Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 14/18

Գլուխ ՃԻԴ. Եւ զի յայսմ աւուր՝ միւռոն օրհնի. եւ ոտից լուացումն. վասն այսպիսեացս խորհրդածի։ Նորին քարոզ վասն օրհնութեան միւռոնին. ի բանն՝ «իւղ թափեալ է անուն քո»։ Երգ երգոց. 1. 2

Գիտելի է զի առաքինութիւն եւ սրբութիւն՝ է աստուածատեսակ նմանութիւն ըստ կարողութեան։ Իսկ աստուածային առաքինութիւնն՝ է ծածուկ. եւ է կատարեալ. եւ է անարատ. այսինքն անկեղծ։ Եւ զի ծածուկ է՝ անգիտելի է բազմաց. եւ դարձեալ ծածկէ զամենայն արարածս աստուածային բարութիւնն։ Եւ զի կատարեալ է ոչ մասն. վասն այն կատարելապէս լնու։ Եւ զի անարատ է եւ անկեղծ. ոչ ի ցոյց տեսութեան, այլ ի յիրն ըստ ինքեան։ Ե զայս ցուցանէ սուրբ միւռոնն. որ ծածկեալ ունի զհոտն . եւ ծածկէ զռնգունս. եւ կատարեալ եւ անարատ ունի յինքեան։ Վասն որոյ եւ մեզ պարտ է ծածկել զառաքինութիւնն ի միտս. եւ ոչ ի ցոյցս մարդկան առնել. «զի այն իսկ են վարձք նոցա ասէ Տէր»։ Այլեւ այլոց հաղորդել զբարիս յիմաստութեանց ի սրբութեանց եւ յայլոցն։ Այլեւ կատարեալ լինիլ եւ ոչ մասնաւոր. ի մինն հպիլ, եւ ի միւսն ոչ։ Այլեւ անկեղծ՝ զի կեղծն արատ է յառաքինութիւնն։ Եւ զոր օրինակ՝ պատկերագործն՝ ամենայնիւ պարտ է նմանիլ նախատպին. բաց յէութենէն։ Նոյնպէս եւ առաքինին՝ պարտ է զնմանութիւնն Աստուծոյ յինքեան գրել։ Եւ գիտելի է՝ զի չորիւք նմանութեամբ որոշի պատկերն ի սկզբանտպէն. այսինքն պակասութեամբ՝ որպէս ականի. եւ յաւելմամբ՝ որպէս երկ գլխի. եւ այլակերպութեամբ՝ որպէս է ի կերպ մարդոյ խառնեն զկերպարանս անասնոյ, եւ փոփոխմամբ՝ որպէս զոտն ի ձեռն կամ ի գլուխն։ Այսպէս եւ նկար առաքինութեանն պակասի. որպէս զարիութիւն ունել՝ ե ւ զողորմութիւն ոչ. իսկ աւելին՝ որ առնէ ի ցոյցս մարդկան։ Եւ այլակերպ՝ ոորք զագահութիւն եւ զբարկութիւնն եւ զայլն որք են անասնայ ինք՝ խառնեն յառաքինութիւնս։ Եւ մասնափոխ է՝ որ հնազանդիլ պարտ էր վերնոյն եւ սիրել զընկերն եւ խնամել զներքինսն՝ զայս փոփոխէ. կամ այն զոր առաքեալն թուէ. «հատուցանել ամենեցուն. որում զպարտս. որում զմաքս՝ եւ զայլն»։ Ապա ուրեմն յայտ է թէ՝ որպէս զաստուածատեսակ առաքինութիւնն՝ նկարեն ի յինքեան թաքուն եւ կատարել եւ անկեղծ։ Եւ թէ ոք ասիցէ թէ՝ կեղծիքն ի ցոյցս առնօղքն նոյն են։ Ասեմք թէ ոչ են նոյն. զի ցուցանելն այն է՝ որ ունի եւ ոչ ծածկէ. այլ ցուցանէ. իսկ կեղծաւոր է՝ որ ոչ ունի եւ ցուցանէ. ապա յայտ է՝ զի այլ է որ ունի, եւ այլ է որ ոչ ունի։ Եւ գիտելի է՝ զի կատարեալ առաքինի՝ որ ունի եւ ծածկէ. եւ փառասէր է՝ որ ունի եւ ցուցանէ. եւ կեղծաւոր է՝ որ ոչ ունի եւ ցուցանէ. եւ մոլի է՝ որ ոչ ունի եւ ոչ ցուցանէ. եւ սոքա մի քան զմի առաւել են ի չարն։ Նմանապէս եւ զհաւատն իմացիր . զի որ ոչ ունի եւ ոչ ցուցանէ անհաւատ է։ Եւ որ ունի եւ գործով ցուցանէ՝ հաւատացեալ է. զի հաւատոյն պարտ է յայտնի գոլ. որպէս ճրագ որ լոյս տայ ամենեցուն. վասն այն զհաւատն յայտնի քարոզեմք։ Իսկ որ ունի եւ ծածկէ՝ թերի է եւ զանգիտօղ. իսկ որ ոչ ունի եւ ցուցանէ լեզուաւ՝ կեղծաւոր եւ անվարձ է. զի բնաւ ոչ ունի։ Իսկ թէ ունի մասնաւոր եւ թիւր՝ հերձւածօղ է եւ խաբօղ է եւ խաբօղ. փախիր ի նմանէ։ Այլ աստ հարցանել է թէ՝ զի՞նչ նշանակէ միւռոնին հոտն։ Ասեմք թէ միւռոն՝ ի բազում անուշահոտ ծաղկանց ժողովեալ է. եւ Յիսուս Քրիստոս. ըստ այնմ, «Իւղ թափեալ է անուն քո». ի բազում մասանց ժողոովեալ ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ, եւ այլն։ Անմեղութեամբն զարդարեալ. եւ նա է «ծաղիկն բղխեալ յարմատոյն յԵսսեայ»։ Իսկ հոտն անուշ ի միւռոնէն բուրեալ՝ աստուածագործութիւնն ի մարմնոյն յառաջ եկեալ։ Այլեւ առաքինութիւնն սրբութեան առ մեզ տարածեալ։ Այլեւ անուշահոտ Հոգին Սուրբ ի ձեռն Քրիստոսի պարգեւեալ։ Վասն զի Հոգին Սուրբ բղխումն է ի հօր է, եւ առումն յորդւոյ. զի որդւով պարգեւի ամենայն տրարածոց։ Իսկ հոտոտելեաց խնդրի առողջ գոլ. եւ հոտոյին անուշ լինիլ. եւ ապա լինի անուշահոտութիւն։ Նոյնպէս եւ ի մանալի հոտոտելեաց մտաց մերոց՝ պարտ է լինիլ առողջ եւ սուրբ յարտաքին եւ ի ներքին ախտից. եւ ապա առնու զանուշահոտ բուրումն հոգւոյն։ Եւ որպէս նախ հոտն բուրէ եւ բարեկիր առնէ՝ եւ ապա սնուցանէ եւ ապա ախորժելի է քաղցր եւ առանց այլայլութեան. նոյնպէս եւ Հոգին Սուրբ առ որս իջանէ ի միտս՝ բարեկիր առնէ զխորհուրդն. եւ ապա սնուցանէ ի նոյն եւ աճեցուցանէ. եւ ապա ախորժելի եւ քաղցր եւ առանց այլայլութեան. զի անորոշելի մնայ իբր զկնիք հաստատեալ։ Այսպէս եւ աստուածային իմաստն եւ բանն առ իջանէ ի հոգին, երջանկութեամբ լնու զնա։ Նոյնպէս եւ առաքինութիւն եւ սրբութիւն՝ սրբէ զընդունօղս եւ աստուածանման առնէ։ Իսկ արարողութիւնն այսպէս է որպէս ի պատարագին։ Իջանէ քահանայապետն բուրմամբ խնկոցն ի մէջ եկեղեցւոյն եւ դառնայ ի բեմն. որ զնախախնամական զօրութիւնն ցուցանէ. որ գայ մինչեւ յետինս. եւ ի յատկութենէ իւրմէ որ է Աստուած՝ եւ անեղ՝ եւ անմարմին՝ ոչ փոփոխի. որպէս ասացաւ ի պատարագն։ Որպէս անդ ի պատարագն զերախայսն եւ զախտացեալսն եւ զապաշխարօղսն հանեն յեկեղեցւոյն զի անկատարք են ի տեսութիւնն։ Եւ աստ նոյնպէս լսեցեն զքարոզ ընթերցմանցն՝ զի դարձցին ի խրատս։ եւ ապա ելցեն։ Իսկ յետ այնորիկ զսուրբ իւրն առեալ արծաթի ամանովն դնէ ի վերայ սրբոյ սեղանոյն. եւ երկոտասան թեւօք ծածկէ. այսինքն թեւատարածեալ տասն մատեամբն եւ երկու բազկօքն . եւ երկոտասան քշոցօք. կամ երկու քշոց ի սերովբէից տիպն վեց վեց թեւօք հովանացեալ՝ որ լինի երկոտասան։ Արդ՝ քահանայապետն անընդմիջաբար տեսանէ զսուրբ միւռոնն. եւ քահանայքն շուրջանակի. եւ սարկաւագունքն թափանցաբար տեսանեն ընդ անթիւ քահանայիցն. իսկ ժողովուրդն յետոյ ի հեռուստ ոչ ինչ տեսանէ. բայց միայն զքահանայսն եւ զսարկաւագունսն եւ զարարողութիւնս։ Քահանայապետն նշանակէ զառաջին դասս աթոռոցն անընդմիջաբար զբուրումն ի Քրիստոսէ ընկալեալ։ Իսկ քահանայքն՝ զմիջին դասն։ Իսկ սարկաւագունքն զվերջինն միջնորդութեամբ նոցա թափանցապէս տեսեալ։ Իսկ հեռու ժողովուրդն՝ զբազմութիւնն մարդկան որ ի երկրիս ի ձեռն հրեշտակաց նշանակութեամբ տեսեալ։ Դարձեալ՝ աստուածային քահանայապետն՝ տոհմակից է Քրիստոսի. անընդմիջաբար ի նմանէ առեալ զիշխանութիւն եւ զշնորհս, ըստ կարգի տայ ի քահանայս եւ ի ի սարկաւագունս. եւ նոքա վերջին ժողովրդեանն շնորհեն զառաքինութիւն եւ զսրբութիւն եւ զայլն։ Դարձեալ քահանայապետն՝ ի հանդերձեալն բացօք երեսօք զփառսն Տեառն տեսանէ. եւ այն ըստ կարգի բացափայլէ մինչեւ ի վերջինսն ի հետեւօղս իւր։ Զոր օրինակ՝ որպէս այժմ զնոյն կարգ ունին հրեշտակաց դասքն. նոյնպէս յայնժամ սուրբք ի մարդկանէ եւ ընտրեալք։ Այլ գիտելի է՝ զի քշոցն երկ դիմի՝ եւ թեւքն եւ շուրջ կալն եւ անունն՝ նշակեն զսերովբէիցն գերագոյն էութեան քան զայլոցն։ Նախզի՝ քշոցն երկ դիմի է եւ ունելիքն. նշանակէ զառաջին դասն՝ որք առնուն ի Քրիստոսէ, եւ երկատեսակապէս անցուցանեն ի միւսն դէմն. այսինքն ի միջինսն. եւ նոքա ի վերջինսն որք են ըմբռնելիքն. եւ նոքա ի խոնարհ ունելիսն ի փայտ է. այսինքն ի մեզ որ այլ բնութիւն եմք եւ խոնարհ քան զնոսա։ Իսկ երկոտասան թեւք սերովբէիցն՝ զչափ որքանութեան պատուոյ նոցա նշանակէ։ Եւ այս կրկին ունի իմացումն։ Նախ թէ՝ երկոտասան գունդք են իւրաքանչիւր դասք. ըստ Տեառն, «իջուցանեմ զերկոտասան գունդս հրեշտակաց»։ Ի յորոյ խորհուրդ՝ երկոտասան ընտրեաց զառաքեալսն։ Այս է՝ թէ սերովբէքն ի դաս իւրեանց գերագոյնք են քան զերկոտասան գունդսն։ Երկրորդ՝ զի ի ներքուստ ի վեր երկոտասանք են ըստ կարգի սերովբէքն։ Այսինքն, անշունչ էութիւնք. եւ կենդանիք. եւ բանականք մեք. եւ ինն դասք հրեշտակաց. եւ նոքա գեր ի վերոյ են քան զամենայն։ Զի սուրբն Դիոնէսիոս ուրեք՝ զաթոռսն նախակարգէ վերին. եւ այլ ուր զսերոովբէսն եւ զքերօբէսն. զի համակարգ են եւ համապատիւ Գ դասքս այսոքիկ. զի անընդմիջաբար վայելեն յաստուածային պարգեւս ամենայն։ Իսկ սերովսէն անուն՝ որ թարգմանի յեբրայեցւոցն ի մերս, կիզիչ կամ ջեռուցիչ։ Զայն ցուցանէ՝ զի անընդ միջաբար լուսաւորեալք եւ ջերմացեալք են յաստուածային սէրն։ Եւ զայլ ներքինսն ի նոյն լուսաւորեն եւ ջեռուցանեն աստուածային սիրովն։ Իսկ շուրջ կալն ի վերոյ սուրբ իւղոյն՝ նշանակ է յաստուածային բուրմունս եւ ի լուսափայլութիւնս։ Նախ՝ նոքա են բարձրացեալ եւ լուսաւորեալ. եւ ապա այլքն զհետ նոցա։ Ապա ուրեմն յայտ է՝ զի ի չորիցս յայսցանէ երեւի սերովբէիցն գերագոյն եւ նախապատիւն լինիլ. այսինքն, նախ՝ երկ դիմի սերովբէքն։ Երկրորդ՝ երկոտասան թեւքն։ Երրորդ՝ սերովբէն անուն։ Չորրորդ՝ շուջ կալն ի վերայ սրբութեանն։ Իսկ բազմերեսութիւն նոցա եւ բազոտնութիւն՝ զնոցա բազմահայեաց եւ առատ գիտութիւնն նշանակէ։ Իսկ ոտն՝ զմշտաշարժ եւ զառաջադէմ լինիլն յաստուածայինսն։ Նաեւ զհաստատուն կալն անփոփոխապէս։ Այլեւ զբարձրանալն ի յաստուածային հայեցուածս։ Իսկ որ թեւոցն յերես եւ յոտս եւ ի մէջս որոշեալ։ Նախ զբոոլորս վիմբ թեւաւորն գոլ նշանակէ ի յէութիւնն, եւ ի զօրութիւնն, եւ ի ներգործութիւնն թեթեւ եւ մշտաշարժ։ Երկրորդ՝ նշանակէ զի ունին առաջին՝ միջին՝ եւ վերջին գիտութիւն յԱստուծոյ։ Զի տեսանելով ի Բանն Աստուծոյ, ճանաչեն զանցեալ եւ զներկայս եւ զապագայն։ Երրորդ՝ զի ինքեանք ունին առաջին՝ միջին՝ եւ վերջին գիտութիւնն. այսինքն, զի տեսանեն եւ իմանան եւ պահեն առանց մոռացման։ Չորրորդ՝ զի ամենայն դասք՝ առաջինք միջինք եւ վերջինք են. այսինքն, յերիս երրեակս որոշեալ դասս։ Առաջին՝ Աթոռն։ Միջին՝ Տէրութիւնքն։ Վերջին՝ Պետութիւնքն։ Իսկ որ ասի՝ «երկուքն ծածկեն զերեսս. եւ երկուքն ծածկեն զոտս. եւ միջնովքն թռչիլ։ Այսինքն նախթէ բարձրութիւնն Աստուծոյ եւ խորութիւնն անհաս է մեզ եւ ծածուկ. այլ խոնարհն եւ յայտնին է մեզ գիտելի։ Դարձեալ անսկիզբն գոլն Աստուծոյ եւ անվախճան՝ ծածուկէ ի մէնջ. իսկ մէջն որ է լինելութիւն էիցս՝ եւ կամ մարդեղութիւն բանին գիտելի է։ Դարձեալ միջին թեւքն՝ զգուգակշիռ կեանս նոցա նշանակեն. զի ոչ անեղ եւ անվախճան իբրեւ զԱստուած. եւ ոչ եղեալ եւ վախճանաւոր որպէս մեք տարրեղէնքս։ Այլ են ի մէջն. այսինքն եղեալ եւ անվախճան. զի մշտնջենաւորք են. այսինքն սկսեալ եւ անվախճան. իսկ յաւիտենականն է՝ անսկիզբն եւ անվախճան։ Իսկ ժամանակեայն՝ սկսեալ եւ վախճանաւոր։ Իսկ նոյն միջին թեւքն՝ ի յինքեանց բարձրացեալ. եւ ըստ մակբեկութեան ի վայր խոնարհեալ. այսինքն, զի հաւասարապէս բարձրացեալք են յաստուածային գիտութիւնն. այլեւ յինքեանց գիտութիւնն. նաեւ յայլս խոնարհին գիտութեամբ. այսինքն ի մերձաւորս՝ եւ ի միջին, եւ յայլ հեաւորս. որ նշանակէ թեւոց ծայրիցն երկայնութիւն։ Իսկ երեք սրբեանն օրհնութիւն անդադար բերանով՝ նախ նշանակէ թէ, անձանձիր եւ աննուազ է գիտութիւնն Աստուծոյ ի նոսա։ Զի առանց ձանձրութեան եւ աննուազ գոհութիւն մատուցանեն. այսպէս եւ մարդկան երանելիացն է ի հանդերձեալն. լիութիւն առանց տաղտկութեան. եւ փափագումն առանց նուազման։ Երկրոորդ՝ սրբաբանելն՝ նշանակէ զսրբապէս գիտութիւն նոցա առանց չարութեան եւ առանց մոռացման։ Նոյնպէս եւ մեզ ի հանդերձեալն է պարզ է յստակ գիտութիւն, եւ առանց մոռացութեան. իսկ այժմ տգիտութիւն եւ մոռացութիւն ունիմք։ Իսկ երեք սուրբն եւ մի Տէրր նշանակէ զերիս անձնաւորութիւն, եւ զմի բնութիւնն Աստուծոյ եւ զմի Տէրութիւն եւ այլն. որում երկինք եւ երկիր լի՛ են նախախնամական զօրութեամբն Աստուծոյ ի յառաջնոյն մինչ ի վերջինս էութիւն։ Դարձեալ զերիս գոյացութիւնս Քրիստոսի. այսինքն ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ եւ յաստուածութենէն՝ մի դէմ. մի Քրիստոս. մի Տէր միայն. մի Որդի Աստուծոյ եւ մարդոյ. եւ մի Աստուած մարմնացեալ եւ մարդացեալ անբաժանելի եւ անշփոթ միութեամբ. ըստ որում լի են երկինք եւ երկիր փառօք նորա. այսինքն հրեշտակք եւ մարդիկ եւ ամենայն արարածք՝ լիալրացեալք ի զեղմանէ շնորհացն Քրիստոսի։ Իսկ մի առ մի աղաղակելն՝ այսինքն ի միմեանց խնդրելն. եւ զմիմեանս ուսուցանելն աննախանձաբար։ Զի առաջինքն զվերջինսն հաղորդեն. զոր օրինակ՝ աչքն անուցանէ ի միտսն. եւ միտքն ի յիշողութիւնն։ Իսկ քշոցն ի վերոստ կուսէ։ Նախ զի ի վերուստ հոտոտելիքն առաւելապէս ընդունին զհօտն. որ նշանակէ զառաւել գիտութիւնն վերին եւ առաջին դասուցն։ Երկրորդ՝ զհայեցումն միշտ անփոփոխապէս ի Բանն Աստոծոյ. ըստ որում երեսքն միշտ է ի միւռոնն։ Երրորդ՝ նշանակէ թէ , զառ ի վերուստ ի ջանելն գիտեն նոքա. որպէս զբանին ի ջանելն առ մերս նուաստութիւն. եւ զհոգւոյն սրբոյ իջանելն ի Յորդանան. թէպէտ զելս ոչ. «զի յեկեղեցւոյ ուսան ըստ առաքեալոյն»։ Իսկ իւղոյն սրբութիւնն ի քահանայապետական բանիցն՝ նշանակէ զՔրիստոս. ոոր սրբեցաւ ի հօրէ եւ յինքենէ եւ ի հոգւոյն սրբոյ։ Ի հօրէ՝ որպէս ի ներգործական պատճառէ. ի հոգւոյն սրբոյ՝ որպէս ի գործիականէ. ի յինքենէ՝ որպէս ի կատարունական եւ նիւթական պատճառէ։ Հայր է սրբօղ. որդի սրբեալ . հոգին սրբութիւն. որպէս օծեալ. օծօղ. եւ օծումն։ Նմանապէս եւ քահանայապետն. եւ իւղն. եւ բանք սրբութեան։ Իսկ այն զի որդի սրբի, ըստ որում մարդացաւ՝ նոյնպէս եւ սրբեցաւ։ Եւ ըստ որում Աստուած է, նոյնպէս եւ սրբէ ընդ հօր եւ Հոգւոյն Սրբոյ. ոչ այլ եւ այլ, այլ մի եւ նոյնն. ինքն սրբի յինքենէ. եւ ինքն սրբէ զինքն. եւ ինքն է սրբութիւն ամենեցուն մեր. որպէս սուրբ իւղն սրբի եւ սրբէ զամենայն։ Եւ զորօրինակ՝ սեղանն է Յիսուս. եւ միւռոնն է Յիսուս. եւ սեղանն սրբի եւ միւռոնն սրբէ. այսպէս ինքն սրբէ զինքն։ Եւ դարձեալ՝ որպէս պատարագն է ինքն. եւ սեղանն է ինքն. եւ սեղանն սրբէ զպատարագն. եւ միւռոնն սրբէ զսեղանն. եւ Բանն Սրբէ զմիւռոնն. իսկ պատարագն սրբէ զմեզ. այսպէս Քրիստոս սրբէ ինքն զինքն. եւ ինքն է սրբութիւն մեր։ Իսկ սրբիլն Յիսուսի՝ է սրբութեանցն յայտնութիւն. զի զոր բնութեամբ ունէր ի ծածուկ՝ յայտնեցաւ մեզ ի մկրտութեանն։ Եւ դարձեալ զոր օրինակ՝ ի ջուր աւազանին խաչանիշ իւղն հեղանի։ Նախ՝ ցուցանէ թէ, մկրտութիւնս այս՝ Քրիստոսին է եւ ոչ Ովհաննու։ Երկրորդ՝ զի ջուրն է ինքն Քրիստոս. եւ միւռոնն ինքն. իբրթէ՝ ինքն սրբէ զինքն. եւ սրբէ զմկրտեալն։ Երրորդ՝ զի խորհրդաբար ինքն խաչի եւ ինքն թաղի ընկղմիլովն. եւ յառնէ ընդ մկրտելոյն։ Եւ որպէս մկրտեալն ի Քրիստոս՝ օծանի սուրբ իւղովն. որ է հոգին սուրբ. այսպէս ամենայն օրինակաւդ՝ տես զորդի. զի սրբի յինքենէ՝ ի հօրէ՝ եւ ի Հոգւոյն Սրբոյ։ Իսկ քաղցրաձայն ալէլուն՝ զօրհնութիւնն Աստուծոյ նշանակէ. զի յեբրայեցւոցն ի մերս՝ օրհնութիւն Աստուծոյ լսի։ Եւ որպէս մարգարէքն քնարաւ երգէին. իսկ մեք ձայնական գործեօք եղանակեմք. վասն այն ի տօնս տէրունականս եւ յաստուածախօսութիւն աւետարանին եւ յայլ աստուածագործութիւնս, որպէս ի մկրտութիւնն եւ ի պատարագն եւ յայլսն երգեմք։ Նախզի՝ սրբութեամբ ընդունիցիմք. եւ ապա արժանապէս գոհանայցեմք զՏեանէ։ Վասն յառաջին ալէլուն՝ ասեմք զմի տուն սաղմոսն, իբր ընկերակից լինիլ սրբութեան մերոյ. եւ ապա ի վերջին ալէլուն՝ արժանապէս գոհանամք։ Եւ զկնի օրթի. որ է յառաջ մատիք. եւ ապա զխաղաղութիւնն տայ քահանայն. եւ ապա պռօսխումէ. այսինքն ի վերն նայեցէք. զի ասէ Աստուած։ Եօթն են սոք։ Ալէլուն՝ օրթի, եւ այլն։ Չորս աւագ իրիցուն դասուն. եւ երեքն աշակերտին որ է կրտսերն. եւ ապա ընթերցումն սուրբ աւետարանին. որ է աստուածախօսութիւնն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ օրհնելոյն յաւիտեանս ամէն.

Գլուխ ՃԻԵ. Նորին քարոզ Ոտնալուային. ի բանն՝ «Առեալ զջուր էարկ ի կոնքն. եւ էառ զղենջակ. եւ սկսաւ լուանալ զոտս աշակերտացն»։ Յօհ. 13. 5։

Բազմագութ եւ մարդասէր է Աստուած, որ ըստ առատ ողորմութեան իւրում գթացաւ յազգս մարդկան. եւ եկն ի խնդիր կորուսելոյն։ Եւ որով օրինակաւ յանցեաւ մարդն Ադամ եւ պատճառ եղեւ կորստեան մարդկան՝ ինքն Բանն Աստուած եկն ընդ նոյն ճանապարհ եւ այց արա կորուսեալ պատկերին իւրում։ Եւ ի բազում պատուհասիցն Ադամայ մինն այն էր, ոոր ասացաւ անիծեալ օձին. «նա սպասեսցէ քում գլխոյ՝ եւ դու սպասեսցես նորա գարշապարին»։ Վասն զի նախ ոտիւք ընթացան ի ծառն, եւ ապա հատին եւ կերին ի պտղոյն. վասն այն յառաջ զոտն պատուհասեաց հարկանելով օձին։ Եւ տես թէ որպէս բարի է պատուհասն բարերարին եւ փրկութիւնն. զի զօձին գլուխն կոխան ետ ոտից մարդոյ. վասն զի ընդ մարդոյն մարտեաւ որ գլուխն էր նորա. իսկ Ադամ եթող զպատուիրանս Աստուծոյ որ գլուխ էր իւր. եւ հնազանդեցաւ կնոջն. եւ կինն լսեաց օձին որ ընդ իշխանութեամբ ոտից նոցա էր. վասն այն զոտս նոցա ի հարկանումն ետ օձին։ Այժմ նոյն Տէրն եւ Արարիչն՝ կամեցաւ զպատուհաս յանցանացն բառնալ այսպէս։ Նախ առնու ջուր՝ եւ լուանայ զոտս մարդկան. եւ բժշկէ զվէրս գարշապարանացն Ադամայ։ Երկրորդ՝ որպէս առ Նոյին փութացան մարդիկ ի չարն. «զի ուտէին եւ ըմպէին. կանայս առնէին եւ արանց լինէին. եւ ոչ իմանային արբեալքն մեղօք , մինչեւ եկն ջրհեղեղն եւ կորոյս զամենեսան»։ Զի որպէս ի ջուր ապականութեան հեշտացան. նովին ջրովն ապականեցան։ Եւ այժմ գթած Աստուած՝ առնու զնոյն ջուր կորստեան, եւ առնէ մեզ նիւթ փրկութեան։ Զի որպէս ջուրն այն կորոյս զչարսն եւ սրբեաց զաշխարհս . նոյնպէս ջուրս այս՝ կորուսանէ զմեղս եւ մաքրէ զբանական աշխարհս զհոգի եւ զմարմինս մեր։ Երրորդ՝ գրեալ է ի գիրս ծննդոց, եթէ հայրն հաւատոյ մեծն Աբրահամու, ի միջօրեայ ժամուն նստէր առանձնացեալ առ դուրս խորանի իւրոյ, ակն ունելով գալստեանն Աստուծոյ. կամ պատկերի Աստուծոյ մարդոյ։ Եւ ետես զի առ կաղնեաւն Մամբրէի ի վերոյ երեք արք գային. որ էր մարդակերպ երեւեալ Բանն Աստուծոյ. եւ երկու հրեշտակք ընդ նմա. ընթացաւ ընդ առաջ նոցա. երկիրեպագ Տեառն եւ ասէ . Տէր եթէ շնորհ գտի առաջի ձեր՝ առից ջուր եւ լուացից զոտս ձեր. եւ կերէք հաց եւ գնացէք զճանապարհս ձեր. եւ ասեն ցնա այսպէս արա։ Զոր առեալ ջուր՝ եւ լուաց զոտս նոցա. եւ բաղարջ եւ որթ մատաղ եւ կաթն եւ կոգի եդ առաջի նոցա եւ կերին։ Զոր կամիմ սակաւ ինչ տեսութիւն տալ բանիս։ Թէ Աստուած ո՞րպէս գայ, կամ զի՞նչ է ոտքն եւ լուացումն։ Եւ ո՞րպէս ուտէրր զկերակուրն։ Անմարմին է Աստուած եւ անփոփոխելի բնութիւն. ի մարմին երեւիլն՝ ոչ թէ ինքն փոխի յիւր բնութենէն, այլ ի ձեռն օդոյս փոխ զտեսութիւնս մեր. որպէս լեառն մեծ՝ փոքր երեւի եւ բոլոր. եւ արծուին յերկինս՝ որպէս զծիծառն. եւ մի լոյսն՝ երկու երկու երեւի աչաց. եւ սոցա փոփոխումն՝ է ի յաչս մեր, եւ ոչ ի յիրն։ Նմանապէս եւ անմարմինն՝ երեւի ի կերպ մարդոյ կամ հրոյ եւ այլ ինք. ի յօդս է փոփոխումն եւ ի տեսութիւնս մեր. եւ ոչ թէ ի բնութիւն նորա։ Նոյնպէս եւ գալն Աստուծոյ եւ երեւիլն առ մեզ. զի յամենայն ժամ մերձ է առ մեզ. եւ տեսանէ զգործս մեր. այլ զի մեք ոչ տեսանեմք զնա. գիտեմք թէ՝ հեռի է յաշխարհէս գնացեալ. եւ յորժամ երեւի՝ գիտեմք թէ եկն . այսպէս է գալն եւ կերպարանիլն Աստուծոյ։ Իսկ ձեռք եւ ոտք Աստուծոյ՝ ոչ է մարմնական որպէս մերս։ Այլ ձեռք՝ ասի արարչական եւ նախախնամական զօրութիւնն Աստուծոյ։ Իսկ ոտք՝ ողորմութեամբ եւ արդարութեամբ գալն առ մեզ։ Իսկ ջուրն՝ լուանայ զոտն յաշխատանաց քրտանց. եւ ի փոշոյն կոխելոյ. այսպէս սրբութիւն գործոց մերոց՝ հանգիստ է Աստուծոյ անաշխատ բնութեանն։ Եւ փոշին է՝ որ ի մէնջ եւ վասն մեր կրէ տրտմութիւն եւ հայհոյութիւն. այն է որ ասէ. «անուն իմ վասն ձեր հայհոյի ի մէջ հեթանոսաց»։ եւ թէ՝ «մի տրտմեցուցանէք զՀոգիս Սուրբ»։ Իսկ թէ ո՞րպէս եկեր։ Ասեմք թէ՝ որպէս մարմնակերպք էին. նոյնպէս եւ կերին։ Եւ դարձեալ՝ զի իմանայիք եւ հրեշէնք էին. ծախեցին հրովն։ Զի թէ հուրս այս զգալի որ անպիղծ թագաւոր լսի, զի յամենայն ինչ ուր եւ մերձի ի շխէ ի վերայ եւ տիրէ եւ յինքն փոխէ, եւ ինքն ոչ ինչ պղծի ի նոցանէ, քանի՞ առաւել իմանալին հուր ուտէ առանց բերանոյ. եւ ժողովէ առանց որովայնի. եւ հարուած կամ յաւելուած ոչ լինի։ Դարձեալ եւս յայտնի. ի կերակրիլն՝ եւրեւի Գ ինչ. հատանելն. ծասկելն ատամամբ. եւ ի բնութիւն ինչ փոխելն։ Արդ զերկուսն գործեաց առ Աբրահամ. զհատանելն եւ զծասկելն. եւ զերեքն ոչ փոխեաց ի բնութիւն իւր . այլ ի բնութիւն տարերացն, զի ի նոցանէ էր կերակուրն։ Նոյնպէս որ յետ յարութեանն եկեր Քրիստոս ընդ աշակերտսն։ Այսպէս երեք եղանակաւս ասի ուտելն Աստուծոյ ի յանմարմնութեանն. նոյնպէս եւ հրեշտակաց։ Այլեւ գիտելի է՝ զի ամենայն պատարագն խորհրդաւորք էին զոր մատոյց Աբրահամ։ Զի որթն է ի ծնողէն. նոյնպէս կաթն եւ կոգին որ է իւղն. եւ բաղարջն ի ցորենոյն։ Զայն նշանակէ՝ որ եկեալ հիւրքն ի յայլմէ են առաքեալ. բանն ի հօրէ. եւ հրեշտակքն յԱստուծոյ. եւ զնա ունին սկիզբն եւ պատճառ։ Եւ թէ ընդէ՞ր բերէ որթ մատաղ, եւ ոչ գառն կամ ոչխար. այս է՝ զի փութացաւ, եւ որթն մերձաւոր էր։ Դարձեալ զգառն պատարագեալ էր Աբէլ։ Եւ զեզն եւ զխոյ Նոյ։ Եւ զերինջ եւ զխոյ եւ զքօշ Նոյն Աբրահամ էր պատարագեալ։ Եւ ուլ ոչ էր պիտանի. զի թէ վասն մեղաց էր պատարագն. զի ուլն զմեղաւորս նշանակէ. վասն այն որթ եբեր մատաղ. զի նոր է պատարագն. եւ նոր է հիւրն. եւ որթն կաթնակեր եւ ոչ խոտակեր. ներքոյ եւ արտաքոյ գեղեցիկ. յօրինակ զենման պարարակին որ ի խաչին պատարագեցաւ. նորքոյ եւ արտաքոյ գեղեցիկ. այսինքն աստուածութեամբն եւ մարդկութեամբն գեղեցիկ. եւ հոգւով եւ մարմնով անմեղ եւ արդար։ Իսկ երեք բաղարջ նկանակն՝ զի ծանեաւ հոգոովն որ ի սմին աւուր օրէնս եդ որդւոց իւրոց անխմոր եւ բաղարջ ուտել։ Այլեւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ զանապական մարմին իւր անխմոր եւ բաղարջ հացիւ աւանդեաց։ Ի յայն խորհուրդն հայրն Աբրահամ բաղարջ եդ առաջի նոցան։ Եւ երեքն՝ զի երեք էին հիւրքն։ Դարձեալ՝ զթիւ երրորդութեանն պատւէ. որ է Հայր եւ Որդի եւ Հոգին Սուրբ։ Առաջինն՝ անսկիզբն եւ անեղ. որպէս միակ թիւն ոչ ունի սկիզբն։ Երկրորդն՝ յառաջնոյն ծնեալ. որպէս երկու թիւն ի միոյն ծնանի։ Երրորդն՝ ոչ յերկրորդէն ծնանի, այլ ի միոյն ելումն եւ բղխումն. զի երկու թիւն՝ դար է. եւ երեքն կոճատ ի միակէն. որ սկիզբն է թուոյ յառաջ եկեալ։ Դարձեալ որպէս արմատն եւ ծառն եւ պտուղն. թէ ասես պտուղն յետոյ էր ի ծառոյն եւ յարմատոյն։ Ասեմք թէ՝ քեզ երեւի յետոյ. այլ ինքն յարմատն կայր յառաջն։ Նոյնպէս Հոգին Սուրբ՝ է բղխումն ի հօրէ. եւ առ մեզ երեւեցաւ որդւովն. եւ բաշխեցաւ ամենայն արարածոց եւ մարդկան ազգի։ Դարձեալ որպէս գունդ արեգականն՝ եւ լոյս՝ եւ տապն ի նմանէ. այսպէս երեք անձինք. Հայր ծնօղ եւ բղխօղ։ Որդի ծնունդ. եւ Հոգի բղխումն միայն ի հօրէ։ Նոյնպէս եւ նկանակն բոլոր նշանակէ. զի ոչ ունի սկիզբն եւ ոչ վախճան. եւ ոչ ունի երկայն եւ լայն կամ խորութիւն. այլ միական հարթ եւ հաւասար. այսինքն է, միական մի հայր. մի որդի. մի հոգի. զուգ եւ հաւասար բնութեամբ աստուածութեամբ եւ կամօք։ Իսկ թէ յորո՞մ աւուր եղեւ երեւիլն Աստուծոյ Աբրահամ։ Ասեմք թէ՝ ի սմին աւուրր հինգ շաբաթոջ։ Եւ այս յայտնի է յերից պատճառաց։ Նախ՝ յայտ է յեբրայեցւոց. որ զհինգ շաբաթի օրն պատուեն եւ պահեն. զի ի սորն աւուր երեւեցաւ Աստուած Աբրահամու ասեն. եւ ի սոյն գիշերի զսոդօմ այրեաց հրով. ե դարձեալ ասեն ի սմին աւուր ել ժողովուրդն յԵգիպտոսէ. եւ զգառն կերին. եւ ի սմին գիշերի անդրանիկքն եգիպտացւոց սատակեցան. եւ յետ երից աւուրց կիրակէի ընդ ծովն անցին։ Երկրորդ՝ յայտ է ի կատարմանէ խորհրդոյն . զի ի սոյն հինգ շաբաթի աւուր ի վերնատունն որպէս զԱբրահամ Տէրն զաշակերտաց ոտս լուաց. եւ զմարմին եւ զարիւնն իւր պատարագեաց։ Եւ որպէս զյելսն յԵգիպտոսէ՝ զգառն եկեր եւ զբաղարջն. եւ յաւուրն երրորդի ընդ ծով մահու անցեալ յարեաւ ի մեռելոց. եւ զքառասուն օր ի վերայ օդոյդ կացեալ փոխանակ անպատին. եւ ապա յերկինս համբարձեալ յԵրուսաղէմն վերին։ Երրորդ՝ յայտ է յաւետեաց բանէն. որ ասէր Աբրահամու եւ Սառայի թէ՝ ի յայսմ ժամանակի ի սոյն օրս՝ դարձեալ եկից, եւ եղիցի որդի Սառայի. եւ Իսահակ կոչեսցի անուն նորա որ է ցնծութիւն։ Եւ զնոյն օրն այսպէս թուեն իմաստունքն, եթէ յետ հինգ աւուրն ընդ մէջ անցելոյ՝ որ նախ քան զԱդամ արարչութեան աւուրցն, եւ հինգիցս զգայութեանցս մաքրելոյ, յեօթներորդում աւուր բաղարջակերաց օր ի չորեք շաբաթի օր յղանալ Սառայի. եւ ի հինգ շաբաթի ծնանիլ. յօրինակ եւ ի խորհուրդ Տեառն մերոյ Յիսուս Քրիստոսի ծննդեանն. որ ճշմարիտ ուրխութիւն եւ ցնծութիւն եղեւ ամենայն տիեզերաց. յորում աւետիքն էր ի չորեք շաբաթի օրն. եւ ծնունդն ի հինգ շաբաթի. զոր այլազգիք ոչ կարեն բերել ի միում ամի զաւետիսն ի չորեք շաբաթի եւ զծնունդն ի հինգ շաբաթի։ Ապա յայտ է յերիցս յայսցանէ թէ՝ յաւուր հինգ շաբաթոջ երեւեցաւ Աստուած Աբրահամու առ կաղնեաւն Մամբրէի . եւ լուաց զոտս նոցա Աբրահամ։ Եւ գիտեմ զի յերկարացաւ բանս՝ այլ ներեցէք աղաչեմ. զի ոչ էր արտաքոյ այսր խորհրդոյս։ Արդ յայսմ աւուր հայրն Աբրահամ լուաց զոտս նոցա. եւ պատարագ մատոյց եւ պարտական արար զԱստուած. վասն որոյ հայր Աստուած առաքեաց զորդի իւր որ մարմնացաւ եւ եղեւ որդի Աբրահմու ի յազգէ նորին ծնեալ. եւ վճարեաց զպարտս հօրն։ Զի որպէս Աբրահամ զոտս Աստուծոյ եւ հրեշտակացն լուաց. նոյնպէս Բանն Աստուծոյ զոտս մարդկան եւ աշակերտացն լուաց։ Եւ որպէս Աբրահամ յետ յուացման ոտիցն՝ եդ զպատարագն առաջի նոցա եւ կերին. նոյնպէս Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս՝ յետ լուացման ոտից աշակերտացն, բաշխեաց զմարմինն իւր սուրբ. եւ ետ աշակերտացն։ Փոխանակ խորանին՝ վերնատունն. եւ փոխանակ կաղնւոյն խաչն. եւ փոխանակ որթոյն՝ ինքն պատարագեալ։ Փոխանակ նկանակին բաղարջ հացն. որ է մարմին իւր։ Եւ փոխանակ կաթին արիւնն իւր սուրբ։ Եւ ընդ իւղոյն՝ շնորհ օծման հոգւոյն Սրբոյ։ Եւ այսպէս վճարեաց զպարտս նախահօրն Աբրահամու։ Զոր եւ մեք այսպէս ի նոյն խորհուրդ այսօր առեալ ջուր՝ լուանամք զոտս մարդկան. որք են պատկերք Աստուծոյ. ըստ այնմ, «արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր»։ Ե նոյնպէս իւղ եւ ձէթ խառնեալ օծանեմք. իւղն ի նոյն խորհուրդ. եւ ձէթն ի նորոյս շնորհաց։ Այս երրորդ պատճառ լուացման ոտից։ Չորրորդ՝ Մովսէս յորժամ եհան զժողովուրդն յԵգիպտոսէ, եւ անցոյց ընդ ծովն կարմիր, սիւն ամպոյն հովանի լեալ ի տիւն եւ ի գիշերն լոյսս տայր նոցա. եւ բնակեցոյց յանապատն. եւ ընկղմեցաւ ի ծովն փարաւօն։ Որ էր ի խորհուրդ մկրտութեան սրբոյ։ Որ հոգին սուրբ ամպ հովանի լինի ի տապոյ փորձանաց, եւ լոոյս մտաց ի խաւար ենցաղոյս. յայնժամ ըմկղմի ի մանալի փարաւօն զօրօքն որ է սատանայ եւ մեղքն. եւ ապա ազատիմք եւ ելանեմք անապատացեալք ի մեղաց. ի նոյն տիպն տէրն այսօր զոտս աշակերտացն լուանայ եւ առաջնորդէ յերկինս։ Հինգերորդ՝ նոյն Մովսէս մարգարէն յորժամ կանգնեաց զխորանն յանապատին, արար աւազան ջրոյ. զի քահանայքն լուասցեն զոտս եւ զձեռս. եւ ապա ի սրբութիւնն մտցեն։ Նոյնպէս եւ աստ Տէրն մեր՝ լուանայ զոտս աշակերտացն եւ ապա հրամայէ մտանել ի սրբութիւն սրբոց նորոյս օրինաց քարոզութեան եւ քահանայագոործութեան։ Վեցերորդ՝ սողոմօն շինեաց զտաճարն եւ կանգնեաց զծովն աւազան պղնձի՝ զի սրբեսցեն զոտս եւ զձեռս քահանայքն եւ պաշտօնեայքն ի տաճարին. եւ ապա կերիցեն զհացն սրբութեան եւ զգառն երեսաց եւ զգինին։ Նմանապէս եւ տէր մեր՝ նախ լուանայ զոտս աշակերտացն. աւ ապա բաշխէ զմարմինն եւ զարիւնն իւր սուրբ։ Եւ փոխանակ գառինն՝ ինքն գառն երկնաւոր նուիրի երեսացն Աստուծոյ։ Յայս միտս՝ այժմ նախ մկրտիմք եւ խոսովանիմք. եւ ապա հաղորդիմք։ Եօթներորդ՝ որպէս մկրտեցաւ ինքն տէրն ի Յորդանան ի Յովհաննէ. եւ հոգին աղաւնակերպ հանգեաւ ի վերայ. ի նոյն խորհուրդ այժմ լուանայ զոտս աշակերտացն. եւ յետոյ ի վերնատանն ի հուր եւ ի Հոգին Սուրբ. զի կատարեալ լիցի խորհուրդ մկրտութեանն ի վերայ նոցա։ Ութներորդ՝ «կատարումն օրինակաց Քրիստոս է ասէ առաքեալն». վասն որոյ զհինն կատարեաց. եւ նորոյս սկիզբն եդ։ Զի զբաղարջն ընդ եղեգին եկեր՝ այն հինն էր. յետ որոյ առեալ զջուր՝ լուաց զոտս նոցա ի հնութենէ մեղաց եւ ի հին օրինաց. եւ ապա բաշխելով զմարմինն իւր սուրբ՝ հաստատեաց զնոր օրէնս։ Իններորդ՝ որպէս Աստուած էր՝ խոնարհեցաւ եւ եղեւ մարդ. եւ աղքատութեամբ շրջեցաւ. նոյնպէս աստ գործով զխոնարհութիւնն ուսոյց եւ լուաց զոտս մարդկան. զի եւ մեք միմեանց առնիցեմք որպէս ասէր։ «Ես Տէրս եւ վարդապետս լուացի զոտս ձեր. պարտիք եւ դուք միմեանց առնել»։ Եցոյց թէ՝ յերկինս հանօղ է խոնարհութիւնն. եւ յերկնից ընկենու հպարտութիւնն. որպէս հպարտացեալն սատանայ անկաւ յերկնից. եւ նոովին ախտիւ հպարտութեան դարձեալ ընկէց ի փառաց զնա խահայրն Ադամ։ Տասներորդ՝ ի վերջին ժամն ելանելով յաշխարհէս՝ լուաց զոտս աշակերտացն։ զի ընդ ինքեան վերացուսցէ յերկրէ յերկինս. եւ հաստատեաց կտակ՝ զի վերջին բանն եւ գործն հաստատ մնասցէ ի մտի։ Յօրինակ մեզ՝ յորժամ ի վախճան մերձիմք՝ կտակ հաստատեմք. եւ ամենայն բարի բանի հոգ տանիմք եւ պատուիրեմք յետնորդացն մերոց. եւ խոնարհիմք մեղուցելոցն մերոց. որպէս եւ նա զՅուդայի զոտս լուաց։ Յասքան պատճառ՝ եւ առաւել եւս՝ տէրն այսօր խոնարհի եւ զոտս լուանայ»։ «Գայ առ Սիմօն Պետրոս»։ Տես՝ զի նախ զՅուդային լուաց. եւ նա եդ համարձակ զոտս առաջի երկնաւոր վարդապետին. եւ ոչ սարսափեցաւ. եւ ոոչ ամաչեաց ի վարդապետէն որ առաջի նորա ի ծունկս էր նկեալ, եւ սուրբ ձեռքն որ զաչս կուրին եբաց՝ շօշափեաց զպիղծ ոտս նորա. եւ նա ոչ զարհուրեցաւ. զի այնպիսի ագահութեան ախտ՝ կուրացոյց զաչս նորա, եւ յիմարեցոյց զսիրտս նորա. զի նախ արհամարհել ետ ի մտի. եւ ապա զահն եւ զամօթն եբարձ ի նմանէ։ «Եւ ասէ Պետրոս. տէր դո՞ւ զիմ ոտս լուանաս». արարիչդ՝ զարարածո՞յս. հրեղէնդ՝ զհողեղի՞ս. վարդապետդ՝ զաշակերտի՞ս. «մի լուասցես զոտս իմ յաւիտեան»։ Պատասխանի ետ Տէրն. «թէ ոչ լուասցիս՝ ոչ ունիս ընդիս մասն»։ Թէ խորհրդոյ իմոյ հակառակիս՝ ոչ մասնաւորիս ընդիս։ Եթէ ընդիս ոչ սրբիս՝ ընդիս ոչ հաղորդիս։ Եւ յոժամ լուաւ Պետրոս, ասէ վաղվաղակի. «ոչ միայն զոտս, այլեւ զձեռս եւ զգլուխս». այսինքն, թէ լուանալով մասնաւորիմ քեզ՝ ոչ միայն զմի մասն, այլեւ զերեսինն լուասցես. այս է՝ զմարմին՝ զհոգի՝ եւ զմիտս. կամ զխորհուրդ՝ զբան՝ զգործ։ Եւ ասէ ցնա՝ գլուխն ձեր ես եմ. եւ ոչ ունիմ պէտս սրբիլոյ. զի մաքուր եւ սուրբ եմ. սուրբ եմ բնութեամբ. այլեւ մկրտութեամբն ի Յորդանան։ Այլեւ օծմամբ ի պոռնիկ կնոջէն. որ եհեղ զիւղ ի գլուխ իմ։ Այլ դուք ոտք էք. սրբեցարուք՝ զի սրբութեամբ յիս յօգիք եւ մասնաւորիք լինելով գլխոյս եւ աշակերտ վարդապետիս։ Զայս ունի միտք բանին։ Եւ գիտելի է՝ զի նշանակէ օծումնս այս զվերջին օծումն որ եդաւ յառաքելոց անտի. եւ բարձաւ ի յայտնապէս ներգործելոյ վասն իրիք պատճառի. եւ թողաւ ծածկապէս որպէս աստ։ Զի ի սմին աւուր կատարի իւղ օծութեան աստուածոյս միւռոնին։ Եւ ի սմին աւուր աւազան մկրտութեան խորհրդածի։ Զի եւ ի նոյնս դարձեալ իւրղն օծութեան կարգաւորի։ Վասն զի ի սմին աւուր աւազան մկրտութեան խորհրդածի։ Զի եւ ի նոյնս դարձեալ իւղն օծութեան կարգաւորի։ Վասն զի ի սմին աւուր հինգ շաբաթոջ արարչութեանն՝ գոյացան ի ջրոյ թռչունք երկնից եւ եւ բարձրացան յօդս։ Եւ ի սմին աւուր հինգ շաբաթոջ՝ եբեր աղաւնին զշիւղն ձիթենի առ Նոյ ի տապանն ընդ երեկս, զշնորհս օծութեան նշանակելով։ Եւ ի սոյն աւուր հինգ շաբաթոջ՝ Աբրահամ լուաց զոտս հրեշտակաց. եւ տէրն ի վերնատանն զոտս աշակերտացն։ Այս է պատճառն երից խորհրդածութեանս. վասն որոյ ի մի խառնեմք զիւղն եւ զձէթն. եւ սրբեմք զզգայորւթիւնս մեր. թէպէտ ոյ յայտնի զաչս եւ զականջս. այլ զվերջին մասն ոտից։ Եւ այս վասն կրկին պատճառի։ Նախզի՝ այլ զգայարանքն կարեն գործել զմեղս մահու չափ՝ զոր ոչ կարէ սրբել օծումն. այլ ոտքն կրէ յինքն զփոշէտեսակն եւ զներելիսն. որ սրբի օծմամբն։ Երկրորդ՝ զի ոտքն ըստ այնմ որ է շօշափական անդամն՝ ծածկապէս զգայ նա զչորս տարերս, որ չորից զգայութեանցն գործ այսպէս։ Զի ոտքն զգայ զջերմութիւն հրոյն. եւ զցրտութիւն որ է ջրոյն. զգայ աւ զգիջութիւն որ է օդոյն. զգայ եւ զչորութիւն որ է հողոյն։ Եւ այսպէս է գործ չորից զգայութեանց. զի աչք զհուրն զգայ. եւ բերանն զջուրն. ականջն զօդն. եւ ձեռք զհողն։ Իսկ հօտն է ի յանօսրութենէ ջրոյն, եւ ի թանձրութենէ օդոյն։ Եւ որպէս ոտքն զամենայն զգայութեանց գործն կարէ գործել ծածկապէս. նոյնպէս կարէ զնոցին բժշկութիւնն ընդունիլ ծածկապէս. վասն որոյ այսօր փոխանակ ամենայն զգայարանաց՝ զոտն օծանեմք իւղով եւ սրբեմք։ Դարձեալ՝ զայս նշանակէ լուացումն մեր. զի ջուրն ունի ցրտութիւն եւ գիճութիւն. ցրտութեամբն բարեխառնէ եւ զովացուցնէ զտապ ցանկութեան մերոյ։ Եւ գիճութեամբն սրբէ եւ լուանայ զաղտեղութիւն մեղացն. այլեւ թեթեւացուցանէ զընթացս մեր ի ճանապարհս առաքինութեան։ Իսկ երկու ոտքն՝ զհոգին եւ զմարմին մեր նշանակեն. եւ զերկուսինն պարտ է սրբել ի մեղաց։ Եւ ոտքն ի մեզ վերջին մասն է. պարտ է զվերջին մասն մեր. այսինքն զվերջին խորհուրդս սրբել խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ. ոչ միայն զմեղս մեծամեծս, այլեւ զփոշէտեսակս՝ եւ զմասնաւորս. զի այսպէս կատարեալ սրբութեամբ՝ սրբութեանցն հաղորդիցուք։ Իսկ այն որ քահանայն լուանայ զոտն եւ մաքրէ ղենջակաւն. այն է՝ յորամ խոստովնիւք, քահանայն շնորհէ զթողութիւն մեղացն։ Իսկ սուրբ իւղովն կնիք խաչին՝ զի յորժամ մեղաց խաւկարն մեի, լոյս շնորհացն ծագէ ի հոգին եւ լուսաւորէ զնա։ Եւ զի խաչ է՝ յետ թողութեանն եւ շնորհացն՝ դարձեալ խաչիւն ամրանամք ի գնացս կենցաղոյս։ Այլեւ խաչիւն այնու՝ խաչին Քրիստոսի կցորդիմք եւ ելանեմք ի խաչ ընդ նմա. եւ բարձրանամք յերկինս. վասն այն յետոյ խաչին եւ սրբութեանցն երկիրպագանեմք եւ համբուրեմք. եւ համբուրիւն միանամք ընդ նմա։ Իսկ զի զարանց զոտս միայն լուանամք եւ ոչ զկանանց։ Այն է պատճառն՝ զի ոչ յօրինակն, եւ ոչ ի ճշմարտութիւնն կանանց լուացաւ։ Զի աբրահամ որպէս ասացաք ի վերոյ՝ զոտս արանց լուաց։ Նոյնպէս քահանայքն ի տաճարին սրբեին, եւ ոչ կանայքն. եւ սոքա օրինակք։ Իսկ ճշմարտութիւնն ի վերնատանն տէրն՝ զոտս աշակերտացն միայն լուաց. եւ դարձեալ այրն գլուխ է՝ եւ կինն ոտք. զի մի մարմին են. եւ ի գլխոյն ի ջանէ կենդանութիւնն ի բոլոր անդասն. վասն որոյ յորժամ այրն սրբի որ գլուխ է, մասնաւորի եւ կինն որ է անդամ եւ ոտք նորա։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ապա եւ վասն է՞ր այր եւ կին առանձնապէս մկրտին։ Ասեմք թէ, խորհուրդ մկրտութեանն այլ է. զի մկրտութեամբն ծնանիմք ի հոգեւոր Որդին Աստուծոյ. վասն այն առանձին պարտ է ծնանիլ յաւազանէն. որպէս առանձին ծնանմիք ի մօրծէ։ Իսկ ի սրբութիւնս այս՝ ոչ թէ վերստին ծնանի. զի մի անգամ ծնեալ է հոգեպէս. այլ այս սրբէ զաղտ եւ զփոշի մեղացն. զոր այր եւ կին կրեն ի միմեանց մի մարմին գոլով. բաւական է մի սրբութիւն մի մարմին եղելոցն։ Որգեւ զամենեսեան առ հասարակ զայր եւ զկին՝ զծեր եւ զտղայ՝ արժանի արասցէ Տէր հոգեւոր լուացմունս այսորիկ. եւ սրբութեամբ հաղորդիլ սուրբ մարմնոյ եւ արեան իւրոյ. եւ սիրով բեւեռիլ ընդ նմա ի խաչ. եւ մասնակից լինիլ չարչարանաց նորա. եւ յարութեան փառաց եւ շնորհացն արժանաւորիլ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որով եւ ընդ որում հօր միանգամայն եւ սուրբ հոգւոյն՝ վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԻԶ. Նորին դարձեալ քարոզ ոտնալուային։ «Առեալ ջուր՝ լուաց զոտս աշակերտացն»։ Յօհ. 13. 5

Խորհուրդն որ ծածկեալ է յազգաց եւ յաւիտեանց որպէս ասէ մարգարէն Եսայի, այսօր յայտնեցաւ մարդկային ազգի ի ձեռն Միածին Բանին Աստուծոյ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Զի զնա մեծի խորհրդոյն սպասաւոր եւ միջնորդ կոչէ մարգարէն ասելով. «կոչեսցի անուն նորա հրեշտակ մեծի խորհրդոյ. հզօր իշխան. ծնօղ հանդերձեալ աշխարհին»։ Եւ այնքան ծածկեալ էր խորհուրդն որ յայտնեցաւ մեզ՝ մինչեւ հրեշտակք «յեկեղեցւոյ ուսան զբազմապատիկ զիմաստութիւնն Աստուծոյ ասէ առաքեալն»։ Եւ թէ զի՞նչ էր ծածկեալ խորհուրդն յաւիտենից։ Նախ եւ առաջին այն էր՝ որ Բանն Աստուծոյ եկն աշխարհի. եւ առեալ մարմին յաստուածային Կուսէն, մարդ եղեալ վասն մարդկան փրկրկութեան։ Եւ այն չափ ծածկեալ էր խորհուրդն, մինչ զի եւ դասք հրեշտակաց որք ոչ էին սպասաւորք տնօրէնութեանն Քրիստոսի, յորժամ համբարձաւ եւ ել յերկինս, տեսեալ զմարմին նորա հարցանէին տարակուսեալ։ «Ո՞վ է սա որ դիմեալ գայ յԵդօմայ. կարմրացեալ հանդերձիւք եւ բուռն զօրութեամբ»։ Եւ պատասխանեալ ասէր. «ես եմ որ խօսիմ զարդարութիւն եւ զիրաւունս փրկութեան. հնձան հարի միայն». վասն խաչին ասէ յորժամ ճմլեցաւ ի վերայ, կարմրացեալ սուրբ եւ անապական արեամբ։ Եւ զի այսպէս ծածուկ խորհուրդ էր մարդեղութիւն բանին. վասն այն հեթանոսք յիմարին. եւ անհաւատքն ծիծաղին թէ՝ ո՞րպէս Աստուած մարդ լինի եւ ընդ մարդկան շրջի։ Երկրորդ՝ ծածուկ խորհուրդ էր փրկութիւն մարդկայինս ազգի վասն չորից։ Նախզի՝ որպէս հրեշտակք մեղանչեցին եւ ոչ փրկեցան. նոյնպէս անհաւատ թւիւր փրկութիւն մարդկան։ Երկրորդ՝ զի ասաց Աստուած Ադամայ. «յորում աւուր ուտիցես ի պտղոյն՝ մահու մեռանիցիս». եկեր եւ մեռաւ։ Երրորդ՝ զի արտաքսեաց զնա ի դրախտէն փափկութեան. եւ քերովբէիցն պահել ետ զճանապարհ ծառոյն կենաց։ Չորրորդ՝ զի դատապարտեաց զնա անիծիւք՝ փշով եւ տատասկաւ, եւ քրտամբք երեսաց. եւ թէ՝ «հող էիր եւ ի հող դարձցիս»։ Եւ այսպէս չորիւք պատճառաւ՝ անգիտելի էր փրկրութիւն մարդկան. եւ ի ձեռն փրկչին մերոյ յայտնեցաւ։ Եւ զի հրեշտակք որք եղեն դեւք՝ ոչ փրկեցան։ Նախզի՝ ոչ ունէին զղջումն. իսկ մարդն զղջացաւ. վասն այն փրկեցաւ։ Երկրորդ՝ զի հրեշտակաց մասն կորեաւ, եւ բոլորն մնաց. իսկ մարդն բոլոր ծննդօք իւրովք կորեաւ. եւ թէ ոչ էր փրկեալ՝ բոլոր ազգ մարդկան կորուսեալ լինէր եւ ջնջեալ յաշխարհէ. վասն որոր՝ Բանն Աստուծոյ մարդ եղեւ, եւ զդատապարտութիւն նախահօրն ի յինքն ընկալաւ. եւ մեռաւ մարմնով եւ ի գերեզման եւ ի դժոխս եմուտ եւ ազատեաց զհոգիսն , եւ եհան վերստին ի դրախտ արքայութեան երկնից։ Երրորդ՝ ծածուկ խորհուրդ էր փրրկութիւն հեթանոսաց՝ եւ կորուստն հրէից։ Զի հրեայքն բազմամօք յառաջ ծանեան զԱստուած. եւ ունէին զօրէնս եւ զմարգարէս. եւ յազգէ նոցա երեւեցաւ Քրիստոս. եւ առ նոսա քարոզեաց։ Եւ նոքա ոչ հաւատացին. այլ անարգեցին զփրկիչն իւրեանց եւ ի խաչ հանին, եւ տիրասպանք եղեն։ Վասն որոյ՝ «յԱստուծոյ աչացն ելին, եւ ամենայն մարդկան ատելիք եղեան»։ Իսկ ազգն հեթանոսաց՝ ոչ ունէին օրէնս եւ ոչ մարգարէս. յորժամ լուան զքարոզութիւն առաքելոցն՝ հաւատացին ի Քրիստոս. եւ հասին փրկրութեանն Իսրայէլի. եւ աւազանաւն եղեն շնորհօք որդիք Աստուծոյ. եւ ժառանգորդ արքայութեանն երկնից։ Չորրորդ՝ այս էր ծածուկ խորհուրդն. որ ոչ միայն մարդացաւ Բանն Աստուծոյ, այլ խոնարհեցաւ կամաւ ի չարչարանս . օրհնութիւնն՝ զանէծս ընկալաւ. եւ կեանքն զմահ ճաշակեաց. որ ամենեցուն պաշտելին էր՝ պաշտեաց եւ սպասաւորեաց մարդկան. որպէս այսօր խոնարհեցաւ ի ծունկսն եւ լուաց զոտս աշակերտաց իւրոց։ Եւ այսպէս զամենայն խորհուրդ տնօրէնութեան իւրոյ՝ ծածուկ կատարեաց. զի մի գիտասցէ թշնամին սատանայ եւ խափան լիցի փրկութեան մարդկան որպէս ասէ առաքեալն։ «Ոչ ոք յիշխանաց աշխարհիս այսորիկ ծանեաւ. զի թէ էր ծանուցեալ՝ ոչ արդեօք զՏէրն փառաց ի փաչ հանէին»։ Վասն որոյ այսօր՝ յորում հանդերձեալ էր Տէրն մեր մեռանիլ եւ զմեզ կեցուցանել, եկեալ ի վերնատունն խորհրդոյ՝ զհին օրէնս ի կատարումն հանեալ. եւ նորոյս օրինաց սկիզբն եդեալ, յառնէ ի սեղանոյն. եւ հանէ զհանդերձն. եւ կապէ զղենջակ, եւ արկանէ ջուր ի յանօթ. եւ լուանայ զոտս աշատկերտացն։ Եւ թէ վասն է՞ր՝ եւ զի՞նչ է խորհուրդն լուանալոյ զոտս նոցա։ Պարտ է ի սկիզբն արարչութեան աշխարհիս ընթանալ. եւ ըստ կարգի ցուցանել զխորհուրդն։ Զի վասն բազում պատճառի ասեն վարդապետք. եւ դնեն տասն պատճառ։ Նախզի՝ յառաջին արարչութեան աւուր՝ «արար Աստուած զերկինս եւ զերկիր. զլոյս եւ զայլն. որպէս ասէ մեծ մարգարէն Մովսէս»։ Յերկրորդ օրն՝ զհաստատութիւն. եւ անջրպետաց ի մէջ վերին ջրոյն եւ ներքին։ Եւ յերրորդ օրն՝ արար զծովն. եւ ցամաքեցաւ երկիր. եւ բղխեցոյց զբոյսս եւ զտունկս։ Եւ ի չորրորդ օրն՝ զլուսաւորսն զարեգակն եւ զլուսին եւ զաստեղս։ Եւ ի հինգերորդ օրն որ էր հինգ շաբաթի՝ գոյացոյց ի ջրոյ զլօղակս. եւ զթռչունս որ ի յօդս։ Այսպէս եւ յայս հինգ շաբաթի որս՝ լուաց զոտս աշակերտացն. եւ թեթեւացոյց զնոսա թռչիլ յերկինս. զի ծանիցի թէ, նոյն Աստուած է որ յաւուր հինգ շաբաթոջ ի ջրոյ գոյացոյց զթռչունս. եւ յայսմ հինգ շաբաթոջ ի վերնատանն լուաց զաշակերտսն։ Այս է առաջին պատճառ։ Երկրորդ՝ զի նախաստեղծքն Ադամ Եւա յաւուր ուրբաթուն ոտիւք գնացին ի ծառն եւ կերին ի պտղոյն. եւ յանցեան ի պատուիրանն Աստուծոյ. վասն որոյ դատապարտեաց զգարշապարս նոցա եթէ, «օձն սպասեսցէ ձեր գարշապարիցդ». վասն որոյ լուաց զոտս աշակերտացն. եւ ազատեաց ի դատապարտութենէ նախաստեղծիցն։ Երրորդ՝ յետ այնորիկ մարդկրային ազգս զանազան մեղօք շաղախեցաւ եւ ապականեցաւ. որպէս ասէ գիրն. «ապականեաց ամենայն մարմին զճանապարհս իւր ի վերայ երկրի». վասն որոյ Աստուած ջրով հեղեղին սրբեաց զաշխարհս. եւ կորոյս զմեղս եւ զմեղսասէրսն. եւ մնաց Նոյ եւ որդիքն իւր . եւ արդարութեամբ սերմն եւ սկիզբն եղեն աշխարհի։ Նոյնպէս եւ տէր մեր լուաց զոտս աշակերտացն. եւ սրբեաց զնոսա յամենայն գնացից մեղաց. եւ նոքա սրբութեամբ ծնօղ եւ սկիզբն եղեն ամենայն հաւատացելոց։ Չորրորդ պատճառ՝ զի Աբրահամու երեւեցաւ Բանն Աստուծոյ երկու հրեշտակօք. եւ նա լուաց զոտս նոցա. եւ եբեր բաղարջ եւ կաթն եւ կոգի եւ որթն զոր խորավեալ կերին։ Այսպէս կամեցաւ այսօր Բանն Աստուծոյ զոտս որդւոցն Աբրահամու լուանալ եւ զպարտսն վճարել։ Եւ փոխանակ բաղարջին՝ ետ նոցա զմարմին իւր. եւ կաթին զիմաստութիւնն. եւ կոգւոյն զլոյս շնորհացն։ Եւ փոխանակ որթոյն՝ ինքն Քրիստոսի եզն պարարակ զենաւ։ Հինգերորդ՝ մարգարէն Մովսէս յորժամ եհան զժողովուրդն յԵգիպտոս, զծովն պատառեաց. եւ ապա եհան յանապատն եւ մանանայիւն կերակրեաց. այսպէս եւ Տէր մեր՝ որոշեաց զաշակերտսն յազգէն հրէից. եւ լուաց զոտս նոցա. եւ ապա երկնային մանանայիւն կերակրեաց զնոսա։ Վեցերորդ՝ նոյն Մովսէս մարգարէն ի յանապատին աւազան կազմեաց. եւ քահանայքն լուանային զոտս իւրեանց. եւ ապա մտանէին ի սրբութիւնն։ Նոյնպէս սողոմօն ի տաճարին աւազան կազմեաց պղնձի. եւ սոքա նշանակեն զսրբութիւն աւազանին։ Այսպէս եւ Քրիստոս աւազան կազմեաց եւ լուաց զոտս աշակերտացն. զի կարողասցին ի սուրբ տաճարն մտանել. այսինքն, ի նորս եկեղեցի. եւ նորոյս լինիլ քարոզ։ Զի ցուցցէ թէ՝ հին եւ նոր օրինացս մի եւ նոյն Աստուածն է։ Եօթներորդ՝ յԵսու նաւեայ յետս դարձոյց զՅորդանան, յորժամ ոտք քահանայիցն մխեցան ի գետն. եւ ապա էանց ժողովուրդն յերկիրն պարգեւաց։ Այսպէս ճշմարիտն Յիսուս եւ փրկիչ մեր՝ զոտս աշակերտացն մխեաց ի ջուրն. եւ զգետ մեղացն որ գայր յԱդամայ հետէ՝ ի յետս դարձոյց. եւ ապա եհան զնոսա յերկիրն պարգեւաց ի վերինն Երուսաղէմ։ Այս եօթներորդ միտքս՝ օրինակաւ է ըստ հնոյն. որ լուաց Քրիստոս զոտս աշակերտացն։ Ութներորդ եւ ճշմարտութիւնն՝ զի նախ զոտս լուաց. եւ ապա զմարմին եւ զարիւնն իւր սուրբ բաշխեաց նոցա. եւ զայս կացոյց խորհուրդ. զի պարտ է մեզ մկրտիլ եւ ապա հաղորդիլ. զի ոչ մկրտեալքն՝ ոչ հաղորդին. զի մկրտութիւն է դառն ամենայն շնորհաց եւ խորհրդոյ. եւ հաղորդութիւնն կատարումն. վասն այն յամենայն խորհուրդս՝ թէ մկրտին, թէ դրոշմին, թէ խոստովանին, թէ պսակին եւ այլն, ի կատարումն հաղորդեն զամենայն։ Իններորդ՝ որպէս նախ մկրտեցաւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ եւ ապա բարձրացաւ ի խաչն՝ եւ ապա ել յերկինս. զի զխաչն որպէս զաշտարակ եւ որպէս զսանդուխ կազմեաց. եւ ինքն ել ի վեր ի յերկինս. այսպէս եւ զոտս աշակերտացն նախ լուաց. եւ ապա առինքն խաչիւն իւրով յերկինս կոչեաց։ Նոյնպէս եւ ամենայն հաւատացեալք նախ մկրտին . եւ ապա կարողանան յերկինս ելանել։ «Եւ որ ոչ մկրտի՝ ոչ կարէ մտանել յարքայութիւնն երկնից ասէ ճշմարտութիւնն»։ Տասներորդ՝ լուաց զոտս աշակերտացն եւ ուսոյց զկատարեալ խոնարհութիւնն. զի ամենայն տնօրէնութիւն Միածնին՝ խոնարհութիւն էր. որպէս ի սկիզբն ի յաղքատ մօր ծնաւ . եւ խանձարրապէտ ի մսուր բազմեցաւ. եւ հետիոտս շրջեցաւ. եւ վաստակեցաւ եւ նախատեցաւ. քաղցեալ եւ ծարաւեցաւ եւ տնանկացաւ։ Նոյնպէս եւ այսօր խոնարհեցաւ եւ զոտս լուաց աշակերտաց իւրոց. զի եւ մեք զնոյն ուսանիմք եւ միմեանց առնիցեմք։ Նախ ընդդէմ հպարտացելոյն սատանայի՝ որ հպարտութեամբն անկաւ ի յերկնից. վասն որոյ եւ մեք խոնարհեսցուք՝ զի յերկինս ելցուք. որպէս ասէ աւետարանն. «զխոնարհս բարձրացոյց՝ զկարօտեալսն ելից բարութեամբ. եւ զամբարտաւանն արձակեաց ունայն»։ Վասն որոյ յետ լուանալոյն զոտսն՝ ասէ աշակերտացն. «օրինակ մի ետու ձեզ. զի որպէս ես ձեզ արարի՝ եւ դուք առնիջիք միմեանց»։ Եւ զի՞նչ է խոնարհութիւնս մեր առ նորայն. մեք մարդիկ ստեղծուածք ի հողոյ՝ եւ մարդոյ հողածնի խոնարհիմք. իսկ նա Աստուած արարիչ երկնի եւ երկրի՝ մարդկան եւ հողոյ խոնարհի։

Գլուխ ՃԻԷ. Նորին դարձեալ ի խորհուրդ սուրբ աւազանին։ «Արար Մովսէս աւազան ջրոյ. զի լուասցին քահանայքն եւ մի՛ մեռցին»։ Ելից. 30. 18։

Գրեալ է ի գիրս արարածոց. յորժամ նահապետն Յակօբ էջ ի միջագէտս ասորւոց, ետես դաշտ մի մեծ եւ ջրհոր ի նմա. եւ երեք հօտք. եւ վէմ մի եդեալ ծածկոյթ ջրհորոյն։ Եւ որպէս նշանակէ մարմինն զհոգին՝ այսպէս եւ հինն զնորս. եւ օրինակն ճշմարտութիւնն։ Արդ՝ դաշտ մեծ նշանակէ զաշխարհս. իսկ միջագետն՝ է բնակութիւն մարդկան. ի մէջ եկուց գետոց՝ այսինքն, ի մէջ ներքին ծովուց եւ վերին ջրեղէն կամին։ Զի ի վեր քան ջրեղէն կամարն՝ են բնակութիւնք հրեշտակաց որպէս երկիրն պարգեւաց. եւ ի ներքոյ անդնընդոց դադարք դիւաց եւ դժոխք որպէս Բաբիլօն։ Իսկ Յակօբ՝ նշանակէ զՏէր մեր որ էջ յերկնից յազգս մարդկան. եւ եղեւ մարդ եւ ստացաւ կրկին ժողովուրդ զհէրայս եւ զհեթանոսս։ Իսկ ջրհորն նշանակէ զխորհուրդ աւազանին։ Եւ երեք հօտքն կարօտ ջրոյն՝ այսինքն, հրէայք եւ հեթանոսք եւ մեռեալք նոցին. որք կարօտ են շնորհաց աւազանին։ Եւ վէմ ծածկոյթն է ծանրութիւն օրինակաց հրէից. եւ կարծր անհաւատութիւն հեթանոսաց. յորոց ծածկեալ է խորհուրդ աւազանին ծննդեան. մինչեւ եկն Հռաքէլ՝ որ նշանակէ զսուրբ եկեղեցի։ Եւ ապա Յակօբ տապալեաց զվէմն, եւ արբոյց զխաշինս։ Այս է՝ մինչ փեսայն Քրիստոս եւ հարսնացեալն եկեղեցի դիպեցան միմեանց. եւ Տէր մեր Քրիստոս շրջեաց զծանրութիւն օրինացն. եւ թեթեւացոյց ի թիկանց հեթանոսաց . եւ զնահաւատութիւն ի հաւատս փոխեաց. եւ ապա մկրտաեցան աւազանաւն. եւ ցանկութիւն մեղացն զովացաւ. եւ աղտն սրբեցաւ. որպէս ասէր Յակօբ. մինչ օր կայ՝ արբուցէք զխաշինսդ՝ եւ տարէք յարօտ։ Այս է, ի սկզբանէ մինչ ի կատարումն՝ մին օր է համարեալ։ Ասաց Տէրն աշակերտացն. «չեւ է կատարած աշխարհի». նախ մկրտեցէք զբանաւոր հօտդ. եւ յիմանալի կերակուրն արածեցէք. որ է փրկական մարմին եւ արիւնն Տեառն. մինչեւ ի կատարածի՝ ժողովեսցին յարքայութիւնն երկնից։ Եւ երեք գործ նոր ցուցաւ ի Յակօբայ։ Նախ՝ զօրութիւնն որ շրջեաց զվէմն. զոր ամենայն հովիւքն ոչ կարէին. նշանակէ զկարօղ զօրութիւն տեառն մերոյ. որ գիրկս էած օրինացն, կատարելով զամենայն. եւ ապա եբարձ թեթեւացոյց. զոր ամենայն հովիւքն հրեշտակք եւ մարդիկք՝ նա նահապետք եւ մարգարէք՝ ոչ կարէին բառնալ զծանրութիւնն օրինացն։ Երկրորդ գործ՝ ողորմութիւնն էր՝ որ արբոյց զխաշինսն. նոյնպէս ողորմութիւն Տեառն մերոյ՝ երեւի ի ծնունդս աւազանին. որ միայն շնորհօք եւ ողորմութեամբ քաւէ զամենայն մեղս նոցա. զսկզբնականն եւ զներգործականն։ Երրորդ գործ՝ համբերութիւնն էր Յակօբայ. որ երկայնամիտ ծառայեաց զեօթն ամ. եւ էառ զԼիա։ Եւ եօթն ամ դարձեալ ծառայեաց վասն Հռաքէլի. եւ յետ եօթն ամի դարձաւ ի տուն իւր հայրենի։ Որ նշանակէ զերկայնամիտ ներողութիւնն Աստուծոյ յերեք ժամանակս վասն դարձի մեղաւորացն. այսինքն մանկութիւնն. երիտասարդութիւնն եւ ծերութիւնն։ Եւ կամ առաջին եօթն թիւն որ է շնորհալի եւ խորհրդաւոր՝ նշանակէ զժամանակ ներողութեանն մինչ ի յօրէնսն Մովսէսի. եւ ապա էառ իւր ժողովուրդ զազգն հրէից։ Եւ միւս եօթն՝ մինչ ընկալաւ զհարսնացեալ եկեղեցի. այսինքն, զազգս քրիստոնէից։ Եւ միւսն՝ մինչ ի կատարած աշխարհի. եւ ապա առ հասարակ զհին եւ զնոր ժողովուրդն տանի ի տուն հօր իւրոյ ի վերինն Երուսաղէմ յարքայութիւնն երկնից։ Դարձեալ խորհուրդ աւազանին՝ նշանակեցաւ յերեք գաւազանսն Յակօբայ. որ նկարեալ գերծեաց եւ եդ յաւազանսն. եւ յորժամ ըմպէին խաշինքն, համակ սպիտակ յղանային. եւ ծնանէին խայտ եւ պիսակ զամենայն ծնունդսն։ Արդ՝ ոչխարքն տեսանեն զերկինս եւ զամենայն՝ աստեղս, եւ զերկիր եւ զծառս եւ զծով, եւ ոչ տպաւորին կերպարանքն ի նոսա։ Այլ այս մեծ եւ սոսկալի խորհուրդ նշանակէր ի մեզ. զի յորժամ հաւատամք յամենասուրբ երրորդութիւնն եւ մկրտիմք, նկարեալ տեսանեմք զպէսպէս շնորհս զոր բաժանէ մի եւ նոյն հոգի որպէս եւ կամի. ըստ այնմ, «ումեմն ի հոգւոյն տուեալ է բան իմաստութեան. այլում բան գիտութեան. ազգս լեզուաց եւ այլն»։ Եւ ապա յետ անորիկ յղանամք սիրովն Աստուծոյ. եւ ծնանիմք զփրկութիւն հոգւոյ. որպէս ասէ մարգարէն. «յահ եւ յերկիւղ քո յղացեալ երկնեցաք. եւ ծնաք զհոգի փրկութեան». այսինքն, գործով առաքինութեան։ Զի որպէս յղացումն ունի կրկին ցաւ, եւ կրկին հեշտութիւն»։ Առաջին ցաւ է յղացումն. եւ երկրորդ ցաւ՝ երկն ծննդեան։ Նոյնպէս եւ առաքինի հոգին ունի ահ եւ ցաւ ի ներկայս զգործս խիստ ճգնութեան եւ չարչարանաց. ունի եւ երկիւղ հանդերձելոյն զսպառնալիս գեհենոյն։ Եւ վասն այսորիկ երկնչի յԱստուծոյ՝ եւ հեռանայ ի չարէ. ըստ այնմ, «երկիւղիւ Տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ». վասն այսորիկ ասէ՝ «յահ եւ յերկիւղ քո յղացեալ երկնեցաք»։ Եւ որպէս յղացումն ունի կրկին հեշտութիւն. այսինքն, նախ բնական ցանկութիւնն՝ որով հեշտանայ։ Երկրորդ՝ սէր զաւակաց՝ զի ծնանի մարդ յաշխարհս։ Նոյնպէս եւ ի հոգեւորն՝ է կրկին հեշտութիւն։ Նախ սէրն Աստուծոյ որով անքակտելի կապով միանայ Հոգի առ Աստուած. որպէս ասէ առաքեալն։ «Ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի». եւ սիրոյն Աստուծոյ հեշտութիւն ծագի ի հոգի մարդոյն, որով զմայլի եւ ուրախանայ անտրտում խնդութեամբ. եւ զամենայն ցաւս ոչ ինչ համարի։ Այս ի կեանս յայս։ Երկրորդ՝ հեշտութիւն է պտուղ սիրոյն Քրիստոսի. որ աստ հաւատով եւ յուսով ակն ունիմք. եւ անդ զպտուղ սիրոյ վայելեմք եւ փրկեալք հոգւով՝ ժառանգեմք զկեանսն յաւիտենից. որպէս ասէ. «ծնաք զհոգի փրկութեան մերոյ». առաւել կամ նուազ գործոցն զանազանութեան Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ի միոյ հօրէ Ադամայ եմք. պարտ էր ամենեցուն միապէս ծնանիլ զփրկութիւն հոգւոյ։ Ասեմք՝ թէպէտ զմի բնութիւն ունիմք։ Այլ զի բանական եմք եւ զանազան բարս ունիմք. եւ կամս եւ խորհուրդս. վասն որոյ ըստ զանազան բարուցս մեր՝ զանազան գործս առաքինութեան ստանամք։ Եւ լինին ոմանք առաջին . ոմանք միջին. ոմանք վերջին. այսինքն հարիւրաւոր. վաթսունաւոր. եւ երեսնաւոր. եւ զամենեսեան ընդունի Աստուած։ Զայս նշանակէ՝ խայտախարիւն ծնունդ. զի զանազան ունիմք զառաքինութեան գործս, եւ ոչ միակերպ։ Դարձեալ՝ նշանակէ պիսակն՝ զի ունիմք զհաւատս նահապետացն . որպէս «զհաւատաց Աբրահամ յԱստուած, եւ արդարացաւ»։ Այլեւ ունիմք զգործս օրինացն. եւ յերկուց խառնմանէ ի հաւատոց եւ ի գործոց՝ արդարանամք քրիստոնեայքս. կամ զի ունիմք կրկին սրբութիւն. այսինքն, զմկրտութիւն սուրբ որով մաքրիմք ի սկզբնական մեղաց, եւ յետոյ յորժամ մեղանչեմք, դարձեալ սրբիմք խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ ի ներգործական մեղաց։ Զայս նշանակէ խայտ եւ պիսակն գոլ։ Իսկ երեք գաւազանն՝ հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն է մեր, զոր ունիմք առ Աստուած. եւ նովաւ ծնանիմք յաւազանէն։ Դարձեալ՝ կոչումն Երրորդութեան Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, առ որ մկրտիմք։ Այլեւ երեք են ծնուցիչք. հոգին եւ քահանայն եւ ջուրն. հոգին է ներգործական պատճառ՝ որ ծնանի որդիս. եւ քահանայն գործիական պատճառ՝ որ սպասաւոր է. եւ ջուրն նիւթական պատճառ՝ որ սրբէ զհոգիս։ Հոգին է որպէս հայր. եւ աւազանն որպէս մայր. եւ քահանայն որպէս դայեակ մանկաբարձ։ Եւ որպէս անդ ի յօրինակն էր Յակօբ՝ եւ գաւազանքն գերծեալք՝ եւ ջուրն որով խաշինքն ծնանէին. նոյնպէս եւ աստ ի ճշմարտութինս՝ է քահանայն որպէս Յակօբ. եւ կոչումն երրորդութեան որպէս գաւազանքն. եւ ջուրն նոյն՝ որով ծնանին բանաւոր եւ նշանաւոր հօտք Աստուծոյ, դրոշմեալք Սուրբ եւ աստուածալոյս մեռոնաւն։ Եւ անդ երեք դասք ջոկեցան հօտքն։ Նախ նորածին խայտքն՝ որք էին բաժինք Յակօբայ. որք նշանակեն զազգս քրիստոնէից՝ որք եղաք սեփհական ժողովուրդք եւ բաժինք Քրիստոսի։ Երկրորդ հօտք համակ սպիտակքն ծնօղքն նոցին. զորս արածէր Յակօբ. նշանակեն զազգն Իսրայէլի որ է հին ժողովուրդ Աստուծոյ. եւ զնահապետսն որք ծնօղք են առ հասարակ. որպէս խոյք եւ քօշք։ Իսկ երրորդ բաժին հօտքն գորշ եւ սեւ. զոր որոշեաց լաբան եւ հեռացոյց յերեք աւուր ճանապարհ, որք գազանակուրք եղեն. նշանակեն զազգն հեթանոսաց. որք մոլորեցան զհետ կռոց եւ անօրէն գործոց. գազանակուրք եղեն եւ բաժինք դիւաց։ Իսկ յերեք աւուր ճանապարհ հեռացն նոքա. նախ է ժամանակս. զի ամենայն ժամանակք յերեք որոշին. յանցեալն՝ ի ներկայս՝ եւ յապագայն։ Զի յամենայն ժամանակս՝ որոշեալ են անհաւատք ի հաւատացելոց. եւ ոչ ինչ ունին բաժին եւ մասն առ միմեանս. որպէս ասէ առաքեալն. «Զի՞նչ բաժին է լուսոյ ընդ խաւարի. կամ Քրիստոսի ընդ Բելիարայ. կամ տաճարի Աստուծոյ եւ մեհենաց։ Երկրորդ՝ երեք աւուրքն՝ նշանակեն զերեք որպիսութիւն կենաց մերոց։ Այսինքն, ի կեանս յայս. եւ յետ մահու. եւ յետ յարութեանն։ Զի ի կեանս յայս՝ հաւատովք եւ գործովք որոշին անհաւատք ի հաւատացելոց։ Եւ յետ մահու՝ տեղեաւ եւ կայանիւ զանազանին։ Եւ յետ յարութեանն՝ հատուցմամբ գործոց. զի ընկալցին բարիքն զկեանս յաւիտենականս. եւ չարքն զտանջանս անվճարս։ Զայս նշանակէր երից աւուրց բաժանումն հօտիցն։ Դարձեալ՝ երեք անգամ նշանակեցաւ խորհուրդ աւազանին առ ջրհորն երդման. զոր մեծն Աբրահամու եւ Աբիմելիք թագաւորն ուխտ եւ եդին եւ դաշինս միմեանց՝ չառնել վնաս իրեաց. զոր յԵսու որդի Նաւեայ պահեաց զայս երդումնս . եւ ոչ գերեաց զորդիս նոցա։ Արդ՝ ջրհորն երդման՝ նշանակէ զջուր աւազանին. եւ Աբիմելիք զհայր եւ զթագաւորն Աստուած. եւ Աբրահամ զազգ հաւատացելոց։ Արդ՝ ի ջուր աւազանին լինի ուխտ եւ երդումն մեր։ Եւ զի՞նչ է երդումն. այս է՝ հեռանալ ի չարէն, եւ մերձիլ առ բարին։ Արդ՝ հեռանալն ի չարէն նշանակէ զայն՝ յորժամ գամք ի մկրտութիւն, նախ հրաժարիմք ի սատանայէ եւ յամենայն գնացից նորա. եւ զհանդերձն մերկանամք. իբր զհին գործս մեղաց մերկացաք յանձնէ ի յարեւմուտս կոյս՝ ուստի իշխանութիւն է խաւարին օդայնոց։ Իսկ մերձիլ ի բարին այն է՝ որ դառնամք յարեւելս ի լուսաւոր հաւատս. եւ դաւանեմք զամենասուրբ Երրորդութիւնն, եւ զմարդեղութիւնն Քրիստոսի. եւ ապա լուսաւորեալք հաւատովք՝ լուսմաւորիմք մկրտութեամբն։ Այս է երդումն եւ ուխտն զոր ուխտեմք Աստուծոյ. զոր եւ պաշտօնեայք այսմ գործոյս՝ երդմնեցուցիչք կոչին։ Իսկ ի նոյն ժամն Հայրն երկնաւոր ուխտէ մեզ զարքայութիւնն, եւ զփրկութիւնն ի ձեռաց թշնամւոյն փոխանակ այնր զի մեք հրաժարիմք ի չար գործոց փրկէ զմեզ յիշխանութենէ սատանայի եւ ի տանջանաց դժոխոց։ Եւ փոխանակ հաւատոյ դաւանութեանն՝ տայ մեզ զժառանգութիւն արքայութեանն երկնից։ Արդ՝ որքան մեք հաստատիմք յուխտն մեր ի գործս սրբութեան, եւ ի հաւատս ուղղափառս, եւ հայրն եւ թագաւորն Աստուած՝ անփոփոխ է ի խոստմունսն։ Ապա թէ մեք ուխտազանց զինիմք, եւ ուրանամք հաւատովք կամ գործովք, յայնժամ եւ նա ուրանայ զմեզ. եւ հանէ ի ժառանգութենէ իւրմէ. ըստ այնմ թէ, «որ ուրանայ զիս առաջի մարդկան, եւ ես ուրանամ զնա առջի հօր իմոյ որ յերկինս է»։ Եւ որպէս կրկին է ուրախութիւն մեր. այսինքն կամ հաւատով, կամ գործով. նոյնպէս եւ նա կրկին ուրանայ զմե. զի հանէ յարքայութենէն. եւ մտանէ տանջանաց դժոխոց։ Եւ այս եւս գիտելի է՝ զի ի վերայ ջրհորոյ երդմանն՝ Իսահակ որդին Աբրահամու եւ Աբիմելիք թագաւորն՝ կրկին երդումն եւ ուխտ եդին միմեանց. որ նշանակէ զերկրորդ ուխտ եւ դաշին հաշտութեան. այսիքն, զխոստովանութիւն մեղաց։ Զի կրկին է աւազան մաքրութեան. նախ մկրտութիւնն։ եւ երկրորդ խոստովնութիւն. վասն որոյ ի խոստովանութիւնն յորժամ զմեղսն խոստովանիմք, պարտ է եւ զհաւատոյ դաւանութիւն խոստովանիլ. որպէս ի մկրտութիւն նախ հրաժարեցաւ եւ ապա դաւանեաց. նոյնպէս եւ աստ նախ պարտ է, զի խոստովնեսցի զմեղս եւ հրաժարեսցի ի չարէն. եւ ապա դաւանել զխոստովնութիւն հաւատոյն ի Հայրն եւ յՈրդին եւ ի Հոգին Սուրբ. ուստի շնորհի քաւութիւն մեղաց։ Եւ ապա քահանայն տայ զարձակումն անուամբ երրորդութեանն, եւ ի կարգէ իշխանութեանն զոր ընկալաւ ի Քրիստոսէ թէ, «զոր կապիցէք՝ եղիցի կապեալ. եւ զոր արձակիցէք՝ եղիցի արձակեալ»։ Եւ որպէս նա Իսահակն յետ երդման ջրհորոյն սեղան կանգնեաց Աստուծոյ. նոյնպէս մկրտեալն եւ խոստովանեալն զմեղս՝ իւրաքանչիւր ոք զիւր սիրտն սեղան կանգնէ Աստուծոյ. եւ զինքն պատարագէ ի վերայ սեղանոյն։ Այս է զհոգի եւ զմարմին, եւ զբանեղէն պատարագս մեր։ «Զի զսիրտ Սուրբ եւ զՀոգի խոնարհ Աստուած ոչ արհամարհէ»։ Զայս նշանակէ խորհուրդ մկրտութեան աւազանին. եւ մաքրութիւն ապաշխարութեանն։ Որեւ այս օր՝ ունի զխորհուրդ աւազանին. եւ զխորհուրդ օծման։ Զի ջուրն որով լուանամք զկրկին ոտս՝ զհոգի եւ զմարմին մեր նշանակէ որ սրբիմք ի մեղաց։ Եւ իւղն որով օծանիմք՝ զօծմանն ունի զխորհուրդ. որով տկարացաք ի գնացս աշխարհի. եւ կրեցաք ի մեզ զփոշէտեսակ յանցանս։ Արդ՝ զայն որ մեծամեծ եւ մահու չափ մեղք էր՝ քաւեաց խոստովանութիւնն եւ ապաշխարութիւնն պահոցս քառասնորդաց. աղօթքն՝ ողորմութիւնն , եւ այլն. իսկ զներելի մեղսն եւ զփոշէտեսակսն՝ այս օծումնս քաւ է եւ սրբէ ի մէնջ։ Եւ թէ ոք ասիցէ, օծումն հիւանդաց՝ բոլոր զգայութեանց էր։ Ասեմք թէ՝ զայն օծումն որ բոլոր զգայութիւնն օծանի՝ ընկալաք ի մկրթեանն ծածկապէս. զի ի մկրտութեանն՝ երեքին խորհուրդն կարտարի։ Նախ մկրտութիւնն՝ յորժամ ի ջուր աւազանին մկրտիմք յանուն Սուրբ Երրորդութեանն։ Երկրորդ դրոշմն՝ զոր ի ճակատն եւ ի գագաթն եւ ի սիրտն դրոշմեմք. վասն զի դրոշմն՝ խորհուրդ է մկրտութեան. գագաթն է տեղիք իմաստութեան . եւ սիրտն արիութեան. եւ ճակատն ամօթոյ. զի առանց ամօթոյ եւ ահի զհաւատն խոստովանեսցի առաջի ամենայն մարդկան։ Իսկ երրորդ խորհուրդն՝ օծումն է. որով օծանեմք Սուրբ մեռոնաւն զամենայն զգայութիւնս. զաչս. ականջս. զհոտոտելիս. զբերանս. զոտս. եւ զձեռս. եւ զթիկնամէջս։ Եւ այս ծածուկ վասն այն՝ զի խորհուրդ օծմանն կատարեսցի. եւ խոստովանութիւնն ոչ բարձցի. զի յառաջին ժամանակս՝ յորժամ յայտնապէս օծանէին Սուրբ իւղով եւ ձիթով զհիւանդս, բարձաւ խոստովանութիւնն յայգէ մերմէ. որպէս ի վրաց եւ յասորւոց բարձեալ է. վասն այն այսօր յայտնապէս ի նոյն խորհուրդ օծմանն՝ զոտս լուանամք. եւ ձէթ եւ իւղ օրհնեալ օծանեմք։ Եւ այս վասն վեց պատճառի։ Նախ՝ ջուրն զհին լուացումն նշանակէ. որով քահանայքն լուանային զձեռս եւ զոտս. եւ ապա մատնէին ի տաճարն. եւ ձէթն եւ իւղն՝ զնոր լուացման շնորհս նշանակէ. եւ երկուքն նիւթ են լուսոյ. եւ նոր լուացումն է որ լուսաւորէ զմեզ։ Երկրորդ՝ ասէ Յօհաննէս ի կաթուղիկէն. «սա է որ եկն ջրով եւ հոգւով եւ արեամբ» ջուրն այն էր՝ յոր մկրտեցաւ Քրիստոս ի Յորդանան. եւ էառ զհոգին սուրբ. եւ զարիւնն եհեղ ի վերայ խաչին։ Նոյնպէս եւ այսօր ջուրս նշանակէ զջուրն Յորդանանու. եւ ձէթն զօծումն հոգւոյն. երւ իւղն զարիւնն. զի արիւնն է որ փոխի եւ լինի կաթն. եւ չարչարեալ՝ լինի իւղ. որ զչարչարանս Քրիստոսի նշանակէ։ Երրորդ պատճառ՝ ջուրն նշանակէ զսրբութիւնն հօրն. իւղն նշանակ է զշնորհս հոգւոյն. որով յայտ է՝ զի երերորդութեանն խորհրդով սրբիմք այսօր լուացմամբ։ Չորրորդ պատճառ՝ ջուրն սրբէ զմարմինս ի մեղաց. եւ իւղն զհոգիս. եւ ձէթն զմիտս լուսաւոր կազմէ։ Հինգերորդ՝ հոգիս ունի բան՝ եւ ցասումն եւ ցանկութիւն որովք մեղանչեմք։ Արդ՝ ջուրն զցանկութիւն մեղացն սրբէ, եւ զովանայ հոգիս. եւ իւղն կակղացուցանէ զցասումն եւ զխոստութեամբ. եւ ձէթն լուսաւորէ իմաստութեամբ եւ խոհեմս գործէ զբանին մասունս։ Վեցերորդ՝ ջուրն զհաւատն զօրացուցանէ ի մեզ. եւ իւղն զյոյսն հաստատէ. եւ ձէթն զսէրն. որ կապէ եւ աճեցեցուցանէ ի գործս բարութեան։ Այս առ հասարակ միտք որ է ջուր եւ իւղ եւ ձէթ։ Իսկ իւղն եւ ձէթն ի մասին խառնեալ՝ վեց իմն նշանակութիւն ունի։ Նախզի՝ իւղն եւ ձէթն՝ նիւթ են լուսոյ. նշանակեն զլոյս հաւատոյն եւ զլոյս գործոցնի ի մասին խառնեալ։ Երկրորդ՝ իւղն եւ ձէթն թեթեւ՝ յերես ջրոյն ելանեն. զայն ցուցանեն՝ զի որք օծանին սոքօք, թեթեւացեալք ի մեղաց բարձրանան ի վերայ ջրոյ ցանկութեան աշխարհի։ Երրորդ՝ իւղն եւ ձէթն զօրացուցանեն զոսկերս եւ զջիլս ըմբշամարտիցն. եւ չտան ըմբռնիլ մարդկանց. եւ որք օծանին հոգւով եւ մարմնով՝ զօրանան ի մարտ պատերազմւոյն սատանայի. եւ նա ոչ կարէ ըմբռնել զմեզ։ Չորրորդ պատճառ՝ զսուրբ նիւթս անապական եւ անժանկ պահեն որպէս զսուրն. այսպէս եւ որք օծանին սրբութեամբ՝ անապական մնան եւ առանց ժանկոյ մեղաց։ Հինգերորդ՝ զի ընդ ցամաք իրս թափանց լինին. այսպէս եւ շնորհ հոգւոյն՝ այսոքիւք օծմամբքս թափանց լինի ընդ հոգիս նոցա, որք ցամաքեալ են ի մեղաց։ Վեցերորդ՝ զի ջառահք զմլհամն եւ զգեղն՝ ձիթով եւ իւղով կազմեն. եւ ողջանան վէրք մարմնոյ։ Այսպէս որք օծանին սոքօք՝ առողջանան ի հոգեւոր հիւանդութեանց. որպէս այն որ զկարէվէր խոցեալն պատեաց գինւով եւ ձիթով եւ առողջացոյց. որ է օծումն շնորհաց մկրտութեանն, եւ հաղորդութիւն արեանն Քրիստոսի։ Եւ եդ ի պանդոկի եկեղեցւոյ. եւ հրամայեաց դարմանել զնա մինչեւ ի միւսանգամ գալուստն։ Իսկ խաչն դրոշմեալ. զի սոքա ամենեքեան՝ ի խաչիւն պարգեւեցան մեզ ի սրբութիւն. եւ խաչն փրկեաց զմեզ. եւ խաչն է կնիք եւ պահապան մեզ. եւ խաչն է մեզ սրբութիւն սրբոց. եւ խաչն է քաւութիւն եւ թողութիւն մեղաց մերոց. եւ խաչն է ճանապարհ եւ դուռն երկնից արքայութեանն։ Որով արժանի արասցէ Քրիստոս Աստուած առ հասարակ զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ, սրբութեամբ հոգւոյ եւ մարմնոյ, լինիլ ժառանգ արքայութեանն երկնից. եւ ժառանգակից Քրիստոսի օրհնելոյն ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԻԸ. Դարձեալ ի նոյն խորհուրդ Ոտնալուային։ «Օրինակաւ որ ի տաճարն Սողոմօնի»։ 3 Թագ. 7. 44

Գիտելի է՝ զի եօթն ազգ իր կայր ի տաճարն Սողոմոնի՝ որ նշանակէր առ մեզ զեօթն խորհուրդ եկեղեցւոյ։ Առաջին՝ պղնձի ծովն որ ի դուռն էր. յորժամ կամէին մտանել ի տաճարն՝ նախ լուանէին անդ եւ ապա մտանէին։ Եւ յերկոտասան եզին էր եդեալ ծովն. եւ երեք երեք էին կարգեալ ի Դ կողմն։ Այս նշանակէր զաւազանին մկրտութիւն. որ բարձեալ էին առաքեալքն երկոտասան։ Եւ մկրտէին յանուն Սրբոյ Երրորդութեան ըստ հրամանին Տեառն ընդ չորս ծագս տիեզերաց. եւ առանց սորա ոչ ոք իշխէ մտանել ի տուն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ կայր աշտանակն ոսկի. որ ունէր եօթն ճրագ՝ որ լոյս տայր տաճարին եւ իւրն։ Եւ երեք յատկութիւն ունի։ Նախ՝ որ ոտքն լայն լինի որ հաստատ պահէ։ Երկրորդ՝ որ զոխն բարձր լինի. Երրորդ՝ ճրագն ոսկի էր որ զձէթն եւ զլոյսն ունէր։ Նշանակէ զդրոշմն որ ունի յինքն զԷ շնորհս հոգւոյն. որ կարէ լուսաւորել զինքն եւ զեկեղեցի. եւ երեք իրօք ապա հաստատի ի մարդն. հաւատն՝ որ աթոռն է. յոյսն՝ որ բազումն էղ. սէրն՝ որ ճրագն է։ Երրորդ՝ հացի երեսաց սեղանն. դնեին անդ յամենայն երկոտասան հաց։ Նշանակէ զխորհուրդ պատարագին. որ երկրոտասան ազգ քրիստոնէից՝ յամենայն աւուր պատարագեն ի վերայ սրբոյ սեղանոյն. եւ խունկ դնէին ի մէջ հացին, որ զկուսութիւնն նշանակէ։ Չորրորդ՝ խնկոց սեղանն. որ զամենայն ազգ խունկ աղային. եւ սովորութիւն է յորժամ զիրսն աղան մանր, թէ չար իր է՝ հոտ գայ. եւ թէ բարի, անուշ։ Նշանակէր այս զխորհուրդ խոստովանութեանն. զի զանազան հոտ ելանէ ի մանր քննութեան զանազան բանիցն. եւ բարի հոտն է՝ զոր ապաշխարութիւնն եւ աղօթքն հանապազ բուրէ առաջի երեսացն Աստուծոյ։ Հինգերորդ՝ կայր անդ տապանակն Աստուծոյ պատեալ ոսկւով ներքոյ եւ արտաքոյ. չորս օղ եւ երկու լծակք։ Եւ էին անդ երեք իրք. տախտակք օրինացն. եւ գաւազանն Ահարօնի. եւ սափորն ոսկի լի մանանայիւ։ Եւ բարձր էր տապանակն. եւ ունէր զիկյափունսն. եւ էր ի սրբութիւն սրբոցն։ Նշանակէր այս զխորհուրդ քահանայութեան. որ բարձր է քան զամենայն. եւ ի սրբութիւն սրբոց։ Պատեալ ներքոյ եւ արտաքոյ. նման ոսկեղէն աստուածային նմանութեան եւ բարի գործոյ։ Չորս օղն՝ չորս սեռական առաքինութիւնք։ Երկու լծակքն՝ զերկու կամսն զիւրն, եւ զամենայն ի մի լծէ. եւ բառնայ զտապանակ աւետարանին քարոզութեան։ Եւ երեք իրքն որք անդ կային՝ զերեք մասունս հոգւոյն նշանակեն։ Այլեւ զերեք ժամանակօք առաքինութիւն եւ մաքրութիւն. զոր պարտ է քահանայն սրբութեամբ կենցավարիլ. զտղայութեան, զերիտասարդութեան, եւ զկատարեալ հասակին. զանցեալն, զներկայն, եւ զապառնի խորհուրդն բարի։ Այլեւ տախտակն ունէր զտասն բանեան օրէնսն։ Նախ՝ ըստ տասն կատարեալ թուոցն՝ զկատարեալ առաքինոււթիւնն։ Երկրորդ՝ զիմաստութիւն զներքին եւ զարտաքին։ Երրորդ՝ զի հինգ ի մի կողմն, եւ հինգ ի մի, եւ երկուքն ի մի տախտակի. ներքինն զհինգ զօրութիւնս հոգւոյն. եւ հինգ զհինգ զգայութիւն մարմնոյս ցուցանէ։ Չորրորդ՝ հինգն հրաժարական, եւ հինգն յանձնառական. այսպէս ուսուցանէր տախտակն. այսպէս քահանայն ի մեղացն հրաժարեցուցանէ, եւ զբարին յանձնէ։ Հինգերորդ՝ որ զամենայն առաքինութիւնն յինքն կրէ գործով. որ ամենայն ոք որ ի նա հայի, առանց նորա ուսուցանելոյ՝ տեսանէ իբր ի տախտակի եւ ուսանի։ Վեցերորդ՝ որ կարծր լինի եւ հաստատուն իբրեւ զադամանդ տախտակն. որ անգիծ մնայ ի սատանայի գրոյն։ Եօթներորդ՝ որ միայն յԱստուծոյ մատանցն եւ ճշմարիտ եւ ուղիղ գիտութիւն լինի գծեալ ի յինքն. որպէս զայս տախտակս՝ որ միայն Աստուծոյ գիրն էր անդ։ Եւ կամ թէ որ յայլոց ուսանի՝ պարտի որ Մովսէս գրէ զերկուսն. այսինքն հեղահոգի ճշմարիտ աստուածատես եւ ուղղափառ վարդապետք. զոր Աստուած առաքէ փրկիչ. եւ ոչ հերձուածօղք ոմանք, որք արծաթով զանունն միայն գնեցին վարդապետութեան, եւ ոչ զգործն եւ զգիտութիւն. եւ ոչ առնել այնպիսեացն զմիտսն իւր տախտակ եւ այլն։ Իսկ գաւազանն՝ նախ զիշխանութիւնն քահանային ի վերայ ժողովրդեանն։ Երկրորդ՝ զճշմարիտ դաւանութիւնն անաչառ։ Երրորդ՝ զի նեցուկ լինի ժողովրդեան եւ զէն ընդդէմ օձին։ Չորրորդ՝ ի չոր արգանդէն՝ այս է, ի կուսութենէն բերէ պտուղն ընդ առաւօտս զծաղիկ առաքինութեան. ի գիշերի զաղօթսն եւ զպտուղ արքայական զՈրդին Աստուծոյ. որ նիւթ էր լուսոյ եւ արեգակն հոգւոյ. ընդ առաւօտն՝ զպատարագն որ լուսաւորին հոգիւք տեսողացն։ Եւ այս վասն երկու պատճառ։ Նախ որ հաստատի առ ինքն աստիճան քահանայութեանն Ահարօնի որպէս ի հնումն։ Երկրորդ՝ զի ոչ պատշաճի մամնոյ յառաջ տեսանել զփառս իւր, եւ ապա հոգին. այլ պատ է նախ հոգին որ թագաւորէ՝ վայելէ ի տես թագաւորին եւ ապեգականն արդարութեան. եւ ապա զգալի աչքս զզգալի արեգակնս։ Եւ այս բնական է՝ զի իմանալի բնութիւնն թեթեւ եւ շտապ հասանի յիրսն քան զգայութիւնն. ապա պարտ է որ նախ հոգին տեսանէ զարքայական կաղնին. եւ ապա մարմինն զարեգակնն։ Իսկս զիկն որ կայր եդեալ ի շուրթն որ էր ծնօտն՝ նշանակէ զսուաղ եւ զբարակ կեանս քահանային. որ հարկաւորօքն միայն շատանայ. որպէս ձեւացուցանէ քահանայն զայն ի հեր գլխոցն. զի որպէս զիկմի եւ պսակ թողու ի հերս գլխոյ իւրոյ։ Վեցերորդ՝ քերովբէքն ունէին զդէմս իւրեանց որ ընդ միմեանս հայէին. եւ երկոքեանն ի սեղանն հայէին. նշանակէր զխորհուրդ պսակին. զի պարտին այր եւ կինն որ միայն ի միմեանս հային. եւ հանապազ զերկիւղն Աստուծոյ ունին ի միտս իւրեանց։ Դարձեալ եւ զայն ցուցանէր՝ զի խորհուրդ հարսին եւ փեսային՝ գուշակէր զՔրիստոս եւ զեկեղեցի. վասն այն ի տապանակն հայէին, զՔրիստոսի միանալն ընդ եկեղեցի նշանակելով. որպէս ասէ Պօղոս թէ՝ «խորհուրդս այս մեծ է. բայց ես ասեմ ի Քրիստոս եւ յեկեղեցի»։ Եօթներորդ՝ կայր անդ իւղ օծութեան. որ զքահանայսն եւ զթագաւորսն եւ զպատարագօղսն օծանէին։ Նշանակէր զխորհուրդ օծմանս որ յայսմ երեկոյի լուանամք զոտս, եւ օծանեմք օրհնեալ իւղով եւ ձիթովն սուրբ։ Իսկ արիւնն որ էր անդ՝ երկու իր ցուցանէ. նախ՝ զմարտիրոսութիւնն գործով. եւ երկու՝ զկանօք չարչարակից լինիլն։ Վասն որոյ՝ պարտ է մեզ յայսմ հետէ հսկել ի պաշտօնս եւ չարչարակից լինիլ Քրիստոսի. ի սուգ եւ ի ցաւ՝ եւ ի լլկանս մարնոյ։ Զի յերեկոյն յետ ընթրեացն եւ լուանալոյ զոտս աշակերտացն, զմարմին եւ զարիւնն բաշխեաց, նախ ճաշակեաց ինքն եւ ետ ամենայն առաքելոցն. եւ յայնմ հետէ սկսաւ զչարչարանացն ճառել եւ ասել։ «Ամենեքեան դուք գայթակղելոց էք յինէն յայսմ գիշերի»։ Պարտ է գիտել՝ զի ի վեց բաժանի գայթակղութիւնն։ Նախզի՝ յորժամ մարդ ընթանայ ի ճանապարհ, գթի ի պատահմանէ ի մեքէ։ Երկրորդ՝ զի յորժամ մի ճանապարհ ի բազումս բաժանի, զուղիղ պողոտայն սխալի եւ գթէ։ Երրորդ՝ զի յորժամ ի բաց կայ ի կրօնիցն. այսինքն զպատուիրանաւն անցանէ եւ գթէ։ Չորրորդ՝ յորժամ ի բաց կայ ի հաւատոցն եւ գթի ուրացմամբ։ Հինգերորդ՝ գթիլ ասի՝ զի ի յառաջագոյն սիրոյն պակասի եւ յետս ընթանայ։ Վեցերորդ՝ ի բաց կալ ի սպասաւորութենէն՝ գթիլ ասի։ Իսկ Քրիստոս ասէ «գայթակղելոց էք»։ Ոչ այլ ինչ ասէ վասն առաքելոցն. բայց միայն ի բաց զկալի ի սպասաւորութենէն իւրմէ ի ժամ մատնութեանն։ Եւ ի վերայ բերէ զմարգարէին բանն թէ՝ «հարից զհոգիւն, եւ ցրուեսցին ոչխարքն»։ Վասն վեց պատճառի։ Նախ՝ յորդորէ զառաքեալսն ըստէպ ուշ դնել գրոց եւ ի միտ առնուլ։ Երկրորդ՝ ցուցանէ թէ , կամաւ հօր գայ ի չարչարանս. որպէս ասէ թէ՝ «հարից զհովիւն, եւ ցրուեսցին ոչխարքն»։ եւ վասն Քրիստոսի ասէ հայր թէ՝ «կամաւ իմով առաքեցից»։ Երրորդ՝ ցուցանէ թէ, որպէս յառաջագոյն ասացի զայս բան ի ձեռն մարգարէին, նոյն Աստուածն եմ որ այժմ արդեամբք կատարեմ։ Չորրորդ՝ զի յայտնէ զմիաբանութիւն նորոյս ընդ հնոյն։ Հինգերորդ՝ վասն մարգարէութեանն որ վասն իւր ասէ՝ ցուցանէ առաքելոցն եւ մեկնէ։ Վեցերորդ՝ զի մարգարէն վասն տնօրէնութեանն մարգարէացաւ. եւ հասեալ էր ժամանակ տնօրէնութեանն. վասն այն յիշէ զմարգարէին բանն։ Որեւ միւս մարգարէն ասէ. «հրեշտակք մերձեալ զօրացուցանէին զնա»։ Եւ գիտելի է՝ զի կրկին է զօրացուցանելն։ Նախ զօրութիւն տալ եւ քաջալերել. եւ ըստ այսմ ոչ է. «Քրիստոս Աստուծոյ զօրութիւն է». եւ կամաւ ի մահ ետ զանձն իւր։ Երկրորդ՝ զծածուկ զօրութիւնն յայտնել եւ ցուցանել. եւ ըստ այսմ է զօրացուցանելն զՔրիստոս հրեշտակացն։ Զի որպէս փառաւորելն զԱստուած հրեշտակաց՝ եւ բարեբանելն ոչ է ի փառս յաւելուլ նմա եւ ի բարիս, այլ խոստովանութիւն եւ վկայութիւն է ի հրեշտակաց եւ ի մարդականէ փառաւորեալ գոլ նմա եւ բարեբուն. նոյնպէս եւ մերձ ի չարչարանսն ի ջեալ հրեշտակապետն ամենայն հրեշտակօք ասէին։ Զօրաւոր ես Աստուած հզօր եւ կատարօղ. որ աստուածաբար ստեղծեր. եւ մարդասիրապէս մեռանիս վասն մարդկան. զայս ասէին երկրպագելով. որպէս ասէ մարգարէն Մովսէս։ «Երկիրպագցեն նմա ամենայն որդիք Աստուծոյ. եւ զօրացուսցեն զնա ամենայն հրեշտակք Աստուծոյ»։ Զորեւ մեք այժմ ժողովեալք ի պաշտօն սուրբ եւ երկրպագելի եւ պաշտելի փրկական եւ կենսունակ չարչարանացն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, ընդ նմա խոնարհիլ եւ ընդչ նմա մատնիլ. զտկարութիւն կրեալ եւ ընդ նմա զօրանալ. ի խաչն բարձրանալ, եւ ընդ նմա բեւեռիլ. ի հող խոնարհիլ. եւ ընդ նմա դժոխս ի ջանել։ Զի ընդ նմա փառաւոր յարութեանն եւ միւսանգամ գալստեանն արժանաւորք լիցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեան։

Գլուխ ՃԻԹ. Յայլմէ քարոզ մեծի Ուրբաթի սգոյն. ի բանն առաքելոյն։ «Կտակ յետ մահու հաստատուն է»։ Եբրայ. 9. 15

Սովորութիւն է մարդկան՝ յորժամ մեռանի ոք ի յայլ տեղիս եւ առնէ կտակ եւ թէ ոք երթայ եւ տայ գուժ ընտանեաց նորա, յայնժամ որ առաւել սիրելին է՝ աւելի լայ։ Այսպէս եւ Քրիստոս հայր մեր այսօր մեռաւ. եւ ես եկեալ տամ ձեզ գուժ. զի ժամանակ է լալոյ եւ ժամեանակ ուրախութեան։ Այսօր թէպէտ հոգւոյ ուրախութիւն է որ չարչարանօքն Քրիստոսի Հոգիս մեր ազատեցաւ ի դոխոցն. այլ մարմնապէս սուգ է եւ տրտմութիւն. որպէս լուսաւորքն խաւարեցան յերկինս. երկիր շարժեցաւ. վէմք պատառեցան. եւ վարագոյր տաճարին հերձաւ. եւ լոյս տաճարիս շիջաւ։ Վասն որոյ՝ պարտ է մեզ այսօր ի սուգ մտանել. ողբալ ընդ արարածոցս, եւ չարչարակից լինիլ Քրիստոսի։ Եւ վասն տասն պատճառի ողբայ ոք զհայր իւր։ Նախզի՝ թէ ծեր մեռանի. ոչ կարի լալ. այլ ի տղայութեան հասակն՝ առաւել լան. իսկ Տէր մեր երեսուն ամաց էր։ Երկրոդ՝ զի թէ հայր ուրումն իւր մահուամբն մեռանի, ոչ է պարտ լալ. բայց Տէր մեր բազում նախատանօք եւ չարչարանօք մեռաւ։ Երրորդ՝ թէ ոք վասն իւր մեղացն եւ վնասուն մեռանի, ոչ է պարտ լալ. իսկ Տէր մեր որ անմեղն էր՝ վասն մեր մեռաւ. եւ փախանակ բազում բարութեանն սպանաւ։ Չորրորդ՝ զի թէ որդիքն չլինին պատճառ մահու հօրն՝ ոչ լան. այլ որպէս Դաւիթ յոյժ լայր զկոտորումն ժողովրդեանն ի հրեշտակէն. զի գիտէր որ վասն իւր մեղացն էր։ Այսպէս պարտ է մեզ առաւել լալ. զի պատճառ մահուանն Քրիստոսի՝ մեր մեղքն էին։ Հինգերորդ՝ զի թէ ի ռամիկ շինականաց ոք մեռանի, ոչ այնպէս կսկիծ է, որպէս միամօր եւ գեղեցիկ որդի թագաւորի. ահա այսօր որդի անմահ թագաւորին մեռանի։ Վեցերորդ՝ զի թէ ոք խստասիրտ չար եւ անողորմ ոք մեռանի, ոչ այնպէս կոծան որպէս զողորմած եւ զբարի այր . իսկ Տէր մեր յոյժ ողորմած էր. որպէս լայր ի վերայ Ղազարու։ Եօթներորդ՝ զի յորժամ տեսանէ ոք զայլս ի լաց, ի հարկէ լայ եւ ինքն. ահա այսօր անբան եւ անշունչ արարածք լան. որպէս արգեակն եւ լուսինն եւ այլք որպէս ասացաք. ապա որչափ բանաւոր որդիքս։ Ութներորդ՝ յորժամ ոք դիւրին մահուամբ մեռանի առանց չարչարանաց, ոչ լան. բայց մահն Քրիստոսի՝ էր առաւել չարչարանօք քան զամենայն սրբոց։ Եւ այս վասն վեց պատճառի։ Նախզի՝ մարմին նորա առաւել զգայր զչարչարանս. զի նման էր աչաց՝ որ առաւել առնու զգայութիւն. զի կուսածին էր եւ ի հոգւոյն սրբոյ. որ ոչ էր կաշտացեալ մարմին իբրեւ զայլոցն ի մեղս վարեցելոց։ Երկրորդ պատճառ՝ զի չարչարանքն սրբոցն՝ հասուցանէր ուրախութիւն ինչ ի հոգին. եւ ուրախութիւնն այն՝ ուրախացուցանէր զմարմինն. իսկ ի մարմինն Քրիստոսի ոչ եհաս ամենեւին ուրախութիւն. զի գին լինէր փրկութեան մերոյ։ Երրորդ՝ զի զանազան են չարչարնքն. այն որ չուանով կախի՝ եւ այն որ ձեռքն եւ ոտքն բեւեռեալ լինի. զի անդ են ժողովեալք ամենայն ջիլք անդամոցն. ուստի զգայութիւնն էր։ Չորրորդ՝ զի չարչարանք ամենայն անդամոցն՝ հասարակ էր. զի ոչ էր անդամ առանց չարչարանաց։ Հինգերորդ՝ վասն մօրն. զի տեսանէր զչարչարանս որդւոյն. զի յորժամ չարչարեն զայլ ոք՝ զմայրն ի տուն արգիլեն։ Վեցերորդ՝ զի յամենայն մարդկանէ չարչարանս կրեաց. ի հրէից ի հեթանոսաց՝ յարանց եւ ի կանանց. ի ծերոց. եւ ի տղայոց. ի մեծամեծաց եւ ի փոքունց. ի քահանայից եւ ի ժողովրդոց. եւ ամենայն բարեկամք նորա փախեան. եւ ոչ ոք կայր առ նմա։ Վասն այն ասէ Երեմիա յողբսն։ «ձեզ ասեմ անցաւորացդ ճանապարհի. դարձէք հայեցարուք եւ տեսէք, թէ իցե՞ն երբէք ցաւք ըստ ցաւոցս լեալ որք ի վերայ իմ հասին»։ Իններորդ՝ ըստ կարգի առաջնոյն . զի թէ սպանեալ լիցի օտար կամ թշնամի, ոչ ոք կոծայ. իսկ Տէրն մեր՝ էր ճշմարիտ սիրելի եւ բարեկամ հայր եւ եղբայր։ Տասներորդ՝ զի թէ մեռանի ոք յօտարաց, ոչ ինչ է. այլ Տէրն մեր Քրիստոս՝ յազգականաց եւ ի սիրելի աշակերտէն ի Յուդայէ մեռաւ։ Ո՛վ Յուդաս խորամանկ. վասն ա՞յն վաճառես զՔրիստոս՝ որ եթող քեզ զսպանումն հօր եւ մօր քոյ. եւ յաշակերտութիւն կոչեաց զքեզ. եւ ետ քեզ զօրութիւն յարուցանել զմեռեալս. եւ գանձապահ արար զքեզ։ Ո՛վ նենգաւոր Յուդա. յորժամ կամէ իր վաճառել զորդին Աստուծոյ եւ զՄարիամու՝ վասն է՞ր ոչ յառաջագոյն գնացեր առ կոյսն մայր. զի հնարէր եւ տայր քեզ ոսկի։ Ո՛վ թշուառական՝ զծառայ մի որ ոչ ինչ գիտէ՝ ի հարիւր գահեկան ծախեն. դու զվարդապետն եւ զարարօղն երկնի վասն երեսուն արծաթի։ Ապա գողացեալ էին եւ ոչ էր քո. վասն այն թաքուն եւ դիւրագին վաճառես. ահա լաւ էր թէ չէիր ծնեալ։ Եւ յորժամ երթալ վաճառ էր զՏէրն՝ նա նստեալ ի պարտիզին ուսուցանէր զաշակերտսն. մեկնեցաւ ի նոցանէ սակաւ մի. եւ սկսաւ խորհիլ վասն մահուն. եւ սկսան հասիլ ի նմանէ քրտունք արեան։ Արդ՝ թէ ի խորհիլն այնչափ երկիւղ կրէր՝ որչափ եւս առաւել յորժամ կրէր զչարչարանս։ Յայնժամ եհաս Յուդա բազմութեամբ հրէիցն. եւ ասէ Յիսուս. «զո՞ խնդրէք». եւ ասեն՝ զՅիսուս Նազօրեցին։ Եւ ասէ ես եմ. եւ ամենեքեան անկան ի վերայ երեսաց իւրեանց։ Դու տես՝ որ կարէր փրկել զինքն ի նոցանէ։ Յայնժամ ասէր Յուդա ողջ լեր վարդապետ. եւ համբուրեաց զնա։ Եւ ասէ Յիսուս. ընկեր՝ համբուրելո՞վ մատնես մարդոյ։ Ո՛վ խորամանկ Յուդա. նմանաւ սիրո՞յ մատես զՈրդին Աստուծոյ. յայնժամ կալան հրէայքն զՅիսուս։ Իսկ Պետրոս ջերմ սիրով հանել զսուրն, եհատ զականջն մաղքոսի. ասէ Յիսուս դարձ զսուրդ. զի թէ կամիմ փրկել զիս, աւելի քան զերկոտասան գունդս հրեշտակաց իջուցանեմ. այլ կամաւ մեռանիմ. զի թէ ոչ մեռանիմ, աշխարհս ո՞րպէս փրկի. կամ գիր մարգարէիցն ո՞րպէս լնանի. յայնժամ զականջ ծառային առողջացոյց։ Ապա կապեցին զնա. եւ աշակերտքն փախեան. եւ տարան զնա բազում նախատանօք առքահանայսն։ Իսկ Քրիստոս քաղցրութեամբ տայր պատասխանի։ Եւ ծառայն որոյ զունկն ողջացոյց՝ եհար ապտակ փոխանակ պարգեւին։ Եւ յորժամ գայլն այն սկսաւ խայծանել զգառն Աստուծոյ, ապա եւ այլ գայլքն սկսան խայծանել. ոմանք հարին զբերանն ամենօհնեալ, մինչեւ լցաւ արեամբ։ Այլք ապտակէին զերեսն. այլք պիղծ բերանով թքանէին յերեսն. այլք հարկանէին զգլուխն. այլք փետէին զհերն. եւ ոմանք ձգեալ յերկիր ոտօք եւ ձեռօք հարկանէին։ Ո՛վ ստեղծօղ Որդի Աստուծոյ ո՛վ Որդի Մարիամու Սրբոյ կուսի. յո՞րպիպի ինչ հասեր վասն մեղաց մերոց։ Յայնժամ կատակէին զնա հրէայքն. ծածկելով ի միջի իւրեանց հարկանէին եւ ասէին. մարգարէաց ո՞վ է որ եհարն զքեզ։ Եւ այսու ոչ շատացան. այլ կապեցին զնա ի քարեղէն սիւնն կարծր. եւ յամենայն կողմանց հարին զնա ուժգին, մինչեւ ամենայն մարմին եղեւ արիւն։ Եւ ի ձեռաց սոցա անկաւ ի ձեռս զինւորացն Պիղատոսի. զոր մերկացուցին. եւ եդին ի գլուխ նորա պսակ ի փշոց, եւ կատակէին. եւ ագուցին նմա քղամիթ կարմիր. եւ ի ծունր ի ջանէին եւ ասէին. ողջ լեր թագաւոր հրէից. եւ եղեգամբ հարկանէին. եւ թքանէին ի սարսափելի երեսս նորա։ Արդ՝ այսր ամենայնի՝ ոչ էր տեղեակ Մարիամ. այլ նա աղօթէր ի տանն։ Այլ պարտ է ի հարկէ գնալ եւ պատմել նմա. բայց ո՞վ երթիցէ. ով Գաբրիէլ՝ դու որ ծանօթ ես՝ գնա եւ պատմեա։ Պատասխանէ Գաբրիէլ. քաւ լիցի թէ ես ասիցեմ զայդ. գուցէ լուեալ մեռանիցի. զի ես ետու նմա աւետիս ուրախութեան. այժմ ոչ տամ գուժ մահու։ Ո՞վ Հոգի Սուրբ՝ դու որ ուրախութիւնդ ես տրտմեցելոց. մխիթարիչ սգաւորաց. դու երթ մխիթարեա զնա. իսկ նա պատասխանէ. ոչ է մխիթարութեան եւ ուրախութեան. թէպէտ ուրախութիւն տամ, ոչ առնու յանձն։ Ո՞վ մարիամեանք սիրելիք կուսին. դուք ծանուցէք կուսին զմահ Որդւոյն ի հրէիցն. երթալ սոքա առ նա՝ նստան տրտմեալ երեսօք. եւ ոչ ինչ ասեն յայնցանէ. զի մի ի տրտմութենէն մեռցի. այլ ի միմեանս հայելով լռեն։ Ո՛վ Յօհաննէս աւետարանիչ՝ դու երթ պատմեա. զի կանայքն թուլասիրտ եւ բազմաղէտ են. վասն այն ոչ ինչ կարեն ասել։ Եւ սա երթեալ հարցանէ. ո՛վ Մարիամ ո՞ւր է Որդին քո. ո՞ւր է ուրախութիւնն քո. ո՞ւր է վարդապետն մեր։ Ահա մայր Տեառն իմոյ՝ հրէայքն ըմբռնեալ տանին զնա ի խաչ եւ ի մահ։ Եւ ընդ ասելն Յօհաննու. հրէայքն անցուցանէին զՅիսուս ընդ դուռն Մարիամու։ Եւ ոմանք զղաղակէին։ որք կամիք զմահ սուտ մարգարէիս՝ մեծ նախատանօք եկայք եւ տեսէք։ Եւ յորժամ լուաւ սուրբ կրոյսն զայս, զարմացեալ եկն արտաքս. ետես զայս եւ գնացեալ ի խելացն, անկան յերկիր իբրեւ զմեռեալ. ոչ կարէր խօսիլ կամ տեսանել կամ լսել։ Ո՛վ մարիամեանք՝ փութով օգնեցէք մօր Տեռան մերոյ. փութացան եկին եւ յարուցին զնա. երբ ի յուշ եկն, եւ ետես զորդին յայնպիսի նախատինս, լայր դառնապէս. աղաղակէր եւ հարկանէր զերեսսն. զհերն փետէր. զհանդերձն պատառէր. սուբ առնոյր ի վերայ որդւոյն եւ ասէր։ Ո՛վ սիրելի որդեակ՝ որպէս կորուսի զքեզ։ Ո՛ լեարդ իմ եւ սիրտ. ո՛ւրախութիւն իմ. զի՞նչ առնէ գերի մայրս քո. արդ առ ո՞վ երթիցեմ։ Դարձեալ հրէայք շրջեցուցանէին զՅիսուս ընդ ամենայն Երուսաղէմ. եւ մայրն Յիսուս զհետ։ Եւ էին անդ բազում օտարք. թէ անդ էիր՝ տեսեալ էիր թէ, որպէս հրէայքն նախատանօք քար եւ հող արկանէին ի վերայ նորա։ Եւ գերեակ մայրն սակաւ քայլեաց եւ դարձեալ անկաւ. եւ առեալ յարուցանէին զնա։ Եւ Որդին Աստուծոյ յոյժ եւ յերկար տանջեցեալ եղեւ. զի ծանր էր խաչն , ոչ կարէր տանիլ. եւ քարշէին զնա չուանօք։ Եւ կալան պահակ զՍիմօն կիւրեացի՝ զի բարձցէ զխաչն։ Ո՛վ Աստուածածին՝ վասն է՞ր արտաքս ելանես եւ գնաս ի Գողգոթայ. ո՞չ է բաւական զի զհայրն մեր կորուսաք. զքեզ եւ՞ս կորուսցուք. դարձիր ի տուն։ Իսկ նա ոչ կամէր դառնալ. այլ բազում աշխատանօք հասանէր ի Գողգոթայ։ Ապա կանգնեցին զխաչն առաջի աչաց մօրն. եւ տարածեցին զՅիսուս քարշեալ յերկու կողմանց խիստ բռնագոյն զձեռս. եւ մերկացուցին՝ եւ զոտս եւ զձեռս հաստ եւ գուլ բեւեռօք անխնայ կռանաւ ստէպ հարկանելով բեւեռեցին. եւ ապա կանգնեցին զխաչն՝ զի ամենեքեն տեսցեն։ Եւ յայնժամ առաւել տանջեալ Յիսուսի. եւ արիւնն հեղեալ յոյժ յոտիցն եւ ի ձեռացն։ Եւ մայր Տեառն կայր խորովեալ, սրտիւ առ խաչին. եւ այնչափ արտասուեաց՝ որ իբրեւ զառու հողոյր։ Ո՛վ Սուրբ Աստուածածին՝ վասն է՞ր այնչափ լաս։ Եւ նա ասէ. ունիմ պատճառ յոյժ լալոյ. զի տեսամնեսմ զորդին իմ ի տանջանս՝ եւ ոչ կարեմ օգնել։ Տեսանեմ ի լաց՝ եւ ոչ կարեմ մխիթարել։ Տեսանեմ զի մեռանի՝ եւ ոչ կարեմ ընդ նմա մեռանիլ։ Տեսանեմ ծարաւի՝ եւ ոչ կարեմ արբուցանել։ Վայ ինձ. զի՞նչ արարից. աղաղակէ որդեակն իմ եթէ ծարաւի եմ. եւ լեղի արբուցանեն. երկնչիմ երթալ բերել ջուր. գուցէ մեռեալ գտանիցեմ։ Կարէր ասել ընդ հրեշտակն։ Ո՞ւր է աւետիքն իմ։ Ո՞ւր է ուրախութիւն իմ։ Ո՞ւր է ողջոյնն իմ, եւ այլն։ Այսօր ամն ինձ հակառակ երեւի։ Վայ է ինձ զի Մարիամ ձայնեցեր յայն օրն. որ թարգմանի լուսաւոր աստղ. այսօր խաւար եղէ։ Ասացեր լի շնորհօք. այսօր լի եմ դառնութեամբ։ Ասացեր Տէր ընդ քեզ՝ այսօր առին զՏէրն իմ։ Ասացեր օրհնեալ ես դու ի կանայս՝ այսօր նախատինք եմ ի մէջ Իսրայէլի։ Եւ դարձեալ կարէր ասել առ Եղիսաբէթ։ Ո՛վ ազգական իմ՝ ո՞ւր է Աւետիսն քո. որ ասացեր օրհնեալ է պտուղ որովայնի քո եւ այլն։ Զայս ասելով գիրկս արկանէր խաչին եւ համբուրէր. եւ ոչ կարէր առնուլ զորդին իւր ի խաչէն։ Աւաղ. աւաղելի տեսանէր զորդին իւր, եւ այլագունեալ ի վերայ խաչին. որպէս ասէր Եսայի։ «Տեսաք մեք զնա՝ եւ ոչ գոյր նորա տեսիլ, եւ ոչ գեղեցկութիւն. այլ տեսիլ նորա անարգ նուազեալ քան զամենայն որդւոց մարդկան»։ Եւ ասէր ցհրէայսն՝ սպանէք եւ զիս ընդ որդւոյս իմոյ. զի մեռանիլն քաղցր է ինձ , քան թէ իցեմ յետ սորա կենդանի։ Որպէս Դաւիթ սգայր Զաբիսողոմ ասելով. որդեակ՝ ո՞վ տայր զմահ քո ինձ։ Ո՛վ որդեակ՝ այլոց ողորմիս՝ ինձ ընդէ՞ր ոչ ողորմիս որ ընդ մեռանիցիմ. զաւազակն մխիթարես ասելով թէ, «ընդիս ի դրախտին իցես». զի ս ընդէ՞ր թողուս ի մէջ գայլոցս։ Իսկ Յիսուս հանապազ աչօքն ի մայրն հայէր, եւ զնա մխիթարէր. մի լայր մայր իմ. զի ցաւ քո առաւել է ինձ քան զցաւս իմ։ Եւ այսպէս սկաւ ասել առհայր. «էլի էլի՝ Լամասափաքթանի»։ Եւ արձակեաց զհոգին։ Ահա դու տես զկատարած մօրն։ Այլ զհետ աւետարանիդ ընդ արձակեա։Եւ զոր օրինակ՝ տանուտէրն մեռանի՝ յայնժամ տունն ամենայն դղրդի։ Այսպէս աշխարհս ամենայն սուգ է։ Դու յերկարեա՛ ո՛րչափ պիտոյ է. եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԼ. Նորին քարոզ խաչին խորհրդոյ։ «Ի շառաւիղէ ելէր ո՛րդեակ. ելէր բազմեցար. ննջեցէր իբրեւ զառիւծ եւ զկորիւն առիւծու»։ Ծննդ. 49. 9։

Ասէ Աստուած մարգարէին առաջնոյ եւ բարեկամին Իւրոյ Մովսէսի։ «Խորհուրդ իմ նախ ինձ՝ եւ ապա իմոցն է յայտնի. իսկ որք չեն ընդիս եւ ոչ յիմոցն, ծածուկ եւ թաքուն է ի նոցանէ։ Իսկ արժանաւորն եւ հաւատարիմն Աստուծոյ Յակօբ հայրն նահապետաց երկոտասան ազգաց՝ խորհրդագէտ եղեալ աստուածոյնոցն, զոր յետոյ լինելոց էր մարգարէանայ։ Նախ ճառագայթ աստեղացն որոց հայր էր լինելոց՝ լուսաւորեաց զմիտս նորա. այսինքն, արդարոցն դասք. եւ մարգարէիցն հանդէսք. եւ առաքելոցն պարք։ Մանաւանդ իմանալի արեգակն արդարութեան Քրիստոսի՝ յազգէ նորա էր ծագելոց։ Յաղագս որոյ՝ պայծառացոյց զմիտս նորա տեսանել զապագայն։ Երկրորդ՝ զի ընտրելք են ի սկզբանէ սուրբքն նախ քան գլինիլն աշխարհի. վասն որոյ ի ժամանակի իւրեանց՝ ծանօծք եղեն գալստեան եւ տնօրէնութեան որդւոյն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ զի Բանն Աստուած գրակախառն գօտէմարտեաւ ընդ նմա միչեգգւ ցառաւօտն կերպացեալ ի ձեւ հասակի առն. որով եւ Իսրայէլ կոչեցաւ. այսինքն տեսօղ Աստուծոյ. եւ զշնորհ երեւեցելոցն՝ միշտ յինքեան նկարեալ ցուցանէր։ Չորրորդ՝ եւ ի ժամ հրաժարելոյն յանցաւոր կենցաղոյս՝ առաւել ոգէխառն եւ աստուածարեալ էր հոգւով. հեռանալով ի թանձրամած եւ ի խաւարային մարմնական կենաց, տեսողական մասամբ հայր ի վերայ բազում ժամեանակաց զոր ինչ լինելոց էր, որդւոյն եւ թոռանցն պատմէ հաեմաստի։ Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախ՝ թէ զբարին լսիցեն, զանձինս արժանիս արասցեն հանդիպեալ այնմիկ բարւոյ։ Երկրորդ՝ թէ զչարն լսիցեն, զարհուրեալք զգուշասցին ի գալոց մեղանց. զի մի կրեսցեն զչարիսն։ Երրորդ՝ այլեւ զեղեալ յանցանսն քաւեսցեն ի ձեռն ապաշաւանաց։ Վասն որոյ՝ զերեք որդիսն անէծ վասն յանցանաց. զՌուբէն զԱնդրանիկն. եւ զՇմաւոն. եւ զՂեւի. որ կատարեցաւ յանդրանիկ ժողովուրդն հրէից. որք պղծեցին զտաճարն Աստուծոյ, զՏէր տաճարին սպանելով. եւ քահանայքն եւ դպիրքն՝ Ղեւեայ. եւ Շմաւոնի որդիքն խաչօղքն Քրիստոսի. եւ կատարեցան ի վերայ նոցա անէծքն նահապետին Յակօբայ։ Իսկ չորրորդ որդին Յուդա՝ որ խոստավանութիւն եւ երկրպագութիւն թարգմանի՝ նշանակէ զՏէր մեր Յիսուս Քրիստոս. որ չորեք նիւթեայ բնութեամբ միաւորութեամբ մարմնոյ՝ խոստովանեալ է յամենայն ազգաց եւ երկրպագեալ որդի Աստուծոյ. եւ Աստուած ճշմարիտ. որպէս ասէ Դաւիթ. «զամենայն ազգս զոր արարեր՝ եկեսցեն եւ երկիրպագցեն առաջի քոյ. եւ փառաւոր արասցեն զանուն քո յաւիտեան»։ Ամենայն ազգք՝ այսինքն ամենայն ազինք եւ ամենայն լեզուք մարդկան խոստովանեսցին զնա։ Զի յետ նեռինն՝ ամենայն ազգք եւ լեզուք խոստովանեսցին զնա. որպէս գրէ առաքեալն եթէ, «նմա կրկնեսցի ամենայն ծունր երկնաւորաց եւ երկրաւորաց եւ սանդարամետականաց. եւ ամենայն լեզու խոստովանեսցի եթէ՝ տէր է Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ Հօր»։ Դարձեալ երկնաւոր զսուրբ ասէ. եւ երկրաւոր որք ի յերկրի զկենդանիս. եւ սանդարամետկանք զմեռեալս։ Եւ դարձեալ՝ ամենայն ազգք՝ այսինքն հրեշտակք եւ մարդիկ. զի եւ հրեշտակք արարածք են Աստուծոյ. «յորժամե միւսանգամ մուծցէ զԱնդրանիկն յաշխարհս ասէ՝ երկիրպագցեն նմա ամենայն հրեշտակք Աստուծոյ»։ Եւ վասն է՞ր յայնժամ երկիրպագցեն հրեշտակք Աստուծոյ. իբր թէ այժմ ո՞չ երկիրպագանեն։ Այո երկիր պագանեն այժմ հրեշտակք որդւոյ, այլ անտես ի մէնջ. յայնժամ յայտնի ի տեսութիւն մարդկան ի վայր իջեալ յերկիր։ Եւ դարձեալ խորհուրդ է. զի որպէս ինքն որդի վասն անդամոցս անհանազանդ կոչի հօր. զի նա գլուխ է մեր. եւ անհնազանդութիւն անդամոցս որք հաւատով կամ գործով՝ ի նա վերաբերի. վասն որոյ եւ հերշտակք անհնազանդք ասին նմա։ Իսկ յորժամ որդի հնազանդեսցի հօր բոլոր անդամօք, յայնժամ եւ հրեշտակք հնազանդեսցին եւ երկիրպագցեն նմա։ Զայն ասէ թէ՝ «զքեզ օրհնեսցեն եղբարք քո». զի եղբարք Քրիստոսի կոչին ծնունդք աւազանին. զի շնորհօք որդիք եղեն Աստուծոյ. համահարք եւ համամարք Քրիստոսի կուսութեամբ աւազանին։ «Եւ ձեռք նորա եղեն ի վերայ թիկանց թշնամեաց»։ Յորժամ տարածեաց զարարչագործ բազուկն իւր ի վերայ խաչին. եւ ի գիրկս իւր ժողովեաց զվաստակեալ եւ զբեռնաւոր ազգս հեթանոսաց. որք ի զոհից կռոց վասնտակեալք էին եւ մեղօք ծանրաբեռնեալք. ասելով՝ «եկայք առիս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք՝ եւ ես հանգուցից զձեզ»։ Զոր լուեալ զայս չար իշխանն աշխարհի՝ որ չարութեամբ իւրով ունէր ըմբռնեալ զմարդիկ, արտաքս անկաւ յիշխանութենէ ըստ այնմ, «իշխան աշխարհիս այսորիկ ընկեսցի արտաքս». փախչէր եւ անկանէր յորջս դժոխոց։ Կարծէր անդ թաքչիլ ի նմանէ եւ ամրանալ. ուր եւ անդ ժամանեալ Տէրն, կողոպտեալ ի նմանէ զհոգիսն որք յԱդամայ, հանելով անտի. զայն ասէ։ «Ձեռք քո ի վերայ թիկանց թշնամեաց քոց»։ Որեւ ոչ միայն Տէրն, այլեւ առաքեալքն եւ ամենայն հաւատացեալք հրաման առին «կոխել զօձս եւ զկարիճս» որ է սատանայ եւ արբանեակք իւր։ Եւ դարձեալ մեղք եւ մահն։ Եւ դարձեալ զչարխորհուրդն եւ զկատարումն նորին յայտնէ թոյն օձին եւ խայթոց կարճին։ «Ի շառաւիղէ ելեր որդեակ։ Բազմազան է միտք բանիս. զոր եւ տասն գլխով բացայայտեսցուք։ Նախ ի շառաւիղէ իմանալի է զէութիւնն Աստուծոյ հօր յորմէ ծնաւ Բանն Աստուծոյ յառաջ քան զյաւիտեանս։ Նախզի՝ անախտ եւ անապական է ծնունդ։ Երկրորդ՝ զի անբաժանելի է ի ծնողէն։ Երրորդ՝ զի զնորին բնութիւնն ունի։ Զայն ասէ ի շառաւիղէ ելեր։ Երկրորդ՝ ել ի հօրէ եւ եկն յաշխարհս ի խնդիր կորուսեալ պատկերին եւ մոլորեալ ոչխարին։ որ էր մարդկային բնութիւնս մի ի թուոյ ինն դասուց հրեշտակաց կարգալ տասներորդ։ Եւ կորուսալ դրամ զպատկերն Աստուծոյ է իմանալ։ Եւ մոլորեալ ոչխար՝ յԱստուածպաշտութեան ճանապարհէն. այսինքն գործով կորուսեալ էր եւ հաւատով մոլորեալ. որ ճրագ վառեաց զմարմին իւր լուսով աստուածութեանն ի տան աշխարհի։ Եւ եգիտ զկորուսեալ պատկերն. եւ եբարձ ի յուս ի վերայ խաչին զմոլորեալն. զմոլորեալն. եւ էած ի փարախն երկնաւոր ի թիւ անկեալ դասուցն։ Երրորդ՝ «ի շառաւիղէ ելեր որդեակ»։ Շառաւիղ է սուրբ կոյսն Մարիամ ի յարմատոյն յԵսսեայ։ Եւ պտուղ նորին է որդին Միածին անախտ եւ առանց սերման ծնեալ. որպէս պտուղն ի շառաւիղէն բղխեալ։ Այլեւ ոչ յօտար ազգէ էր շաշաւիղն մայր. այլ Աբրահամու Իսահակայ եւ Յակօբայ դուստր. որպէս շառաւիղն է յարմատոյն յառաջ եկեալ։ Եւ դարձեալ՝ պտղեղ շառաւիղն՝ ունի երեք յատկութիւն։ Նախզի՝ կանխաւէ յառաջ եկեալ։ Երկրորդ՝ զի կանաչ է գունով։ Երրորդ՝ զի ծաղկեալ է եւ ապա պտուղ առեալ. նոյնպէս եւ Աստուածածին կոյսն՝ կանխաւ հրաւիրեալ էր ի մարգարէիցն. եւ ընտեալ կուսութեամբ ի մէջ բիւրուց. որ էր կանաչագեղ մանկութիւն, ծաղկեալ եւ զարդարեալ ի հոգւոյն սրբոյ ի սկիզնականէն. եւ ապա Բանն Աստուած մարդ եղեալ ի սրբոյ կուսէն։ Չորրորդ՝ ել ի շառաւիղէ հօր Բանն Աստուած. եւ եկն սերմանել զբանն քարոզութեան յաշխարհի. ըստ այնմ, «ել սերմանացան սերմանել սերմն յագարակի որ է աշխարհս»։ Եւ ապառաժն է թերահաւատ միտք մարդկան. որք քարացեալ են անհաւատութեամբ. զի ոչ առնուն արմատ հաստատուն. եւ շուտով չորանան։ Եւ ճանապարհն այն է՝ որ երթ եւ եկութիւն սատանայի կոխան է արարեալ. եւ ցանկութեան ախտիւ գիջացեալ՝ ոչ բուսանին քարոզութեան սերմանքն։ Եւ փուշքն մեծութիւն աշխարհիս են. որք ի ժողովելն եւ ի պահելն՝ հանապազ խոցոտեն եւ անպտուղ լինին։ Իսկ արգաւանդ երկիր է՝ «որ լսէ զբանն եւ ի միտ պահէ եւ տայ զպտուղն գործոյ» զանազան եւ ազգի ազգի առաւել եւ նուազ. հարիւր որ է կատարեալ. եւ վաթսուն որ է վեց տասն կատրեալ. եւ երեսուն որ երեք տասն կատարեալ։ Հինգերորդ՝ տանուտէր զայն է իմանալ՝ «որ ել ընդ առաւօտն ուներ մշակս յայգի իւր». նոյնպէս ի յերրորդ ժամն. եւ ի վեցն. եւ յինն. եւ ի տասն եւ մէկ ժամն։ Եւ յերեկոյն ասէ ցգաւառապետն. տուր զվարձ գահեկանի սոցա։ Արդ տանուտէրն է Աստուած ի վերայ ամենայն աշխարհի. եւ այգի եկեղեցի. եւ մշակքն յայլ եւ այլ ժամանակս կոչեցեալք՝ որք ի աղայութեան, կամ ի մանկութեան, կամ ի ծերութեան հասակս գան ի հաւատս։ Այլեւ առաւօտ են առաջին արդարք սկսեալ յԱբելէ, մինչեւ ի վերջինսն. եւ երեկոյ է առաջին եւ երկրորդ գալուստն Քրիստոսի. որ է վախճան օրինացն եւ կատարած աշխարհի. եւ գաւառապետն Քրիստոս է. որ ամենեցուն եկելոց ի հաւատս՝ միապէս տայ զշնորհս եւ զթողութիւն մեղաց յոր հասակս որք գան. եթէ ի մանկութեան, եւ եթէ ի ծերութեան։ Նոյնպէս եւ ի կատարածի՝ առաջին արդարոյն Աբէլի եւ վերջին ընտրելոյն՝ միապէս տայ զերանութիւն կենացն։ Զայս է իմանալ որ ասէ։ «Ի շառաւիղէ ելեր որդեակ»։ Իսկ այն որ ասէ։ «Ելեր՝ բազմեցար»։ Նախ զխաչն ասէ՝ ելեր ի խաչ. ըստ Ամբակումայ. «ելեր դու ի կառս քո. հեծելութիւնդ քո՝ փրկութիւն եղեւ յելանելդ քո»։ Եւ Դաւիթ ասէ. «ել ի բարձունս՝ գերեաց զգերութիւն է. էառ աւար. բաշխեաց պարգեւս, եւ ետ որդւոց մարդկան»։ Բազմեցար՝ այսինքն, տարածմամբ ձեռանց եւ ոտիցն բեւեռապինդ հեղուսմամբ ի վերայ խաչին. զի երեք բեւեռք էր խաչին. եւ վեց մարմնոյն Քրիստոսի. ընդ ամենայն ինն այսպէս. երկու ոտիցն. երկու ձեռացն. մէկ ձիաւորելոյն. եւ մէկ ուսոյն։ Իսկ խաչին մէկ թեւին ի բունն ամրանալ. եւ մէկ ոտից տախտակին . եւ մէկ գլխոյ տախտակին. ուր էր գրեալ վնասն, թէ «աս է թագաւոր հրէից»։ Եւ չորս էր փայտ խաչին. պատուանդանն նոճի. բանն ի կիպարի. խոտորնակն արմաւենի. վենագրի տախտակն ձիթենի։ Եւ չորս թեւք խաչին՝ նշանակեն զչորս բարերարութիւնս նորին. քանզի վերին թեւն՝ ցուցանէ զբացումն դրանն երկնից. ներքինն զաւերումն դժոխոց. աջն զբաշխումն շնորհաց. ահեակն զթողութիւն մեղաց։ Նմանապէս եւ չորս փայտ խաչին. նոճին նշանակէ զբարձրութիւն խոկմանն Քրիստոսի. կիպարին զանուշահոտ առաքինութիւնն. արմաւենին զպտուղ արդարութեան. զի խաչիւն արդարութիւն արար. եւ աղատեաց ի սատանայի բռնութենէն. եւ զնա դատապարտեաց. իսկ ձիթենին զկակղութիւն ողորմութեանն։ Զոր եւ մեզ պարտ է ստանալ զսոսա եւ խաչակից լինիլ Քրիստոսի։ Այլեւ մարգարէն Դաւիթ՝ «աթոռ արդարութեան զխաչն կոչէ . «նստար ասէ յաթոռ դատաւոր արդարութեան». զի խաչիւն արդարութիւն արար եւ արձակեաց զհոգիսն ի բանդէն. եւ զմեզ ազատեաց։ Եւ դարձեալ ասէ. «աթոռ քո Աստուած յաւիտեանս յաւիտենից. գաւազան զօրութեան՝ գաւազան արքայութեան քոյ»։ Զի խաչն զձեւ մարմնոյն ունի Քրիստոսի . եւ աստուածութեամբն անմեկնելի է ի նմանէ միշտ եւ յաւիտեան։ Զի ուր խաչն է՝ անդ է եւ խաչելեալն. անդ եւ խաչելութիւնն Քրիստոսի ասէ փիլիսոփայն։ Եւ էր եւ եղիցի ի սմա. ըստ այնմ, «հաճեցաւ Տէր ընդ Սիօն». որ է բարձր դիտանոց խաչին. «այս է հանգիստ իմ ասէ յաւտեանս յաւիտենից. ի սմա բնակեցայց. զի հանճեցայ ընդ սա»։ Վասն զի խաչն փառք է Քրիստոսի. ըստ այնմ, «չեւ էր հոգի. քանզի Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ». այսինքն խաչեալ։ Եւ հայր առ որդի ասէր. «փառաւոր արարի. եւ դարձեալ փառաւոր արարից». որ է խաչիւն։ Զի կրկին է փառք խաչին։ Նախզի՝ յառաջ քան զխաչն, խառաւորէին զնա միայն վերին դասքն հրեշտակաց. իսկ ի խաչին տեսեալ եւ որդիք մարդկան, փառաւորեցին զՔրիստոս։

Երկրորդ՝ զի խաչիւն փառաւորեցան մարդիկ հաւատալովն ի Քրիստոս. եւ այն եւս փառք Քրիստոսի է. զի նորա անդամք են հաւատացեալք. որպէս ինքն ասէր։ «Ես յոր ժամ բարձրացայց ի խաչ՝ զամենեսեան ձգեցից առիս». այսինքն հաւատովն քարշեաց ի փառս աստուածութեան իւրոյ։ Արդ վեցերորդ՝ ելեր՝ զխաչն է իմանալ. ննջեցեր՝ զմահն ասէ ննջելոյ անուամբ։ Եւ յայլ ուր առաքեալն զմահ հաւատացելոցն՝ ննջումն կոչէ. ըստ այնմ, «Աստուած զննջեցեաքսն ի ձեռն Յիսուսի ածցէ ընդ նմա»։ Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ ննջումն հանգիստ է մարմնոյն. զոր ի տիւն խոնճի եւ վաստակի. ի գիշերին ննջէ եւ հանգչի. նոյնպէս «եւ մահ մարդոյն հանգիստ է ասէ Յոբ». զի ի մարմնաւոր չարչարանաց եւ զանազան վշտաց՝ զհանգիստ էառ ի գերեզմանի։ Երկրորդ՝ որպէս դիւրին է մարդոյ ձայնիւ միայն զննջեցեալն զարթուցանել ի քնոյ. նոյնպէս եւ Տէր մեր Քրիստոս ի կատարածի՝ դիւրապէս ձայնիւ միայն զամենայն մարդիկ առ հասարակ յարուցանէ. որպէս ինքն ասէր. «եկեսցէ ժամանակ՝ յոր ժամ ամենեքեան որք եդեալ են ի գերեզմանի, լուիցեն ձայնի որդւոյն Աստուծոյ եւ եկեսցեն արտաքս»։ Եւ վկայ բանին՝ գործով հաստատեաց որ ձայնիւ միայն կոչեաց զՂազարոս չորեքօրեայ ի գերեզմանէն։ Երրորդ՝ որք ննջեն ի մահիճս՝ եւ յառաւօտուն ի ձայն հաւուն զարթչին. եւ զգենու իւրաքանչիւրոք զգեստ իւր եւ ընթանայ ի գործ իւր։ Նոյնպէս եւ մեռեալքն ի գերեզմանի՝ ի գիշեր կենցաղոյս ի ձայն հրեշտակապետին յառնեն. եւ զգենուն իւրաքանչիւրքն զգործ իւրեանց. եւ ընթանան ի պատրաստեալ տաղիս իւրեանց։ Այս վասն հասարակաց. զի հաւատացեալք՝ ննջեցեալք կոչին։ Իսկ Տեառն մերոյ՝ արտաքոյ յայսցանէ կոչի ննջիլն։ Նախզի՝ ննջեալն սակաւ մի ննջէ եւ զարթնու. նոյնպէս եւ Տէր մեր փութով յարեաւ. զի յերեք տիւ եւ յերեք գիշեր միայն եկաց ի գերեզմանի։ Երկրորդ՝ զի ննջեալն կամաւ ննջէ եւ զարթնու. նոյնպէս եւ Տէր մեր կամաւ մեռաւ եւ յարեաւ. ըստ այնմ, «իշխանութիւն ունիմ դնել զանձն, եւ իշխանութիւն ունիմ միւսանգամ առնուլ»։ Երրորդ՝ որպէս ննջելոյն զգայարանքն են խափանեալ. այլ կենդանի է հոգւովն. նոյնպէս եւ Տէր մեր մեռաւ մարմնով ի խաչին. եւ խափանեցան զգայարանքն. իսկ աստուածութեամբ միացելովն կենդանի էր ի խաչին եւ ի գերեզմանին. ըստ այնմ որ ասէ. «ես ննջեմ եւ սիրտ իմ արթուն է». սիրտ զանմահ եւ զկենդանի աստուածութիւնն կոչէ. «որ ոչ ննջէ, եւ ոչ ի քուն երթայ պահապանն Իսրայէլի»։ Զայս ասէ «բազմեցար ննջեցեր»։ Իսկ ասելն։ «Իբրեւ զառիւծ՝ եւ զկորիւն առիւծու»։ Բազում ինչ է յատկութիւն առիւծուն. որ թագաւորական է եւ հզօր. եւ խրոխտ եւ ահագին։ Որպէս յետովն զհետն ծածկէ. նոյնպէս եւ Տէր մեր ծածկեաց զտնօրէնութիւն իւր յորսողէն սատանայի։ Եւ այլ բազումս ասացեալեմք յայլ ուրեք. այլ վասն ժամուս՝ սակաւ ինչ ասացից։ Նախզի՝ յորժամ գոչէ առիւծն, սարսին ամենայն կենդանիք, մինչ զի արիւն միզեն. նոյնպէս եւ ի գոչելն Քրիստոսի ի վերայ խաչին, սարսեցան անդնդային կենդանիք. եւ հատան ի զօրութենէ իւրեանց։ Երկրորդ՝ զի ինքն գէշ արկանէ. եւ զայլոյն ոչ ուտէ. նոյնպէս եւ Տէր մեր զմարմին եւ զարիւն իւր բաշխեաց ամենեցուն։ Նախ՝ ինքն ճաշակեաց ի մարմնոյ իւրեանց . եւ ապա ետ առաքելոցն. իբր զճարտար բժիշկ որ դեղ տայ հիւանդին՝ նախ ինքն ճաշակէ զի հաւատարիմ լիցի։ Եւ զխորհուրդ կենարար մարմնոյ իւրոյ՝ գէշ կոչեաց. եւ արծուիք զառաքեալսն ի վերնատան։ «Ուր գէշն իցէ՝ անդր ժողովեսցին արծւիք ասէ»։ Երրորդ՝ զի ի ննջելն առիւծն՝ զաչսն ի բաց ունի. եւ Տէր մեր ի ննջելն մարմնով՝ աստուածութեան աչօքն հայ էր ի դժոխս եւ ազատէր զհոգիսն։ «Իսկ առիւծ եւ կորիւն առիւծու». այսինքն է, Աստուած եւ Որդի Աստուծոյ. նոյնպէս եւ մի դէմ նշանակելով զմարդացեալն Աստուած։ Դարձեալ՝ «առիւծ եւ կորիւն առիւծու՝» Բ դէմ նշանակէ. զհայր եւ զորդի. որպէս ասէր. «չեմ միայն՝ զի հայր ընդիս է»։ Իսկ կորիւն առիւծու. այսինքն, որդի այնմ որ ասաց. «ես եմ որպէս զառիւծ ելեալ ի վերայ տանն Յուդայ». որպէս յայլ ուր գառն կոչեցաւ։ Որպէս գառնն ունի զոչխարին բնութիւն եւ կորիւն զառիւծուն. նոյնպէս եւ Տէր մեր Քրիստոս՝ ունի զՀօր Աստուծոյ զբնութիւնն։ Երկրորդ՝ որպէս կորիւնն փոքր հասակաւն գործէ զգործ առիւծուն. նոյնպէս եւ Տէր մեր ի տղայութեան հասակին՝ էարկ զմագիլս մատանց ի բոյնս իժից. որ սակաւ ինչ զօրութեամբ շարժեաց զձեռագործս եգիպտացւոցն եւ կորոյս զկորուսիչ դեւսն բնակեալ ի նոսա։ Երրորդ՝ զկորիւնէ ասեն յորժամ ծնանի, յերեք օր մեռեալ մնայ. մինչ գայ հայրն եւ ձայնէ ի նա եւ կենդանանայ. նոյնպէս եւ Տէր մեր՝ երեք օրեայ մեռեալ եդաւ ի գերեզմանի. մինչ հայրն երկնաւոր յարոյց զնան ի մեռելոց. որպէս Պետրոս. «զոր դուք սպանիք. զոր Աստուած յարոյց ի մեռելոց»։ Եւ զի մի է կամք եւ զօրութիւն եւ ներգործութիւն երրորդութեանն. վասն այն երբեմն ասի հօր յարուցանել զնա. երբեմն թէ, ինքն զինքն յարոյց. երբեմեն ի հոգւոյն սրբոյ։ Այս է ասելն «ննջեցեր իբրեւ զառիւծ՝ եւ զկորիւն առիւծոյ»։ Եօթներորդ դարձեալ՝ «ելեր՝» զյարութիւնն ասէ՝ որ յարեաւ ի գերեզմանէն յետ երից աւուրց. զի ինքն իւր կամաւ մեռաւ, եւ իւր կամաւն յարեաւ։ Ելերն զայն նշանակէ։ Զի թէպէտ հրէայքն խաչեցին, այլ իւր կամաւ մռաւ։ Եւ յայտ անտի է, զի բարձր գոչեաց եւ եհան զոգին. զի ամենայն մարդկան նուազի ձայնն ի ժամ մահուանն։ Եւ թէպէտ Յովսէփ իջոյց ի խաչէն, եւ Յովսէփ եւ Նիկոդիմոս պատեցին, այլ ինքն կամաւ էջ ի վերայ բազկացն Յովսէփայ, եւ պատեցաւ զմռով, զոր յառաջ նշանակեցին մոգքն եւ ընծայս մատուցին։ Նոյնպէս եւ կամաւ իւրով յարեաւ. որպս ասէր Յակօբ. «ննջեցեր իբրեւ զառիւծ՝ եւ ո՞ է որ զարթուսցէ զքեզ»։

Ութներորդ՝ «ելեր բազմեցար»։ Ցուցանէ մարմնով եւ բնութեամբս զհամբառնալն յերկինս, եւ ընդաջմէ հօր նստիլն. որպէս ասէ Դաւիթ. «համբարձաւ Աստուած օրհնութեամբ. եւ Տէր մեր ձայնիւ փողոյ»։

Եւ աւետարանն ասէ. «ել ի յերկինս եւ նստաւ ընդաջմէ Հօր». եւ ելանել եւ նստիլ՝ մարմնոյ է յատկական. զայն ցուցանէ թէ՝ այս կեանքս ձախողակի է. եւ որքան էր ի կեանս՝ ի չարչարանս էր. եւ յետ աստեացս՝ ի հանգիստն նստաւ ընդաջմէ. այսինքն ի փառս աստուածուեանն։ Եւ մեզ իմանալի է թէ, որքան ի կեանս եմք՝ ի չարչարանս եմք. եւ յետ մահու՝ ապա ի հանգիստն փոխիմք. որպէս. ինքն ասէր Տէր մեր. «ընդիս զխաղաղութիւն ունիցիք. եւ յաշխարհի աստ զնեղութիւն ունիցիք»։ Եւ դարձեալ՝ իմանամք եթէ չարչարանքս Քրիստոսի՝ էր բաժին. եւ մեք այսու նմանիմք. եւ այս չարչարանօքս գտանեմք զհետ նորա. որպէս ասէր. «ուր եսն եմ. անչդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի». զի հանգստեամբ զհանգիստ ոչ գտանեմք. այլ նեղութեամբ։ Իններորդ՝ «ելեր՝ բազմացար»։ Ցուցանէ զելանելն՝ ի հայրական աթոռոյն, եւ գալ բազմիլ ի դատողական աթոռ։ Եւ ո՞ յարուցանէ զնա, եթէ ոչ տառապանք աղքատին եւ հեծութիւն տնանկին ըստ մարգարէին։ «Վասն տառապանաց աղքատին եւ հեծութեան տնանկին՝ յարեայց ասէ Տէր. եդից զփրկութիւն իմ, եւ համարձակեցայց ի նոսա»։ Աղքատ եւ տնանկ՝ ասէ զմարդկային բնութիւնս. որ բազում հարստահարեցաւ եւ զրկեցաւ ի սատանայէ . եւ այն է ժամանակ գթալոյն որպէս ասէ Դաւիթ. «դու յարուցեալ գթասցիս ի վերայ Սիօնի. ժանանակ գթալոյ նորա հասեալ է ժամ»։ Եւ յառնէ ի դատաստան. եւ ցրուեսցէ զամենայն թշնամիս իւր. ըստ այնմ. «յարեաւ Աստուած՝ եւ ցրուեցան ամենայն թշնամիք նորա». այսինքն անհաւատքն եւ խաչահանքն, եւ թշնամին սատանայ։ Եւ Եսայի ասէ. «շարժեսցին երկինք եւ երկիր յերեսաց ահի Տեառն եւ փառաց զօրութեան Տեառն, յորժամ յարիցէ ի վանել զերկիր։ Եւ աւետարանն ասէ. «յորժամ գայցէ որդի մարդոյ ի վերայ ամպոց երկնից զօրութեամբ եւ փառօք բազմօք. եւ նստացի յաթոռ փառաց իւրոց. եւ ժողովսցին առ նա ամենայն ազգք երկրի. եւ մեկնեսցէ զնոսա ի միմեանց»։ Եւ մի կողմն Քրիստոսի աջ է եւ ասէ. «եկայք ժառանգեցէք զկեանսն». այսինքն արդարոց։ Եւ միւսն ձախ եւ ասէ. «երթայք. եւ տայ զտանջանս յաւիտենականս». այսինքն մեղաւորաց։ Եւ ո՞ յարուցանիցէ զնա յահաւոր բեմբին. զի նա միայն է դատաւոր կենդանեաց եւ մեռելոց. զի նա միայն մարմնացաւ. եւ ոչ հայր կամ հոգի. եւ դարձեալ նա միայն չարչարեցաւ վաս մեր եւ զփորձ էառ։ Նա միայն է դատաւոր. զի «հայեսցին ի նա խաչօղքն յոր խոցեցին». եւ ընկալցին զվրէժս իւրեանց։ Եւ հայեսցուք մեք հաւատացեալքս ի խաչելեալն. եւ ծանիցուք զնա փրկիչ մեր։ Եւ դարձեալ նա մեռաւ եւ յարեաւ. նա է դատաւոր կենդանեաց եւ մեռելոց։ Եւ դարձեալ զնա տեսանեմք մարմնով. եւ նա խօսի ընդ մեզ. եւ ոչ հայր կամ հոգի. վասն որոյ նա յիրաւի որդին միածին լիցի դատաւոր. ըստ այնմ, «ոչ թէ հայր դատէ զոք, այլ զամենայն դատաստան ետ որդւոյ իւրոյ»։ Տասներորդ՝ «ելեր բազմեցար»։ Այսինքն յետ քննութեան դատստանին, ելանէ ի հայրական փառս. եւ ամենայն ընտրեալք իւր ընդ նմա բազմելով յարքայութեանն երկնից անզրաւ կենօք եւ մշտաւէտ ցնծութեամբ. թագաւորեալք ընդ նմա ի յաւիտենական կեանս. «զոր ակն ոչ ետես. եւ ունկն ոչ լուաւ. եւ ի սիրտ մարդոյ ոչ անկաւ զոր պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց». անտանօր տայ ի ժառանգութիւն սրբոց եւ սիրելեաց անուան իւրոյ «որում ամենայն ծունր կրկնեսցի երկնաւորաց եւ երկրաւորաց»։ Որեւ զմեզ արժանի արասցէ մասին ժառանգութեան սրբոցն ի լոյս ի ձեռն միջնոդութեան աւուրս շնորհի, եւ սուրբ չարչարանօք իւրովք. եւ նմա փառք եւ երկրպագութիւն եւ բարեբանութիւն ընդ հօր իւրում եւ սուրբ հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԼԱ. Նորին քարոզ մեծի ուրբաթին։ Ի մէջ երկուց կենդանեացն ծանիցիս դու»։ Ամբակ. 3. 1։

Բազմադիմի է տեսութիւն բանիս եւ խոր. վասն որոյ մտաւոր աշխատութեամբ ի լոյս բերելի է։ Նախ իմանալի է զԲանն Աստուած ի մէջ Հօր եւ հոգւոյն. զի որդի կայ ընդաջճմէ Հօր. եւ Հոգի ընդաջմէ Որդւոյ. եւ նա ծանեաւ մարմնով աշխարհի. զի տեսանել կարասցեն զանտեսանելին։ Իսկ Հայր եւ Հոգին՝ կամօք եւ գործակցութեամբ ընդ նմա էին. բայց ոչ եղեն տեսեալ վասն անմարմին բնութեանն։ Երկրորդ՝ ի մէջ հրեշտակաց եւ մարդկան. յերկուցն պաշտել եւ երկրպագեալ։ Երրորդ՝ ի մէջ առաքելոցն . ոմանց նախատպաւորութեամբ հոգւոյն եղեւ ծանուցեալ. եւ ոմանք յայտնապէս մարմնաւոր աչօք եղեւ տեսեալ եւ լուեալ. վասն որոյ եւ երանեցանն իսկ։ Չորրորդ՝ ի մէջ օրինացն եւ աւետարանիս. եւ յերկոցունց մի Աստուած քարոզեալ եւ փառաւորեալ։ Հինգերորդ դարձեալ՝ ի մէջ Եգիպտոսի եւ Բաբիլօնի. զի նա եհան զհրէայս յԵգիպտոսէ վասն խոստմանն Աբրահամու. եւ նա մատնեաց զնոսա բաբիլացւոցն վասն մեղաց իւրեանց։ Վեցերորդ դարձեալ ի մէջ Երուսաղէմի եւ Սամարիայ. ուր երկու թագաւորութիւնքն բաժանեցան. տասն ազգն ի Սամարիա. եւ երկու ազգն յԵրուսաղէմ ունէին զաթոռ թագաւորութեան. եւ ի նոսա յերկոսինն՝ լինէին անխտիր մարգարէք վասն ծանուցանելոյ զգալուստ եւ զխաչ Միածնին։ Եօթներորդ՝ ի մէջ Մարիամու եւ Յովսէփայ՝ աստուածավայելուչ կուսութեամբ ծանուցեալ եւ ծնեալ եւ սնեալ եղեւ Որդին Աստուծոյ։ Ութներորդ՝ ի մէջ հին քահանայութեանն եւ նորոյս ծանուցաւ Տէր մեր. յոմանց ստուերաւ եւ օրինակաւ պաշտեցեալ. եւ յոմանց ճշմարտութեամբ կատարեալ։ Իններորդ՝ ի մէջ հրէից եւ հեթանոսաց՝ վէմ ընտիր եւ գլուխ անկեան եդեալ հաւատացեալ ժողովրդոց, առնլով զերկոսեանն մի։ Տասներորդ դարձեալ՝ ի մէջն երեւեցաւ . այսինքն, յերկուց գոյացութեանց մի եղեալ Քրիստոսի. զի էառ զմեր բնութիւնս՝ միաւորեաց ընդ իւրում աստուածութեանն, ունելով աստուածութեամբ ընդ Հօր հաւասարութիւն եւ մարդկութեամբ ընդ մեզ։ Եւ այսպէս «միջնորդ եղեւ Աստուծոյ եւ մարդկան»։ Զերկուս տարակացեալ բնութիւնս միաւորելով ընդ ինքեան Բանն մարմին եղեալ, որով զմարմինն Աստուածացուցեալ, ծանուցաւ ամենայն արարածոց։ «Զի նմա կրկին ամենայն ծունր երկնաւորաց եւ երկրաւորաց եւ սանդարամետականաց. եւ ամենայն լեզու խոստովնի Տէր զՅիսուս ի փառս Աստուծոյ Հօր»։ Մետասաներորդ՝ եւ ճշմարտութեամբ ասացեալ է զայս մարգրարէն վասն մեծի աւուր ուրբաթին երկիւղալի եւ զարմանալի աւուրն, յորժամ առաջի երկնի եւ երկրի զարարիչն երկնի եւ երկրի դատեալ կախեցին ի մէջ երկուց չարագործեացն զփայտէ։ Եւ խաչիւն վասն այն սպանին զի մի ոք խաչեցելոյ երկրպագանիցէ։ Զի գրեալ էր յօրէնսն. «անիծեալ ամենայն որ կախեալ կայցէ զփայտէ»։ Այլ նա զչարութիւն նոցա մեզ ի բարիս փոխարկեաց. «զի գնեաց զմեզ յանիծից օրինացն. եւ օրհնեաց զմեզ ամենայն հոգեւոր օրհնութեամբ»։ Նոյնպէս եւ չար կամօք ի մէջ աւազակացն դատապարտեցին. զի իբրեւ զմի ի նոցանէ կարծիցի. եւ նոցա գործոցն կցորդ։ Այլ նորա ըստ մարգարէիս՝ ծանուցաւ եւ ոչ թաքուցաւ աստուածութիւն ի մէջ վնասակարացն։ Զի վասն նորա արեգակն խաւարեացաւ. շարժեցաւ եւ գողաց երկիր. եւ հիմունք լերանց սասանեցաւ եւ խռովեցան ըստ մարգարէին. զի բարկացաւ ի վերայ հրէիցնի Աստուած։

Զոր աստուածաբանն ասէ։ «Աստուած խաչեալ՝ վասն որոյ արեգակն խաւարեալ եւ դարձեալ լուսաւարեալ». որպէս եւ Զաքարիա մարգարէն գրեաց։ «Օր մի լինի ասէ. եւ նա յայտնի Տեառն. ոչ տիւ իցէ եւ ոչ գիշեր. եւ ընդ երեկո եղիցի լոյս»։ Եւ այս եղեալ՝ ծանոյց թէ, ո՛ է նա. նա է՝ վասն որոյ ասաց Յոբ։ «Ասէ արեգականն եւ ոչ ծագէ. եւ ընդդէմ աստեղաց կնքէ. եւ զտիւ ի գիշեր մթացուցանէ»։ Բանս այս վեց իմն տեսութեամբ իմանի։ Նախզի՝ գիշեր եւ խաւար կոչի բանսարկուն սատանայ. եւ աստեղք են նորա դեւք իւր. եւ զնոսա խաւարեցոյց Քրիստոս առաջին գալստեամբն իւրով. որպէս ասէ. «խաւարեսցին աստեղք գիշերոյն այնորիկ»։ Նաեւ վերջին գալստեամբն յորժամ ծագեսցէ արեգակն Քրիստոսի, խաւարեցուսցէ զնեռն եւ զկարապետս նորա. ըստ այնմ, «հոգւով բերանոյ իւրոյ՝ սատակեսցէ զնա Տէր»։ Երկրորդ՝ ոչ ծագիլ արեգական եւ կնքիլ աստեղացն լինելոց է ի կատարածի. որպէս ասէ փրկիչն. «յետ նեղութեանց աւուրցն այնոցիկ, արեգակն խաւարեսցի. եւ լուսինն ոչ տացէ զլոյս իւր. եւ աստեղք անկցին»։ Վասն զի համապայծառ լոյս երրդութեանն՝ ծագեսցի յաշխարհս. եւ ամենայն զօրութիւնք իմանալեացն յերկիր ի ջեալ. եւ փայլեն արդարքն իբրեւ զարգեակն. յայնցանէ խաւարեալ նուաղին լուսաւորք երկնից։ Երրորդ՝ ի մեծի ուրբաթի խաչին խաւարեցոյց զլուսաւորս ի միջօրէի. եւ կնքեալ եցոյց թէ, սոքա չեն Աստուածք. վասն այն խաւարեցան ի լուսոցն։ Չորրորդ՝ ի ժամ խաչին յորժամ լուսաւորքն մեծ ծածկեցին զլոյսն իւրեանց, եւ աստեղք յերկնից խնդրէին թօթափիլ որպէս տերեւ յորթոյ։ Եւ տէր մեր տարածեալ զբազուկս ամենազօր կարողութեամբ՝ հաստատեաց զնոսա եւ կնքեաց թէ, ինքն է որ ի սկզբնաէ հաստասեաց զնոսա։

Հինգերորդ՝ գոչմամբ ձայնին աղաղակեաց ի վերայ խաչին. յորժամ երկիր շարժեցաւ. վէմք պատառեցան. եւ աւանդեաց զհոգին ի ձեռս հօր. կնքեաց թէ՝ յայսմ հետէ հոգիք մարդկան ի ձեռին Աստուծոյ են. եւ այլ ոչ եւս իշխէ սատանայ ի վերայ հոգւոց մարդկան բռնութեամբ տանիլ ի դժոխս. որպէս ասէ իմաստունն. «բայց հոգիք արդարոց ի ձեռին Աստուծոյ են». եւ անդ ասացեալ մարգարէութեամբ. աստ կատարեցաւ արդեամբ։ Վեցերորդ՝ ի սկզբանէ յանկմանէ հրեշտակաց՝ մինչ ի լրումն տնտեսութեան բանին՝ երկիւղ էր ի հրեշտակս վասն անկման բանսարկուին. եւ նա երեւեալ մարմնով ի մէջ նոցա, կնքեաց եւ եբարձ զկասկած երկիւղի նոցա. եւ հաստատեաց զխաղաղութիւն։ Զայս ունի տեսութիւն բանիս. «որ ասէ արեգական չծագիլ եւ ոչ ծագէ. եւ ընդդէմ աստեղաց կնքէ»։ Դարձեալ՝ յորժամ եկին խորտակել զբարձս խաչեցելոցն զի մեռանիցին փութով. եւ զաւազակացն խորտակեցին. զի դեռեւս կենդանի էին. իբրեւ եկին յաջ եւ յահեակ կողմանէ ի մէջն այ Յիսուս, եւ տեսին զի այն ինչ մեռեալ էր, ոչ խորտակեցին. եւ ծանուցաւ թէ՝ Աստուած է. զի կամաւ մեռաւ ուժգին ձայնիւ եւ խանարհեալ գլխով. որ ակամայ մեռելոյ ոչ է հնար։ Եւ ի հաւատարմութիւնն իրացն՝ ձգեաց զինուաոր մի հրամանաւ հարիւրապետին զգեղարդն ի կողն եւ ել վաղվաղակի արիւն եւ ջուր։ Եւ դարձեալ՝ ծանուցաւ աստուածութիւն նորա՝ զոր աստուածաբանն ասէ. «արիւն եւ ջուր ի կողիցն հոսեալ». մինն իբրեւ մարդոյ. եւ մինն առաւել քան զմարդոյ. զի մեռելոյ թէ խոցի՝ ջուր ելանէ. եւ թէ կենդանի է՝ արիւն։ Եւ նա զի մեռաւ մարմնով՝ ջուրն վկայեաց. եւ զի կենդանի էր աստուածութեամբն՝ վկայեաց արիւնն։ Եւ զի երեք նշանակութիւն ունի արիւն եւ ջուր կողին Քրիստոսի։ Նախ արիւնն կենաց էր նշան. որ կենդանի էր աստուածութեամբն եւ ջուրն զի մեռաեալ էր հոգւոյն բաժանմամբն։ Երկրորդ՝ նշանակէ արիւնն որով գնեաց զմեզ. եւ ջուրն զի շիջոյց զհուր մեղացն Ադամայ։ Երրորդ՝ արիւնն նշանկէ զխորհուրդ պատարագին որ ի վերնատանն. եւ ջուրն զխորհուրդ մկրտութեանն որ ի Յորդանան։ Եւ այսպէս կրկին վտակաւ կողին՝ շինեցաւ եկեղեցի սուրբ. զի ջրովն սրբիմք. եւ զարիւնն ըմպեմք։ Այլ ասեն թէ՝ հարիւրապեան միականի կոյր էր. առ ի Տեառն արենէն հասոյց յաչսն եւ բացաւ. եւ փառաւոր արար զԱստուած. որպէս պատմե աւետարանն թէ, «որ ետեսն վկայեաց, թէ արդարեւ որդի Աստուծոյ է. եւ գիտեմք թէ ճշմարիտ է վկայութիւն նորա»։ Եւ այնպէս ծանուցաւ դարձեալ ի մէջ երկուց աւազակացն. զի որ բարէբարոյն էր աջակողմեան աւազակն՝ դաւանեաց զնա Տէր արքայութեանն. եւ յիշել աղաչէր յորժամ գայցէ արքայութեամբ իւրով։ Ասեն թէ Դեմաս էր անուն նորա, եւ յազգէ հեթանոսաց։ Եւ միւսոյն կեստաս եւ յազգէ հրէից։ Այլեւ ծանեաւ զնա յայնմ աւուր աթենացւոց իմաստասէրն Դիոնէսիոս. եւ գրեաց այսպէս։ Ե զբարք ես ի Բալբաք քաղաքի վասն դատաստանի իրիք կոչեցեալ. եւ մինչ նստէր եւ ամենայն իշխանք եւ իմաստասէրք յոտս կային առաջի իմ։ Եւ էր ժամն վեցերորդ՝ եւ յանկարծակի մթացաւ ամենայն երկիր. զի լուսինն չորեքտասան էր. եւ էր նա ի միջոյ երկնի ի ներքոյ անդնդոց. որ ի մտանել արգերականն պարտ էր նմա յարեւելից ելանել. եւ սքանչելեօք եկն ի վայրկեան ժամանակի. եւ եհաս մինչեւ յարեգակն ի մէջ աւուրն. եւ խաւարեցան հանդերձ աստեղբքն. եւ Գ ժամ գնացին ի միասին դէպ յարեւմուտս. եւ ապա լուսինն դարձաւ յետս. եւ ի քթթել ական եհաս յարեւելս եւ ըստ սովորութեան իւրով ելյարեւելից. որ ոչ եղեւ այսպիսի ինչ յամենայն յաւիտենաց։ Եւ ի լինիլ այսմիկ յերկինս, եւ ոչ երկիր եկաց ի կայի իւրում զի լերինք սարսէին. եւ երկիր ի հիմանց դողայր. եւ վէմք պատառէին. եւ ձայն աղաղարկի աղիողորմ լսելի լինէր ի տարերացս. որպէս ողբումն մօր դառնացելոյ յորժամ տեսցէ զորդի յիւր սպանեալ. եւ լացցէ զնա ի ձայն հառաչանաց իւրոց։ Եւ մեք անկաք ի վերայ երեսաց մերոց ի վեց ժամէ աւուրն, մինչեւ ցինն ժամն. եւ ապա ուշաբերեալ յարեաք։ Եւ ի քննել սկսայ ես ըստ աստեղագիտութեան արուսետից. եւ չգոյր ինչ պատճառ այնմ լինելոյ։ Եւ յանկարծակի ծագեաց առիս նշոյլ շնորհի. եւ բացաւ ակն ոգւոյս. եւ սկսայ ասել թէ աստուածն անծանօթ եւ յաւիտենական՝ ողորմութեամբ ի ջեալ յերկնից ի փրկել զաշխարհս։ Եւ այսօր ըմբռնեցին զնա զաշխարհս։ Եւ այսօր ըմբռնեցին զնա արք անպարիշտք . եւ պրկեալ զնա ի փայտի սպանին. եւ կան եւ այպանեն զնա յաշխարհի ուրեք ի կորուստ անձանց։ Եւ ասեմ ցպատուական աշակերտն իմ ցաստղիփոս. բեր քարտէզ. եւ գրեա զքանիս ամոյս. եւ զլուսնիս. եւ զթուականն. եւ զպատկեր աւուրս ուրբաթու. եւ զժամ վեցերորդ։ Եւ պահեցի զգիրն, մինչեւ եկն Պօղոս յաթէնս. եւ յարոզեաց զմահ Որդւոյն Աստուծոյ. եւ ես հանի զգիրն եւ ցուցի, եւ վկայեցի իրացն. եւ այն եղեւ ինձ պատճառ հաւատալոյ։ Արդ՝ այսպէս ծանուցաւ Տէրն ի մէջ երկուց կենդանեաց. զոր միւս թարգմանն ի մէջ երկուց գազանաց ասէ. Զի ստուգապէս իբր զգազանս ի լերինս շրջէին. եւ պատառէին զորս գտանէին ի ճանապարհորդաց եւ յանպարից արանց։ Եւ կատարեցաւ գիրն թէ՝ «ընդ անօրէնսն համարեցաւ»։ Զի ինքն արդարացոյց զբանս ծառայից իւրոց՝ որ ելից եւ կատարեաց զնոսա։ Այս է որ ասէ. «ի մէջ երկուց կենդանեաց ծանիցիս դու. ի մերձենալ ամացն յայտնեսցիս. եւ ի հասանիլ ժամանկի փրկեսցես»։ Որ ի ձեռն չարչարանաց Խաչին փրկեաց զարարածս Միածին Բանն Աստուծոյ մարդացեալ։ Որով եւ ընդ Որում Հօր եւ Հոգւոյն Սրբոյ՝ փառք յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԼԲ. Դարձեալ քարոզ վասն խաչելութեան։ «Ես յորժամ բարձրացայց յերկրէ՝ զամենեսեան ձգեցից առիս»։ Յօհ. 12. 32։

Որպէսզի մեծ են գործք Քո, Տէ՛ր, եւ յոյժ խո՛ր են խորհուրդք Քո Տէր. եւ յոյժ խոր են խորհուրդք քո ասէ աստուածայինն Դաւիթ»։ Եւ առաքեալն հիանալով ասէ։ «Ո՛ խորք մեծութեան եւ իմաստութեանն Աստուծոյ զի անհետազօտե ի են ճանապարհք նորա. եւ առանց քննելոյ դատաստանք նորա»։ Զի ո՞ր միտք իմանալ կարէ, կամ լեզու ճառել թէ վասն է՞ր ի մէջ ամենայն արարածոց միայն զմարդն պատուեաց եւ արար ի պատկեր իւր անմահ հոգւով. անձնիշխան կամօք. բանական մտօք. իշխան եւ տէր կացոյց ի վերայ ամենայն երեւելի գոյից։ Նաեւ յանցանելն զպատուիրանաւն եւ յերկիր պանդխտութեան ի վտարիլն, մարգարէիւք խնամարկեաց. օրինօք դաստիարակեաց. հրեշտակօք պահապանեաց։ Եւ ի կատարումն ամենայնի՝ նոյն ինքն արարիչն Աստուած մարդացաւ ի վերայ երկրի. եւ երեւեցաւ մարմնով. եւ խաչիւ եւ մահուամի փրեաց զմարդիկ. եւ յառաջին փառսն անմահութեան բարձրացոյց որպէս ասէր։ «Ես յորժամ բարձրացայց յերկրէ՝ զամենեսեան ձգեցից առիս»։ Արդ՝ սոքա ամենեքեան խոր են խորհուրդք եւ անիմանալիք. թէ վասն է՞ր ամենակարօղն Աստուած՝ որ բանիւ միայն արար զամենայն, զի «ասաց եւ եղեն՝ հրամայեաց եւ հաստատեցան»։ Իսկ ի փրկութիւն մարդկան, մարդ լինելովն փրկեաց։ Եւ այն խաչիւ եւ չարչարանօք. վասն մեր մեռեալ եւ թաղեալ. եւ ապա յարուցեալ եւ մեզ կենդանութիւն պարգեւեալ։

Այլ զի ամենեւին տգիտութիւնն անհաւատութիւն է. եւ ոչ խնդրելն՝ յուսահատութեան ցոյնց. վասն որոյ վարդապետք եկեղեցւոյ առանորդեալք ի հոգւոյն սրբոյ, «որ քննէ զամենայն եւ զխորս Աստուծոյ, » ուսուցին մեզ ըստ մերում կարողութեան զպատճառ մարդեղութեանն Քրիստոսի։ Նախ՝ «մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ. հաւասարեցաւ անասնոց անբանից ասէ մարգարէն»։ Անասուն կոչի՝ որ զիմացական ներգործութիւնն ոչ ունի. թէպէտ եւ մարդ է. այլ նա է ճշմարիտ մարդ՝ որ իմացմամբ զշունչ եւ զմարմին դաստիարակէ։ Արդ՝ կամեցաւ Աստուած զի մարդիկ իմացմամբ զիմանալի փառսն իւր պաշտեսցեն. այլ նոքա ոչ կարացին, զի անասնապէս ընդ հողս սահեցան։ Վասն որոյ Բանն Աստուած զիմանալի աստուածութիւնն իւր խառնեաց եւ միացոյց ընդ զգալի մարմինս. եւ անասնեղէն աչացս ծանոյց զինքն զգայապէս. եւ ընդ զգալոյն գիտութեան՝ վերացոյց յիմաստս իմանալի փառաց իւրոց. եւ այսպէս անասնոց քարոզեալ ասի։

Երկրորդ՝ անմտացան մարդիկ ի գիտութեանց. եւ ոչ գիտէին այլ կեանս, կամ այլ Աստուած ի վեր քան զերկիրս. այլ զարծաթ եւ զոսկի պաշտէին. վասն որոյ յաւիտենից կեանքն՝ երեւեցաւ մարմնով եւ ծանոյց զկեանս հոգեւոր, եւ զԱստուածն արարիչ ամենայն. եւ անդ յուսադրեաց տանիլ եւ ժառանգել զնոսա։ Երրորդ՝ վայրենացան մարդիկ. եւ զհամատիպ մարդկան զուրուական պատկերս պաշտէին. եւ Բանն մարմնով երեւեալ՝ մարդապաշտիցն զինքն մարդ ետ Աստուած. եւ պատկերասիրացն զիւր պատկերն շնորհեաց. եւ այսպէս զգօնացոյց զնոսա ի ձեռս առաքելոցն։ Զի յորժամ ասէին հեթանոսացն, թէ Աստուած անտես է՝ անհաս է՝ աննիւթ է, ոչ հաւանէին։ Եւ յորժամ ասէին թէ մարդ է, զմեզ սիրեաց եւ ընդ մեզ շիջեցաւ, եւ վասն մեր խաչեցաւ, եւ յերկինս համբարձաւ վասն մեր առաջի աչաց մերոց, հաւատային եւ յաստուածապաշտութիւն գային։ Չորրորդ՝ սովեալ եւ ծարաւեալ էր մարդն աստուածապաշտութեան. եւ մարդ կային իմաստութեամբ՝ ոչ կարէին հասանիլ անհասին. որպէս յայտ է յառակս անառակին որ ասէր ի միտս. «յարուցեալ գնացից առ հայր իմ». այս է գնալն. զի Աստուծոյ փափագէին հեթանոսք. եւ իգնալն՝ մինչ ի յօդդ կարացին ժամանել. եւ զլուսաւորսն պաշտէին։ Զոր ի հեռուստտեսեալ հայրն յայն փափագումն, գթացաւ եւ եկն ընդառաջ նորա. այսինքն, զի Միածինն եկն եւ մարմնացաւ. եւ անկեալ զպարանոցաւ բնութեանս մերոյ, համբուրեաց եւ հաւասարեացաւ մեզ. եւ ապա ինքն ի դիմաց մեր հաշտեցոյց զհայրն ուժգին արտասուօքն եւ աղօթիւքն. եւ զենաւ եզն պարարակ ի կերակուր եւ յըմպելի մեզ։ Եւ այսպէս ինքեամբ զծարաւ աստուածապաշտութեանն զովացոյց. եւ զսովն ելից։ Զի միշտ ճաշակեմք մտօք եւ իմաստութեամբ զԲանն Աստուած մարդացեալ, եւ զմեզ սրբեալ եւ փրկեալ։ Հինգերորդ՝ մեռեալ էր մարդն ի հաւատոյ եւ ընկղմեալ ի մեղս. վասն այն եկն Քրիստոս՝ եւ զերկոսինն փոխեաց. զի հաւատովն կենդանացոյց՝ եւ ի ծովու մեղաց վերածեաց. եւ օրէնս եդ՝ ոչ միայն բանիւ, այլեւ գործով։ Եւ սիրեցի՝ եւ դուք սիրեցէք. ես խոնարհեցայ՝ եւ դուք խոնարհեցէք. ես մարմնովս զաշխարհս թողի. զայս եւ դուք արարէք։ «Զի որ կորուսցէ զանձն իւր որպէս զիս, գտցէ որպէս զիս». եւ այսպէս ներգործական օրինօք որ է բանիւ եւ գործով դարձոյց զմեզ ի մեղաց եւ յանպարշտութեանց. ըստ Պօղոսի. «երեւեցաւ շնորհքն Աստուծոյ փրկիչ ամենայն մարդկան. զի ուրասցուք զանպարշտութիւն եւ զաշխարհական ցանկութիւնս։ Վեցերորրդ՝ օրինօքն Մովսէսի ոչ ոք կարէր արդարանալ. զի հատուցումն մարմնաւոր էր. այգիս, եւ ձիթենիս, եւ կեանս փափուկս խոստանայ։ Իսկ Տէրն մեր եկեալ յայնպիսի խոստմանց եհան զմարդիկ. եւ զուրացութիւն մարմնոյ եւ զընչից քարոզեաց. զի կամաւ ատելովն զանցաւորս, մշտնջենաւորն գտանի։ Եւ դարձեալ՝ չարչարանք մարմնոյս՝ յոյս ունի զանմահութիւնն. եւ փափկութեանն առ ընթեր՝ մահն է վախճան։ Եւ այսպէս եցոյց մեզ զպատճառն անմահից կենաց։

Եօթներորդ՝ օրէնքն Մովսէսի մարմնաւոր էր անկատարիցն, որպէս տղայոց կաթն ջամբելով. իսկ յորժամ հաստատեցաւ բնութիւնս՝ եկն Քրիստոս եւ կատարելոցս զօրէնբ եդ զկատարեալս. զի ոչ գործոց արտաքին, այլեւ ներքին մտաց եւ խորհրդոց եդ սահման եւ օրէնս յասելն. «Մովսէս ասաց մի շնար. այլ ես ասեմ, թէ մի ցանկանար». զի յորժամ միտքն սրբի ի չար խորհրդոց, յայնժամ շունչն եւ մարմինն նմա հետեւի։ Եւ սատանայ այսպէս պղծէր զմարդն՝ զչար խորհուրդն ի միտս ձգելով, եւ զհեշտութիւն մարմնոյն շարժելով։ Իսկ Քրիստոս խորհրդոց ուսոյց պատերազմ եւ գիտութեան ասպարէզ. որով դիւրաւ յաղթեմք սատանայի, զարմատ մեղացն արտաքս կորզելով. եւ զգլուխ օձին ջախջախելով. եւ այսպէս մարդն բոլորովին երկայնոցն համեմատի. եւ նոցա դասակից եւ մասնակից հանդիպի։ Ութներորդ՝ թշնամին սատանայ պատրէր զմարդիկ. ոչ գիտէին յայտնապէս թէ սատանայ քարշէ ի մեղս. այլ բնութեանս տային. վասն որոյ երեւեցաւ Քրիստոս՝ եւ եցոյց զսատանայ թշնամի մեզ. զի ինքն անմեղ կրիւքն վարեցաւ. եցոյց թէ մեղանչելն մարդկան՝ ոչ է ի բնութենէ կամ յանձն իշխան կամաց. այլ ի թշնամւոյն. որ խառնէ զթոյնս իւր չարութեան ի ներս։ Արդ՝ թէ ոք զգուշանայ եւ ընտրէ զբնական կիրս եւ զարկածն սատանայի, ուտէ որպէս ես կերի եւ ոչ մեղանչէ. ննջէ՝ աշխատի՝ եւ ոչ մեղանչէ. իսկ թէ ո՞րն է թշնամւոյն, եւ ո՞րն է մեր, յայտնի է։ Ամենայն որ բնական կիր է եւ կարեւոր՝ մերն է. եւ աւելորդն եւ անչափն՝ սատանայի։ Դարձեալ ամենայն որ առանց ըստ գտանաց է՝ մեր է. եւ ըստգտանօքն սատանայի։ Այսպէս ծանեան մարդիկ զկիրս մեր եւ զարկածս թշնամւոյն. եւ յաղթեցին նմա։ Իններորդ՝ հերքեալ էր սատանայ զազգս մարդկան յաստուածային գիտութենէն, եւ յանմահութեանց յուսոյն. եւ զհեշտութիւն աշխարհի քաղցրացուցեալ էր նոցա. սակայն մարդիկ ունէին զմահուն երկիւղ՝ եւ զբնական առաքինութիւն. ըստ Պօղոսի՝ «հեթանոսք որք զօրէնս ոչ գիտէին՝ բնութեամբ զօրինացն գործէին»։ Զոր տեսալ Քրիտսոս եթէ մարդիկ բնական յօժարութեամբ ի ծառայութենէ սատանայի ապստամբին, եւ կամացն Աստուծոյ հետեւին, երեւեցաւ մարմնով. եւ ծանոյց զճշմարտութեան օրէնս. եւ փրկեաց զնոսա ի բռնութենէն սատանայի։ Տասներորդ՝ հակառակէր սատանայ ի դարձն մեր առ Աստուած. եւ ազգի ազգի հնարիւք լարս ձգեր որոգայթ մարդկան առ Աստուած գնալոյն. որպէս ասէ Դաւիթ. «լարս ձգեցին որոգայթ ոտից իմոց»։ Իսկ Բանն Աստուած մարդ եղեւ . եւ անմեղ կրիւքն յաղթեաց սատանայի. այլեւ մահուամբն իւրով «բեւեռեաց զնա ընդ խաչափայտին. որ կայր մեզ հակառակ՝ եբարձ զայն ի միջոյ»։ Այլեւ սփռեաց զՀոգին Սուրբ ընդ տիեզերս. եւ զամենեսեան առ ինքն ժողովեաց այսպիսի եղանակաւ։ Զի յորժամ անմեղն մեղք անուանեցաւ, եւ վասն մեղաց մերոց մեռաւ, մեք շնորհօքն նորա արդարացաք։ Եւ յորժամ արդարացաք՝ զՀոգին Սուրբ ընկալաք. եւ Հոգւովն Սրբով զերծաք ի պատրանացն սատանայի. եւ առ նա դիմեցաք. եւ զհայրենիսն մեր ժառանգեցաք. որպէս ասաց Տէրն մեր։

«Ես յորժամ բարձրացայց յերկրէ՝ զամենեսեան ձգեցից առիս»։ Եւ չոսր իրօք մարդ զայլ ոք առ ինքն ձգէ։ Նախ՝ իմաստութեամբ. որպէս Սողոմօն որք ամենեքեան առ նա գային. որպէս դշխոյն հարաւոյ։ Եւ նախ յայտնեցաւ իմաստութիւնն՝ որ արար դատաստան երկոցունց կանան. որ փոխեաց զմեռեալ որդին ընդ կենդանւոյն։ Այն կինն որ կամէր հատանել զմանուկն՝ նշանակէ զժողովուրդն հրէից. որք բաժանեցին յերկուս զՈրդին Աստուծոյ. այսինքն ի սերմանէ Յովսէփու եւ Մարիամու ասէին։ Բայց ճշմարիտ մայրն որք են հաւատացեալք՝ ոչ բաժանեն. այլ միայն յաստուածածնէն ծնեալ առանց սերման խոստովանին։ Դարձեալ հերձուածօղքն եւ քաղկեդոնիք՝ յերկուս բնութիւնս բաժանեն զՔրիստոս. եւ յերկուս որդիս. եւ ուղղափառք միդէմ՝ եւ որդի՝ եւ մի բնութիւն միաւորեալ խոստովանին զՔրիստոս։ Նոյնպէս Քրիստոս որ էր Աստուծոյ իմաստութիւն՝ զամենեսեան ճգեաց առ ինքն։ Երկրորդ՝ որ առատն է ի տուրս որպէս զԱղէքսանդր. բայց նա բաժանեաց զթագաւորութիւն իւր դայեակ որդւոցն մասն մասն մի. բայց Քրիստոս իւրաքանչիւր ումեք առանձնակի տայ զարքայութիւնն. ըստ այնմ, «երանի աղքատաց հոգւով՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից»։ Եւ այնպէս առատ էր, զի գանձատանն իւրոյ եբաց բազում դրունս. այս է՝ զերկուս ձեռս. եւ զերկու զոտս. եւ զկողս. եւ վասն այն զամենեսան ձգէ առ ինքն։ Երրորդ՝ վասն ուժեղութեան. որպէս Դաւիթ զԳողիաթ. եւ զինուքն Սաւուղայ ոչ կարաց. այլ ցպովն եւ պարսաքարիւն։ Գողիաթ նշանակէ զսատանայ. եւ Դաւիթ մանուկ էր զՔրիստոս Որդին Դաւթի. եւ զէնքն Սաւուղայ էր հին օրէնքն զոր զգեցուցին Քրիստոսի. այսինքն, զթլփատութիւնն եւ զայլն։ Զոր եբարձ զօրինաց ծանրութիւնն . եւ այնու ոչ ազատեաց. այլ շնորհօք։ Ցուպն էր խաչն. եւ պարս էր Աստուածածինն. կամ հոգին մարմինն. եւ քար աստուածութիւնն. որով եհար եւ սատակեաց զնա։ Չորրորդ՝ վասն իրաւարար դատաստանին առնելոյ. եւ Քրիստոս երեք կերպիւ դատաստան արար վասն մեր ընդ սատանայի։ Նախզի՝ ասէր սատանայ ընդ Աստուած թէ՝ քո ձեռագրովդ իմ են ազգ մարդկան. զի դու ասացեր. «յորում աւուր ուտիցէք՝ մահու մեռանիցիք». իսկ Ադամ յանցեաւ՝ վասն պարտական է մահու։ Պատասխանեաց Քրիստոս թէ՝ դու խաբեցեր . եւ ոչ նոքա իւրեանց կամաւ յանցեան։ Երկրորդ՝ ասաց սատանայ թէ՝ զանդաստանս ինչ յորժամ ի բազում ամս կալնու ոք՝ հայրենիք լինին նմա. եւ այս Զ հազար տարի է որ իմ են մարդիկ։ Պատասխանեաց Քրիստոս. դաւթին ոչ հնանայ. եւ նախ իմ էին որդիք մարդկան. եւ ես ստեղծի զնոսա. բայց դու գողացար զնոսա։ Երրորդ՝ ասաց սատանայ. կշռով գիտասցուք թէ մեղաւո՞րք են շատ թէ արդարքն. Պատասխանեաց Քրիստոս. յաւագ ուրբաթի օրն տաց պատասխանի։ Որ արար կշիռ զխաչն. ի մին կողմն եդ զչարչարանս իւր. եւ ի մին կողմն զհոգիսն որք ի դժոխսն էին. եւ ծանրացեալք եղեն չարչարանք իւր. վասն զի Աստուծոյ էր չարչարանքն եւ մահն եւ խաչն. վերածեաց զամենեսան յերկինս, եւ ազատեաց ի դժոխոցն. վասն այն ասէ։ «Ես յորժամ բարձրացայց յերկրէ՝ զամենեսեան ձգեցից առիս»։

Իսկ թէ վասն է՞ր ի խաչն բարձրացաւ Քրիստոս փրկիչն մեր. եւ ոչ այլով օրինակաւ մեռաւ։ Այսմ դնեն վարդապետք բազում պատճառս. եւ ասեմք հնգէտասան գլխով։ Նախ՝ բարձրացաւ ի խաչին որպէս թագաւոր ի կառս ելանէ եւ ի բարձրագահոյս բազմի։ Եւ խաչն էր թագաւորութիւն եւ պսակ Քրիստոսի. վասն այն ուրախութեամբ եկն ի խաչն բաժանկ կոչելով եւ փառք. «հայր՝ փառաւորեա զիս. եւ եհաս ժամ, զի փառաւորեսցի որդի մարդոյ»։ Զի որպէս բաժակն ուրախարար է եւ սիրոյ պատճառ. այսպէս ուրախացաւ Քրիստոս յորժամ խաչիւն փրկեաց զմեզ. եւ սիրով մարդկան արբեցաւ ի վերայ խաչին. եւ պսակեաց զեկեղեցի. վասն այն ի խաչն բարձրացաւ. որպէս ասէ յերգսն. «տեսէք յարքայն Սողոմօն զոր պսակեաց զնա մայր իւր յաւուր ուրախութեան սրտի իւրոյ»։ Սողոմօն խաղաղութիւն թարգմանի. եւ Քրիստոս եղեւ ճշմարիտ խաղաղութիւն երկնաւորաց եւ երկրաւորաց. եւ նա է թագաւոր անվախճան. որ թագաւորեաց ի վերայ խաչին եւ փեսայացաւ։ Երկրորդ՝ մահ խաչին առաւել պատասխանի տայ մեղացն Ադամայ, քան զայլ մահս։ Զի որպէս Ադամ գնաց ոտիւքն եւ ձգեաց զճեռն ի ծառն՝ եւ եկեր զպտուղն. եւ կորոյս զմարդկային ազգս ամենայն. այսպէս գնաց Քրիստոս ոտիւքն ի խաչն. եւ տարածեաց զձեռն իւր ի վերայ խաչափայտին. եւ զլեղի դառնութեան ճաշակեաց. եւ այնպէս եգիտ զկորուսեալ ազգս մարդկան. վասն այն խաչիւ մեռաւ։ Երրորդ՝ զի քան զամենայն մահ՝ անարգ է մահ խաչին. որպէս ասէր օրէնքն. «անիծեալ ամենայն , որ կախեալ կայցէ զփայտէ». վասն այն Քրիստոս կախեցաւ զփայտէն եւ եբարձ զանէծսն. եւ պատուական արար զմահ խաչին։ Եւ կրկին էր անէծքն. մինն Ադամայ յորում ասացաւ. «անիծեալ լիցի երկիր ի գործս քո. եւ փուխ եւ տատասկ բուսցի քեզ». եւ եբարձ զայն յորժամ զփուշ պսակն ի գլուխն ընկալաւ. եւ ի հող գերեզմանի եմուտ»։ Եւ երկրորդ անէծք էր օրինացն՝ որ կախիւր զփայտ է. եբարձ զայն եւ օրհնեաց զմեզ. զի որ ոք զխաչէն կախիցի՝ խաչակից Քրիստոսի լիցի։ Չորրորդ՝ բարձրացաւր ի խաչին. զի ի հեռաստանէ տեսցեն աչօք եւ հաւատովք՝ եւ փրկեսցին. «որպէս Մովսէս բարձրացոյց զօձն յանապատին». զի որք հաւատովք տեսանէին զօձն պղնձի, խածանօղ օձն սատակիւր, եւ մարդն ապրէր. վասն այն ի խաչ բարձրացաւ՝ զի հաւատով տեսողացն՝ կեանս շնորհեսցէ. եւ զիմանալի օձն սատակեսցէ. որպէս ասէ յաւետարանին. «բարձրանալ պարտ է որդւոյ մարդոյ. զի ամենայն որ հաւատայ ի նա, մի կորիցէ. այլ ընկալիցի զկեանս յաւիտենականս»։ Հինգերորդ՝ իսրայէլցիքն բազում եւ զանազան պատարագ մատուցանէին ի վերայ սեղանոյն. եւ ոչ կարէին զփրկութիւն գտանել. զի օրինակ էր եւ տկար. վան այն Քրիստոս զինքն մատոյց պատարագ ի վերայ սեղանոյ խաչին. զի կատարեալ փրկեսցէ զմեզ որ ճշմարտութիւնն էր պատարգացն. եւ վերջ արասցէ հին սեղանոյն եւ պատարագաց։ Զի որպէս թլփատեցաւ Քրիստոս՝ զի բարձցէ զթլփատութիւն հրէիցն. եւ ետ ճշմարիտ թլփատութիւն սրտի. նոյնպէս պատարագեցաւ՝ զի բարձցէ զհին պատարագս հրէիցն։ Վեցերորդ՝ խոյն Իսահակայ կախեցաւ զծառոյն Սաբեկայ՝ որ էր երկճղի. որ օրինակ էր ճշմարիտ խաչին Քրիսոսի երեք կերպիւ։ Նախ որպէս հայրն Աբրահամ ոչ խնայեաց ի միամօր որդին. այլ վասն սիրոյն Աստուծոյ ետ ի մահ։ Նոյնպէս եւ հայրն երկնաւոր զՄիածին Որդին վասն մարդկան սիրոյ ետ ի մահ խաչին։ Երկրորդ՝ որպէս զենաւ խոյն՝ եւ արձակեցաւ Իսահակ։ Եւ Քրիստոս գառն անմեղ մեռաւ զենմամբ խաչին վասն մեր. եւ արձակեցաւ մարդկայինս բնութիւն ի կապանաց մեղաց եւ դժոխոց։ Երրորդ՝ որպէս օրհնեաց Աստուած յայն ժամ զԱբրահամ, եւ խոստացաւ զերկիրն ի ժառանգութիւն նմա։ Եւ խաչիւն Քրիստոսի՝ «օրհնեցաք մեք ամենայն հոգեւոր օրհնութեամբ ի Քրիստոս». եւ ժառանգորդ եղաք արաքայութեանն երկնից. վասն այն ի խաչն բարձրացաւ Քրիստոս։ Եօթներորդ՝ ասէ Ոսկէբերանն թէ՝ Քրիստոս վասն այն ոչ մեռաւ ի ծածուկ եւ ի տան։ այլ ի դրաց, եւ ի վեայ փայտի խաչին. զի արիւն նորա սրբեսցէ զօդդ. եւ հեղցի յերկիր. եւ սրբեսցէ զերկիրս ի մեղաց։ Ութներորդ՝ ասաց նոյն Ոսկէբերանն թէ՝ Քրիսոս վասն այն ի խաչ բարձրացաւ՝ զի ցուցցէ թէ մահ նորա ճանապարհ է երկնից արքայութեանն. որպէս ասէր . «ես յորժամ բարձրացայց յերկրէ՝ զամենեսեան ձգեցից առիս»։ Որպէս ետես Յակօբ զսանդուխն որոյ գլուխն հասանէր յերկինս. եւ Տէր հաստատեալ ի նմա. եւ հրեշտակք ի ջանէին. եւ մարդիկ ելանէին ի վեր։ Սանդուխն զխաչն նշանակէր. եւ Քրիստոս ի նմա բեւեռեալ. եւ խաչիւն հրեշտակք ի ջին յերկիր. եւ մարդիկ յերկինս ելին ընդ Քրիստոսի։ Իններորդ՝ ասէ նիւսացին թէ, վասն այն բեւեռեացաւ ի խաչին՝ զի ցուցցէ թէ՝ Տէրն եւ Աստուած է ամենայն աշխարհի. եւ տարածեացաւ ի վերայ չորեքկուսի խաչին. զի ցուցցէ զինքն փրկիչ չորից կողմանց աշխարհի. եւ զերկուս ձեռս տարածեաց, կոչելով առ ինքն զհրէայս եւ զհեթանոսս։ Տասներորդ՝ բարձրացաւ Քրիստոս ի խաչին. զի օդդ է ի մէջ երկնի եւ երկրի. զայն ցուցանէ՝ որ միջնորդ հաշտութեան եղեւ Աստուծոյ առ մարդիկ։ Մետասաներորդ՝ ասեն վարդապետք թէ՝ վասն զի որպէս հայր ոք հարկանէ զորդիս իւր՝ իսկ մայրն զի գթած է իբրեւ զասպար պարիսպ անկանի ի վերայ Որդւոյն, եւ յինքն ընդունի զծեծս Հօր։ Այսպէս Հայր Աստուած՝ կամէ հարկանել զմարդիկ վասն մեղաց. եւ Քրիստոս գթած էր իբրեւ զմայր. վասն այն տարածեցաւ ի վերայ մեր ի խաչին իբրեւ զասպար. եւ զմեր մահն յոր մեք պարտէաք մեռանիլ՝ յինքն կրեաց. եւ փոխանակ մեր մեռաւ. ըստ այնմ , «Տէր հատուսցէ ընդ իմ»։ Երկոտասաներորդ՝ զի բնակութիւն դիւաց յօդդ է մինչեւ ի յօրն կատարածի. եւ փորձեն զմարդիկ եւ պատերազմին. վասն այն ի խաչին բարձրացաւ յօդս. զայն ցուցանէ թէ՝ իմ կռիւս ոչ է ընդդէմ մարդկան ի յերկիր , այլ ընդդէմ դիւաց որ ի յօդդ է։ Երեքտասաներորդ՝ մարդիկ տապացեալ էին ի փորձութեանց սատանայի. վասն այն կանգնեաց զնշան խաչին. զի ընդ հովանեաւ նորա զովասցին. որպէս Եղիա նսատւկ ընդ բեւեկնի ծառովն եւ հանգեաւ եւ կերակրեցաւ ի հրեշտակէն եւ զօրացաւ. մինչեւ գնաց քառասնօրեայ ճանապարհ ի լեառն Քորեբ։ Այսպէս հոգիք հաւատացելոց՝ հանգչին ընդհովանեաւ Սրբոյ խաչին Քրիստոսի. եւ ուտեն զհացն կենաց որ է մարմինն Քրիստոսի. եւ ըմպեն զարիւնն կենդանարար. եւ այնու հասանին յարքայութիւնն երկրնից. զի ասաց. «որ ուտէ զմարմինն իմ եւ ըմպէ զարիւնն իմ, կեցցէ յաւիտեան»։

Չորեքտասաներորդ՝ խաչն Քրիստոսի համեմատի հին օրինացն, եւ պատասխանի տայ առաւել քան զայլ մահս. որպէս Մովսէս խաչանիշ գաւազանաւն պատառեաց զծովն. այսպէս եւ Քրիստոս խաչիւն պատառեաց զծով մեղաց աշխարհի. եւ հեղձոյց զիմանալի փարաւօնն զսատանայ. եւ զողովուրդ իւր եհան յանապատն երկնից։ Այլեւ յորժամ ծարաւեցան յանապատին եւ եկին ի մեռայ, եւ փայտիւն զոր հրամայեաց Մովսէսի Աստուած՝ քաղցրացաւ ջուրն։ Նոյնպէս եւ կեանք մարդկան որ դառն էր եւ դժուար՝ քաղցրացոյց Քրիստոս խաչիւն իւրով. այսպէս եւ Մովսէս խաչանիշ տարածեաց զձեռն ընդդէմ Ամաղէկայ, եւ պարտեաց զնա. նոյնպէս եւ Քրիստոս տարածեաց զձեռն ընդդէմ սատանայի, եւ յաղթեաց նմա։ Եւ այլ բազուս օրինակ գոյր խաչին առ հնովն. վան այն ճշմարտութիւնն ի խաչ բարձրացաւ։ Եւ որպէս ասէ Ոսկեբերանն թէ չէր պատշաճ որ Քրիտոս մեռանէր իբրեւ զՈվհաննէս գլխատեալ. կամ որպէս զԵսայի սղացեալ. կամ որպէս Երեմիա քարկոծեալ։ Այլ պարտ էր նմա այնպէս մեռանիլ՝ զի մի բեկցի ոսկր նորա . եւ մի բաժանեսցին անդամք նորա։ Ոսկրն նշանակէր զանմահ բնութիւնին աստուածային որ ոչ մեռաւ. այլեւ ոչ բաժանեացան անդամք նորա. զայն ցուցանէ թէ՝ ոչ է պարտ քրիստոնէից բաժանիլ եւ ցրուիլ ի միմեանց. այլ միանալ սիրով. եւ միութեամբ յօդիլ ի գլուխն Քրիստոս։ Հնգետասաներորդ՝ խաչն չորեք կուսի՝ նշանակէ զդատողական աթոռն Քրիստոսի. յորժամ գայ յերկնից հայրական փառօք. եւ բազմի յաթոռ դատաստանի, յայնժամ խաւարի արգեակն եւ լուսին. եւ թօթափին աստեղք որպէս առ խաչելութեամբն Քրիստոսի. շարժին երկինք եւ երկիր. եւ վէմք պատառին. եւ հալին յերեսաց ահեղ բարբառոյն Քրիստոսի. յայն ժամ բանին կնքեալ գերեզմանք. եւ յառնեն մեռեալք. եւ յայնժամ կոծեսցին ամենայն ագք երկրի որպէս առ խաչելութեամբն Քրիստոսի. եւ յայնժամ պատառի վարագոյր հաստատութեանդ երկնից. եւ լոյսն վերին՝ երեւելի լինի. յայնժամ խաչն փրկչական ընդ երկնիւք ծագեսցի. եւ կանգնեալ հաստատեսցի ի վերայ Գողգոթային յորում խաչեցաւ։ Յայնժամ երեւեսցին ամենայն գործիք չարչարանացն Քրիստոսի. բեւեռքն. գեղարդն. եղէգն. փշեղէն պսակն. քացախն եւ լեղին. արիւնն. թուքն վան մեր. ապտակն. կապանքն. բացումն կողին. եւ տեղիք բեւեռացն. զի ասէ մարգարէն. «հայեսցին ի նա յար խոցեցինն»։ Մին՝ զի ցուցէ զազգն խաչողաց տիրասպան գոլ. եւ միւս՝ զի ցուցցէ զերախտիսն իւր առ ամենայն ազգս։ Եւ յայնմ աւուր ամաչեսցեն ազգ մարդկան՝ որք անարգեցին զնշան խաչին։ Եւ յայնմ աւուր՝ բերկրեսցին ամենայն ամենայն հաւատացեալք եւ երկրպագուք խաչին Քրիստոսի։ Այլեւ յայնժամ «կացուսցէ զոմանս ընդ աջմէ իւրմէ. եւ զոմանս ի ձախմէ». որպէս զաւազակսն որ ընդ նմա ի խաչին։ Եւ որպէս անարգանօք կորեաւ ձախակողման աւազակն վասն անհաւատութեան իւրոյ. նոյնպէս կորնչին մեղաւորքն եւ անհաւատքն. եւ երթիցեն ի հուրն յաւիտենից։ Եւ որպէս զաջակողմեան աւազակն եմոյծ ի դրախտն. վասն զի հաւատաց եւ աղաչեաց զՔրիստոս. «յիշեա զիս Տէր յարքայութեան քում»։ Այսպէս եւ աջակոմեան հաւատացեալոց իւրոց ասասցէ. «եկայք օրհնեալք հօր իմոյ. ժառանգեցէք զպատրաստեալ ձեզ զարքայութիւնն»։ Որում եւ զմեզ արժանի արասցէ զամենայն հաւատացեալս անուան Իւրոյ եւ զերկրպագուս սրբոյ նշանին, աջակողմեան դասուն եւ ժառանգութեան դրախտին Քրիստոս Յիսուս Փրկիչն մեր. որ է օրհնեալ ընդ Հօր Իւրում եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԼԳ. Յայլմէ քարոզ Խաչին. ի բանն։ «Եւ տնկեաց Տէր Աստուած զծառն կենաց ի մէջ դրախտին»։ Ծննդ. 2. 9։

Աստուած կրկին անգամ ստեղծեաց զմարդկային բնութիւնս։ Առաջինն Ադամ ծնաւ ի հողոյ. եւ ի նմանէ ծնունդն ապականեալ եւ ի հող դարձեալ։ Երկրորդն Ադամ ծնաւ ի Հոգւոյն Սրբոյ. եւ ի նմանէ ծնունդն սրբեալ եւ հոգիացեալ։ Թմրեցաւ Ադամ, եւ ի կողից նորա շինեցաւ Եւա։ Թմրեցաւ Քրիստոս եւ ննջեաց ի վերայ խաչին. եւ ի բղխմանէ կողիցն նորա՝ շինեցաւ սուրբ եկեղեցի։ «Զդրախտն տնկեաց ընդ արեւելս, եւ եդ անդ զմարդն զոր ստեղծ գործել զնա եւ պահել»։ Եւ շինեաց զեկեղեցի դէմ ընդ արեւելս. եւ եդ զհաւատացեալս ի սմա գործել եւ պահել զպատուիրանս Աստուծոյ։ Վասն որոյ դրախտ կոչի եկեղեցի Աստուծոյ ի վերայ երկրի։ Փոխանակ զանազան պտղոցն՝ զանազան իմաստութիւն Սուրբ Գրոց. որ քաղցր է որակօք քան զմեղր բերանոյ. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո, քան զմեղր բերանոյ իմոյ»։ Եւ փոխանակ փայտին գիտութեան բարւոյ եւ չարի՝ հրանմանք Աստուածային օրինացն. որք բարի են պահողացն. եւ չար անարգողացն։ Եւ փոխանակ ծառոյն կենաց ի մէջ դրախտին՝ խաչն սուրբ կանգնեալ ի մէջ եկեղեցւոյ, բերելով մեզ կենաց պտուղ զՔրիստոս. որպէս ասաց՝ «ես եմ ճշմարիտութիւն եւ կեանք։ Վասն այն ասէ։ «Տնկեաց Տէր Աստուած զծառն կենաց ի մէջ դրախտին»։ Եւ յայսմ կենաց ծառոյս՝ երեք ինչ տեսանելի է։ Նախ վասն ծառոյ օրինակին. եւ չորս փայտի խաչին։ Երկրորդ՝ վասն եօթն բանին զոր խօսեցաւ Քրիստոս ի վերայ խաչին։ Երրորդ՝ վասն խաչի փայտին։ Տեսցուք զառաջինն։ Զի գրեալ է ի գիրս Դանիէլի եթէ՝ «ետես թագաւորն ի տեսլեան գիշերոյ՝ եւ ահա ծառ մի ի մէջ երկրի. եւ բարձրութիւն նորա բազում յոյժ. եւ մեծացաւ ծառն եւ զօրացաւ յոյժ, եւ եհաս մինչեւ յերկինս. եւ լայնութիւն նորա մինչեւ ի ծագս ամենայն երկրի»։ Արդ՝ ծառս այս՝ չորս նմանութիւն ունէր զխաչին Քրիստոսի։ Առաջին՝ զի ասէ «ծառն էր ի մէջ երկրի»։ Եւ խաչն Քրիստոսի կանգնեցաւ ի մէջ երկրի յԵրուսաղէմ որ է սիրտ երկրի։ Զի սովորութիւն է կատարեալ բժշկաց՝ որք հիւանդին սրտին դնեն զդեղն. եւ բոլոր երակօք որք ի նմա է, սփռի յամենայն անդամս առողջութիւնն։ Այսպէս Քրիստոս զդեղս կենաց մարդկան կազմեաց շնորհօք խաչին ի մէջ երկրի. եւ անտի տարածեցաւ ընդ բոլոր աշխարհիս. որպէս ասէ Դաւիթ. «Աստուած թագաւոր մեր՝ յառաջ քան զյաւիտեանս. որ արարեր զփրկութիւն ի մէջ երկրի»։ Երրրորդ՝ զի ասէ «բարձրութիւն նորա բազում յոյժ»։ Նոյնպէս խաչն Քրիստոսի՝ բարձրացաւ մինչեւ յերկինս. եւ եբաց զդուռն արքայութեանն. վասն այն տասաց աւազակին. «այսօր ընդիս իցես ի դրախտին»։ Եւ Յակօբ ետես սանդուխ մինչեւ յերկինս բարձրացեալ. եւ Տէր հաստատեալ ի նմա. որ նշանակէր զխաչին բարձրութիւնն. եւ Քրիստոս ի նմա բեւեռեալ. որով հրեշտակք յերկիր իջին, եւ մարդիկ յերկինս ելին։ Երրորդ՝ ասէ Դանիէլ եթէ՝ «ծառն այն յոյժ մեծ էր եւ զօրաւոր»։ Նոյպէս խաչն Քրիստոսի՝ զօրաւոր էր. զի զսատանայ եւ զհրէայսն եւ զթշնամիսն իւր եհար եւ յաղթեաց ուժգին. որպէս գրեալ է յելսն թէ՝ «գաւազանն Մովսէսի եկուլ զգաւազանն կախարդաց». զի նշանակէր զխաչն Քրիստոսի՝ որ կորոյս զզօրութիւնս սատանայի։ Չորրորդ՝ զի ասէ. «եւ լայնութիւն նորա մինչեւ ի ծագս երկրի»։ Նոյնպէս խաչն Քրիստոսի՝ այնպէս լայնացեալ է ընդ ամենայն ծագս երկրի. յարեւելս եւ յարեւմուտս. ի հիւսիւ եւ ի հարաւ։ Զոր նշանակէ չորս թեւ խաչին. որ չորս կողմ աշխարհի փրկեցաւ զօրութեամբն խաչին. որպէս ասէ Սիրաք ի դէմս խաչին Քրիստոսի։ «Եւ որպէս բեւեկնի արմատացուցի զոստս իմ»։ Եւ պարտ է գիտել՝ զի փայտ խաչին չորս փայտ է. բունն կիպարի. խոտորնակ բազուկն արմաւենի. պատուանդանն նոճի. տախտակ գլխոյն ձիթենի։ Արդ՝ պատուանդանն նոճի՝ նշանակէ զբարձրութիւն խոկմանն ի Քրիստոսի. զորմէ ասէր առաքեալն. «մեք զմիտս Քրիստոսի ունիմք»։ Եւ բունն կիպարի՝ զանուշահոտ բուրումն բարեհամբաւութեանն. զորմէ ասէ Մարգարէն. «բուրումն անուշահոտութեան նորա՝ ծածկեաց զերկինս եւ զերկիր։ Եւ օրհնութեամբ լցան տիեզերք»։ Իսկ արմաւենի բազուկն՝ զպտուղ արդարութեանն նշանակէ. զորմէ ասէ առաքեալն. «որ երեւեցաւ մարմնով՝ արդարացաւ հոգւով եւ այլն»։ Իսկ ձիթենին՝զկակղութիւն ողորմութեան նորին։ Դարձեալ՝ չորեքին փայտք խաչին՝ նշանակեն ի մեզ զչորս ազգ առաքինութիւնս մակստացականս։ Նախ՝ ձիթենի տախտակն «գրեալ թագաւոր հրէից՝» չորիւք նշանակէ զխոհեմութիւնն։ Առաջին՝ զի ձիթենին նիւթ է լուսոյ. եւ նշանակէ ի մեզ զխոհական իմաստութիւնն. որով լուսաւորի հոգիս մեր. որպէս ասէ Տէրն. «եթէ ակն քո առատ է՝ ամենայն մարմինդ լուսաւոր եղիցի»։ Երկրորդ՝ ի վերայ գլխոյն. եւ խոհեմութիւնն գլուխ է գեր ի վերոյ ամենայն հոգեկան մասանց։ Երրորդ՝ տախտակ է գրոյ. եւ խոհեմութիւնն ընդունի եւ կրէ զամենայն իմաստութիւն։ Չորրորդ՝ գիրն «թագաւոր հրէից»։ եւ խոհեմութիւնն՝ է իշխան եւ Տէր բոլոր անձինն։ Այսպէս տախտակ ձիթենին՝ նշանակէ ի մեզ զխոհեմութիւն առաքինութեանն։ Կիպարին անփուտ է՝ նշանակէ ի մեզ զարիութիւնն. որ զօրացուցանէ ի մեզ զամենայն առաքինութիւնս։ Նոճին՝ ողջախոհութիւնն է. որով բարձրանամք յերկրէ ի գիճութեանց մարմնականաց։ Եւ արմաւենին նշանակէ ի մեզ զհաւասարկշիռ արդարութիւնն. որ ոչ թողու ի յաջ խոտորիլ եւ ոչ ի յահեակ։ Դարձեալ՝ չորս փայտք խաչին՝ նշանակեն ի մեզ զչորս առաքինութիւնս. որք կարօղ են բարձրանալ եւ բանալ զդուռն արքայութեանն երկնից։ Կիպարւոյն տերեւն՝ հանապազ կանաչ մնայ, եւ ոչ կորուսանէ զտերեւն. ցուցանէ ի մեզ զժուժկալութիւն համբերութեանն մինչ ի վախճան. որ հասուցանէ զմեզ ի յերկինս. որպէս ասէ Քրիստոս։ «Որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ յաւիտեան»։ Իսկ նոճին ցուցանէ զխոնարհութիւնն. զի նոճւոյն որչափ աճէ ոստն ի վեր կոյս՝ այնչափ ի խոնարհ երթայ ի վայր կոյս։ Եւ որչափ խոնարհի մարդ՝ այն չափ բարձրանայ. որպէս հրամայէ Տէրն. «Որ ոք խոնարհեցուցանէ զանձն՝ բարձրասցի յերկինս»։ Իսկ արմաւենոյ արմատն՝ յոյժ դառն է. եւ պտուղ նորա քաղցր. նշանակէ ի մեզ զապաշխարութիւնն. որ ի սկիզբն դառն է. եւ ի վերջն հասուցանէ յարքայութիւնն երկնից. որպէս ասէ Տէրն. «ապաշխարեցէք՝ զի մերձեալ է արքայութիւնն երկնից»։ Իսկ ձիթենին նշանակէ ի մեզ զողորմածութիւնն. եւ ողորմութիւնն հասուցանէ զմարդն յարքայութիւն երկնից. որպէս ասէ ողորմածացն։ «Եկայք օրհնեալք հօր իմոյ. ժառանգեցէք զպատրաստեալ ձեզ զարքայութիւնն երկինց»։ Յիրաւի ապա խաչն Քրիստոսի ծառ կենաց է ի մէջ դրախտին. որ հանէ զմեզ յարքայութիւնն երկինց։

Առաջինն այս։ Երկրորդ՝ պարտ է գիտել. զի եօթն բան խօսեցաւ Քրիստոս ի վերայ խաչին. եւ ի բանիցս այս՝ եօթն հրաշք եղեն ի վերայ երկրի. եւ եօթն ազգ խրատ եւ ուսումն է մեզ։ Առաջին բանն է «հայր թող սոցա. զի ոչ գիտեն զինչ գործեն». այսինքն, զի ոչ գիտեն զինչ առնեն։ Եւ ի զօրութենէ այօր բանի՝ ասեն վարդապետք թէ, երեք հազար հոգիք հաւատացին ի Քրիստոս։ Դարձեալ ուսոյց մեզ՝ զի եւ մեք աղօթեսցուք ի վերայ թշնամեաց մերոց։ Եւ յայսմ բանէ՝ վէմք պատառեցան. ապա մեզ պարտ է յորժամ լսեմք զբանս զայս, թէ իբրեւ զքար է սիրտ մեր ի վերայ թշնամեացն, փոխք եւ պատառի ի լաւութիւն։ Երկրորդ բանն՝ ասաց ընդ աւազակն։ «Այսօր ընդիս իցես ի դրախտին»։ Եւ այս ճշմարիտ դատաստան է. զի նոքա որք ի տանջանս ընկեր են Քրիստոսի՝ ի փառս ընդ նմին վայ ելեն։ Եւ աստ աւազակն հինգ բարի բան խօսեցաւ ի յանդիմանութիւն ընկերին։ Նախզի՝ յորժամ նախատեաց ձախակողմեան աւազակն , «թէ որդի ես Աստուծոյ՝ փրկեա զմեզ եւ զքեզ»։ Եւ աջակողմեանն յանդիմանեաց զնա եւ ասէ. «ո՞չ երկնչիս դու յԱստուծոյ. զի ի նմին պատժի կաս. եւ մեք յիրաւի, զի արժանի որոց գործեցաքն առնումք զհատուցումն. եւ դա անմեղ՝ չարչարի»։ Երկրորդ՝ զչարչարանս նորա յայտնէ ասելով. «ի նմին պատժի կեաս»։ Երրորդ՝ եւ զինքն մատնէ ասելով. «եւ մեք յիրաւի եմք ի պատիժս»։ Չորրորդ՝ զի թիկունք եղեւ Քրիստոսի թէ՝ «սա ումեք ոչ վնասեաց»։ Հինգերորդ՝ զի ողորմութիւն խնդրեաց ի Քրիստոսէ դաւանելով զնա. «Տէր յիշեա զիս ի քում արքայութեանդ»։ Եւ առժամայն կատարեցան խնդիրք նորա. ասաց Քրիստոս. «այսօր ընդ իս իցես ի դրախտին»։ Եւ այս ցուցանէ թէ՝ Քրիստոս զարքայութիւնն միայն նոցա տայ, որ ընդ նմա չարչարին. կամ ապաշխարութեամբ, կամ այլ իւիք։ Եւ ի բանիցս յայս՝ մեծ սքանչելի եղեն. զի յորժամ դժոխայինքն լսեցին զբանս զայս, զհոգիս մարդկան ի յետս դարձուցին զորս զրկեալ էին յայլոց։ Ապա ուրեմն քան զդժոխայինսն չարագոյնք են, որք լսեն զայս բանս եւ ոչ դարձուցանեն զորս զրկեալ են յայլոց։ Եւ ոչ թէ միայն պարտ է զայլոցն դարձուցանել, այլեւ զիւրն բաշխել. որպէս Քրիստոս զարքայութիւն աւազակին բաշխեաց։ Երրորդ բանն՝ «ասէ ցմայրն. ահա որդի քո. եւ ցՅօհաննէս ասէ. ահա մայր քո»։ Մին զմեծ սէրն նշանակէ. զի ոչ էր մոռացեալ զմայր իւր մինչ ի չարչարանսն. այլ յանձնեաց ի Յօհաննէս սիրելին իւր. եւ ինքն հոգայր զփրկութիւն մարդկան։ Եւ միւս՝ զի վասն մօրն ոչ էջ ի խաչէն. այլ յետոյ հանգեաւ ի գերեզմանին։ Ետ մեզ օրինակ՝ որք թողեալ եմք զսէր աշխարհիս, եւ ի կարգ քահանայութեան հրաւիրեալք, չէ պարտ վասն մարմնաւոր ծնողաց թողուլ զխաչն որ է ապաշխարանքն. այլ պարտ է հեռանալ յաղաղակէ աշխարհիս. եւ հանգչիլ ի խոկումն հաճոյիցն Աստուծոյ։ Եւ յայս բանէս՝ մեռեալք յարեան ի գերեզմանաց. նոյնպէս եւ մեզ պարտ է յառնել ի մեռելութենէ մեղաց։ Չորրորդ բանն՝ «էլի էլի Լամասափաքթանի. որ է Աստուած իմ Աստուած իմ ընդէ՞ր թողեր զիս»։ Այս է՝ հայր ընդէ՞ր ի չարչարանս մեղաւորաց եւ մահապարտաց թողեր զիս. որպէս թէ տուեր զիս։ Եւ այս նախ զխոնարհութիւնն ուսուցանէ մեզ. զի ի մէջ վշտաց եւ նեղութեանց աղօթեմք առ Աստուած։ Երկրորդ՝ զայն ուսուցանէ թէ՝ որդին Աստուծոյ որ սիրեցեալ էր ի հօրէ՝ ի չարչարանս աշխարհիս թողեալ եղեւ, ապա չէ զարմանք թէ զսուրբս եւ զսիրելիս իւր թողու Աստուած ի վիշտ աշխարհիս։ Եւ յայս բանէ՝ խաւարեցաւ արեգակն։ Արեգակն զփառս աշխարհիս ցուցանէ. եւ խաւարիլն զնախատինսն. զայն ուսուցանէ մեզ թէ՝ ի վերջ աշխարհիս փառքն ի նախատինս է փոխարկելոց. եւ ուրախութիւնն ի տրտմութիւն։ Եւ այս ցուցաւ ի գալստեան օրն՝ յորժամ Տէրն ի վերայ յաւանակի նստեալ եկն ի տաճարն. վեց աւուրբ յառաջ ուրախութեամբ ընկալան զնա եւ փառաւորեցին. իսկ յայսմ ուրբաթի օրս՝ անարգութեամբ հանին ի խաչ։ Եւ զայլն ամենայն ութն գոլուխն՝ որ գրած է ի ծաղկազարդի քարոզն՝ տես եւ ասա թէ պիտոյ է։ Հինգերորդ բանն՝ «ծարաւի եմ». երկու իրս ուսուցանէ։ Նախ՝ թէպէտ յոյժ չարչարեցաւ Քրիստոս, այլ վասն փրկութեան մարդկան ծարաւի էր. եւ յօժար առաւել չարչարիլ։ Երկրորդ՝ որ թէպէտ մեք բազում քաղց եւ ծարաւ կրեմք. յիշեմք զքաղց եւ զծարաւն Քրիստոսի եւ մխիթարիմք։ «Եւ յորժամ ետուն քացախ եւ լեղի խառնեալ՝ ոչ կամեցաւ ըմպել»։ Այս ցուցանէ զերկու ազգ փորձութիւնն սատանայի. քացախն զմարմնաւոր վիշտն. եւ լեղին զմեղաց փորձութիւնն. զի յորժամ զքացախ չարչարացն ըմպեմք, զլեղի մեղացն ոչ ըմպեմք։ Վեցերորդ բանն ասէ. «ամենայն ինչ կատարեալ է»։ Չորս բան ուսուցանէ։ Նախ թէ՝ ամենայն անդամօքս կատարեցի զչարչարանս. ի յոտս՝ եւ ի ձեռս. ի գլուխս՝ եւ յերեսս, եւ յայլն։ Երկրորդ՝ թէ ամենայն գրեալքն ի մարգարէիցն կատարեցան վասն իմ։ Երրորդ՝ թէ մարդս պարտական էր սատանայի. եւ սատանայ ոչ թողոյր ի դրախտն. Քրիստոս զամենայն պարտսն կատարեալ վճարեաց եւ ասէ. «ամենայն ինչ կատարեալ է՝ գնացէք ի դրախտն ընդ աւազակին»։ Չորրորդ՝ զայն ցուցանէ թէ՝ յօր մահուան մերոյ՝ պարտ է ամենայն ինչ կատարեալ լինիլ. թէ կտակագիր է, թէ ապաշխարանք, եւ այլն։ Եւ բանիւս այս՝ շարժեցաւ երկիր. ուսուցանէ մեզ շարժիլ յամենայն ժամ ի բարիս եւ զչարն թողուլ. ապա թէ ոչ՝ ի մահուան ժամն պարտ է շարժիլ ի բարիս։ Եօթներորդ բանն՝ «հայր ի ձեռս քո յանձն առնեմք զհոգի իմ»։ Սովորութիւն է, որ զպատուական իրն՝ ի յառաւել սիրելի յանձնեն ի պահեստ. արդ՝ Քրիստոս զպատուական հոգին ի հայր իւր յանձնեաց որ առաւել սիրելի էր։ Դարձեալ՝ ի յանդիմանութիւն այնոցիկ՝ որք զմարմինն յԱստուծոյ յանձնեն, եւ զհոգին ի սատանայ։ Դարձեալ ոմանք յանձնեն թէ զմարմինս յեկեղեցին տարէք թապութով. եւ փառօք թաղեցէք. եւ զհոգին ոչ հոգան կամ զղջմամբ. կամ խոստովանութեամբ. այլ անդրէն թողուն ի դժոխս։ Եւ այս եօթն բանիւս՝ վարագոյր տաճարին պատառեացաւ. ուսուցանէ թէ՝ պարտ է յօր մահուն զամենայն գիր պարտուց պատառել. այլեւ պարտ է զամենայն ծածկոյթ մեղացն պատառեալ եւ յայտնել խոստովանութեամբ։ Այս երկրորդ գլոխն վասն եօթն բանին՝ զոր խօսեցաւ Քրիստոս ի վերայ խաչին։ Երրորդ գլուխն՝ պարտ է գիտել վասն փայտին. զի իմաստունն սողոմօն՝ «փայտ կենաց ասէ զսա»։ Վասն այն ոմանք ի վարդապետաց ասեն թէ՝ յորժամ հիւանդացաւ Ադամ, առաքեաց զՍէթ զի բարի այր էր ի դրախտն առ հրեշտակն, որ պահապան էր դրախտին. զի ի կենաց փայտէն տացէ նմա պտուղ. գոն է զի առողջասցի։ Եւ հրեշտակն ետ նմա ետ նմա ի ծառոյն յորմէ խաբեցաւ ոստ մի եւ ասէ. տնկեա զդա որ պտուղ բերէ. եւ պտուղն այն ճմլի ի վեայ հօր քոյ եւ առաողջասցի։ Յորժամ եբեր զայն Սէթ, եգիտ զհայրն իւր մեռեալ. իսկ նա տնկեաց զոստն ի սնարս նորա եւ եղեւ ծառ մեծ։ Եւ յետ ջրհեղեղին՝ հրամանաւ հոգւոյն հողմավարել բնակեցաւ ի մայրսն լիբանանու որպէս ասի ի յերգս խաչին։ Եւ յորժամ սողոմօն շինէր զտտճարն, կատարեցաւ շինուածն, եւ ամենեւին ի բան ոչ եկն. այլ դրին զնա կամուրջ ջրի։ Եւ յորժամ եկն դշխոյն հարաւոյ առ սողոմօն, ետես զփայտն, եւ ոչ կամէր անցանել. այլ ասաց. թագաւոր հրէից կախեսցի ի փայտս յայս. եւ ապա բարձցի թագաւորութիւն հրէից։

Ապա փորեաց Սողոմօն զգետինն խոր. եւ եդ անդ զփայտն զայն որ ոչ երեւէր։ Այլ յաւուրս Քրիստոսի՝ պատառեցաւ երկիր պրոպատիկէ աւազանին. եւ յայն ջրոյ երեսն այն փայտն լեղայր։ Եւ ի զօրութենէ փայտին եւ ի շարժմանէ հրեշտակին՝ ամենայն ախտք եւ վերք հիւանդութեանց առողջանայր։ Որպէս ասէ աւետարանն վասն անդամալուծին. «ոչ զոք ունիմ յորժամ ջուքն յուղիցին. արկցէ զիս յաւազանն»։ Եւ յորժամ տանէին զՔրիստոս ի խաչ՝ առին ի փայտէն մասն ինչ. եւ այլ փայտ խառնեցին որպէս ասացաւ ի վերոյ. եւ արարին խաչ. եւ կախեցին ի նմա զՔրիստոս. եւ ճմլեցաւ ի վերայ գագաթանն Ադամայ՝ եւ ճշմարիտ եղեւ կենդանութիւնն։ Վասն այն ասէ Սողոմօն. «փայտ կենաց է ամենեցուն որք պատսպարին ի նա. եւ որք յենուն ի նա՝ իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ»։

Եւ յայս կենաց փայտէս՝ երեք ազգ կենդանութիւն եղեւ։ Առաջին կենդանութիւն բնութեան . վասն այն մարմինք մեռելոց յարեան։ Երկրորդ կենդանութիւն ողորմութեան. վասն այն յորժամ զհոգին աւանդեաց ի խաչին, բազում զղջացան եւ հարկանէին զկուրծս։ Երրորդ կենդանութիւն փառաւոր արքայութեանն. վասն այն յորժամ խաչեցաւ՝ ասէ ընդ աւազակն. «այսօր ընդիս իցես ի դրախտին»։ Որեւ զմեզ զամենայն հաւատացեալս եւ երկրպագուս կենարար խաչին իւրոյ՝ արժանի արասցէ այժմ կցորդ լինիլ չարչարանաց խաչին եւ մահուան իւրոյ, եւ կենսունակ թաղմանն եւ Սուրբ յարութեանն։ Այլեւ մեծի ծագման եւ ճառագայթափայլ սրբոյ խաչին, յորժամ յարեւելից ընդ երկնիւք ծագիցի ի սմին աւուր յուրբաթու՝ եւ լուսովն իւրով լնուցու զամենայն փորուածս երկնից. միչեւ ծածկին զգալի լոյսք լուսաւորացդ. եւ կանգնի ի վերայ լերինն Գողգոթայի ուր տեղին է խաչելութեան. յայնժամ բացցէ զաչս մեր տեսանել զլոյս գերապայծառ խաչին եւ խաչեցելոյ ինքեան . եւ բացցէ զականջս մեր ի ձայն փողոյն. եւ յարուսցէ ի հողաբնակ տապանէս աջալրջութեամբ կալ առաջի ահաւոր բեմին աջակողմեան դասուն, եւ եօթնալիր օրհնութեանց կոչմանցն Քրիստոս Աստուած Փրկիչն մեր. որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։