնն իւր։ Այսպէս զբոլոր շաբաթս ի խորհուրդ չարչարանացն Քրիստոսի տօնեմք վասն այն կոչի սա մեծ եւ աւագ շաբաթ. զի մեծամեծ գործքն Քրիստոսի՝ եւ մեծամեծ փրկութիւն մարդկան ազգի՝ ի սմա կատարին։ Տեսցուք եւ զչորրորդ գլուխն, թէ որպէս զվերջին աւուրն եւ զկատարածի խորհուրդն յինքեան ունի մեծ եւ աւագ շաբաթս այս։ Արդ՝ անցեալ կիրակէն՝ երեկեան օրն՝ եւ շաբաթի օր Ղազարուն՝ զկրկին գալուստն Քրիստոսի նշանակեն։ Այլ որ եկն ի Բեթանիա ի տուն սգոյ եւ չարչարանաց՝ է առաջին գալուստն Քրիստոսի. որ եկն մարմնով ի տեղի չարչարանաց կենցաղոյս. եւ յօրինակ մարդկայինս ազգի՝ օգնեաց մեզ, ե զՂազարու կենդանացոյց։ Իսկ կիւրակէն ծաղկազարդին զխորհուրդն ունի միւսանգամ գալստեան հայրական փառօք յարեւելից կողմանէ. յորում դղրդեալ սասանի աշխարհս. եւ յառնեն մեռեալք եւ ելանեն դէմ ընդ առաջ Քրիստոսի։ Ոմանք ուրախացեալք որպէս ծերքն եւ աղայքն ի պատիւ եւ ի փառս Քրիստոսի. եւ ոմանք տխրեալք որպէս քահանայքն եւ դպիրքն, ի յամօթ եւ ի նախատինս մեղաւորաց. եւ վասն յաւիտենից տանջանացն։ Իսկս կիրակէ յարութեանն Քրիստոսի՝ տպաւորէ զկիրակէ յարութեանն հասարակ ամենայն մարդկան. զի այսպէս կարգաւորի մեզ բանս. վասն զի Քրիստոս եղեւ մեզ պտուղ ննջեցելոց եւ անդրանիկ մեռելոց. զի ոչ ըստ յարութեանն Ղազարու յառնեմք, որ դարձեալ մեռաւ, այլ ըստ յարութեանն Քրիստոսի անապական մարմնով եւ անմահ կենդանութեամբ. որպէս ասէ առաքեալն. «փրկչին ակնունիմք՝ զի նորոգեսցէ զմարմին խոնարհութեան մերոյ ըստ նմանութեան մարմնոյ փառաց իւրոց»։ Իսկ շաբաթի օրն՝ զհանգիստ փառացն նշանակէ, յորում հանգչին արդարքն յարքայութեանն երկնից. ըստ այնմ, «եկայք օրհնալք հօր իմոյ»։ Իսկ ուրբաթն՝ զտրտմութիւն չարացն նշանակէ. յորում մտանեն ի դատաստան ըստ գործոց. «վայ ասէ մարգարէն որ ցանկայ աւուր Տեառն. զի նա խաւար է ոչ լոյս»։ Եւ արդարեւ խաւար է մեղաւորաց, եւ յաւիտենից կորուստ. որպէս ասէ Տէրն։ «հանէք զդա ի խաւարն արտաքին»։ Իսկ հինգ շաբաթի օրն՝ յորում նստաւ Տէրն ի վերնատանն եւ աշակերտքն ընդ նմա՝ ունի զխորհուրդ, յորժամ նստցի Քրիստոս յաթոռ փառաց իւրոց. եւ նստցին երկոտասան առաքելքն ընդ նմա վերացեալ լուսեղէն ամպօք ի վերայ օդոց. եւ յայնմ աւուր կատարի բանն որ ասաց։ «Արբից ընդ ձեզ նոր յարքայութեան Հօր իմոյ»։ Իսկ չորեք շաբաթի օրն՝ յորում մատնէր աշակերտն զվարդապետն՝ նշանակէ զմատնութիւն մեղաւորացն. որ իւրաքանչիւր գործ՝ զգործս իւր մատնէ եւ յանդիմանէ. կամ ոսոխ դեւքն որ չարախօսեն եւ մատնեն զմարդիկ վասն չարութեան գործոց։ Իսկ երեք շաբաթի օրն՝ յայտնապէս նշանակէ աւետարանն զգալուստ դատաւորին եւ զնստիլն ի դատողական աթոռն. եւ զբաժանումն արդարոց եւ մեղաւորաց որպէս օդիք եւ այծիք. եւ իմաստուն կուսանցն զմտանելն յառագաստ. իսկ յիմարացն զարտայոյ մնալն։ Այլեւ երկու շաբաթի օրս՝ յորում անէծ զանպտուղ թզենին՝ է օրինակ մեղաւորացն. որք ոչ ունին զպտուղ բարի գործոց. անիծանէ զնոսա աստուածային հրամանն թէ. «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից»։ Յաղագս որոյ ասէ աւետարանն։ «Եւ այգուցն իբրեւ դարձաւ անդրէն ի քաղցեաւ. եւ տեսեալ զթզենի մի ի վերայ ճանապարհին, անէծ զնա եւ չորացաւ»։ Այլեւ բազում ունի տեսութիւն բանս՝ թէ վասն է՞ր չորացոյց զթզենին։ Եւ ասեմք երկոտասան պատճառ։ Նախզի՝ ոչ միշտ ողոքելով գործէր. այլեւ ունի զպատժողան զօրութիւն. որ երեւի յերեք տեղիս արարեալ. որպէս ի խոզսն որք հեղձան ի ծովն. եւ ի վէմսն՝ որք պատառեացան ի խաչելութեանն. եւ երկիր շարժեցաւ եւ այլն. եւ այսօր ի թզենին զոր անէծ եւ չորացոյց։ Երկրորդ՝ զի այն որ Տէրն էր ծառոյն՝ կամաւ ոչ ելանէր ի լսողութիւն բանիցն՝ չորացոյց զծառն, զի ակամայ ելցէ. որպէս գերգեսացիքն վասն խոզիցն։ Երրորդ՝ զի անցեալ էր զօրինօքն որ ասաց՝ «ոչ առնիցես զայգին ծռաքաղ. եւ թէ զեզերս արտի քոյ մի հնձեսցես. զծառն չորացոյց՝ զի երկիցէ նա յօրինացն»։ Չորրորդ՝ յօրինակ հրէիցն, որք միայն զտերեւ զարդուն օրինացն ունէին։ եւ եղեն անպտուղք ի բարեաց։ Մանաւանդ յորժամ եղեն տիրասպանք չորացան ի հոգեւոր կենացն. «յԱստուծոյ աչացն ելին՝ եւ ամենայն մարդկան ատելիք եղեն որպէս ասէ առաքեալն»։ Հինգերորդ՝ ցուցանէ այսու զկամաւոր մահն իւր. զի ոչ բռնութեամբ, այլ ինքն իւր կամաւ ետ զանձն իւր ի չարչարանս եւ ի մահ վասն փրկութեան մերոյ. ապա թէ ոչ՝ որպէս չորացոյց զթզենին կարէր ստակել զհրէայսն եւ չորացուցանել ի կենաց։ Վեցերորդ՝ յայտ առնէ թէ իշխան է եւ Տէր՞՞՞՞՞ խլել եւ տնկել. զի նոյն Աստուածն է որ յառաջ զօրութեամբն իւրով տնկեաց այժմ խլեաց եւ չորացոյց։ Եօթներորդ՝ զի Ադամ յանցմամբն իւրով ծածկոյթ արար զթզենին. չորացուցանէ այժմ՝ զի եկն ժամանակ յորում տայ վերստին զլուսեղէն հանդերձն զգենուլ։ Ութներորդ՝ ասեն թէ օձն արտաքոյ դրախտին ել ի ծառ թզենի, եւ խաբեաց զնա. այսինքն զԵւա . անէծ զայնպիսի ենթակայ եւ պատճառ խաբէութեան կամարարաց իւրոց։ Իններորդ՝ ասեն թէ պտուղն զոր եկեր Ադամ՝ այդ էր. վասն այն Քրիստոս անէծ զնա՝ զի եղեւ պատճառ եւ առիթ անկանելոյ ի դրախտեն. այժմ անէծ զնա՝ զի վերստին շնորհելոց էր մեզ զգերագոյն փառս քան զդախտին. այսինքն զարքայութիւնն երկնից։ Տասներորդ՝ յուսադրութիւն առաքելոցն. զի մի երկմտեսցին վասն սքանչելեաց յետ անցանելոյն ի վարդապետէն. ասէ՝ կարէք եւ դուք իմ զօրութեամբ այսպիսի սքանչելիս կատարել։ «Ոչ միայն թզենւոյդ, այլեւ զլերինս փոփոխելոյ». եւ այլ ամենայն բանի. եթէ ունիցիք զչորեսինս զայս. այսինքն, հաւատս աներկմիտ. եւ գործ բարի. եւ աղօթս ստէպ. եւ սէր անկեղծ. եւ զոր խնդրէք՝ լինի վասն շինութեան հոգւոյ. այլ ամենեցուն ասէ զայս։ Մետասաներորդ՝ զի որպէս թզենին գառն է եւ անիծաւ. այսպէս եւ դանացեալքն մեղօք՝ չորասցին եւ սատակեսցին յերկրէն կենդանեաց, եւ ի միջոյ արդարոցն որպէս ասացաւ ի վերոյ։ Երկոտասան՝ յօրինակ կեղծաւորաց՝ որք միայն զձեւ առաքինութեան ունին եւ ոչ պտուղ. որ զկարի մեղաւորսն «ընդ մէջ կտրել հրամայէ, եւ զբաժին նորա ընդ կեղծաւորսն դնել». թէպէտ ոմանք վասն սատանայի ասեն զայս կեղծավորութիւնս։ Յորոց փրկեսցէ զմեզ Փրկիչն ամենայնոցն Քրիստոս Աստուած մեր. եւ Նմա ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն փառք եւ պատիւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԺ. Նորին քարոզ ի խորհուրդ դարձեալ երկու շաբաթի. ի բանն Յօբայ որ ասէ։ «Երկիր՝ եւ ի նմանէ ելցէ հաց. եւ ի ներքոյ նորա իբրեւ զհուր շրջեցաւ»։ Յօբ. 28. 5։

Յաւուրս վեց արար Աստուած զամենայն եղեալսս ասէ գիրն աստուածային. զի թէպէտ զբոլորն համանգամայն վաղվաղակի իբր յական քթթել ստեղծ՝ այլ զմասնաւորս արարածոց որոշեաց յաւուրս Զ։ Այսինքն, յերիս աւուրս զտարերս կազմեաց. եւ յերիս աւուրս զայնոսիկ՝ որք ի ներքոյ տարերաց գոյացութիւնք երեւեցան ըստ այսմ օրինակ։ Զի յառաջնումն աւուր՝ արարաւ լոյսն մշտնջենաւոր. եւ յերկրորդն՝ զհոգեւոր ստեղծուածս որոշեաց ի մարմնաւորէն. եւ յերրորդ աւուր զծով եւ զերկիր որոշեաց։ Նոյնպէս եւ յայլ երիս աւուրս։ Յառաջնում աւուր արար զլոյսն ժամանակեայ. այսինքն, զարեգակն եւ զլուսին եւ զաստեղս ի վերնագոյն տարերէ հրոյն։ Եւ յերկրորդ օրն՝ ի միջին տարերէ ջրոյ զձկունս եւ զթռչունս արար. զձկունս ի թանձրագոյն մասն եթող որ է ջուրն. եւ զթռչունս յանօսրագոյն մասնն վերացոյց որ է օդդ։ Իսկ յերրորդ օրն՝ զգազանս եւ զանասունս եւ զմարդն ի վերջին տարերէ՝ այսինքն ի հողոյ կազմեաց։ Եւ գլխաւոր արարածք բովանդակեալ ԻԴ թուով. ըստ ԻԴ ժամու աւուրն։ Զի առաջին օրն՝ Է եղեն արարածք. այսինքն, հրեղէն երկինքն. եւ չորս տարերք. որ է հուրն՝ եւ օդն՝ եւ ջուրն՝ եւ երկիր. եւ լոյսն. եւ հրեշտակք ընդ լուսոյն արարեալք որ լինի եօթն։ Յերկրորդ օրն՝ չորս եղեն արարածք. այսինքն, հաստատութիւնն՝ ջրեղէն կամարն՝ ծովն՝ եւ ցամաք երկիր. որ լինի ԺԱ։ Յերրորդ օրն՝ երեք եղեն արարածք. այսինքն, բոյսք եւ տունկք եւ դրախտն. որ լինի չորեքտասան։ Ի Չորրորդ օրն՝ երեք ստեղծուածք. այսինքն, արեգակն եւ լուսին եւ աստեղք. որք լինին Է եւ Ժ։ Ի հինգերորդ օրն՝ լօղակք՝ եւ թռչունք. որք լինին. Թ եւ Ժ. Ի վեցերորդ օրն յուրբաթի՝ եղեն ցամաքային կենդանիք ամենայն. եւ Ադամ եւ Եւա. որք լինին ԻԲ ըստ ԻԲ նշանագրացն եբրայեցւոց։ Իսկ յեօթներորդ օրն՝ զհանգիստն արդարոց ասեն կազմեալ. այլեւ տիւ եւ գիշեր. որ ընդ լուսոյն եղեն։ որով լինի քսան եւ չորս։ Եւ սոքա են գլխաւորագոյնքն։ Իսկ ամպք եւ հողմք՝ յօդոյ են. որպէս քարինք եւ երկաթ յերկրէ. եւ աղբերք եւ գետք ի ծովէ։ Եւ այսպէս կատարեաց Աստուած զերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն զարդ նոցա յաւուրս վեց ասէ գիրն աստուածային։ Եւ որպէս զերկինս զարդարեաց աստեղօք՝ եւ զօդս թռչնօք՝ եւ զծովս լօղակօք. այսպէս եւ զերկիրս զարդարեաց զանազան զարդուք։ Զի երկրիս չորս ազգ զարդ եւ գեղեցկութիւն ետ Աստուած։ Նախ՝ զոսկի եւ զարծաթ. եւ զպատուական քարինս ականց եդ ի սիրտ երկրի, եւ զարդարեաց զսա։ Երկրորդ՝ զբոյսս եւ զտունկս եւ զանազան ծաղիկս եւ զպտուղս նոցա բղխեցոյց, եւ զարդարեաց զերեսս երկրի։ Երկրի։ Երրորդ՝ զզանազան կենդանիս զգազանս եւ զանասունս կազմեաց յերկրէ եւ զարդարեաց զնա։ Զորմէ ասեն իմաստուրնքն եթէ՝ հազար կենդանեաց տեսակս ստեղծեաց. Ո ի ցամաքի են. եւ Ն ի ծովս. եւ ոմանք ասեն Ո ի ծովու են. եւ Ն ի ցամաքի։ Եւ այս է պատճառ հակառակութեան նոցա. զի թէ օդեղէն թռչունք ընդ ցամաքայինս համարին, զի աստ նստին եւ կերակրին, Ո ի ցամաքի լինի։ Եւ թէ ընդ լօղակացն համարին՝ զի ի ջրոյ եղեն, Ո ի ջուրս լինի. եւ Ն ցամաքի։ Եւ սոքա են Գ զարդք երկրի։ Իսկ չորրորդն զարդ եւ գեղեցկութիւն՝ մարդն է ի վերայ երկրի. «զի մարդ չէր որ գործէր զերկիր ասէ մեծն ի մարգարէս Մովսէս»։ Իսկ յորժամ արարաւ մարդն ի հողոյ՝ յայնժամ շինելով տնկելով գործելով զարդարեաց զերկիր։ Երւ նովին մարգարէական հոգւոյն Աստուծոյ տեսեալ սքանչելի նահատակն Յոբ զզարդ վայելչութեան երկրիս, ասէ։ «Երկիր՝ եւ ի նմանէ ելցէ հաց. եւ ի ներքոյ նորա հուր շրջեցաւ»։ Զոր մեք յաղագս երից իրաց խօսիմք աստ։ Առաջին՝ վասն զարդուց երկնի եւ երկրի։ Երկրորդ՝ վասն նշանակութեան երկրի եւ կոչման սորա։ Երրորդ՝ վասն առաջի եդեալ բանիս որ ասէ Յոբ։ «Երկիր՝ եւ ի նմանէ ելցէ հաց. եւ հուր ի ներքոյ նորաշրջեցաւ»։ Եւ արդ տեսցուք զառաջին գլուխն՝ որ է զարդարումն երկնի եւ երկրի։ Նախ հարցանեմք թէ, վասն է՞ր զերկինս այսպէս լուսաւորօք զարդարեաց։ Ասեմք այսմ կրկին պատճառ։ Նախ բնական, եւ ապա բարոյական։ Եւ բնական պատճառն այս է. զի յուսաւորքն ի հրոյ են գոյացեալք. եւ տեղի հրոյն բարձրագոյն է։ Որպէս հրոյ տարրն բարձրագոյն է քան զաեայն տարերս. նոյնպէս եւ լուսաւորքն ի նմանէ եղեալ՝ զբարձրագոյն տեղիս են ստացեալ։ Եւ դարձեալ որպէս աչք մերոր է լոյս՝ ի վերին մասն գլխոյս է՝ զի տեսցէ զամենայն. այսպէս եւ լուսաւորքն ի վեր ի յերկինս են. զի լոյս ծագեսցեն ամենայն երկրի։ Այս բնական պատճառն։ Երկրորդն բարոյական. զի ասէ Դաւիթ. «երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ»։ Եւ առաքեալն ասէ. «երեւելի արարածովքս՝ աներեւոյթն Աստուծոյ իմացեալ տեսանի». այսինքն, զի յորժամ տեսանեմք աչօք թէ արտաքին սրահն երկնից այսպէս զարդարուն է , ի միտ առցուք յայնմանէ՝ թէ քանի՞ առաւել զարդարուն է ներքին կողմն սրբութեան իմանալեացն դասուց, եւ լուսոյ փառացն Աստուծոյ. որ զնոսա զարդարէ լուսաւորէ։ Եւ դարձեալ՝ ի միտ ածցուք զառաջին փառսն մեր եւ ցանկասցուք նմա. եւ մի որպէս զանասուն յերկրի կորասցուք. որպէս ասէ առաքեալն։ «Զվերինն խորհեցարուք՝ ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ. եւ մի զերկրաւորս զայս»։ Յաղագս այսորիկ զերկինս լուսաւորօք զարդարեաց։ Իսկ զօդդ զարդարեաց զանազան թռչնօք. բնական պատճառն այս է. որպէս իմաստունն Պղատոն թէ՝ Գ են սեռք մահկանացուք. որոց ոչ եղելոց՝ երկին անկատար։ Զի թռչունք օդոյդ են կատարումն եւ զարդ. եւ զօղակք ջրոց. եւ ցամաքային կենդանինքն երկրիս. որպէս ասացաք՝ առ հասարակ զտարերս զարդարեն։ Իսկ թռչունք որ ի ջրոյ գոյացան, եւ յօդս թռչին։ Նախ զայս նշանակեն՝ որ մարդս ի հողոյ է ստեղծեալ, այլ մտօքն յերկինս եւ յամենայն կողմ աշխարհի կտրէ թռչիլ. եւ երկու թեւք՝ իմացումն եւ կամքն. որք են զօրութիւնք մտացն. եւ օդն բանականութիւնն. եւ կամ շարժումն հոգւոյն Սրբոյ որպէս ընտրելոցն։ Երկրորդ՝ նշանակք են յարութեան կենացն. զի որպէս նոքա ի յօդդ թռչին խաչաձեւ ըստ կարողութեան իւրեանց, ոմանք ի բարձր եւ այլք ի խոնարհ, նոյնպէս խաչին խորհրդով՝ յառնեն ամենայն մարդկայինս բնութիւնք. եւ վերանան ընդ առաջ Քրիստոսի յօդս։ Եւ կրկին թեւքն՝ հաւատք եւ գործք մարդոյս. եւ թէպէտ հասարակ է յարութիւնն, այլ ըստ զանազան գործոցն։ Ոմանք բարձրացեալ յերկինս ելանեն։ Ոմանք բարձրացեալ յերկինս ելանեն. եւ այլք ի դժոխս ի ջանեն։ Իսկ օդն զօրաւոր՝ հրամանն Քրիստոսի, որ յարուցանէ եւ հանէ յերկինս։ Այսպէս թռչունք օրինակք են մարդկայինս ազգի՝ աստի կենացս, եւ հանդերձելոյն։ Իսկ ձկունք որ ի ծովս լօղան՝ նախ նշանակեն զմարդիկ որ ի ծով կենցաղոյս հեշտացեալ են մեղօք. եւ ոչ լսեն զձայն քարոզի. եւ ոչ արտաքս ելանեն ի մեղաց. որպէս ասէ աւետարանն. «փողս հարաք եւ ոչ խաղացիք. ողբացաք եւ ոչ կոծեցիք»։ Եւ յորժամ կարթիւ հանեն ի ցամաք՝ անօգուտ է խաղալն նոցա. զի պակասին ի կենաց. այսպէս յորժամ կարթ մահուն ըմբռնէ զմարդն, եւ հանէ ի կենաց, անօգուտ է զղջումն եւ փոշիմանիլն յետ մահու. զի ոչ կարէ ապաշխարել զմեղս իւր։ Եւ երկրորդ՝ ձկունք որ ի ջուրս լօղան՝ օրինակք են մաղաւորացն՝ որ ի լիճն հրեղէն ժողովին եւ տանջին յաւիտենական։ Զի արդարքն յարքայութիւնն երկնից ժողովեալ՝ տեսանեն զնոսա եւ ուրախանան. զի զարծան յայնպիսի տանջանաց. եւ ոչ ողորմին նոցա. որպէս այժմ մեք տեսանեմք զձկունս որ ի մէջ ջրոյն. որպէս ասէ աւետարանն. «ուռկան դատաստանին զբարիսն ժողովէ յարքայութիւնն. եւ զխոտանս ի բաց ընկենու ի տանջանս դժոխոցն»։ Այս վասն զարդուց երկնի եւ օդոյ եւ ծովու։ Իսկ որ ասացաք վասն երկրի չորս ունիլ զարդարանս. այսինքն, զպատուական նիւթս. եւ զբոյսս. եւ զկենդանիս. եւ զմարդն։ Առաջին զարդարանք են երկրի պատուական նիւթք. որպէս արծաթ, եւ ոսկի, եւ այլքն։ Նախ նշանակեն զպատուական իմաստութիւնս՝ որ ծածկեալ է ի Սուրբ Գիրս. եւ որպէս խորէջք իջանեն ի սիրտ երկրի եւ ծովու՝ եւ հանեն զպատուական ակունս եւ զմարգարիտս եւ զարծաթ. եւ բազում աշխատութեամբ սրբեն։ Այսպէս եւ իմաստունք՝ մտօք իջանեն ի խորս գրոց՝ եւ բազում աշխատութեամբ ի լոյս զբանս աստուածայինս մաքրեալով որպէս զարծաթ «եօթնպատիկ ի հողոյ։ Որր պատուական է եւ ցանկալի քան զամենայն ոսկի եւ արծաթ եւ ակունս պատուականս որպէս ասէ Դաւիթ»։ Երկրորդ՝ նշանակք են սուրբ եւ ընտիր արանց. որպէս նոքա ի հողոյ ի բազում քուրայս մտեալ սրբին. եւ ապա լինին արծաթ եւ ոսկի եւ այլն։ Նոյնպէս եւ սուրբք ի մարդկանէ ի բազում քուրայս փորձանաց համբերեն. եւ ապա լինին պատուականք Աստուծոյ. որպէս Յոբ. Աբրահամ. մարգարէքն. առաքեալքն. մարտիրոսքն. կուսանքն. եւ այլ ամենայն սրբոքն. որք բազում տանջանաց համբերեցին. եւ ապա մտին ի հանգիստն. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Անցախ մեք ընդ հուր եւ ընդ ջուր՝ եւ հանեն զմեզ ի հանգիստ»։ Իսկ երկրորդ զարդք են երկրի որպէս բոյսք՝ որք զարդարեն զերեսս երկրի։ Նախ նշանակեն զմարդիկ՝ որք զարդարին եւ գեղեցկանան մանկութեամբ՝ ընչիւք՝ իշխանութեամբ՝ փառօք՝ եւ զանազան արուստիւք եւ այլն։ Եւ յանկարծակի շնչէ հողմ մահուն՝ չորանան եւ պակասին որպէս բոյսք եւ ծաղիկք. ըստ այնմ որ ասէ Դաւիթ։ «Մարդոյ որպէս խոտոյ են աւուրք իւր. եւ որպէս ծաղիկ վայրի այնպէս ծաղիկ. շնչէ ի նա հողմ՝ ոչ է, եւ ոչ եւս երեւի տեղի նորա»։ Երկրորդ՝ նշանակք են սոքա յարութեան մարդկան. որպէս բոյսք եւ տունկք ի ձմեռանն չորանան եւ ապականին. եւ ի գարունն վերստին կենդանանան ամենեքեան ի տեսակս իւրեանց։ Այսպէս եւ մարմինք մարդկան մեռեալք եւ ապականելք ի հող ի գարնանաշարժ յարութեանն՝ կենդանացեալք յառնեն առ հասարակ ամենայն մարդիկ արդարք եւ մեղաւորք. այր եւ կին. ծեր եւ տղայ. որպէս ասէ Յոբ. «գոյ յոյս ծառոյ. թէպէտ կտրեսցի՝ միւս անգամ ծաղկեսցի»։ Իսկ երրորդ զարդարանք են երկրի գազանք եւ անասունք եւ զանազան կենդանիք. որք հրամանաւն Աստուծոյ բղխեցան յերկրէ։ Նախ նշանակեն զզանզան բարս մարդկան. որպէս ուղտն խոհեմութեան է նշանակ։ Եւ առիւծն արիութեան. նոյնպէս որ խորամանկ է գայլ է. յափշտակօղն գազան է. շողոքորթն շուն է. խաբուսիկն աղուես է. գողն մուկն է, եւ այլն նոյնպէս։ Զի թէպէտ մարդիկ են, այլ անասնոց գործով հաւասար են նոց. որպէս ասէ Դաւիթ. «մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ. հաւասարեացաւ անասնոց»։ Երկրորդ՝ որպէս կենդանիք ի մի երկրէ են, եւ ի մի տեղի սնալք. ոմանք սրբոք են եւ ոմանք անսուրբք։ Այսպէս եւ մարդիկ ի միոյն Ադամայ, եւ ի մի երկիր բնակեալ. ոմանք սրբոք են, եւ ոմանք անսուրբք։ Եւ յայտնապէս կենդանիք որք զիմս ուտեն, պիղծ են. եւ որք խոտ ուտեն՝ սուրբք։ Եւ դարձեալ՝ որոճօղքն եւ կճղակաւորքն սրբոքն են. եւ այլքն անսուրբք։ Այսպէս եւ մարդիկ որք ուտեն եւ արբեանան՝ պիղծք են. եւ որք շնան եւ սպանանեն՝ անսուրբք են եւ յայտնի չարք։ Եւ որք պարկեշտք են վարուք ուտելով եւ ըմպելով՝ սուրբք անուանին։ Եւ դարձեալ՝ որոճօղքն եւ կճղակաւորքն՝ նշանակք են հաւատացեալոց. եւ այլքն անհաւատից։ Իսկ չորրորդ զարդարանք են երկրի մարդիկ։ Նախ զարդարեն զերկիր շինելով տնկելով եւ գործելով . որպէս ասէ գիրն. «մարդ չէր որ գործէր զերկիր»։ Երկրորդ՝ զարդարանք են աշխարհի՝ զի իշխան եւ թագաւոր ստեղծաւ մարդն ամենայն երեւելեաց. ըստ այնմ, «արտասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում եւ իշխեսցէ ձկանց ծովու. եւ թռչնոց եւ անասնոց երկրի»։ Այս առաջին գլուխն զոր ասացաք վասն զարդուց երկնի եւ երկրի։ Իսկ երկրորդ հարցումն է, թէ զի՞նչ նշանակէ երկիրն։ Գիտելի է՝ զի վեց են նշանակութիւնք երկրի ըստ իրին։ Առաջին երկիր է, նիւթականս այս՝ որ ոտիւք կոխի. զորմէ ասէ սաղմոսն. «Տեառն է երկիր լրիւ իւրով»։ Երկրորդ երկիր է՝ մարմինս մահկանացու. այս հոգւով կառավարի. զորմէ գիրն ասէ. «փուշ եւ տատասկ բուսուսցէ քեզ երկիր»։ Եւ սաղմոսն ասէ. «ճշմարտութիւն յերկրէ բուսաւ»։ Երրորդ երկիր է՝ բանական հոգիս մեր. որ ժամանակաւ այժմ ստացեալ եմք. զորմէ ասէ աւետարանն. «սերմն որ անկաւ յերկիր բարի, արար պտուղ»։ Չորրորդ երկիր է՝ որ յաւիտեան ստացեալ լինի. այսինքն, գաւառն երկնաւոր. զորմէ ասէ աւետարանն. «երանի հեղոց՝ զի նոքա ժառանգեսցեն զերկիր». որ է արքայութիւնն երկնից։ Հինգերորդ երկիր է՝ որ փոխիլ հրամայէ. այսինքն է յանցանքն դատապարտելի. զորմէ ասէ գիրն. «հող կերիցես զամենայն աւուրս կենաց քոց»։ Վեցերորդ երկիր է՝ տանջանք դժոխոց. զորմէ ասէ Յօբ. «թոյլ տուր ինձ՝ զի լացից սակաւ մի, մինչեւ երթեալ իցեմ ուստի ոչ եւս դառնայցեմ, յերկիր խաւարին եւ մթին»։ Այսոքիկ վեցք՝ են նշանակութիւնք երկրի որպէս ասացաք։ Առաջին երկիրն է՝ տեղի աշխարտորւթեանց եւ դատապարտութեանց եւ արտասւաց։ Երկրորդ երկիրն է՝ ծանրաբեռնութեան նեղութեան եւ անձկութեան։ Երրորդ երկիրն է՝ պտղաբերութեան արդարութեան եւ ընտրութեան։ Չորրորդ երկիրն է՝ փառաց եւ մեծութեան։ Հինգերորդ երկիրն է՝ դատապարտութեան կարօտութեան եւ տրտմութեան։ Վեցերորդ եկիրն է՝ խաւար մթութեան եւ ամօթոյ եւ թշուառութեան տեղի։ որ բանդն է դժոխոց եւ տանջանաց յաւիտենից։ Դարձեալ՝ չորս են նշանակութիւնք երկրի ըստ կոչման։ Նախ կոչի երկիր՝ իբր թէ երկու իր. այսինքն հող եւ ջուր. որ ընտանի է նմա. եւ մարդն է երկու իր. այսիքն հոգի եւ մարմիին միաւորեալ եւ գոյացեալ մի մարդ։ Երկրորդ կոչի երկիր՝ զի երկիցս երկու ծայր ունի. այսինքն երկայն եւ լայն. որ է յարեւելից յարեւմուտս. եւ ի հիւսիսոյ ի հարաւ։ Նոյնպէս եւ մարդս՝ երկու ունի ծայր երկայնութեան. առաջին ծայրն տղայութիւնն է եւ ծնունդն ի մօրէ. վերջին ծայրն ծերութիւնն է եւ մահն. վասն այն կոչի մարդն ծեր՝ ի ծայր կենացն հասեալ։ Այլեւ ունիմք լայնութիւն՝ զսէր աշխարհիս եւ զհանդերձելոյն. այսինքն է, արդարութիւն եւ մեղք. որ սոքօք ժառանգեմք՝ կամ զարդարութիւն երկնից, կամ զտանջանսն դժոխոց։ Երրորդ կոչի երկիր՝ զի կրէ զջուր ի մէջ իւր, եւ յեզերս, եւ ի վերայ երեսաց իւրոց։ եւ մարդս որւնի զջուր գիտութեան ի հոգի եւ ի մարմին իւր. այլեւ ի մէջ է փորձանաց աշխարհիս եւ գիջութեան մեղաց պարունակեալ ներքոյ եւ արտաքոյ։ Չորրորդ կոչի երկիր՝ զի երկիրս յերերման եւ ի տատանման է. եւ հանապազ փոփոխի եւ այլայլի։ Նոյպէս եւ մարդն՝ ի փոխոխման է միշտ հոգւով եւ մարմնով. ի տղայութիւն եւ ի ծերութիւն. յառողջութիւն եւ ի տակարութիւն. յարդարութիւն եւ ի մեղս. վասն այն ասէ առաքեալն. «երկիր դու հանապազ՝ եւ կաց ի կասկածանս. զի թէ բարի ես՝ երկիր. զի երկիւղ կայ անկանիլ ի բարւոյն. եւ թէ անկեալ ես՝ երկիր ի պատժոցն»։

Նոյնպէս կոչի եւ աշխարհ. այսինքն է՝ աշխար. որ է սուգ եւ տրտմութիւն. եւ միշտ եւ հանապազ պարտէ աշխարել զմեզ՝ եւ ի սուգ եւ ի տրտմութեան կալ ի վերայ երկրի. զի զտեղիս զայս՝ հովիտ տրտմութեան անուանէ մարգարէն Դաւիթ. ըստ այնմ, «ելս եդ ի մտի իւրում ի հովիտս տրտմութեան. ի տեղւոջն յորում ուխտեաց»։ Վասն այն պարտ է ամենայն մարդոյ՝ որքան է ի տեղիս տրտմութեան՝ հանապազ ի սուգ եւ ի տրտմութեան կալ։ Նախ վասն դրախտին՝ յորմէ զրկեցաք։ Երկրորդ՝ մեր մեղացն զոր գործեցաք։ Երրորդ՝ վասն աշխարհս եւ մարդկան մեղաւորաց ի մէջ չարացն. որպէս ասէ Դաւիթ. «տրտմութիւն կալաւ զիս ի մեղաւոաց»։ Չորրորդ՝ վասն սիրոյն Աստուծոյ եւ ուրախութեանն երկնից՝ պարտ է սգալ եւ տրտմիլ. ըստ այնմ , «երանի սգաւորաց՝ զի նոքա մխիթարեսցին»։ Այսոքիկ են նշանակութիւնք երկրի վասն վեց նշանակութեանց ըստ իրին. եւ վասն Դ նշանակութեանց ըստ կոչմանն որպէս ասացաք։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ գլուխն է վասն առաջի եդեալ բանիս որ ասէ Յօբ։ «Երկիր՝ եւ ի նմանէ ելցէ հաց. եւ ի ներքոյ նորա շրջեցաւ»։ Գիտելի է՝ զի զանազան միտք է բանիս։ Նախ զգալապէս. զի յերկրէ բուսանին բոյսք եւ տունկք. եւ զարդարեն զսա. եւ կերակուր լինին ամենայն կենդանեաց։ Իսկ զհաց միայն յիշէ, որ մարդոյս է կերակուր. զի ամենայն բոյս երեք բաժին ունի. որ է արմատն եւ խոտն եւ պտուղն ի ծայրն։ Արդ՝ պտուղն որ ի գլուխն է՝ մարդոյս է կերակուր. որ գլուխ է եւ թագաւոր ամենայն կենդանեաց. եւ խոտն անասնոցն է. եւ արմատն սողնոց է կերակուր, որ ի սիրտս երկրի կան. վասն այն զհացն միայն յիշէ՝ որ կերակուր է բանականաց։ Իսկ «ի ներքոյ նորահուր շրջեցաւ». զգարնանային ջերմութիւն ասէ. որ անկանի յերկիր, եւ ապա բուսանին դալարիք։ Զի որպէս բնական ջերմութիւնն ընդ շնչոյ խառնեալ՝ կենդանութիւն է զգայականին. նոյնպէս ջերմութիւն ընդ գիջոյ խառնեալ՝ կենդանութիւն է տնկականին։ Դարձեալ ըստ մտաց. երկիր է արգանդ սուրբ եւ գերամաքուր Աստուածածին կուսին Մարիամու. եւ հաց մարմինն Տէրունական։ Եւ ի ներքոյ նորա հուր Բանն Աստուած. զի Բանն Աստուած է հիմն եւ ի ներքոյ եդեալ հոգւոյ եւ մարմնոյ նորին։Որպէս գոյացութիւն ի ներքոյ եդեալ է քանակին եւ որակին՝ եւ նովաւ գոյանայ մարմինն. նոյնպէս եւ հոգին եւ մարմինն միաւորեալ եւ էացեալ ի Բանն Աստուած. «զի Բանն մարմին եղեւ». եւ որոշեալ ի բանէն, ոչ կարէ մնալ հոգին, եւ ոչ մարմին. վասն որոյ ասէ. «իբր ի ներքոյ նորա հուր շրջեցաւ»։ Որ հինմ եւ ենթակայ է Բանն Աստուած միաւորեալ հոգւոյ եւ մարմնոյ իւրոյ։ Դարձեալ երկիր է եկեղեցի սուրբ. եւ հացն փրկական մարմինն Քրիստոսի. որպէս ասէ Տէրն։ «Այս է հացն ի յերկնից իջեալ»։ Եւ մարգարէն Դաւիթ ասէ. «հաց հաստատէ զսիրտ մարդոյ». այսինքն զհոգիս. «եւ ի ներքոյ նորա հուր շրջեցաւ». այսինքն, հուր ջերմութեան սիրոյն զոր է արկ Տէր յերկիր. զի ջերմն սիրովն Քրիստոսի կարէ մարդ ընդունիլ զխորհուրդ մարմնոյ եւ արեան կենարարին։ Դարձեալ երկիր՝ նշանակէ զսիրտ առաքելոցն յորում թաղեցաւ խորհրդաբար յորժամ ճաշակեցին զմարմինն Քրիստոսի։ Այլեւ գերեզմանն Սուրբ՝ յորում եդաւ կենդանարար մարմինն սուրբ՝ յորում եդաւ կենդանարար մարմինն. իսկ հուր՝ զԱստուածութիւնն ասէ անբաժանելի ի մարմնոյն եդեալ ի գերեզմանիի. եւ անբաժանելի ի հոգւոյն իջեալ ի դժոխս. եւ ապա յարուցեալ ի ի գերեզմանէն եւ կեանս բաշխեալ մարդկայինս ազգի եւ ամենայն հաւատացելոց։ Դարձեալ երկիր՝ նշանակէ զբանական հոգիս մեր որպէս ցուցաւ ի վերոյ. եւ հաց՝ գործ բարի եւ առաքինութիւն որ ելանէ ի հոգւոյս, եւ լինի կերկուր Աստուծոյ եւ հրեշտակաց եւ սրբոց. զի բարի գործով ի կատարելն զկամս Աստուծոյ՝ կերակրի Աստուած. որպէս ասէ Տէրն։ «իմ կերակուրն այն է՝ զի արարից զկամս առաքչին իմոյ»։ Եւ հուր՝ զջերմութիւն սիրոյն ասէ զոր ունիմք առ Աստուած. զի ամենայն առաքինութիւն սիրովն Աստուծոյ կատարի։ զի սէրն սկիզբն բարեաց որպէս արմատ եւ հիմն. եւ դարձեալ սէրն է կատարումն եւ աւարտ ամենայն բարեաց՝ որպէս պտուղն եւ արդիւնքն. եւ սիրովն աճիմք եւ զարգանամք ի Հոգին Սուրբ. եւ սիրովն յօդիմք եւ միաւորիմք անբաժանապէս ի գլուխն Քրիստոս. Որում փառք եւ պատիւ եւ զօրութիւն ընդ Հօր Իւրում եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԺԱ. Նորին քարոզ մեծի երեք շաբաթին ի խորհուրդ ջրհեղեղին. ի բանն որ ասէ։ «Եւ այս են ծնունդք Նոյի. Նոյ էր այր արդար կատարեալ յազգի անդ իւրում. եւ հաճոյ եղեւ Նոյ Աստուծոյ»։ Ծննդ. 6. 9։

Ասէ ուրեմն Աստուած մարգարէիւն «ըստ բազմութիւն իւրեանց՝ նոյնպէս եւ մեղան ինձ»։ Զի որպէս ծառ բազմանայ ի ստեղունս. նոյնպէս եւ նոքա բազմաբեղուն եղեն ի չարիս։ Իսկ Աստուած՝ ատէ զչարն եւ կորուսանէ. եւ կամի զի մարդիկ զչարն ի յինքեանց ի բաց ընկեսցեն եւ ապրեսցին։ Այլ յորժամ պահեն առ ինքեանս զչարն, նա չարաւն հանդերձ մարդիկն կորնչին. եւ յայնժամ զոր ինչ բարի է ի յԱստուծոյ ի մարդն՝ հանէ ի նմանէ. եւ զչարն չարաւ կորուսանէ. որպէս ասէ. «մի մնասցէ հոգի մի ի դոսա վասն լինելոյ դոցա մարմինն»։ Զի այն որո զհոգեւորն գործէ՝ բոլոր մարմնովն հոգի կոչի նոյնպէս եւ որ զմարմնաւորն գործէ բոլոր հոգւովն ի տիղմն մարմոյն, մարմին կոչի. թէպէտ ոչ է առանց բանական մասին։ Այլ խոհեմութիւնն խափանեալ է յիւր գործոյն. եւ ի տիղմ մարմնոյն հեշտացեալ է ի մեղս։ Որպէս յայնմ ժամանակին էին մարդիկն զորոց ասէ։ «Ամենայն ոք խորհէր զչարիս խնամով ի սրտի իւրում հանապազ»։ Զի ոչ մի ոք էր որ գործ էր զչարիս, այլ ամենայն ոք. եւ ոչ միայն գործէր, այլեւ խորհէր. եւ զայն խնամով եւս, եւ ոչ հարեւանցի. եւ յարաժամ, եւ ոչ ակամայ միայն ի սրտի։ Զայս ցուցանէ, թէ կամաւ եւ կարողութեամբ՝ եւ գիտութեամբ գործէին զչարիս . որ անթողլի է. որ ոչ է ակամայ եւ տգիտութեամբ։ Եւ մտախորհ լինի Աստուած եւ տեսանէ՝ զի ոչ զղջանան, ինքն զղջանայ եւ ասէ։ «Ստրջացայ զի արարի զմարդն». այսինքն տրտմեցայ եւ փոշիմանեցայ. եւ երկոքին սոքա հեռի են յԱստուծոյ . զի ախք են եւ յետինք։ Այլ զի մեք ուսցուք եւ տրտմեսցուք եւ զղջասցուք ի մեղաց. եւ յորժամ ան զեղջ կացին՝ ասէ։ «Ջնջեցից զամենայն հասակ յերկրէ՝ զմարդ եւ զանասուն եւ զայլն»։ Որպէս դպիր ոք որ զսխալ գիրն ջնջէ եւ լուանայ ի տախտակէ եւ նորոգէ՝ նոյնպէս եւ Աստուած առնէ։ Եւ թէ մարդիկ էին մեղուցեալ՝ զայլ կենդանիս վասն է՞ր պատժէ։ Այս է՝ զի մարդն գլուխ եւ թագաւոր է անասնոց. ընդ նմա եւ զհնազանդ ծառայսն պատուհասէ։ Եւ դարձեալ՝ զի եւ նոքա մարդոյն գործակից եղեն. վասն այն պատժոյն կցորդ եղեն։ Իսկ այլք ասեն թէ՝ մարդիկ քան զգազան եւ զանասուն առաւել եղեն չարք ցանկութեամբ՝ ագահութեամբ եւ սպանութեամբ։ Եւ գազանք ի հսկայիցն ուսան զմսակերութիւն. վասն այն ի միասին պատժին։ Այս վասն մեղուցելոցն։ Բայց մարդասէրն եւ բարեսէրն Աստուած՝ ետես զարրդարութիւն Նոյի. եւ պահեաց զնա սերմն աշխարհի. որով յայտնի լիցի, թէ կեցուցիչ է արդարութիւնն. եւ մահաբեր անիրաւութիւնն. վասն որոյ ասէ։ «Նոյ եգիտ շնորհս առաջի Աստուծոյ». ըստ որում զբնական եւ զբանական առաքինութիւնն պահեաց կրկին շնորհաց ընդունակ եղեւ։ Այս է զի ապրեցաւ ինքն եւ այլոց փրկութեան պատճառ եղեւ. եւ դարձեալ զի առաջնոցն կատարումն, եւ վերջնոցս սկիզբն եղեւ որպէս ասէ։ «Այս են ծնունդք Նոյի»։ Զազգաբանութիւն նորա՝ ոչ ի նախկին ծնողացն պատմէ. որք գիշերով եւ հեշտութեամբ շնորհեցին նմա. այլ ի յառաքինութենէ իւրմէ. իբր թէ ինքն՝ երկամբք եւ առաքինութեամբ իբր թէ ինքն՝ երկամբք եւ առաքինութեամբ ծնաւ զինքն։ Զի մեծ պատիւ է մարդոյ՝ ազգի սկիզբն, քան թէ անուամբ նախնեացն երեւիլ. վասն այն ասէ։ «Այս են ծնունդք Նոյի. Նոյ այր էր ասէ»։ Նախ՝ յստակ եւ զուտ պատկեր Աստուծոյ. եւ դարձեալ զի տիրեաց բանական մասամբ ցասման եւ ցանկութեան։ Արդար՝ այսինքն հաւասարաբաշխ զի հաւասար բաշխեաց զբաժինն Աստուծոյ եւ երկրիս . զհոգւոյ եւ զմարմնոյ. զիւրն եւ զօտարացն. զներքին եւ զվերիսն. որպէս խրատէ առաքեալն. «բաշխեցէք իւրաքանչիւր ումեք. որում զհարկ. որում զմաքս. զպատիւս. եւ զերկիւղ. եւ մի ումեք պարտական գտանիցք»։ Իսկ կատարեալն ասել՝ զողորմածութիւն նշանակէ. ըստ այնմ, «եղերուք գթածք եւ կատարեալք. որպէս եւ հայրն ձեր. զի ծագէ զարեգակն ի վերայ չարաց եւ բարկաց. եւ ածէ անձրեւ ի վերայ արադարոց եւ մեղաւորաց»։ Զայս ցուցանէ թէ՝ Աստուած զլոյս շնորհաց եւ զսէրն՝ ծագէ մեղաւորին, այլ ինքն է անընդունակ. որպէս լոյս արեւուն ծագեալ է. այլ որ զաչսն խաւար ունի՝ ոչ տեսանէ։ Նոյնպէս եւ զանձրեւ կտրօտելոցն տայ առատ. այլ քարացեալքն ոչ ընչունին եւ ոչ օգտին։ «Յազգի անդ իւրում»։ Նախզի՝ ոչ նայեցաւ յիւր ազգն ոոր չարք էին. այլ ի վեր ի յԱստուած նայեցաւ եւ ի հրեշտակս. եւ Յենովս եւ Յենովք. եւ ի նոցանէ ուսաւ զարդարութիւն։ Եւ դարձեալ՝ զի յառաջ քան զնա կացին արդարք. որպէս Աբել. Ենովք։ Եւ յետոյ լինելոց էին որպէս Աբրահամ. Իսահակ. եւ Յակօբ, եւ այլքն. այլ նա յազգի անդ էր։ «Եւ ծնաւ Նոյ երիս որդիս. Զսեմ. Զքամ. եւ զՅաբեթ»։ ՀԻնգ հարիւր ամ կուսութեամբ եկաց. եւ հաճոյացաւ Աստուծոյ. եւ յետ հինգ հարիւր ամին՝ հրամանաւն Աստուծոյ էառ կին. եւ այնքան պարկեշտ էր ամուսնութեամբ մինչեւ զի ի հարիւր ամն ծնաւ ինքն առաքինութեամբ։ Վասն այն կոչի սեմ՝ որ է կատարեալ. եւ քամ՝ որ է իշխան. եւ Յաբեթ՝ որր է գեղեցկութիւն։ Եւ թէ վասն է՞ր երեք։ Ասեմք թէ վասն հինգ պատճառի։ Նախզի՝ երեք արք ընտիրք եղեն եւ մնացին յայնկոյս ջրոյն. Աբել. Ենովս. Ենովք. տայ Աստուած նմա երեք որդի յայսկոյս ջրոյս. զի ուսցին զառաքինութիւն հօրն. եւ մեզ բարի օրինակ լիցին։ Երկորդ՝ զի յերկուց եւ յերից հաստատեսցի ամենայն բան։ Երրորդ՝ զի երեք անձնեայ աստուածութիւնն էր տիեզերաց։ Չորրորդ՝ ի խորհուրդ հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց։ Հինգերորդ՝ ի զգուշութիւն երեք ժամանակաց. որ է անցեալն. ներկայն. եւ ապագայն։ «Եւ ետես Աստուած զի ապականեցաւ երկիրս»։ Նախ բանական երկիրս. «զի եբեր զփուշ մեղաց. եւ ոչ խաղող արդարութեան»։ Եւ դարձեալ անզգայ երկիրս շաղախեցաւ պղծութեամբ գործոց նոցա. զի ընդ անմեղ արիւնն Աբելի՝ խառնեցին բազում արիւն մեղաւոր. եւ ընդ օրինաւոր ամուսնութիւնն՝ բազում գարշելի պիղծ գործս։ «Եւ ապա կանեաց ամենայն մարմին զճանապարհս իւր»։ Նախ այսպէս, եթէ զանազան ամենայն մարդոյ՝ զանազան ճանապարհ է առ Աստուած ընթանալոյ. եւ ամենայն ոք յիւր ճանապարհէն թիւրեցաւ։ Եւ դարձեալ՝ զի մարդն տաճար եւ քաղաք է Աստուծոյ. ըստ այնմ, «դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք. որպէս եւ ասաց Աստուած թէ բնակեցայց ի նոսա. եւ գնացից ի նոսա»։ Իսկ Աստուած քաղաքապետ եւ քաղաքավար՝ ունի հանապազ զգալուստ իւր մարդն։ Եւ զի՞նչ է ճանապարհն Աստուծոյ. այսինքն, ուղիղ գործ. եւ սրբութիւն ի մեղաց։ Զի յատուկ է ճանապարհին ուղիղ լինիլ եւ սուրբ. եւ նոքա զայն ճանապարհն ապա կանեցին այնու՝ զի հոգին եւ մարմինն միաբանեցան ի չարն։ Եւ արդ՝ «արա դու քեզ տապան չորեքկուսի ի յանփուտ փայտից»։ Ամենեքեան մեռեալ էին մեղօք. վասն այն գերեզմանի կարօտացան. ոչ յերկրի, այլ ի ծովու հեղեղի։ Այլ դու քեզ զտապանն կազմեա. զի դու միայն փրկիս տամբ քո. ոչ յեզր ծովու՝ զի մի կարծիցեն թէ նաւ է. եւ մի ոտնաւոր՝ զի մի թուեսցի թէ շտեմարն է. եւ ոչ ի քարանց եւ յայլ նիւէից՝ զի մի գիտասցեն թէ ամրոց է։ Այլ ի նիւթոյ փայտ. որ վերաբերի ջրոց . զի թերեւս տեսցեն աչօք՝ եւ լուիցեն ականջօք՝ եւ դարձցին ի մեղաց իւրեանց. վասն այն ի հարիւր հրամայէ կազմել զտապնն։ «Իսկ յանփուտ փայտից»։ Զի անբան էր բարկութիւն. յորում երկինք եւ երկիր ձայն տուեալ միմեանց կարիցեն տեւել։ «Իսկ չորեք կուսի». զի մի շրջեսցի. եւ ներքին եւ վերին կողմամբն՝ լինի վեց կողմ։ Առաջին վեցօրեայ ստեղծմանն է նշանակ. զի եւ այս երկրորդ արարչութիւն է։ «խորշխորշ գործեսցես». այսինքն, յօդեալ է կցկցեալ ի միմեանս. եւ նաւթն կուպրն է։ «Ներքոյ եւ արատաքոյ ծեփեսցես». զի մի վնասեսցի։ «Զերկայնութիւն՝ Յ կանգուն. եւ զլայնութիւն՝ Ծ. եւ զբարձրութիւնն Լ»։ Զի զամենայն կենդանեաց սրերմն կրելոց էր, պիտոյ է մեծ տուն։ Քաղելով գործելն այն է՝ որ ԺԵ կանգուն հաւասարր բարձրացոյց. զի մեծահասակ կենդանիքն հանգչիցին. եւ ԺԵ նրբացոյց ի մի կանգուն. զի ջուրն վիժիցի նման կոթողի, եւ կամ սաքաշէն եկեղեցւոյ։ Եւ դուռն ի կողմանէ յետուստ»։ Զի դիւրաւ մտցեն կենդանիքն. ի ներքնատունն չորքոտանիք. եւ ի միջինն մարդն. եւ ի վերինն թռչունք։ Իսկ ոմանք ի վերայ մարդոյ մեկնեն զտապանն. եւ յիրաւի. զի տապանն ունէր զբոլոր աշխարհս. եւ մարդն նման է աշխարհի՝ պարտ է զի մասն նմանեսցի բալորին։ Նախ այն՝ որ անփուտ էր փայտն. եւ մարրմինն մարդոյս անփուտ է եւ անապական. եւ յայտ է ի յարութիւնն անմահ։ Իսկ կցկցեալ՝ զի յօդեալ եւ կցկցեալ են ոսկերք մարդոյն առ իրեարս. եւ ի ներքոյ միս՝ եւ արտաքոյ մորթն է պատեալ։ Իսկ չորեխկուսին՝ զի խաչաձեւ է մարդն եւ վեցակողմն. զի մարմինն եռակի տարորոշ է. ունի վեր եւ վայր. յետ եւ յառաջ. աջ եւ ահեակ։ Եւ Յ կանգուն երկայնն՝ զի ի կրնկէն ի գագաթն լարչափեալ՝ երեք պատ առնուն զգլուխն։ Եւ Ծ կանգունն՝ զի մանուկն յարգանդին քառասնօրեայ հոգեւորի. եւ Ծ օրեայ շարժի։ Երեսուն կանգուն բարձր՝ եւ պապ լինի յերեսն ամենեւին։ Իսկ քաղելով գործել՝ զի սկսեալ բնութիւնս մեր ի գլխոյն՝ լայնանայ ի թիկունսն. եւ նրբի ի կրունկն. եւ բոլորեալ դարձեալ ի գլուխն կատարի։ Ներքնատունն՝ թափանն. եւ միջնատունն՝ քաղերթն. եւ վերնատունն՝ ստամոքսն. եւ դուռն ի կողմանէ՝ աղբոցն աւելորդաց։ Կամ դարձեալ՝ լեարդն ի ներքոյ. սիրտն ի մէջն. եւ թոքն թեթեւ ի վերոյ։ Դարձեալ՝ ցանկականն՝ ի ներքոյ. ցասմնականն ի մէջն. եւ բանն թռչուն ի վերոյ։ Այլեւ եկեղեցի սուրբ շինեալ ի Քրիստոսէ հոգեւորապէս տապան մեզ ի մէջ ծովու աշխարհի. որ զհոգիս մեր փրկէ ի ջուրց մեղացն։ Սա ունի զձեւ նմանութեան տապանին վեցակողմն. եւ կաթուղիկէ. եւ դուռն ի կողմանէ։ Ներքնատուն՝ ժողովուրդեան տեղիք. եւ միջինն՝ սարկաւագաց եւ դպրաց. եւ վերինն՝ քահանայից. բեմն՝ տեղիք պատարագաց։ Իսկ կերակուրն մի ամենեցուն առ հասարակ մարմին եւ արիւնն սուրբ. ի սմա ժողովեալ գազանաբարոյ եւ հանդարտ մարդիկ ոչ մեղանչելով միմեանց. ըստ այնմ, «եզն եւ առիւծ ի միասին ճարակեսցին եւ այլն»։ Դարձեալ՝ տապանն չորեքկուսի՝ սուրբ խաչն է քառակուսի. որ ժողովէ յերկրպագութիւն իւր յամենայն ազգաց եւ զեզուաց. եւ փոխանակ Յ կանգնոյն՝ Յ ամենեքեան ի Քրիստոսէ մինչեւ ի մեծն Կոստանդիանոս։ Եւ Ծ կանգուն լայնութիւնն Ծ ամն որ առ որդւով նորա Կոստանդեաւ. ուր յայտնեցաւ խաչն փրկչական յերկնից լուսափայլեալ ի լեռնէն ձիթենեաց. մինչեւ ի սուրբն գողգոթայ։ Իսկ Լ բարձրութիւնն՝ մինչ ի մեծն Թէոդոս, որ եբարձ զամենայն մեհենս կռոցն. եւ բարձրացաւ սուրբ խաչն ի գմբեթազարդ եկեղեցեաց։ Իսկ որ ասէ «ի սրբոցն Է Է՝ եւ յան սրբոցն ԲԲ մուծցես»։ Եւ թէ ո՞ր սուրբն եւ անսուրբն։ Գիտելի է՝ զի արարածք Աստուծոյ ամենայն Սուրբ են ըստ էութեանն. ըստ այնմ, «ետես Աստուած եւ ահա բարի են յոյժ»։ Այլ զանազանին սուրբք եւ անսուրբք ըստ որակութեան իրին, եւ ըստ զգայութեանցս մեր։ Զի է որ վասն տեսութեան է սուրբ՝ այլ շօշափելեաց եւ ճաշակելեաց անսուրբ է։ Եւ ըստ բնական իրին ընտրութեան՝ չորիւք որոշին սուրբք եւ անսուրբք։ Նախ՝ կերակրովն. զի ընտակերն սուրբ էր, եւ շաղղակերն անսուրբ։ Երկրորդ՝ զազրութեամբ տեսոյն. զի սուրբն գեղեցիկ էր. եւ անսուրբն գարշ։ Երրորդ՝ վնասակարութեամբ. զի սուրբն շահաւէտ էր՝ եւ անսուրբն զէն։ Չորրորդ՝ քանակաւ. զի սուրբն չափաւորո էր. եւ առաւել մեծ եւ կարի փոքրն՝ անսուրբ։ Իսկ ի սրբոցն է ասէ, զի զեօներորդն յետոյ պատարագ մատուցանէր. եւ վեցն մնայր արու եւ էգ։ Զի զմին բաժինն մարդ կերակրէր. եւ զմինն այր գազանք. եւ միովն աճէր տեսակն։ Իսկ անսուրբն երկու երկու. միայն զմինն արու, եւ զմիւսն էգ. զի միաւորեալ բազմասցին եւ մի վնասեսցեն մարդկան եւ անասնոց։ Իսկ ի տապան մարմնոյն մերոյ՝ եօթն են առաքինութիւնքն. որք բարի են եւ հաճելի Աստուծոյ. որ է խոհեմութիւն. արիութիւն. ողջախոհութիւն. եւ արդարութիւն։ Հաւատք. յոյս. եւ սէր։ Իսկ երկու են գործք չարք. այսինքն, թողուլ զբարին, եւ առնեալ զչարն։ Կամ զհրաժարականն առնել՝ եւ զյանձն առականն մերժել. կամ փոխել զյաւիտենական բարին ընդ անցաւորիս։ Զայս՝օրէնքն ոչ հրամայէ այսպէս. այլ մեք անձնիշխան կամօք ի ներքս մուծանեմք զչարն։ Եւ են սոքա զազիրք տեսութեան մտաց. եւ վնասակարք ոգւոց. եւ արտաքոյ չափոյ. որով յատուկ որոշին՝ զի պիղծք են եւ անսուրբք։ Իսկ ի տապան եկեղեցւոյ՝ Է են դասք սրբոց. այսինքն ի ներքուստ ի վեր որ է հասարակ ժողովուրդն. եւ կրօնաւորքն. եւ պաշտօնեայքն. եւ սարկաւագունքն. եւ քահանայքն. եպիսկոպոսք. եւ կաթուղիկոս։ Եւ երկու անսուրբ՝ որ է երեխայն որ ոչ է մկրտեալ ի ներքս. եւ թերացեալքն ի հաւատս եւ ի գործս. որք ելեալք են յեկեղեցւոյն. զորս պարտ է ժողովել ի ներքս։ Այլեւ սոքօք որոշին սրբոքն եւ անսուրբքն. կերակրովք եւ չափաւորութեամբ. ի զազիր տեսս, եւ ի վնասակար գործս։ Յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած յամենայն զազրալի մեղաց ամէն։ «Եւ ի Զ հարիւր ամ կենաց Նոյի»։ Յայնպէս ցուցանէ զմիջոց ներելոյն հարիւր ամ գոլ. զոր յառաջն հարիւր քսան ամ ասաց՝ զի ապաշխարեսցեն. եւ յորժամ ոչ ապաշխարեցին՝ կարձեաց զքսան ամն մարդասիրութեամբ. զի կարճեսցին զարիքն։ Եւ է հարիւր ամն՝ ի հնգից բաղկացեալ. զի է մին հարիւր. եւ Բ յիսուն. եւ չորս ԻԵ. եւ հինգ քսան. եւ Ժ տասն։ Նոյնպէս եւ հարիւր քսան՝ ի վեցից է բաղկացեալ. զի է մին հարիւր քսան. եւ Բ վաթսուն. եւ չորս երեսուն. եւ վեց քսան. եւ ԺԲ տասն։ Եւ ԻԴ հինգ։ Եւ այսպէս վեց եւ հինգ՝ ցուցանեն զներումն վեցից շարժմանց, եւ հնգից զգայութեանց։ Եւ թէ վասն է՞ր ի հարիւր ամն շինեաց զտապանն։ Նախզի՝ մեծ էր տունն։ Երկրորդ՝ զի յայնքան ժամանակս տեսցեն եւ լուիցեն եւ ապաշխարեսցեն. զի ձայն ուրագին եւ այլ գործեացն՝ աղաղակէր թէ գայ ջրհեղեղն. եւ ունէին տրտմութիւն եւ արհաւիրք. հարցումն եւ պատասխանիք։ Նաեւ զօրութիւն խնամոցն Աստուծոյ՝ հարկանէր զսիրտս նոցա. այսինքն խիղճ մտացն՝ որ ցաւեցուցանէր եւ կսկծէր զնոսա։ Եւ այս լինի վասն երեք պատճառ։ Նախզի՝ դարձուսցէ զնոսա ի մեղաց ցաւելովն։ Երկրորդ՝ զի ապաշխարանք է վասն հեշտութեան։ Երրորդ՝ զի առ հաւատչեայ է տանջանացն. զի աստտանջի մեղաւորն եւ անդ։ Այլ խստութիւն նոցա եւ սովորութիւն եւ հեշտութիւն՝ ծածկէր զխիղճ մտաց նոցա. ծաղր առնէին. եւ երթային ի հարսանիս. ըստ այնմ, «ուտէին եւ ըմպէին զմիս եւ զգինի առանց հրամանի. կանայս առնէին եւ արանց լինէին. եւ ոչ գիտացին զօրն յորում եմուտ Նոյ ի տապանն». զի արբեալք էին ի մեղաց եւ յիմարեալք։ Այլ տեսէք եղբարք զպատճառ կորստեան նոցա. այս է՝ գինին եւ կինն եւ գուսանն։ Զի յաճախ ուտէին եւ ըմպէին. եւ ի տեսս պակշոտէին. եւ երգովք փափկանային. զի գեղեցկութիւնն զաչսն գերէր. եւ ձայնն զականջսն։ Եւ կրկին է գեղն. բնական եւ արուեստաւոր զարդարածն. զոր անիծեալ դստերքն Կայենի Ադդա եւ Սելլա գտին զսնգոյն զծարոյր եւ զայլն։ Նաեւ երկու է տեսութիւնն. բնական, եւ ցանկութեամբն. եւ ամենայն մեղք՝ այսպէս ունի կրկին գոյն. զմինն բնական. եւ զմիւսն ցուցման. որ սատանայ հաճոյ ցուցանէ. որպէս ծառն որ գեղեցիկ էր ի տեսանել՝ զբնական գոյնն ասէ. եւ հաճոյ աչաց՝ զստացականն ասէ։ Եւ խառնին սոքա երկու գոյնքս ընդ կրկին տեսութիւնս մեր. ի բնականն եւ ի ցանկութեանն. եւ այսպէս կորուսանեն զմեզ։ Եւ կրկին են սոցա հնարք զերծանելոյ. այսինքն, ի բնական տեսոյն, զի փախչիմք ի տեղեացն. եւ ի ստացականէն, զի զերկիւղն Աստուծոյ ի մեզ ստանամք. եւ այնպէս զերծանիմք ի կրկին տեսութեանց։ «Եւ այլ եւս եօթն օր, եւ ածից ջրհեղեղ»։ Տես զնարողութիւնն Աստուծոյ . զայն քան ամաց բազմութեան մեղացն՝ աւետիս տայ եթէ զեօթն օր միայն ապաշխարեն՝ ներեցից նոցա. վասն այն դնէ զբարի սպառնալիսն յետ եօթն աւուրցն։ Եւ յորժամ մտին ի տապանն՝ եւ փակեցաւ դուռն յետ եօթն աւուր, ապա եկն անձրեւ ջրհեղեղին։ Եւ այս եւս զանչափ մարդասիրութիւնն Աստուծոյ ցուցանէ. զի թէ յայնքան աւուրս յետ մտանելոյն ի տապանն ապաշխարեալ էին, ներէր նոցա։ Իսկ ի տապան մարմնոյ մերոյ՝ հարիւրր ամն նշանակէ զկատարումն կենաց մերոց. եւ եօթն ի մտանելն՝ զհիւանդութիւնն մեր որ է մուտ մահուն։ Եւ միւս եօթն յետ փակելոյ դրանն՝ յետ մահուն փակելոյ զգայութեացս։ Զայս յայտնէ թէ՝ յառողջութեանն կարեմք գտանել զներում. եւ յորժամ խոնարհիւմք ի մահ՝ յայնժամ եւս. որպէս յայտ է յառակ տնտեսին. որ է միտքն. եւ եթող պարտապանաց հոգւոյն եւ մարմնոյն. իսկ յետ մահու՝ վաղվաղակի ոչ տայ Աստուած զպատիժն. այլ ներէ մինչ ի վախճանն եօթն դարու կենցաղոյս. եւ ապա տանջէ, թէ պատարագօք եւ աղօթիւք եւ տրօք եւ ողորմութեամբ ոչ քաւեն զյանցանս. յայս խորհուրդս ննջեցելոյն եօթնօրէք եւ եօթն յիսնօրէք առնեմք. եւ ամսագլուխ եւ տարեբոլոր։ Իսկ ի տան եղեղեցւոյս՝ հարիւր ամն է բոլոր տարին. եւ եօթն՝ յիսնօրէքն եւ ամենայն կիրակէքն որ յեկեղեցին մտեալ ապաշխարեմք. եւ յետին է՝ աղուհացն որ փակեալ դրամբք արտաքոյ ելեալ ապաշխարեմք։ Եւ դարձեալ՝ հարիւր ամն՝ բոլոր օրն. եւ եօթն՝ ժամն յոր յեկեղեցին ի պատարագն մտանեմք. զի երեք աղօթիցն ի գիշերն կատարի. եւ երեք ողորմայն. եւ եօթներորդ պատարագն։ Եւ միւս եօթն՝ որ ի ժամ պատարագին անարժանքն առ դուրս ելանեն եւ ապաշխարեն զմեղս։ «Եւ սահանք երկնից բացան զքառասուրն տիւ եւ զքառասուն գիշեր»։ Որպէս որ զվերին եւ զներքին ջուրն բաժանեաց. եւ սահման եդ՝ որ ոչ անցանեն։ Նոյն դարձեալ զսահմանն բառնայ զայնքան աւուրց. եւ զաղբերս անդնդոց պատառեաց. եւ հաստատութիւն օդոյդ՝ այլ ոչ պահեաց զջուրն ի մէջ ամպոյն։ Եւ քառասուն թիւն՝ գոյացութիւն է արուի. եւ քառասուն գիշերն ի վերայ՝ լինի ութսուն. որ շնչաբերութիւն է իգի. զկենաց թիւն ի մահ փոխարկէ. եւ զգոյացութիւն ի կորուստ եւ յապականութիւն։ Զի մարդիկ փոխանակեցին զսահմանս արարչին. վասն այն եւ տարերք փոխեն զկարգ իւրեեանց։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն է՞ր զՆոյ ոչ պահեաց յանկեան ուրեք կենդանի որպէս զենովք, քան թէ ի տապանն եդ։ Ասեն վարդապետք . թէ այսպէս էր եղեալ՝ նուազութիւն կարծէին ամենազօրին Աստուծոյ։ Այլ որ ի մէջ ջրոյն պահեաց կենդանի ցուցանէ զամենազօր կարողութիւնն Աստուծոյ. որպէս զերեք մանկունքն պահեաց ի մէջ հրոյն։ Դարձեալ՝ հաւաստի առնէ թէ՝ որպէս չնչին փայտիւ տապանաւն վերացոյց զբոլոր աշխարհս ի վերայ ջուրց. նոոյնպէս ի վերայ ոչնչի հաստատեալ է «եւ պահէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ»։ Եւ դարձեալ հաստատէ զյարութեանն բան, թէ յորժամ հոգիանան մարմինք, այսպէս ճեպեալ բարձրանան յերկինս։ Եւ թէ ո՞րպէս հոգիանան մարմինք ոչ թէ ի բնութենէ իւրանց քակտին. այլ ծանրն եւ տգեղն եւ ապականութիւնն բառնի, եւ լինի թեթեւ մարմին. պայծառ եւ անչարչար. եւ անընդդիմահար։ Զոր օրինակ՝ օդն առնու զջուր ծովուն դառն եւ աղի. եւ անձրեւէ առ մեզ քաղցր եւ անուշ. ոչ թէ զբնութիւն փոխէ, այլ զդառն որակն. նոյնպէս եւ յայնժամ Հոգին Սուրբ ստանայ ի յարութեանն. եւ ըստ իւրում անապականութեան՝ անապականս գործէ եւ վերացուցանէ. ըստ այնմ, «առաքես զոգի քո եւ ստանաս զնոսա՝ եւ նորոգես զերեսս երկրի»։ Իսկ հնգետասան կանգուն բարձրանալ ջրոյն քան զամենայն լերինս ասէ. յամօթ այնոցիկ՝ որք ասեն մասնաւոր գալ ջրհեղեղին. այլ բոլոր զամենայն ծածկեաց։ Եւ դարձեալ՝ ընդ դէմ նոցա որք ասեն, թէ լերինք ոչ էին ի սկզբանէ. զի ասէ թէ, քան զամենայն լերինս բարձրացաւ ջուրն։ Այլ ի դրախտն ոչ եհաս. վասն զի ապականեալ եւ մեղաւոր ոչ էր ի դրախտն։ Այլեւ ամպք ոչ հեղուն զանձրեւ անդ. զի ի ներքոյ եւ խոնարհ են քան զդրախտն։ Երւ դարձեալ՝ ցուցանի թէ՝ որովհետեւ ջուրն հեղեղ ծածկեաց եւ սրբեաց զնոսա. եւ հուրն յերկրորդումն սրբեսցէ. ապա ուրեմն զի ջուր հեղեղին ի դրախտն ոչ եմուտ. եւ ոչ հուրն այեսցէ զնա։ Իսկ հնգետասան կանգունն՝ ցուցանէ թէ, ամենայն կենդանիք քան զհնգետասան կանգունն այլ ոչ բարձրանալ կարեն։ Իսկ ի մեզ զհինգ զգայութիւնս է իմանալ. որ իւրաքանչիւր ի նոցանէ՝ երեքկին է։ Այսպէս՝ տեսանելիք, տեսումն, տեսանել, ճաշակումն, ճաշակել։ Ճաշակելիքն գործիքն է. որ է զգայարանք. ե ճաշակելն գործն է որ առնէ . եւ ճաշակումն կիրքն է որ կրէ եւ ընդունի. նոյնպէս եւ այլքն. եւ ամենայն լինի ԺԵ. զի բոլոր ամենայն զգայարանօք երեքկին ի մէջ ծովու մեղաց ընկղմիք։ «Եւ յետ հարիւր յիսուն աւուր՝ յիշեաց Աստուած զՆոյ՝ եւ զգազանս»։ Յիսունն՝ ազատարար թիւ է. եւ երեք յիսունն՝ ի խորհուրդ երրորդութեանն. յիշելն Աստուծոյ՝ ոչ է իբրեւ զմերս զի յետ մոռանալոյն հետեւի. զի ոչ ուսանի Աստուած. եւ ոչ երբէք մոռանայ. եւ ոչ յետոյ յիշէ։ Եւ այս է պատճառն՝ զի միտքս մեր ունի սկիզբն եւ վախճան. վասն այն կարօտ է ուսման. եւ մոռանայ. զուսեալն. իսկ Աստուծոյն անսկիզբն է միտքն եւ անվախճան. յաղագս որոյ ոչ ուսանի եւ ոչ մոռանայ։ Այլ Աստուծոյ յիշելն՝ է միշտ անմոռաց պահել ի մտի։ Նոյնպէս եւ ողորմութիւնն Աստուծոյ՝ է միշտ, որ ոչ երբեք հեռանայ. որպէս լոյսն յարեւէ միշտ ծագի. այլ մեք բանամք զաչս եւ տեսանեմք. կամ խփեմք եւ խաւարիմք. նոյնպէս առ Աստուած՝ մեք մերձաւորիմք կամ հեռանամք։ «Եւ յետ հարիւր յիսուն աւուր՝ նուաղեցաւ ջուրն, եւ նստաւ տապանն ի լերինն այրարատու»։ Հարիւր եւ յիսուն օր բարձրացաւ ջուրն. եւ յետ հարիւր յիսուն աւուր՝ ցածացաւ. որ լինի տասն ամիս։ Եւ յետ քառասուն աւուր արձակեաց զագռաւն. երեք եօթն՝ որ արձակեաց զաղաւնին. որ լինի ԻԱ. եւ հինգ օր աւերեացն՝ որ լինի տարի մի։ Եւ երկրորդ ամիս՝ ասէ զեբրայեցւոցն որ է իար։ Եւ եօթներորդ՝ ասէ զթիւ ամսոյն Նոյի. որ է թշրին. եւ ի միւս տարին ի նոյն քանիս ամսոյն որ մտին՝ ելին ի տապանէն։ Եւ թէ յո՞ր աշխարհ է տապանն։ Ասեմք թէ գոն այլ հոմանուն մասիս եւ այրարատ. որպէս Կորդուաց լեառն. եւ ի Պաղեստին, եւ ի Գամիրս։ Այլ ճշմարտութիւնն յայտնապէս ի մերս Մասիս ցուցանէ վասն Դ պատճառի։ Նախզի՝ սա Այրարատ լսի։ Երկրորդ՝ զի ոչ ոք կարէ ելանել եւ տեսանել։ Երրորդ՝ նշան սրբոյն Յակօբայ Մծբնայ հայրապետին. եւ գեղն որ արկուռի. եւ անկեաց այգի եւ քաղաքն նախ իջաւան. ուր ինքն հանգուցեալ է ի տապանի։ Չորրորդ՝ յայտ է զի աշխարհս հայոց՝ երկու գետովն եւ տապանաւն առաւելու քան զբազումս։ Նախզի՝ իմաստութեան են պատճառք. զի տեսանելովն՝ զարարչութիւնն Աստուծոյ ի միտ ածեմք։ Եւ երկրորդ՝ զի երեք բարեխօս ունիմք առ Երրորդութիւնն Սուրբ։ Մին՝ զի որպէս տապանաւն պահեաց հայր Աստուած զՆոյ ի տունն՝ պահեսցէ եւ զմեզ։ Եւ երկու գետն՝ ի Բանն եւ Հոգին Սուրբ. որ բղխեն ի հօրէ. զի հրաւիրակք են մեզ յակն տանելով ուստի բղխեն սոքա։ Եւ թէ զի՞նչ տայր նոցա լոյս։ Ոմանք ձեղուն ասեն յապակէ շինեալ, եւ այլք ակն կայծ. կամ բիւրեղ. եւ այլք զնչխարս նախահօրն Ադամայ. զի յԱստուծոյ ձեռացն էր յօրինեալ՝ լոյս տայր նոցա։ Եւ թէ չունիս հաւատ՝ զփտեալ փայտն տես ի գիշերի։ Իսկ ի մերս տապանի ակն է լուսատու միտքն։ «Եւ արձակեաց զագռաւն սեւ». զի պատգամաբեր եւ ազդօղ է ագռաւն. որ ելեալ ի տապանէն խեղդեցաւ ի ջուրն. կաեմ ի գէշ մարմնոյ կենդանւոյ ինչ. կամ որպէս ասեն՝ Ներսէս անուն արուեստաւոր տապանին շինեաց իւր տուն ի վերոյ կողմանէ տապանին. եւ զի ոչ էր հրամանաւն Աստուծոյ՝ սատակեցաւ նա. եւ զնորա գէշն ուտէր ագռաւն։ Եւ ի տապան եկեղեցւոյ՝ ագռաւն նշանակէ զհերձուածօղսն եւ զմեղօք սեւացեալսն. զորս ի ժամ պատարագին արտաքս հանեն։ Եւ որպէս սեւութեամբ զմեղաւորս նշանակէ. նոյնպէս խառնակեր որպէս զհերձուածօղն՝ որ առ ամենայն ոք կերպափոխէ զինքն ընդ նոսա։ Եւ որպէս նա ընդ բերանն յղանայ եւ ժայթքէ. հերձուածօղքն ի բերանոյ չար վարդապետաց կրեն զսերմն ի միտսն. եւ բերանովն ժայթքեն զչար ծնունդն։ Իսկ ի տապան մերս մարմնոյ՝ ագռաւն է չար խորհուրդն եւ մեղքն. զոր ի մաստուն միտք հանեն արտաքս։ Այլեւ է անէծք ելեալ ի սրբոցն. եւ հանգչի յանձինս մեղուցելոց եւ պղծոց. որք ի մեղացն ջրոյ հեղեղեցան։ Իսկ աղաւնին երեք անգամ արձակեալ . ի մինն չգտաւ հանգիստ ոտիցն, դարձաւ ի տապանն. եւ ի միւսն եբեր ձիթենւոյ շիւղ ի բերանն. եւ յերրորդումն այլ ոչ դարձաւ։ Առաջինն նշանակէ զբան խրատու եւ զօրհնութիւնն արձակեալ յեկեղեցւոյ եւ ի մէնջ. որ յանխրատ եւ յանարժան անձն ոչ հանգչի. այլ դառնայ յիմաստուն հոգին, ուստի ելին ուսմունք եւ օրհնութիւնն։ Եւ նա ձեռօք ըմբռնէ. այսինքն գործով եւ աշխատութեամբ։ Իսկ վերջին աղաւնին այլ ոչ դարձաւ. զի խրատ իմաստնոցն եւ օրհնութիւնն եկեղեցւոյ՝ հանգչի յարժանաւոր հոգիս եւ բնակի ի նոսա, որ ցամաքեալ են ի շաղախմանէ մեղաց։ Իսկ միջին աղաւնին՝ որ դարձաւ ընդ երեկս, եւ ունէր տերեւ ձիթենւոյ, նշանակ է ապաշխարողացն. որք առնուն զշնորհս թողութեան ի ձեռս քահանայ ին։ Զի երեկոյն խառն է ի լուսոյ եւ ի խաւարէ. իսկ մեղաւոր անձն՝ ունի զլոյս հաւատոյ եւ յուսոյ ընդ խաւար մեղացն խառնեալ։ Իսկ աղաւնին միամիտ՝ քահանայն է. որ զթողութիւն բերանովն տայ. զի տերեւ է եւ ձիթենի. եւ շիւղմ արմատ է տերեւոյն . որ է իշխանութիւն քահանային. որ առեալ է ի Քրիստոս որ է ծառ կենաց։ Եւ ունի քահանայն զսկիզբն առ ինքն. եւ զծայր կատարման իշխանութեան առ խոստոովանօղն։ Իսկ ձիթենին որ է նիւթ լուսոյ եւ կանաչ է շնորհ թողութեանն. որ լուսաւորէ զմիտս եւ միշտ խնդութեամբ լնու։ Եւ տերեւն նախ է քան զպտուղն. զի քահանայն միայն զթողութիւն մեղացն շնորհէ. իսկ զարդիւնս գործոց բարեաց՝ յետոյ խոստովանօղն պտղաբերէ։ Իսկ ընդ երեկս՝ զի թէ յերեկոյ կենացն լինի հասեալ մեղաւորն եւ ապաշխարէ , զթողութիւն գտանէ։ Դարձեալ՝ երեք էր արձակումն աղաւնւոոյն։ Առաջինն՝ է խրատ առհասարակ մարդկան։ Միջինն՝ յորժամ գան ի հաւատս, ընդունին զշնորհս մկրտութեան։ Երրորդն՝ խրատ է յետ մկրտութեանն միշտ պահել զդաւանութիւնն հաւատոյն։ Դարձեալ՝ երեք անգամ խրատեմ զմեղաւորս։ Նախ քան զմեղս. եւ ի մեղս. եւ զկնի մեղացն։ Նախ խրատեմք՝ զի մի մեղիցեն. եւ ի մեղսն խրատեմք, զի դարձցին եւ ապաշխարեսցեն. եւ զկնի մեղացն՝ զի զգուշասցին յանձինս. եւ մի դարձեալ սխալեսցին ըստ առաքելոյն։ «Յորժամ կանգուն ի ցես՝ երկիր, զի մի գուցէ գլորիցիս»։ Յորոց փրկեսցէ մարդասէրն փրկիչ. եւ պահեսցէ անբասիր կենօք առ հասարակ զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ ի ջրհեղեղե մեղաց սուզմանէ. եւ յանկարծահաս բարկութենէ եւ ի պատուհասէ հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ առաջնորդեալ ի ծովածուփ կենցաղոյս հողմով իւրոյ, հասուսցէ ի նաւահանգիստն խաղաղութեան ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որով եւ ընդ որում Հօր եւ Հոգւոյն Սրբոյ վայել է փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԺԲ. Նորին քարոզ դարձեալ մեծի երեք շաբաթին. ի բանն «Նմանեցաւ արքայութիւն երկնից. Ժ կուսանաց. որոց առեալ լապտերս իւրեանց ելին ընդառաջ փեսային եւ հարսին»։ Մատ. 25. 1։

Որքան մարդն ի հեշտութիւն աշխարհիս է ըմբռնեալ՝ ոչ իմանայ զվախճան կենաց. եւ ոչ զկատարած աշխարհիս։ Այլ յորժամ ի միտ ածէ զնեղութիւն աշխարհիս, եւ զփոխումն կենաց, ապա յարաջ ընթանայ միտքն. եւ տեսանէ զկենցաղս զայս՝ ստուեր եւ երազ եւ անցաւոր. յայն ժամ գիտէ թէ վախճան գոյ աշխարհիս. եւ փոփոխին երեւելիքս. անցանէ ժամանակս. եւ հասանի յարւիտեանն. իջանէ դատաւորն. եւ պահանջէ ի մէնջ զհամարս գործոց։ Յայնժամ փայլատակի հուրն, սասանի երկիր. ցամքին ծովք . խառնակին ամպք. գալարին երկինք. թօթափին աստեղք. խաւարին լուսաւորք։ Յայնժամ շարջին զօրութիւնք երկնից. աղաղակեն փողք. բանին գերեզմանք. յառնեն մեռեալք. եւ ընթանան առաջի դատաւորին։ Որ ի մէջ գիշերին ծագէ հայրական փառօք «որպէս փեսայ ելեալ յառագաստէ»։ Եւ զպատրաստսն մուծանէ ի ներքս. եւ ծուլիցն փակի դուռն առագաստին. որպէս աւետարանական բանն զոր ինչ լինելոց է յայնմ ժամանակի, այժմ պատմէ մեզ՝ զի զգաստ եւ արթուն լիցուք. վասն այն ասէ։ «Նմանեցաւ արքայութեանն երկնից տասն կուսանաց»։ Եւ յառաջ քան զտեսութիւն բանիս՝ Դ իրս հարցաքննեսցուք։ Նախ թէ՝ վասն է՞ր առակաւ խօսէր Քրիստոս։ Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր տասն կուսանս ասէ։ Երրորդ՝ թէ զի՞նչ է լապտերն եւ իւղն։ Չորրորդ՝ թէ վասն է՞ր զարքայութիւնն ի հարսն եւ ի փեսայ առակէ։ Տեսցուք զառաջինն թէ վասն է՞ր առակաւ խօսէր զբանն։ Ասեմք թէ վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ կատարեսցի մարգարէութիւնն որ ասէ. «բացից առակաւ զբերան իմ. խօսեցայց զռակս ի սկզբանէ»։ Երկրորդ՝ զի առակաւոր խօսքն՝ առաւել հաստատի ի սիրտ մարդոյ։ Երրորդ՝ զի տկար է լսելիք մեր. եւ զամենայն բան մարմնոյս միջնորդութեամբ եւ օրինակաւ կարեմք իմանալ. որպէս տեսանելով զգիրն՝ իմանամք զծածուկ բանն ի նմա. այսպէս առակաւ խօսից՝ զիմաստութիւնն իմանամք։ Չորրորդ՝ զի այս կեանս օրինակ է. եւ հանդերձեալն ճշմարտութիւն. եւ օրինակաւս ճշմարտութիւնն երեւի. որպէս ասէ առաքեալն։ «Երեւելի արարածովքս՝ աներեւոյթն Աստուծոյ իմացեալ տեսանի։ Վասն այնորիկ Տէր մեր՝ առակաւ եւ օրինակաւ խօսեցաւ աստ ի յօրինակ կենացս. եւ զճշմարիտն ի հանդերձեալն ցուցանէ։ Այս առաջին գլուխն, թէ վասն է՞ր առակաւ խօսի Քրիստոս։ Երկրորդ հարցումն թէ վասն է՞ր տասն Կուսանս ասէ։ Ասեմք թէ՝ կուսութիւնն յայնմ ժամանակի՝ քան զամենայն առաքինութիւնս մեծ եւ պատուական էր. եւ յայտ է յերից իրաց։ Նախզի ի հիինն եւ ի նորս՝ սակաւք ընտրեցան որ կուսութեամբ սրբեցան. որպէս Եղիա եւ Եղիսէոս ի հինն. եւ մկրտիչն Ովհաննէս աւետարանիչն ի նորս։ Եւ զառաքինութիւնս բազումք ի մարգարէիցն եւ յառաքելոցն ունէին։ Երկրորդ՝ յայտ է ի յաւետարանէն որ ասէ. «են ներքինիք՝ որք զանձինս իւրեանց արարին ներքինս վասն արքայութեանն Աստուծոյ. որ կարօղն է տանիլ տարցի»։ Երրորդ՝ յայտ է յառաքելոյն որ ասէ. «վասն կուսանաց հրաման ի Տեռանէ ոչ ունիմ. բայց գովեմ զոսա թէ ամենեքեան լինէին զիս»։ Եւ այսպէս մեծ փառք էր կուսութիւնն. վասն այն օրինակ ի մէջ բերէ թէ՝ որ զայնպիսի կուսութեան գործն ունիցի, եւ զողորմութիւն ոչ ունիցի, ընդ պոռնիկս համարի եւ յարքայութենէն արտաքս ելանէ։ Իսկ որ տասն կուսանս դնէ զամենայն ազգս մարդկանն նշանակէ. եւս առաւել զազգս հաւատացելոց. զչարս եւ զբարիս ի տասն կուսանս առակէ . որպէս յայլ ուր ժ դրամ ասաց. եւր զմինն կորուսալ. այսինքն զազգս մարդկան։ Եւ տասն մնաս՝ եւ տասն քանքար ասաց՝ զամենայն շնորհս մարդկան նշանակելով. եւ տասն քաղաք՝ որ զամենայն փառս մեծութեան նշանակէր։ Այսպէս եւ աստ ի տասն կուսանս առակէ զամենայն հաւատացեալս։ Նախզի՝ տասն կատարեալ թիւ է եւ նուէր Աստուծոյ. զայն ցուցանէ, թէ որք նուիրեն զանձինս իւրեանց Աստուծոյ, եւ զամենայն առաքինութիւնս կատարեալ ունին, նոքա են արդանիք արքայութեանն երկնց։ Երկրորդ՝ զի տասն են մասունք աշխարհիս . ե տասն երորդ է երկինք. այսինքն, եօթն գօտիքն. եւ երեքն՝ է հաստատութիւնն՝ եւ ջրեղէն եւ հրեղէն երկինքն. որ է ի վեր քան զամենայն երկինս։ Զայն ցուցամնէ թէ, ի բոլոր մասանց աշխարհի կուսանացն տեղիք պատրաստեալ է հրեղէն երկինքն. որ ի վեր է քան զամենայն աշխարհս։ Երրրոդ՝ զի ինն դասք հրեշտակաց են. եւ մարդս տասներորդ է ի թիւս նոցա։ Ցուցանէ թէ կուսանքն միայն են խառնիլոց ի դասս հրեշտակաց. եւ նոքա լնուն զտեղիի անկելոց հրեշտակացն. զի կուսութիւնն գործ հրեշտակաց է. վասն այն ի թիւս հեշտակաց դասեսցին։ Չորրորդ՝ զի տասն է զգայարանք մարդոյս. հինգ զօրութիւն հոգւոյն է. եւ հինգ զգայութիւն մարմնոյս։ Զայս ցուցանէ, թէ որք տասն զգայութեամբք կոյս եւ սուրբ լինին՝ այսինքն, մտօք եւ հոգւով եւ մարմնով եւ զգայութեամբ սրբին, նոքա են արժանաւոր վերին առագաստին։ Վասն այն զհինգն յիմար՝ եւ զհինգն իմաստուն ասէ. իմաստուն զհոգւոյն զօրութիւնս, եւ յիմար զմարմնոյ հինգ զգայութիւնս ասէ։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ հարցումն թէ, զի՞նչ լապտերն եւ իւղն։ Ասեն վարդապետք եթէ՝ լապտեր աստ զշնորհս կուսութեանն կոչէ վասն չորից։ Նախզի՝ յստակ եւ սուրբ է լապտերն. եւ կուսութիւնն սրբէ եւ յստակէ զհոգին եւ զմարմին մարդոյն։ Երկրորդ՝ զի պայծառ եւ լուսատու է լապտերն . եւ կուսութիւնն պայծառ եւ լուսաւոր առնէ զմիտս մարդոյ։ Երրորդ՝ զխաւարն փարատէ լապտերն. եւ կուսութիւնն փարատէ զխաւար մեղաց եւ զանգիտութեանն։ Չորրորդ՝ զճանապարհս ցուցանէ լապտերն. եւ կուսութեանն սրբութիւն՝ ցուցանէ զճանապարհս արքայութեանն երկնից. վասն այն զկուսութեան շնորհս լապտեր կոչէ։ Իսկ իւղն՝ զողորմութիւն եւ մարդասիրութիւն ցուցանէ վասն չորից։ Նախզի՝ իւղն նիւթ է լուսոյ. եւ ողորմութիւնն նիւթ է մշտնջենաւոր կենացն եւ լուսոյն։ Երկրորդ՝ իւղն ամենայն իրաց ի գլուխն ելանէ. «եւ ողորմութիւն բարձր ի գլուխ պարծի առ դատաստանաւն Աստուծոյ»։ Երրորդ՝ զի պարարտ եւ զուարթուն է իւղն. եւ ողորմութիւնն պարարէ զհոգիս եւ զուարթացուցանէ։ Չորրորդ՝ իւղն յամենայն ինչ մտանէ անարգել. եւ յինքն ոչ ինչ մտանէ։ Այսպէս ողորմութիւնն առանց արգիլիյոյ մտանէ առ Աստուած եւ առ հրեշտակս եւ առ սուրբս. եւ զամենայն մեղս ծածկէ եւ քաւէ. եւ ինքն ի մեղաց ոչ ծածկի եւ ոչ յաղթի. որպէս ասէ Դանիէլ. «զմեղս քո ողորմութեամբ քաւեսցես. եւ զանօրէնութիւնս քո գթովք անանկաց»։ եւ սէր ծածկէ զբազմութիւն մեղաց ասէ Յակոբոս»։ Եւ դարձեալ՝ յերից իրաց վառի լապտերն. եւ թէ մինն պակասի՝ շրջանի. այսինքն, լոյսն՝ իւղն՝ եւ պատրոյկ։ Այսպէս եւ հոգւոյ լապտերն՝ յերից իրաց է. այսինքն, կուսութիւնն՝ եւ ողորմութիւնն՝ եւ դիտաւորութիւնն. զի կուսութիւնն լոյս է. եւ մարդասիրութիւնն իւղ . եւ ճշմարիտ դիտաւորութիւնն պատրոյկ ի միջի. զի զկուսութիւնն եւ զողորմութիւնն՝ վասն դիտաւորութեան արքայութեանն եւ սիրոյն Քրիստոսի արասցէ. եւ ապա վառի լապտեր հոգւոյն։ Դարձեալ՝ ձէթ ողորմութիւնն առ աղքատս. եւ պատրոյկ պահքն որով ցամաքի մարմնոյ գիջութիւն. եւ ջերմեռանդ սէրն առ Աստուած եւ առ ընկերն՝ հուր է որով վառի լապտեր հոգւոյն։ Այս երկրորդ գլուխն։ Չորրորդ՝ հարցանելի է թէ վասն է՞ր արքայութիւնն երկնից ի փեսայ եւ ի հարսն առակէ։ Գիտելի է՝ զի արքայութիւնն երկնից՝ երբեմն ընթերիս կոչի յաւետարանն վասն անճառ բարեացն վայելման. զի ոչ է անդ մարմնաւոր ուտելի եւ ըմպելի. այլ հոգեւոր եւ աստուածային որպէս հրեշտակացն. որ միշտ կերակրին իմաստութեամբն Աստուծոյ։ Երբեմն դրախտ կոչի արքայութիւնն երկնից. որպէս ասաց Տէրն աւազակին. «այսօր ընդիս իցես ի դրախտին». այսինքն յարքայութեան. զի վասն պէսպէս եւ զանազան բարեացն որ անդ է՝ դրախտ կոչի։ Երբեմն գոգ Աբրահամու կոչի արքայութիւնն. որպէս «Ղազար որ հանգեաւ ի գոգ Աբահամու». վասն զի Աբրահամ հայր է հաւատացելոց. եւ որդիքն ընդ նմա հանգչիցին։ Իսկ երբեմն փեսայ եւ հարսանիք կոչի որպէս աստ. վասն իմաստուն կուսանացն եւ փեսային՝ հարսանիք կոչէ վասն կրկին պատճառի։ Նախ՝ վասն անտրտում ուրախութեանն որ է յարքայութեանն՝ հարսանիք կոչէ զնա։ Երկրորդ՝ վասն Աստուծոյ ընդ ծառայս իւր սիրով միաւորութեանն՝ փեսայ եւ հարսանիք անուանի։ Որեւ գերազանց է միաւորութիւնն Քրիստոսի ընդ եկեղեցի, քան զմարմնական հարսանեաց. որպէս գերազանց է լոյս քան զխաւարն. եւ որպէս իւղ անուշ քան զգարշութիւնս. այսպէս միաւորութիւն մարմնական հարսանեաց՝ խաւար է եւ գարշութիւն. եւ միաւորութիւն հոգւոյ մեր ընդ Քրիստոսի՝ լոյս եւ անուշահոտութիւն։ Այլեւ առաւել գերազանց է քան զանմամնոցն միութիւն վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ առ նոսա միւորեալ է Քրիստոս, որպէս ընդ ծառայս. իսկ ընդ եկեղեցիս հաւատացելոց՝ միաւորի Քրիստոս որպէս փեսայ ընդ հարսին. եւ գլուխ ընդ անդամոց։ Երկրորդ՝ ընդ հրեշտակս միաւորի որպէս այլ ընդ այլոյ միացեալ. իսկ ընդ եկեղեցի միաւորի, բնութենակից եւ գոյակից միացեալ։ Երրորդ՝ զի միջնորդութեամբ Քրիստոսի՝ միաւորի եկեղեցի ընդ հօր եւ ընդ Հոգւոյ Սրբոյ. եւ լինի Աստուած միացեալ. ըստ այնմ , «որպէս դու հայր ի յիս, եւ ես ի քեզ. եւ սոքա ի մեզ իցեն. զի եղիցին կատարեալք ի մի»։ Այսպէս վասն սոյնպիսի գերազանց միաւորութեանս՝ առակէ զարքայութիւնն երկնից փեսայի եւ հարսին որպէս ասէ աւետարանն։ «Նմանեցաւ արքայութիւնն տասն կուսանաց»։ Արդ ի մտանել ի մեկնութիւն բանիս՝ նախտեցուք թէ, ե՞րբ ելին կուսանքն ընդ առաջ փեսային։ Եւ թուի թէ՝ յորժամ մահուամբ ելին յաշխարհէս. կամ յորժաեմ յարեան ի գերեզմանէ, ելին ընդառաջ փեսային։ Ոչ է այս ասէ սուրբն Ոսկէբերան։ Այլ ե՞րբ ելին. այսինքն, յորժամ յաշխարհական կենաց հրաժարեցան։ Յորժամ զերկնաւոր ճանապարհն սկսան գնալ։ Յորժամ զնեղ եւ զանձուկ ճանապարհն ընտրեցին։ Յորժամ զաշխարհական հեշտ ցանկութիւնս աղտեղի համարեցան. եւ ցանկացան եկնից արքայութեանն եւ սուրբ փեսային Քրիստոսի։ Յայնժամ ելին ընդառաջ փեսային. զայս նշանակէ ելանելն։ Իսկ որ ասէ։ «Հինգն իմաստունք էին. եւ հինգն յիմարք»։ Եւ հինգ են նշանակութիւնք իմաստնոցն։ Նախ առ հասարակ հինգ զօրութիւնք հոգւոյն՝ իմաստունք են. զի բանականխք են եւ ի հոգեւորն ցանկան։ Իսկ զգայութիւնք մարմնոյս՝ յիմարք են. զի ի մարմնաւորս եւ յաշխարհիս ցանկան. որք ի տեսանելն հեշտանան. եւ ի լսելն, եւ ի ճաշակելն, եւ յայլն։ Ապա ուրեմն յայտ է՝ զի նոքա են իմաստունք, որք ի հոգեւորն եւ աստուածայինն կենացն են ցանկացեալ. եւ այնմ հասաին։ Եւ յիմարք են՝ որք մարմնաւորիս ցանկացան. եւ յայնմանէ զրկեցան։ Երկրորդ՝ յատուկ իմաստունք նոքա են՝ որք ընդ կուսութեան եւ սրբութեան անձինն, եւ զողորմածութիւնն խառնեցին. զի ոչ միայն պահօք եւ աղօթիւք ինքեամբ սրբի մարդն. այլեւ ի ձեռն այլոց ողոմութեամբ աղքատաց։ Ըստ այնմ, «տուք ողորմութիւն, եւ ամենայն ինչ ձեր սուրբ է»։ եւ թէ «զմեղս քո ողորմութեամբ քաւեսցես»։

Երրորդ՝ իմաստունք են նոքա՝ որք զբարի գործս ընդ հաւատոցն խառնեցին. «զի հաւատք առանց գործոց մեռեալ են ասէ առաքեալն»։ Զի որպէս արծուին երկու թեւօք թռչի. նոյնպէս եւ մարդ հաւատով եւ գործով կարէ բարձրանալ յերկինս։ Չորրորդ՝ իմաստունք են նոքա՝ որք զձայն փեսային լսեցին եւ ի միտ պահեցին որ ասէր. «զողորմութիւն կամիմ եւ ոչ զզոհս». այսինքն, քան զզոհս եւ զպատարագս եւ զաղօթս զորս Աստուծոյ մատուցանեմք՝ ողորմութիւն է հաճոյ որ աղքատաց առնէք։ Եւ թէ՝ «ողորմութիւնն բարձր ի գլուխ պարծի առ դատաստանաւն Աստուծոյ»։ Հինգերորդ՝ իմաստունք են որք յառաջագոյն զիւղ լապտերին պատրաստեցին. որպէս ասէ մարգարէն. «պատրաստեցայ. եւ ոչ խռովեցայ». այսինքն, զքաղցեալսն կերակրեցին. զմերկն զգեցուցին, եւ զայլսն։ Եւ այնպէս փեսայն ուրախ լինէր. եւ առագաստն պատրաստիւր. եւ այսպէս զաման իւղոյն լիցին ի դիպաւոր ժամանակի. եւ պատրաստ կացին երկնաւոր հարսանեացն։ Իսկ յիմարութիւն կուսանացն՝ ամենայն ասացելոցս ընդդէմ է։ Նախզի՝ յիմարութիւն է զմարմինս որ անցաւոր է սիրել՝ եւ զհոգին որ անանց է ատել։ Երկրորդ դարձեալ՝ յիմարութիւն է՝ որ զմեծամեծ գործ կուսութեան պահեցին. եւ ընչասիրութեամբ ընդ պոռնիկսն արտաքոյ մնացին։ Երրորդ դարձեալ՝ յիմար են նոքա, որք ընկերին աստ ոչ ողորմեցան. եւ անդ ի յընկերացն ողորմութիւն խնդրեն։ Չորրորդ դարձեալ՝ յիմար են նոքա՝ որք աստ զինչսն յոլովացուցանեն. եւ անդ մերկ գտանին։ Հինգերորդ դարձեալ՝ յիմարք են նոքա՝ որք յանժամ ժամու կամեցան ստանալ զիւղն եւ զողորմութիւնն. վասն զի անցեալ է ժամանակն գտանելոյ զբարիս. զի ոչ ողորմիլ կայ, եւ ոչ գտանել. եւ ոչ գողանալ. եւ ոչ վաճառել. եւ ոչ այլ ինչ յայսպիսեացս։ Այլ ամենեւին փակեալ է եւ հատեալ ճարն անդ։ Զի ասէ առաքեալն. «ահա ժամանակ ընդունելի. ահա օր փրկութեան եւ այլն»։ Այս է որ ասէ։ «Հինգն իի նոցանէ իմաստունք էին. եւ հինգն յիմարք. զի ոչ բարձցին զիւղն ընդ ինքեանս. եւ ի յամել փեսային, նիրհեցին ամենեքեան եւ ի քում մտին»։ Վասն երեք պատճառի ասէ։ Նախ՝ ցուցանէ թէ, ոչ սակաւ է ժամանակն. այլ բազում մինչ ի գալուստն Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ վասն աշակերտացն ասէ. զի մի ակնկալցին փութով գալ արքայութեանն Քրիստոսի։ Երրորդ՝ զայն յայտնէ թէ՝ քուն է մահն. զի այսպէս ասեն իմաստունքն, թէ մահն քուն է յաւիտենից. եւ քունն՝ մահ առժամանակեայ։ Նախզի՝ երկոքինն անգործ լինին եւ խափանին զգայ արանքն՝ ննջելոյն եւ մեռելոյն։ Երկրորդ՝ առանձանայ հոգին. եւ ինքն ըստ ինքեան ներգործէ. որպէս ի քունն՝ նոյպէս հոգի մեռելոյն։ Երրորդ՝ զի որպէս ի քունն դիւրաւ զարթնուցուն ձայնիւ. այսպէս դիւրին է Քրիստոս միայն ձայնիւ զարթուցանել զմեռեալս ամենայն ի սկզբանէ աշխարհի մինչեւ ցկատարած. եւ յայտ է ի Ղազարու՝ որ ձայնիւ միով կոչեաց ի գերեզմանէն եւ յարեաւ. այսպէս եւ զամենայն մեռեալս յարուցանէ. ըստ այնմ որ ասէ. «եկեսցէ ժամանակ՝ յորժամ մեռեալք լսիցեն ձայնի որդւոյն Աստուծոյ, եւ եկեսցեն արտաքս»։ «Եւ ի մէջ գիշերի եղեւ բարբառ»։ Մէջ գիշերի ասէ. կամ թէ առակն այնպէս պատշաճէր եւ պահանջէր զկարգ բանին. եւ կամ զայն ցուցանէ՝ թէ ի գիշերի լինելոց է յարութիւն ի վերջին գիշերն յաւուր կիրակէի. յորում ժամու յարեաւ Քրիստոս ի մեռելոց՝ ի նոյն ժամն, այսինքն ի կիրակէի ի մէջ գիշերի յարուսցէ զամենայն մարդ։ Եւ որպէս յայնժամ ի լեառն Սինա եկն Աստուած փողով եւ որոտմամբ՝ հրով եւ միգով. այսպէս ի կատարածի փողով եւ բարբառով եւ որոտմամբ հրեշտակաց երեւի. որպէս ասէ Պօղոս եթէ՝ «հրամանաւ Տէր ինքնին ի ձայն հրեշտակապետին, եւ ի փող յետին, իջանէ յերկնից»։ Զի առաջին փողք՝ էին մարգարէքն։ Եւ միջին փողք՝ առաքեալքն եւ վարդապետքն. որք քարոզեցին ամենայն աշխարհի։ Եւ զվերջին փողն հրեշտակք բարբառեն։ Եւ թէ զի՞նչ իցէ բարբառն. այս է։ «Ահա փեսայ գայ. արիք ընդ առաջ նորա։ Յայնժամ յարեան ամենայն կուսանքն. եւ պարտարստեցին զլապտերս»։ Զքունն թէ թօթափեցին. եւ զլապտերս գործոցն առին։ Այլ իմաստնոցն լուցեալ այրէին որք զիւղն ունէին. եւ յիմարացն շիջանէին։ Ո՛հ ողորմելի եւ ողբալի էր իրն. անզերծանելի վիշտք զյիմար կուսանսն պաշարէին . եւ ոչ ունէին մխիթարութիւն ուստէք։ Յայնժամ մատուցեալ առ իմաստունն կուսանսն ասեն։ «Տուք մեզ ի յիւղոյ ձերմէ. զի ահա շիջանիմք»։ Յայնժամ խնդրեն՝ զոր ոչ կարեն առնուլ։ Ասեն՝ «գնացէք գնեցէք»։ Տես՝ զի ոչ առին զոր խնդրեցին. զի թէպէտ մարդասէրք էին իմաստուն կուսանքն, ոչ ողորմեցան. եւ թէպէտ յիմարքն ժտելով խնդրէին, ոչ առին. եւ թէպէտ կարօտութիւն ունէին իւղոյն՝ ոչ հասին։ Եւ զայն ցուցանէ թէ՝ չէ ժամանակ ողորմելոյ՝ ոչ թէ չկամին, այլ զի չէ ձեռնհաս. ոչ տան զոր խնդրեն։ Զայս եւ մեծն Աբրահամ ասէր առ մեծատունն. «վիհ մեծ է ընդ մեզ եւ ընդ ձեզ. թէպէտ կամեսցի ոք, ոչ կարէ անցանել»։ Վասնն այն ասացին թէ, «գնացեք ի վաճառանոցն՝ եւ գնեցէք»։ Եւ ո՞վ էր որ վաճառէ զիւղն. այս է՝ որք ի դրունս եկեղեցւոյ նստին աղքատքն. մուրացօղքն. որբն եւ այրին. հիւանդն. քաղցեալն. ծարաւին. կաղն եւ կոյրն։ Սոքա են որք վաճառեն մեզ զիւղ լապտերին։ Սոքա են որք զգարուն հոգւոցն բերեն մեզ։ Սոքա են միջնորդ եւ բարեխօս առ Տէրն յայնմ ահագին ատենին եւ աւուրն։ «Եւ ի գնալն՝ եկն փեսայն»։ Այսինքն է, եկն խնդութիւն. եկն արդարոց պարծանքն Քրիստոս. եկն ի մէջ գիշերի լոյսն։ «Ընդառաջ ելին եւ մտին. եւ փակեցաւ դուռն»։ Ո՛հ եւ եղուկ իմոց եւ լսելեաց. գողամ եւ սարսիմ պատմելով զյանցանս իմ։ Նոքա ցանկացան տեսանել զերկնաւոր առագաստն. եւ վասն այնորիկ աշխարհէս հրաժարեցան. զ հեշտութիւնս արհամարհեցին. ընդ ցանկութիւնս պատերազմեցան։ Եւ վասն զի ոչ ունէին զիւղն՝ փակեալ գտին զդուռն արքայութեանն։ «Եւ եկեալ ասէ բաշէին՝ Տէր Տէր բաց մեզ։ Եւ ի ներքուստ պատասխանի տուեալ թագաւորն ասէ. ամէն ասեմ ձեզ՝ ոչ ճանաչեմ զձեզ»։ Ո՛հ վերջին վշտացն եւ անդառնալի աղէտիցն. ոչ է ի ձեռնն հրեշտակաց խօսի Տէրն, այլ ինքն ետ զպատասխանին։ Նախզի՝ զձայնն լսիցեն, եւ զերեսն ոչ տեսցեն, մեծագոյն տանջանս կրեսցեն։ Եւ երկրորդ՝ զի մի լիցիին այլք միջնորդք եւ բարեխօսք. ինքն պատասխանիէ։ «Ամէն ասեմ ձեզ»։ այսինքն, ստոյգ եւ ճշմարիտ ասեմ ձեզ . «թէ ոչ ճանաչեմ զձեզ»։ Եւ գիտելի է աստ՝ զի վասն Դ պատճառի ոչ ճանաչէ մարդ զայլ ոք։ Նախ՝ թէ գոյնն փոփոխեալ լինի երեսացն. որ յառաջն սպիտակ էր, եւ յետոյ սեաւ։ Այսպէս որ յառաջն սպիտակ լինի հոգին՝ եւ յետոյ սեաւ մեղօք՝ Քրիստոս զնա ոչ ճանաչէ։ Երկրորդ՝ թէ ոչ ծածկէ զերեսս իւր, ոչ ոք ճանաչէ զնա։ Այսպէս որ ծածկէ զմեղս իւր եւ ոչ խոստովանի, Քրիստոս զնա ոոչ ճանաչէ. զի մեղքն նման է գործելւոյ. որ թէ ի բազում ժամանակս թաղեն՝ ոչ ապականի ի ներքոյ հողոյն. այլ որ ձգեն ի վերայ երկրի, շուտով հալի յարեւն եւ յանձրեւն։ Այսպէս թէ ծածկես զմեղսն եւ ոչ խոստովանիս՝ ամենեւին ոչ ապականի. եւ թէ յայտնես՝ շուտով ջնջի։ Երրորդ՝ յորժամ զնշանն որ յառաջն էր փոխեն՝ ոչ ոք ճանաչէ զնա։ Այսպէս որ խոխէ զնշան հաւատոյն, եւ ուրանայ զՔրիստոս, ոչ ճանաչէ զնա Քրիստոս Աստուած. եւ ոչ հրեշտակք։ Չորրորդ՝ յորժամ ոոք ի տղայութեան երթայ յօտարութիւն, եւ մինչ ի ծերութիւնն մնայ անդ, ոչ ոք կարէ ճանաչել զնա։ Այսպէս որ ի տղայութենէ իւրմէ օտարանայ յԱստուած պատուիրանացն մինչ ի ծերութիւնն, ոչ ճանաչէ զնա Աստուած։ Արդ՝ յայտ է որ յիմար կուսանքն թէպէտ ի տղայութենէ զկուսութիւնն պահեցին, այլ զողորմութիւնն կորուսին. չունէին զառաջին սրբութիւնն. այլ ծածկեցին մեղօք. վասնն այն ասէ Տէրն թէ՝ «ոչ ճանաչեմ զձեզ»։ Եւ ասեն նոքա ողբալով. Տէր ընդէ՞ր ոչ ճանաչես զմեզ. յորովայնէ ի քեզ անկաք. եւ իմանկութենէ զհետ քոյ եկաք. «եւ յանուն քո մարգարէացաք. եւ զօրութիւնս արարաք». ընչէ՞ր ոչ գիտես զմեզ։ Ասէ՝ վասն զի «քաղցեալ՝ եւ ոչ ետուք ինձ ուտել. ծարաւեցայ եւ ոչ արբուցիք ինձ. օտար էի եւ ոչ ժողովեցիք զիս. հիւանդ էի եւ ոչ տեսիք զիս. եւ այլն»։ Եւ նոքա ասեն. ընդունայն ապա պահեցաք զկուսութիւն. ինանիր աշխատեցուցաք զանձինս. եւ ցանկացաք երկնաւոր փեսայիդ։ Ասէ՝ այո կոյս էք, այլ յիմար էք. աշխատեցայք՝ այլ վարձս ոչ ունիք. հարսնացոյք՝ այլ զզարդն ոչ պահեցիք։ Եւ ոչ կամիմ առնուլ զհարսն որ ընդիմ բարուցս մարտնչի. իմ առագաստս խաղաղական է. խռովութիւն ոչ մատուցանեմ։ Մի ձանձրացուցանէք զիս առ դուրս։ Ողորմածացն է իմ արքայութիւնս. «ի բաց կացէք յինէն»։ Զի Տէր Տէր ասելովդ զիս՝ ոչ տամ ձեզ զարքայութիւն . այլ որ առնէք զկամս իմ։ Եւ դուք որ ասէք ցիս կրկին Տէր Տէր չէք արժանի. այսինքն, որ բանիւ եւ սրտիւ ասէք Ցիս Տէր Տէր։ Այլ պարտ էր երիցս արել զիս Տէր Տէր Տէր. այսինքն, որ սրտիւ՝ եւ բանիւ՝ եւ գործով ասէք զիս Տէր. ապա լինիք արժանի արքայութեանս իմում։ Եւ արդ եղբարք՝ տեսէք եւ ի միտ առէք. զի նոքա որ ի տղայութենէ ի վեր զկուսութիւնն պահեցին, շիջեալ լապտերօք՝ ամօթալից երեսօք՝ մթացեալ աչօք՝ գլխակորեալ գնացին. զի ողորմութիւն ոչ արարին առ ընկերս։ Եւ զայս ամենայն իմացեալ մեր, եթէ ինչս, եւ թէ փառս, եթէ վերակացութիւն, եւ եթէ ուսումն, եթէ իմաստութիւն, եթէ վարդապետութիւն, եւ զամենայն ինչս հոգեւորս կամ մարմնաւորս , օդուտ ընկերացն պատրաստեցուք։ Զի այս տաղանդն որ տուեալ է իւրաքանչիւր մարդոյ ըստ կարի իւրում։ Եւ ոչ ինչ այնպէս հաճոյ է Աստուծոյ, քան զհասարակաց օգուտն. «եւ սիրել զընկերն իբրեւ զանձն իւր»։ Մինչդեռ ժամանակս ի ձեռս է, մինչդեռ դատաւորն ի շնորհաց աթոռն է բազմեալ, մինչդեռ կարելի է մեզ զբարիս գործել, այժմ աղաչեսցուք զդատաւորն. այժմ հաշտեցուսցուք զնա։ Զի յորժամ նստցի ի համաշխարհական տենին ի դատողական աթոռն, ասիցէ ցմեզ. «եկ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ. մոտ յուրխութիւն Տեառն քոյ»։ Եւ թէ՝ «եկայք օրհնեալք հօր իմոյ». ժառանգեցէք զկեանս յաւիտենից»։ Որոց լիցի մեզ ամենայնոցն հասանիլ երանաւէտ ձայնին, եւ կոչման արդարոցն ընդ սուրբս իւր ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ ընդ հօր իւրում եւ ընդ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԺԳ. Նորին քարոզ մեծի չորեք շաբաթին. ի բան աւետարանին որ ասէ։ «Իբրեւ եկն Յիսուս ի Բեթանիա ի տուն Սիմօնի բորոտի, մատեաւ առնա կին մի՝ որ ունէր շիշ իւղոյ ծանրագնի. եւ թափեաց ի գլուխ նորա ի բազմականին»։ Մատ. 26. 6։

Քրիստոս անունն օծեալ թարգմանէ ըստ մերումս լեզուի Եւ է առաջին օծումն յարգադի կուսին. զի Բանն Աստուած՝ է օծ զմարդեղութիւն իւր միաւորելով ընդ իւրում աստուածութեանն. Աստուածն մարդ եղեալ եւ երեւեալ. եւ մարդկութիւնն Աստուած կատարեալ. եւ այնպէս Աստուածութեամբն օծեալ. որպէս ասէ մարգարէն. «էօծ զքեզ Աստուած Աստուած քո իւղով ուրախութեան առաւել քան զընկերս քո»։ Եւ դարձեալ՝ օծաւ մարդկաութեամբ ի հոգւոյն սրբոյ, յորժամ էջ ի յորդանան ի կերպ աղաւնւոյ. եւ հանգեաւ ի վերայ նորա որպէս ասէ ի գործս առաքելոց։ «ԶՅիսուս որ ի Նազարեթէ՝ զոր էօծ հոգւով սրբով եւ զօրութեամբ»։ Կոչի եւ այլ կերպիւ օծել՝ ըստ որում նիւթական իւղով ի կանանց օծեցաւ։ Վասն այսորիկ վաղ ժամանակօք առակախօսն իմաստուն՝ վերաձայնէ յերգոց երգս զկոչումն օծութեան ասելով։ «Իւղ թափեալ է անուն քո. եւ հոտ իւրոց քոց առաւել քան զամենայն խունկս»։ Զայս եւ աւետարանն պատմէ։ «Իբրեւ եկն Յիսուս ի Բեթանին, բերեալ կին մի շիշ իւղոյ. եւ թափեաց ի գլուխ նորա»։ Բայց երիս տեսանել պարտիմք։ Նախ թէ՝ զի՞նչ է իւղ թափեալ անուն քո։ Երկրորդ՝ թէ որպէս է հոտն առաւել քան զամենայն խունկս։ Երրորդ՝ ի տեսութիւն աւետարանի բանիս։ Եւ զի առաջին գլուխն իւղ թափեալ է անուն քո՝ բազում տեսութիւն ունի։ Նախ՝ ի սուրբ Երրորդութիւնն իմասցի. զի որպէս թափեալ իւղն յանօթն՝ անտես է եւ անզննին. այլ միայն հոտն եւ գոլորշին տեսանի յանօթոյն բուրեալ։ Այսպէս եւ անուանք ամենայն իրաց՝ անօթ եւ ցուցանօղք են բնութեան նոցա. որպէս մարդն ցուցանէ զմարդկութիւնն. եւ հրեշտակ զբնութիւն նոցին։ Այլ ի վերայ Աստուծոյ անուանքն՝ ոչ ցուցանեն զբնութիւն. զի անզննին է. այլ սակաւ ինչ անուամբն՝ յիմացումն գամք Աստուծոյ. որպէս հոտով իւղոյն ծածկապէս ծանուցեալ, եւ տեսեալ զարարածս որպէս գոլոշի, ճանաչեմք զարարիչն նոցա. այլ բութիւնն անտեսանելի է եւ անքննելի։ Երկրորդ՝ իւղ թափեալ է. այսինքն, օծեալն անուն եւ Քրիստոսն որպէս ասացաւ. զի սոքա զմի իր նշանակեն։ Երրորդ՝ իւղ է Աստուածութիւնն. եւ հեղաւ ի բնութիւնս մեր։ Մէկ՝ զի իւղեաց եւ աստուածացոյց զնա։ Երկրորդ՝ զի անբաժին միաւորեցաւ ի նա։ Երրորդ՝ զի զհոտն իւր եդ ի նմա. այսինքն զներգործութիւնն որ յառաջ գայր ի մարմնոյն։ Վասն այն ասէ աստուածաբանն. որպէս առօղն՝ նոյնպէս եւ առեալն Աստուած. զի մեր եղեւ եւ անբաժանելի բնութեամբ, եւ կամօք, եւ ներգործութեամբ. որպէս ինքն ցկոյրն ասէր. «դու հաւատաս յորդին Աստուծոյ». եւ ի հարցանելն նորա՝ Տէր ո՞վ է. եւ նա զմիաւորեալ բնութիւնս մեր եցոյց. զոր տեսանէր նա եւ խօսէր ընդ նմա։ Չորրորդ՝ իւղ թափեալ եւ ծնեալ. որպէս ասէ առակն։ «Կթեա կաթն՝ եւ եղիցի իւղ»։ Վասն զի նախ ի հօրէ ծնաւ Բանն Աստուած. եւ ի ծոց հօր՝ որով խնդայ հայրն։ «Զի իւղ զուարթ առնէ ասէ Դաւիթ»։ Եւ իմասունն ասէ. «ես էի որով ուրախ լինէր ընդիս Տէր»։ Երկրորդ դարձեալ՝ ծնաւ յիւղեփեցական անօթն ի Սուրբ Կոյսն Մարիամ, եւ ուրախացոյց զնա. ըստ որում ասէր հրեշտակն. «ուրախ էր լեր բերկրեալ Տէր ընդ քեզ»։ Երրորդ՝ ծնաւ ի նմանէ յայրն. եւ ուրախացան մոգքն եւ հովիւքն եւ հրեշտակքն։ Այլ ըստ այսմ օրինակի իմասցի խորութիւն բանիս։ Զի ի ծոց հօր էր անմարմին եւ անյայտ. ի ծոց կուսին մարմին եւ անյայտ. ի ծոց այրին մարմին եւ յայտնի տեսողացն զնա։ Իսկ իւղ եփեցական անօթ էր Սուրբ կոյսն. զի իւղ Բանն Աստուած՝ զմարմինն եւ զհոգի եւ զշունչ եւ զմիտս մեր՝ միաւորեաց եւ խառնաց ընդ իւրում Աստուածութեան. որպէս եւ յայլ ուրեք խառնարան կոչի կոյսն Սուրբ։ Եւ դարձեալ՝ որպէս թագաւորական եւ քահանայից իւղն լինէր ի չորից նիւթոց. ծաղիկ զմռնեայ. եւ խունկ եղեգնեայ . եւ հիրիկ. եւ կինամոն. եւ պարզ ձիթով եփեալ լինէր մի իւղ։ Այսպէս եւ Տէր մեր միաւորութեամբն մի եղեւ իւղ. եւ էօծ զմեզ շնորհօք իւրովք։ Հինգերորդ՝ կոչի իւղ թափեալ անուն. զի որպէս թափեալ եւ հեղեալ իւղն ի յանօթ անուշահոտէ զնա։ Այսպէս իւղ անունն՝ զոր նախանտանօք սամարացի կոչէին՝ թափեաց զիւղն այսինքն զշնորհս իւր, եւ էօծ զմեզ եւ անուանեաց քրիստոնեայ. որպէս ասէ առակն կիսամահ առն. որ անկաւ ի ձեռս աւազակաց. եւ քահանայն եւ ղեւտացին զանց արարին. իսկ Տէրն մեր գթացեալ առոողջացոյց ձիթով. այսինքն մկրտութեան շնորհօք. եւ գինեաւ՝ այսինքն հաղորդութեամբ մարմնոյն։ Յաղագս որոյ՝ իւղ թափեալ անուն կոչի անուն Տեառն մերոյ Քրիստոս։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ գլուխն, թէ ո՞րպէս է հոտ իւղոյ նորա առաւել քան զամենայն խունկս։ Այս է յայտնապէս միտքն. զի խունկ եւ իւղ՝ զանուշահոտ առաքինութիւնն եւ զսրբութիւնն Քրիստոսի նշանակէ։ Եւ այս ոչ միայն ըստ Աստուածութեանն, «զի սուրբ է Տէր Աստուած մեր ասէ Եսայի»։ Եւ արդար է Տէր՝ եւ զարդարութիւն սիրէ ասէ Դաւիթ»։ Այլեւ առաքինութիւն եւ սրբութիւն մարմնոյն Քրիստոսի՝ գերազանց է քան զամենայն առաքինութիւն մարդկան։ Եւ երեք է յատուկ առաքինութիւն մարդոյն Քրիստոսի. որ ոչ այլ ումեք պատշաճի մարդկայինս ազգի։ Նախզի՝ սկզբնական արդարութեամբ ծնաւ. եւ այնմ պատճառ է անսերմն յղացումն. իսկ այլ ամենայն մարդիկ կորուսեալ են զսկզբնական արդարութիւնն. եւ սկզբնական մեղօք եւ ցանկութեամբ մարմնոյն ծնանին։ Երկրորդ՝ նա միայն ի գործոց արդարացաւ. «զի որ երեւեցաւ մարմնով. արդարացաւ հոգւով։ Եւ մենեքեան մեղան եւ նուազեցան ի փառաց Որդւոյն Աստուծոյ որպէս ասէ առաքեալն Պօղոս»։ Երրորդ՝ ի նա միայն գտաւ մտաց սրբութիւն ըստ առաքելոյն. «մեք զմիտս Քրիստոսի ունիմք». այսինքն սրբութեամբ։ «Իսկ ամենայն մարդկան միտք՝ հաստատեալ են ի խնամս չարին վկայէ Աստուած». եւ ո՞ պարծեսցի սիրտ սուրբ ունիլ ասէ առակն»։ Իսկ մեք ոչ ի գործոց, այլ ի հաւատոցն ընկալաք զսկզբնական արդարութիւնն, եւ զներգործութիւն մարմնոյ, եւ զսրբութիւն մտաց։ Վասն այն ասէ։ «Հոտ նորա առաւել է քան զամենայն խունկս առաքինութեան մարդկան»։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի առաքինութիւն որ խունկ անունի՝ է վասն վեց պատճառի։ Նախզի՝ չորս նիւթ էր խնկոցն. այսինքն, ստաշխն՝ քաղբան՝ եղունգն եւ կնդրուկն. զորս խառնէին աղալով։ Նմանապէս եւ չոորս են առաքինութիւնք մեր ընդ միմեանս խառնեալ. այսինքն. խոհեմութիւն, արիութիւն, ողջախոհութիւն, եւ արդարութիւնն։ Երկրորդ՝ Աստուծոյ է խունկն. ըստ այնմ, «յամենայն տեղիս մատչի խունկ անմուան իմոյ եւ վասն Աստուծոյ են առաքինութիւնք մեր»։ Երրորդ՝ ծուխ խնկոոյն ի վեր ելանէ. «եւ առաքինութիւն մեր՝ յերկինս է ասէ առաքեալն»։ Չորրորդ՝ եւ զմարդիկ զմայլէ հոտն. եւ առաքինութիւնք մեր՝ շահ եւ օգուտ են մարդկան. ըստ այնմ, «հաճոյ լինիմք առաի Աստուծոյ եւ մարդկան»։ Հինգերորդ՝ որպէս խունկն ի հուր մերձեալ բուրէ զհոտն. այսպէս եւ սիրովն Աստուծոյ զօրանայ առաքինութիւնն մեր։ Վեցերորդ՝ խուկն քաւութիւն մեղաց , եւ հաշտութիւնն Աստուծոյ գործէ. եւ առաքինութիւնն մեր՝ քաւէ զմեղս. եւ զԱստուած հաշտեցուցանէ. որպէս երբեմն Ահարօն եւ փենէհէզ խնկով բարձին զմահ. եւ հաշտեցաւ Աստուած։ Յաղագս այսորիկ՝ առաքինութիւն մեր՝ խունկ անուանի անուշահոտ։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ՝ տեսցուք զբան աւետարանիս եւ ասէ։ «Իբրեւ եկն Յիսուս ի տուն Սիմօնի այլն»։ Ասեն վարդապետք թէ՝ երեք կերպիւ երթայ մարդ ի տուն այլոց։ Նախ մեծարեալով. որպէս ի տուն Սիմօնի՝ որ «աղաչեաց զնա զի կերիցէ ճաշ ընդ նմա»։ Երկրորդ՝ ինքնակամ. որպէս ի տուն Զաքէայ։ Երրորդ՝ որպէս զաղքատս. քանզի ասէ տեսիլն ի դէմս Քրիստոսի թէ՝ «ես բախեմ զդուրս. եւ թէ բանայ ոք՝ մտանեմ առ նա. եւ ուտեմ հաց ընդ նմա, եւ նա ընդիս»։ Եւ զի յոյժ սիրէ Քրիստոս գալ եւ բնակիլ ի մէջ մարդկան. եւ հանգանակիլ ընդ նոսա. քանզի ասէ Սողոմօն ի դէմս Քրիստոսի թէ, «ես բնակացայց ի մէջ մարդկան»։ եւ աստ հանգանակեցաւ ընդ Մարիամայ Մագդաղենացւոյն։ Զի նա Գ ցեղ կերակուր եբեր, եւ եդ առաջի Քրիստոսի. բայց էր թթու. եւ Քրիստոս երեք ցեղ այլ քաղցր խառնեաց անդ։ Առաջին կերակուր Մարիամայ՝ զղջումն. եւ Քրիստոսին որ ողորմեցաւ նմա։ Երկրորդ՝ խոստովանիլն. եւ Քրիստոսին որ եթող նմա։ Երրորդ՝ ապաշխարեալն. եւ Քրիստոսին որ ետ նմա զերկնից արքայութիւնն։ Բայց Սիմօն անիրաւ դատեաց զՔրիստոս եւ զկինն. զի ասաց՝ թէ մարգարէ էր սա, գիտէր թէ որպիսի կին մերձենայ. եւ զՄարիամ, զի աղտեղի համարէր զնա. վան այն ասաց Քրիստոս. Սիմօն կամիմ ինչ հարցանել ցքեզ։ Ումեմն փոխատունի՝ ոմն պարտական էր հինգ հարիւր դահեկան. եւ ոմն յիսուն։ Հինգ հարիւրն պարտական էր Մարիամ. զի հինգ զգայութեամբ կատարեալ հարիւրովն զամենայն մեղս գործեալ էր։ Իսկ յիսնին պարտական էր Սիմօն. զի այլ սակաւ էր։ Եւ յիսունն՝ հինգ տասն է. եւ սա հինգ զգայութեամբ մեղացեալ էր ի տասն օրէնսն. եւ երկոցունցն շնորհեաց։ Զի ամենայն որ մեղանչէ՝ ոչ կարէ վճարել առանց ողորմութեանն Աստուծոյ. որպէս ոք կարէ ինքեամբ անկանիլ ի խորխորատ. բայց ինքեանմբ ոչ կարէ ելանել։ Երկու աստղ կայ յերկինս՝ որ բնաւ ոչ մտանէ. որպէս բեւեռն. մի ի հիւսիս, եւ մի ի հարաւ. ի վերին ծովուս՝ վերին աստեղբն կարեն նաւավարքն ուղղիլ. եւ ի հարաւային ծովուն՝ ներքին աստեղբն։ Վերին աստղն՝ նշանակէ զսուրբ Աստուածածինն. զի հրեշտակք եւ կուսանք՝ նովաւ ուղղեն զռաքինութիւն եւ զկուսութիւն օրինակ առնլով։ Եւ ներքին աստղն՝ զՄարիամս զայս. որ լինի օրինակ ստորնայնոց մեղաւորացս. որք առնուն ի սմանէ օրինակ զյոյս դարձին։ Եւ սա բազում բարութիւնս եւ բարիս մեզ ուսուցանէ։ Նախզի՝ այլք մեղաւորք՝ յապաղին ի խոստովանութիւն. եւ սա իբրեւ լուաւ ի Քրիստոս, ի նմին ժամու եկն ի խոստովանութիւն։ Երկրորդ՝ ոմանք զմեծ մեղս թաքուցանեն. յորմէ գարշելի հոտ ելանէ. իսկ սա զամենայն յայտնեաց. այսինքն է , զամենայն իւղն եհեղ։ Երրորդ՝ զիի այլք յետ խոստովանութեանն՝ դառնան ի մեղս եւ ի փսխածն. իսկ սա եկաց առ ոտս Յիսուսի։ Չորրորդ՝ զի այլք պարծին զմեղս իւրեանց առաջի մարդկան լրբութեամբ. իսկ սա ամօթով, եւ ոչ կամէր ի վեր հայիլ։ Հինգերորդ՝ այլք ծիծաղելով խոստովանին. եւ սա լալով։ Վեցերորդ՝ այլք տրտնջելով եւ տրտմութեամբ ապաշխարեն. եւ սա ուրախութեամբ։ «Եւ հերով իւրոով ջնջէր»։ որ է պատահումն։ Նշանակէր հերն զմեծութիւն աշխարհիս։ որ պարտ է զամենայն հեղուլ ի վերայ ոտիցն Քրիստոսի որք են աղքատք. որպէս նա զամենայն իւղն եհեղ։ Եւ տեսէք եղբարք՝ զի ապաշխարութիւն մեղաւորաց առաւել ընդունելի է, քան որք յանձինս արդար ձեւանան, եւ զբարիս ոչ գործեն. որպէս Սիմօնի ասաց փրկիչն։ Եւ կինն պոռնիկ որ էօծ զՏէրն՝ լիապէս ունէր զերեք մասունս ապաշխարութեան։ Զզղջումն ցուցանէր արտասուքն։ Եւ զխոստովանութիւնն համբոյր ոտիցն։ Եւ զգործն իւղն։ Վասն որոյ՝ ասաց Տէրն. «թողեալ լիցին քեզ մեղք քո»։ Եւ զդպիրսն եւ զփարիսեցիսն անարգեաց. զի չունէին զապաշխարութիւն. եւ զանձինս արդար կարծէին։ Իսկ միւս աւետարանիչն ասէ. «տեսին աշակերտքն եւ զայրացան, թէ ընդէ՞ր եղեւ կորուստ իւղոյդ. պարտ էր վաճառել եւ տալ աղքատաց»։ Յուդա զայս նենգութեամբ ասաց. զի գող էր եւ արծաթասէր. իսկ այլ աշակերտքն՝ բարի մտօք ասացին։ Նախզի՝ լսեալ էին ի Քրիստոսէ, թէ «զողորմութիւնն կամիմ եւ ոչ զզոհ եւ զպատարագս»։ Դարձեալ մեղադիր լինէր հրէիցն, թէ «թողին զծանր ծանր օրինացն. այսինքն, զդատաստանն եւ զողորմութիւն եւ զհաւատս»։ Դարձեալ՝ եւ ի լերինն բազում ինչ վասն ողորմութեան խօսեցաւ. յայսմանէ զմտաւ ածէին թէ, զողջակէզս չընդունի՝ եւ ոչ զհին պաշտօնն՝ որչափ առաւել զիւղոյն պէտսն ոչ ընդունի։ Նաեւ մարգարէն ասէ. «իւղ մեղաւորի մի օծցէ զգլուխ եմ»։ վասն այն աշակերտքն մեղադիր լինէին կնոջն։ Այլ Քրիստոս վասն վեց պատճառի թոյլ ետ եւ ի գլուխն իսկ թափել զիւղն։ Նախ զմիտս կնոջն ետես զի յոյժ զղջացաւ. եւ երկիւղիւ եւ ջերմն սիրով եւ մեծ հաւատով եւ յուսով եկն առ Յիսուս։ Երկրորդ՝ զի որպէս մարդ եղեւ յղանալով յարգանդի. եւ կաթամբ սնանիլ յանձն էառ . նոյնպէս եւ օծանիլ ի կնոջէն ոչ հրաժարեցաւ։ Երրորդ՝ զի եւ հայրն նորա զճենճերն եւ զծուխն ընդունեաց. եւ ի պատարագին իւղ մատուցանէին. նոյնպէս եւ Որդին Աստուծոյ՝ ի ձեռաց կնոջ զիւղն ընկալաւ։ Չորրորդ՝ զի Յակօբ զարձանն իւղով էօծ. եւ քահանայքն եւ թագաւորքն՝ իւղով օծանէին յօրինակ Քրիստոս. վասն այն ճշմարտութիւնն ընկալաւ զօծումն իւղոյ՝ զի կատարեսցին օրինակքն։ Հինգերորդ՝ ի խորհուրդ թաղմանն եւ գերեզեմանին. զի իւղաբեր կանայքն ոչ կարէին օծանել զմարմինն. աստ ընկալաւ զօծումն. որպէս ասէր՝ «առ ի թաղելոյ զիս նշանակեաց»։ Վեցերորդ՝ ի յօրինակ եւ ի յոյս մեղաւորացս մեզ. զի յորժամ ի պոռնիկ կնոջէն ընկալաւ զիւղն ի գլուխն՝ զի զղջացաւ ի սրտի. նոյնպէս եւ զամենայն մեղաւորաց աղօթս եւ զնուէրս ընդունի Քրիստոս. յորժամ զղջանամք ի մեղաց։ Իսկ որ մարգարէն ասէ թէ՝ «մեղաւորին իւղն մի օծցէ զգլուխ իմ». այն է՝ որ զանզեղջ մեղաւորին զպատարագն ոչ ընդունի. եւ զաղօթն ոչ լսէ։ Եւ այն որ ասաց աշակերտացն. «թոյլ տուք դմա. զի գործ մի բարի գործեաց՝» կրկին ունի տեսութիւն։ Նախզի՝ կինն պոռնիկ խնդութեամբ գնասցէ. եւ զի մի յուսահատեսցի բանից աշակերտացն որք զայրացան։ Երկրորդ՝ ի խրատ մեզ ասէ սուրբն Ոսկէբերան. թէ ոք գայ եւ սպաս նուիրանաց կազմէ յեկեղեցիս յնչից իւրոց՝ սկիհ, կամ նափորտ, կամ խաչ կանգնեսցէ, եւ եկեղեցի շինեսցէ, եւ այնու հաճոյ լիցի արդարանալ ի մեղաց, նա դու մի կասէր զյօժարութիւն նորա. թոյլ տուր նմա. զի զինչ եւ կամեսցի արասցէ. եւ զթողութիւն մեղաց գտցէ։ Այլ թէ գայցէ առ քեզ եւ հարցանիցէ թէ, զի՞նչ առնիցեմ, յայնժամ տուր նմա զբարւոք խրատն։ Եթէ պարտ է աղքատաց բաշխել. կամ խաչ կանգնել. կամ եկեղեցի շինել, եւ այլն։ Եւ այնպէս մեծ է մարդասիրութիւնն Քրիստոսի. զի եւ կնոջ միոյ պոռնիկ անսայր զոտսն համբուրել. եւ իւղովն թանալ. եւ հերովն մաքրել։ Եւ թէ կամիմք, եւ այժմ մեք համբուրեմք զՔրիստոս միջնորդութեամբ եւ անընդմիջաբար։ Այսինքն, ներքին զգայութեամբ անընդմիջաբար վեցիւք իրօք համբուրեմք զՔրիստոս։ Նախ իմացմամբ եւ աղօթիւք հպիւք մտօք եւ խօսիմք ընդ նմա. զի աղօթքն խօսք է ընդ Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ կատարեալ հաւատով համբուրեմք զՔրիստոս։ Երրորդ՝ յուսով։ Չորրորդ՝ ջերմ սիրով։ Հինգերորդ՝ զղջմամբ ի մեղաց։ Վեցերորդ՝ շնորհօք ինչ օծութեամբ. քահանայ, կամ պաշտօնեայ, եւ այլ ինչ. սոքօք անմիջոց ներքին զգայութեամբ ի համբոյրս գամք Աստուծոյ։ Նոյնպէս եւ միջնորդիւ արտաքին զգայութեամբն՝ վեց եղանակաւ համբուրեմք զՔրիստոս։ Նախ՝ շրթամբք որպէս զխաչն եւ զեկեղեցի, զՔրիստոս համբուրեմք։ Երկրորդ՝ ճաշակելով զմարմինն ե զարիւնն նորա, միաւորիմք ընդ նմա։ Երրորդ՝ խօսելով եւ լսելով զբանս Աստուծոյ՝ համբուրեմք զԱստուած։ Չորրորդ՝ տեսութեամբ աչաց համբուրեմք։ Հինգերորդ՝ հոտոտելով զհոտ սրբութեան՝ զանուշահոտութիւնն Քրիստոսի ընդունիմք։ Վեցերորդ՝ շօշափելով եւ համբուրելով. որպէս զփրկական խորհուրդն, եւ զայլ ինչ կատարելով զխորհուրդս եկեղեցւոյ սրբոյ։ Այսպէս միջնորդութեամբ զգայարանացս համբուրի Քրիստոս։ Այժմ մարմնական կենօք. եւ կատարեալն ի հանդերձեալն. յորում «բազմեցուսցէ ի սեղան հօրն երկնաւորի եւ անցեալ պաշտեսցէ»։ Որում եւ զմեզ զամենեսեան արժանի արասցէ համբուրի բերանոյ Իւրոյ երկնաւոր խնդութեանցն, Քրիստոս Յիսուս Տէրն մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԺԴ. Յայլմէ քարոզ ապաշխարութեան. որեւ յապաշխարօղ արձակսն պատշաճի. ի բանն՝ «Ոչ է պիտոյ բժիշկ ողջաց, այլ հիւանդաց. եւ ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս յապաշխարութիւն»։ Ղուկ. 5. 31։

Վարդապետք ասեն թէ Աստուծոյ ողորմութիւն է ի վերայ. մեղաւորաց։ Եւ այս յայտնի լինի բազում կերպիւ։ Նախզի՝ պահէ զնոսա ի ձեռաց առիւծուցն սատանայի. որպէս ասէ յողբն։ «Ողորմութիւնն Աստուծոյ է՝ զի ոչ կորեայք. զի ողորմութիւնք Տեառն անսպառ են»։ Երկրորդ՝ ողորմած է Աստուած. զի զմեղաւորն այս կենաց բարութեամբս յագեցուցանէ. որպէս ասէ աւետարարանն։ «ծագէ զարեգակն ի վերայ չարաց եւ բարեաց. եւ ածէ անձրեւ ի վերայ արդարոց եւ մեղաւորաց։ Երրորդ՝ զի ժամանակ ապաշխարութեան տայ. որպէս ասէ մարգարէն Եզէկիէն . «ոչ կամիմ զմահ մեղաւորին. այլ զդառնալ»։ Չորրորդ՝ թէ մեղաւորն փութով ոչ դառնայ, այլ յամէ ի մեղսն, Աստուած երկայնմտութեամբ համբերէ. եւ առժամայն ոչ պատժէ. որպէս ասէ Պօղոս. «ո՞չ գիտէք՝ զի քաղցրութիւնն աւ ողորմութիւնն Աստուծոյ՝ զձեզ յապաշխարութիւ ածէ»։ Եւ Եսայի ասէ. «վասն այն համբերեցի ձեզ՝ զի ողորմեցայց ձեզ»։ Հինգերորդ՝ զի ինքն Աստուած աղաչէ զմեղաւորն դառնալ ի մեղաց. որպէս ասէ Եսայեաւ. «գնայիր ընդ բազում հոմանիս քո. եւ ոչ դարձար առիս. այժմ դարձ արիս՝ եւ ես ընկալայց զքեզ»։ Վեցերորդ՝ զի թէ մեղաւորն որ տկար է, ոչ դառնայ առ Աստուած, կամ վասն ծուլութեան, կամ վասն երկիւղի, բայց Աստուած որպէս մարդասէր բժիշկ՝ առ նա գայ եւ բժշկէ. որպէս գնաց Քրիստոս առ Մատթէոս մաքսաւորն եւ առ Զաքէոս եւ յայլս բազումս. եւ բժշկեաց զնոսա. որպէս ասէ աւետարանն. «ժողովեցան առ նա ամենայն մաքսաւորք եւ մեղաւորք. յայնժաեմ տրտնջէին փարիսեցիքն, եթէ ընդ մեղաւորս եւ ընդ մաքսաւորս ուտէ եւ ըմպէ վարդապետն ձեր։ Պատասխանի ետ եւ ասէ։ Ոչ է պիտոյ բժիշկ ողջաց՝ այլ հիւանդաց»։ Արդ մեզ պարտ է առ մարդասէր բժիշկն Քրիստոս գնալ վասն չորս պատճառի։ Առաջին՝ զի նա ողորմած եւ խոնարհ բժիշկ է. զի զհիւանդաց առողջութիւն, եւ զմեղաւորաց փրկութիւն յերկրի յոյժ սիրէ։ Եւ այս չորս իրօք յայտնի է։ Նախզի՝ նա ի յոյժ հեռի վայր եկն առ մեզ. որպէս ասէ Դաւիթ. «ի ծագաց երկնից են ելք նորա»։ Վասն զի հրեշտակք որք ի յերկինս էին՝ ոմանք անկան եւ մեռան. որպէս սատանայ որոյ հնար չէր բժշկութեան. եւ ոմանք կացին եւ մնացին ի բարիս՝ եւ ոչ հնարր տկարութեան։ Վասն այն երկնաւոր բժիշկն՝ ոչ էր անդ ի պէտս. զի բժիշկ ոչ է ի պէտս ողջաց, եւ ոչ մեռուցելոց, այլ հիւանդաց. եւ հիւանդութիւն ի յայս աշխարհս կայր. վասն այն աստ եկն։ Երկրորդ յայտ է՝ զի էր նա ի յոյժ բարձրագոյն եւ լուսաւոր տեղւոջ. էջ ի յոյժ ստորին եւ նսեմ երկիր. որպէս ասէ Եսայի . «ահաւասիկ Տէր նստեալ ի վերայ թեթեւ ամպոյ, եկեսցէ յԵգիպտոս»։ Ամպ թէթեւ Կոյսն Սուրբ է. զի թեթեւ էր յամենայն վայրաքարշ մեցաց։ Եւ Եգիպտոսն խաւար անուանի որ է աշխարհս այս լի հիւանդութեամբ. զի բարձր տեղին առոցջ է։ եւ ցածն վատառողջ։ Երրորդ նշան՝ զի որդին Աստուծոյ մարմին է առ ի մէնջ. եւ զփորձ էառ տկարութեանս մերոյ իւր չարչարանօքն. որպէս ասէ Եսայի. «նա զհիւանդութիւնս մեր բառնայ. եւ վասն մեր չարչարի»։ Որպէս այն հաւն որ ի հիւանդն հայի եւ զցաւն յինքն առնու։ Եւ Պօղոս ասէ. «զգեցաւ մարմին խոնարհութեան մերոյ». այսինքն տկարութեան. վասն այն առաւել գութ ունի ի վերայ մեղաւորաց. զի զփորձ էառ տկարութեան մերոյ։ Չորրորդ՝ վասն այն եկն առ մեզ՝ ոոր շրջէր շուրջ զգեղօք եւ քաղաքօք եւ քարոզէր. եւ կոչէր զամենայն մեղաւորս եւ զհիւանդս, զի բժշկեսցէ. վասն այն ասէ։ «Ոչ է պիտոյ բժիշտկ ողջաց որք զինքեանս ողջ գիտեն, այլ հիւանդաց՝ որք զցաւս իւրեանց ճանաչեն»։ Եւ Քրիստոս ոչ է որպէս մարմնաւոր բժիշկ, որ առ փարթամս երթայ՝ եւ առ աղքատս ոչ։ Այլ Քրիստոս առաւել առ աղքատ հիւանդս երթայր. որպէս ասէ աւետարանն թէ, հարիւրապետն յորժամ ասաց զծառային ցաւն, Քրիստոս ասաց. «ես եկից եւ բժիշկեցից զնա»։ Եւ զի Քրիստոս այնչափ խոնարհ եւ ողորմած բժիշկ է՝ որ չէ պարտ մեղաւորացն անյոյս լինիլ։ Այս առաջին պատճառն։ Երկրորդ պատճառ՝ պարտ է առ այնպիսի բժիշկն երթալ. զի բազումք եւ զանազան ախտիւք լցեալ եմք. որպէս ասէ Եսայի. «յոտից միչեւ ցգլուխ չիք առողջութիւն»։ Նախ ցաւ գլխոյն՝ որ ցուցանէ զագահութիւնն. որ բազու հոգ աշխարհիս՝ ցաւեցուցանէ զգլուխն. այս է՝ զհոգին մարդոյ. որպէս ասէ ի չորրորդ թագաւորութեանց. «զի պատանեակն ասաց ցհայրն. գլուխ իմ գլուխ իմ՝ եւ մեռաւ»։ Եւ երեք ազգ ցաւի հոգի ագահին։ Նախ՝ որ մեծ ցաւօք ժողովէ։ Երկրկրորդ՝ որ յոյժ երկիւղիւ պահէ։ Երրորդ՝ որ մեծ ցաւօք վատնէ։ Եւ գիտելի է՝ զի ասեն բժիշկք թէ, ի մարդոյ ճակատն մին երակ կայ՝ թէ ի նմանէ երակ առնու, շատ ցաւ ի գլխոյն հանէ։ Շահ առորւ մարդոյն հոգին ցաւի. եւ յորժամ երակ առնու, այսինքն զշահն ձգէ, առողջանայ հոգին. եւ ոչ բարակ առնու զերակն որ կաթելով գնայ, այլ պարտ է արձակ առնուլ։ Զայն ցուցանէ՝ որ շահ առուն փոքր դարձուցանէ, չէ լաւ երակահատ. այլ որ զամենայն դարձուցանէ, եւ յամենայն հրաժարի. ի հալալէ եւ ի հարամէ։ Այլ շահ առու մարդն՝ նման է տզրկի, ոոր լնանի արեամբ կենդանւոյն. եւ որչափ կենդանի է, ոչ ձգէ զծծեալ արիւնն. այլ յորժամ ի կրակաց մոխիրն ձգեն, ուռի եւ պատառի. եւ զամենայն արիւնն ձգէ եւ փսխէ։ Նոյնպէս շահառուն որչափ կենդանի է, ոչ տայ ի յետ զոր լցեալ է յաղքատաց. այլ յորժամ մահու օրն գայ, եւ երկիւղ դժոխոցն պաշարէ, յայնժամ զամենն դարձուցանէ։ Եւ թէ ոչ յայն ժամ բայց ինչ յետոյ՝ ցաւն նեղէ ուռի եւ պատառի. յայնժամ յոչ կամայ զամենն թողու եւ սատակի. եւ անշահ է այնպիսի թողուլն։ Երկրորդ ցաւ մեղաւորացն՝ որ սիրտն ցաւի։ Եւ երեք ազգ է։ Նախ՝ սէր ախտաւոր շնութեանն. եւ զայս ցաւս՝ ունէին ծերքն շուշանայ. որպէս ասէ Դանիէլ։ «Եւ էին երկոքին ծերքն հարեալ ի նա. եւ ոչ պատմէին միմեանց. եւ այս ծանր հիւանդութիւն է . որպէս ասէ Ովսէէ։ «Զի զՏէր թողին անխտիր լինիլ ի պոռնկութիւն. եւ զգինի եւ զարբեցութիւն ընկալաւ սիրտ ժողովրդեան իմոյ»։ Երկրորդ ցաւ սրտին՝ է երկչոտութիւնն որ երկնչի սաստիկ. վասն այսորիկ չէ պարտ երկնչիլ. որպէս Նաբաղ որ յահէն Դաւի սիրտն քարացաւ եւ մեռաւ. որպէս ասէ յառաջին թագաւորութեանցն։ «Յորժամ պատմեաց կին նոցա, մեռաւ սիրտ նորա ի նմա. եւ նա եղեւ որպէս քար»։ Նոքա են՝ որք երկնչին յապաշխարհութենէ եւ ի կորուսանելոյ զինչս մարմնաւորս, եւ ի մեռանելոյ Քրիստոսի։ Յայսմանէ ոչ է պարտ երկնչիլ. զի ասէ Քրիստոս։ «Մի յերկնչիք յայնցանէ՝ որ զմարմինն սպանանեն. յայլ յայնմանէ՝ որ ունի իշխանութիւն կորուսանել զհոգին եւ զմարմին ի գեհենին»։ Երրորդ ցաւ սրտին՝ է նախանձն. որպէս հրէայքն նախանձեցաւ ընդ Ստեփաննոսի. որպէս ասէ գործքն։ «Եւ լուեալ զայս՝ զայրանային ի սիրտս իւրեանց. եւ կրճտէին զատամունս ի վերայ նորա»։ Այլ զցաւ սրտին՝ երեք ազգ դեղօք առողջացուցանեն բժիշկք։ Նախ մաճունն է ոսկւով եւ մարգարտով խառնեալ. որ զջերմութիւն սրտին տանի։ Նշանակէ զկուսութիւնն եւ զսրբութիւնն՝ որ է ընդդէմ պոռնկութեանն. զի յորժամ պոռնիկն խորհի զկուսութիւն սուրբ Աստուածածնին եւ զՔրիստոսին եւ զհրեշտակաց եւ զայլ սրբոց, յայնժամ սրբի յախտէն. եւ հովանայ շնորհօք հոգւոյն։ Երկրորդ դեղ՝ որ զտկարութիւն եւ զերկչոտութիւն սրտին տանի. որպէս յուսն որ է ծխանելի փայտն. եւ մրջանն, եւ վարդ է ջուրն։ Որք նշանակեն զխաչն Քրիստոսի եւ զմարմին փրկչին. որ կարմիր ներկեցաւ ի խաչին. եւ զջուրն որ բղխեաց ի կողէն։ Զի որ ի միտ ածէ զչարչարանսն Քրիստոսի, յայնժամա զօրանայ վհատեալ սիրտ նորա. եւ ոչ երկնչի վասն Քրիստոսի մեռանիլ. որպէս ասէ Քրիստոսի. «քաջալերեցարուք՝ զի ես յաղթեցի աշխարհի»։ Երրորդ՝ մահացու սրտին օգնէ թրիաղն. այսպէս ընդդէմ նախանձին՝ օգտէ հոգեւոր թրիաղն. եւ թրիաղն յօձէն լինի. զոր սպանանեն, եւ զայլ դեղս խառնեն։ Օձն սատանայ է՝ որ է պատճառ նախանձու. որպէս ասէ իմաստունն։ «Նախանձու բանսարկուին եմուտ մահ յաշխարհս»։ Զոր պարտ է սպանանել՝ եւ զսիրոյն պատուիրանն ի ներս խառնել. եւ առողջանայ սիրտն յատելութենէ եւ ի նաշանձէ . ըստ այնմ, «բարձից ի ձէնջ զսիրտ քարեղէն. եւ տաց ձեզ զսիրտ մարմնեցէն». վասն այն պարտ է երթալ առ հոգեւոր բժիշկն Քրիստոսի։ Երրորդ տկարութիւնն՝ է յոտսն. որ նշանկէ զհեղգութիւնն. ոորպէս ասէ ի մնացորդացն. «եւ ախտացան սաստիկ ոտքն. եւ հիւանդացաւ յոյժ. եւ ի հիւանդանալն իւրում, ոչ խնդրեաց զՏէր. այլ խնդրեաց զբժիշկս»։ Այսպէս ամենայն ծոյլք որոց ոտք հոգւոյն հիւանդացեալ են, ի բարին ոչ շարժին. ի պատարագն՝ ի յաղօթս՝ ի խոստովանութիւնն՝ եւ յողորմութիւնն ոչ օթենան։ Վասն այս հիւանդութեանս՝ ասեն բժիշկ թէ, այլ հնար ոչ կայ, քան զաղուեսի մորթին, զորր թա ժայ հանեն եւ տաքատաք զոտսն փաթաթեն որ ողջանայ։ Աղուեսն նշանակէ զսատանայ եւ զկամարաս նորա. ըստ այնմ, «աղուեսուց որջք գոն ի սիրտ մեղաւորաց. եւ ինձ ոչ։ Եւ երթայք ասացէք աղուսուն այնմիկ»։ Եւ այն է մորթ աղուեսուն՝ զի յորժամ չարքն որ տեղիք են սատանայի սատակին, եւ մեծութիւնն եւ փառք որք մորթ են կորնչին, եւ հոգիք նոցա ի դժոոխս երթան, յիշեն զայս եւ արիանան եւ ապաշխարեն. եւ ոչ առնելով այնպէս, «բաժինք աղուեսուց եղիցին սատանայի»։ Երրորդ պատաճառ՝ պարտ է առ այս բժիշկս երթալ. զի ոմանք խորշին ի բժիշկէ, թէ ծանր դեղ տայ է դառն. եւ ոմանք վասն աղքատութեան չերթան, թէ ի ծանր գին վաճառէ։ Այլ առ բժիշկն Քրիստոսի՝ կարէ ոք երթալ. զի զգեղ սորա կարէ ամենայն ոք ի ձեռն ածել, եւ կարէ ուտել. քանզի՝ ո՞ր դեղ դիւրին է քան զայն, որ ի ձեռն առաքելոցն տայ Քրիստոս. որպէս ասէ երկրորդ կորնթացւոցն. «զի որ ըստ Աստուծոյ տրտմութիւն է, զապաշխարութիւն ի փրկութիւն առանց զղջանալոյ գործէ»։ Ո՞ր դեղ հեշտանալի է քան զայն, որ Աստուած ի ձեռն Սողոմօնի ասէ. «որ ծածկէ զամբարտաւանութիւն՝ ոչ յաջողեսցի. իսկ որ յանդիմանէ, սիրելի եղիցի»։ Ո՞ր դեղ դիւրին է քան զայն, որ Քրիստոս տայ. «թողէք եւ թողցի ձեզ»։ ոչ ասէ թէ ծաղիկ եւ խոտ եւ կեղեւ. եւ կամ պտուղ բերէք, զոր աղքատք ոչ կարեն ի ձեռն բերել։ Այլ ասէ՝ զղջացիր եւ խոսովանեա. եւ թող եղբօրն։ Բայց Երեմիա զարմանայ յոյժ՝ որ այնպիսի տկարութիւն կայ յեկեղեցին. եւ բժիշկն Քրիստոս մերձ, եւ ոչ բժշկին. որպէս ասէ։ «Մի թէ ռետին ո՞չ գուցէ ի գաղայադ. կամ բժիշկ ո՞չ է անդ. ընդէ՞ր ոչ եղեւ անդ բժշկութիւն դստեր ժողովրդեան իմոյ»։ Գաղայադ թարգմանի ժողովում վկայութեանց. որ է չարչարանքն Քրիստոսի. ուր ժողովեցան վկայութիւնքն Քրիստոսի. երկիր շարժեցաւ, արեգակն խաւարեցաւ. վէմք պատառեցան. եւ անդ ռետին բազում. որ ել ի կողիցն Քրիստոսի եօթն խորհուրդ եկեղեցւոյ. որ կազմեցաւ դեղ հոգւոյ. եւ բժիշկն Քրիստոս ի խաչին կանգնեալ. զի ա՞րդ մեղաւորք ոչ բժշկին։ Վասն զի ոչ երթան առ բժիշկն. զվէրս ոչ կամին ցուցանել. կամ զի ոչ գիտեն. կամ զի ոչ կամին խոնարհիլ։ Զի զսահման մարդոյն այսպէս դնեն իմաստասէրք թէ, մարդն է բանաւոր կենդանի. մահկանացու. մտաց եւ խորհրդոյ ընդունակ։ բնութեամբ հեզ։ Այսպէս ապաշխարութեամբ սահմանեալ է զմեզ։ Նախ դնել զմտաւոր կենդանին. այս է՝ որ զիւր մեղսն ճանաչէ։ Երկրորդ՝ որ զինքն մահկանացու իմանայ։ Երրրորդ՝ որ խօսուն լինին. այս է որ խոստովանի։ Չորրորդ՝ որ ընդունակ լինի խրատու զոր ինչ խոստովանահայրն ասէ։ Հինգերորդ հեզ՝ որ զամենայն ապաշխարութիւնս եւ զչարչարանս ուրախութեամբ տանի վասն անուանն Քրիստոսի։ Ապա ուրեմն պարտ է առ Քրիստոս գնալ խոնարհութեամբ, որ զբժշկէ զցաւս մեր զամենայն։ Չորրորդ պատճառ՝ պարտ է փութով առ այս բժիշկս գալ. զի մերձեալ է ժամանակն բժշկութեան . որպէս ասէ Պօղոս առաջին կորնթացւոց. «ահա ժամանակ ընդունելի. ահա օր փրկութեան». որպէս բժիշկն որ ի յոյժ ջերմն ժամանակի, եւ պաղեալ ժամանակի ոչ տայ գեղ, եւ ոչ երակ հատանէ, այլ ի ժամանակս գարնան։ Այսպէս դեղոյ ժամանակ այս կեանքս է. եւ յետ մահու այլ դեղոյ հնար չկայ։ Վասն զի ջերմն եւ ցուրտն սաստիկ է. որպէս ասէ Յօբ. «ի ջերմութենէ սաստիկ անցանիք. եւ ի ջոոյ ձեան. այսինքն ի դժոխոց ջերմութենէ եւ ի սաստիկ ցրտութենէ անցանեմք։ Այլեւ ասէ Երեմիա. «մնացաք խաղաղութեան. եւ ոչ գոյր բարի ժամանակ բժշկութեան. եւ ահա ի տագնապի գանայ լիցուք». ցուցանէ թէ ի կատարածի կենացս այս՝ այլ ոչ գոյ բժշկութիւն. այլ միայն երկիւղ դատաստանի. զի դանն դատաստան թարգմանի. այլ որ ապաշխարեսցէ փրկեսցի նա։ Իսկ մեղաւորք վասն վեց պատճառի ժամ ժամ անյոյս լինին յողորմութենէն Աստուծոյ։ Նախ վասն ծանրութեան մեղաց. այլ վասն ծանրութեան մեղացն՝ չէ պարտ անյոյս լինիլ յողորմութենէն Աստուծոյ։ Զի Դաւիթ մեծ մեղս ունէր . սպանութիւն եւ շնութիւն։ Եւ Պետրոս մեծ մեղք ուրացութիւն։ Եւ Պօղոս զեկեղեցին Աստուծոյ հալածէր եւ աւար հարկանէր։ Ապա յորժաեմ դարձան, քաղցրութեամբ ընկալաւ զնոսա. եւ ի մեծ պատիւ եւ ի փառս եհան զնոսա։ Զի Դաւիթ թագաւոր եւ մարգարէ եւ Աստուած հայր անուանեցաւ։ Եւ Պետրոս գլխաւոր առաքելոցն։ Եւ Պօղոոս քարոզ հեթանոսաց եւ առաքեալ։ Բայց Կայեն մեծ մեղս գործեաց որ զեղբայրն եսպան. եւ ոչ յուսացաւ յողորմութիւնն Աստուծոյ. այլ ասաց՝ «մեծ է յանցանքս իմ քան զողրմութիւն քո». եւ այս սուր էր. զի ողորմութիւնն Աստուծոյ մեծ է եւ անչափ։ Երկրորդ՝ ոմանք անյոյս լինին վասն բազմութեան մեղացն, եւ խորհին ի միտս իւրեանց թէ ո՞րպէս առ խոստովանահայրն երթամք եւ ողորմութիւն խնդրեմք. զի անթիւ եմք մեղուցեալ Աստուծոյ։ Այլ չէ պարտ վասն այսորիկ ոչ երթալ առ բժիշկն. զի ասէ Դաւիթ. «ըստ բազում ցաւոց սրտի իմոյ՝ մխիթարութիւն քո ուրախ առնէր զանձն իմ»։ Երրորդ՝ ոմանք անյոյս լինին վասն աղտեղութեան մեղաց. լաւ համարին ի դժոխս այրիլ, քան խոստովանիլ։ Այլ վասն աղտեղութեան մեղացն՝ ոչ է պարտ անյոյս լինիլ. վասն զի Դաւիթ յորժամ զպոռնկութիւնն եւ զշնութիւնն գործեաց, եւ դարձեալ զսպանութիւն կրկին մեղք, յայնժամ Նաթան մարգարէն յանդիմանեաց զնա. իսկ նա զղջացաւ. եւ նոյն ժամայն ասաց նմա Նաթան. «Տէր անցոյց զքեւ զմեղս քո»։ Չորրորդ՝ ոմանք անյոյս լինին վասն երկար ժամանակի ի մեղս լինելոյ։ Եւ ոչ այսու պարտ է անյոյս լինիլ. զի Քրիստոս զՂազար յարոյց որ չորեքօրեայ էր. զի չոորս օրն՝ զչորս ժամանակս նշանակէ։ Զմանկութիւն՝ զերիտասարդութիւն՝ զկատարեալ հասակ՝ եւ զծերութիւն։ Զայն ցուցանէ թէ՝ լինի ոք որ ի տղայութեան հասակէն մինչեւ ի ծերութիւնն ի մեղս է, ոչ է պարտ անյոյս լինիլ ի Քրիստոսէ. զի կարօղ է Աստուած բժշկել. որպէս ասէ Եզէկիէլ. «անօրէնն թէ դարձցի յանօրէնութենէ իւրմէ արար, կելով կեցցէ. եւ մեղք նորա մի յիշեսցին»։ Որպէս աւազակն յամենայն ժամանակս իւր ի մեղս կայր. բայց յետոյ ի մին ժամուն ողորմութիւն գտաւ։ Հինգերորդ՝ յուսահատին. զի խայտառակին առաջի բազմաց։ Եւ ոչ վասն այսր պարտ է յուսահատիլ. զի գրեալ է յաւետարանին վասն պոռնիկ կնոջն՝ զոր ըմբռնեալ էին հրէայքն եւ խայտառակեալ. Քրիստոս ասաց. «ո՞ւր են դատախազքն քո». զի տարան առ Քրիստոս. եւ Քրիստոս ասաց. «եւ ես ոչ դատեմ զքեզ. երթ եւ մի եւս մեղանչեր»։ Վեցերորդ՝ զի որք բազոմւ անգամ զղջացեալ են, եւ դարձեալ անկեալ են ի մեղս. վասն այսր հրամայեաց Քրիստոս Պետրոսի առ ի յուսադրութիւն վասն այսպիսեացն, «թէ եօթանասնեկին եօթն մեղիցէ եղբայրն յօրն՝ թող նմա թէ խոստովանեսցի». որ է չորս Ճ եւ իննսուն. եւ այս ոչ կարէ լինիլ ի միում աւուր. այլ զայս ասէ թէ՝ առաւել քան զոր կարեն մեղանչեն քեզ, թող նոցա յորժամ զղջանան։ Վասն որոյ զայս կանօնս եդ ի վերայ առաքելոցն՝ ինքն ո՞չ առնէ. այո եւս առաւել. վասն այն ոչ ինչ պատճառաւ՝ չէ պարտ անյոյս լինիլ։ Այլ պարտ է ամենայն մեղաւորաց առ բժիշկն Քրիստոսի երթալ, եւ գտանել զթողութիւն մեղաց, եւ զբժշկութիւն հոգւոյ։ Զի ասէ՝ «ոչ է պիտոյ բժիշկ ողջաց , այլ հիւանդաց եւ ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս յապաշխարութիւն»։ Որում արժանի արասցէ զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս զդաւանօղս, եւ զերկրպագուս իւր, ի ձեռն ապաշխարութեան կոչմանն իւրոյ յերկնից արքայութիւնն. եւ նմա փառք ընդ հօր եւ սուրբ հոգւոյն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։