Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 13/18

Գլուխ ՃԺԵ. Նորին քարոզ վասն բժշկութեան բորոտին. «Տէ՛ր եթէ կամիս՝ կարօ՛ղ ես զիս սրբել. ձգեաց Յիսուս զձեռն իւր եւ ասէ՝ կամիմ սրբեաց»։ Մատ. 8. 2։

Հիւանդն որ ցաւն ծանր ունի՝ չէ՛պարտ առ տգէտ եւ փոքր բժիշկ երթալ՝ որ չկարէ ողջացուցանել։ Այլ առ մեծ բժիշկն, որ կարօղ է փոթով ողջութիւն տալ. ապա թէ ոչ՝ ընդունայն լինին ծախքն, եւ ցաւն առաւելու։ Որպէս տեռատեսին որ զամենայնն ինչս իւր վատնեաց՝ եւ ոչ օգտեցաւ զերկոտասան ամ։ Բորոտութիւնն որ է գոդութիւն՝ ծանր ցաւ է, եւ դժուարաւ բժշկի։ Զոր օրինակէ զմեղս մահու չափ՝ որ ծանր է քան զամենայն ցաւս. վասն այն մեծ բժիշկ պիտոյ է այս ցաւիս։ Քահանայքն օրինակց բժիշկ էին. բայց անկատարք. զի զբորոտն կարէին ճանաչել եւ զանազանութիւն առնիլ. այլ ոչ կարէին բժիշկել. ոչ զհոգեւորն, եւ ոչ զմարմնաւորն։ Նոյնպէս եւ օրէնքն ճանաչէր եւ զանազանէր զմեղս. որպէս ասէ առաքեալն. «ոչ գիտէի զմեղս՝ եթէ ոչ օրինացն էր առացեալ մի շնայցես». այլ ոչ կարէին բժշկել. ոչ զհոգեւոր մեղս, եւ ոչ զմարմնաւոր. վասն զի զօրութիւնք օրինացն՝ զշնորհս ոչ տային. եւ առանց շնորհաց մահու չափ մաղքն ոչ բժշկի. որպէս ասէ Պօղոս յեբրայեցւոց։ «Արիւն ցլուցն եւ նոխազացն՝ ոչ կարէ սրբել զմեղս»։ Այլեւ քահանայքն՝ զբորոտսն պիղծ համարէին. եւ բնաւ ձեռն ոչ մերձեցուցանէին. վասն այն ակնունէին գալստեան Որդւոյն Աստուծոյ, որ աղբիւր էր բժշկութեան. եւ կարօղ էր զամենայ ցաւս բժշկել. եւ յումեքէ ոչ գարշի, այլ մեձենայ. որպէս ասէ աւետարանն Մատթէոս. «յորժամ էջ Յիսուս ի լեռնէն, գնացին զհետ նորա ժողովուրդք բազումք»։ Եւ իմացեալ բորոտին, թէ նա է բժիշկ բժշկաց, եկն անկաւ առ ոտսն Յիսուսի եւ ասէ։ «Տէր եթէ կամիս՝ կարօղ ես զիս սրբել»։ Եւ այժմ ի բանէս՝ չորս ինչ ասելի է։ Նախ՝ վասն բորոտին հաւատոյ։ Երկրորդ՝ որ ձգեաց զձեռն Քրիստոս եւ բժշկեաց զնա։ Երրորդ՝ որ կանօնս եդ նմա։ Չորրորդ՝ վասն պատարագաց բորոոտին։ Արդ՝ վասն առաջին բանին գիտելի է՝ զի բորոտս այս՝ երկու ինչ նշանակէ։ Նախ՝ զմարդկային բնութիւնս առ հասարակ. որք յանցանօքն Ադամայ ախտացան. եւ վասն մեղաց բորոտութեան՝ արտաքսեցան ի դրախտէն. որպէս հրէայքն զբորոտս արտաքսէին ի քաղաքէն։ Երկրորդ՝ նշանակէ յատուկ զիւրաքանչիւր մարդ՝ որ մահու չափ մեղօք բորոտեալ էին, եւ արտաքսեալ յեկեղեցւոյ։ Բայց երկնաւոր բժիշկն՝ յորժամ էջ ի լեռնէ երկնից ի յաշխարհս որ ուրկանոցէ, եւ մարմին էառ ի կուսէն, յայնժամ մարդկային բնութիւնս զաղաղակ եբարձ բարձր. ո՛վ Տէր՝ «եթէ կամիս՝ կարօղ ես սրբել»։ Յայնժամ ձգեաց զձեռն ողորմութեան, եւ բժշկեաց զբնութիւնս։ Եւ գիտելի է՝ զի յամենայն գործ՝ երեք ինչ պիտոյ է որ կատարի. այսինքն գիտութիւն, կամք, եւ կարողութիւն։ Հին աւուրց առաջնորդքն՝ միայն զկամսն ունէին բժշկել զբնութիւնս . այլ ոչ կարէին, եւ ոչ գիտէին։ Այս էր բորոտիս աղաչելն թէ՝ դու Տէր կարօղ ես եւ գիտես. միայն թէ կամիս, սրբես։ Այլ աստ՝ չորս զօրութիւն յայտնի լինի բորոտիս այս։ Նախ՝ իմաստութիւնն. զի որչափ Քրիստոսի լուռ կայր եւ քարոզէր, առ Քրիստոս ոչ գնաց. զի մի խափանեսցէ զհոգեւոր բարին զոր քարոզէր։ Երկրորդ՝ հաւատն. զի ասէ աւետարանն. «ահա մատուցեալ բորոտ մի հաւատով»։ Երրորդ՝ պատուով ծնրադրութիւնն. զի ասէ՝ «անկեալ առ ոտսն Յիսուսի երկիրպագանէր։ Չորրորդ՝ խոստովանէր զկարօղ զօրութիւնն Քրիստոսի որ ասէր. «Տէր թէ կամիս, կարօղ ես զիս սրբել»։ Եւ որ ոք կամի ի բորոտութենէ մեղացն բժշկիլ՝ պարտ է նոյնպէս առնել։ Նախ՝ զբանն քարոզութեանն Աստուծոյ լսել։ Երկրորդ՝ ճշմարիտ եւ ուղիղ հաւատս ունիլ։ Երրորդ՝ զԱստուած փառաւորել։ Չորրորդ՝ խոստովանիլ զմեղս իւր, եւ զիշխանութիւն քահանային։ Եւ որպէս Քրիստոս ձգեաց զձեռն ողոմութեան՝ եւ մերձեցաւ ի նա եւ բժշկեաց. այսպէս խոստովանահայրն յորժամ լսէ զմեղսն՝ ձգէ զձեռն ի գլուխն եւ բժշկէ։ Այս առաջի գլուխն։ Երկրորդ որ ձգեաց Քրիստոս զձեռն։ Աստ հարցանելի է թէ՝ օրէնքն հրաժարեցուցեալ էր՝ վան է՞ր Քրիստոս զձեռն ի նա հասոյց։ Եւ կամ կարօղ էր միայն առանց ձեռն հասուցանելոյ բժիշկել։ Ասեն վարդապետք թէ՝ վասն Դ պատճառի Քրիստոս զձեռն հասոյց։ Առաջին՝ զի ցուցցէ թէ, նա Տէր է օրինացն. եւ օրէնքն ի կատարումն էր եկեալ։ Վասն այն ոչ էր պարտ զայն օրէնսն մարմնապէս իմանալ եւ պահել, այլ միայն հոգեպէս։ Եւ հոգեպէս միտքն այս է. որ ոչ է պարտ ձեռն դնել մեղաւորին. այսինքն, օգնել կամ խրատել, կամ յորդորել ի մեղս. զի մի կցորդ լինիցի մեղացն. որպէս ասէ Պօղոս առ Տիմօթէոս. «ձեռն վաղվաղակի յուրտուք վրայ մի դնիցես. եւ մի լինիլ կցորդ մեղաց օտարաց»։ Զի թէ անարժանի ումեք ձեռն դնէ եպիսկոպոսն, արբեցողի կամ պոռնկի, նորին մեղացն կցորդ լինի։ Երկրորդ՝ վասն հաստատութեան հաւատոյ. զի ճշմարտապէս մարմին էառ. ընդդէմ այնոցիկ՝ որք առչօք ասէին։ Երրորդ՝ զօրինակ խոնարհութեան ետ. զի յոչ ինչ խոնարհէ գարշիցիմք. այլ վշտակցաբար խնամ տանիցիմք։ Որպէս գրեալ է թէ, քահանայ ոմն հանպազ խոստովանութիւն լսէր. եւ ի ժամ խոստովանութեանն զթիկունս ի նա դարձուցանէր եւ այնպէս լսէր զխոստովանութիւնն. յանկարծակի յԱստուծոյ իրաւանցն՝ այն քահանային երեսն բորոտեցաւ. եւ թիկունքն որ ի նորա կողմն էր՝ սուրբ մնաց։ Չորրորդ պատճառ կարօղ էր միայն բանիւ սրբել. սակայն ձեռն եդ, զի շնորհ եւ ողորմութիւն առաւել ցուցցէ. եւ մեզ ի խրատ, զի յորժամ կամիմք քրիստոնէի ողորմութիւն առնել՝ ոչ վասն այն թէ մեզ դիւր է եւ հեշտ , այլ վասն այն՝ որ նմա օգուտ է եւ քաղցրանայ։ Այսպէս Քրիստոս բանիւ միայն որ իւր հեշտ էր, կարօղ էր սրբել. բայց բորոտին առաւել քաղցր այն էր, որ զձեռն մերձեցոյց։ Այս երկրորդ հարցումն։ Երրորդ գլուխն՝ յորժամ բժշկեաց զբորոտն, կանօնս եդ նմա ասելով։ «Զգուշ լեր մի ումեք ասել. այլ երթ ցոյց զանձն քահանային»։ Արդ՝ Քրիստոս երեք բան խրատետ։ Նախ թէ՝ «մի ումեք ասիցես»։ Երկրորդ թէ՝ «երթ ցոյց զանձն քահանային»։ Երրորդ թէ՝ «մատո պատարագ սրբութեան»։ Վասն առաջնոյն հարցանելի է, թէ վասն է՞ր հրամայեաց Քրիստոս. «մի ումեք ասիցես». զի գիտեր զնա ոչ պահէր. որպէս Մարկոս. «իսկ նա ելեալ արտաքս քարոզէր եւ հռչակ հարկանէր։ Պատասխանեն վարդապետք, թէ Քրիստոս յիւր կողմանէն ոչ արգել, թէ մի ասիցես. զի գիտէր որ յայտնելոց էր, եւ ինքն կամէր որ յայտնիւր սքանչելիքն. զի հաւատային. բայց մեզ խրատ արար՝ զի զոր զինչ բարի ստանամք եւ առնեմք, ոչ հրապարակեմք. այլ այնպէս գործեմք զբարիս, որ բնաւ ի մարդկանէ վարձս ոչ առնումք. ոչ մարմնաւոր ինչս, եւ ոչ հոգեւոր փառս. այլ միայն ի փառս Աստուծոյ առնեմք։ Եւ գիտելի է՝ զի Աստուած զանազան կերպիւ հրամայէ. ի ժամանակ մի հրամայէ իր մի՝ եւ կամի այնպէս լինիլ. որպէս այն որ ասաց թէ, «պատուեա զհայր քո եւ զմայր»։ Եւ իր մի հրամայե՝ որ ոչ կամի այնպէս լինիլ, որպէս Աբրահամու ասաց՝ զԻսահակ պատարագել. եւ այս ոչ էր կամք Աստուծոյ լինիլ. եւ ի ժամանակ մի հրաժարեցուցանէ իր մի՝ որ ոչ կամի զի լինիցին. որպէս «մի սպանաներ». եւ ի ժամանակ մի հրաժարեցուցանէ ոչ առնել՝ եւ կամի զի լինիցին. որպէս այս որ ասաց. «մի ումեք ասիցես»։ Եւ դարձեալ գիտելի է՝ զի Աստուած երեք կերպիւ հրամայէ։ Նախ՝ հրաման գործոյ. եւ զայս պարտ է առնել կամօք եւ գործով. որպէս այս «զօր շաբաթուն սուրբ արասցես»։ Երկրորդ՝ հրամայէ փորձութեան. եւ զայս պարտ է կամօք պահել, եւ ոչ գործով. որպէս Աբրահամուն թէ՝ «առ զորդիդ քո պատարագեա»։ Երրորդ՝ հրամայէ ուսուցանելոյ. եւ զայս ոչ է պարտական. ոչ կամօք եւ ոչ գործով. որպէս այս որ Քրիստոս բորոտիս հրամայեաց. եւ զայս ուսման հրամայնս՝ զոր հոգեւորապէս նշանակէ, պարտ է պահել։ Այս վասն առաջին իրատուն։ Վասն երկրորդին որ ասէ. «երթ ցոյց զանձն քահանային»։ Գիտելի է՝ զի վասն երեք պատճառի առաքեաց առ քահանային ցուցանել զանձն։ Նախզի՝ սովորութիւն էր օրինացն, որ բորոտն ի տաճարն ոչ մտանէր առանց վկայութեան քահանային, թէ որպէս բժշկեալ լինէր։ Երկրորդ՝ զի ծանիցեն քահանայքն թէ՝ այս մարդս բորոտ էր եւ սրբեցաւ. ոչ զօրութեամբ հին օրինացն, այլ շնորհօք եւ ողորմութեան Որդւոյն Աստուծոյ. որ սկիզբն էր նոր օրինացս։ Երրորդ՝ զի պատիւ եդ կարգի քահանայութեանն՝ որ առ քահանայս առաքեաց. այլեւ զայս եւս ցուցանէր. թէպէտ մեղաւորն ի բոլոր սրտէ զղջացեալ լինի ի մեղացն, եւ ուխտեալ այլ ոչ եւս առնել, սակայն պիտոյ է նմա առ քահանայն երթալ եւ խոստովանիլ։ Եւ աստ հարցանելի է թէ՝ Մովսէս հրաժարեցոյց ոչ մերձենալ առ բորոտն։ Եւ մերձեցաւ՝ էանց զհրամանաւն. զիա՞րդ պահէ զայն թէ՝ «երթ ցոյց զանձն քո քահանային»։ Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ Քրիստոս մինչ մանուկ էր, մինչ Իսրայէլ ամն զամենայն օրէնս կատարեաց. եւ ոչ իւիք զանց արար. բայց յորժամ ի կատարելութիւն էհաս, ուրեք ուրեք բառնայր. զի ցուցցէ զինքն թէ՝ Տէր է օրինացն. եւ ոչ ի ներքոյ օրինացն. որպէ հրաման տայր անդամալուծին բառնալ զմահիճս. եւ աստ ձեռն հասուցանէր։ Բայց ի բազում տեղւոջ պահեաց՝ որ զքահանայսն չզայրացուցանէր։ Այս երկրորդն։ Իսկ երրորդ խրատն է՝ որ հրամայեաց թէ՝ «մատս զպատարագն զոր հրամայեաց Մովսէս»։ Այս էր պատճառն՝ որ նոր պատարագ գառն Աստուծոյ դեռ ոչ էր պատարագեալ ի խաչին. վասն այն դեռ հին պատարագն զօրութիւն ունէր։ Չորրորդ հարցումն վասն պատարագաց բորոտին։ Գիտելի է՝ զի բորոտին պատարագն՝ երկու ճնճղուկ էր. որպէս ասէ ի ղեւտացւոցն թէ՝ «յորժամ բորոտն սրբիցի, առցէ երկու հաւս կենդանիս եւ սուրբս. եւ փայտ եղեւնեայ. եւ մանեալ կարմիր. եւ զոպայ. եւ հրաման տացէ քահանայն եւ սպանցէ զմի հաւն յաման խեցեղէն ի վերայ կենդանի ջրոյն. եւ զհաւն կենդանի առցէ եւ զփայտ եղեւնեայ եւ զկարմիրն մանեալ եւ զզոպայն՝ եւ թացցէ զնոսա, եւ զհաւն կենդանի յարիւն սպանեալ հաւուն. եւ ցանեսցէ ի վերայ սրբելոյն ի բորոտութենէ եօթն անգամ, եւ սրբեսցէ զնա. եւ զհաւն կենդանի արձակեսցէ ի դաշտն։ Գիտելի է՝ զի չորս աղտեղութիւն կայր յուրուկն. եւ յորժամ սրբիւր, չորս ընծայ մատուցանէր Աստուծոյ։ Նախ՝ աղտեղութիւն էր՝ որ ապականեալ եւ տրորեալ էր մարմնովն . սուրբ ընդդէմ, մատուցանէր զեղեւնափայտն որ է անփուտ եւ անապական։ Երկրորդ՝ ժահահոտութիւնն. վասն այսր, մատուցանէր զզոպայն որ էր անուշահոտ։ Երրորդ՝ յիմարութիւն ցաւոյն. որ ոչ գիտէ որ տեղին ցաւի. այլ որպէս թէ թմրեալ է մարմնով. սորա ընդդէմ, զկենդանի հաւն։ Չորրորդ՝ որ գոյն մարմնոյ ապականեալ է. վասն այսր զկարմիր գոյնն մանեալ։ Եւ զճնճղուկն որ ի դաշտ ագատ արձակէր՝ ցուցանէ զբորոտն՝ իբրեւ զկապել կայր. այժմ ազատ է ուր եւ կամի երթայ։ Բայց յութներորդ օրն՝ կատարեալ հրաման լինի նմա մտանել ի տաճարն։ Նախ ի յեօթն օրն՝ զամենայն հանդերձն լուանայր. եւ զամենայն մազ ի մարմնոյն գերծէր. զի բորոտութիւնն ոչ միայն զմարմինն, այլեւ զհանդերձն եւ զմազն ապականէ. ապա թէ յութններորդ օրն՝ պատարագ մատուցանէր զսուրբ գառն։ Զի բազում անգամ վասն մեղացն լինէր՝ որ յարենի նորա հասուցանէր յաջ բլթակ ունկան նորա. եւ յաջ բութ ձեռացն. եւ յաջ բութ ոտիցն. վասն զի ասեն բժիշկք. թէ՝ յայս երեք տեղիս նշան բորոտութեանն երեւի։ Եւ ի վերայ այսոցիկ զոր ասացաք՝ երեք նիւթ ընծայ յաւելոյր. մէկ՝ ընդդէմ ապականեալ արեանն՝ զարիւն զոհիցն։ Երկու՝ զիւղն. որ նշանակէր զառողջութիւն։ Երեք՝ զջուրն կենդանի. որ մաքրէր զաղտ բորոտին։ Բայց հոգեւորապէս՝ մեծի խորհրդոյ նշանակ էր այս։ Զի այս երկու ճնճղուկս՝ նշանակէր զաստուածութիւնն եւ զմարդկութիւնն Քրիստոսի։ Եւ բորոտութիւնն՝ օրինակ էր մեղացն Ադամայ. որ անհնար էր բժշկիլ առանց չարչարանացն Քրիստոսի։ Բայց կենդանի ճնճղուկն՝ նշանակէրր զԱստուածութիւնն. որ կենդանի էր եւ անմահ. թռեաւ եւ էջ ի դժոխս. բայց մարմնով պատարագեցաւ ի խաչին. եւ ջրով մկրտութեան եւ արեամբ խաչին՝ սրբեցաւ բորոտութիւն բնութեանս։ Եւ եօթն անգամ սրսկել զարիւնն ի վերայ բորոտին՝ այս է, զի Քրիստոս Է անգամ եհեղ զարին իւր ընդդէմ Է մահու չափ մեղացն։ Այս է, նախ՝ ի թլփատութիւնն. երկու՝ ի քրտունս արեան. հինգ՝ ի վերայ խաչին։ Եւ կենդանի հաւն յարիւն սպանիլոյ հաւին թաթաւեալ եղեւ. զի զչարչարանս մարդկութեան՝ ընկալաւ Աստուածութիւնն։ Եւ փայտ եղեւնեայ հաւատն. որ զորդունս սատակէ։ Եւ զսպայն՝ ջերմ յոյսն. եւ կարմիրն՝ սէրն։ Զամենայն մազն գործէ. այս է, զպիղծ խորհուրդն ի մեզ. եւ զհանդերձն լուասցէ. այսինքն զզազիր գործն ջրով արտասուաց. եւ արեամբն Քրիստոսի զականջ օծանէ. այս է, ընդդէմ հերձուածողաց բանին. եւ վասն հրամանակատար լինելոյ օրինացն Քրիստոսի։ Նոյնպէս զձեռս եւ զոտս. որ նշանակէ զգործս եւ զընթացս սուրբ լինիլ։ Բայց յատկապէս՝ է առեալ ի վերայ իւրաքանչիւր մարդոյ անձին, երկու ճնճղուկն՝ նշանակէ զհոգին եւ զմարմին. որ ապաշխարութեամբ սպանանէ զմարմինն. եւ հոգին որ անմահ է՝ թացեալ լինի արեամբ. այս է՝ կամակից լինի. եւ յետոյ թռչի յարքայութիւնն երկնից։ Եղեւնափայտն որ ամուր էր եւ անապական նշանակ զհաստատուն կամս մարդոյն. որ ոչ է խոնարհեալ ի մեղս. եւ ոչ խորհի առնել։ Եւ զոպայն որ է փոքր եւ սրբէ զթոքն՝ զխոնարհութիւն եւ զղջումն ցուցանէ։ Եւ կարմիրն՝ զամօթ խոստովանութեանն։ Եւ ջուրն՝ զեօթն շնորհս հոգւոյն սրբոյ։ Երկու գառն՝ նշանակէ զերկու անմեղութիւն. մէկ որ ընդդէմ եղբօրն ոչ մեղանչի. երկու՝ զի որչափ կարէ՝ բարի առնէ։ Եւ որոջ տարեւոր՝ համբերութիւնն է եւ հեզութիւնն. որ թէ հարկանէ ոք՝ համբերէ։ Եւ նաշիհ իւղով զանգեալ՝ ողորմութիւնն է ուրախ կամօք։ Եւ իւղն մէջ քսեստ որ Զ չափ է՝ նշանակէ զվեց ազգ ողորմութիւնն զոր Քրիստոս ասէ. «քաղցեայ եւ ետուք ինձ ուտել եւ այլն»։ Դարձեալ՝ այլ միտք բանիս. բորոտն Ադամ. քահանայն Ովհաննէս. ջուրն աւազանն՝ որ մաքրեաց զմեզ յԱդամայ մեղացն. փայտն չարչարանքն ի մեզ. այլեւ հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն որպէս ցուցաւ։ Երկու հաւն՝ կրկին զօրութիւնքն ի մեզ. տեսական եւ գործնական. զի գործնականաւն՝ մեռանիմք ընդդէմ մեղաց. եւ տեսականաւն՝ մտօք թռչիմք ի դրախտն. որ է դաշտ երկնային։ Ա՛յս էր սրբութիւն բորոտին մարմնոյ, եւ մեր հոգւոյ։ Այսքան յառաջին քարոզ վասն բորոտին։

Գլուխ ՃԺԶ. Դարձեալ քարոզ վասն բժշկութեան բորոտին ի նոյն բանն։ «Ձգեաց զձեռն իւր՝ եւ հասոյց ի նա Յիսուս եւ ասէ. կամիմ, սրբեաց»։ Մատ. 8. 3։

Ի յայսմ բանէ բորոտի երեք իրս տեսանելի է։ Առաջին թէ վասն է՞ր մեղքն յուրուկ նմանի որ գոդի։ Երկրորդ՝ թէ քանի՞ ազգ է բորոտութիւնն որ է ուրուկն։ Երրորդ՝ թէ քանի՞ կերպիւ առողջացաւ բորոտս այս։ Եւ ապա վասն ձեռինն որ հասոյց ի նա եւ սրբեցաւ։ Վասն առաջնոյն գիտելի է՝ որ մահու չափ մեղքն նմանի ի գոդի վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ ասեն բժիշկք թէ՝ ախտս այս՝ նախ ի սրտէն ծնանի եւ ապա ի լեզուն գայ եւ երեւի. վասն այն խահարարն յորժամ կամի զենուլ զխոզն, հանէ զլեզուն եւ տեսանէ, թէ բորոտ է թէ ոչ. զի ի լեզուէն տարածի ընդ ամենայն մարմինն. եւ ապականէ զհինգ զգայութիւնսն։ Զի աչքն բթի. ականջն ծանրանայ. հոտոտելիքն աւերին. ճաշակելիքն ապականին. ձեռն թուլանայ։ Այսպէս եւ հոգւոյն բորն որ է մեղքն նախ ի սիրտն սկսանի եւ ընդունի. որպէս ասէ աւետարանն. «որ հայի ի կին մարդ՝ անդէն շնացաւ ի սրտի»։ Ապա յայտնի ի լեզուն. զի չար բան խօսի վասն մեղացն կործելոյ . որպէս ասէ Դաւիթ. «որպէս գերեզման բաց են կոկորդք նոցա. եւ լեզօք իւրեանց նենգաւորք եղեն»։ Եւ ապա տարածի ցանկութիւն մեղացն ընդ ամենայն զօրութիւնս հոգւոյն եւ մարմնոյն եւ ապականէ։ Զի զտեսանելիս հոգւոյն մթացուցանէ որ է իմաստութիւնն. ըստ այնմ , «կուրացոյց զնոսա չարութիւնն իւրեանց. եւ ոչ ծանեան զխորհուրդն Աստուծոյ»։ Եւ պօղոս ասէ. «Աստուած աշխարհիս այսորիկ՝ կուրացոյց զսիրտս անհաւատիցն. զի մի ծագեսցի ի նոսա լոյս փառացն Քրիստոսի». աշխարհիս Աստուած՝ զսատանայ կոգչէ որ է սուտ աստուած։ Եւ այս օրինակեցաւ ի նայաս ամոնացի. յորժամ գնացին արքն Յաբիսայ առ նա եւ ասեն. «ուխտեա մեզ ուխտ՝ եւ ծառայեսցուք քեզ. եւ ասէ Նայաս. այնու ուխտեցից ընդ ձեզ՝ զի հանիցէք զաջոյ ակն ձեր. որպէս գրեալ է յառաջին թագաւորութիւնս»։ Եւ գիտէ զի յորժամ աջոյ ակն հանեալ լինի, այլ ոչ կարէ պատերազմիլ. զի զձախ ակն ասպարն ունի եւ ոչ կարէ տեսանել։ Եւ հոգւոյ աջ ակն հաւատն է. եւ ձախ ակն՝ գործքն. զի յորժամ հաւատն կայ ի մարդն՝ կարէ պատեարազմել եւ յաղթել զսատանայ. բայց գործքն առանց հաւատոցն՝ ոչ ինչ կարեն օգնել. վասն այն ամենայն հնարք սատանայի այն է՝ որ զհաւատն հատանէ. եւ ապա զլսելիսն ծանրացուցանէ մեղքն. որ ոչ լսէ զբարի բան, եւ ոչ զքարոզութիւն, եւ ոչ զաղքատսիրութիւն. որպէս ասէ Դաւիթ. «աչս ունին եւ ոչ տեսանեն. ականջս ունին եւ ոչ լսեն»։ Եւ դարձեալ ասէ. «որպէս իժի եւ քարբի՝ զի խցեալ է զականջս իւր»։ Եւ ապա զհոտոտելիս հոգւոյն ապականէ . զի մեղաւորքն ոչ կարեն առնուլ զհոտ անոշ արքայութեանն. որպէս ասէ Դաւիթ. «ունչս ունին եւ ոչ հոտոտեն»։ Այսպէս եւ զճաշակելիս հոգւոյն ապականէ մեղքն. որ ոչ կարէ քաղցրանալ ի հոգեւոր գործն. զի շուտով ձանձրանայ եւ տաղտկանայ ի բարի գործն։ Նոյնպէս եւ զձեռն թուլացուցանէ յամենայն բարեգոործութենէ. որպէս ասէ Դաւիթ. «ձեռս ունին եւ ոչ շօշափեն». զի ձեռք սրբոցն՝ կարօղ են յամենայն բարի գործս եւ ի պատերազմունս. որպէս յաւուրս եզրայ՝ որ զտաճարն շինէին եւ զԵրուսաղէմ. մին ձեռօք զքարն եւ զկիրն տային. եւ մին ձեռն պատերազմէր ընդ թշնամիսն։ Այլ մեղաւորին ձեռն որպէս կապեալ է. ոչ զբարիս գործէ, եւ ոչ ընդ թշնամւոյն պատերազմի։ Ապա ուրեմն յայտ է՝ զի մեղքն նման են գողութեան որպէս ցուցաւ։ Երկրորդ պատճառ՝ զի բորոտութիւնն ի հօրէն առ որդիսն անցանի. այլեւ ի միւս մարդոյն ի միւս մարդն անցանի. այլեւ զօդդ ապականէ շնչելովն։ Այսպէս մեղքն յԱդամայ ի ծնունդս նորա անցաւ մինչեւ ի մեզ. այլեւ մին մեղաւորն բազում չարաց պատճառ լինի օրինակ տալով զանձն ի շնութիւն եւ յարբեցութիւն եւ յայլն. այլեւ վատ շնչով բանիցն վնասէ զընկերն. որպէս ասէ Պօղոս. «ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք»։ Վասն այն ասէ օրէնքն, թէ «ուրուկն հանապազ զբերան իւր հանդերձով կալեալ ունիցի»։ Այսպէս պարտ է որ զմեղաւորաց բերանն ունիցին, որք զայլս իւրեանց՝ մեղացն կցորդ չառնեն։ Երրորդ պատճառ՝ որ մեղքն նմանի ի գոգի. զի ուրուկն ծարաւ առնէ զմարդն որ ըմպելով ոչ յագի. այլեւ տաքութիւն ձգէ ի սիրտն եւ այրէ. այլեւ զկերպարանն փոխէ որ ով ոք տեսանէ՝ սարսի։ Այսպէս հոգեւոր բորոտն՝ ունի ծարաւ ագահութեան անյագ. եւ ջերմ ի պոռնկութիւն եւ յամենայն մեղաց սէր. եւ կերպարան հոգւոյն գարշելի է սրբոց. վասն այն սատանայ ի իյերկնիցն ի վայր անկաւ. եւ մարդն ի դրախտէն. զի անդ մեղան։ Այլեւ ի դատաստանի օրն մեղաւորքն՝ յաշխարհէս արտաքսին ի դժոխսն որպէս գոդի. եւ անդ փակի, որք բնաւ չտեսանեն զԱստուած, կամ զհրեշտակս. որպէս ասէ մարգարէն. «բարձցին անպարիշտք յերկրէ՝ եւ մի տեսցեն զփառս Աստուծոյ»։ Չորրորդ պատճառ՝ զի մարմնոյ ուրուկն զձայնն կտրած ունի. այլեւ զհերն թափեալ. այլեւ զմարմինն ուռուցեալ։ Այսպէս եւ հոգեւոր գոդւոյն ձայնն կտրած է. զի չկարէ խոստովանիլ. եւ հերն թափեալ է որ է զօրութիւն հոգւոյն . զի հերն զխորհուրդ մտացն նշանակէ. որպէս այն որ ասէ Տէրն. «ամենայն հեր գլխոյ ձերոյ թուեալ են յերկինս». եւ խորհուրդ մտացն թափի. «զի ոգիք ըմբռնեալք ի մեղս, ի մտաց եւս անկանին». եւ հպարտութեամբ ուռուցեալ է հոգին . ապա ուրեմն նման է մեղքն գոգւոյ բորոտի։ Այս առաջին գլուխն վասն մեղաց գոդութեան։ Երկրորդ գլուխն թէ, քանի՞ ազգ է բորոտութիւնն մարմնոյ։ Գիտելի է՝ զի հինգ ազգ գոյն լինէր բորոտին։ Նախ գոյն սպիտակ լինէր. որպէս ասէ ի ղեւտացիսն . «թէ լինի արած բորոտութեան պաղպաջ սպիտակ». որ նշանակէ զկեղծաւոր մեղաւորն. որ արտաքոյ սպիտակ երեւի. որպէս յանդիմանեաց Քրիստոս ասազով. «նման էք գերեզմանաց բռելոց՝ որք արտաքոյ գեղեցիկք են, եւ ի ներքոյ լի ժահահոտութեամբ»։ Եւ որպէս սպիտակ բորն ծածկէ զամենայն մարմինն. նոյնպէս կեղծաւորն առնէ զամենայն ի ցոյցս մարդկան։ Երկրորդ բորն՝ է պաղպաջ լսնաձեւ. որ նշանակէ զհպարտութիւնն. Եւ այս ազգ բորս՝ զկանայս առաւել ըմբռնէ. որք զարդարեն զինքեանս, եւ դեղօք զերես ապականեն այլագունեալ առ ի խաբել զմարդիկ. վասն նոցա ասէ Երեմիա։ «Եթէ լուասցես բորակաւ եւ աճառաւ, սակայն ծրդեալ կաս առաջի իմ ասէ Տէր Տէր»։ Երրորդ գոյն բորոտին՝ է մթնագոյն. որպէս գիրն թէ՝ «մազն չիցէ սպիտակ, եւ ինքն բորն շլագոյն իցէ»։ Այսպիսի բորս՝ նման է վաւաշոտաց որպէս ասէ Յօբ. «թէ աչք շլացելոյն՝ պահեն զխաւարն եւ ասեն, թէ ոչ տեսանէ զիս ակն»։ Զի վաւաշոտն խալուաթ եւ մութն տեղի ուզէ, որ զչարն կատարէ, եւ մարդիկ չտեսանեն։ Զայն ոչ իմանալ, թէ հրեշտակ տեսանեն. եւ երկինք եւ երկիր. եւ տիւ եւ գիշեր վկայ լինին չար գործոց նորա։ Չորրորդ գոյնն՝ է կարմիրն. որպէս ասէ գիրն. «թէ լինի մարմին կեղ՝ եւ ողջասցի, եւ տեղիք, եւ տեղիք կեղին կարմրացեալ լինի, զատուսցէ զնա քահանայն». այս նշանակէ զգողս եւ զհարամիս. որք աղքատաց արեամբ կարմրացեալ են. որպէս ասէ Եսայի։ «Զամենայն հանդերձս ներկեալ են արեամբ. եւ ժողովեալ նենգութեամբ. տուժին եւ հրձիգ լինին»։ Այս է՝ զի գողք եւ աւազակք՝ որք աղքատաց արեամբ ներկեցան, ի հուր դժոխոցն այրեսցին։ Հինգերորդ գոյնն բորոտին՝ որ լինի կանաչ կարմրացեալ կամ սեաւ կարմրացեալ. որպէս ասէ գիրն. «թէ իցէ արած բորոտութեան ի տունն, կամ ի յորմս տանն կանաչ կարմրացեալ»։ Այս ցուցանէ զնախանձոտն. որ ընդ յաջողումն մարդոյն տրտիմ եւ սեւանայ. եւ ի վնասն՝ ուրախանայ եւ կարմրի. որպէս ասէ Յօբ. «զանզգամն սպանանէ բարկութիւն եւ նախանձ»։ Ապա ուրեմն պարտ է ամենայն ումեք որ յայսպիսի բորոտութեան ախտս է, եւ ի մեղաց հիւանդացեալ է, շուտով առ բժիշկն երթայ եւ ասէ։ «Տէր եթէ կամիս՝ կարօղ ես զիս բժշկել»։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ գլուխն ասելի է թէ՝ քանի՞ կերպիւ սրբի բորոտութիւնն. որ նշանակէ զմեղաց սրբութիւնն։ Ասեն վարդապետք թէ, հինգ կերպիւ։ Առաջին լուացմամբ. «որպէս Նէեման լուացաւ ի Յորդանան եօթն անգամ եւ սրբեցաւ»։ Այսպէս որ մահու չափ մեղօք բորոտեալ է, եւ եօթն անգամ լուանայ արտասուօք ընդդէմ եօթն մեղացն, բժշկի։ Երկրորդ՝ սրբի ցուցմամբ քահանային. եւ որպէս տասն բորոտքն որք կացին ի հեռաստանէ՝ բարձին զձայնս իւրեանց «Յիսուս վարդապետ՝ ողորմեաց մեզ». պատասխանի ետ Յիսուս. «երթայք ցուցէք զանձինս ձեր քահանայիցն». եւ իբրեւ գնացին՝ առժամայն բժիշկեցան։ «Եւ մի ոմն յորժամ ետես թէ սրբեցաւ, դարձաւ ի ձայն մեծ փառաւոր առնէր զԱստուած եւ ինքն սամարացի»։ Այլ ի վեայ այսօր բանի՝ չորս ինչ գիտելի է։ Նախզի՝ Քրիստոս զամենայն ցաւս բժիշկէր. զկաղ զկոյր եւ զայլ. եւ չէ գրեալ թէ զնոսա առ քահանայսն առաքէր, այլ միայն զբորոտսն։ Այս է պատճառն. որ այլ ազգ հիւանդութիւնն՝ զայլ մեղս նշանակէ. բայց բորոտն՝ զհերձուածօղսն եւ զհակառակսն եկեղեցւոյ. ընդ այլ մեղաւորս Աստուած հաճի՝ ինքն ըստ ինքեան յորժամ խոստոովանի, բայց զնոսա որ ընդ դէմ եկեղեցւոյ մեղանչեն, առ գլխաւորս եկեղեցւոյ առաքէ. զի նոքա քննեսցեն թէ ճշմարիտ է թէ սուտ. որպէս Պօղոս մկրտեցաւ Յանանիայէ. բայց առաքեցաւ ի նմանէ առ գլխաւոր առաքեալսն։ Այսպէս պարտ է եւ մեզ առնել. որ քահանայն զամենայն մեղս թողու յորժամ գան ի խոստովանութիւն. բայց զհերձուածօղս պարտ է առ առաջնորդս առաքել. զի նոքա տեսցեն եւ քննեսցեն։ Երկրորդ գիտելի է՝ որ թէ ոք զմի պատուիրանն յանցեաւ, մին բորոտութիւնն ունի. եւ թէ զտասն յանցեաւ, տասն բորոտութիւն ունի. եւ յորժամ դիմեն առ խոստովանահայրն. առժամայն ամենեքեան սրբին . որպէս ասէ Դաւիթ. «ասաց թէ պատմեցից ինձէն զմեղս իմ. եւ դու թողցես զամենայն անպարշտութիւնս մեղաց իմոց»։ Երրորդ գիտելի է՝ որ տասունքն սրբեցան. եւ իննունքն անգոհացօղք. եւ մինն դարձաւ եւ փառս ետ Աստուծոյ. այսպէս բազում են որք սրբին ի շնորհացն Աստուծոյ. բայց սակաւք են որք պահեն զսրբութիւնն որ փառք է Աստուծոյ. եւ բազումք այնք են՝ որք վերստին ի մեղս դառնան։ Վասն այն ասէ՝ որ դարձաւ սամարացի էր. որ թարգմանի պահօղ. այս է՝ որ զշնորհս Աստուծոյ ընկալաւ եւ պահեաց։ Չորրորդ գիտելի է՝ որ Ժ բորոտքն ոորք սրբեցան՝ նշանակեն զբազում ազգս քրիստոնէից. որք ի Քրիստոս հաւատացին եւ սրբեցան մկրտութեամբ առ հասարակ. եւ իննունքն որք անգոհացօղք եղեն նոքա են, որք վերստին հերձուած խօսեցան եւ ուրացօղք եղեն հաւատոցն. որպէս նստորիքն, քաղկեդոնիքն, Արիանոսքն, հոգէմարտքն, եւ այլքն։ Այլ մինն որ փառաւորեաց զԱստուած նշանակէ զեկեղեցիս հայասանեայց. որ ունի զնոյն զառաջին հաւատն եւ զսրբութիւն. եւ պահեցին անփոփոխ զոր ինչ ընկալան յառաքելոցն եւ ի սուրբ հարցն. եւ այնպէս զՔրիստոս փառաւոորեն միով հաւատով ուղղափառութեամբ. որպէս ասէ յերգս. «մի է սիրեցեալն իմ, աղաւնի իմ». զի աղաւնին զանմեղն եւ զմիամիտն նշանակէ։ Այս երկրորդ եղանակ սրբութեան բորոտին։ Երրորդ կերպիւ՝ սրբին ի բորոտութենէ, յորժամ արտաքոյ բանակին պահեն. որպէս զՄարիամ քոյրն Ահարօնի յորժամ բոորոտեցաւ։ Զայնպիսի անզեղջ մեղաւորն եւ զբամբասօղն՝ բանադրանօք արտաքոյ պահեն, մինչեւ խոնարհին եւ զմեղս իւրեանց ճանաչեն եւ զղջանան, եւ ապա սրբին։ Չորրորդ կերպիւ՝ յորժամ ի ծոցն տանին զձեռն սրբին. որպէս Մովսէսի ձեռքն յորժամ բորոտեցաւ, երբ ի ծոցն եդ, սրբեցաւ։ Նոքա են որք աշխարհական կենօք բորոտին ի մեծամեծ մեղս. բայց յորժամ ի ծոց մտանեն, այս է՝ ի կարգ եկեղեցւոյ միայնակեցութեան, սրբութեան ապաշխարութեան, յայնժամ սրբին։ Հինգերորդ՝ յորժամ ձեռն հասուցանեն, արբին. որպէս այս բորոտս. յոր Քրիստոս ձեռն եդ եւ բժշկեցաւ։ Նոքա են՝ որք հեշտութեամբ աշխարհիս եւ զանազան մեղօք բորոտեալք են. եւ ոոչ կամին սրբիլ. յորժամ Քրիստոս ձեռն հասուցանէ, այսինքն խրատելով եւ պատուհասիւ, յայնժամ սրբին։ Այլ աստ գիտելի է՝ զի վասն եօթն պատճառի ձեռն ասի հասուցանել։ Նախ՝ որ փորձութիւն գայ ի վերայ մարդոյն, եւ ի նմա համբերութիւն եւ զօրութիւն երեւի. որպէս վասն Յօբայ ասաց սատանայ. «Աղ է՝ առաքեա զձեռն քո եւ արկ յամենայն ինչս նորա. եթէ ո՞չ յերես օրհնսցէ զքեզ»։ Բայց սատանայ սուտ ասաց. զի Աստուած յորժամ զձեռն հասոյց յինչս Յօբայ, այլ առաւել օրհնեաց եւ ոչ հայհոյեաց։ Այլ Դաւիթ ասէ . «մերձեցոյց զձեռս ի լերինս՝ եւ ծխեցին». այս է, զհպարտսն յորժամ Աստուած փորձէ՝ հայհոյութեամբ ծխեն։ Երկրորդ՝ ձեռն հասուցանեն վարդապետք՝ եւ խրատեն զաշակերտս եւ ուսուցանեն. այսպէս Աստուած որ վադապետ եւ հայր է ամենեցուն, խրատէ զիւր որդիսն եւ ժառանգ առնէ արքայութեանն. որպէս ասէ Սողոմօն. «զոր սիրէ Տէր՝ խրատէ տանջէ զամենայն որդի զոր ընդունի»։ Երրորդ՝ ձեռն հասուցանեն, յորժամ պարգեւս տան. այսպէս Քրիստոս ձեռն հասոյց ի բորոտն եւ պարգեւ ետ նմա զառողջութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Այսպէս ամենայն մարդոյ առատ ձեռօք պարգեւէ Աստուած զողորմութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ որք խնդրեն ի նմանէ. որպէս ասէ Դաւիթ. «բանաս զձեռն քո, եւ լցուցանես զամենեսեան ողորմութեամբ քո»։ Չորրորդ՝ ձեռն ձգեն, եւ ճանապարհ ցուցանեն. այսպէս Քրիստոս զձեռն իւր ձգեաց ի խաչն, եւ ճանապարհ եցոյց նեղ՝ որ տանի ի կեանս յաւիտեանականս։ Բայց բազումք զայս նշանս ոչ ունին. այլ ընդ արձակ ճանապարհն գնան. որպէս ասէ Եսայի. «զօր ամենայն ձգեցի զձեռն իմ առ ժողովուրդն անհաւատ եւ հակառակօղ. որք գնային զճանապարհն որ ոչ էր բարի»։ Հինգերորդ՝ ձեռն ձգեն, յորժամ ոք ի խորխորատ եւ ի տիղմ է անկեալ։ Այսպէս Աստուած յորժամ մարդն ի տիղմն մեղաց եւ ի խորխորատ անկեալ կայ, ձգէ զողորմութեան ձեռն եւ ի վեր հանէ . որպէս ասէ Դաւիթ. «ձգեաց զձեռն իւր եւ փրկեաց զիս ի ջուրց ռազմաց. եւ ի ձեռաց որդւոց օտարաց». այսինքն ի մեղաց. եւ յօտարաց՝ այսինքն խ սատանայէ։ Վեցերորդ՝ ձեռն ձգեն ընդդէմ օտարաց առ ի հարկանել. եւ զայս ի հանգեր ձեալն է ձգելոց ի վերայ թշնամեացն. որպէսասէ յելսն. «ձգեալ զձեռն իմ հարի զԵգիպտոոս ամենայն հարուածովք իմովք»։ Եւ թէ՝ «աջ քոո փառաւորեալ է զօրութեամբ իւրով. եւ աջ քո Տէր խորտակեաց զթշնամիս քո»։ Եօթներորդ՝ ձգեն զձեռն, եւ գիրկս արկանեն սիրելեաց. այսպէս Աստուած ի հանդերձեալն կոչէ առ ինքն եւ ասէ. «եկայք օրհնեալք հօր իմոյ»։ Եւ յերգսն ասէ. «աջ նորա պատեսցէ զինեւ». եւ Նոյ ձգեաց զձեռն եւ էառ զաղաւնին ի տապանն»։ այս է, զհոգին որ մաքուր է ի մեղաց, առեալ ընդունի յարքայութիւնն երկնից եւ հանգչի։ Ապա պարտ է մեզ աղաչել զԱստուած՝ որ զողորմութեան ձեռն իւր հասուսցէ առ մեզ. եւ զբորոտութիւն մեղաց մերոց մաքրեսցէ. եւ զմեզ յարքայութիւնն երկնից ընդունիցի յայսմանէ յայտ է՝ որ եօթն կերպիւ հոգեւոր բորոտութիւնն սրբի ի մեղաց։ Այլ բազումք են որք ոչ կամին զբոոր մեղացն սրբել։ Նախզի՝ լաւ համարին որ յարակից լինին ընդ բորոտն, քան թէ ընդ առողջն. ընդդէմ ասէ Դաւիթ. «ընդ սրբոյն սուրբ եղիցիս. ընդ առն անբծի անբիծ. ընդ ընտիրս ընտիր եղիցիս. եւ զթիւրս կործանեսցես։ Երկրորդ՝ զի ոչ կամին զցաւն հաք մի ցուցանել. այս է, որ զիւրեանց մեղսն խոստովանահօրն ոչ յայտնեն եւ առնուն զառողջութիւնն։ Երրորդ՝ զի ոչ կամին արիւն հանել երւ առողջանալ. զի երակ կտրելն՝ օգուտ է նոցա. այսպէս ագահքն որք լիեն պղտոոր արեամբ՝ այսինքն, գողութեամբ՝ զրկանօք՝ յափշտակութեամբ՝ վաշխառնլով, ոչ կամին արտաքս հանել. եւ յորժամ զայլոցն ոչ կամին արտաքս հանել եւ սրբիլ, զիւրեանցն զա՞րդ տան. վասն որոյ այնպիսիքն ոչ առողջանան։ Այլ մեզ եղբարք՝ չէ պարտ այնպէս առնել. այլ պարտ է մեզ հրաժարիլ յախտէ ագահութեան. ի մեղաւորաց եւ ի չար մարդկանէ. եւ յարակցութիւն դնել ընդ սրբոյ եւ ընդ բարի արանց։ Եւ հանապազ զցաւ մեղացն խոստովանահօրն ցուցանել. որ կարօղ է բժշկել զախտն. եւ զյաւելուած արեանն արտաքս հանել. այս է՝ զանիրաւութեամբ ժողովեալն բաշխել եւ ցրուել. եւ զզրկանսն առ Տէրսն դարձուցանել, որք առողջանամք ի հիւանդութենէ մեղաց։ Եւ ոչ միայն այս, այլեւ զմեր հալալ ինչս եւ վաստակս զորս աշխատութեամբ ունիմք ժողովեալ եւ ոչ զրկանօք կամ յափշտակութեամբ, պարտիմք սփռել եւ տալ աղքատաց. եւ երանելի լինիլ յաւիտենական յիշատկութեամբ որպէս խրատէ մարգարէն Դաւիթ. «սփռեաց եւ ետ աղքատաց. եւ արդարութիւն նորա մնայ յաւիտեանս յաւիտենից. եւ յիշատակ նորա բարձր եղիցի փառօք»։ Որպէս զի ողորմութեանն իւրոյ Քրիստոս եւ արքայութեանն երկնից արժանաւորս արասցէ. եւ նմա փառք ընդ հօր իւրում եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԺԷ. Նորին քարոզ մեծի հինգ շաբաթին վասն հին պատարագացն. ի բանն որ ասէ Մովսէս. «Ի տասներորդում ամսոյս այսորիկ՝ առցեն ոչխար կատարեալ. եւ զենցեն զնա այլովքն հանդերձ»։ Ելից. 12. 3։

Աստուածային իրագործութիւնք միայն իւրք ին եւ ոչ ոք է նմա բաւական. քանզի իւրքն ամենայն՝ ինքնաչափ են եւ ինքնաթիւ։ Զի ինքն ինքեան է բաւական, եւ ամենեցուն. եւ նմա ոչ ոք. զի ըստ առն եւ զօրութիւն իւր։ Եւ եղականի չափաւորութիւն իւր. զի գիտութիւն զգիտնականն ցուցանէ. զօրութիւն զզօրաւորն. նոյնպէս եւ աստուածային բան եւ գործք՝ զԱստուծոյ գուշակեն. որ ոչ նման ումեք բանից եւ գործոց։ Զի բան նորա՝ գործ է կատարեալ. եւ գործ նորա՝ անկարօտ են նիւթոյ. որպէս երկինք եւ երկիր. «զի ասաց եւ եղեն. հրամայեաց եւ հաստատեցան»։ Եւ զէութիւն իւր ոչ է յայտնեալ երեւմամբ. եւ ոչ զորքանութիւն զօրութեան գործով. կամ զիմաստութիւնն բանիւ։ Այլ որչափ կարէր տանիլ լայնականն ծոց անմահ անմարմնոցն , նոցա յայտնեաց։ Եւ ըստ չափու մտացս մերր ի մարին կապելոցս, եւ մահկանացու բնութեանս ի զգայական աշխարհի, մանաւանդ ըստ կարողութեան բառնալոյ հաւատոյս՝ մեզ յայտնեաց։ Եւ խոստացեալ է ընդ նորանալն երկրի բանալ զնորոգոյն դպրութիւն. եւ յայտնել զխորհս անճառելի իեմաստութեանն իւրոյ։ Այլ այժմ ի խորհուրդ անմահ գառինն անարատի՝ որ զենաւ ի փրկութիւն աշխարհի, հրամայէ մեզ զենուլ զգառն պատարագի. եւ հաղորդիլ ելից ազատութեան, եւ ճշմարիտ զենմանն Յիսուի։ Որպէս ասէ։ «Ի տասներորդ ամսոյս այսորիկ առցեն ոչխար եւ զենցեն զնա»։ Արդ մարմնապէս հրամայեաց Աստուած Որդւոցն Իսրայէլի յերկրին Եգիպտացւոց. զի ի տասն օրն նիսան ամսոյ՝ որ է առաջին ամիս գարնան. եւ կապեսցեն հինգ օր ի տան. եւ ի տասն եւ չորս երորդ օրն զենցեն. եւ խորովեսցեն հրով. եւ փութով կերիցեն եւ ելիցեն յԵգիպտոսէ։ Իսկ հոգեպէս՝ որդիք Իսրայէլի հաւատացեալ ժողովուրդքն են. որք հաւատովն որդիք եղեն ճշմարիտ տեսողին զհայր։ «Զի զԱստուած ոչ ոք ետես երբէք ասէ. բայց Միածին Որդին որ ի ծոց Հօր»։ Իսկ տասն թիւն՝ սուրբ է եւ նուէր Աստուծոյ. այլեւ կատարեալ։ Նախզի՝ ի միակ թուոցէ կատարեալ։ Երկրորդ՝ զի պատկելով ծնանի զհարիւրն եւ զհազարն եւ զբիւրն. որք են կատարեալ թիւք։ Երրորդ՝ ունի ծնօղ զչորրորդն որ է նիւթ տարրական բոլոր աշխարհիս։ Իսկ սուրբ է եւ նուէր Աստուծոյ. զի տասներորդն բաժին Աստուծոյ էր յամենայն ընչից։ Եւ ի վերայ ինն դասուց հրեշտակաց՝ է տասներորդ գերակատար երրորդութիւնն սուրբ։ Եւ ինն դաս եկեղեցւոյ՝ տասներորդն կատարումն է եւ գլուխ որ է Քրիստոս։ Յաղագ այսորիկ ի խորհուրդ տասնեկիս՝ պարտ է զմեզ կատարեալ սրբութեամբ նուիրել Աստուծոյ։ Այլեւ ոչխար կոչէ զմեզ։ Նախզի՝ «մոլորեցաք որպէս զոչխար կորուսեալ որոյ ոչ իցէ հովիւ». մինչ հովիւն քաջ ել ի խնդիր մեզ. եւ եգիտ եւ եբարձ յուսս իւր ի ձեռն խաչին. եւ էած յամրոց եկեղեցւոյս, եւ յարօտ կենսատու մարմնոյ եւ արեանն. եւ յուսումն հոգեւոր, իբր ի ջուր հանգիստեան սնոյց զմեզ ըստ մարգարէին որ ասէ։ «Տէր հովուեսցէ զիս. ի վայրի դալարւոջ բնակեցոյց զիս. եւ առ ջուրս հանգստեան սնոյց զիս»։ Եւ դարձեալ՝ ոչխար կոչէ զհաւատացեալս իւր. զի զգօնէ ոչ խարն եւ հանդարտ. եւ պտուղ ունի զգառն պատարագի եւ զկաթն։ Նոյնպէս եւ հաւատացեալքս զգօնացաք իմաստութեամբն Աստուծոյ եւ հանդարտեցաք եւ հնազանդեցաք նմա. եւ զբարեպաշտութեան պտուղն ընծայեմք որ է հաւատ եւ գոործ արժանւորր պատարագ Աստուծոյ։ Եւ ոչ միայն մեք կոչիմք ոչխար, այլեւ ինքն հովիւն քաջ եղեւ գառն ի հօրէ իւրմէ. զորմէ ասէ Ովհաննէս. «սա է գառն Աստուծոյ»։ Նախզի՝ զգեստ եղեւ ծածկելով զմերկուրին Ադամայ. ըստ այնմ, «որք ի Քրիստոս մկրտեցայք՝ զՔրիստոս զգեցեալ էք»։ Երկրորդ՝ զի կերակուր եղեւ մարմնովն եւ արեամբն։ Երրորդ՝ զի անմեղ գոլով վասն մեր մեռաւ. որպէս ամենայն պատարագ անմեղ է եւ վասն մեղաւորաց մեռանի. նոյնպէս եւ Քրիստոս. որպէս ասէր Եսայեաւ. «ես իբրեւ զգառն անմեղ ի մահ վարեցայ»։ Զի հնազանդ եղեւ Հօր Աստուծոյ մահու չափ եւ մահու խաչի։ «Եւ որպէս զորոջ առաջի կտրչի անմռունչ կայ». նոյնպէս եւ Տէր մեր առաջի խաչողաց ոչ եբաց զբերան իւր. ոչ անարգեաց. եւ ոչ անէծ զնոսա. այլ խոնարհութեամբ յանձն էառ զամենայն։ Իսկ որ ասէ «առցեն ոչխար ստերդ. զենցեն»։ Զայն ցուցանէ՝ որ իւրաքանչիւր մարդ առանձին կարօղ է պատարագ մատչիլ Աստուծոյ՝ «զսիրտ սուրբ եւ զխոնարհ հոգի ունելով զոր Աստուած ոչ արհամարհէ»։ Որպէս այնքիկ՝ որք կատարեալք են ամենայն առաքինութեան մասամբ. որք միայնակ կան ի լերինս. եւ կատարեալ ճգնութեամբ միշտ զանձինս իւրեանց պարտարագ մատուցանեն Աստուծոյ։ «Եւ որ չիցէ բաւական՝ առցէ զդրացիս իւր»։ Աստ զեկեղեցւոյ առաքինոթիւնս ասէ. որք բարի գործովք եւ հաւատովք ազգակից եւ բարեկամք եմք միմեանց։ Յորժամ չեմք բաւական զամենայն առաքինութիւնս ի մեզ կատարել, նա ժողովիմք ի միասին, եւ հասարակ սրբութեանց հաղորդիմք։ Որ մինն է պահացօղ եւ մինն աղօթօղ. մինն կուսան. կրօնաւոր. խոնարհ. ողորմած, եւ այլն։ Ամենայնի սրբոց մասնաւորիմք։ Զոր մարգարէն ցուցանէ զշահն։ «Զի՞նչ բարի՝ կամ զի՞նչ վայելուչ. զի բնակին եղբարք ի միասին. որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ. եւ ի մուրուսն Ահարօնի ասէ»։ Նախ՝ որպէս քահանայական իւղն ի զանազան եւ յանուշահոտ ծաղկանց էր խառնեալ. նոյնպէս անուշահոտ է զանազան առաքինութիւն՝ որ եկեղեցիս կատարի. այլեւ զանազան շնորհ իջանէ ի գլոխն Քրիստոսէ ի յանդամս եկեղեցւոյ։ Երկրորդ՝ թագ պսակին՝ ի զանազան որակաց է. նոյնպէս զանազան առաքինութիւնք եկեղեցւոյ՝ պսակ եւ թագ լինին երկնաւոր փեսային։ Երրորդ՝ որպէս զանազան գոյնք որակաց գեղեցկութիւն է դիմացն. նոյնպէս զանազան առաքինութեամբք գեղեցկանայ հարսնացեալ եկեղեցի սուրբ. եւ լինի հանգիստ եւ տաճար երկնաւոր փեսային։ Դարձեալ՝ այն որ ասաց «առնուլ ոչ խար արու ստերդ. եւ թէ չեն բաւական գնելոյ, եւ կամ ուտելոյ, առցեն ընկեր զդրացիս իւրեանց եւ կերիցեն զգառն. եւ զբաղարջ ընդ եղեգին»։ Ասէ իմաստունն եթէ, օրինակ է բարութեանց եւ խոնարհութեան, եւ վշտաց սրբոցն հաղորդ լինիլ։ Զի գառն խորովեալ՝ զբարութիւնս նշանակէ. եւ բաղարջն զխոնարհութիւն . եւ եղեգն զվիշտն։ Ցուցանէ թէ՝ զայլոց բարի շնորհն գիտութեան՝ առաքինութեան՝ եւ կամ այլ ինչ՝ առցես ի նոցանէ գործով քեզ ի մխիթարութիւն։ Նոյնպէս եւ զբարիսն քո՝ այլոց հաղորդեա զինչ եւ իցէ քեզ հոգեկան, կամ մարմնական. որպէս ասէ առաքեալն։ «Նախանձաւոր լերուք ընդ միմեանս զբարիս գործելով»։ Նոյնպէս եւ վշտակցիլ միմեանց՝ թէ ի հոգեւորն եթէ ի մարմնաւորն. ըստ այնմ, «լալ ընդ լացօղսն, եւ խնդալ ընդ խնդացօղսն»։ Թէ քեզ հանդիպի վիշտ՝ ցոյց ընկերին եւ օգնական արա զնա. եւ թէ նմա լինի վիշտ, դու վշտակից եւ ցաւակից լեր նմա. ըստ այնմ, «ընդ կապելոցն չարչարեցարուք». զայս նշանակէր ի յօրինակն։ Այլեւ ի ճշմարտութեանս Քրիստոս վշտակից մեզ եղեւ, եւ վասն մեր չարչարեցաւ. եւ զմարմնոյ եւ զարեան բարութիւնն իւր մեզ հաղորդեաց. այլեւ զկեանս եւ զյարութիւն փառաց իւրոոց։ Նոյնպէս եւ մեք պարտիմք միմեանց վշտակից լինիլ, եւ զբարիս մեր հաղորդել. որպէս խրատէ առաքեալն. «Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր. եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարուք. զի որ չարչարի մարմով՝ դադարի ի մեղաց»։ Իսկ որ ասէ «Ոչխար կատարեալ արու տարեւոր լիցի»։ Նախ ըստ գրոյն՝ զի ոչխարն ի բոլոր տարին կատարի հասակաւ. եւ դարձեալ կատարեալ անդամօք եւ զգայարանօք՝ որ ոչ լինէր հաշմ անդամ. կոյր կամ կաղ։ Իսկ առաքեալն հրաւիրէ «զմարմինս մեր եւ զխօսուն պաշտօն՝ մատուցանել պատարագ սուրբ՝ հաճոյ Աստուծոյ»։ Կատարեալ անդամօք. այսինքն, բոլոր մասամբ եւ զօրութեամբ հոգւոյն. որ է բան ցասումն՝ եւ ցանկութիւն։ Կատարեալ. այսինքն, խոհեմութեամբ եւ արիութեամբ. ողջախոհութեամբ եւ արդարութեամբ մատուցանել Աստուծոյ։ Այլեւ աստ գիտելի է՝ զի ի հին պատարագն՝ կրկին էր ընտրութիւն. մի՝ զառողջն անդամօք եւ զպարարտն. եւ մի՝ զարու տարեւորն ընտրէին։ Իսկ ի նոորա տարեկան՝ մեծն եւ փոքրն, արու եւ էգն ոչ է ընտրելի։ Զի նոցայն օրինակ էր ճշմարիտ պատարագին Քրիստոսի, պարտ էր խորհրդաւոր լինիլ. իսկ մերս ոչ է օրինակ, այլ կերակուր եւ ողորմութիւն աղքատաց. վասն այն՝ այնպիսիքն ոչ են խոտելի։ Դարձեալ՝ հարցանելի է, թէ ի հինն ընտրութիւն քահանայիցն ի մարմինն էր. զի մի լիցի կաղ՝ կոյր՝ եւ այլն. ի նորա որպէս է ընտրութիւն։ Պատասխանեմք թէ, կրկին է քահանայագործելն առ մեզ։ Նախ՝ է որ զանձինս մեր պատարագ մատուցանեմք Աստուծոյ. որպէս առանձնական աղօթիւք։ Եւ երկրորդ՝ որ զՔրիստոս պատարագեմք։ Արդ՝ ի յառանձնաւոր պատարագն մեր՝ յորժամ միայնակ աղօթեմք, թիւրութին մարմնոյն ոչ է խոտելի. թէ կաղ իցէ, եթէ կոյր։ Եւ ի հասարակ աղօթսն ի յեկեցեցիս՝ պակասութիւն հոգւոյն ոչ է խոտելի. զի այլ ընկերքն օգնական են նմա. որպէս մինն աղօթէ, եւ մինն պաշտէ եւ այլն։ Այլ ի պատարագն Քրիստոսի՝ պարտ է՝ զի մատուցանօղն կատարեալ լիցի մարմնով եւ հոգւով առանց թերութեան։ Որոյ պատճառն է՝ զի կատարեալ է. ոչ միայն աստուածութեամբն որ գերակատարն է քան զամենայն, այլեւ մարդկութեամբն կատարեալ է։ Նախզի՝ հոգի եւ մարմին եւ միտք կատարեալ էառ։ Երկրորդ՝ զի առանց տկարութեան եւ պակասութեան էր մասունք անդամոցն։ Երրորդ՝ զի չափ մարմնոյն՝ ոչ կարի երկայն, եւ ոչ փանաքի. ոչ թուխ, եւ ոչ սպիտակ. այլ ցորենագոյն. զի երկուքն պակասութիւնք են։ Նոյնպէս եւ հերն ոչ առաւել սեւ, եւ ոչ կարմիր. այլ խարտեալ. եւ մուրուքն՝ ոչ կարի երկայն, եւ ոչ գոսակ. այլ չափաւոր։ Նոյնպէս եւ աչքն՝ ոչ սեւ, եւ ոչ կապուտ. այլ որպէս ոչխարի. եւ այլն նոյնպէս. զի սոքա ամենեքեան զառաւել կատարելութիւնն նշանակեն։ Չորրորդ՝ զի միաւոորեաց զմարմինն ընդ աստուածութեանն իւրում. եւ եղեւ Աստուած կատարեալ. զի աստուածութիւնն է օծումն. եւ մարմինն օծեալ. եւ բանն օծօղ զոյգ Աստուած. որպէս օծօղն, նոյնպէս եւ օծեալն։ Վասն այն քահանային որ պատարագ է զՔրիստոս՝ պարտ է որ կատարեալ լինի ըստ հոգւոյն սրբութեան, եւ ըստ մասանց մարմնոյն։ Իսկ որ ասէ «արու տարեւոր»։ Զի ի պատարագելն զմեզ՝ մի լիցուք էգ եւ թոյլ եւ գէջ ախտիւք. այլ արի եւ պինդ եւ զօրաւոր ի հանդէս մատուցանելոյն։ Իսկ տարին չորս եղանակօք՝ եւ ՅԿԵ աւուրբ կատարի. նոյնպէս ե մեք՝ զչորս հասակ փոփոխմանս, եւ զամենայն աւուրս կենաց մերոց բարեպաշտ հաւատով եւ գործով կատարեսցուք։ Իսկ որ ասէ «յօդեաց՝ եւ յայծեաց առնուցուք»։ Որք են օդիքն արդարոցն խորհուրդ. զոր Տէրն ընդաջմէ ասաց դասել. եւ այծիքն մեղաւորաց ընդ ձախմէն. «զի ոչ է պիտոյ բժիշկ ողջաց, այլ հիւանդաց։ Զի պատարագն Քրիստոսի՝ ոչ միայն վասն արդարոց է, այլ մեղաւորաց. եւ առաւել վասն մեղաւորաց։ Սակայն եւ արդարքն որք էին ի դժոխս՝ զենմամբն Քրիստոսի ազատեցան յորժամ աւանդեաց զհոգին ի ձեռս հօր, եւ էջ ի դժոխս. որպէս ասէ Յուստիանոս վկայն, թէ մարգարէքն չկարացին առանց Քրիստոսի փրկիլ. մեք ո՞րպէս փրկիցուք։ «Եւ պահեսջիք մինչ ի չորեքտասան օր ամսոյս այսորիկ»։ Հինգ օր հրամայէ պահել. ի մաքարութիւն հինգ զգայարանացս որով մեղանչեմք։ Դարձեալ թիւ սխալանց սոցա՝ հնգետասան լինի. իւրաքանչիւր երեք գոլով հնգիցն այսպէս. տեսութիւն տեսանելի տեսանել. լսելութիւն լսելի լսել. որ է զգայարանն՝ եւ արտաքին իրն, եւ գործն. նոյնպէս եւ ամենայն զգայութեացն. եւ լինի տասն եւ հինգ։ Եւ դարձեալ՝ ի ԺԴ ամին սկսանի ախտ հեշտ ցանկութեան. զոր պատարագն կնքէ յԱստուած զբաղձանս փափագման։ «Եւ ընդ երեկս զենցեն զնա ամենայն բազմութիւնն»։ Զի իւրաքանչիւր տանտէրն քահանայ լինի. եւ տունն նոցա իբրեւ զտաճար Աստուծոյ, սրբութեամբ պատրաստել զինքենս պատարագ Աստուծոյ։ Իսկ ընդ երեկս զենուլն՝ նախ առ ժողովուրդն. զի ի տիւն ոչ իշխէին յԵգիպտացւոց զստացուածս նոցա զենուլ. եւ ի գիշերին ոչ է օրէն պատարագ մատուցանել։ Իսկ յերեկոյն՝ միջասահման է ի տիւ եւ ի գիշեր. եւ հասանի ի լուսէ ի լոյս. զի ի ԺԴ գիշերն՝ լիալուսին է։ Այլեւ ի խորհուրդ աշակերտացն ի վերնատունն. որք ընդ երեկն հաղորդեցան մարմնոյ եւ արեան փրկչին։ Դարձեալ՝ ցուցանէ զերեւումն Տեառն ի լրման ժամանակի եղեալ։ «Եւ դիցեն յարենէն ի վերայ երկուց սեմոցն եւ բարաւորին»։ Նախ՝ նշանակէ զպարտութիւն եգիպտացւոցն՝ յայտնի տեսանել զարիւն ոչխարացն ի սեմս դրանցն։ Այլեւ Բ սեմն՝ ցասումն եւ զցանկութիւն։ Եւ բարաւորն՝ զբանն ի մեզ. որ հրամայէ դրոշմել կենդանական հոգւով. զի արիւնն կենդանութեան է նշանակ։ Դարձեալ՝ նշանակէ զխաչն եւ զարիւնն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. որոով ապրեցան անդրանիկքն Իսրայէլի. այսինքն, հաւատացեալ ժողովուրդք. որք են անդրանիկք ծնունդ Ադամայ. զի արեամբն Քրիստոսի փրկեցան ի սատակմանէ սրոյ աստուածային բարկութեանն։ Դարձեալ դրունք են զգայարանք մեր. որով դրոշմիմք սուրբ մեռոնաւն եւ օծանիմք։ Զի յետ մկրտութեան օծումն զգայարանացս՝ խորհուրդ է օծման աստ եդեալ։ Եւ որ ի ճակատն եւ ի սիրտն եւ ի թիկունսն դրոշմէ ի յերեք տեղւոջ՝ ի խորհուրդ երեք անձնաւորութեանն ի յոր մկրտեցաք։ Դարձեալ սեմ եւ դուռն է իմացումն եւ շարժումն մտաց մերոց. որ շնորհօքն Քրիստոսի դրոշմեմք. եւ գեղեցկապէս բանամք եւ փակեմք. յայտնի խորհրդոցն բանալ, եւ անճառելեացն փակել, պատկառելով յահագին խորհրդոյն. «զի յայտնիքն մեզ եւ որդւոց մերոց. եւ ծածուկքն Տեառն Աստուծոյ մերոյ ասէ մարգարէն»։ «Եւ կերիցեն զմիսն ի գիշերի»։ Զի ի գիշերի ելանելոց էին՝ ստիպէ զնոսա։ Այլեւ գիշեր է կենցաղս այս ասէ. զառաքինութիւն աստ պարտ է գործել եւ աստ ճանաչել, եւ աստ ճաշակել ի մարմնոյն Տեառն։ Այլեւ գիշեր է օր դատաստանին. զի որ աստ ոչ գործէ զբարին՝ օր Տեառն խար է նմա եւ ոոչ լոյս. յորժամ մտանէ արեգակն արդարութեան Քրիստոս յառագաստ, եւ փակի դուռն որպէս յիմար կուսանացն։ «Խորովեալ հրով»։ Եւ այս վասն փութով ելանելոյն. զի մի յամեսցեն յեփելն. զի զանազան համոոց կարօտանայ եփելն։ Զոր նշանակէ ի մեզ թէ, ի զանազան պաճուճանս եւ խորտիկս կերակրոց ոչ է պիտոյ թուլանալ գիճութեամբ յանցաւոր կենցաղս. այլ սակաւ պիտոյութեամբ կերակրոյ՝ զքաղց մեր լնուլ։ Դարձեալ ոչ մեղկիլ եւ թուլանալ գիճութեամբ, այլ կարծր եւ մաքրական հրովն պնդիլ. որ է ջերմ սէրն Աստուծոյ. եւ հոգւովն սրբով ողջակիզիլ. զոր Տէրն էարկ ի յերկիր, եւ փութայր զբորբոիլն։ «Եւ բաղարջ ընդ եղեգին կերիջիք»։ Զի մի մոռասցին զդառնութիւն Եգիպտոսի. զի դառն էր եղերդնակն եւ բաղարջն. զի զուսպ եւ խոնարհ էին յԵգիպտոս։ Իսկ ըստ Քրիստոսի կրօնիցս՝ զի դառն է զառ ի վեր ընթացն «եւ նեղ դուռն եւ անձուկ ճանապարհն, որ տանի ի կեանսն»։ Իսկ բաղարջն զահաւոր խորհուրդն նշանակէ. որ բաղարջով աւանդեցաւ ի տօնի բաղարջակերացն։ Զի խմորն քցախուտ՝ չարութեան է նշանակ՝ փքացեալ եւ ուռուցեալ հպարտութեամբ։ Եւ խմորն ոչ լինի հաց կենդանական։ Եւ խմորն զաղանդն սադուկեցւոց եւ փարիսեցւոց առակէ։ Եւ անապական մարմնոյն վայելէ բաղարջ անխմոր։ Ապա յայտ է՝ զի որ խմորաւն առնէ նշխար, եւ ջրով ապականէ զգինին, զանապական մարմինն կուսածին ապականացու գոլ խոստովնի խառնեալ ջրովն եւ քացախ խմորովն։ Իսկ ասելն՝ «ոչ ուտիցէք հում եւ պախ եփեալ ջրով». որ է քաջ եփեալ։ Նախ զայն ասէ թէ՝ շաղղակեր գազանաց է հում ուտելն. մի լինիք գազանաբար պատառօղ եւ յափշտակօղ. զրկանօք եւ անիրաւութեամբ։ Դարձեալ մի հում եւ անվարժ ի կրթութենէ. այլ խ տղայութենէ վարժիլ եւ կրթիլ յամենայն ուսումն առաքինութեան. եւ պարկեշտ վարուք սնանիլ եւ ժուժկալիլ յամենայն առաքինութեան եւ նեղութեան. եւ ոչ գէճ ախտիւք վաւաշոտ ցանկութեամբ եփիլ ի յապականութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Դարձեալ ի դառնալ մեղաւորին՝ որ սովոր է յամենայն հեշտութիւնս մարմնոյ կերակրոյ եւ հանգստեան եւ հում է, ոչ է պարտ յամենայն ամենեւին ի բաց կալ ե սպանանել զինքն. զի ոչ ոք գովէ զայն. որպէս թէ ի հակառակ չարն փոխեցաւ. այլ սակաւ սակաւ ցամաքիլ յամենայն հեշտութեանց մարմնոյ։ «Զգլուխն ոտիւքն հանդերձ եւ զփորոտին»։ Գլուխն հոգին է. եւ ոտքն մարմինն. եւ փորոտին խորհուրդն. զոր կատարեալ պարտ է սրբել եւ հաճոյանալ Աստուծոյ։ Իսկ ի խորհուրդ տնօրէնութեանն՝ գլուխ եւ սկիզբն է աստուածութիւնն. եւ ոտք կոչի մարդկութիւնն։ Նախզի ի յետին ժամանակի մարդ եղեւ. եւ ապա զի մարմնով շրջեցաւ ի յերկրի. վան որոյ ոտք կոչի։ Եւ փորոտիք՝ ծածուկ խորհուրդք նորա անգիտելի՝ զոր հաւատալ արժան է միաւորապէս անբաժանելի. եւ առնել կերակուր մտաց անպական եւ անբաժանելի իմացմամբ՝ զբանն եւ զմարմինն իւր՝ զաստուածային եւ զմարդկային գործս տնօրէնութեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Դարձեալ եթէ ոք ճաշակեսցէ զՍուրբ խորհուրդ մարմնոյն Քրիստոսի, եթէ զբոլորն, եւ թէ ի բազում մասունս բաշխի, լինին ամենեքեան մի. եւ զմի բոլոր մարմին ճաշակեալք։ «Եւ ոչ թողուցուք ի նմանէ յայգն»։ Առ նոսայն՝ զի մի եկեալ եգիպտոսացիքն ի վաղիւն շօշափեսցեն պիղծ ձեռօք։ Իսկ առ մեզ՝ ոչ է պարտ զբարեգործութիւնն ի վաղն ընկենուլ. որպէս խրատէ Սողոմօն թէ՝ «յորժամ ձեռնահաս իցես բարի առնել, մի ասել թէ ի վաղիւն տաց. զի ոչ գիտես զինչ ի վաղիւն ծնանի քեզ»։ Յայս միտս եւ Տէրն՝ «մի հոգայցէք զվաղիւն ասէ. այլ զաւուրն հաց». այսինքն ի վաղիւն մի յապաղեր զառաքինութիւնն, այլ ի նոյն օրս յապաղեր զառաքինութիւնն, այլ ի նոյն օրս փութայ։ «Եւ ոսկր մի բեկանիցէք ի նմանէ»։ Յօրինակ Տեառն մերոյ՝ որ ոչ բեկաւ ոսկր նորա ի խաչին. թէպէտ ճեպէին յաղագս մեծի շաբաթուն։ Իսկ առ մեզ՝ խրատ է զգուշութեան, եթէ ի սուրբ գրոց զոր ինչ ոսկր է եւ անուտելի, այսինքն դժուարատես, մի բեկանել չարաչար հերձուածով. այլ որ ինչ մարմնատեսակ է եւ դիւրահաս՝ զայն կերակրի միտք. եւ աճէ ի հոգեւորն։ Եւ առակախօսն պատուիրէ. «կթեա կաթն՝ զի եղիցի իւղ նիւթ լուսոյ. եւ թէ կարի ճմլեսցես զկուրծն՝ եղիցի արիւն»։ Եթէ զբանն ոսկրուտ ի քեզ ձգեսցես ասէ, զոր ոչ կարես հասկանալ, ելցեն դատաստանք եւ կռիւք. որպէս հերձուածօղքն արիոս, եւ այլքն. որք դատաստան եւ կռիւք թողին յաշխարհի. եւ եղեն արիւնահեղք. զի յոր ինչ բանս եւ հերձուած խօսեցան, նորին արեան տեարք եւ մարդասպանք եղեն։ Իսկ ասելն՝ «որ ինչ մնասցէ յայգ՝ հրով այրեսջիք»։ Զի անպիղծ թագաւոր է հուրն. նմա հրամայէ տալ զմնացեալն։ Նոյնպէս եւ որ աստէն ոչ գայ ի խոստովանութիւն եւ յապաշխարութիւն, ի հուրն այրեսցի յաւուրն կորստեան, որպէս ասէ առաքեալն. «ամենայն ինչ հրով փորձեսցի. այն հրովն յոր երկինք եւ երկիր վառեսցին ասէ Պետրոս»։ Եւ մարգարէն ասէ. «հուր առաջի նորա բորբոքեսցի եւ այրեսցէ զլերինս»։ Այն հուրն՝ փորձիչ եւ մաքրիչ է ամենայն գործոց մարդակն։ Ոսկի՝ հաւատն է անապական։ Արծաթ՝ բանն մաքուր։ Եւ Ակն՝ գործքն անախտք. որք այնու հրով առաւել եւս պայծառանան։ Իսկ փայտն՝ մեծամեծ մեղքն։ Եւ խոտն՝ փոքունք։ Եւ եղեգն՝ միջակքն։ Եւ դարձեալ փայտն մարմնական մեղք. եւ խոտն մտաց. եւ եղեգն բանիցն. եւ սոքա են նիւթ ապականացու եւ լուցկիք գեհեն հրոյն անշիջանելի։ Այլեւ զխրատ զգուշութեան՝ ոչ է պարտ թողուլ յայգ ի միւսանգաւ գալստեան. այլ աստէ անձանձիր վարդապետութեամբ ուսուանել զամենայն. «Եւ այսպէս ուտիցէք. գօտիք ընդ մէջ. եւ կօշիկ յոտս. եւ ցուպ ի ձեռին. եւ փութանակի ուտիցէք, զի զատիկ Տեառն է»։ Նախ՝ զփոյթն ցուցանէ. զի մի յամիցեն ի կերակուրն. դարձեալ զարիութիւն աւ զպնդութիւն ի ճանապարհ կենցաղոյս։ Գօտի է ողջախոհութիւնն ածեալ ի վերայ ցանկականի երիկամանցն ի վեր անփոփել՝ յԱստուած ուղղել, եւ չտալ թոյլ յայլ ուրցնդիլ։ Եւ Տէրն աշակերտացն պատուիրէ. «եղիցին գօտիք ձեր պնդեալ ընդ մէջ»։ Որեւ Աստուծոյ ասի գօտի ընդ մէջ ածեալ զզօրութիւնն. թուի թէ զողորմութիւնն նշանակէ. որ ի յինքն անփոփէ զպատժողական պատուհասն։ Իսկ կօշիկ յոտս՝ զոր Մովսէսի հրամայեաց. «լոյծ զկօշիկդ յոտից քոց»։ Նոյնպէս առաքելոցն. «մի ագանել կօշիկս». եւ աստ ասէ կօշիկ յոտս։ Զայս ասէ թէ՝ որ մերձ է յԱստուած իբրեւ զՄովսէս աստիճանաւ եւ քարոզօղ բանին կենաց, ոչ է պարտ մեռելոտի խորհուրդ եւ աշխարհական վարս ստանալ յիքեան։ Այլ բոկ ոտիւք կուսութեամբ կեալ . եւ կամ յաստիճան ելեալ՝ զգուշանայ այնուհետեւ։ Իսկ որ ի հոովիտս տրտմութեան է յԵգիպտոս ի մէջ նեղիչ ախտից՝ զգեցցի զօրինաւոր եւ զպարկեշտ ամուսնութիւն. զոր հրաման առաք ագանել հողաթափս. եւ այլու կոխել զթոյնս օձին, եւ զխայթոցս կարճաց հեշտ ցանկութեանց. զի մի խածանիցիմք. եւ զայն սակաւապիտոյութեամբ եւ ողջ անկողնօք։ «Զի պատուական է ամունութիւն. եւ հալալ անկողին. բայց զշնացօղս եւ զպոռնիկս դատէ Աստուած»։ Իսկ ցուպն կրկին է։ Նախ գաւազան հովուական եւ վարդապետական իշխանութիւն՝ որ դարձուցանէ զոչխարսն։ Եւ երկրորդ՝ ցուպ ստուար եւ անկոտորելի. որով հաստատին վաստակելքն. եւ կանգնին գլորելքն։ Եւ պիտոյ է ցուպն զի ուր չարչարանք Աստուծոյ եւ խաչ եւ արիւն եւ մահ Աստուծոյ լսի. պիտոյ է հաւատ հաստատուն եւ անբեկելի. զի մի կործանիցուք եկբայութեամբ եւ անկցուք յերկիր պատկառելով։ Այլ հաստատ հաւատով՝ եւ առանց ամօթոյ՝ յուսով կերիցուք զհացն մարմին Աստուծոյ, եւ արբցուք զգինին արիւն Աստուծոյ եթէ կենաց փափագիցիմք։ Եւ այն փութանակի եւ առանց ժուժկալութեան. իբրեւ զիմաստուն կուսանսն՝ որք մտին յառագաստն փութով . եւ իբրեւ զհաւատարիմ եւ զիմաստուն տնտեսն՝ որ ետ կերակուր ի ժամու ծառայակցաց իւրոց։ Եւ տես զազնիւ ծառայն՝ որ շահեցաւ զքանքար իւրոյ. եւ զտանուտէրն արթուն՝ զամենայն կենցաղ գիշերոյս։ Զի զատիկ Տեառն է մահն Քրիստոսի. այսինքն ազատութիւն. «զի ազատիցուք ի ծառայութենէ ապականութեան, յազատութիւն փառաց Որդւոյ Աստուծոյ»։ Զի ոչ հրեշտակ ոք կամ ծառայ, այլ Տէրն փաց ազատեաց զմեզ։ Զի ոչ փոքր փառք է մեզ Աստուածավ ազատեալք. «զի այնչափ սիրեաց Աստուած զմեզ՝ մինչ զի զորդին իւր միածին ետ վասն մեր ի մահ»։ Որեւ ոչ թէ միանգամ վայելեցաք ի մահ նորա, այլ մինչ ի կատարած աշխարհի զենանի միշտ անծախապէս յեկեղեցի. եւ վայելեմք ի նմանէ յաւիտենական ցնծութեամբ. գթութեամբ հօրն եւ ողորմութեամբն որդւոյն, եւ օժանդակութեամբ Սուրբ Հոգւոյն։ Որում արժանիս արասցէ զմեզ աներկբայ հաւատով՝ եւ անարատ վարուք՝ եւ ժրաջան աշխատութեամբ, ի փառս եւ ի գովեստ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի օրհնելոյն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԺԸ. Նորին քարոզ վասն պատարագաց. ի բանն՝ «Հայեցաւ Աստուած ի հաբէլ եւ ի պատարագս նորա։ Եւ ի Կայէն եւ ի զոհս նորա ոչ հայեցաւ»։ Ծննդ. 4. 4։

Խրատ ետուն նախնի ծնօղքն Ադամ եւ Եւա զաւակաց իւրեանց եւ ասեն. մեք մեղանչելով ելաք ի դարխտէն. դուք անմեղ կացէք՝ եւ յընչից ձերոց պատարագ եւ նուէրս Աստուծոյ մատուցէք. որ տանիլ զձեզ վերստին ի դարխտն։ Եւ յայնմ բանէ՝ ուսան որդիքն զմատուցմունս պատարագաց իւրեանց։ Եւ էր Աբէլ խաշնարած եւ հովիւ. որ թագաւորութիւն եւ զքահանայութիւն նշանակէր. զոր կորոյս Ադամ մեղօք զշնորհս զայս՝ Աբէլ անմեղութեամբն ի յինքն երեւեցոյց։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ եթէ թագաւորութիւնն եւ քահանայութիւնն եւ մարգարէութիւնն շնորհօք էր անձնական ի յԱդամ, վասն է՞ր ի յորդիսն երեւեցաւ յետոյ։ Զի զինչ շնորհ զոր անձամբ ունի ոք՝ ի յորդիսն ոչ անցանէ. որպէս իմաստութիւն, վարդապետութիւն, եւ այլն։ Իսկ թէ բնութեամբ էր ի յԱդամ, յետոյ ընդէ՞ր զրկեցաւ ի նմանէ վասն յանցանացն. զի թէպէտ եւ մեղանչէ ոք՝ զինչ իր զոր բնութեամբ ունի, ոչ բառնի. որպէս մարմին եւ հոգին ոչ բարձաւ ի նմանէ։ Ասեմք եթէ զշնորհս զայսորիկ վասն անմաղութեանն Ադամայ՝ բնական պարգեւ ետ նմն։ Եւ շնորհքն է վասնն անմեղութեանն. այլեւ բնական է եւ ոչ յետամտական։ Զի յորում փչեաց ի նա շունչ կենդանի եւ եղեւ մարդն յոգի կենդանի ըստ կենդանութեան հոգւոյն, համանգամայն եւ զայս շնորհս փչեաց ի նա։ Արլ արդ՝ վասն զի անմեղութեան էր պարգեւն, ընդ մեղացն բարձաւ ի նմանէ։ Եւ զի բնական է Ադամայ. ըստ այնմ որք հաղորդեցաք բնութեան Ադամայ՝ հաղորդեցաք եւ բնականին նմա. վասն այսորիկ թէպէտ ծակկեցաւ ի յԱդամայ՝ եւ ի մեղաւոր զաւակսն ի նմանէ. յայտնի դարձեալ ի բարի ծնունդս նորա. որպէս նախ եւ առաջին երեւեցաւ ի յանմեղ Աբէ. ըստ որում հովիւ եղեւ խաշանց եւ իշխան եւ տարածօղ. թէպէտ անբանք են՝ սակայն կենդանիք են։ Իսկ կային որ էր ցաւածին եւ անիծից զաւակ՝ զանիծից երկիրն գործէր անմիտ եւ անզգայ որպէս զինքն։ Եւ յորժամ արտորայքն նորա հասանէր յետ աւուրց՝ ապա բերէր պատարագ զկոխեալն ի գազանաց եւ զխորշակահարն։ Իսկ Աբէլ ի խաշանց իւրեանց զանդրանիկն եւ զանարատն եւ զպարատն բերէր պատարագ Աստուծոյ։ Նախ՝ ի խորհուրդ անմեղ գառինն Աստուծոյ որ պատարագեցաւ ի խաչին վասն հաշտութեան աշխարհի։ Զի անդրանիկ ծնունդ էր Աստուծոյ Հօր. եւ եղեւ անդրանիկ որդի կուսին։ Եւ արդրանիկ էր շնորհօքն եւ արդարութեամբն. եւ անդրանիկ եղեւ յարութեամբն ի մեռելոց։ Իսկ անդրանիկ եւ անբիծ՝ «զի ոչ արար մեղս, եւ ոչ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա»։ Եւ ճարպն եւ պարարտն՝ էր լուսոյ աստուածութեանն. որ վառեաց զճրագ մարմնոյ իւրոյ եւ ասէր. «ես լոյս յաշխարհ եկի. որ հաւատայ յիս՝ ի խաւարի մի մնասցէ»։ Այս ըստ խորհրդոյն։ Իսկ առ մեզ գիտելի է. զի զընտիրն եւ զպատուականն հանելի է բաժին Աստուծոյ որպէս Աբէլ. եւ ոչ զխոտանն եւ զանարգն որպէս կային։ Եւ այս վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ գիտել պարտ է զմեծութիւնն Աստուծոյ. եւ զազնիւն բաժին Աստուծոյ հանել. եւ զխոոտանն եւ զանարգգն մեզ թողուլ։ Երկրորդ՝ զի բաժանեաց Աստուած ի յերկրէ ի ջրոյ՝ ի յօդոյ՝ եւ զկենդանին որ է մեզ պիտանի ետ մեզ. եւ այս արդարութիւն է. որպէս նա զոր ինչ մեզ էր պիտանի՝ ետ մեզ. եւ մեք զոր ինչ Աստուծոյ է պիտանի՝ զայն բաժին հանեմք նմա։ Երրորդ՝ ինքն Աստուած ետ մեզ զկենդանիսս. եւ ի մէջն եւ ի մէնջ բաժին խնդրէ զիւրն. ոչ իբրեւ զկարօտ. «զի Տեառնէ աշխարհ լրիւ իւրով». այլ զի այնու բաժնով՝ բաժին տացէ մեզ յարքայութենէ իւրմէ։ Չորրորդ՝ խնդրէ ի մէնջ բաժին. զի սէրն զոր ունիմք առնա ցուցանէ. որպէս ասեն աշխարհականք. «սրտին սէրն՝ ի ձեռաց տուրսն երեւի». զի վասն սիրոյն որ է մշտնջենաւոր, տայ Աստուած զանանց կեանսն. եւ ոչ վասն անցաւոր ընչիցն։ Հինգերորդ զանդրանիկն եւ զլաւն տալի է Աստուծոյ բաժին. զի մնացորդն որ առ մեզ՝ դարձեալ Աստուծոյ բաժին լինի եւ օրհնեալ։ Վեցերորդ՝ զանարգ իւրս չեմք խնդրէր փախարէն որ զանարգն տամք. այլ զպատուականն եւ զզազնիւ իրն խնդրեմք յԱստուծոյ. այսինքն, զարքայութիւնն, զանանց պսակն, զթողութիւն մեղացն, եւ զայլն. ազնիւ իրացն ազնիւ գին պարտիմք տալ։ Եօթներորդ՝ պատուաւոր մարդն՝ պատուական աղերս ընծայէ թագաւորին. նոյնպէս հոգւովն պատուական է մարդն. պարտ է պատուական եւ ազնիւ ընծայս նուիրել Աստուծոյ։ Ութներորդ՝ զխորտանն ոչ ընդունի. այլ անարգանօք յետ դարձուցանէ. որպէս առ կային ասէր. «առքեզ լիցի դարձ նորա»։ եւ յայլ ուր ասէր. «զապաւառ նորա յերեսս ձեր ձգեցից». վասն որոյ զպատուականն ընծայելի է Աստուծոյ։ Իններորդ՝ մարդ սրելւոոյն զպատուական իրն տայ. եւ ատելոյն զխոտանն. այլ Աաստուած առաւել սիրելի է մեզ եւ ոչ ատելի. ապա պարտ է զազնիւն ի մէնջ նուիրել Աստուծոյ։ Տասներորդ՝ զի ինքն Աստուած զպատուականն իւր ետ մեզ. այսինքն զՄիածին Որդին ի մահ վասն մեր։ Այլեւ Քրիստոս զհոգին ի գին ետ մեզ. զջուր կողին ի լուացումն. զարիւնն ի ճաշակումն. եւ զմարմինն յուտել։ Վասն որոյ եւ մեզ պարտ է՝ զի փոխարէն նորա զհոգի եւ զմարմին մեր նուիրեալ Աստուած. որպէս արարին մարտիրոսքն. կուսանքն. եւ ճգնաւորքն։ Եւ թէ զայս ոչ կարեմք որ ճշմարիտն է եւ ճշմարտութիւն. այլ զհին եւ զօրինակն կատարեսցուք. այնպիսի մատուցանելի է Աստուծոյ՝ որ հաւասար լինի մեր անձինս։ Զի՞նչ է այն. այսինքն, զինչ որ առաւել սիրելի է մեզ՝ զայն մատուցանելի է Աստուծոյ։ Եւ զի՝ զոր ինչ մատուցանեմք Աստուծոյ՝ ոչ թախծեալ եւ տրտմեալ եւ տխրեալ դիմօք. այլ յստակ սրտիւ եւ զուարթ երեսօք։ Նախ զի՝ «զտուրս զուարթս առատս սիրէ Աստուած»։ Եւ ապա զի Աստուած նախ հայի ի սիրտ մարդոյն թէ որպիսի կամօք է. եւ ապա յինչսն. որպէս առ մեզ է տեսանել. զի նախ ի մարդն հայիմք թէ ով է բերեալ. եւ ապա զաղերսն ընդ ունիմք։ Նոյնպէս Աստուած նախ ի սրտին սրբութիւն նայի. եւ ապա ի յաղերսն. որպէս ասէ։ «Նայեցաւ Աստուած ի Հաբէլ եւ ի պատարագս նորա. եւ ի Կային եւ ի զոհս նորա ոչ հայեցաւ»։ Եօթն ազգ բարեգործութեան տեսակ երեւի աստ ի Հաբէլ. վասն որոյ եւ եօթանց պարգեւաց արժանաւորեցաւ։ Նախզի՝ սիրտ սուրբ եւ աննենգ ունէր. ուստի յայտ է յանմեղութեամբ գնալոյն ընդ եղբօրն ի դաշտն։ Երկրորդ՝ զի խոնարհ եւ հնազանդ էր յամենայնի. ուստի մնաց անդրանիկ եղբօրն պատարագի. որ իւրն երեք ամսով յառաջ էր հասեալ քան զեղբօրն. այսինքն ծնունդ ոչխարացն, քան զպտուղ երկրին. ըստ մարգարէին՝ «զսիրտ սուրբ եւ զհոգի խոնարհ Աստուած ոչ արհամարհէ»։ Երրորդ՝ զի յօժար կամօք եւ զուարթ սրտիւ. ուստի երեւի այս ի նուէրսն. ըստ այնմ, «ես կամօք իմովք պատարագս մատուցից քեզ»։ եւ թէ՝ «զտուրս զուարթս առատս սիրէ Աստուած»։ Չորրորդ՝ զի զանարատս եւ զպարարտս մատուցանէր Աստուծոյ. յօրինակ անարատ գառինն Աստուծոյ. եւ զճարպաւորն՝ յօրինակ լուսոյ Աստուածութեանն։ Հինգերորդ՝ զի զանդրանիսն մատուցանէր. որպէս վկայէ գիրն. «յանդրանկաց եւ ի պարարտաց ասէ մատուցանէր»։ Վեցերորդ՝ ի սոցանէ երեւ ի գործ արդարութեանն. յորմէ զընտիրսն Աստուծոյ նուիրէր գիտելով զմեծութիւն նորա, եւ զբոլոորիցն տուրսն. եւ զխոտանն իւրն թողլով։ Եւ սոքա ամենեքեան վասն եօներորդ դին է՝ որ է սէրն, զոր ունէր կատարելապէս առ Աստուած։ Զայսոոսիկ որք ասացան՝ունէրր նա ընդ պատարագելն։ Իսկ զփոխարէն պարգեւսն՝ ընկալաւ։ Վասն առաջնոյն զի ասէ գիրն. «հայեցաւ՝ այսինքն, հաճեցաւ Աստուած ի Հաբէլ»։ Վասն երկրորդին ասէ՝ «եւ ի պատարագս նորա». այսինքն է, զի ընկալաւ ի հոտ անուշից։ Վասն երրորդին՝ զբերկրումն սրտին եւ զզուարթութիւն դիմացն. ըստ Սողոմօնի «սրտի բերկրեցելոյ՝ երեսք զուարթ»։ Վասն չոորրորդին զի առաջին եղեւ քահանայ՝ ի տիպ ճշմարիտ քահանայապետին։ Վասն հինգերորդին՝ զի զանդրանկութեան օրհնութիւնն ընկալաւ. որպէս Յակօբ զեսաւայն։ Վասն վեցերորդին՝ արդար վկայեցաւ գոլ յամեներանեան բերանոյն. ըստ այնմ, «յարենէ արդարոյն Աբէլի, մինչեւ ցարիւնն Զաքարիայի խնդրեցից յազգէդ յայդմանէ». այսինքն ի սպանողացն. զի սպանողին ազգ՝ սպանօղն է։ Վասն եօթներորդին՝ այնքան սիրեցաւ յԱստուծոյ՝ մինչ զի յետ մահուանն վրէժխնդիր եղեւ արեան նորա. ըստ այնմ, «գոչումն արեան եղբօր քոյ՝ բողոքէ առիս». այսինքն տեսութեամբն գոչէ. կամ զհոգին կոչէ արեան անուամբ։ Դարձեալ սիրեցաւ յԱստուծոյ. զի առաջին մարտիրոս սա եղեւ. թէպէտ թոյլ ետ ի ջանել ի դժոխս. զի ի պատճառս նորա . խնդրեին եւ այլքն. որպէս ի պատճառս ղովտայ զերծան սոդոմայեցիքն Աբրահամաւ։ Իսկ Կային զի ոչ այսպիսի կամօք մատոյց, անարգեցաւ եօթիցս ընդդիմակօքն։ «Զի ոչ հաճեցաւ ի նա ե ոչ ի զոհս նորա. եւ տրտմեցան երեսք նորա եւ այլն»։ Դարձեալ եօթն յանցանօք մեղաւ կային. վասն որոյ եւ եօթիցս ընդդիմակօք պատժեցաւ։ Առաջին յանցանք՝ անարժան պատարագն։ Երկրորդ՝ նախանձն առ եղբայրն։ Երրորդ՝ խաբելն ի զբօսանս երթալ։ Չորրորդ՝ սպանանելն։ Հինգերորդ՝ զի առաջին սպանօղ է։ Վեցերերորդ՝ զի եղբայրասպան է։ Եօթներորդ՝ զի ստեաց ի հարցանելն վասն զղջման։ Իսկ եօթն պատիժքն։ Նախ անէծքն։ Երկրորդ՝ յերկրէ զոր արեամբ ոռոգեաց։ Երրորդ՝ գործելն վաստակաւ։ Չորրորդ՝ չտալ զզօրութիւնն։ Հինգերորդ՝ երերիլն։ Վեցերորդ՝ տատանիլն։ Եօթներորդ՝ նշանն որ եդաւ չսպանանել զնա։ Ոմանք զպիսակն ասեն։ Այլք զդողդոջալն. որեւ հաց եւ ջուր չկարէր ի բերանն տանիլ։ Այլք եղջիւրս ասեն ունիլ ի ճակատն. որ իբրեւ զփող գոչէր. դայ կային եղբայր սպանն։ Զանէծսն ոչ յինքենէ ասաց. զի մի սատկեսցի. այլ յերկիր ետ՝ որ է զէն մահու եւ չարչարիչ. եւ գերեզման յետոյ։ Իսկ գործել ասաց զերկիր. զի դրախտին չեղեծ արժանի։ Եւ մի տացէ զզօրութիւն իւր։ Նախզի՝ արեամբ շաղախեցար զնա։ Երկու՝ զի զօրութիւն որ քեզ տուաւ յԱստուծոյ՝ չարչար արկեր ի կիր։ Երեք՝ ասէ չտա զզօրութիւնն՝ զի մի դադարեսցիս ի գործելոյ զնա , եւ չորս՝ զի յաւելեր յանէծս երկրի զկնի հօրն քոյ Ադամայ։ Իսկ զի ասէ երեւեալ՝ յայտ է իբրեւ զծառ մարմնովն. Եւ տատանիլն իբրեւ զծով ալէկոծիլ միշտ խորհրդովն։ Դարձեալ հոգի որ յԱստուծոյ հեռանայ՝ ինքն յինքենէ շարժի անհաստատ յերկրի, անպատսպարան յերկինս։ Իսկ թէ վասն է՞ր այսպիսի դառն պատժեցաւ։ Առաջին պատճառ՝ զի մի այլ ոք համարձակեսցի։ Երկրորդ՝ զի զպատիժն անցաւոորովս կրեսցէ։ Երրորդ՝ զի որ նոց չարիս գործեսցէ՝ առաւել պատժեսցի. որպէս սոդամաեցիքն վասն արտօրէն գործոցն՝ արտօրէն ի ջմամբ հրոյ պատժեցան։ Որպէս փարաւօն վասն հեղձուցեալ մանկացն՝ ջրասոյզ կորեաւ։ Եւ յառաջ զայս՝ տասն հարուածովք պատժեցաւ։ Եւ որպէս կորխ Դադան եւ Աբիրոն վասն հակառակութեացն ընդ Մովսէսի եւ Ահարօնի՝ հրով եւ բացմամբ երկրի դատապարտեցան։ Նոյնպէս եւ որք նոր իմն բարեգործութեանց սկիզբն լինիցին՝ առաւելապէս պարգեւաց արժանասցին։ Որպէս «Ենովս որ յուսացաւ կոչել զանուն Տեառն Աստուծոյ». այսինքն յուսացաւ ի հանդերձեալ կեանսն՝ որ աներեւոյթն էր. եւ վասն իւրաքանչիւր գործոցն հատուցման. եւ կոչեաց զանուն Աստուծոյ ի յօգնութիւն. վասն որոյ վկայեցաւ ենովս՝ որ է մարդ. զի պատկերն Աստուծոյ վերստին նորոգեցաւ ի նա. ուստի եւ զորդիսն նորա՝ որդիս Աստուծոյ անուանէ գիրն։ Եւ Ենովք վասն անպտուղ կալոյն, եւ զզգայարանսն ծածկելոյն. վերափոխեալ եղեւ։ Եւ Նոյ վասն կուսութեանն զհինգ հարիւր ամն՝ եւ վասն արդար գոլոյն՝ որում վկայէ Մովսէս։ «Նոյ էր այր արդար կատարեալ յազգի անդ իւրում». վասն որոյ ապրեցաւ ինքն եւ տուն իւր. եւ երկրորդ սկիզբն եղեւ մարդկութեանս, եւ աշխարհի շինութեան։ Նոյնպէս Աբրահամ վասն աներկբայ հաւատոյն արդարացաւ. վասն որոյ ասէ. «հաւատաց Աբրահամ յԱստուծոյ, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն»։ Ըստ որում առաւել փառաւորեցաւ կրկին կենօք. աստ հայր ազգաց բազմաց եղեւ. մանաւանդ թէ եւ նորին իսկ Քրիստոս ըստ մարմնոյ. եւ ի հանդերձեալն՝ գոգ եւ հանգիստ արդարոց կոչցաւ ըստ Ղուկասու թէ՝ «Ղազար էր ի գոգն Աբրահամու»։ Նմանապէս եւ մեծն՝ ի մարգարէս աստուածախօսն Մովսէս. որ Աստուած կոչեցաւ փարաւօնի իշխելով տարերացս փոփոխման. որ ջրածինն էր՝ եւ եղեւ վիմածին եւ կայծակնածին. որոյ լուսամւորեցան երեսքն։ Եւ մարգարէն Դաւիթ որ աստուածահայր կոչեցաւ։ Եւ Եղիաս նախանձախնդիրն Աստուծոյ , եւ այլք բազումք։ Այսպէս եւ ի նորս՝ Ստեփաննոս. որ եղեւ առաջին մարտիրոս եւ վկայ Քրիստոսի, հեղլով զարիւնն իւր. «տեսանէր բացեալ զերկինս՝ եւ զՅիսուս ընդաջմէ Աստուծոյ»։ Եւ նախկին կրօնաւորացն մեծն Անտօն. որեւ զայլս բազումս հրաւիրեաց ինոյն . ըստ Տեառն հրամանին թէ, «որ արասցէ եւ ուսուսցէ, նա մեծ կոչեսցի յարքայութեանն երկնից»։ Եւ գիտելի է՝ զի հինն նորոյս է օրինակ. եւ մարմինն հոգւոյն. «զի երեւելի արարածովքս՝ աներեւոյթն տեսանի ասէ առաքեալն»։ Վասն որոյ՝ Կային եւ Աբէլ միոյն Ադամայ ծնունդ՝ նշանակէ զհոգիս եւ զմարմինս մեր միոյ արարչի ստեղծուած։ Եւ որպէս ծնունդն ունի զծնողի պատկերն. նոյնպէս մեք ունիմք զԱստուծոյ պատկերն. ըստ այնմ, «արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր»։ «Եւ Աբէլ եղեւ հովիւ խաշանց». նշանակէ զիշխանական միտս մեր. որ առաջնորդ է իշխան ցասման եւ ցանկութեան. տածօղ եւ խնամօղ բոլոր մարմնոյն։ Իսկ Կայինն գործէր զերկիր. նշանակէ զմարմին մեր. որ զգայարանօքս ընդ երկիր եւ ի գործ մարմնական աշխատի։ Իսկ նախանձ եղբայրական ի մէջ մարմնոյ եւ հոգւոյն այն է՝ որ հոգին զբարին եւ զսրբութիւնն սիրէ. եւ մարմինն զչարն եւ զհեշտութիւն. եւ այսպէս հակառակ է Հոգւոյն. ըստ այնմ, «մարմին ցանկայ հակառակ հոգւոյն»։ Իսկ տանիլ ի դաշտ եւ սպանանել այն է՝ որ մարմինն ի սէր աշխարհիս հեշտանայ. եւ զբօսնու զգայարանօքն. եւ հեռանայ ի խրատուց առաջնորդաց. եւ մեղօք սպանանէ զհոգին։ Իսկ յետ մեղացն գործոյ՝ նախ կամի ծածկել զմեղսն որքան կարէ։ Երկրորդ՝ թէ յայտնի, լրբի եւ համարձակի։ Երրորդ՝ թէ հարցանեն , զայլ ինչ պատճառէ. ըստ այնմ, «պատճառել զպատճառս մեղաց»։ Չորրորդ՝ եւ թէ խրատեն ապաշխարել՝ սովորութիւնն եւ յուսահատութիւնն՝ խափանէ եւ անզեղջ մնայ. որոպէս Կային եսպան զեղբայր իւր ի ծածուկ. յորժամ հարցին ծնօղքն, պատճառեաց թէ, Աստուած զնորա պատարագն ընկալաւ. եւ փոխեաց ի դրախտն։ Եւ յորժամ կամէր Աստուած յապաշխարութիւն ածել՝ ասէ. «ո՞ւր է եղբայրն քո». զի ոչ թէ անգիտութեամբ հարցանէր, այլ որպէս զԱդամ եհարց «ո՞ւր ես». նոյնպսէ եւ ատո հարցանէ. «ո՞ւր է եղբայրն քո. զի ապաշխարեսցէ եւ խոստոովանեսցի». յայն ժամ անզեղջ կամօք յուսահատեալ, լրբութեամբ եւ խստութեամբ պատասխանեաց չգիտեմ. մի թէ պահապա՞ն իցեմ եղբօրն իմոյ։ Եւ վասն չորից պարտ էր՝ պահապան լինիլ եղբօրն։ Նախզի՝ եղբայր էր եւ կրտսեր եւ անմեղ եւ աստուածասէր։ Նոյնպէս եւ հոգիս մեր՝ եղբայր է եւ կրտսեր. ոչ ժամանակաւ, այլ զի մեք կրտսեր եւ յետին արարաք. եւ անմեղ է սկիզբն ի ստեղծմանէ եւ աստուածասէր. զի ի պատկերն Աստուծոյ է ստեղծեալ։ Այսպէս պարտ է եղբայրք՝ պահապան լինիլ հոգւոյս մերոյ հանապազ առաքինութեան գործօք. եւ սրբութեամբ պարսպել յամենայն չարէ։ Ապա թէ ոչ պահեմք եւ ոչ, սպանանեմք այս է՝ որ ոչ զչար գործեմք, եւ ոչ զբարի, ոչ պատժի եւ ոչ պսակի։ Ապա թէ զբարին ոչ գործեմք՝ այլ զչարն, յայն ժամ սպանանեմք զհոգին մեր մեղօք. յայնժամ զկայինին անէծան ժառանգեմք. ոչ անցաւոր կենօք, այլ մշտնջենաւոր եւ յաւիտենական։ Այն որ ասէ. «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտեանից»։ Եւ մի համարիք սուտ կարծեօք , եթէ մնայ մեղք առանց պատժոց ամենայն մեղաց պատիժ գոյ եւ հատուցումն. ըստ այնմ, «ամենայն դատարկ բանի՝ համարս տայցեն»։ Եւ ոչ մի այն բանից, այլեւ մտացն. զի «որ քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս. է Աստուած արդար դատաւոր եւ հզօր»։ Եւ թէ սոցա քննութիւն է՝ ապա զի՞նչ լինիցիմք վասն գործոց մեղաց. որ ոչ միայն մի հոգի՝ այլեւ բազմաց լինիմք սպանօղք զանազան, եւ բազում անգամ։ Վասն այն ասէ՝ «որ սպանանէ զնա, եօթնապատիկ տուժեսցի». այսինքն որ զիշխանական միտսն եւ զհոգին սպանանէ մեղօք, պատժեսցի հինգ զգայարանօք. եւ ձայնական եւ սերական անդամօք. կամ եօթնալիր անիծիւքն՝ եօթնապատիկ տանջեսցի ի դժոխս։ Այն որ ասէ. «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենական. որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա»։ Եւ այսպէս զանազանութիւն է ի մէջ պատժոցն. զի մեղքն մի է, եւ պատիժն զանազան. որպէս կային որ զԱբէլ եսպան, եօթնապատիկ տուժեցաւ։ Եւ զամէք զկային եսպան. եւ եօթանասնեկին է. Է եօթանասուն. եւ Է ընդ միոյն տասն. եւ եօթն մի այլ աւելի պատժեցաւ։ Եւ օրէնքն հրամայեաց արիւն ընդ արեան. «որ սպանանէ զմարդն՝ սպանցի եւ ինքն եւ վճարի»։ Ահա տես՝ մի պատիժ. եւ մի արեանն՝ եօթն պատիժ. եւ մի արեանն՝ ՀԷ։ Թէպէտ ասաց առ ի վերոյ թէ, Կային նոր սկիզբն եղեւ սպանման. վասն այն եօթն պատժեցաւ։ Այլ զմեք ունէր օրինակ զմարդասպանն. եւ գիտէր զպատիժն. եւ հրաման էր առեալ ոչ սպանանել զնա. վասն այն բազում պատժեցաւ։ Իսկ հասարակ մարդիկ՝ ոչ են որպէս կային առաջին սպանօղք. եւ ոչ զամէք հրաման առեալ. յորժամ երիւն հեղուն, փոխարէն արեանն՝ իւրեանցն հեղանի։ Այս ըստ գրոյն։ Իսկ հոգեւորն՝ նշանակէ թէ, մին մեղացն զանազան է պատիժն ի գործօղն՝ ի գործն՝ եւ ի պարագայսն։ Զի թէ գործօղ մեղաց է իմաստուն, եւ գիտուն, եւ քահանայ, առաւել է մեղք քան զտգէտն եւ զաշխարհականն. ըստ այնմ, «որ գիտէ եւ գործ է արժանի ինչ գանի, արբցէ գան բազում . եւ որ ոչ գիտէ եւ գործէ, արբցէ գան սակաւ»։ Եւ վայ է ինձ հազար բերան. զի անձամբ զանձն իմ դատապարտեմ։ Այսպէս գործն թէ կամաւ եւ չարութեամբ լինի, առաւել է մեղք քան զոչ կամայն եւպատահմամբն. որ ներելի է, եւ թողութեան հանդիպի։ Նոյնպէս եւ պարագայք մեղացն. որքանն. եւ ո՛ւրն. եւ ո՛րպէսն. սոքա առաւելուն զպատիժ մեղացն եւ նուազեն։ Եւ զայս եւս գիտացիք. զի գործն մեր բարի եւ թէ չար ոչ միայն մեզ , այլեւ նախավախճանելոցն են օգուտ, կամ վնասակար։ Զի թէ յետամնացն ննջեցելոց չար է, վնասի եւ տանջի հոգի նոցա. որպէս մեծատունն որ էր ի դժոխս՝ վասն եղբարցն աղաչէր զի դարձցին ի մեղաց. զի մի չարչարեսցի ինքն վասն նոցա։ Այսպէս եւ բարի յետամնացն՝ օգուտ եւ հանգիստ է ննջեցելոցն. կամ ի ձեռն իւրոյ սրբութեան եւ աղօթից. կամ տրօք եւ ողոորմութեամբ. կամ պաշտմամբ եւ պատարագօք. երւ այլ ինչ յուսով։ Որպէս Նոյ առաջին նահապետացն որք վախճանելք էին , եղեւ հանգիստ. ըստ այնմ, «սա հանգուսցէ զմեզ ի մեղաց եւ յանիծիցն». վասն զի Նոյ հանգիստ եղեւ նոցա։ Նախ՝ իւր սրբութեամբ եւ արդարութեամբն. որ Է հարիւր ամ կուսութեամբ եկաց. եւ հանգոյց զհոգիս իւր, եւ զնախնեացն իւրոց։ Դարձեալ ջրովն ծածկեաց զչար զաւակսն ծնողացն. եւ կարճեցան մեղք եւ անպարշտութիւնք նոցա. եւ այնու հանգեան ծնօղքն։ Եւ երկրորդ՝ ինքն բարի սերմն եղեւ ծնողացն. եւ բարի յիշատակ նախնին հարցն. եւ այնպէս հանգոյց զնոսա։ Նոյնպէս եւ ամենայն յետամնացք ի ձեռն բարի գործոցն՝ օգուտ եւ հանգիստ են ննջեցելոցն. որպէս Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս եղեւ հանգիստ եւ արդարութիւն նախնին ծնողացն եւ հարցն։ Զի նա օրհնեաց յառաջին յանիծիցն. ըստ այնմ, «ի նա օրհնեսցին ամենայն ազգք». եւ նովաւ արդարացաք ամենեքեան. ըստ այնմ որ եղեւ սրբութիւն եւ արդարութիւն մեր. եւ նա հանգոյց ի տառապանաց եւ ի չարչարանաց զկենդանիս եւ մեռեալս. ըստ այնմ, «եկայք առիս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք. եւ հանգուցից զձեզ»։ Բեշնաւոր, է իմանալ զկենդանիս. որք զծանրութիւն եւ զբեռն մեղացն ունին. իսկ աշխատեալք՝ զննջեցեալսն. որք զգործ մեղացն որ է բեռն՝ ի բաց են ձգեալ. իսկ զաշխատանս որ է պատիժն՝ դեռ եւս ունին։ Որոց ասէ. «եկայք առիս հաւատով եւ յուսով. եւ ես հանգուցից զձեզ»։ Այս է՝ զկենդանիսն ի մեղաց թեթեւացոյց. եւ զննջեցեալսն ազատեաց ի տանջանաց դժոխոցն։

Յորոց զձեզ առհասարակ եւ զննջեցեալսն ձեր՝ ազատեսցէ Քրիստոս ի ծանր ծառայութենէ մեղաց, եւ ի դառն տանջանացն դժոխոց. եւ հանգուսցէ յօթեւանս լուսոյ ընդ սուրբս եւ ընդ սիրելիս անուան Իւրոյ. եւ Նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԺԹ. Նորին մեծի հինգ շաբաթին առաջին քարոզ. ի խորհուրդ ճշմարիտ պատարագին Քրիստոսի. ի բանն Պօղոսի։ «Ի գիշերին յորում մատնիւր Յիսուս. էառ զհաց. գոհացաւ՝ եբեկ եւ ասէ. առէ՛ք եւ կերէ՛ք ա՛յս է մարմին իմ եւ արիւն. զայս արարաք առ իմոյ յիշատակի»։ 1 Կորն. 11. 23։

Ի վերայ այսմ բանի՝ վեց իրս տեսանելի է։ Նախ վասն աւուրս տօնի։ Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր ի գիշերի մատնեցաւ եւ աւանդեաց զփրկական խորհուրդն։ Երրորդ՝ թէ վասն է՞ր ի հաց եւ ի գինի աւանդեաց. եւ ոչ ի յայլ նիւթ։ Չորրորդ՝ թէ որպէս փոխի հացն ի մարմին Քրիստոսի եւ գինին յարիւն։ Հինգերորդ՝ թէ վասն էր գոհացա եւ եբեկ։ Վեցերորդ՝ թէ վասն է՞ր ճաշակելով հրամայեաց ուտել՝ եւ ոչ այլ զգայութեամբ։ Տեսցուք զառաջինն վասն աւուրս տանի։ Գիտելի էր՝ զի բազումք էին տօնք հին օրինացն։ Նախ հանապազորդ տոն գառին եւ երեսաց հոցին. եւ ի մեզ յամենայն օր պատարագն սուրբ։ Երկրորդ՝ տօն շաբաթուն. եւ ի մեզ օր կիրակէին ի պատիւ յարութեանն Քրիստոսի։ Երրորդ՝ ամսամտից տօն ի նորանալ լուսնին. եւ ի մեկ կուսին Մարիամու՝ որ լուսաւորութիւն լսի։ Այլեւ ամսամուտէ ծննդեանն տօն. զի եղեւ մեզ ամիս ծննդեամի եւ մահուամբ եւ յարութեամբ։ Չորրորդ՝ տւչութեան օրինացն. եւ ի մեզ ի ջումն հոգւոյն յայնմ աւուր տօնի։ Հինգերորդ՝ տօն փողոցն. եւ ի մեզ առաքելոցն. զի նոքա էին փողք տիեզերաց։ Վեցերորդ՝ տաղաւարհարքն. եւ ի մեզ տօնելն եկեղեցւոյ։ Եօթներորդ՝ քաւութեան. եւ ի մեզ տօն խաչին. զի նա եղեւ մեզ քաւութիւն մեղաց։ Այլեւ նշանակէ զպահս քառասնորդաց՝ յոր քաւիմք ի մեղաց։ Ութներորդ՝ բաղարջակերն որ կոչի պասքայ. եւ ի մեզ՝ «զատիկ մեր զենաւ Քրիստոս»։ Եւ ի մեծամեծ տօնիցս՝ է տօն մեծ ի հինգ շաբաթիս. որ է զենումն գառինն. եւ ելք ժողովրդեանն յԵգիպտոսէ. վասն ի սիմին աւուր արար Տէր մեր զզատիկն հին. եւ ապա լուաց զոտս աշակերտացն. եւ ապա բաշխեաց զմարմինն եւ զարիւնն իւր սուրբ։ Եւ աստ՝ է կրկին հարցումն, թէ վասն է՞ր ի յետին զատկին եւ գառինն արար զնոր զատիկ մարմնոյ եւ արեանն։ Ասեմք այսմ երեք պատճառ։ Նախզի՝ պարտ էր զհին որէնսն կատարել. եւ ապա նորոյս սկիզբն դնել։ Եւ այս ցուցանէ թէ, հին եւ նոր օրինացս տուօղ նոյն ինքն էր։ Երկրորդ՝ զի այս խորհուրդ հաղորդութիւն է ընդ Աստուած. եւ որչափ ընդ ինքեանս ունէին մարմովք զՔրիստոս չէին կարօտ շաղկապի. եւ այժմ զի կամէր չարչարիլ եւ ելանել յերկինս՝ ետ նոցա զշաղկապ միութեանն ի նա յօգիլ սուրբ մարմնով եւ արեամբն իւրով։ Երրորդ պատճառ՝ զի կամէր զյիշատակ մարմնոյ եւ արեանն՝ անմեռաց պահել ի սիրտս աշակերտացն. վասն «զայս արարէք առ իմոյ յիշատակի»։ Երկրորդ հարցումն թէ վասն է՞ր նախ լւացուաց զոտս՝ աշակերտաց, եւ ապա ետ զմարմինն եւ զարիւն իւր աշակերտացն։ Ասեմք այսմ երեք պատճառ։ Նախզի՝ կամեցաւ սրբել զնոսա յԱդամային ախտից մեղացն, եւ ապա ընդունիլ զխորհուդն սուրբ։ Երկրորդ՝ օրինադրեաց մեզ՝ զի նախ մկրտիցիմք եւ սրբիցիմք աւազանաւն՝ եւ ապա հաղորդիցիմք։ Երրորդ՝ նաեւ ուսոյց նոցա զխոնարհութիւն ի լուանալն զոտս նոցա. եւ մեք պարտիմք խոնարհիլ ընկերին, եւ ապա արժանի լինիլ սուրբ խորհրդոյն. զի բնակեսցի ի մեզ Քրիստոս. ըստ այնմ, «յո՞ հանգեաց՝ եթէ ոչ ի հեզս եւ ի խոնարհս եւ այլն»։ Եւ զայս երեք խորհուրդս՝ կատարեաց Տէր մեր ի վերնատունն. վասն այն ի սմին աւուր երեք խորհուրդ կատարի։ Նախ՝ աղ օրհնել ի խորհուրդ հին պատարագացն։ Եւ լուացումն ոտից զոր յետոյ կատարեմք։ Եւ պատարագն սուրբ՝ հաղորդութիւն մարմնոյ եւ արեան Քրիստոսի որպէս ասէ. «Ի գիշերին յորում նատնիւր՝ էառ զհաց. եւ գոհացաւ եւ եբեկ, եւ ասէ. առէք եւ կերէք այս է մարմին իմ եւ այլն»։ Այս առաջինն։ Երկրորդ գլուխն թէ վասն է՞ր ի գիշերի մատնեցաւ։ Ասեմք թէ՝ ոչ ընդ վայր յիշեն զերեկոյն եւ զգիշերն։ Նախզի՝ առաւել ի զղջումն ածեն զմիս լսողացն. յորժաեմ ի միտ ածեմք ի յայսմ ժամու զտագնապ փրկչին եւ զչարչարանսն, թէ քան զքար կարծր է, քան զմոմ կաղուղ լինի եւ մաշի։ Երկրորդ՝ զի ընդ երեկս էր մերժիլն Ադամայ ի դրախտէն. եւ Տէրն մեր յայսմ ժամու մատնեցաւ. զի կամի բանալ բնութեան մերոյ զփակեալ դրախտն։ Երրորդ՝ զի ընդ երեկս դարձաւ աղաւնին առ Նոյ ի տապանն. որ զփրկութիւն նոցա գուշակեաց։ Այսպէս եւ յերեկոյս այս է փրկութիւն մարդկային բնութեանս։ Չորրորդ՝ զի ընդ երեկս ել ժողովուրդն Իսրայէլ ի յԵգիպտոսէ եւ ազատեցաւ։ Նոյնպէս եւ յերեկոյս այս ազատէ զմեզ յԵգիպտական ծառայութենէ մեղաց եւ սատանայի։ Հինգերորդ՝ զի յերեկոյս աւանդեաց զխոորհուրդն սուրբ. զայն նշանակէ՝ որ ի լրումն աւուրցս եւ ի յետին դարս՝ առաքեաց Աստուած զորդին իւր. եւ զգիշեր մեղաց եւ զանգիտութեան հալածեաց ի մէնջ։ Վեցերորդ՝ զի գիտասցուք թէ՝ յառաւօտէ արարչութեանն սկսեալ ի նահապետսն եւ ի մարգարէսն եւ յարդարսն մինչեւ յերեկոյս այս, ապա կատարեցաւ փրկութիւն մարդկան. որ Տէրն ի գիշերիս յայսմիկ՝ զխորհուրդն սուրբ բաշխեաց. եւ մատնեցաւ եւ չարչարեցաւ. եւ ապա ազատեցան մարդիկ ի յառաջին յանցանացն Ադամայ։ Եօթներորդ՝ երեկոյ եւ գիշեր է կենցաղս այս. եւ լոյս եւ առաւօտ հանդերձեալն. ցուցանէ թէ՝ պարտ է մեզ յայս կեանս չարչարիլ ընդ Քրիստոսի. եւ ապա ի հանդերձեալն պսակիլ. «զի որպէս չարչարանացն կցորդ լինմիմք. նոյնպէս եւ փառացն հողորդ լինելոց եմք»։ Այս երկրորդ գլուխն։ Տեսցուք զերրորդ գլուխն թէ, վասն է՞ր կրկին նիւթով՝ այսինքն ի հաց եւ ի գինի աւանդեաց, եւ ոչ յայլ ինչ։ Ասեն վարդապետք այսմ չորս պատճառ։ Նախզի՝ մարմնոյս կենդանութեանն պատճառ՝ ուտելով եւ ըմպելով լինի։ Երկրորդ՝ զի խորհուրդս այս՝ յիշատակ է չարչարանաց եւ մահուան Քրիստոսի. եւ ի խոոցելն տիգաւ զկողն, բաժանեալ եղեւ արիւնն ի մարմնոյն. վասն այն պարտ է ի տեղի մարմնոյն զհացն դնել. եւ ի տեղի արեանն զգինին։ Երրորդ՝ զի մարդոյս բնութիւնն ի կրկին իրաց գոյացաւ . այսինքն, ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. եւ խորհուրդս այս՝ ի փրկութիւնն մարդոյն կատարի. պատշաճ է լինիլ հաց եւ գինի. զի հացն զփրկութիւն մարմնոյն ցուցանէ. եւ գինին զհոգւոյն։ Չորրորդ պատճառ՝ որպէս ոչ կարեմք ունիլ զմարմնոյ կեանս առանց ուտելոյ եւ ըմպելոյ. նոյնպէս եւ ոչ կարեմք զյաւիտենականն կեանսն ունիլ առանց հոգեւոր կերակրոյն՝ որ է մարմին եւ արիւն Տեառն։ Զի որպէս կերակուր եւ ըմպելի անորոշաբար այնպէս փոխարկի ի մարմին եւ յարիւն մարդոյն. նոյնպէս ոոր ուտէ եւ ըմպէ զմարմին եւ զարիւնն Տեառն՝ անորոշապէս խառնեալ ի նա միանայ։ Այս թէ վասն է՞ր ի կրկին նիւթոյ։ Իսկ թէ վասն է՞ր հացիւ եւ գինով կացոյց Քրիստոս զխորհուրդս զայս։ Ասեմք թէ՝ հաց եւ գինին յարմար էր ի խորհուրդս այս, քան զայլ ինչ նիւթ վասն վեց պատճառի։ Նախզի՝ հաց եւ գինին հասարակաց ամենեցուն դիւրաւ գտանի յամենայն տեղիս. վասն այն հաց եւ գինի աւանդեաց՝ զի անխափան յամենայն տեղիս յիշատակ փրկութեան մերոյ կատարեսցի միշտ։ Երկրորդ՝ զի հացն եւ գինին՝ սրբագոյն շօշափեալ լինի ձեռօք, քան զմիս եւ զարիւն որ հրոյ օրնացն քահանայքն առնէին։ Ցուցանէ թէ՝ պարտ է մեզ սրբագոյն միտս եւ ուղիղ վարս ստանալ քան զհին քահանայիցն. եւ ապա ճաշակել զմարմին եւ զարիւնն Քրիստոսի։ Երրորդ՝ «զի հացն առաւել հաստատէ զսիրտ մարդոյ. «եւ գինին ուրախ առնէ քան զամենայն քաղցր ըմպելի. որպէս ասէ մարգարէն»։ Նոյնպէս փրկական մարմինն Քրիստոսի՝ առաւել հաստատէ զսիրտ եւ զհոգի։ Եւ գինին ուրախ առնէ զտրտմութիւնն որ վասն մեղացն ունիմք. «եւ արիւնն Յիսուսի՝ սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց ասէ առաքեալն»։ Չորրորդ՝ զի հացն ի բազում հատէցորենոյ ժողովի. եւ գինին ի բազում պտղոց խաղողոց հաւաքի։ Եւ այս ցուցանէ զմարմինն Քրիստոսի՝ որ ի բազում մասանց է ժողովեալ եւ բորորեալ։ Այլեւ զեկեղեցի սուրբ՝ որ է խորհրդաւոր մարմին Քրիստոսի, ի բազում անձանց հաւատացելոց ի մի հաւաքեալ։ Հինգերորդ՝ հացն կամնասայլիւք չարչարի եւ աղօթեօք մանրի. եւ հրով եփեալ կերակուր կազմի. եւ գինին ի հնձան ճմլեալ ի յարբումն պատրաստի։ Եւ սոքա յարմարեն. եւ նշանակեն զչարչարանսն Քրիստոսի. զի կամնասայլիւք չարչարանաց կոխեցաւ. եւ ի հնոց նեղութեանցն եփեցաւ. եւ ի հնձան խաչին ճմլեցաւ։ Վեցերորդ՝ զի նիւթ նորոյ խորհրդոյս՝ այլ ազգ պարտ էր լինիլ քան զհին պատարագն. որ ցուցանէր զդադարումն հնոյն. վասն այն հացիւ եւ գինւով աւանդեաց՝ որ նախ էր քան զհին օրէնս. որպէս Մելքիսեդեկ հաց եւ գինի պատարագեաց. յօրինակ ճշմարիտ պատարագին Քրիստոսի. որպէս ասէր Դաւիթ. «դու ես քահանայ յաւիտեան ըստ կարգին Մելքիսեդեկի»։ Այս երրորդ գլուխն։ Չորրորդն թէ ո՞րպէս փոխի հացն ի մարմին Քրիստոսի, եւ գինին յարիւն։ Ասեմք թէ յայտնի է ամենեցուն՝ յորժամ դնեմք զհացս զայս եւ զգինիս ի վերայ սեղանոյն, եւ սոսկ հաց եւ սոսկ գինի միայն. զի ոչ ունի յաստուածպետական զօրութենէն ի յինքեան։ Այլ յորժամ աւանդեալ բանիւն ի Տեառնէ որ ասէ. «այս է մարմին իմ. եւ այս է արիւն իմ». կտարի յիշատակ մահու Քրիստոսի. եւ ճշմարտապէս փոխի հացն ի մարմին Քրիստոսի. եւ գինին յարիւն Քրիստոսի։ Եւ թէ ո՞րպէս՝ օրինակաւ հաստատեսցուք. որպէս մարդս մարմին գոլով առանց հոգոյն՝ օրինակ մարդոյ ասի. եւ ոչ իսկապէս մարդ. իսկ յորժամ կամօքն Աստուծոյ ընդ մեռեալ մարմինն հոգի բանական խառնի, ասի սա ճշմարիտ մարդ կենդանի. բայց հոգին որ միացաւ ի նա՝ ոչ թէ՝ ոչ թէ զգալի մեր աչացս երեւեցաւ, կամ ի նոյն մարմինն առաւելութիւն եղեւ, այլ միայն զնոյն մարմինն տեսանեմք կենդանի։ Այսպէս եւ նշանքս մարմնոյ եւ արեանն Քրիստոսի՝ մինչեւ ցայժմ սոսկ հաց, եւ գինի միայն տեսանեմք. իսկ ի կարտեալն ի վերայ սորա զհրամանն Տեառն, իսկապէս շնչէ զկենդանարար հոգին յանշունչ մարմինն, եւ առնէ զզգալի հացս մարմին Քրիստոսի. եւ միութեամբ ընդ գինիս՝ լինի արիւն Քրիստոսի։ Եւ որպէս ի մեռեալ մարմինն յորժամ խառնիի հոգին, յէութիւն մարմնոյն ոչ լինի նիւթական ինչ առաւելութիւն. այլ միայն զի նիւին նովաւ զօրանայ եւ ներգործէ որպէս կենդանի։ Այսպէս եւ միացեալ հոգւոյն Աստուծոյ ի սա արաեալ մարմին Քրիստոսի, նիւթն ոչ այլայլի եւ կամ առաւելու. այլ միայն զի իմանալի զօրութիւն ընկալաւ. եւ ի ճաշակօղսն կատարէ զիւրն ներգործութիւն։ Եւ զի՞նչ է ներգործութիւն նորին. այսինքն է քաւութիւն եւ թողութիւն մեղաց. յուսով անմահանալ. եւ ընդ Աստուած միանալ. որպէս Տէրն ասէ. «որ ուտէ ի հացէս յայսմանէ՝ զմահ մի տեսցէ ի յաւիտեան. զի նա ի յիս բնակեսցի. եւ ես ի նմա»։ Եւ դարձեալ՝ որպէս ի մարդեղութեանն ինքն միացոյց զիւր մարմինն ընդ Աստուածութեան իւրում այսպէս եւ ինքն օրհնելով զհացս զայս՝ ըստ իւրում զօրութեանն եղեւ ճշմարիտ մարմին Քրիստոսի աստուածային բանիւն։ Զի փոխի հացն յանապական մարմին Քրիստոսի միաւորեալ ընդ աստուածեանն։ Բայց թէ ո՞րպէս փոխի։ Ասեմք թէ՝ այս փոխումնս՝ ոչ է ըստ կարգի. այլ զատ է որիշ յամենայն փոփոխմանց. զի ի խորհուրդս այս՝ հացն ոչ առաւելու մարմնոյն Քրիստոսի. այլ ամենեւին հացն եւ մասունք հացին՝ փոխին ի մարմինն Քրիստոսի. եւ այսպէս լինի հացս այս մարմին Քրիստոսի առանց յաւելման եւ պակասութեան. նոյնպէս եւ գինին։ Եւ թէ ո՞րպէս հաւատամք թէ ճշմարիտ մարմին է այս յոր հաղորդիմք, եւ ոչ օրինակ մարմնոյն։ Բազում վկայութիւնք են ի Տեառնէ եւ յառաքելոց նորին՝ ոորք ածեն զմեզ ի հաւանութիւն։ Նախզի՝ ինքն Քրիստոսի որ ճշմարտութիւն է, ասաց բարձր բարբառով ի մէջ ժողովրդեանն. «որ ոչ ուտէ զմարմին իմ, եւ ըմպէ զարիւն, ոչ ունի կեանս»։ Տես զմարմին իմ ասաց. եւ ոչ զօրինակ մարմնոյ իւրոյ։ Եւ դարձեալ աւետարանիչն ասէ. «արիւնն Յիսուսի սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց». Յիսուս արիւն ասաց եւ ոչ օրինակ։ Եւ դարձեալ ասէ առաքեալն. «որ ուտէ եւ ըմպէ զարիւն Տեառն անարժանութեամբ». ոչ թէ զօրինակն, այլ զմարմինն Տեռան։ Եւ դարձեալ զի օրհնեալ հացն՝ մարմին Քրիստոսի է եւ ոչ օրինակ. վասն այսորիկ եւ ունի զօրութիւն զմեղս սրբելոյ. որպէս եւ Աստուած։ Եւ դարձեալ՝ զի հաւատամք զՔրիստոս ճշմարիտ Աստուած որպէս եւ է իսկ. եւ աստուածային Բանն՝ գործ է կատարեալ. որպէս ասաց Աստուած «եղիցին երկինք եւ երկիր եւ այլն՝ եւ եղեն». նոյնպէս եւ արարիչն Աստուած ասաց. «այս է մարմին իմ. եւ այս է արիւնն իմ». եւ եղեւ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի. որ այսօր ի ձեռս մերկատարի։ Այս չորրորդ գլուխն։ Հինգերորդն որ ասէ. «առեալ հաց՝ գոոհացա, եբեկ»։ Գոհութիւնս այս՝ է առ մեզ. յորժամ կամի ոք խնդրել՝ նախ զերախտիս առեալ պարգեւացն, ի միտ ածէ եւ գոհանայ եւ ապա խնդրէ։ Իսկ թէ Քրիստոս վասն է՞ր գոհանայր. զի ամենայն ինչ հօրն՝ իւրն էր սեփհական. զի ինքն էր որ մատչիւր. եւ ինքն ընդունէր, եւ ինքն տայր մեզ պարգեւս։ Եւ արդ՝ գիտելի է՝ զի վասն վեց պատճառի գոհացաւ Քրիստոսի։ Նախզի՝ հինն Ադամ որ ձրի ընկալաւ զամենայն պարգեւս ի յԱստուծոյ՝ ոչ գոհացաւ զԱստուծոյ. այլ ապերախտ եւ անշնոորհակալ եղեւ. իսկ Տէրն մեր եղեւ որդի նորա եւ նոր Ադամ. գոհացաւ եւ զպարտս հինն Ադամայ վճարեաց։ Երկրորդ՝ զի հրէայքն զնա հակառակ հօր կարծէին. վասն որոյ գոհացաւ եւ յանդիմանեաց զմոլորութիւն նոցա։ Երրորդ՝ զի մեզ ուսուցէ թէ, ի վայելումն աստուածային պարգեւացն՝ ոչ լինիլ ապերախտ. այլ գոհանալ։ Չորրորդ՝ «զի ցանկանալով ցանկայր զայս պասեքս ուտել ընդ աշակերտսն». վասն որոյ զուարճացեալ գոհանայր ընդ նոսա։ Հինգերորդ՝ գոհացաւ զհօրէ՝ իբրեւ զմի ոք ի ձէնջ. եւ ի դիմաց մեր շնորհակալ եղեւ նմա. վասն որոյ ետ զորդին իւր մեզ ի փրկութիւն ամենայն աշխարհի։ Վեցերորդ գոհացաւ՝ զի ցուցցէ թէ, ոչ յակամայ ինչ եկն ի չարչարանս եւ ի մահ, այլ կամաւ . որեւ խրատէ զմեզ թէ՝ զոր ինչ մարմնական վիշտ կրեմք, գոհութեամբ պարտ է տանիլ։ Այս էր խորհուրդ գոհանալոյն։ Իսկ բեկանելն՝ զստոյգ մահն իւր վասն աշխարհի յայտ արար. թէ որպէս զհացն եբեկ՝ այսպէս եւ զմարմինն իւր սպանանէ վասն կենդանութեան մերոյ. եւ ապա յետ այնորիկ՝ ետ աշակերտացն, եւ ընդ նոոսին ամենայն աշխարհի։ Բայց բեկանելս այս՝ ի տեսակ հացին միայն կատարի. իսկ ի խաչին ոչ. «զի ոսկր նորա մի բեկցի ասէ». այլ զոր ինչ ոչ կրեաց ի խաչին, զայն կրէ ի պատարագիլն վասն քոյ, եւ ներէ բեկումն ընդունիլ։ Եւ թէ ո՞րպէս եբեկ. այսինքն ի չորս մասունս արարեալ. որպէս այժմ պաշտէ եկեղեցի։ Նաեւ այնպէս բեկանէր Տէրն զհացն ի ծանօթութիւն կղէ ոպեանցն։ Դարձեալ նշանակէ զաւետարանն ընդ չորս կողմն աշխարհիս քարոզիլ. եւ յամենայն տեղիս պատարագիլ ի փրկութիւն ամենայն աշխարհի։ Այս հինգերորդն։ Վեցերորդն գլուխն՝ թէ վասն է՞ր ճաշակելով հրամայէ առնուլ զմարմինն եւ զարիւնն. եւ ոչ այլ զգայութեամբ։ Ասեմք թէ՝ յոյժ յարմար եւ գեղեցիկ երեւի ճաշակելեօք ուտել եւ ըմպել զփրկական խորհուրդն, քան այլ զգայութեամբ վայելել։ Նախզի՝ ասացաք ի վերոյ թէ՝ որպէս ի զգալի հացես լինի կենդանութիւն մարմնոյ մարդկան. առանց որոյ ոչ կարեմք ապրիլ. եւ զայս ճաշակելովն կարեմք։ այսպէս եւ մարմինն Քրիստոսի՝ որ է կերակուր հաւատացելոց հոգւոց, ճաշակելովն պատշաճի. եւ առանց սորա անհնար է զկեանս յաւիտենից ընդունիլ։ Երկրորդ՝ հինգ զգայութիւն է. այն որ աչքն է եւ ականջն եւ հոտոտելիքն՝ ի հեռուէ զգան զիրն. որպէս աչք զգոյնն, եւ ականջ զձայնն , եւ ռնգունք զհոտն, ի հեռուէ իմանան. եւ շօշափելիքն մերձենայ եւ ճանաչէ զիրն. որպէս զջերմն եւ զցուրտն. այլ ոչ միաւորի ընդ նմա։ Իսկ ճաշակելիքն՝ միաւորի ընդ զգալի իրին, եւ ճանաչէ. եւ ապա ի գոյացութիւն մարմնոյն անցուցանէ եւ փոխէ. որպէս զամենայն կերակուր եւ զըմպելի։ Նոյնպէս եւ հաղորդութիւնն սրբոյ՝ յորժամ ճաշակելով հաղորդիմք, միաւորի ընդ մեզ ընդ հոգի եւ ընդ մարմինս մեր։ Երրորդ՝ ճաշակելով առնուլ զսուրբ խորհուրդն՝ եւ ուտել եւ մանրել ատամամբ՝ նշանակէ զչարչարանս Քրիստոսի . որ ի վերայ խաչին խոցեցաւ. եւ հոգին եւ մարմինն բաժանեցաւ. որպէս ի յառանուլ հողորդին, տեսակ հացին կոտորի եւ բաժանի ի մասն մասն։ Չորրորդ՝ ամենայն առողջարար դեղն, որ զհիւանդութիւն մարմնոյն լուծանէ, ուտելով եւ ըմպելով լինի։ Նոյնպէս եւ Քրիստոս զհոգեւոր դեղն՝ որ է առողջութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ, ուտելով եւ ըմպելով կացոյց։ Հինգերորդ՝ ճաշակելով զպտուղն մահացան նախնիքն Ադամ եւ Եւա. ըստ այնմ, «յաւուր յորում ուտիցէք՝ մահու մեռանիցիք»։ Նոյնպէս եւ Տէր մեր զանմահութեան կերակորն՝ ճաշակելով աւանդեաց. զի դեղն պատասխանի տացէ հիւանդութեան։ Զի որպէս ճաշակելովն մահացաք. նոյնպէս ճաշակելովն կենդանասցուք։ Վեցերորդ՝ ասաց ինքն ճշմարտութիւնն Տէր մեր եթէ, «մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի»։ Զի ամենայն կերակուր՝ կենդանութիւն ոչ կարէ տալ . այլ պահէ զկենդանութիւնն. իսկ մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի՝ ճշմարիտ կերակուր, եւ ճշմարիտ ըմպելի է. զի տայ զհոգեւոր կենդանութիւնն, եւ պահէ եւս. մին զգալապէս, եւ մին հոգեւորապէս. ըստ այնմ, «որ ուտէն զիս՝ եւ նա կեցցէ վասն իմ»։ Բայց երկու ազգ է ուտել զմարմինն Քրիստոսի. մին զգալապէս. եւ մին հոգեւորապէս։ Հոգեւորապէս ճաշակեն այնոքիկ՝ որք սրբութեամբ խոստովանեալ են զմեղս եւ ապաշխարեալ. եւ հաւատոով եւ յուսոով ճաշակեն վասն քաւութեան մեղաց. եւ կենացն յաւիտենից։ Իսկ զգալապէս ճաշակեն նոքա՝ որք առանց զղջման եւ խոստովանութեան լրբութեամբ համարձակին եւ ճաշակեն զսարսափելի եւ զսոսկալի մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի։ Այնպիսին՝ «դատաստան եւ դատապարտութիւն անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ». որպէս Յուդայ որ անարգեաց զՏէրն. որպէս խաչահանուքն որք արհամարհանօք խաչեցին զՔրիստոս։ Յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած յոյսն մեր եւ Փրկիչն ամենեցուն. եւ Նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԻ. Նորին դարձեալ քարոզ հինգ շաբաթի աւուրն՝ յաղագս հաղորդութեան. ի բանն՝ «Քանիցս անգամ թէ ուտիցէք զհացս զայս՝ եւ զբաժակս ըմպիցէք, զմահ Տեառն պատմեցէ՛ք մինչեւ եկեսցէ նա»։ 1 Կորն. 11. 26։

Վարդապետք ասեն եթէ հաղորդութիւն է խորհուրդ. սիրոյ. որպէս մկրտութիւն է խորհուրդ հաւատոյ՝ որով լինիմք քրիստոսնեայ։ Եւ ապաշխարութիւնն նշան յուսով. որով լինի թողութիւն մեղաց։ Այսպէս եւ հաղորդութիւնն է նշան սիրոյ. այսինքն, Աստուծոյ առ մարդիկ, եւ մարդկան առ Աստուած։ Զի Աստուած այս խորհրդովս՝ բազում եւ մեծամեծ նշան սիրոյ երեւեցոյց մեզ։ Արդ հարկաւորքն չորս են ի գոյացութենէ այսր խորհրդոյ։ Զի թէ մինն պակաս լինի, ոչ կատարի խորհուրդն։ Առաջինն է՝ զի օրհնօղ այսմ խորհրդոյ՝ լիցի քահանայ։ Երկրորդ՝ է տեսակ հացին եւ գինւոյն։ Երրորդ՝ է դիտաւորութիւն օրհնողին։ Չորրորդ՝ է բանն Քրիստոսի որ ասէ. «այս է մարմին իմ. եւ այսէ արիւն իմ»։ Եւ զի ասացաք հրկաւոր զչորսս զայս։ Գիտելի է՝ զի է ինչ հարկաւոր ի սոսա. եւ է ինչ պատշաճաւոր։ Արդ հարկաւորն այն է, առանց որոյ ոչ կարէ լինիլ խորհուրդն։ Եւ պատշաճաւորն՝ այսինքն է, առանց որոյ ոչ է պարտ լինիլ խորհրդոյն։ Արդ՝ առաջին հարկաւոր է քահանայն. զի թէ սարկաւագ լիցի, կամ այլ ինչ աստիճանաւ ի խոնարհ, ոչ կարէ կատարել։ Այլեւ պատշաճաւոր է՝ զի քահանայն լիցի սուրբ եւ ընտիր. եթէ կուսան, եւ եթէ ամուսնացեալ. ապա թէ ոչ լիցի սուրբ՝ խորհուրդն կատարի. այլ ինքն սպասաւորն դատապարտի։ Երկրորդ հարկաւոր է՝ տեսակ հացին եւ գինւոյն. որ լինի հացցորենի. զի թէ լինի կորեն՝ գարի՝ կամ այլ ինչ նիւթ, ոչ կատարի խորհուրդն. զի զինքն ի հատ ցորենի նշանակեաց ասելով. «հատն ցորենոյ բազում արդիւնս առնէ»։ Այլ պատշաճաւորն նիւթ է բաղարջ հացն. զի թէպէտ եւ խմորուն կարէ լինիլ. որպէս յեկեղեցիս ասորւոց եւ յունաց։ Այլ ոչ է պարտ առնել վասն Բ պատճառի։ Նախզի՝ Քրիստոս զբաղարջն օրհնեաց ի մարմին իւր եւ ետ աշակերտացն. պարտ է եւ մեզ զնոյն կատարել։ Երկրորդ՝ զի բաղարջ հացս՝ յարմար է նշանակելոյն. զի Քրիստոս էրր առանց խմորոյ մեղաց. որպէս եւ գրէ առաքեալն. «տօնեսցուք՝ մի ի խմորն հին եւ չարութեան, այլ յանխմորն ստուգութեան»։ Իսկ թէ ոք հակառակի թէ հաց ասէ աւետարանն եւ ոչ բաղարջ։ Ասեմք եթէ հասարակ անուն է հացն. եւ զի բաղարջ էր յայտն աւետարանն եթէ՝ «յառաջնումն աւուր բաղարջակերացն՝ յորում զզատիկն զենութիւնն հրէայքն». եւ բաղարջ ընդ եղեգին ուտէին. յորում ոչ գտանիւր ամենեւին խմոր ի տունս նոցա. եւ թէ գտանիւր՝ քարկող լինէր անձն այն։ Ապա ուրեմն բաղարջացիւ աւանդեաց Քրիստոս զմարմին իւր։ Եւ Յեմաւուս դարձեալ ասէ. «ետ ծանօթութիւնն նոցա ի բեկանել հացին»։ Եւ զեօթն օր բաղարջ ուտէին. եւ դեռ եւս երեք օր էր անցեալ։ Դարձեալ եւ յօրինակն Աբրահամ բաղարջ հացիւ օրինակեաց զմարմին Քրիստոսի։ Նոյնպէս եւ ղովտ։ Ապա ուրեմն եւ ճշմարտութիւնսս բաղարջ հացիւ է կատարեալ։ Նոյնպէս ասելի է եւ վասն նիւթոյ բաժակին։ Զի հարկաւոր է՝ որ լիցի գինի ի յորթոյ. եւ ոչ այլ ինչ հեղուկ նիւթ. որպէս ջուր, շարպաթ, կամ այլ ինչ նիւթ. քանզի ոչ այլ իւիք կատարի, քան թէ գինւովն միայն։ Եւ այս վասն երկու պատճառի։ Նախ զի՝ Քրիստոսի զարիւն իւր աւանդեաց ի ներքոյ տեսակի գինւոյ։ Երկրորդ՝ զի նշանակ է մահու Քրիստոսի . պարտ է պատմիլ ըստ առաքելոյն։ Այլեւ պատշաճաւոր է՝ զի լիցի անապական բաժակ. զի թէ խառնի ջուր, կատարի խորհուրդն. որպէս խմորուն հացն. զոր սովոր են առնել այլ եկեղեցիք եւ ոչ մեք. այլ սակայն վնաս է խառնումն ջրոյն։ Նախզի՝ ընդդէմ է Սուրբ Գրոց. որպէս ասէ մարգարէն. «բաժակ քո անապակ արբեցոյց զիս. եւ թէ՝ «գինի ուրախ առնէ» եւ ջուր ոչ յիշեաց։ Դարձեալ աւետարանն ասէ. «էառ զբաժակն ի ձեռն օրհնեաց եւ ասէ՝ այս է արիւն իմ». եւ ջուր ոչ յիշեաց։ Այսպէս եւ առաքեալն ասէ. բաժակն զոր ըմպեմք՝ ո՞չ ապաքէն հաղորդութիւն է արեանն Քրիստոսի։ Դարձեալ առաւել յարմար է անապական բաժակն անապական արեանն Քրիստոսի, քան թէ խառնեալն ջրով եւ ապականեալն։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ոչ ապականի. զի սակաւ է ջուրն։ Ասեմք՝ թէպէտ նիւթն սակաւ է, այլ բնութիւնն հաւասար է զի մին կաթ ջուրն՝ եւ մին սափորն՝ հաւասար են բնութեամբ։ Ապա ուրեմն թէպէտ սակաւ խառնի ջուրն, բնութիւն ջրոյն ե գինւոյն ապականեցան. զի ոչ անապակ գինի է, եւ ոչ պարզ ջուր։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ առանց ջրոյ գինի ոչ ըմպեն յԵրուսաղէմ։ Ասեմք առ այս եթէ՝ յառաջ խառնումն ջրոյն՝ ոչ է ըստ խորհրդոյն. որպէս եւ ոչ առ մեզ թէ վաճառօղն խառնսցէ ջուր. այլ Քրիստոս ոչ խառնեաց։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ զեկեղեցի կու նշանակէ ջուրն այն։ Ասեմք եթէ, եկեղեցի սիրով եւ հաւատով է միացեալ ընդ հաղորդութիւնն Քրիստոսի. եւ ոչ ջրով։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ հաղորդութիւնն նշանակէ մահուն Քրիստոսի, յորմէ ել արիւն եւ ջուր։ Ասեմք թէ՝ արիւնն է ի խորհուրդ հաղորդութեանն. եւ ջուրն ի մկրտութեանն. որով մահ Տեառն պատմի ըստ առաքելոյն. «որք ի Քրիստոս մկրտեցայք, ի մահ անդր նորա մկրտեցայք. թաղեալք ընդ նմին ի մահ»։ Եւ զի ոչ է պարտ ջուր խառնել. յայտ է յերկուց։ Նախզի՝ ջուրն եւ արիւնն՝ ի կողէն որիշ բղխեցին եւ ոչ խառնեալ. ապա յայտ է՝ զի որիշ է խորհուրդ ջրոյն եւ արեանն։ Երկրորդ՝ զի թէ խառն բղխեցին սա քեզ՝ վասն այն ի պատարագն ջուր խառնես, դու ապա ի ջուրն գինի խառնեա եւ այնպէս մկրտեա։ Ապա թէ ոչ՝ պարզ ջուրն է ի մկրտութիւն. եւ անապական արիւնն ի հաղոորդութիւն։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ջուրն կրկին յատկութիւն ունի. այսինքն, զովացուցանէ եւ լուանայ։ Ասեմք թէ՝ յատկութիւնն պատահումն է. այլ խորհուրդն ի յէութիւնն է կացուցեալ որ մի է. եւ ոչ պատահումն որ բազում։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ «խառնեաց ի խառնելիս զգինի իւր»։ Ասեմք եթէ՝ խառնումն ոչ ջրոյ եւ գինւոյ ասէ, այլ խառնիլն զայն ասէ, որ արկանի գինին ի խառնարանն. որոպէս յայլ ուր ասէ. «գինի լի անապակ արկեալ». որ է խառնեալ. զի արկանելն՝ զխառնելն նշանակէ. եւ խառնելն՝ է արկանիլ գինւոյն յանօթն։ Դարձեալ խառնումն է Աստուծոյ իմաստութեան ընդ մարդկութեան. որ բանիւն խառնեալ միաւորեցաւ. որպէս ասէ սուրբն Դիոնէսիոս։ Այլեւ զհին իմաստութիւնն ընդ նորոյ խառնել միաւորեաց Քրիստոս. այսինքն, զօրինակն ընդ ճշմարտութեան, եւ զխորհուրդն ընդ իրին։ Դարձեալ խառնելն՝ զմիաւորելն նշանակէ զարեանն ընդ մարմնոյն . որպէս մեր է սովորութիւն։ Այս է խառնումն դինւոյ ի խառնարան իմաստութեան։ Իսկ թէ մարմնական խնդրես զխառնումն ջրոյ՝ եւ պնդիս ի հակառակն, ասեմ քեզ թէ՝ ոչ միայն ջրոյ, այլեւ կաթին եւ մեղեր եւ գինւոյ ասէ խառնումն ի խառնարան . որպէս գրէ սրբոյն Դիոնէսիոս ի թուղթն Տիտոսի։ Եւ դու խառնեա զնոսա ի խորհուրդ պատարգին. զի իցես ուղղակի մեկնիչ եւ գրոյն հետեւօղ։ Եւ զի՞նչ արասցուք զառաքելական կանօնս. եւ զԿղեմայ եւ զՄակարայ Երուսաղէմ, եւ զայլ հարյապետացն։ Որք ասեն՝ պարտ է ի սեղանն յամենայն աւուր ջերմն հաց հանել. եւ անապակ բաժակ. եւ զի անապական արեամբն Քրիստոսի փրկեցաք. եւ որ ջուր խառնէ՝ նզովեալ եղիցի ասեն։ Ապա առաքեալքն եւ հարքն սուրբք ոչ գիտէին զխանարանն եւ դո՞ւ ուսար եւ խառնես ջուր, եւ ընդ կանօնիւք անիծեալ մնաս։ Եւ գիտելի է՝ զի ջուրն եւ խմորն յետոյ մտին յեկեղեցին։ Խմորովն պատճառեն զաճումն Քրիստոսի. եւ ջրովն զժողովրդեանն միաւորութիւն որպէս ասացաք։ Այլ առաջին սուրբ հարքն՝ ոչ այսպէս. զի Աթանոոս եւ Ոսկէբերանն՝ եւ սուրբն Բարսեղ՝ եւ մերն Լուսաւորիչ՝ սոքա որ զխորհուրդ պատարագին ասացին, ջուր ոչ յիշեցին։ Նաեւ ի հինն Մելքիսեդեկ քահանայ Աստուծոյ բարձրելոյն՝ բաղարջ եւ անապական գինի մատոյն Աբրահամու. յօրինակ անապական մարմնոյն եւ արեանն Քրիստոսի։ Ապա ուրեմն յայտնի այս իսկ է պատճառն։ Զի որք կամին զմարմինն Քրիստոսի ապականացու ասել խմոր եւ ջուր խառնեն. թէպէտ զայլ եւ այլ պատճառեն։ Իսկ մեք դասք ուղղափառաց՝ խոստովանիմք զկուսածին մարմինն Քրիստոսի առանց ապականութեան. վասն որոյ ախմոր հացիւ եւ անապական բաժակաւ կատարեմք զխորհուրդ մարմնոյ նորա։ Այլեւ զայս հարցանեմք ի ձեզ. ո՞ր բան է որ զջուրն ի խորհուրդն կատարէ։ Զի ասելն «այս է մարմին իմ, » զէութիւն հացին կատարեաց. եւ ասելն «այս է արիւն իմ, » զէութիւն գինւոյն փոխարկեաց. իսկ ջուրն մնաց սոսկ ջուր եւ անկատար։ Այլեւ զայս գիտելի է՝ զի աղոխն ոչ լինի արիւն Քրիստոսի. զի անկատար է. եւ քացախն ոչ լինի. զի ապականեալ է, այլ գինին զի կատարեալ է եւ առանց պակասութեան. եւ առանց ապականութեան։ Այս երկրորդ հարկաւորքն խորհուրդոյս։ Երրորդ հարկաւորն՝ դիտաւորութիւն օրհնողին. որ այնպէս պարտի լինիլ՝ զի լինիցի հացն եւ գինին մարմին եւ արիւն Քրիստոսի։ Այլեւ խնդրի դիտաւորութիւնն Քրիստոսի՝ որ կացոյց զխորհուրդս զայս։ Ուստի յայտ է թէ՝ քահանայ ոք ի վերայ հացին եւ գինւոյն որ ի վաճառանոցն է. ասիցէ զԲանն Քրիստոսի թէ «այս է մարմին իմ. եւ այս է արիւն իմ, » ոչ կատարի խորհուդն. զի ոչ է անդ դիտաւորութիւնն Քրիստոսի։ Չորրորդ հարկաւորն է ձեւ բանին որ ասէ. Այս է մարմին իմ . եւ Այս է արիւն իմ»։ Զի այսոքիք բանիւք կատարի մամինն եւ արիւնն Քրիստոսի։ Եւ այլ բանքն զկնի կարգեալ ոչ են հարկաւոր. այլ պատշաճաւոր. վասն այն ոչ է հարկ զանց առնել։ Եւ գիտելի է՝ զի որ ասէ այս՝ նշանակէ զմինն զի ոչ ասէ թէ սոքա, կամ այսք. եւ ասելն է՝ նշանակէ զներկայն. զի ոչ ասէ էր, կամ եղիցի։ Ապա ուրեմն թէպէտ բազում հաց լինի ի վերայ սեղանոյն, եւ բազում բաժակ, մին հացն եւ մին բաժակն է օրհնեալ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի. որպէս Քրիստոս զմինն օրհնեաց ի վերնատանն. եւ ոչ զբազում հացսն որք էի ի սեղանն։ Եւ առաքեալն ասէ կորնթացւոց. «մի հաց՝ մի մարմին եմք բազումքս. եւ ամենեքեն ի միոջէ հացէ անտի վայելեմք»։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ կարէ մին քահանայն ի մի ժամն բազում տղայս մկրտել. ապա եւ կարէ բազում հաց օրհնել։ Ասեմք թէ՝ կացոյց Քրիստոս զբազում մկրտեալս. ըստ այնմ, «մկրտեցէք զնոսա յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ»։ Եւ աստ զմինն հրամայեաց ասելով. «զայս արարէք առ իմոյ յիշատակի». եւ ոչ թէ զսոսա։ Այլեւ զայս հարցանեմք. եթէ կարօղ է մին քահնայն օրհնել զբազում հացս որք են յեկեղեցին, որպէս դուք ասէք. ապա ընդէ՞ր է որ այսէր ամենայն հաց՝ որ ի բեմն եւ ի խորհրդանոցն է՝ օրհնեցաւ այսօր, զնոյն ի վաղիւն առնոյք եւ օրհնէ՞ք. թէ օրհնեալ է, ընդէ՞ր օրհէք. եւ թէ չէ օրհնեալ՝ ընդէ՞ր տայք ժողովրդեանն իբրեւ օրհնեալ մարմին։ Ապա ուրեմն յայտ է թէ՝ մոլորեցուցիչք էք ժողովրդեանն. եւ զրկէք ի հաղորդութենէն Քրիստոսի. ոչ օրհնեալ մարմին, այլ սոսկ հաց տալով ժողովրդեանն։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ բաւական է ժողովրդեանն միայն մարմինն. զի հաւատալիէ թէ, ի մարմինն Քրիստոսի՝ է եւ արիւնն կահակցեալ. եւ հոգին համզուգութեամբ եւ աստուածութիւնն միաւորութեամբ։ Նոյնպէս եւ ի տեսակ արեանն են միաւորեալ այսոքիկ։ Ասեմք առ այս։ Նախ եթէ՝ եւ ոչ զմարմինն տան ժողովրդեանն. այլ սոսկ հաց եւ գինի. զի մարմին Քրիստոսի այն մինն է, որ օրհնեցաւ. որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Դարձեալ ասեմք նախ՝ ընդէ՞ր ժողովրդեանն հաւատ քարոզես՝ եւ դու անհաւատանաս. ապա ի ճաշակումն արեանն նոյնպէս եւ դու մի ճաշակեր. այլ հաւատա ի մարմինն կապեալ զարիւնն։ Դարձեալ ընդէ՞ր ինքն տէրն հրամայէ. «որ ոչ ուտէ զմարմին իմ, եւ ոչ ըմպէ զարիւն իմ, ոչ ունի կեանս. զի մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է. եւ արիւն իմ ճշմարիտ ընպելի. որ ուտէ զմարմին իմ, եւ ըմպէ զարիւն իմ, նա յիս ընակսցի եւ ես ի նա»։ Դարձեալ՝ թէ դու հաւատաս զարիւնն ի մարմին կապեալ՝ միհաներ զտեսակ արեանն ի բեմն. այլ միայն զնշխարն օրհնեա, եւ լիցի մարմին եւ արիւն Քրիստոսի։ Եւ այս տեսութիւն բանիս. որպէս ասացեր ի մարմինն է կապեալ արիւնն եւ այլն. նմանապէս եւ ի յարիւնն է կապակցեալ մարմինն եւ հոգին համազուգեալ. եւ աստուածութիւնն միաւոորեալ. ապա յորժամ զրկես յարենէն զժողովուրդն, զրկես եւ ի նոցանէ որք կապեալ են ընդ արեանն. այսինքն մարմինն՝ հոգին եւ Աստուածութիւնն։ Ապա ուրեմն ծածուկ եւ յայտնի՝ զրկես զժողովուրդն ի հաղորդութենէն Քրիստոսի. զի յայտնի զարիւնն չտաս եւ ծածուկ զմարմինն. զի սոսկ հաց տաս եւ ոչ օրհնեալ։ Եւ թէ ասա պատճառ դնեն՝ ահա յայտնի. զի զմանկունս ոչ հաղորդեն մինչեւ լիցի երկոտասան ամեայ. եւ բազումք անհաղորդք մեռանին։ Եւ թէ պատճառեն զբանս Սողոմօնի թէ՝ «կերիցեն սիրելիք իմ. եւ արբցեն նազելիք իմ ասէ»։ Ասեմք առ այս եթէ, բան Սողոմօնի՝ ոչ զրկեն զոմանս ի հաղորդութենէ արեանն . զի արք արժանի են մարմնոյն՝ արժանի են եւ արեանն սրբոյ։ Այլ սիրելիք են բարի գործօք առ հասարակ հաւատացեալք. եւ նազելիք՝ կուսութեամբ ճգնեալքն եւ մարտիրոսքն։ Արդ զբարի գործս ամենեցուն հրամայէ կերակրիլ եւ գործել. իսկ զկուսութիւն եւ զմարտիրոսութիւն նազելեացն հրամայէ. որք կամաւ յանձն առնուն. զի այս մինչեւ ի մահ ճգնութիւն է։ Յայս միտս եւ Տէր մեր բաշխեաց զմարմինն եւ ետ առաքելոցն ի վերնատանն. եւ զօրհնեալ բաժակն առաջի եդ. զի կամաւ արբցեն։ Որեւ հարցանէն որդւոցն զեբեդեայ թէ՝ «կարօ՞ղ էք ըմպել զբաժակն». այլ ոչ թէ նոցա միայն ետ՝ եւ յայլ առաքելոցն արգել։ Եւ թէ ասիցեն հակառակքն թէ՝ ընդէ՞ր դուք միաւորէք զխորհուրդն եւ ապա տայք ժողվրդեանն։ Ասեմք նախ եթէ՝ արիւնն հեղուկ նիւթ է. կամ ոչ է տալի որպէս դուք, եւ զրկել զժողովուրդն ի փրկական արենէն. եւ կամ միաւորել ընդ մարմնոյն ե տայ ժողովրդեանն. զի որպէս բաշխի մարմինն՝ նոյնպէս մասնաւորեսցի եւ արիւնն առհարակ։ Երկրորդ պատճառ՝ երբեմն նշանակէ հացն ցամաք զբանն ի յերկնից իջեալ. եւ գինին զմարդկութիւնս. ըստ որում հաղորդեցաւ մարմնոյ եւ արեանն մերձաւորութեամբն իւրով։ Եւ երբեմն նշանակէ հացն զմարմինն սուրբ. եւ արիւնն զանմահ կենդանութիւնն։ Եւ զինչ եւ իցէ՝ միաւորեմք ընդ միմեանս, եւ խոստովանիմք զբանն Աստուած մարմնացեալ անբաժանելի ի մարմնոյ իւրմէ։ Իսկ որք ոչ միաւորեն՝ բաժանի եւ որիշ նշանակեն զբանն ի մարմնոյ իւրմէ. որպէս երկաբնակքն քաղկեդոնիք։ Երրորդ՝ բաժան ի միմեանց օրհնեմք զհացն եւ զբաժակն. եւ յետոյ միաւորեմք ի ճաշակելն. վասն զի աղբեր արեանն բաժանել ի մարմնոյն, դարձեալ միաւորեցաւ առ ինքն. եւ ժողովեցաւ ի մարմին իւր. եւ ոչ ցրուեցաւ այլ արտաքոյ. յաղագս այսորիկ միւորեմք։ Իսկ որք այլ իմն շաղակրատեն եթէ՝ թացեալ պատառն է Յուդայի։ Ասեմք առայս է, յիմարն յիմարութեամբ խօսեսցի. եւ սիրտ նորա զնանրութիւն խոկասցէ. ապա բարւոք առնէք դուք ժողովրդեանն չտալ ի փրկական յարենէն, զի մի Յուդա լիցին. իսկ յորժամ դուք առնոյք զարիւնն ընդ մարմնոյն՝ ամենեքեան Յուդայ էք։ Զի միապէս է միաւորելն արտաքս եւ ի ներքս. զի ամենայն կերակուր եւ ըմպել՝ ի ներքս միաւորի։ Մեք այսպէս լուաք ի սուրբ գրոց թէ, անարժան ուտելն առնէ Յուդա. եւ ոչ միաւորութեամբ զարիւնն եւ զմարմինն ճաշակելն։ Արդ միաւորելն զսուրբ խորհուրդն՝ ոչ է նորագիւտ ինչ եւ եկամուտ մեր յինքեանց. այլեւ սուրբն Աթանաս որ զխորհուրդ պատարագին աւանդեաց՝ այսպէս ուսոյց։ Եւ սուրբ Լուսաւորիչն որ ի ժամանակին յայնմիկ էր, զայն կարգեաց ի մերս եկեղեցի. եւ ունիմք հաստատապէս։ Եւ սուրբն Բարսեղ կեսարացին այսպէս բաշխէր ժողորվրդեանն. որպէս գրեալ է ի պատմութեան նորին

ի յունվար ամսոյ ի մինն. եթէ հրէայ ոմն ետես զի հում միս արենաթաթախ տայր ժողովրդեանն եւ զղջացեալ եկն անկաւ յոտս սրբոյն եւ մկրտեցաւ։ Իսկ վասն թացեալ պատառոցն՝ զանազան են կարծիք։ Ոմանք ասեն թէ, ի հասարակ ընթրիսն յորժամ բազմեցան ի հասարակ սեղանոյն թացեալ զպատառն ետ Յուդայի. եւ ապա յետ այնորիկ լուաց զոտս աշակերտացն։ Եւ յետոոյ քան զամենայն բաշխեաց զմարմինն իւր. «եւ գոհացեալ ելին ի լեառն ձիթենեաց»։ Այսպէս պատմէ Մատթէոս եւ Մարկոս։ Իսկ Ղուկաս եւ Յօհաննէս որք յետ ընթրեացն նշանակեն զթացեալ պատառն՝ ոմանք ասեն թէ, ի ջուր եթաց եւ լուաց յօրհնութենէն. եւ զայս ոչ ընդունիմք մեք։ Եւ այլք ասեն. թէպէտ յետ ընթրեացն էր՝ այլ ոչ օրհնեալ հացէն եւ գինւոյն. այլ էառ ի սեղանոյն հաց. եւ եթաց ի ջուր ինչ. կամ ի սոսկ գինի եւ ետ։ Զի թէ յօրհնեալ հացէն ամենեցուն ցամաք էր տուեալ, եւ նոր աթացեալ, պատճառ լինէր մատնութեան Յուդայի եւ յիրաւի։ Այլ թացեալ պատառն այսպէս էր։ Զի ի սկաւառակն ընդ վարդապետին փութացաւ մատնիչն զձեռն լիրբ դիմօք, եւ արհամարհեալ մտօք. եւ զպատառն զայն որ ի ձեռն էր, Քրիստոս ետ նմա։ Եւ այսպէս մեկնեն առհասարակ վարդապետք եկեղեցւոյ։ Այսպէս եւ Օգոստինոս վարդապետն ֆռանկաց ի խորհրդոց գիրս յութսուն եւ մի համարն ասէ թէ՝ յառաջագոյն բաշխեալ էր զխորհուրդ մարմնոյ եւ արեանն եւ տուեալ Յուդայի. եւ յետոյ թացեալ պատառովն նշանակեաց զմատնիչն։ Եւ այս է ճշմարիտն. քանզի յօրհնեալ հացեն որ բաշխեաց եւ ետ առաքելոցն՝ այլ ոչ մնաց. նոյնպէս եւ զօրհնեալ բաժակն առին առաքեալքն եւ բաժանեցին. եւ յայնմանէ ոչ մնաց։ Ապա յայտէ՝ զի ոչ ի մարմնոյ եւ ոչ յարենի էր թացեալ պատառն. այլ յայլ ինչ կերակրոյ ի սեղանոյն առեալ թացեալ եւ տուեալ. զի ցուցցէ զմատնիչն։ Այսչափ բաւական է ընդդէմ հակառակացն պատասխանի։ Այժմ դարձցուք ի մեզ։ Եւ զմեզ զինքեանս քննեսցուք. որպէս ասէ առաքեալն. «փորձեսցէ մարդ զանձն իւր՝ եւ ապա ի հացէ անտի կերիցէ եւ ի բաժակէն արբցէ». այսինքն, քահանայն որ պատարագէ՝ եւ ժողովուրդն որ հաղորդի՝ պարտ է փորձել եւ քննել զիւր հոգին. թէ արժանաւոր է եւ խոստովանեալ զմեղս եւ արդարացեալ՝ է նմա կենաց պատճառ. եւ թէ անարժան հաղորդի, մեղօք եւ առանց ապաշխարութեան, մահու է պատճառ եւ դատապարտութեան։ Եւ այս է պատճառն. զի մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի՝ ատեցօղ է մեղաց եւ այրէ զմեղս. յորժամ հոգի մարդոյն չաղախեալ ի մեղս՝ ի յայրել զմեղսն, ընդ նմին այրէ եւ դատապարտէ զհոգին։ Եւ զի Աստուած մարդասէր է. յորժամ սուրբ սրտիւ ճաշակեմք, միանամք եւ յօդիմք ի գլուխն Քրիստոս։ Վասն որոյ ահիւ եւ դողութեամբ պարտ է պատարագել եւ հաղորդիլ։ Եւ յայտ է այս ի բազում վկայութեանց. զի յորժամ Մովսէս կամեցաւ երթալ եւ տեսանել զմորենին, ասէ ցնա Տէր. «մի մերձենար այսր. զի տեղիդ յորում դու կաս՝ երկիր սուրբ է. այլ լոյծ զկօշիկս յոտից քոց»։ Արդ սուրբ տեղի է ահաւոր բեմն եւ սեղանն՝ ուր բազմեալ է Քրիստոս. եւ լուծանել զկօշիկն այն է՝ որ զմեռելութիւն մեղացն ի բաց հանեմք եւ ապա ի Քրիստոս մերձենամք։ Դարձեալ գրեալ է ի թագաւորութեանցն թէ, «տեսին զտապանակն ի բացեալ՝ եւ ի նոցանէ եհար յիսուն հազար եւ եօթանասուն այր»։ Արդ՝ թէ նոքա որք տեսին զտապանակն աչօք այսպէս պատժեցան. քանի՞ առաւել որ անարժանճաշակէ զՔրիստոս պատժեսցի։ Զի ճաշակելն՝ առաել է քան զտեսանելն. վասն ասէ Պօղոս. «վասն այն են ի ձեզ բազում հիւանդ եւ ախտուժէտք. եւ շուտ եւս այնք են՝ որք եւ ննջեցեալք են». այսինքն վասն անաժան հաղորդութեանն բազում եւ ազգի ցաւգայ ի վերայ մարդոյն, եւ մահ եւս։ Դարձեալ՝ Յովաննէս Մկրտիչն որ սրբեալ էր յորովայնէ՝ ոչ իշխէր մկրտել զՔրիստոս. այլ ասէ. «ինձ պարտ է ի քէն մկրտիլ. եւ դու առի՞ս գաս»։ Ապա քանի՞ առաւել մեք որք անարժան եմք՝ պարտ է ի բաց հեռանալ։ Դարձեալ Մարիամ Մագդաղեցին որ յոյժ ջերմ սիրով հետեւեցաւ Քրիստոսի՝ ասէ ցնա. «մի՛ մերձենար Յիսուս». ո՞րչափ եւս պարտ է մեզ երկնչիլ յահաւոր եւ ի սոսկալի խորհրդոյն՝ որք ոչ ունիմք զայնպիսի ջերմութիւն սիրոյն։ Դարձեալ՝ հարիւրապետն որ ունէր կատարեալ հաւատ՝ յորժամ ետես թէ Քրիստոս ի տունն երթայ, աղաղակեաց եւ ասէ. «չեմ բաւական թէ ընդ յարկաւ իմով մտանիցես»։ Նաեւ առաքեալն Պետրոս ասէր. «ի բաց գնայինէն Տէր. զի այր մեղաւոր եմ ես. զի ահ պատեաց զնա ասէ». քանի՞ առաւել ահիւ եւ դողութեամբ պարտ է երկնչիլ յաստուածային խորհրդոյն, եւ սրբութեամբ արժանաւորիլ սուրբ մարմնոյ եւ արեանն Քրիստոսի։ Այլեւ ասեմք առ նոսա՝ որք մատուցանեն պատարագ, եւ կամ հաղորդին, եւ յետոյ ոչ պահեն առ ինքեանս. այլ մեղօք ի բաց հանեն։ Նախ այսպիսիքն՝ նման են Յուդայի. որ ընդ բազմեալ եկեր ի սեղանոյն. եւ հաղորդեացաւ ընդ առաքելոցն. եւ ել վաղվաղակի եւ մատնեաց խաչահանուացն. զի ասէ Սիրաք վասն այսպիսի նենգաւոր սիրելեացն թէ, «են սիրելիք առ սեղանս՝ որք ոչ մնան ի ժամանակս նեղութեան»։ Դարձեալ նման են այնոքիկ հրէիցն՝ որք յօր ծաղկազարդին ընկալան զՔրիստոս պատուով. եւ յետոյ նախատանօք արտաքս հանին եւ խաչեցին։ Զի բազումք պատրաստեն զսիրտս իւրեանց յաւուրս քառասնորդաց պահոց. եւ ի տօնի զատ կին հաղորդին . եւ յետոյ անչափ նախատեն արբեցութեամբ եւ ազգի ազգի մեղօք։ Զի լաւ է ոչ ընկալնուլ զհիւրն՝ քան թէ ընդունիլ եւ յետոյ անարգանօք արտաքս հանել։ Դարձեալ նմանեն հրէիցն՝ որք խնդրեցին զբարաբբա աւազակն. եւ թողին զՈրդին Աստուծոյ։ Նոյնպէս նոքա զՈրդին Աստուծոյ որ կենդանի է՝ արտաքս հանեն. եւ ընդունին զսատանայ՝ որ աւազակ է սպանանէ զհոգիս մարդկան։ Զորեւ բնական վկայութեամբ հաստատեսցուք։ Զի ասեն իմաստունք թէ՝ ոստրէոս կենդանին որ ի ծովն է, այսպէս ծնանի զմարգարիտն։ Զի ելանէ յերես ծովուն. եւ առնու զցօղն յերկնից. եւ ի նոյն ժամն՝ փակէ զինքն եւ իջանէ զգուշութեամբ յատակս ծովուն. եւ փոխէ ի մարգարիտս գեղեցիկս։ Նոյնպէս պարտ է մեզ բարձրանալ ի դառն մեղաց աշխարհի եւ առնուլ զերկնային ցօղն որ է սուրբ մարմինն Քրիստոսի. եւ ի ջանել ի վայր կոյս խոնարհութեամբ եւ պահել զգուշութեամբ. եւ բարի գործօք փոխել ի գեղեցիկ մարգարիտ որ է տեսութիւն Աստուծոյ։ Այլ բազումք նմանին օձին՝ որ թափէ զթոյնսն. եւ երթայ ըմպէ ջուր. եւ դարձեալ առնու զթոյնսն որք հեղեալ լինին ի վերայ քարի։ Այսպէս որք կամին ըմպել ի կենդանարար ողբերէն որ է մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի, թափեն զթոյնս մեղաց իւրեանց եւ հաղորդին. եւ դարձեադ դառնան ի նոյն մեղսն. զնոցանէ ասէ առաքեալն. «որպէս շուն դառնայ ի փսխած իւր, եւ խոզ լուացեալ՝ ի տիղմն թաւալի»։ Զի կրկին մեղք է անարժան հաղորդիլն. զի թէ ոչ հաղորդիմք. բնաւ արհամարհանք է եւ յուսահատութեան ցոյց. եւ թէ անարժանութեամբ հաղորդիմք, «անձանց ի խաչ հանել է զՈրդին Աստուծոյ եւ դարձեալ խայտառակիլ». եւ այսպէս անարժան հաղորդիլ՝ կամ ամենեւիմբ ի բաց լինիլ կրկնակի վնաս է քրիստոնէին։ Այլ որպէս ի հուր պարտ է մերձենալ. զի թէ ամենեւիմբ մերձ լինիմք՝ այրէ. եւ թէ կարի յոյժ հեռանամք, ցրտանամք։ Վասն որոյ պարտ է սրբութեամբ եւ ապաշխարութեամբ մեղաց ի գլխաւոր տօնս տէրունականս ի բաց ընկենուլ զամենայն հոգս մարմնականս եւ զցաւս աշխարհականս. եւ արժանաւորիլ սուրբ խորհրդոյն. այժմ տեսութեամբ եւ ճաշակմամբ. եւ ի կեանս յաւիտենից՝ հասանիլ անճառ երանութեանն եւ անթառամ պսակացն , եւ յօդիլ արժանապէս սրբութեամբ ի գլուխն մեր Քրիստոս։ Որում փառք ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԻԱ. Նորին դարձեալ քարոզ վասն սուրբ հաղորդութեանն. ի բանն Տեառն։ «Մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է. եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի է»։ Յօհ. 6. 56։

Ի փրկական խորհուրդ հաղորդութեանն Քրիստոսի երեք որոշմունք երեւին։ Զի ոմանք են խորհուրդ՝ եւ ոչ իր. որպէս տեսակ հացին եւ տեսակ գինւոյն. թէպէտ փոխարկեալ լինի նոյն մնայ։ Ոմանք իր, եւ ոչ խորհուդ. որպէս էութիւն հացին ի ծածուկ է էութիւն մարմնոյն Քրիստոսի. եւ էութիւն գինւոյն էութիւն արեանն Քրիստոսի։ Ոմանք իր եւ խորհուրդ. այսինքն, օրհնեալ հացն մարմին է Քրիստոսի. եւ օրհնեալ գինին արիւն ճշմարիտ։ Զի գոյացութիւն հացին եւ գինւոյն՝ անմեկնելի որոշմունք են ի տեսակէ որակաց , յաղագս որոյ իր է եւ խորհուրդ։ Եւ զի բազում զքննութիւնս զայս ոչ իմանան. յորժամ լսեն խորհրդաւոր մարմին Քրիստոսի, թերանան ի կարծիս իւրեանց եւ ասեն. նշանակութիւն է խորհուրդ պատարագին։ Վասն այն Տէրն զթերութիւն նոցա հաստատէ ասելով. «մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է՝ եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի»։ Եւ ի վերայ այսր բանի՝ չորս իրս տեսանելի է։ Նախ թէ՝ խորհուրդ պատարագին է ճշմարիտ մարմին Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ զի՞նչ է որ օրհնեմք զհացս զայս եւ զգինիս։ Երրորդ՝ զի՞նչ է արժանաւորութիւն ճաշակողացն զսա։ Չորրորդ՝ զի՞նչ է դատապարտութիւն անարժան ճաշակողացն։ Տեսցուք զառաջինն որ ասէ։ «Մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է»։ Ոմանք ի վարդապետաց՝ ի բազում երեք նշանակութիւն անուանեն զսուրբ խորհուրդս։ Եւ այս վասն եօթն պատճառի։ Նախ՝ նշանակ կոչի սուրբ պատարագն. զի նշանակէ հացն զմարմինն՝ եւ գինին զարիւնն սուրբ. եւ ոչ անդրարձեալ. զի գինին զմարմինն ոչ նշանակէ. եւ ոչ հացն զարիւնն։ Երկրորդ՝ նշանակութիւնք են որակութիւն հացին եւ որակութիւն գինւոյն. որպէս ձեւն, համն՝ հոտն եւ գոյնն. զի ի ձեռն նոցա զգոյացութիւն մարմնոոյ եւ արեանն Քրիստոսի ճաշակիմք։ Երրորդ՝ զի նշանակ բանիւն կատարի որ ասէ. «այս է մարմին իմ. եւ այս է արիւն իմ»։ Չորրորդ՝ նշանակութիւն է ըստ հնոյ օրինակին հաց եւ գինի. իսկ խորհուրդն՝ մարմին եւ արիւն փրկչին. այսպէս ստուերն ի ճշմարտութենէն էր պայծառացեալ։ Հինգերորդ՝ նշանակ է չարչարանաց եւ մահուանն Քրիստոսի. եւ ոչ ծննդեան, կամ այլ իրաց. ըստ այնմ, «զմահ Տեառն պատմեցէք քանիցս անգամ ուտիցէք»։ Վեցերորդ՝ նշանակութիւն է քաւութեան եւ թողութեան մեղաց մերոց. ըստ այնմ, «վասն ձեր եւ բազմաց բաշխի ի քաւութիւն եւ ի թողութիւն մեղաց»։ Եօթներորդ՝ նշանակութիւն է եւ առ հաւատչեայ յաւիտենական կենացն. ըստ այնմ, «որ ուտէ զմարմին իմ, եւ ըմպէ զարիւն իմ, զմահ մի տեսցէ ի յաւիտեան»։ Եւ զի ճշմարիտ մարմին եւ ճշմարիտ արիւն է Քրիստոսի. եւ ոչ նշանակութիւն. յայտ է յասելոյն։ «Մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է՝ եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի»։ Ճշմարիտ մարմին՝ եւ ճշմարտ արիւն ասաց. եւ ոչ նշանակութիւն։ Եւ ճշմարիտ ասի վասն եօթն պատճառի։ Նախզի՝ Քրիստոսի մարմինն ճշմարիտ կերակուրր ասի ընդդէմ հին օրինացն. այսինքն մանանային եւ գառինն, եւ այլ նուիրանացն որք ի տաճարին։ Որպէս ճշմարիտ է մարմինն քան զստուերն իւր. այսպէս ճշմարիտ է մարմինն Քրիստոսի քան զստուեր օրինացն, եւ օրինակին. որպէս ասէր. «հայր իմ տայ ձեզ զհացն յերկնից զճշմարիտն»։ Երկրորդ՝ Քրիստոսի մարմինն ճշմարիտ կերակուր ասի. զի ոչ միայն պահէ զկենդանութիւնն. որպէս այլ կերակուրք, այլ տայ զկենդանութիւն. եւ պահէ եւս ըստ այնմ, «որ ուտէ ի հացէս յայսմանէ՝ կեցցէ յաւիտեան»։ Երրորդ՝ մարմինն Քրիստոսի ճշմարիտ կերակուր ասի. զի ամենայն կերակուր լցուցանէ զքաղցն եւ զծարաւն մարմնոյ. այլ մարմին Քրիստոսի միայն է որ բառնայ զքաղց եւ զծարաւ հոգւոյ եւ մարմինոյ. վասն որոյ ասէ. «զհաց երկնից ետուր նոցա առ ամենայն ցանկութիւնս բաւականս»։ Չորրորդ՝ Քրիստոս մարմինն ճշմարիտ կերակուր ասի. զի փրկէ ի մահուանէն յայնմանէ՝ որ կերակրելով եմուտ ի բնութիւնս մեր. զի Ադամ ուտելով մեղանչեաց եւ մեռաւ եւ մեք Քրիստոսի մարմնովն արդարացաք եւ անմահացաք։ Հինգերորդ՝ Քրիստոսի մարմինն ասի ճշմարիտ կերակուր. զի ոչ միայն կերողացն է յօգուտ որպէս այլ մարմնաւոր կերակուրք. այլեւ այլոց՝ որք հաւատով տեսանեն զնա. զի հաւատով տեսանելն՝ է իբրեւ ճաշակեալ. թէ կենդանի են եւ թէ մեռեալք. վասն այն ասեն վարդապետք թէ՝ հաւատա եւ կերեր։ Վեցերորդ՝ Քրիստոսի մարմինն ճշմարիտ կերակուր ասի. զի հոգի մարդոյն անմահ է եւ անապական. նոյնպէս եւ մարմինն Քրիստոսի անմահացուցիչ է եւ անապական առնօղ. որպէս ասէ Տէրն. «որ ուտէն զիս՝ եւ նա կեցցէ վասն իմ։ Եօթներորդ՝ Քրիստոսի մարմինն ճշմարիտ կերակուր է. զի որպէս ճշմարիտն ներհակի ստին. նոյնպէս մարմինն Քրիստոսի՝ ներհականայ ապականացու կերակրոց. զի զյարութիւնն կենաց պարգեւէ. որպէս ասէ Քրիստոս։ «Եւ ես յարուցից զնա աւուրն յետնում»։ Այս առաջինն որ ասէ. «Մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է՝ եւ այլն»։ Երկրորդ գլուխն թէ զի՞նչ է որ օրհնեմք զհացն եւ զգինին. որպէս ասէ աւետարանիչն։ «Զո՞ր օրհնութիւն՝ կամ զո՞ր պատարագ ի վեայ հացիս անուանեսցուք. այլ միայն զքեզ Յիսուս։ Ասեմք նախ թէ՝ այնչափ առատացաւ շնորհ մարդասիրութեանն Աստուծոյ՝ որ ետ զՄիածին Բանն ի փրկութիւն մեզ։ Զի գերազանց է քան զամենայն օրհնութիւնս եւ զպատարագս մեր. եւ ոչ ունիմք տրիտուր հատուցանել նմա. ո՛չ բանաւոր օրհնութիւն, եւ ոչ մարմնաւոր պատարագ։ «Այլ զքեզ Յիսուս մատուցանեմք հօր քո նուէրս»։ Զի ի մէնջ մարմին առեր. եւ միայն դու ես արժանաւոր պատարագ։ Դարձեալ ամենայն պատարագ՝ եթէ ի հինս եւ եթէ ի նորս՝ ընծայ հաշտութեան է Աստուծոյ. որ իջանէ ի սաստէ յանցանաց մերոց։ Արդ ի հին օրէնս՝ զանասունս մատուցանէին. զորս խստեաց եւ ասէ. «ոչ ուտեմ ես զմիս զւարակաց քոց. եւ ոչ զարիւն նոխազաց քոց ըմպեմ»։ Զի անբանից մարմին են, եւ անպիտան ինձ։ Այլ՝ մատո՛ պատարագ օրհնութեան. զիի անմարմին միտք առիս հպեսցի՝ եւ այն եւս էր անարժան նմա. զի մեղաւոր միտք եւ բանք մարդկան՝ չեն հաճոյ նմա. վասն որոյ եկն Որդին Միածին՝ եւ եղեւ մարմին ի մէնջ եւ արժանի պատարագ, մատեաւ հօր ի հաշտութիւն. զի իւր սիրելի Որդին էր. եւ ունէր զմեր մարմինս. ըստ այնմ որ ի մէնջ ունէր զմարմինս, մեր էր պատարագ. եւ ըստ որում սիրելի որդին իւր էր, հաճելի եղեւ նմա. վասն այն ասէ թէ՝ «Յիսուս միայն զքեզ մատուցանեմք»։ Դարձեալ՝ երեք միտք այս թէ՝ որք զմարմնաւոր մատուցանեն ընծայ՝ եւ որք զբանաւոր պատարագ, միայն իւրեանց անձանցն եւ յանցանացն լինի թողութիւն. զի մարդ են մեղաւոր։ Այլ միայն դու Յիսուս վասն ամենայն աշխարհիս լինիս պատարագ։ Նախզի՝ անմեղ ես մարմնով. եւ ապա զի Աստուած ես յամենայնի. վասն ամենայն աշխարհի լինիս պատարագ եւ թողութիւն յանցանաց նոցա։ Չորրորդ միտք՝ այս է. զի որք զմարմնաւորն մատուցանեն պատարագ՝ երեք օտարութիւն կայ. զի այլ է պատարագն անբան. եւ այլ է մատուցանօղն մարդ. եւ այլ է ընդունօղն Աստուած։ Նոյնպէս եւ ի բանաւորն՝ երկու օտարութիւն կայ. զի այլ է մատուցանօղն եւ պատարագն. եւ այլ է ընդունօղն Աստուած. վասն որոյ եւ սա անկատար է . իսկ ի պատարագն Քրիստոսի՝ բարձեալ է օտարութիւն ամենեւին։ Զի ինքն է պատարագ. եւ ինքն մատուցանօղ. եւ ինքն է ընդունօղ։ Զի ըստ որում մարմին է՝ պատարագ է. եւ ըստ որում քահանայ է՝ մատուցանօղ է. եւ ըստ որում Աստուած՝ ընդունօղ է. վասն այն ասէ։ «Զքեզ միայն անուանեմք Յիսուս կատարեալ պատարագ, եւ ընծայ ի փրկութիւն ամենայն աշխարհի։ Եւ զի հացս այս՝ նոյն մարմինն Քրիստոսի է, զոր ի վերնատանն պատարագեաց. եւ ի վերայ խաչին բեւեռեցաւ։ Վասն որոյ՝ զհացս զայս եւ զգինս՝ օրհնեմք բանիւն Աստուծոյ. զի օրհնութեամբ նորին կատարի մարմին եւ արիւն նորա. որպէս յայնժամ ի վերնատանն օրհնեաց. եւ այժմ ի ձեռն քահանային օրհնէ եւ կարտարէ։ Երկրորդ՝ զի օրհնութեամբն յիշեմք զփրկութեան տնօրէնութիւն նորա . եւ ի ներքոյ հացիս այս՝ հոգւով եւ հաւատով ուտեմք զմարմին նորա. զի ամենայն փրկութեանն որ ի մարմնոյն կատարեացան՝ հաղորդ լիցուք։ Երրորդ՝ օրհնեմք զհացս զայս՝ զի օրհնութեամբն զհոգիս մեր հաղորդեմք օրհնութեանցն Աստուծոյ. եւ մարմնովն զմարմինս մեր. եւ այսպէս հոգւով եւ մարմնով հաղորդ լիցուք։ եւ անբաժանելի միաւորութեամբ յօդիցուք որպէս անդամք ի գլուխն մեր Քրիստոս։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ գլուխն՝ պարտ է արժանապէս մերձենալ ի սա. զի մի դատապարտիցուք. որպէս ասէ առաքեալն. «որ ուտէ անարժանութեամբ՝ դատաստան անձին իւրում ուտէ»։ Եւ զի՞նչ է արժանաւորութիւն այսմ խորհրդոյ։ Ասեմք թէ Գ ինչ։ Նախ՝ հաւատ։ Երկրորդ՝ գիտութիւն։ Երրորդ՝ արբութիւն։ Նախ՝ հաւատալ պարտէ. զի որպէս Ադամայ մարմնովս դատապարտեացայ, թէպէտ ոչ յանցեայ ընդ նմա. նոյնպէս մարմնովս Քրիստոսի սրբիմ, թէպէտ ոչ եմ սուրբ որպէս զնա։ Եւ այսպէս զանազանիմք երկոքին մարմնովս։ Զի մարմնովն Ադամայ լինիմք մարդ, եւ որդի մարդոյ։ Եւ մարմնովն Քրիստոսի՝ լինիմք Քրիստոս եւ Որդի Աստուծոյ։ Մարմնովս Ադամայ եմք յերկրէ մարդ շնչաւոր։ Մարմնովն Քրիստոսի՝ լինիմք յերկնէ մարդ հոգեւոր։ Մարմնովն Ադամայ՝ եմք ժամանակեայ եւ մահկանացու մարդ։ Եւ մարմնովն Քրիստոսի՝ անմահ եւ յաւիտենական մարդ. ըստ այնմ, «որ ուտէ ցմարմին իմ, եւ ըմպէ զարիւն իմ, զմահ մի տեսցէ ի յաւիտեան»։ Այս ըստ հաւատոյն։ Երկրորդ արժանաւորութիւն՝ գիտութիւնն է . որ գիտեմք ստուգութեամբ եթէ ի ներքոյ տեսակի հացիս՝ զմարմինն Քրիստոսի ճաշակեմք. եւ որպէս մարմնովս զհացն կերակրիմք. նոյնպէս հոգւով եւ հաւատով զ մարմինն Քրիստոսի ճաշակեմք եւ ամենայն շնորհաց եւ փրկութեան մարմնոյն հաղորդիմք։ Երրորդ արժանաւորութիւն սրբութիւնն է. որ նախ խոստովնութեամբ եւ ապաշխարութեամբ մաքրիմք ի մեղաց. եւ սուրբ տաճար լինիմք սրբութեան մարմնոյն Քրիստոսի. զի արժանաւորացն՝ փրկութիւն է եւ կեսանք. որպէս առաքելոցն ի վերնատանն. եւ անարժանիցն՝ մահ է եւ դատապարտութիւն. որպէս Յուդային ի նոյն վերնատանն։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ապա զին՞նչ ասէ առաքեալն. «արիւնն Յիսուսի Որդւոյն Աստուծոյ սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց»։ Ասեմք թէ՝ ամենայն մեղք՝ ոչ զկամաւորն եւ զանզեղջն ի մեղս եւ զանպարիշտն ասէ. զի նոցա ոչ է օգուտ փրկական մարմին. այլ վնասիչ։ Զոր օրինակ՝ հրացեալ երկաթ՝ մերկ ձեռացն է այրիչ. եւ առողջարար կերակուր՝ հիւանդաց վնասիչ։ Այլ պարտ է նոցա որ հիւանդացեալ են մեղօք նախ զդեղն խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան ըմպել. եւ ապա զառողջարար կերակուրն հոգեւոր։ Այլ թէ յորմէ՞ մեղաց սրբէ զմեզ արիւնն Քրիստոսի Յիսուսի. այս է՝ ի յակամայ մեղացն. յոր յանցանեմք ամենեքեան հանապազօր։ Զի յոր ժամ մեղանչեմք՝ մահու եմք արժանի. ըստ այնմ, «անձն որ մեղիցէ՝ նոյն եւ մեռցի»։ Ապա զայս մահս մեր՝ կրէ Քրիստոս. եւ վասն մերր մեռանի պատարագաւն. եւ հատուցանէ զպարտսն մեր առաջի Հօր. ըստ այնմ, «Տէր հատուսցէ ընդ իմ»։ Այս է ասելն. «արիւն Յիսուսի Քրիստոսի՝ սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց»։ Եթէ ճաշակեմք հագւով եւ մարմնով, եւ թէ հաւատով եւ յուսով միայն հաղորդիմք, սրբէ զմեզ յամենայն ակամայ եւ յանգիտութեան մեղաց մերոց։ Ապա յայտ է թէ, երեք է արժանաւորութիւն սուրբ խորհրդոյս ճաշակման. որր է հաւատ. գիտութիւն. եւ սրբութիւն. որպէս ասացաք։ Չորրորդ՝ տեսցուք թէ՝ զի՞նչ է դատապարտութիւն անարժան ճաշակողացն։ Ասեն վարդապետք թէ, ամենայն քաղցրութեանց՝ մայր է ցօղն որ ի յերկնից իջանէ. բայց զմի եւ զնոյն ցօղն՝ զանազան կերպիւ ընդունին երկրաւորք. այսինքն, զի մեղուն առնու զցօղն, եւ քաղցր մեղր շինէ. եւ ծառն եւ քարն գազպէն առնեն. եւ խոտ մի կայ՝ որ սիրիխիշտ առնէ. ոոր է յոյժ դեղ օգտակար։ Իսկ թիւնաւոր գազանք՝ որպէս օձ եւ կարիճ, թէպէտ ուտեն զցօղն զայն ի մահեդեղս փոխեն. զի բնութիւն նոցա չար թիւն է. եւ զոր ինչ ուտեն ի թիւն դարձուցանեն։ Նոյնպէս զհացս եւ զջուրս՝ որք առաղջարարք են՝ թէ հիւանդն ուտէ եւ ըմպէ, ի մաղձ փոխէ զնոսա։ Այսպէս ամենայն քաղցրութիւնք է շնորհք ի Քրիստոս է իջանեն առ մեզ. որպէս ասէ սաղմոսն. «ի վիմէ մեղր յագեցոյց զնոսա»։ Եւ առաքեալն մեկնէ թէ «վէմն էր ինքն Քրիստոս». եւ մեղր՝ մարմին եւ արիւն զոր ետ մեզ ի կերակուր։ Այլ զանազան կերպիւ ընդունիմք զնա. ոմանք դեղ է եւ առողջարար եւ փրկութիւն հոգւոյ. որպէս ասէ Տէրն. «որ ուտէ զմարմին իմ, ունի զկեանս յանձին»։ Իսկ ոմանց ի մաղձ փոխի, եւ դեղ է մահու եւ կորստեան. այսինքն անզեղջ մեղաւորացն. որպէս ասէ Պօղոս. «որ ուտէ անարժանութեամբ՝ դատաստան անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ. զի ոչ խտրէ զմարմինն Տեառն»։ Վասն այն որք անարժանութեամբ ճաշակեն զՔրիստոսի մարմինն՝ բազում չարաց հանդիպին։ Նախզի՝ մասնակից Յուդայի լինին եւ նմանին մեղաց նորա. որպէս ասէ ոմն ի վարդապետաց թէ՝ նոյն շրթամբք համբուրես զբոզն, որով համբուրեցեր զՔրիստոս. նմանիս Յուդայի՝ որ համբուրելով մատնեաց զՏէրն։ Եւ Քրիստոս կարէ ասել վասն այնր «ահաւասիկ ձեռն մատնիչ իմոյ ի սեղանս իմ»։ Երկրորդ՝ նմանին հրէիցն եւ խաչահանւացն. որպէս Պօղոս. «վերստին ի խաչ հանեն անձանց զորդին Աստուծոյ»։ Եւ Քրիստոս ոչ կարէ աղօթել վասն նոցա առ հայր թէ՝ «թող սոցա, զի ոոչ գիտեն զինչ գործեն». քանզի ամենայն հաւատացեալք՝ գիտեն որ հաղորդն Քրիստոսի մարմինն է. եւ Քրիստոս Աստուած է ճշմարիտ։ Երրորդ՝ նմանին Կայինի եղբայրասպանի՝ եւ աստուածասպանք կոչին. զի որ զմարդ սպանանէ՝ զԱստուած աղաչէ, զի թողցի նմա. բայց այն որ զԱստուած սպանանէ՝ զո՞ ոք աղաչէ։ Վասն այն կարէ հայր Աստուած ասել թէ՝ «գազան չար եկեր զորդին իմ». այսինքն չար եւ անզեղջ մեղաւորն։ Չորրորդ՝ նախատելի լինին եւ անարգին որպէս շունք. վասն որոց ասէ Քրիստոս. «մի տայք զսրբութիւնս շանց». այսինքն զՔրիստոսի մարմինն մի տար անհաւատիցն. որպէս եւ վասն քանանացւոյն. «ոչ է պարտ առնուլ զհաց մանկանց եւ արկանել շանց»։ Հինգերորդ՝ անիծեալ լինին որպէս զխոզ. վասն որոյ ասէ. «մի արկանէք զմարգարիտս ձեր առաջի խոզից». այսինքն, մարգարիտ է Քրիստոս մարմինն. զի ոչ է պարտ տալ պոոռնկաց. զի մի ասիցէ Քրիստոս. «բերան մեղաւորի՝ բերան նենգաւորի բացաւ ի վերայ իմ»։ Եւ այլ բազում վնաս լինի անարժան հաղորդողացն. որպէս ասէ առաքեալն. «վասն այնորիկ իսկ են ի ձեզ բազում հիւանդք եւ ախտաժէտք. եւ շատ եւս այնք են, որք եւ ննջեցեալք են»։ Վասն այն պարտ է սրբութեամբ սրտի առնուլ զսուրբ մարմինն Քրիստոսի. եւ սրբոց առաքելոցն մասնաւոր լինիլ որք ի վերնատանն, որք ընդ Քրիստոս հաղորդեացան. եւ յարութեանն Քրիստոսի տեսօղք եղեն։ Որում եւ զմեզ արժանաւորս արասցէ այժմ ճաշակմամբ սուրբ Մարմնոյ եւ արեան իւրոյ. եւ յարութեամբ Իւրով շնորհեսցէ զյարութիւն կենաց. եւ Նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԻԲ. Յայլմէ քարոզ վասն պատարագին. ի բանն առաքելոյն։ «Փորձեսցէ մարդ զանձն իւր. եւ ապա ի հացէ անտի կերիցէ, եւ ի բաժակէն արբցէ. զի որ ուտէ եւ ըմպէ անարժանութեամբ՝ դատաստան անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ»։ 1 Կորն. 11. 28

Ասեն բժիշկք թէ, զանազան են կերակուրք մարդկան. հիւանդաց եւ առողջաց։ Զի որ հիւանդ է, պիտոյ է նմա դառն դեղ. եւ որ դարձեալ է ի հիւանդութենէ, բայց դեռ եւս անզօր է, պիտոյ է նմա թեթեւ կերակուր. որպէս գարեջուր եւ շլֆօն. զի ոչ է օգուտ նմա գինի, կամ գէր միս։ Իսկ որ կատարեալ առողջ է եւ զօրաւոր՝ պիտոյ է նմա հաստատուն կերակուր. որպէս գինի եւ խորովեալ գառն եւ այլ ինչ։ Նոյնպէս զնազան է եւ հոգեւոր կերակուրն։ Զի որ ի մահու չափ մեղացն հիւանդացեալ է. կերակուր է նմա դառն դեղ. այսինքն. զղջումն եւ խոստովանութիւնն։ Եւ որ նոր դարձեալ է ի մեղաց՝ պիտոյ է նմա կերակուր. այսինքն, պահք՝ եւ աղօթք՝ եւ ողորմութիւն։ Եւ որ կատարեալ առողջացեալ է ապաշխարութեամբն՝ պիտոյ է նմա կերակուր մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի. որ գառն է Աստուծոյ՝ որ խորովեցաւ ի վերայ խաչին։ Այլ այսպիսի հաստատուն եւ կատարեալ կերակուրս՝ ոչ է օգուտ այնպիեացն, որք են ի ծայր հիւանդութեան մեղացն. այ լ մահ է նոցա. որպէս գինին եւ միսն մարմնաւոր հիւանդին։ Նաեւ որք նոր են դարձեալ ի մեղաց, եւ դեռ եւս անզօր են, եւ ի մէջ ապաշխարութեան են, եւ ոչ նոցա է օգուտ. զի կերակուրս այս՝ քան զամենայն կերակուր հզօրագոյն է. նա պիտոյ է նմա մեծ ջերմութիւն ի ստամոքս հոգւոյն՝ որ կարէ հալել։ Վասն այն ասէ Պօղոս։ «Փորձեսցէ մարդ զանձն իւր՝ եւ գիտասցէ, թէ ի մահու չափ մ՞եղս է թէ ոչ. եւ ապա ի հացէ անտի կերիցէ եւ այլն»։ Եւ արդ վասն հաղորդութեանն՝ հինգ իրս ասենի է։ Նախ թէ՝ որք հաղորդին կամ մատուցանեն պատարագ՝ պարտ է ահիւ եւ դողութեամբ պատարագել եւ հաղորդիլ։ Երկրորդ՝ ընդդէմ նոցա որք հաղորդին կամ պատարագեն՝ եւ յետոյ ոչ պահեն սրբութեամբ։ Երրորդ՝ ասելի է ընդդէմ նոցա՝ որք ոչ կամի պատարագել կամ հաղորդիլ. այլ ծուլութեամբ յետս կենան։ Չորրորդ՝ ասելի է ընդդէմ նոցա՝ որք անարժան հաղորդին։ Հինգերորդ՝ ասելի է, թէ լինի արժանաւոր հաղորդիլ կամ պատարագել։ Արդ՝ տեսցուք զառաջին գլուխն, թէ այն որ հաղորդի կամ պատարագ մատուցանէ՝ պարտ է ահիւ եւ դողութեամբ մատուցանել եւ հաղորդիլ վասն են պատճառի։ Նախ՝ հաստատի օրինակաւ. զի յորժամ Մովսէս կամեցաւ երթալ եւ տեսանել զմորենին վառեալ՝ ասէ ցնա Տէրն . «մի մերձենար այսր. լոյծ զկօշիկս յոտից քոց. զի տեղիդ յորում դու կաս՝ երկիր Սուրբ»։ Արդ՝ լեառն Սինայ օրինակէ. եւ սուրբ սեղանն ճշմարտութիւն ուր Քրիստոս պատարագի. վասն այն պարտ է ահիւ եւ դողութեամբ մատչելի. եւ ի բաց հանել զկօշիկս որ ի մեռեալ մորթոյ. զի այսինքն, զամենայն չար գործս որ մեռելութիւնն է հոգւոյ։ Երկրորդ՝ զի գրեալ է յառաջին թագաւորութիւն թէ, «տեսին զտապանակ Տեառն բացեալ՝ եւ զի ոչ էին արժանի, եհա ի նոցանէ , ԾՌ եւ Հ այր։ Եւ արդ՝ եթէ այսպիսի մեծ պատիժ կրեցին որք զտապանակն տեսին աչօք միայն. ո՞րչափ առաել ահիւ եւ դողութեամբ պարտ է առ նուլ զմարմինն Քրիստոսի՝ որ բազմապատիկ բարձր է քան զտապանակն։ Եւ այն զի ճաշակելն առաւել քան զտեսանելն. որպէս ասէ առաքեալն որք անարժան հաղորդին. «վասն այն են ի ձեզ բազում հիւանդք եւ ախտաժէտք. եւ շատ ես որք ննջեցեալք եւս են»։ Երրորդ հաստատի՝ զի Ովհաննէս ոոր սրբեցաւ յորովայնէ՝ եւ անմեղութեամբ յանապատի սնեալ. եւ ի Քրիստոսէ հրաւիրեալ, երկեաւ եւ դողաց դնել զձեռն իի վերայ գլխոյն Քրիստոսի եւ մկրտել զնա։ Ասաց՝ «ինձ պարտ է ի քէն մկրտիլ եւ դու առիս՞ գաս» ո՞րչափ առաւել պարտ է երկնչիլ՝ որ ոչ յորովայնէ մաքրեալ, այլ ի մէջ աշխարհիս սնեալ , առնուլ զմարմինն Քրիստոսի եւ ճաշակել որ ընդաջմէ հօր է նստեալ եւ ի փառս աստուածութեան։ Չորրորդ՝ զի Մարիամ Մագդաղենացին որ յոյժ ջերմ սիրով սիրէր զՔրիստոս, եւ ի կենդանութեանն եւ ի մահուն բազում սպասաւորեալ էր նմա, յորժամ կամեցաւ համբուրել զոտս նորա, ոչ ետ թոյլ. այլ ասաց «մի մերձենար յիս. զի անկատար ես դու». քանի՞ առաել պարտ է երկնչիլ մեզ մերձենալ առ սոսկալի խորհուրդն. որք ոչ ունիմք զնոյն ջերմութիւն սիրոյն։ Հինգերորդ՝ զի հարիւրապետն որ ունէր կատարեալ հաւատ՝ յորժամ ետես զի երթայր Քրիստոս ի տուն նորա, աղաղակեաց եւ ասէ. «Տէր չեմ բաւական թէ ընդ յարկաւ իմով մտես»։ Նաեւ առաքեալն Պետրոս ասաց ցՔրստոս. «ի բաց գնա յինէն Տէր՝ զիի այր մեղաւոր եմ ես». յոյժ հաճի Քրիստոս ընդ այսպիսի խոնարհութւնս. քանզի ասաց հարիւրապետին. «եղիցի քեզ որպէս եւ կամիս՝ եւ ողջացաւ ծառայ նորա». եւ ցՊետրոս ասաց՝ «մի երկնչիր՝ այսուհետեւ զմարդիկ որսայցես»։ Ապա յայտնի է՝ զի պարտ է ահիւ եւ դողութեամբ մատչիլ ի սպասաւորութիւն այս խորհրդոյս եւ ի ճաշակումն. եւ ոչ համարձակիլ յանդգնութեամբ։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ ասելի է ընդդէմ նոցա, որք մատուցանեն պատարագ կամ հաղորդին եւ յետոյ ոչ պահեն զՔրիստոս առ ինքեանս. այլ մահու չափ մեղօք ի բաց հանեն ի սրտից իւրեանց։ Նախ՝ այսոքիկ նման են Յուդային. որ ընդ Քրիստոսի բազմեալ եկեր ի սեղանն. նոյնպէս եւ հաղորդեցաւ եւս յորժամ ասաց Քրիստոս «առէք կերէք ի սմանէ ամենեքեան». բայց փութով արտաքսել, եւ մատնեաց զնա խաչահանուացն։ Վասն այն ասէ Սիրաք վասն այնպիսի նենգաւոր սիրելեաց թէ՝ «են սիրելիք առ սեղանս՝ որք ոչ մնան ի ժամանակս նեղութեան»։ Երկրորդ՝ նման են այնոքիկ հրէիցն՝ որք յաւուրս ծաղկազարդին մեծ պատուով ընկալան զՔրիստոս. եւ յետոյ մեծ նախատանօք արտաքսեցին զնա յԵրուսաղէմէ։ Վասն զի բազումք պատրաստեն զսիրտս իւրեանց յաւուրս պահոց քառասնորդաց եւ ի տօնի զատկին հաղորդին. եւ յետոյ արբեցութեամբ եւ ազգի մեղօք նախատեն զՔրիստոս. եւ փախչի ի նոցանէ։ Զի լաւ է ոչ ընկալնուլ զհիւրս, քան թէ ընդունիլ եւ յետոյ անարգանօք արտաքս հանել։ Երրրորդ դարձեալ՝ նման են հրէիցն՝ որք ընտրեցին զբարաբբա աւազակն. եւ թողին զորդին Աստուծոյ։ Նոյնպէս նոքա զՈրդին որ կենդանի է՝ հանեն արտաքս եւ զաւազակն սատանայ որ սպանանէ զհոգիս նոցա ընդունին։ Եւ այս յոյժ դժուարի է Աստուծոյ. զի ասէ սաղմոսն. «զի թէ թշնամւոյն նախատեալ էր, համբերէի արդեօք. այլ դու մարդ առաջնորդ իմ եւ ծանօթ իմ». վասն այն զարժանի պատիժն դնէ ի վերայ նոցա ասելով. «եկեցէ մահ ի վերայ նոցա՝ եւ կենդանոյն ի ջցեն ի դժոխս»։ Եւ յայլ ուր ասէ. «որ ուտէր ընդիս հաց՝ յաճախեաց առնել ինձ զխաբէութիւն»։ Վասն այն նոցա պատիժ խոստանայ. «այլ դու Տէր ողորմեաց ինձ՝ եւ կանգնեա զիս. եւ ես հատուցից նոցա»։ Վասն որոյ պարտ է զգուշութեամբ պահել զխորհուրդ պատարագին որք մատուցանեն եւ որք հաղորդին . զոր բնական օրինակօք հաստատեմք։ Զի ասեն իմաստունք թէ՝ սատաֆն որ ի ծովն է՝ գայ յերես ջրոյն եւ առնու յինքն ի ցօղոյ երկնից, եւ զգուշութեամբ պահէ. եւ ի նոյն ժամն փակէ զինք եւ ի ջանէ յատակս ծովու. եւ փոխէ զցօղն ի գեղեցիկ մարգարիտ։ Այսպէս պարտէ մեզ բարձրանալ ի դառնութեանց մեղաց աշխարհիս՝ եւ առնուլ զերկնային ցօղն. այսինքն, զմարմին եւ զարիւնն Տեառն. եւ փակել մեծ ընդ միմեանս զհոգի եւ զմարմինս. եւ ի ջանել ի վայր կոյս խոնարհութեան. եւ փոխել զնա ի գեղեցիկ մարգարիտ. այսինքն, բարի գործովք հասանիլ տեսութեանն Աստուծոյ որ է պատուական մարգարի։ Այլ բազումք նման են օձին այն՝ որ յորժամ երթայ ըմպել զջուրն, հեղու զթոյնս իւր ի վերայ քարի. եւ յորժամ ըմպէ զջուրն, դարձեալ առնու զթոյնս. այսպէս որք կամին ըմպել ի կենդանի աղբերրէն որ է մարմին եւ արիւնն Տեառն, յայնժամ հեղուն զթոյնս մեղաց իւրեանց. այլ յետ հաղորդելոյն՝ դարձեալ դառնան ի նոյն մեղս առաջինս։ Այս երկրորդն։ Երրորդ՝ ասելի է ընդդէմ նոցա, որք ոչ կամին պատարագ մատուցանել կամ հաղորդիլ. այլ յետս կենան ծուլութեամբ։ Եւ պարտ է այնպիսեանց տրտմազգած լինիլ ցաւագին վասն հինգ պատճառի։ Նախզիի՝ Աստուած բարկացեալ է ի վերայ նոցա. եւ այս ոչ է զարմանք. զի պարտ է հանապազ զԱստուած հանգուցանել ի տունս իւրեանց. այսինքն ի հոգիս. նաեւ ոչ ի տարւոջն միանգամ ընդունին զնա. որպէս ասէ աւետարանն. «յիւրսն եկն, եւ իւրքն զնա ոչ ընկալան»։ Եւ պարտ էր եկնչիլ ի բանէն յայնմանէ որ ասէ Քրիստոս առ դժոխայինսն. «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից. զի օտար էի եւ ոչ ժողովեցիք զիս»։ Երկրորդ՝ պարտ էր նոցա ցաւագին եւ տրտում լինիլ վասն անարժանութեան իւրեանց. զի ոչ են արժանի ուտել զհացն կենաց։ Այլ այնպիսիքն ջատագով լինիլ մեղաց իւրեանց ասելով. «լաւ է ոչ առնուլ զմարմինն Քրիստոսի, քան թէ առնուլ անարժանութեամբ»։ Որոց պատասխանելի է թէ՝ բարւոք առնեն զի անարժանութեամբ ոչ հաղորդին. որպէս ասէ աւետարանն, թէ «ոչ է պարտ առնուլ զհաց մանկանց եւ արկանել շանց». այլ նոքա ամօթով լինելոց են. զի պարտ էր նոցա ի կարգս մանկանց լինիլ. այլ նոքա դասեն զինքեանս ի թիւ շանցն։ Երրորդ՝ պարտ էրր նոցա տրտմիլ եւ ցաւիլ. զի Քրիստոս զխորհուրդ մարմնոյ իւրոյ՝ յանձնեաց յաշատկրտսն իւր ի նշանակ մեծ սիրոյ, յորժամ կամիէր զատիլ. ե կամեցաւ զի անմոռանալի կացցէ ի միտս նոցա. որպէս ասաց. «զայս արարէք առ իմոյ յիշատակի»։ Վայ է այնոցիկ՝ զի եւ ոչ ի տարւոջն յիշեն միանգամ զսէրն Քրիստոսի հաղորդիլով ի մարմնոյ նորա։ Չորրորդ պատճառ՝ պարտ էր նոցա ցաւիլ եւ հոգալ եւ արտասուել. զի ամենօրհնեալ հիւրս այս Քրիստոս՝ յորժամ գայ ի տունս մեր՝ բազում բարութիւն եւ օգտութիւն ունի ընդ ինքեան. եւ նոքա զրկին յարս բարութենէս։ Եւ զայս բարութենէս խօսի Ղուկաս թէ, յորժամ Զաքէոս ընկալաւ զՔրիստոս ի տուն իւր՝ լուաւ թէ. «այսօր եղեւ փրկութիւն տանս այսմիկ»։ Նաեւ սարեփթացի կինն որ ընկալաւ զԵղիա ի տուն իւր եւ կերակրեաց զնա՝ եղեւ այն իւրեանն պատճառ փրկութեան. զի ինքն եւ որդիք իւր կերակրեացան ի նմանէ եւ ոչ պակասեցաւ ի տանէ նորա իւղ եւ ալիւր։ Քանզի որ արժանաւորութեամբ ընդունի զՔրիստոս ի տուն իւր՝ փրկութեան հանդիպի որպէս Զաքէոսն. եւ շնորհ եւ ողորմութիւն ոչ պակասի ի նմանէ ի կողմանէն Աստուծոյ։ Արդ զայսպիսի հիւրս ընդունիլ ի տունս՝ է մեծ խաղաղութիւն եւ պահապան յամենայն վշտաց. որպէս ասէ սաղմոսն. «թէ գնացից ի մէջ ստուերաց մահու՝ ոչ երկայց ի չարէ. զի դու Տէր ընդ իս ես»։ Այլ Սողոմօն վայ տայ նոցա՝ որք ոչ հաղորդին կամ պատարագեն ասելով. «վայ միոյն ի ճանապարհի. թէ գլորի, ո՞ յարուսցէ զնա»։ Զի այնպիսիքն որք չեն արժանի այսմ սրբոյ սեղանոյս. նոքա եւ չեն արժանաւոր երկնաւոր սեղանոյն. որպէս ասէ աւետարանն. «թէ ոչ կերիջիք զմարմին եւ զարիւն որդւոյն Աստուծոյ, ոչ ունիք կեանս յանձին»։ Վասն զի գրեալ է յօրէնս թէ, «մարդ որ անսուրբ լինի կամ ի ճանապարհի, եւ ոչ կարիցէ ուտել զզատիկ Տեառն ի միւս ամիսն արասցէ զզատիկն։ Եւ թէ սուրբ լինիցի եւ ոչ ի ճանապարհի, այլ վասն հեղգութեա ոչ կերիցէ զզատիկն ասէ՝ սատակեսցի անձն այն ի ժողովրդենէն»։ Վասն այն գրեալ է ի կանօնս հարցն ի վերայ հաւատացեալոց. զի ի տարւոջն միանգամ խոստովանիցին զմեղս իւրեանց. եւ կերիցեն զգառն Աստուծոյ . թէպէտ եւ կարի ծոյլք լիցին։ Եւ թէ անցանի տարի մի որ ոչ խոստովանիցի, եւ ոչ հաղորդիցի, զայնպիսին ոչ ընդունիցին յեկեղեցին. եւ թէ մեռանի, ոչ թաղիցեն զնա ի գերեզմանս քրիստոնէից. այլ արտաքոյ ի դաշտի։ Հինգերորդ՝ պարտ էր նոցա ցաւագին եւ տրտում լինիլ. զի ի ջերմութենէ սիրոյն Աստուծոյ՝ յոյժ սառուցեալ են այնպիսիքն։ Զի յառաջ ժամանակս յաւուրս առաքելոցն՝ այնպիսի ջերմ էին քրիստոնեայք ի սէրն Աստուծոյ, զի յամենայն օր հաղորդէին. այլ յետոյ սակաւ մի հովացան եւ յամենայն կիրկաէի. եւ յետոյ առաւել հովացան, զի ի տարւոջն երեք անգամ հաղորդէիին ի մեծամեծ տօնս. այսինքն, ի տօնի ծննդեանն. եւ ի մեծի զատկին. եւ ի գալստեանն հոգւոյն, կամ ի վարդավառին։ Եւ յետոյ առաւել հովացան. վասն այն կանօնս կարգեցին յեկեղեցիս ի տօնի մեծի զատկին հաղորդիլ ամենայն ժողովրդեանն. բայց որ կարէ արժանաւորութեամբ հաղորդիլ, այլ աւելի ի տարւոջն բարի է. այսինքն, ի յայտնութեանն. եւ ի զատկին. եւ ի հոգւոյ գալստեանն. եւ ի վարդավառին. եւ ի սուրբ Աստուածածնին. եւ ի սուրբ խաչին. ի սրբութիւն վեց շարժմանցս մերոց եւ ամենայն զգայարանցս. եւ թէ ոչ կարէ՝ զմիանգամն ոչ է պարտ պակասեցուցանել։ Բայց սոքա քան զամենեսեան սառուցեալ գտան. զի բազում տարիք անցանեն որք չ խոստովանին կամ հաղորդին։ Այս երրորդ գլուխն։ Չորրորդ՝ ասելի է զնոցանէ, որք անարժան եւ մահու չափ մեղօք հաղորդին կամ պատարագեն։ Գիտելի է՝ զի այնպիսիքն՝ կրկին անգամ բեւեռեն զՔրիստոս ի խաչին. որպէս ասէ առաքեալն. «վերստին ի խաչ հանեն զՈրդին Աստուծոյ. եւ դարձեալ խայտառակին»։ Եւ երեք կերպիւ առաւել են նոքա քան զհրէայսն որք զՔրիստոս խաչեցին։ Նախզի՝ հրէայք որք խաչեցին՝ ոչ գիտէին եթէ Քրիստոս Աստուած է ճշմարիտ. որպէս ասէ առաքեալն. «եթէ էր ծանուցեալ՝ ոչ արգեօք զՏէրն փառաց ի խաչ հանէին»։ Այլ որք մահու չափ մեղօք զպատարագս մատուցանեն կամ հաղորդին, գիտեն եւ հաւատան թէ Քրիստոս ճշմարիտ Աստուած է. եւ վերստին հանեն զնա ի խաչ։ Ապա ուրեմն ծանրագոյն քան զհէայսն մեղանչեն. եւ Քրիստոս ոչ կարէ այսպիսեացս աղօթել առ հայր զի գիտեն զնա. որպէս ասէր վասն նոցա. «հայր թող սոցա՝ զի ոչ գիտեն զինչ գործեն»։ Այլ այսպիսի սուտ քրիստոնեայքս՝ գիտեն որք կրկին անգամ խաչեն զՔրիստոս։ Երկրորդ՝ զի ծանր մեղք է արհամարհել զթագաւորն որ նստեալ է յաթոռ, քան զզինուոր մի որ դեռ չէ նստեալ յաթոռ թագաւորական. հրէայքն զՔրիստոս խաչեցին իբրեւ զզինւոր մի. որպէս ասէր. «իմ թագաւորութիւն չէ յայսմ աշխարհի»։ Այլ սուտ քրիտստոնեայք որք անարժան հաղորդին , խաչեն զՔրիստոս յայսմ ժամանակս որ ընդաջմէ հօր նստեալ է յաթոռ փառաց իւրոց։ Երրորդ՝ զի հրէայքն միանգամ խաչեցին զՔրիստոս. այլ սուտ քրիստնոեայքս՝ բազում անգամ զնա ի խաչ բեւեռեն անարժան հաղորդիլով։ Եւ ոչ միայն ի խաչ հանեն, այլեւ անարգեն զնա. որպէս հրէայքն որք խաչեցին զՔրիստոս, «ի ծունր իջեալ կատակէին զնա»։ Այսպէս որք անարժան հաղորդին՝ ցուցանեն զինքեանս թէ պատուեն զՔրիստոս ծունր կրկնելով. այլեւ ճշմարտապէս կատակեն եւ արհամարհեն զնա։ Երկրորդ գիտելի է՝ զի որք անարժան հաղորդին, մեծ նախատանօք անարգել զՔրիստոս. վասն այն արժանի են որ դատաստանն Աստուծոյ հասանի ի վերայ նոցա։ Զոր օրինակ՝ թէ ոք անարգէ զթագաւորն ի յապարանս իւր առաջի մեծամեծ եւ իշխանաց իւրոց, եւ կոխէ զթագաւորն ոտիւք եւ արկանէ ի բանդ խաւարին, եւ յետոյ մատնէ զնա ի ձեռս թշնամեաց թագաւորին, այնպիսի մարդն մեծ պատժոց եւ մեծ տանջանաց է արժանաւոր։ Այսպէս առնէ ի յիւր կողմանէն որ անարժան հաղորդի եւ պատարագէ զՔրիստոս. որ է թագաւոր թագաւորաց։ Զի ապարանքն Քրիստոսի է սուրբ եկեղեցին ուր ժողովք են մարդկան եւ հրեշտակաց. զի ուր Քրիստոս պատարագի՝ անդ ի ջանեն յերկնից դասք հրեշտակաց եւ սպասաւորեն. եւ նա որր անարժան հաղորդի՝ առաջի հրեշտակաց եւ մարդկան անարգ է զՔրիստոս եւ արհամարհէ. եւ առ ոտն կոխէ զնա եւ արկանէ ի զազրահոտ բանդս. այսինքն ի բերանս իւր. որ գարշահոտ է մեղօք քան զամենայն ինչ. եւ մտանէ զնա ի ձեռս դիւաց որպէս Յուդա որ մատնեաց զնա ի ձեռս հրէից. նոյնպէս անարժան հաղորդօղն՝ մատնէ զՔրիստոս ի ձեռս դիւաց. վասն զի դնէ զնա ի սիրտս իւր՝ որ է ընդ իշխանութեամբն սատանայի։ Ապա մեծ պատոց արդանի է այնպիսին. որպէս ասէ առաքեալն. «արհամարհեալ ուրուք զօրէնս Մովսէսի՝ առանց ողորմութեան առ երկու եւ երեք վկայիւք մեռանէր. իսկ ո՞րչափ սաստիկ պատժոց արժանի համարիցիք զայն՝ որ զՈրդին Աստուծոյ ոտն եհար. եւ զարիւն նորոյ ուխտին խառնակ համարեցաւ»։ Երրորդ գիտելի է՝ զի որք անարժան հաղորդին կամ պատարագեն, քան զչափն աւելիի անշնորհակալուք են. զի Որդին Աստուծոյ տէրն է փառաց՝ մեծ ողորմութիւն եցոյց. զի յերկնից էջ ի փրկութիւն մեղաւորաց. եւ փորհրդով պատարագիս առաւել երեւեցոյց զիւր սէրն ի մեզ քան թէ այլ խորհրդովքն. վասն որոյ պարտ է այս խորհրդովս՝ առաւել պարտուել զՔրիստոս. ապա ուրեմն յոյժ անշնորհակալ է մեղաւորն՝ որ փոխանակ պատուելոյ անարգէ զնա։ Դարձեալ՝ խորհրդով պատարագիս՝ յիշեմք զմահն քրիստոսի եւ զանչափ սէրն, որ վասն մեր մեռաւ. ապա յոյժ անշնորհակալ է մեղաւորն՝ որ այս խորհրդովս անարգէ զնա։ Դարձեալ անշնորհակալ է քան զաւակսն. վասն զի նոքա հաւատարմութիւն պահեն որոց ի սեղանն կերեալ են հաց։ Իսկ անարժան հաղորդօղն այնչափ անշնորհակալ է՝ զի ուտէ ի սեղանն Քրիստոսի զհացն կենաց. եւ ոչ պահէ նմա հաւատարմութիւն. նաեւ քան զայլ մեղաւորս այնպիսին վատթար է. զի մարմինն Քրիստոսի որ քաղցր է իբրեւ զխորիսխ մեղու՝ փոխի նմա ի լեղի դառնութեան. կեանք է՝ փոխի նմա ի մահ։ դեղ է առողջութեան՝ փոխի նմա ի դեղ մահաբեր։ Վասն որոյ Պօղոս զգուշացուցանէ ասալով։ «Փորձեսցէ մարդ զանձն իւր»։ Այս չորրորդ գլուխն։ Հինգերորդ՝ ասէ լի է թէ, ո՞րպէս լինի արժանաւոր հաղորդիլն կամ պատարագելն։ Գիտելի է՝ զի բազում ինչ պիտոյ է։ Նախ՝ պիտոյ է զի քննեսցէ զինքն ստուգիւ. եւ սրբեսցէ զսիրտն ի մեղաց. ե ապա մատչիլ առ սեղանն. որպէս ասէ սաղմոսն։ «Լուացից սրբութեամբ զձեռս իմ. եւ շուրջ եղէց զսեղանով քով Տէր»։ Եւ յայլ ուր ասէ. «հատուսցէ ինձ Տէր ըստ արդարութեան իմում. ըստ սրբութեան ձեռաց իմոց առաջի աչաց իմոց»։ Ոչ ասէ թէ հատուսցէ ինձ Տէր ըստ բազում պատարագ առնելոյ, կամ բազում անգամ հաղորդիլոյ. այլ ըստ սրբութեան ձեռացն հատուսցէ. զի միանգամ հաղորդիլ եւ պատարագել առանց մեղաց՝ առաւել օգուտ է քան բազում անգամ մահու չափ մեղօք։ Ապա ուերմն որ կամի ուտել ի սեղանն Աստուծոյ, առաջին պիտոյ է լուանալ զձեռս ի մեղաց խոստովանութեամբ, եւ քննել զինքն եւ ապա ճաշակել։ Երկրորդ՝ պիտոյ է հաղորդողին՝ զի լոյս վառեալ ունիցի. զի անպատշաճ է աստուածային սեղանոյն առանց լուսոյ լինիլ. վասն այն ասէ սաղմոսն. «առաքեա Տէր զլոյս քո. եւ զճշմարտութիւն քո. զի առջնորդեալ հանցեն զիս ի լեռն սուրբ եւ ի յարկս քո։ Մտին առաջի սեղանոյ Աստուծոյ»։ Ապա ուրեմն պիտոյ է՝ զի վառեալ լապտեր հաւատոյ ունիցի. որ տեսանել կարասցէ զճշմարիտ մարմինն Քրիստոսի, որ ծածկեալ է ի ներքոյ տեսակի հացին եւ գինւոյն։ Իսկ որք խաւար աչօք հային ի խորհուրդս այս՝ այսինքն թերահաւատութեամբ, կատարի ի վերայ նոցա բան մարգարէին որ ասէ. «եղիցին սեղանք նոցա յորոգայթ. ի հատուցումն եւ ի գայթակղութիւն. խաւարեսցին աչք զի մի տեսցեն»։ Երրորդ պիտոյ է՝ զի որ ուտէ ի հոգեւոր սեղանոյս այս՝ քաղցեալ լիցի. ոչ միայն մարմնով, այլեւ հոգւով. զի Աստուած ոչ կամի զյագեալսն յագեցուցանել. այլ զքաղցեալսն. որպէս ասէ կոյսն սուրբ յերգսն իւր. «զքաղցեալսն ելից բարութեամբ». եւ Տէրն ասէ. «երանի որք քաղցեալք եւ ծարաւիք են. զի նոքա յագեսցին»։ Զի յորժամ քաղցենայ ոք հոգեւորապէս՝ յայն ժաեմ ճանաչէ մտօքն զպակասութիւն իւր. եւ տեսանէ զինքն ունայն ի գործոց բարեաց. եւ տեսանէ որ կերակուրս այս՝ լցեալ է ամենայն քաղցրութեամբ. յայնժաեմ կարօտութեամբ առնու զկերակուրս զայս. եւ ոչ միայն զիւր քաղցն տեսանէ, այլեւ զհաւատացեալ ննջեցելոց. որք ակնունին փրկութեան եւ շնորհաց պատարագին։ Այլեւ տեսանէ զքաղց մեղաւորացն որք են ի կայանս. եւ կարօտ են փրկութեան հոգւոց. զի նոցա մասն հասցէ ի շնորհաց պատարագին։ Յորժամ զայս ամենայն քաղցս ի միտ ածէ, յայնժամ քաղցրութեամբ պատարագէ զՔրիստոս, եւ յօժարութեամբ հողորդի։ Ապա թէ յագեալ իցէ՝ ոչ առնու զճաշակ զանազան քաղցրութեան պատարագին. «զի յագեալ որովայն՝ եւ զմեղր արհամարհէ առակն ասէ»։ Չորրորդ պիտոյ է՝ զի զհոգեւոոր կերակուրս զայս որ է «գառն Աստուծոյ որ բառնայ զմեղս աշխարհի՝» գեղեցիկ կազմեսցէ եւ ապա կերիցէ։ Եւ վասն զի զգառն օրինակին ուսուցանէ մեզ Մովսէս ի յօրէնսն ասելով. «զմիս խորովեալ հրով ուտիցեն . եւ բաղարջ ընդ եղեգին կերիցեն. եւ ոչ ուտիցեն հում եւ ոչ պախ եփեալ ջրով. եւ փութանակի կերիցեն»։ Չորրորդ իրս նշանկէ մեզ այսու հոգեւոր գառն Աստուծոյ։ Նախ ուտել խորովեալ հրով այն է՝ որ հաղորդին ջերմութեամբ սիրոյն Աստուծոյ. եւ ի միտ ածեն զչաչարանսն Քրիստոսի. եւ այն ուտէ հում՝ որ ոչ ունի զջերմ սէրն Աստուծոյ ի սրտին. եւ այն ուտէ պախ եփեալ ջրով՝ որ գէջ ցանկութեամբ աշխարհի լցեալ է զսիրտն։ Երկրորդ պիտոյ է՝ զի բաղարջիւ կերիցէ, եւ ոչ խմորեալ, այսինքն, սուրբ վարուք եւ ոչ ապականեալ մեղօք. որպէս ասէ առաքեալն. «այսուհետեւ արասցուք տօն՝ մի ի խմորն հին չարութեան. այլ ի բաղարջ ստուգոթեան եւ ճշմարտութեան»։ Երրորդ պիտոյ է՝ զի ընդ եղեգին կերիցեն. այսինքն, ի միտ ածելով զդառնութիւն մեղաց իւրեանց. եւ յոյժ զղջմամբ սրտի։ Չորրորդ պիտոյ է՝ զի որք կամին ուտել զգառն զայս, պատրաստ լինիցին ելանել յաշխարհէս եւ մտանել ի վերինն Երուսաղէմ։ Զի իսրայէլացիքն որք կերին զգառն օրինակին՝ զաչս ի ճանապարհ ունիէին. վասն այն փութով ուտէին։ Հինգերորդ պիտոյ է՝ որ արժանապէս հաղորդի կամ պատարագէ. որ առնէ որոշումն ի մէջ այս հոգեւոր կերակրոյս եւ այլ կերակրոց այսինքն գիտասցէ որ կերակուրս այս՝ ոչ է մարդկան կերակուր այլ հրեշտակաց. որպէս ասէ Դաւիթ. «զհաց երկնից ետ նոցա. զհաց հրեշտակաց կերին մարդիկ»։ Արդ յորժամ զհաց հրեշտակաց ուտես՝ զհրեշտակաց վարս եւ զսրբութիւնս պարտիս ի քեզ ցուցանել։ Զի յորժամ հարցին հրէայքն զՔրիստոս, թէ զի՞նչ նշանցուցանես մեզ՝ զի հաւատասցուք ի քեզ. հարքն մրե զմանանյն յանապատին կերին. Քրիստոս պատասխանի ետ նոցա. «ես եմ հացն կենաց. հարքն ձեր զմանանայն կերին եւ մեռան. ես եմ հացն կենաց ոոր յերկնից իջեալ. որ ուտէ զհացս զայս՝ կեցցէ յաւիտեան»։ Յայսմանէ երեւի թէ՝ մարմինն Քրիստսի հոգեւոր մանանայ է, եւ յաւիտենից կենացն տուօղ։ Եւ զի մանանայ է մարմինն Քրիստոսի. որպէս մանանայն որ ունէր յինքն զամենայն համս զոր խնդրէին կերօղքն. այսպէս իմանալի մանանայս՝ ունի բազում համս. այսինքն զոր ինչ խնդրեն սուրբքն՝ գտանեն բազում հոգեւոր բարութիւնս ի սմա։ Եւ ոպէս մանանայն ի ջերմութենէ արեւուն հալիւր յորժամ ծագէր ի վերայ նորա. այլ ի ջերմութենէ հրոյն կարծրանայր յորժամ եփէին զնա։ Այսպէս որ առնու զմարմինն Քրիստոսի ջերմութեամբ արեգականն՝ այսինքն աստուածային եւ երկնային իրովն՝ յայնժամ հալի ի սիրտ նորա եւ ոռոգէ գոգի նորա։ Այլ յորժամ առնու զմարմինն Քրիստոսի ջերմութեամբ աշխարհի սիրով եւ ցանկութեամբ մեղաց, յայն ժամ կարծրանայ իբր զքար ի վերայ սրտի նորա. եւ հարեալ լինի հանապազ ի խղճէմտաց իւրոց։ Եւ դարձեալ՝ որչափ Իսրայէլացիքն յԵգիպտոս էին, այլեւ թէպէտ յանապատն էին եւ ունէին յալերէն Եգիպտոսի, ոչ տայր նոցա Աստուած մանանայ։ Եւ յորժամ արժանի եղեն մանանային, մնաց առ նոսա մանանայն. մինչեւ կերին ի պտղոոյ երկրին աւետեաց։ Այսպէս որք են յԵգիպտոս ի խաւար անհաւատութեան, եւ ունին զեգիպտական ալիւրն, այսինքն զհեշտութիւն մեղացն, ոչ են արժանի հոգեւոր մանանային։ Այլյոր ժամելանեն յանհաւատութենէ, եւ պակասի ի նոցանէ հեշտութիւն մեղացն, յայնժամ արժանի լինին հոգեւոր մանանային. եւ կերակրին աստ մարմնով մինչեւ կերիցեն ի պտղոյ վերինն Երուսաղէմի։ Եւ յայն ժամ պակասի խորհուրդս այս. զի ոչ լինի կերեալ տեսակաւ հացիեւ գինւոյ. այլ դէմ յանդիման տեսանեն զՈրդին Աստուծոյ յաւիտենական կենօք. եւ ոչ պակասի ի նոցանէ անմահական կերակուրն երկնաւոր։ Որում եւ զմեզ արժանաւորեսցէ Քրիստոս Որդի Աստուծոյ՝ այժմ արժանապէս հաղորդիլ կենարար Մարմնոյ եւ Արեան Իւրոյ. եւ անդ յաւիտենական կենացն մասնաւորիլ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ ընդ Հօր իւրում եւ Սուրբ Հոգւոյն, այժմ եւ միշտ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԻԳ. Դարձեալ Յայլմէ ի խորհուրդ պատարագին։ «Ես եմ հացն կենաց որ յերկնից իջեալ»։ Յօհ. 6. 51

Բնաբանս երեք կերպիւ գովէ։ Նախ զէութիւն Աստուածութեանն՝ յորժամ ասէ թէ «ես եմ»։ Երկրորդ՝ զբնութիւնս մեր զոր էառ՝ եւ զկատարեալ սէրն որ վասն մեր հաց եղեւ՝ ասէ. «հացն կենաց»։ Երրորդ՝ զխոնարհութիւնն որ ասէ՝ «յերկնից իջեալ»։ Վասն առաջնոյն գրեալ է յելսն թէ՝ եհարց Մովսէս զԱստուած՝ «զի՞նչ է անուն քո»։ Պատասխանի ետ Աստուած՝ «ես որ էն. եւ ասէ այսպէս ասասցես ցորդիսն Իսրայէլի. որ էնն առաքեաց զիս առ ձեզ»։ Վասն զի ամենայն ստեղծուածք՝ ոչ ունին կատարեալ բաց յԱստուծոյ. վասն այն ի նմանէ ունիմք զկեալն, որ հարկաւոր էութիւնն է. վասն այն տայ մեզ զհացն կենաց։ Եւ այս է որ երկրորդ մասն բնականիս ցուցանէ մեզ զսէրն, որ տուեալ է մեզ՝ զի կենդանի մնամք որպէս ասէ. «հացն կենաց»։ Եւ այս հացիս յատկութիւնն է որպէս օգութիւն տայ մեզ՝ նշանակեցաւ յօրէնս Մովսէսի ի մանանայն. զոր ետ Աստուած ժողովրդեանն։ Եւ այս մանանայս տասն յատկութիւն ունի՝ որ համեմատի պատարագի խորհրդոյս։ Նախ թէ՝ ո՞վ է որ ուտել կարէ։ Երկրորդ՝ թէ ո՞ւմ պարտ է տալ կամ ուտել։ Երրորդ՝ թէ ո՞րպէս պարտ է պատրաստել զհացս զայս։ Չորրորդ՝ թէ ո՞րպիսի զգուշութիւն պիտոյ է խորհրդոյս այս։ Հինգերորդ՝ թէ յորո՞ւմ ժամանակի տուաւ մանանայս այս։ Վեցերորդ՝ թէ ո՞րպիսի էր այս կերակուրս։ Եօթներորդ՝ թէ ո՞րպիսի համ ունէր։ Ութներորդ՝ թէ ո՞յք են որք ոչ կամին ճաշակել։ Իններորդ՝ թէ ո՞րպիսի իջանէր ընդ ցօղոյն։ Տասներորդ՝ թէ ո՞րպէս պարտ է պահել։ Արդ տեսցուք զառաջին գլուխն թէ՝ ո՞վ են որք ուտել կարեն։ Եւ վասն այսր՝ Գ իրս գիտելի է։ Նախ՝ պարտէ որ մարդ լինի. զի ոչ հրեշտակք, եւ ոչ անասունք կարեն ընդունիլ զխորհուրդս զայս։ Երկրորդ՝ որ որդիք Իսրայէլի լինին. այս նշանակէ զքրիստոնեայս. զի այլ ազգիք՝ հրէայք՝ կամ տաճիկք՝ ոչ կարեն ընդունիլ։ Երրորդ՝ զի առողջ լինի հոգւով, եւ ոչ տկար մեղօք կամ դիւաբաղխ. զի գրեալ է ի սաղմոսն. «յորժամ ելին յԵգիպտոսէ՝ ոչ գոյր յազգի նոցա հիւանդ». վասն այն մեղօք հիւանդն ոչ ուտէ. զի վնասիչ նմա. եւ դիւաբաղխն ոչ ուտէ. զի ոչ ճանաչէ զխորհուրդն. եւ ոչ կարէ որոշել ի յայլ կերակրոց. վասն այն ասէ առաքեալն. «փորձեսցէ մարդ զանձն իւր. եւ ապա ի հացէ անտի կերիցէ»։ Երկրորդ գլուխն՝ թէ ո՞ւմ պարտ է ուտել կամ տալ։ Երեք իր գիտելի է։ Նախզի՝ Մովսէս է որ տայ։ Երկրորդ՝ զի բանիւն Աստուծոյ տայ։ Երրորդ՝ զի տխմար ժողովրդեանն տայ։ Առաջինն՝ Մովսէս նշանակէ զքահանայսն. զի որպէս Մովսէս հանեալ է ի ջրոյ. նոյնպէս քահանայն պարտ է ի հոգոց աշխարհիս ի բաց լինիլ։ Երկրորդ՝ է Բանն Աստուծոյ. որ նշանակէ զիշխանութիւն քահանայիցն զոր ունին յԱստուծոյ յորժամ ասեն քահանայք «այս է մարմին իմ, եւ այս է արիիւն իմ»։ Որպէս գրեալ է Մովսէս. «այդ է հաց զոր ետ ձեզ Տէրր ուտելոց. եւ այս է Բանն զոր պատուիրեաց Տէր»։ Եւ գիտելի է՝ զի երեք իր պիտոյ է, որ լինի հացն մարմին, եւ գինին արիւն. այսինքն, քահանային եւ Բանն Աստուծոյ եւ դիտաւորութիւն։ Երրորդ՝ որ տայ ամենայն ժողովրդեանն զսուրբ խորհրդոյն մեծի եւ փոքու. որպէս մանանայն ամենեցուն էր կերակրելի. եւ պարտ է որ քահանայն ուսուցանէ ժողովրդեանն, թէ որպէս պարտ է տալ զմարմինն Քրիստոսի. կամ որպէս առնուլ. որպէս գրեալ է։ «Արդ՝ խօսեաց ընդ նոսա եւ ասասցես, թէ ընդ երեկս միս կերիջիք. եւ ընդ առաւօտս հացիւ յագեսջիք. եւ ծանիջիք թէ ես եմ տէր Աստուած ձեր»։ Ընդ երեկոյս՝ կոչէ զկատարած օրինացն. այլեւ զկատարած կենացն Քրիստոսի. այլե զկատարումն բանից մարգարէիցն. որպէս ասեր թէ «ամենայն ինչ կատարեալ է»։ «Միս կերիջիք». այս է՝ զյատուկ մարմինն ի խաչին։ «Եւ ընդ առաւօտս հացիւ յագեսջիք»։ այս է՝ ոոր յետ յարութեանն, եւ ի սկիզբն եկեղեցւոյս եւ նոր կտակարանացս. զխորհուրդ եկեղեցւոյ ճաշակեն ի տեսակ հացի եւ ի տեսակ գինւոյ. որպէս գրեալ է ի գործսն։ «Եւ էին հանապազորդեալք վարդապետութեան առաքելոցն, եւ հաղորդութեան եւ բեկանելոյ հացին, եւ աղօթիցն»։ Զայս ցուցանէ թէ, որք հաղորդին՝ նախ պարտին հետեւիլ վարդապետութեան առաքելոցն եւ ոչ հերձուածողացն. եւ ապա հաղորդիլ եւ աղօթս առնել, եւ ոչ դատարկաբանութեան պարապիլ։ «Եւ ծանիջիք թէ ես եմ Տէր Աստուած ձեր»։ Աստ տարակոյս է թէ, ո՞րպէս ճանաչեմք թէ Տէր Աստուած է։ Գիտելի է՝ զի ուր մարմինն Քրիստոսի է, անդ է եւ բանական հոգին Քրիստոսի անբաժանելի։ Եւ ուր հոգին է՝ անդ է եւ Բանն Աստուած անորոշաբար։ Եւ ուր Բանն Աստուծոյ է՝ անդ է Հայր եւ Հոգին Սուրբ. եւ այս է Տէր Աստուած մեր։ Եւ թէ ոք տարակուսի թէ հաւատամ, թէ ուր մարմինն Քրիստոսի է՝ անդ է եւ Հոգին եւ Բանն. ապա զի ա՞րդ կարեմ հաւատալ թէ հացն փոխի ի մարմինն Քրիստոսի։ Պատասխանեն վարդապետք թէ, կրկին եղանակաւ. այսինքն ըստ հաւատոյ եւ ըստ բնութեան։ Ըստ հաւատոյ այսպէս. զի ներգործօղ՝ Բանն Քրիստոսի է. եւ Աստուած բանիւ արար զամենայն. որպէս ասէ սաղմոսն. «ասաց եւ եղեն, հրամայեաց եւ հաստատեցան։ Եւ թէ բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան»։ Նոյնպէս Բանն Աստուած՝ որ յոչնչէ զամենայն արար՝ կարօղ է փոխել զհացն ի մարմինն իւր. եւ զգինին յարիւն. որպէս ասէ մկրտիչն Ովհաննէս թէ , «կարօղ է Աստուած ի քարանցս յայսցանէ յարուցանել զորդիս Աբրահամու»։ Եւ ըստ բնութեան այսպէս. զի բնութեամբ է որ յորժամ կերկրիմք հաց՝ եւ ըմպեմք գինի՝ ի մարմինս մեր փոխի կերակուրն, եւ գինին յարիւն։ Եւ Աստուած տուեալ այնպիսի զօրութիւն բնութեանս , որ միջնորդութեամբ բնութեանս փոոխի կերակուրն ի մարմինս մեր։ Ապա քանի՞ առաւել կարօղ է Բանն Աստուած առանց միջնորդի փոխել զհացն ի մարմինն իւր, եւ զգինին յարիւն։ Երրորդ թէ՝ ո՞րպէս պարտ է պատրաստել զհացս զայս։ Գիտելի է՝ զի որդիքն Իսրայէլի երեք կերպիւ պատրաստէին զմանանայն։ Նախ՝ ժողովէին ի դաշտէ։ Երկրորդ՝ աղային երկանաւ։ Երրորդ՝ ի պտուկ եփէին։ Վասն առաջնոյն պարտ է զՔրիստոսի վարդապետութիւնն որ գրեալ է յաւետարանին, որպէս ի դաշտէ ժողովել։ Երկրորդ՝ աղալն. որ է գործով կատարել զտանջանս ե զապաշխարութիւնն։ Երրորդ՝ սիրով եփել ի պտուկ սրտի մերոյ։ Դարձեալ պարտ է ժողովել ի մարգարէիցն եւ ի հին կտակարանացն, թէ որպէս նշանակեցաւ խորհուրդն Քրիստոսի։ Երկրորդ թէ՝ որրպէս սիրով ի յարգանդի կուսին որպէս ի պտուկ եփեցաւ։ Երրորդ՝ թէ որպէս նեղութեամբ եւ չարչարանօք աղացաւ յաշխարհիս եւ ի խաչին։ Գիտելի է՝ զիի զարմանալի հրաշ եղեւ որդւոցն Իսրայէլի. զի յորժամ ժողովեցին զմանանայն որ շատ եւ որ սակաւ, եւ յոր ժամ չափեցին, որ շատ էր՝ ոչ յաւելաւ. եւ որ սակաւ էր ժողովեալ՝ ոչ պակասեցաւ։ Եւ այս կրկին նշանակութիւն ունի։ Նախ՝ թէ կամիս զխորհուրդ մարմնանալոյն Քրիստոսի եւ զճշմարիտ հաւատն առ Աստուած իմանանլ յԱստուածաշունչ Գիրս՝ թէ զամենայն ընթեռնուս, այլ աւելի ոչ ասէ քան զմի առաքելոյ կամ զմարգարղէի բան. թէ Քրիստոս Աստուած է մարդացեալ. եւ թէ զմի միայն առնուս, ոչ ինչ պակասի քան զբոլորն։ Երկրորդ՝ զի թէ ոք բազում նշխար օրհնեալ՝ որ է մարմինն Քրիստոսի ճաշակէ, ոչ ինչ աւելի ճաշակէ քան զայն որ մին ճաշակէ. նոյն օրինակաւ է որ զմասն ճաշակէ եւ որ զբոլոր նշխարն։ Եւ ունիմք օրինակ. որպէս թէ ոք ունի հայելի՝ որ ծնանի ի նմա մին մարդոյ պատկեր. յորժամ մանրես զհայելին, թէպէտ հայելին մանրի՝ այլ ոչ պատկերն. այլ յամենայն կիսաւորն՝ երեւի բոլոր պատկերն։ Նոյնպէս Քրիստոս բոլորն ի բոլոր նշխարն է. եւ բոլորն ի մասն նշխարին է. եւ ընդ ամենայն տիեզերս՝ ի յամենայն սեղանս մին Քրիստոս պտարագի. եւ որպէս մի ձայն ի բազմաց լսի. եւ որպէս լոյս ճրագի որ ի բազում աչաց միապէս տեսանի. եթէ բնութիւնս կարօղ է զայս առնել՝ որքան առաւել Աստուած։ Այս երրորդ գլուխն։ Չորրորդն թէ ո՞րպիսի զգուշութիւն պիտոյ է այսմ խորհրդոյ։ Գրեալ է թէ «մի թողուցուք զայդ ի յայդ. եւ որք թողին յայդ, եռաց ի նմա որդն եւ նեխեցաւ. եւ դառնացաւ ի նոսա Մովսէս»։ Այգն՝ նշանակէ զլուսաւոր գիտութիւն. եթէ ոք թողուցու յայգ. այս է՝ թէ ոք կամի քննել եւ գիտենալ առանց հաւատոյ՝ յայնժամ որդն մոլորութեան ծնանի եւ նեխի. այս է տաղտկալի թուի Աստուծոյ. եւ դառնանայ Աստուծոյ այսպիսեացս վասն անհաւատութեան։ Գիտելի է՝ զի արեգակն յորժամ ծագէր ի վերայ մանանային, նա հալիւր. եւ այս նշանակէ զմարմինն Քրիստոսի. արեգակն զԱստուածութիւնն Քրիստոսի. ջերմութիւնն զսէրն՝ որ հալէր զմարմինն սիրով ի չարչարանս եւ ի խաչն. Դարձեալ՝ քանի որ կայ պատահումն հացին ի ստամոքսն՝ նա ոչ է հալեալ մարմինն։ Ապա յորժամ պատահումն մարսի ի ստամոքսն, նա Քրիստոսի մարմինն հալեցաւ. այս է համբարձաւ յերկինս. եւ թէ ջերմութիւն սիրոյ կայ , նա սերմն մնաց ի հոգի ընդունողին։ Այսքան առ չորրորդ գլուխն ասացեալ եղեւ։ Հինգերորդ գլուխն՝ թէ յորո՞ւմ ժամանակի տուեալ եղեւ որդւոցն Իսրայէլի։ Այս է՝ յետ անցման կարմիր ծովուն. եւ յետ քառասուն ամ յանապատն մնալոյն, յորժամ ի ճանապարհի կային աւետեաց երկրին. եւ յետ այգոյն ընդ լուսանալն։ Որ նշանակէր զչորս իրս։ Նախ որ ընդ ծովն անցին՝ նշանակէր զաւազանն։ Եւ որդիքն Իսրայէլի որք յեգիպոս էին՝ թէպէտ հաւատացեալք էին յԱստուած, այլ ոչ արժանաւորեցան մանանային, մինչ որ ընդ ծովն անցին։ Եգիպտոս աշխարհս է. եւ Քրիստոնեայք հաւատացեալք ի սմա. մինչեւ ոչ են անցեալ ընդ ծով աւազանին, ոչ արժանաւորին մարմնոյն Քրիստոսի. որպէս գրէ Պօղոս թէ՝ «հերքն մեր ամենեքեան ընդ ամպովն էին. եւ ամենեքեան ընդ ծովն անցին. եւ ամենեքան ի Մովսէս մկրտեցան յամպն եւ ի ծովն. եւ ապա զնոյն հոգեւոր կերակուրն կերին»։ Երրորդ՝ քառասուն ամն մնալ յանապատ՝ է վարք ապաշխարութեան. զոր անապատն նշանակէր. եւ քառասուն ամն՝ զքառասնորդաց պահսն զոր պահեցին սուրբքն։ Երրորդ է ճանապարհն . որ նշակակէ զվեցօրեայ կեանս. զի գրեալ է թէ՝ յեօթն օրն ոչ գտին մանանայ. զի ի հանդերձեալն՝ ոչ առնումք զմարմինն Քրիստոսի խորհրդով. «այլ տեսանեմք զնա որպէս եւ էն»։ Չորրորդ ընդ այգն. որ նշանակէ, զի նօթի ճաշակեմք։ Այս հինգերորդ գլուխն։ Վեցերորդ գլուխն՝ թէ որպիսի է այս կերակուրս։ Եւ երեք յատկութիւն ունէր։ Նախ՝ մանր էր։ Երկրորդ՝ բոլոր էր որպէս սերմն գինձի։ Երրորդ՝ սպիտակ էր։ Նախ՝ նշանակէր մանրն զխորհուրդն։ Բոլորն զյաւիտենականութիւնն եւ զկատարելութիւնն. զի բոլորն ոչ սկիզբն ունի եւ ոչ կատարած. եւ սերմն է ամենայն ստեղծուածոց. զի ի նմանէ եղեն։ Սպիտակն՝ վասն կատարեալ սրբութեանն եւ պայծառ իմաստութեանն։ Պարտ է մեզ նմանիլ այնմ, խոնարհ լինիլ. ծնօղ եւ սերմն բարեաց լինիլ եւ կատարեալ. բայց ունիմք սկիզբն եւ կատարած զԱստուած. եւ սպիտակ՝ այսինքն առաքինութեան գործովք։ Այս վեցերորդ գլուխն։ Եօթներորդ գլուխն՝ թէ ո՞րպիսի համ ունէր։ Երեք եզգ գտանեմք ի գրոց։ Նախ՝ էր որպէս խորիսխ մեղու։ Երկրորդ՝ զամենայն կերակրոց համ տայր, որ ոք զինչ եւ կամէր. որպէս ասէ յիմաստութիւնն իւր Սողոմօն։ «Առ ամենայն ցանկութիւնս բաւական. եւ առ ամենայն հանդերձանս ճաշակաց»։ Երրորդ դարձեալ՝ գրէ ի նոյն ի մաստութիւնն թէ՝ «ըստ մատուցանելոյ ցանկութեան արբանեկեալ. առ որ զինչ եւ ոք կամէր խառնէր»։ Վասն առաջնոյն գիտելի է՝ զի խորիսխն երկու իր է. ալյուր, եւ մեղր. որ նշանակէր զՔրիստոս։ Մեղր՝ զԱստուածայինն որ յերկնից ի ջանէ. եւ ալիւրն զմարդկութիւնն որ ի բազում ցորենոյ։ Երկրորդ՝ որ զամենայն համ ունէր, նշանակէր զամենայն առաքինութիւն եւ զսրբութիւն որ կայր ի Քրիստոս։ Երրորդ՝ որ ըստ ախորժակս մեր փոխի։ Այս է՝ որո զամենայն հոգեւոր ցանկութիւն եւ զբարի կամս մեր կատարէ։ Բայց պարտ է զառաջինն եւ զերկրորդն հաւատալ. ապա երրորդի հասանիլ։ Այս եօթներորդ գլուխն։ Ութներորդ գլուխն՝ թէ ո՞յք են որք ոչ կամին ճաշակել։ Այս է՝ խառնիճաղանճ ժողովուրդքն. որպէս գրեալ է յելսն թէ, «խառնիճաղանճքն որք էին ի մէջ նոցա՝ ցանկացան զցանկութիւն. եւ նստեալ լային որդիքն Իսրայէլի»։ Ո՞ տայր մեզ միս ուտելոյ. զի յիշեցաք զձուկն զոր ուտէաք զԵգիպտոս ձրի. եւ զսեխն եւ զմեղրապոպն. եւ զպրասն. եւ զսոխն եւ զսխտորն»։ Խառնիճաղանճ ժողովուրդն որք ցանկացան զցանկութիւն. եւ որդիքն Իսրայէլի որք նստեալ լային ընդ նոսա։ Զի խառնիճաղանճն՝ նշանակէ զանհաւատ ժողովուրդն. զտաճիկն եւ զայլսն. որք խառնեալ են ընդ մեղս անօրէնութեան. եւ ցանկան մսոյ. այս է պոռնկութեան. եւ ձկան ուտելոյ որ է որկրամոլութիւն։ Երկիրն Եգիպտոսի՝ նշանակէ զխաւար՝ որ է նախանձն։ Սեխն քաղցր է՝ որ զփառասիրութիւնն ցուցանէ։ Մեղրապոպն ձմերուկն՝ նշանակէ զագահութիւնն. որ բազում տերեւ պտուղ եւ կորիզ ունի։ Պրասն՝ Սոխն՝ եւ Սխտորն՝ նշանակեն զերեք ազգ բարկութիւնն. ոոր մի քան զմի չար են։ Որ սոխն կծու է քան զպրասն. եւ սխտորն քան զսոխն։ Նոյնպէս լելզուի բարկութիւնն՝ չար է զսրտին. եւ գործովն քան զլեզուին. որպէս ասէ Մատթէոս. «որ բարկանայ եղբօր իւրում տարապարտուց՝ պարտաւոր լիցի դատաստանի»։ Եւ որք ասեն թէ՝ նքօղեալ են անձինք մեր, եւ ոչ ուրեք, այլ միայն ի մանանայն են աչք մեր։ Եւ որդիքն Իսրայէլի որ նստեալ ընդ նոսա լային՝ քրիստոնեայքն են. որք ընդ նոսա նստեալ ի մեղս են. եւ որք ոչ կարեն առնել նոյն մեղս՝ նստեալ լան. եւ ընդ սրբութեան գործն ոչ ուրախանան որ տանի ի յաւետեաց արքայութիւնն։ Գիտելի է՝ զի չորս իր ցուցանիւր աստ. ցանկալ՝ եւ ասել՝ եւ յիշել՝ եւ տեսանել։ Զի ցանկալ մեղաց՝ մեղք է։ Ասել զմեղսն թէ առնէ՝ կամ յիշել այլ ազգ մեղք է։ Յիշել զանցեալ մեղսն ցանկութեամբ՝ մեղք է։ Աչօք տեսանել զմեղսն մեղք է։ Այս ութներորդ գլուխն։ Իններորդ գլուխն թէ՝ ո՞րպէս իջանէր ընդ ցօղոյն ի յերկնից եւ ի գիշերին։ Որ նշանակէր զերեք իրս։ Ցօղն որ էր շնորհ։ Գիշեր որ է հաւատ. զի զոր ակն ոչ կարօղ է տեսանել՝ հաւատամք ի յերկնից զմեծ սէրն։ Եւ թէ ո՞ւր իջանէր . յ երկիր որ պտուղ բերէ. այս է՝ ի սուրբ կոյսն եւ ի մեզ։ Այս իններոր գլուխն։ Տասներորդ գլուխն թէ՝ ո՞րպէս պարտ էր պահիլ։ Յերեք տեղի ասի. այսինքն ի սափորն ոսկի. եւ առաջի Աստուծոյ ի պահեստի եւ ի խորանն վկայութեան։ Սափորն ոսկի՝ նշանակէր զսուրբ յիշատակն. ըստ այնմ, «զայս արարէք առ իմոոոյ յիշատակի»։ Եւ առաջի Աստուծոյ՝ է ուղիղ դիտաւորութիւնն. որ վասն Աստուծոյ առնէ եւ ոչ վասն մարդկան։ Խորանն՝ նշանակէ զմեծ վարսն զոր ունիցիմք։ Եւ վկայութիւն կոչէ զգործով առնելն. որ իւր գործքն՝ իւր սրբութեանն վկայ լինի. յայնժամ Աստուած հանգչի։ Այս առ երկրորդ մասն բնաբանիս որ ասէ։ «Ես եմ հացն կենաց»։ Իսկ երրորդ մասն այն է որ ասէ։ «Ի յերկնից ի ջեալ»։ Եւ զայս արար Քրիստոս վասն մերոյ փրկութեան. որպէս ասէ աւետարանն. «ոչ ոք ել յերկինս, եթէ ոչ որ էջն յերկնից որդին մարդոյ որ էն յերկինս»։ Աստ երեւի թէ՝ ոչ ոք իւր յատուկ կարողութեամբն կարէ ելանել յերկինս. վասն այն գլուխն մեր Քրիստոս էջ յերկնից՝ զի զանդամս զմեզ վերացուսցէ յերկինս։ Երկրորդ՝ զբանն ցուցանէ որ ի յերկինս է եւ յերկիր. այսինքն մարդկութեամբ եւ աստուածութեամբն. որպէս սանդուխ՝ որ գլուխն յերկինս է. եւ ոտքն յերկրի. գլուխն է աստուածութիւնն. եւ ոտք մարդկութիւն»։ Որով հանցէ զմեզ յարքայութիւնն երկնից Քրիստոս Աստուած մեր. որում փառք եւ զօրութիւն ընդ Հօր իւրում եւ ամենասուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։