Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 16/18

Գլուխ ՃԽԱ. Դարձեալ քարոզ վասն յարութեան յայլմէ. ի բանն սաղմոսին։ «Այս օր է զոր արար զՏէր. եկայք ցնծասցուք եւ ուրախ եղիցուք ի սմա»։ Սաղ. 117. 24։

Վարդապետք ասեն թէ՝ օրն երեք յատկութիւն ունի։ Առաջին՝ զի արեգակն որ ի գիշերին ծածկեալ է ընդ երկրաւ, ի տունջեան ելանէ եւ երեւի եւ առնէ զտիւն։ Այսպէս եւ Որդին Աստուծոյ որ է արեգակն արդարութեան՝ ծածկեցաւ ի գերեզմանի. այլ ծագեաց ի յարութեան աւուր. եւ արա զամենօրհնեալ զօրս այս։ Եւ վասն այս արեգականս խօսի Սողոմօն ասելով. «ծագէ արեգակն՝ եւ ի տեղի իւր ձգի. ի ծագիլն իւրում ելանէ ընդ հարաւ. եւ պատիւ ընդ հիւսիս»։ Այսպէս արեգակն արդարութեան Քրիստոս՝ ծագեցաւ ի յարեւելոց. այսինքն, ծննդեամբ ի սուրբ Կուսէն. եւ եմուտ ի մեծի ուրբաթուն՝ զի ծածկեցաւ յերկրի. այլ այսօր դարձեալ եկն յարեւելս ի տեղի իւր։ Զի այսօր յարեաւ եւ եկն առ Կոյսն սուրբ Աստուածածին, եւ ուրախացոյց զնա։ Եւ յայնմանէ եկն ի հարաւ որ ջերմ է. այսինքն, առ սուրբ առաքեալսն. եւ ջերմացոյց զնոսա հաւատով եւ սիրով։ Այլ ի վախճան աշխարհի՝ կամի պատել զհիւսիս. զի յաւուրն հասարակաց յարութեան կամի դատաստան առնել ամենայն անհաւատից եւ մեղաւորաց. որ սառուցեալք են ի սիրոյն Աստուծոյ։ Եւ որպէս արեգակն յորժամ կամի ծագիլ՝ նախ արուսեակն ելանէ եւ տայ աւետիս լուսոյ. այսպէս յորժամ ծագեցաւ արեգակն արդարութեան Քրիստոս ի գերեզմանէն, Մարիամ Մագդաղենացին եղեւ ասաց լուսաբեր. եւ ետ զաւետիս յարութեան առաքելոցն։ Երկրորդ՝ յատկութիւն է աւուրն. զի հիւանդն ի գիշերն ծանրանայ. այլ ի ցերեկն թեթեւանայ։ Այսպէս մահուամբն Քրիստոի՝ աշակերտքն եւ սիրելիքն տրամեցան եւ հիւանդացան։ Այլ յորժամ եհաս ամենօրհնեալ օրս այս՝ ամենեքեն առողջացան եւ ուրախացան. որպէս ասէ աւետարանն վասն առաքելոցն. «իբրեւ տեսին զՏէրն՝ խնդացին յոյժ»։ Երրորդ՝ յատկութիւն աւուրն. որ ի գիշերի գիշերահաւք համարձակ շրջին որպէս ջղջիկանն. այլեւ պատառօղ գազանք համարձակ շրջին. այլ յորժամ տիւն հասանի՝ երկնչին եւ մտանեն ի ծակս։ Այլ թռչունք որք սիրեն զլոյս՝ յառնեն եւ գեղեցիկ ձայն արձակեն. եւ մարդիկ ելանեն յիւրաքանչիւր գործս իւր գործ իւրեանց։ Այսպէս ի ժամ մահուանն Քրիստոսի՝ հրէայքն որք էին խաւարասէր թռչունք եւ ջղջիկանք, եւ դեւքն որպէս պատառօղ գազանք, յոյժ ուրախացան եւ համարձակ շրջէին, եւ կատարէին զգործս իւրեանց։ Այլ ի յարութեան աւուրն՝ յոյժ երկեան. որպէս ասէ աւետարանն թէ՝ «երկեան պահապանքն. եւ եղեն իբրեւ զմեռալ». եւ դեւքն փախեան եւ մտին ի ծակս դժոխոցն. որպէս ասէ սաղմոսն. «կորիւնք առիւծուց մռնչեն եւ յափշտակեն ի գիշերի. եւ ի ծագիլ արեւու՝ ժողովին եւ ի մորիս իւրեանց դադարին. եւ մարդիկ ելանեն ի գործս եւ ի վաստակս իւրեանց»։ Զի յետ յարութեանն Քրիստոսի՝ սկսան մարդիկ ի գործս բարեաց. եւ գնալ ի ճանապարհս արքայութեան զանազան գործօք բարեաց։ Իսկ թռչունք երրկնից որք սիրեն զլոյսս այսինքն հրեշտակք՝ յառաւօտուն սկսան երգել զերգս քաղցրաձայն. եւ ետուն զարւետիս յարութեան իւղաբեր կանանցն։ Նոյնպէս առաքեալքն եւ բարեկամքն Քրիստոսի յորժամ լսեցին զյարութիւնն, քաղցր ձայնիւ եւ բազում գոհութիւնս մատուցանէին յարուցելոյն ի մեռելոց Քրիստոսի Աստուծոյ. վասն այն ասէ Դաւիթ։ «Այս օր է զոր արար Տէր»։ Զի թէպէտ ամենայն օր յԱստուծոյ արարաւ. այլ զայս օրս՝ առաւել պատուական եւ գովելի արար քան զամենայն օր։ Զի մահն Քրիստոսի՝ ոչ ինչ օգուտ էր մեզ, թէ ոչ էր լեալ յարութիւն նորա։ Վասն այն եկեղեցի սուրբ ուրախանայ այսօր. եւ զամենայն միաշաբաթս պատուէ վասն սիրոյ այս միաշաբաթիս յորում յարեաւ Քրիստոս. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Այս օր է զոր արար Տէր. եկայք ցնծասցուք եւ ուրախ եղիցուք ի սմա»։ Յորժամ լինի քաղաքի ումեք տօն եւ նաւակատիք ուրախութեան, ի բազում տեղեաց ժողովին անդ՝ զի առնուցուն մասն ի տօնէն։ Յարութիւնն Քրիսոսի՝ էր ծանր եւ մեծատօն. եւ լի է ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ. վասն այն յամենայն կողմանց ժողովեցան ի տօնս յայս, զի մասն առնուցուն։ Երկնից հրեշտակք ի ջին. եւ ի դժոխոց մեռեալքն որք յարեան ընդ Քրիստոսի. եւ յաշխարհէ առաքեալքն. եւ իւղաբեր կանայքն։ Այլ ամենեքեան որ եկին ի տօնս այս՝ ոչ երեւեցան ունայնաձեռն. այլ բերին ինչ՝ զի արժանի լիցին առնուլ մասն ի յարութենէն Քրիստոսի։ Քանզի հրեշտակք զգեցեալ էին հանդերձս սպիտակս. եւ մեռեալք թողին զհոտեալ գերեզմանս իւրեանց՝ եւ եկին արքատս. եւ կանայքն բերին զանուշահոտ խունկս եւ իւղս. եւ առաքեալքն բազում լացին եւ տրտմեցան։ Զայս ուսուցանեն մեզ։ Նախզի՝ ամենայն քրիստոնեայք ժողովեսցին ի կատարումն տօնիս։ Եւ երկրորդ զայն ուսուցանեն՝ զի մի ունայնաձեռն եկեսցուք ի տօնս այս. այլ բերցուք իրս ինչ. զի մասն բարի առցուք։ Զի ընդ հրեշտակացն զգեցցուք սպիտակ հանդերձս. այսինքն զսրբութիւն եւ զողջախոհութիւն. զի աղտեղի հանդերձիւ բղջախոհութեան՝ ոչ ոք առնուցու բաժին յարքայութենէն Քրիստոսի։ Վասն այն թէ որք աղտեղի հանդերձ ունիցի՝ պարտ է լուանալ զղջմամբ եւ խոստովանութեամբ. քանզի ասաց Քրիստոս ցՊետրոս. «թէ ոչ լուացից զքեզ՝ ոչ ունիս ընդիս մասն»։ Եւ ընդ մեռելոցն՝ ելցուք ի հոտեալ գերեզմանաց. այսինքն ի մեռելոց. զի որչափ մնայ որք ի գերեզման մեղաց՝ ոչ առնու բաժին յարքայութենէն Քրիստոսի։ Եւ ընդ իւղաբեր կանանցն՝ պարտ է ունել մեզ անուշահոտ իւղս. այսինքն, զվարս պարկեշտս. զի օրինակ բարի տացուք այլոց։ Եւ ընդ առաքելոցն՝ բազում տրտմութիւն եւ չարչարանս կրիցեմք վասն սիրոյն Քրիստոսի. զի առցուք ընդ նոսա մասն ի յաւիտենական ուրախութիւնս։ Այլ չարաչար եւ անզեղջ մեղաւորքն՝ ոչ ունին ընդ Քրիստոս մասն. այլ ընդ սատանայի. զի հրէայքն որք չարախօսեցին զՏէրն մեր՝ ոչ ունին մասն ի յարութենէն նորա։ Եւ զինուորքն՝ որք խաչեցին զնա՝ ոչ ունին մասն ի յարութենէն Քրիստոսի։ Պիղանտոս եւ Հերովդէս որք ետուն զնա ի ձեռս ամբոխին՝ ոչ ունին մասն ի յարութենէն Քրիստոսի։ Նոյնպէս եւ այժմ մատնօղքն եւ զրախօսքն նման են հրէիցն. եւ ոչ առնուն մասն ի յարութենէն Քրիստոսի։ Այլեւ թագաւորք եւ իշխանք որք ոչ առնեն ուղիղ դատաստան՝ ոչ ունին մասն ի յարութենէն Քրիստոսի։ Այլ սուրբքն ամենայն եւ հաւատացեալքն եւ զրկեալքն ունին մասն եւ բաժին ի յարութէն Քրիստոսի։ Արդ վասն այն ասէ մարգարէն։ «Այս օր է զոր արա Տէր»։ Եւ արդ՝ վասն յարութեանն Քրիստոսի՝ հինգ ինչ ասելի է։ Նախ թէ՝ պատշաճ էր Քրիստոս երեք օրեայ յառնել։ Երկրորդ՝ վասն եօթն կնքոյն զոր եբաց Քրիստոս մարդ լինելովն եւ մահուամբն եւ յարութեամբն։ Երրորդ՝ վասն խնդրողացն զՔրիստոս։ Չորրորդ՝ թէ խաչելութիւնն Քրիստոս յոյժ պէտք էր վասն փրկութեան մերոյ։ Հինգերորդ՝ թէ զի՞նչ արար օգտութիւն յարութիւն Քրիստոսի մարդկան ազգի։ Արդ ասասցուք զառաջինն թէ՝ պատշաճ էր Քրիստոսի երեք օրեայ յարութիւնն ի մեռելոց վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ յարութիւնն Քրիստոսի հաստատութիւն է հաւատոց մերոց. եւ հաւտաս մեր՝ է ի յԱստուածութենէն եւ ի մարդկաութենէն Քրիստոսի։ Արդ՝ թէ ոչ էր յարուցեալ, մինչ ի կատարած աշխարհի ոչ ոք էր հաւատացեալ, թէ նա ճշմարիտ Աստուած է։ Եւ թէ յորժամ մեռաւ՝ ի նոյն ժամն յարուցեալ էր, ոչ ոք հաւատայր թէ ճշմարիտ մեռեալ է Քրիստոս. զի բազումք յանկարծակի անկանին ի հիւանդութենէն իբրեւ զմեռեալ. եւ թէ ճշմարտութեամբ ոչ է մեռեալ, նաեւ ճշմարտութեամբ ոչ է յարուցեալ։ Այլ այսու որ շուտով յարոյց զինքն՝ եւ զայլ սուրբ ննջեցեալսն ընդ ինքեան յարոյց աստուածային զօրութեամբն, հաստատ հաւատացեալ եղեւ թէ ճշմարիտ Աստուած է։ Եւ վասն այնորիկ՝ որ յերեք օր մնաց եւ ապա յարեաւ՝ հաւատացեալ եղեւ թէ նա ճշմարիտ մարդ էր, եւ ճշմարիտ մեռաւ։ Զի ասեն բժիշկք թէ՝ յորժամ անկանի ոք եւ ուշաթափի որպէս մեռեալ, մինչեւ յերեք օրն փորձեալ լինի թէ մեռեա՞լ է թէ ոչ։ Զի թէ կենդանի է՝ նշան երեւի մինչեւ յերեք օրն. եւ թէ ոչ է կենդանի՝ նշան ոչ երեւի. վասն այն Քրիստոս յերեք օր եկաց ի գերեզմանի՝ եւ նշան ինչ կենդանութեան ոչ եցոյց. եւ երեւեցաւ զի ճշմարիտ մեռեալ էր։ Այլ թէ ճշմարիտ է յարութիւն նորա, եւ վասն երեք օրեայ յարութեանն, բնական օրինակս ցուցանէ։ Զի ասեն իմաստունք թէ, է հաւ մի ի հնդիկս՝ որ կոչի փիւնիկ. եւ յոյժ գեղեղիկ է թեւօք որպէս զսիրամարգ. եւ յերկար ժամանակս մնայ։ Զի ասեն թէ ի հինգ հարիւնր տարի ապրի. եւ ինքն միայն է. զի ոչ է զոյգ արու եւ էգ։ Յորժամ տեսանէ թէ ծերացեալ է եւ հասեալ է օր մահուան իւրոյ՝ գայ հատանէ ոստս ի մայրիցն Լիբանանու յանուշահոտ ծառոցն. այսիքն, ի խնկոյ. ծառոց՝ եւ ի զմռէ՝ եւ ի կինամոնէ. եւ տանի շինէ իւր բոյն ի վերայ ծառոյ միոյ։ Եւ յորժամ արեգակն ջերմն լինի՝ թեւոցն տայ. եւ ելեալ կրակ յինքենէ, այրէ զինքն եւ մեռանի։ Եւ յաճիւն մոխրոյ նորա՝ դարձեալ մին այլ ելանէ իբրեւ զառաջին փիւնիկն . եւ մինչեւ յերեք օրն կենդանանայ. եւ յերրորդումն կատարի եւ թռչի։ Այսպէս Միածին Որդին Աստուծոյ՝ որ մի է. եւ նման նմա ոչ է եղեալ եւ ոչ լինելոց է. «յորժամ գիտաց, թէ հասեալ է ժամ՝ նորա՝ զի մեռանիցի վասն փրկութեան աշխարհի». տնկեաց զփայտ խաչին վասն նախատեսութեան մարգարէիցն. եւ շինեաց զբոյն յամենայն անուշահոտ ծառոց. այսինքն զամենայն առաքինութիւնս որ էր ի նա հաստատուն՝ զամենայն յինքն ժողովեաց։ Եւ յորժամ ջերմ էր արեգակն. այսինքնի վեց ժամուն, վառեցաւ հրով աստուածային սիրոյն եւ հրով տանջանացն, եւ աւանդեաց զհոգին։ Եւ յերրորդ աւուրն ոչ այլ ոք, այլ նոյն ինքն որ մեռաւ՝ նոյնն եւ յարեաւ եւ թռեաւ երեւելով հաւատացելոց. եւ ապա թռեալ համբարձմամբ յերկինս։ Երկրորդ պատճառ՝ պարտ էր Քրիստոս երեք օրեայ յառնել վասն վեց պատճառի։ Նախզի՝ մահուամբն իւր խափանեալ էր զերիս մահս. այսինքն, զմեղաց՝ զմարմնոյ՝ եւ զդժոխոցն։ Երկրորդ վասն այն կամեցաւ յերրորդ աւուր յառնել՝ զի ցուցցէ թէ՝ յերից գործոց ապաշխարութեան. այսինքն, զղջմանն խոստովանութեանն եւ հատուցմամբ փոխարինացն՝ յառնեմք ի մեղաց թաղմանէ եւ արդարանամք։ Երրորդ՝ զի զերիս մեղս սրբեսցէ. զխորհրդոց զբանից եւ զգրործոց։ Չորրորդ՝ վասն այն երեք օրեայ յարեաւ՝ զի սրբեսցէ զսկզբնականն զներգործականն եւ զներելին։ Հինգերորդ՝ վասն այն յարեաւ երեք օրեայ՝ զի զոր ինչ յանցեալ եմք ի բնական օրէնսն, ի բանականն, եւ ի գրաւորն, սրբեսցէ յարութեամբն իւրով։ Վեցերորդ՝ վասն այն յարեաւ երեք օրեայ՝ զի զսերմն մեղացն որ ի սատանայէ՝ եւ զապականեալ երկիրս մեր որ եղեւ ընդունակ անիծեալ սերմանն, եւ զարդիւնսն նորին որ է մահն յաւտենական, սրբեսցէ յարութեամբն իւրով. որպէս ասէ առաքեալն Պօղոս. «մեռաւ վասն մեղաց մերոց. եւ յարեաւ վասն զմեզ արդարացուցանելոյ»։ Երրրոդ պատճառ՝ զի Քրիստոս յայս երեք օրս յերկու գիշեր եւ մին օր ի լման ի գերեզմանի եկաց։ Զի ցուցցէ թէ՝ Քրիստոսի մին մահն զմեր երկու մահն քակեաց. վասն զի այն մին օրն որ եկաց Քրիստոս ի գերեզմանի՝ ցուցանէ զմին մահն։ որ լոյս էր իբրեւ զաիւ զի անմեղ մեռաւ։ Այլ յերկու գիշերն որ եկաց ի գերեզմանի՝ զմեր . Բ մահն ցուցանէր. այսինքն զմահ մարմնոյն, եւ զմահ հոգւոյն. զի վասն մեղացն որ խաւար է՝ հոգւով եւ մարմնով մեռանէաք։ Այլ Քրիստոս իւր մահուամբն եբարձ զերկուսին մահս մեր։ Վասն այն Քրիստոս ի մին օր եւ յերկու գիշեր մնաց մեռեալ. որ կոչի երեք օր։ եւ յերրորդումն յարեաւ։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի յայտ գիշերս որ յարեաւ Քրիստոս ի մեռելոց՝ կարգ աւուրցս այլ ազգ փոխեցաւ։ Զի յառաջ քան զյարութիւնն Քրիստոսի՝ օրն յառաջ երթայր, եւ գիշերն յետոյ. զի Ադամ ի լուսոյ ողորմութենէն Աստուծոյ եւ յարդարութենէն անկաւ ի գիշեր մեղաց։ Այլ յորմէ հետէ յարեաւ Քրիստոս ի մեռելոց՝ գիշերն յառաջ գնայ եւ օրն զկնի. զի փոխեաց զմեզ Քրիստոս ի մեղաց գիշերոյն ի լոյս արդարութեան եւ ողորմութեանն Աստուծոյ։ Չորրորդ պատճառ՝ զի երեք օրեայ յարութիւնն Քրիստոսի՝ նշանակէ զհասարակաց յարութիւնն. որ լինի յերրորդում աւուր աշխարհի. վասն զի աշխարհս երեք օր ունի։ Առաջին օրն անմեղութեան որ կայր Ադամ ի դրախտին ի հանգստեան։ Երկրորդ օր է աշխարհին ի հանգստեան։ Երկրորդ օր է աշխարհիս ժամանակս մեղաց եւ նեղութեան։ Այլ երեք օր աշխարհիս կատարեալ հանգիստն է՝ որ սկսանի ի կատարածի աշխարհի օրն այն։ Առաջին օրն Քիստոսի՝ էր ուրբաթն. նշանակէ զառաջին օր աշխարհիս անմեղութեան։ Եւ որպէս ուրբաթն ոչ էր ի լման՝ զի յինն ժամուն աւանդեաց զհոգին. նոյնպէս առաջին օր աշխարհիս ոչ էր ի լման, այլ կարճ. վասն զի ի նոյն օրն ստեղծաւ յանմեղութեան. եւ ի նոյն օրն անկաւ ի մեղս եւ կորոյս զանմեղութիւնն։ Այլ երկրորդ օր շաբաթուն որ էր ի լման՝ նշանակէ զերկրորդ օր աշխարհիս որ յոյժ երկար է. զի յԱդամայ մինչեւ ի կատարած աշխարհիս՝ ի մեղս եւ ի նեղութեան կայ։ Այլ երեք օրն Քրիստոսի որ էր կիրակէն յորժաեմ յարեաւ Քրիստոս՝ նշանակէր զերրորդ օր աշխարհիս. այսինքն զհանդերձեալ փառացն՝ յորում ամենեքեան յառնեմք. յայնժամ կատարելապէս առնումք զհանգիստն յաւիտենց. որպէս Քրիստոս յորմէ հետէ յարեաւ՝ այլ ոչ մեռաւ եւ ոչ կրեաց զնեղութիւն։ Բայց այլ ազգ մեկնեն վարդապետք զերեք օրեայ յարութիւնն Քրիստոսի. զի ուրբաթ օրն յորում կայր Քրիստոս ի չարչարանս՝ նշանմամկէ զայժմու կենցաղս յորում եմք ի տառապանս եւ ի չարչարանս մարմնով։ Այլ շաբաթ օրն յորում հանգեաւ Քրիստոս ի չարչարանացն եւ եդաւ ի գերեզմանի՝ նշանակէ զհանգիստ սրբոցն. որք ելեալ ի կենցաղոյս. ազատեցան ի վշտաց աշխարհի. եւ են հոգիք նոցա յօթեւանս լուսոյ հանգուցեալ։ Այլ երեք օր միաշաբաթին՝ յորում հոգւով եւ մարմնով յարեաւ Քրիստոս ի մեռելոց՝ նշանակէ զփառս սրբոցն. որք յետ յարութեանն հոգւով եւ մարմնով մատնեն ի հանգիստ արքայութեանն երկնից։ Եւ յայս երեք օրեայ յարութենէս Քրիստոսի՝ օրինակ բերեն վարդապետք եւ ասեն թէ՝ յատկութիւն է առիւծուն՝ որ զիւր կորիւնն մեռած ծնանի, հայրն յերկրորդ օրն գոչէ մեծաձայն ի վերայ կորեանցն, եւ յարուցանէ զնոսա։ Այլ ոմանք ասեն թէ՝ կորիւն առիւծուն ոչ լինի ամենեւին մեռած. այլ լինի իբերւ զմեռած . եւ կենդանութեան նշան ոչ երեւի. այլ յորժամ հայրն գոչէ, յայնժամ ի յուշն գայ եւ յառնէ։ Այսպէս Յիսուս Քրիստոս Որդին Աստուծոյ՝ երեք օրեայ մեռեալ էր վասն փրկութեան մարդկան. այլ յերրորդ օրն յարոյց զնա հայրն ձայնիւ մեծաւ. վասն այն ասէ Դաւիթ ի սաղմոսն։ «Զարթիր փառք իմ զարթիր». պատասխանի ետ որդին եւ ասէ. զարթիցեմ եւ յարիցեմ յառաւօտուն։ Եւ Քրիստոս նման է առիւծոյ, զի առիւծն յորժամ ննջէ, աչքն ի բաց լինի. այսպէս մեռաւ Քրիստոս եւ եդաւ ի գերեզմանի. եւ աչքն ի բաց էր. զի թէպէտ յայս երեք օրս մեռեալ էր մարմնովն՝ այլ աստուածութեամբն կենդանի էր եւ արթուն. եւ բաց աչօքն խնամէ զարարածս. որպէս ի դիմաց Քրիստոսի ասէ ի յերգս։ «Ես ննջեմ , եւ սիրտ իմ արթուն է»։ Այս առաջին գլուխն. զի պատշաճ էր Քրիստոսի երեք օրեայ յառնել ի մեռելոց։ Երկրորդ հարցումն թէ, զի՞նչ էր Է կնիքն զոր եբաց Քրիստոս մահումբն եւ յարութեամբն իւրով որպէս ասէ տեսիլն Յօհաննու։ «Ահաւասիկ յաղթեաց առիւծն յազգէն Յուդայ յարմատոյն Դաւթի. նա է արժանի որ բանայ զգիրս. եւ վեց է կնիք նորա»։ Ասեն վարդապետք թէ՝ առիծն յազգէն Յուդայ՝ է Յիսուս Քրիստոս. որ յաղթեաց այսօր զդեւս եւ զմահ յարութեամբն իւրով. եւ նա է արժանի որ բանայ զգիրս եւ զեօթն կնիք նորա։ Գիրս այս՝ ցուցանէ զփրկութիւն մարդկան։ Առաջին կնիքն էր ամբարտաւանութիւնն Ադամայ. որ կամեցաւ Աստուծոյ նման լինիլ։ Զայն կնքին՝ ոչ ոք կարաց բառնալ ի մարդկանէ. զի հպարտութիւնն խոնարհութեամբ լինի բարձեալ։ Եւ ոչ ոք մարդ կարէր զինքն այնչափ խոնարհեցուցանել, որչափ Ադամ զինքն հպարտութեամբ բարձրացոյց եւ կամեցաւ թռչիլ մինչեւ յԱստուածութիւնն եւ նման լինիլ Աստուծոյ։ Այլ զայս կնիքս ելոյծ Որդին Աստուծոյ՝ յորժամ մարդ եղեւ եւ խոնարհեցաւ եւ նուաստացաւ. եւ յղացաւ յԱստուածածին կոյսէն. որպէս ասէ առաքեալն. «որ ի կերպարանս Աստուծոյ էր՝ զանձն խոնարհեցոյց. եւ զկերպարանս ծառայի առեալ. եւ ի նմանութիւն մարդկան եղեալ»։ Երկրորդ կնիքն էր. զի մեղք մարդոյն անչափ էր. զի էր ընդդէմ Աստուծոյ որ անչափ է. եւ շնորհ մարդոյս չափով է. եւ գեղ մեղացն շնորհն է զոր տայ Աստուած. վասն այն շնորհ մարդոյս ոչ կարէր բառնալ զմեղսն Ադամայ։ Այլ Որդին Աստուծոյ ելոյծ զայս կնիքս, յորժամ ծնաւ յԱստուածածին կուսէն. զի «տեսաք զնա լի շնորհօք եւ ճշմարտութեամբ». զի շնորհաց նորա ոչ գոյր չափ որպէս ասէ աւետարանն. «ոչ թէ չափով տայ Աստուած զհոգին Քրիստոսի». բայց այլ մարդկան չափով տայ։ Երրորդ կնիքն էր պատիժն. զոր ետ Աստուած Ադամայ, եթէ «քրտամբք երեսաց քոց կերիցես քոյ»։ Այլ այս պատիժս չէր հաւասար մեղաց. զի պատիժս այս չափով է եւ մեղքն անչափ։ Զայս կնինքս ելոյծ Քրիստոսի յօր մահուանն իւրոյ. զի տանջանքն զոր կրեաց Քրիստոս հաւասար էր մեղացն Ադամայ. զի որպէս Ադամայ մեղքն էր ընդ դէմ Աստուծոյ. նոյնպէս չարչարանքն Քրիստոսի էր Աստուծոյ չարչարանք եւ Աստուծոյ մահ։ Զի մարմինն ոչ չարչարեցաւ եւ մեռաւ՝ ընդ բանին Աստուծոյ միաւորեալ էր. եւ Բանն միաւորեալ մարմնով չարչարիւր անբաժանելի։ Չորրորդ կնիքն. զի վիճէր սատանայ ընդդէմ մարդոյն վկայութեամբ աւետարանին թէ, ոչ կարէք զերծանիլ ի ձեռաց իմոց. զի ասէ աւետարանն. «դուք ի հօրէն սատանայէ էք. զի ամենայն մարդիկ մեղաւորք են, եւ որդիք սատանայի. եւ այսպէս հայր նոցա կորուսեալ է զժառանգութիւն երկնից։ Այլ պատասխանի ետ Քրիստոս այսպէս եւ ասէ. «ոչ թէ ամենայն մարդ որ մեղուցեալ լինի, սատանայի որդի լինի». այլ այն է սատանայի որդի՝ որ նման նմա անզեղջ է ի մեղաց. զի մեղք գործելն հարկ է սատանայի եւ մարդոյս. այլ ի մեղացն անզեղջ մնալ՝ յատկութիւն է սատանայի։ Զայս կնիքս ելոյծ Քրիստոս յորժամե էջ ի դժոխս եւ քարոզեաց հոգւոցն. որք զղջացան եւ հաւատացին ի Քրիստոս՝ ազատեացան յաւիտենից։ Եւ որք ոչ զղջացան՝ թէպէտ առժամայն ազատեցան. այլ ի կատարածի դառնան անդրէն ի դժոխս ընդ անզղջին սատանայի եւ տանջին. որպէս ասէ Դաւիթ։ «Դարձցին մեղաւորք անդրէն ի դժոխս»։ Հինգերորդ կնիքն. զի բանն Աստուծոյ ոչ փոխոխի. եւ ինքն ասաց թէ՝ «յորում աւուր ուտիցէք ի պտղոյն՝ մահու մեռանիցիք»։ Այլ որդին Աստուծոյ դատաստան կտրեաց թէ մարդն մարմնովն մեռանի աստ ի յայս կեանս վասն Աստուծոյ արդարութեանն. այլ ի կատարածի օրն յարիցէ եւ կենդանասցի հոգւով եւ մարմնով։ Զայս կնիքս ելոյծ Քրիստոս յարութեամբն. զի մարմինն որ մեռեալ էր՝ միաւորեաց ընդ հոգւոյն եւ երկոքումբքն կենդանի մնաց։ Վեցերորդ կնիքն. զի մեղք մարդոյ ն առաւել ընդդէմ որդւոյն Աստուծոյ էր. զիր կամեցաւ իմաստուն լինիլ նման Աստուծոյ. եւ իմաստութիւն յորդի վերաբերի. եւ զի երկնաւոր հայրն ոչ տարաւ զարհամարհանս որդւոյ իւրոյ. վասն այն ընկէց զմարդիկ յերեսաց իւրոց եւ արհամարհեաց զնոսա։ Այլ որդին Աստուծոյ ասաց թէ՝ հայրն իմ վասն իմ սիրոյս կորոյս զմարդն որ իւրն էր. ես ոչ կամիմ որ պակասութիւն լինի հօրն իմոյ. եւ երթայց եւ բերից զմարդն առ հայրն իմ։ Եկն եւ եղեւ մարդ. եւ բազում չարչարանս կերաց եւ ազատեաց զմարդն ի սատանայէ։ Եւ յաւուր համբարձմանն իւրոյ՝ ելոյծ զկնինքս զայս. զի նսատաւ մարմնով ընդաջմէ հօր. եւ զմարդիկ ետ ի ձեռս հօր։ Եւ յորժամ ետես հայր զխոցուածս որդւոյ իւրոյ որ վասն սիրոյ հօրն, եւ վասն սիրոյ մարդկան կրեալ էր, յոյժ հաճոյ եղեւ նմա. եւ որպէս յառաջին անկումն մարդոյն բարկացեալ էր. այսօր դարձեալ ուրախացաւ։ Եօթներորդ կնիքն. զի մեղօքն Ադամայ բոլոր մարդկութիւնս ապականեցաւ. ոչ միայն անձն մարդոյն , այլեւ բնութիւնս։ Եւ թէպէտ աւազանաւն մաքրի անձն մարդոյն. այլ բնութիւնն ոչ կատարեալ մաքրի։ Եւ այս է նշանն. զի մկրտեալ ոք յորժամ ծնանի որդի, սկզբնական մեղօքն Ադամայ ծնանի. զի զօրութեամբ բնութեանն ծնանի որ ոչ է կատարեալ մաքրեալ։ Այլ զայս կնիքս լուծանէ Քրիստոս ի կատարածի օրն. զի յայն աւուրն կատարեալ զբնութիւնս մեր ողջացուցանէ եւ զանձն՝ առողջ եւ սրբագոյն առաւել քան որ ի դրախտին էր։ Զի ի դրախտին կարէր կեալ. կարէր եւ անկանիլ ի մեղս եւ ի մահ։ Այլ ի կատարածի աւուրն՝ բնաւ ոչ կարէ անկանիլ ի մեղս եւ ոչ կարէ մեռանիլ։ Այսպէս Քրիստոս Յիսուս առիւծն յազգէն Յուդայ որ յաղթեաց զդեւսն եւ զմահ՝ այսօր յարութեամբն իւրով զեօթն կնիք փրկութեանս մերոյ ելոյծ։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ հարցումն վասն խնդրողացն զՔրիստոս զկնի յարութեանն։ Գիտելի է՝ զի չորս ազգ մարդիկ զՔրիստոս խնդրեցին։ Ոմանք ընդ առաւօտն խնդրեացին զնա որպէս իւղաբեր կանայքն. եւ շուտով գտին։ Ոմանք խնդրեցին զնա յիններորդ ժամուն որպէս երկուս յաշակերտացն՝ որք երթային յԵմաւուս. որք գտին զնա . բայց յետոյ եւ աշխատանօք. եւ նա խատեցան ի Քրիստոսէ. «ով անմիտք եւ հեղգասիրտք ի հաւատալ»։ Ոմանք խնդրեցին զնա ընդ երեկս որպէս մետասան աշակերտքն. եւ քան զայլս յետոյ գտին. զի դժուարաւ հաւատացին յարութեանն. մինչեւ տեսին զբազում նշանս եւ արուեստս որպէս ասէ ի գործս առաքելոցն. «ի բազում արուեստս յաւուրս քառասունս երեւեալ նոցա»։ Եւ առաւել նախատեցան ի Քրիստոսէ մանկունք կոչեալով զնոսա։ «Մինչ դեռ բազմեալ էին մետասանքն, երեւեցաւ նոցա. եւ թշնամանեաց զանհաւատութիւն նոցա եւ զխստասրտութիւն»։ Իսկ ոմանք խնդրեցին զնա ի մութն գիշերոյ։ եւ ամենեւին ոչ գտին. որպէս զինուորքն որք պահէին զնա։ Այլեւ հոգեւպէս չորս ազգ մարդիկ խնդրեն զՏէր Աստուած։ Ոմանք ընդ առաւօտս. այսինքն ի մանկութեանն հասակն սկսանին ի ճանաչել զԱստուած. եւ յանձն առնուն զապաշխարհութիւն եւ զգործս բարիս. այնպիսիքն փութով գտանեն զՔրիստոս. ասէ Սողոմօն. «ես որք զիսն սիրեն սիրեմ. եւ որք խնդրեն գտցեն զիս»։ Այլեւ իւղաբեր կանայքն որք ընդ առաւօտս խնդրեցին զՔրիստոս՝ ոչ գտին զնա ի գերեզմանի. այլ ի պարտիզին. որպէս Մագդաղենացին։ Եւ ի ճանապարհին որպէս այլ կեանայքն եւ Մագդաղենացին ընդ նոսա։ Գերեզմանն հանգստեան է տեղի եւ մեռելոց. զայն ցուցանէ հոգեպէս թէ՝ որք խնդրեն զԱստուծ ուտելով կամ ըմպելով եւ մարմոյ հանգստեամբ, ոչ գտանեն. զի այսպիսի հանգիստն մահ է հոգւոյն։ Այլ որք խնամեն զհոգիս իւրեանց իբրեւ զպարտէզ՝ եւ փութով երթան ի ճանապարհ արքայութեանն, շուտով գտանեն զՔրիստոս։ Դարձեալ՝ իւղաբեր կանայքն որք խնդրեցին զնա՝ ոչ էին ունայնաձեռն. այն ունէին զխունկս եւ զիւղս անուշահոտս։ Իւղն նշանակ է ողորմութեան. թէ հոգեւոր, թէ մարմնաւոր. եւ անուշահոտութիւն խնկոցն՝ անուշահոտ վարքն մեր եւ աղօթքն ի սուրբ սրտից։ Դարձեալ իւղաբեր կանայքն որք կամեցան օծանել զՔրիստոս՝ ոչ գտին զնա. զի յարուցեալ էր. այլ գտին մի այն զկտաւսն պատանացն ի գերեզմանին. զի զայն եթող Քրիստոս վասն մխիթարութեան որդւոց իւրոց։ Զի յորժամ քրիստոնեայք վասն սիրոյն Քրիստոսի բազում նեղութիւն եւ չարչարանս կրեն, կամ վասն Քրիստոսի հաւատոցն հալածին եւ տանջին, եւ վասն յոյժ աշխատանացն քրտնեսցին, յայնժամ սրբսցեն զքիրտսն իւրեանց կտաւով պատանացն Քրիստոսի. այսինքն, զի զչարչարանսն Քրիստոսի ի միտ ածցեն. զի մի ձանձրասցին ի նեղուութեանց աշխարհիս։ Այս նոցա որք ընդ առաւօտն խնդրեն։ Իսկ ոմանք սկսանին եւ խնդրեն ի յիններորդ ժամուն. այսինքն ի ծերութեան. եւ այսոքիկ գտանեն զամենայն աշխատանօք՝ ծեր եւ տկար մարմնով. եւ նախատեալ լինին յԱստուծոյ. զի յետոյ եկին ի գործն Աստուծոյ. որպէս ասաց տանուտէրն. «վասն է՞ր կայք զօրս ընդ ցերեկս դատարկ»։ Այլ այն երկու աշակերտքն որք յիններորդ ժամու գտին զՔրիստոս՝ ասեն «առ մեզ ագիր». այսպէս եւ մեզ պարտ է ասել ցՔրիստոս ով Տէր՝ առ մեզ ագիր. եւ մի զանց առներ զմեօք։ Այլ երեք ազգ են մարդկան. ոմանք են որ Քրիստոս բնաւ առ նոսա ոչ գայ. եւ ոմանք են՝ որ գայ առ նոսա, բայց ոչ իջանէ առ նոսա. այլ զանց առնէ. եւ ոմանք են որ գայ եւ իջանէ առ նոսա՝ եւ հանգչի անդ։ Առաջինն նոքա են՝ որք բնաւ ոչ զղջանան. այլ մնան հանապազ ի մահու չափ մեղս մինչեւ ի մահ։ Երկրորդն այնոքիկ են՝ որք գան ի ճշմարտութիւն եւ զղջանան. այլ ոչ մնան ի նոյն. զի փորձութեամբն սատանայի անկանին։ Երրորդ այնոքիկ են՝ որք զղջանան՝ եւ ապաշխարութեամբ եւ բարի գործովք մնան ի սէրն մնան ի սէրն Աստուծոյ. եւ բնակի Աստուած առ նոսա. որպէս ասաց Քրիստոս. «ես եւ հայր առ նա եկեսցուք. եւ օթեւանս առ նմա արասցուք»։ Իսկ ոմանք խնդրեն զԱստուած ընդ երեկս. այսինքն ի ժամանակս մահու սկսանին զղջանալ. եւ թէ սուրբ սրտիւ զղջանան՝ այսինքն վասն սիրոյն Քրիստոսի, գտանեն զԱստուած։ Այլ յոյժ դժուարին է գիտել թէ միայն վասն դժոխոց ահի՞ն զղջացան, եւ թէ վասն սիրոյն Աստուծոյ. գտանէ այնպիսին ողորմութիւն՝ այն ընդ ապաշխարողաց կարգին։ Եւ ոմանք խնդրեն զԱստուած ի մութն գիշերոյ. այսինքն յետ մահու. յորժամ բաժանի հոգին ի մարմնոյն՝ ի նոյն ժամն զղջանան. այլ բնաւ ոչ գտանեն զԱստուած. զի ասէ առաքեալն։ «Ահա ժամանակ ընդունելի՝ ահա օր փրկութեան»։ Այս երրորդ գլուխն վասն խնդրողացն զՔրիստոս։ Չորրորդ հարցումն գիտելի է՝ զի խաչելութիւն յոյժ պիտանի էր վասն փրկութեան մարկան։ Եւ այս յայտնի չորս օրինակաւ։ Առաջին՝ որպէս ժողովուրդն իսրայէլացւոց որք էին գերի եգիպտացւոցն՝ ոչ ազատեցան ի ձեռաց փարաւօնի, մինչեւ մեռան անդրանիկքն եգիպտացւոց. թէպէտ այլ բազում տանջանս կրեցին. այլ յորժամ մեռան անդրանիկք նոցա՝ ի նոյն ժամն փրկեցան իսրայէլացիքն։ Այսպէս ոչ ազատեցան ազգք մարդկան ի ծառայութենէն սատանայի, մինչ ոչ էր մեռեալ անդրանիկ սուրբ Աստուածածին Յիսուս Քրիստոս Միածինն։ Այլ յորժամ բեւեռեալ մեռաւ ի խաչին՝ յայնժամ ազատեցան ազգք մարդկան ի ծառայութենէ սատանայի։ Երկրորդ օրինակ. զի յատկութիւն է եզանց՝ յորժամ կամին անցանել ընդ խոր գետ՝ որք տեսանեն յայնկոյս գետոյն գեղեցկ արօտատեղ, այն որ զօրեղն է՝ յառաջ ընթանայ. երկրորդն զկնի դնելով զգլուխն ի վերայ առաջնոյն . եւ երրորդն զհետ երկրորդին. եւ չորրորդն զհետ երրորդին։ Եւ այսպէս ամենեքեան դնելով զգլուխն ի վերայ միմեանց անցանեն յայնկոյս գետոյն։ Այպէս ջոկք եզանցն որք են սուրբք՝ տեսին յայնկոյս գետոյն որ է երկնից արքայութիւնն գեղեցիկ արօտատեղ. բայց ոչ կարէին անցանել ընդ խոր գետն որ է նեղութիւն եւ չարչարանք աշխարհիս. զի թափ ի վայր էր գետն. եւ տանէր զամենեսեան ի ծովն դժոխոց. զի ոչ ունէին առաջնոցդ։ Այլ որդին Աստուծոյ որ էր ամենասուրբ եզն օձահալած, որ զանիծեալ օձն սատակեաց, եկն եւ առաջնորդեաց նոցա. եւ մահուամբ խաչին է անց ընդ գետ աշխարհիս։ Առաքեալքն որք էին տկարք՝ զհետ նորա հետոյն հետեւեցան. եւ եդին զգլուխս իւրեանց ի վերայ նորա. եւ անցին յայնկոյս յարքայութիւնն երկնից։ Եւ զհետ նոցա հայրապետք եւ վարդապետք եւ քահանայք հետեւեցան։ Եւ յետ նոցա հաւատացեալք ժողովուրդք ընդ միմեանս յօդելով անցանեն յայն կոյս յարքայութիւն երկնից։ Երրորդ օրինակ՝ որպէս Մովսէս ասաց թէ՝ մահուամբ քահանայապետին դարձցին ի հայրենիս իւրեանց։ Այսպէս եւ ազգք մարդկան՝ վասն մեղաց իւրեացն հալածեցան յարքայութենէն իւրեանց որ էր քաղաք նոցա. ոչ կարացին դառնալ անդրէն մինչեւ Յիսուս Քրիստոս մեծ քահանայապետն բեւ բեռեցաւ ի խաչին. վասն այնորիկ ասաց հրեշտակն. «գիտեմ զի զՅիսուս խնդրէք զնազովրացին զխաչելեալն»։ Չորրորդ օրինակ ի յամպոյն. զի ամպն ի դառն ծովեն ելանէ. եւ ոչ ունի դառնութիւն ինչ. այլ յոյժ քաղցրութիւն. եւ որչափ ողջ է՝ սակաւ օգտութիւն առնէ երկրի. այլ յորժամ պատառի եւ բացուի, հեղանի ի նմանէ անձրեւ եւ ցօղ. եւ ոռոգէ զերկիր եւ բազում արդիւնս առնէ։ Այսպէս մարմինն Քրիստոսի որ էր նման ամպոյ՝ էր ի դառն ծովէս ի մարդկայինս ազգէ եւ ի ցեղէն Իսրայէլի. եւ ինքն չունէր ամենեւին դառնութիւն. զի անմեղ էր եւ սուրբ եւ անապական մարմնով։ Ե որչափ ողջ էր մարմինն Քրիստոսի, փոքր արար օգտութիւն. զի սակաւք հաւատացին ի նա. այլ յորժամ բարձրացաւ ամպս այս ի խաչին, եւ պատառեացաւ մարմինն նորա գեղարդեամբն եւ բեւեռօքն եւ փուշ պսակաւն եւ ամենայն տանջանօքն, յայնժամ առատապէս հեղաւ արիւն նորա յերկրիր որպէս զանձրեւ. եւ ջուր ի կողէն իբրեւ զցօղ. եւ ոռոգեալ պարարեաց զբանաւոր երկիրս որպէս զանձրեւ. եւ բազումք հաւատացին ի նա. որպէս հարիւրապետն Ղունկիանէ ասաց թէ՝ «արդարեւ Որդի Աստուծոյ էր այրս այս»։ Եւ բազումք զղջացան եւ կոծեցին զկուրծս իւրեանց։ Վասն այն եւ Քրիստոս նմանեցոյց զինքն ցորենահատի ասելով. «եթէ ոչ հատն ցորենոյ անկեալ յերկիր մեռանիցի, ինքն միայն կեայ. ապա թէ մեռանիցի՝ բազում արդիւնս առնէ»։ Զի Քրիստոս որչափ կենդանի էր, ինքն միայն էր. եւ յորժամ մեռաւ եւ թաղեցաւ եւ յարեաւ, բազում արդիւնս արար. այս է զհաւատացեալս։ Այլ աստ կրկին հարցումն լինի վասն ձայնի հրեշտակին որ ասէր իւղբեր կանանց։ «ԶՅիսուս խնդրէք զնազօրացին՝ չէ աստ այլ յարեաւ»։ Առաջին հարցումն է թէ՝ զի՞նչ նշանակէ նա զօրն։ Առ այս ասեն վարդապետք թէ Նազարէթն՝ ծաղիկ թարգմանի։ Եւ իմանալի ծաղիկն Յիսուս Քրիստոս որ կոխեցաւ առ ոտս հրէիցն ի մեծի ուրբաթին՝ այսօր յարեաւ. եւ որ խնդրէ զնա՝ գտանէ. եւ որ մեծաւ զգուշութեամբ պահէ զնա, բազում պտւող բարեաց առնու ի նմանէ. զի մեծութիւն եւ փառք հրեշտակացն՝ ի նմանէ գայ յառաջ։ Այլ ծաղիկն երեք կերպիւ կարէ թափիլ եւ անպտուղ լինիլ։ Նախ՝ խիստ հողմով թափի ծաղիկն։ Երկրորդ՝ ի ցրտոյ։ Երրորդ՝ ի տարափ անձրեւէ։ Այլ իմանալի ծաղիկն Յիսուս Քրիստոս՝ Գ կերպիւ կորուսանի եւ անպտուղ լինի. այսինքն, հողմով հպարտութեան. կամ ցրտով անողորմութեան. կամ անձրեւով գէճ ցանկութեան։ Արդ՝ եթէ կամիս առքեզ պահել զծաղիկն Յիսուս Քրիստոս պտղաբերել, պահեա զքեզ յամենայն մահու չափ մեղաց։ Դարձեալ ի ծաղկեալ ծառոյն Յիսուսէ Քրիստոսէ՝ բարի օրինակ առնումք. զի ծառն երկու ազգ է. զի է որ շուտ ծաղկի. եւ բազում անգամ լինի պակասութիւն. զի գայ ի վերայ ցուրտ եւ հողմ եւ ձիւն. եւ անպտուղ լինի։ Եւ է ծառ՝ որ յետոյ ծաղկի ի ժամանակս գարնանային ջերմութեան. որ ոչ կայ երկիւղ ցրտոյ։ Առաջին ծառքն դժոխայինքն են. այսինքն անհաւատք. որք յաշխարհիս յայս ծաղկին. զի ձմեռն է աշխարհիս այս. զի սիրեն զփառս աշխարհիս. այլ զղջանալ կամին յետոյ. զի ի յօր մահուանն ցուրտ դժոխոցն հասանի ի վերայ նոցա. վասն այն ոչ հասանին ի պտուղ արքայութեանն արկնից։ Այլ Քրիստոս որ է ծառ կենաց՝ եւ հետեւօղք նորա եւ ընտերալք նորա ի կեանս այս որ է ձմեռն՝ ոչ կամին ծաղկիլ. այլ թաքուցանեն զինքեանս խոնարհութեամբ եւ ապաշխարհութեամբ. եւ ոչ ծաղկին աշխարհական զարդուք. այլ ի հանդերձեալ կեանս որ է բարեխառն ժամանակ ծաղկին. եւ բերեն զպտուղ ուրախութեան յաւիտենական կենացն։ Եւ վասն այն ծառն կենաց Քրիստոս ուսուցանէ մեզ թէ, չէ պարտ զարդարիլ աշխարհական հեշտութեամբ, այլ համբերել չարչարանաց եւ նեղութեան։ Վասն այն ասաց հրեշտակն. «զնազօրացի՞ն խնդրէք»։ Երկրորդ հարցումն թէ՝ հրեշտակն որ ետ զաւետիս յարութեան իւղաբեր կանանցն, վասն է՞ր ընդ ուրախութեան զտրտամութիւն չարչարանացն խառնեաց ասելով։ «Զի խաչելեա՞լն խնդրէք՝ չէ աստ այլ յարեաւ»։ Առ այս ասեն թէ պատշաճ էր վասն այս պատճառիս։ Զի տօն յարութեանն Քրիստոսի՝ նման է անապական գինւոյ. եւ մարդիկ որք ի բազում ժամակ ոչ լինին գինի ըմպեալ՝ յորժամ շատ խմեն զանապական գինին առանց ջրոյ, շուտով արբենան։ Եւ արդ զի Քրիստոնեայք ի յաւուրս աղուհացիցն առաւել ի տրտմութեան էին եւ ի պահս. յորժամ հասանին ի զատիկն, յոյժ ուրախանան ուտելով եւ ըմպելով առաւել քան զչափն. որեւ մեղաց լինի պատճառ մարմնական ուրախութիւնն։ Վասն այն հրեշտակն ի յուրախութիւնն խառնեաց զտրտմութիւն չարչարանացն. զի բարեխառնսեցի անապական գինին ուրախութեան որ վասն յարութեանն Քրիստոսի։ Այս չորրորդ գլուխն։ Հինգերորդ գլուխն թէ զի՞նչ արար օգտութիւն յարութիւնն Քրիստոսի մարդկան ազգի։ Գիտելի է՝ զի յարութիւնն Քրիստոսի՝ Դ օգտութիւն արար մեզ։ Նախ՝ յարեաւ վասն մխիթարելոց զտնանկսն. որպէս ասէ Դաւիթ. «վասն տառապանաց աղքատին եւ հեծութեան տնանկին՝ այժմ յարեայց ասէ տէր»։ Եւ վասն այն զի հաւատացեալքն ի նա՝ առաքեալքն եւ իւղաբեր կանայքն ի տրտմութեան էին եւ ի հեծութեան զքառասուն ժամն որչափ մեռեալ եկաց Քրիստոս. զի ի յինն ժամու ուրբաթուն որ Քրիստոս աւանդեաց զհոգին, մինչ ի լոյս կիրակէին որ երեւեցաւ եղբայցն, քառասուն ժամ է. թէպէտ երեւեցաւ։ Վասն այն յետ յարութեանն՝ քառասուն օր եկաց եւ մխիթարեաց զնոսա. զի ցուցէ թէ, Աստուծոյ հոգեւոր մխիթարութիւնն երկար է քան զմարմնաւոր ուրախութիւնս։ Եւ թէ որք ասիցէ՝ վասն էր զքառասուն օրն հանապազ առ նոսա ոչ եկաց. զի առաւել էին մխիթարեալք։ Ասեն վարդապետք թէ, այս նոցա ոչ լինէր օգուտ, այլ պակասութիւն. զի նոքա կարէին սխալին սխալիլ թէ՝ յարուցեալ է նոյն կենդանութեամբն զոր յառաջն ունէր. վասն այն Քրիստոս բաժանեցաւ ի նոցանէ՝ զի ցուցցէ թէ, հանդերձելոյն կենդանութիւն որիշ է քան զաշխարհիս զոր ունիմք. զի այն կենդանութիւն անմահ է . եւ ոչ ունի պէտս կերակրոյ։ Այսպէս Քրիստոս յետ յարութեանն՝ անմահ կենդանութեամբ երեւեցաւ. եւ չունէր պէտս կերակրոյ. այլ երբեմն երբեմն երեւեցաւ նոցա. եւ խօսէր ընդ նոսա. եւ ուտէր առաջի նոցա. զի զյարութիւնն իւր հաստատեսցէ։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ Քրիստոս յետ յարութեանն ճշմարտապես եկե՞ր, թէ ի նմանութիւն հրեշտակացն ծախեաց զկերակուրն։ Ասեն վարդապետք թէ, ի կերակուրն երեք ինչ կայ։ Նախ՝ ատամամբ ծասքել։ Երկրորդ՝ իկուլ տալ եւ ի յորովայնն տանիլ։ Երրորդ՝ սնուցանել այնու զմարմինն։ Հրեշտակքն ոչ կերին ճշմարտապէս. զի ոչ ունէին ճշմարիտ մարմին. այլ միայն երեւէր թէ ուտէին։ Այլ Քրիստոս յառաջ քան զմահն իւր՝ ճշմարիտ եկեր այս երեք կերպիւ. զի ատամամբն ծասքէր. եւ յորովայնն տանէր. եւ սնուցանէր զմարմինն իւր։ Այլ յետ յարութեանն՝ եկեր ճշմարտապէս. բայց երկու կերպիւ միայն. զի ծասխեաց եւ մանրեաց ատամօքն. եւ ի կուլ տալաւ՝ բայց ո՛չ սնոյց այնու զմարմինն։ Զոր օրինակ՝ այլ ազգ չոր եւ ցամաք երկիրն զջուրն ի յինքն ծծէ. եւ այլ ազգ արեգական ճառագայթն զթացութիւն երկրի կամ զհանդերձի յինքն ծծէ։ Զի չոր երկիրն՝ կարիք է ջրոյն. եւ յինքն փոխէ զջուրն. այլ ջերմութիւն արեգական ուտէ զջուրն՝ այլ ոչ յիւր բնութիւնն փոխէ. զի ոչ ի պէտս ջրոյ. այլ իւր զօրութեամբն զջուրն ի գոլորշիս փոխէ։ Այս առաջին օգտութիւն ի յարութենէն Քրիստոսի. որ մխիթարեաց զառաքեալսն, եւ զամենայն հաւատացեալ սիրելիսն։ Երկրորդ յարեաւ Քրիստոս՝ զի զկործանումն եւ զաւերումն հրեշտակաց, դարձեալ շինեսցէ. վասն այն ասէ սաղմոսն։ «Դու յարուցեալ գթասցիս ի վերայ Սիօնի։ Եւ հաճեցաւ ծառայք նոցա ընդ քարինս նորա»։ Սիօն նշանակէ զերկնից արքայութիւնն եւ զկայանս հրեշտակաց. զի մասն մի ի կայանից նոցա աւերեցաւ յորժամ ի վայր անկաւ ապստամբն սատանայ։ Այլ Քրիստոս յերեք քարհանուց՝ երեք պատուական քրաինս եհան, զի շինեսցէ զկայանս հրեշտակացն։ Առաջին քարհանայն՝ աշխարհիս է. յայսմանէ պատուական քարինս եհան զառաքեալսն, եւ զբազմութիւն աշակերտաց իւրոց։ Երկրորդ քարհանայն՝ էր դժոխքն յոր էջ Քրիստոս. եւ բազում պատուական քարինս եհան. այսինքն զհոգիս սրբոցն։ Եւ երրորդ քարհանայն՝ էր գերեզմանն Քրիստոսի . որ դարձաւ հոգին անդ՝ եւ եհան զսուրբ քարն զաստուածացեալ մարմինն իւր։ Եւ զայս ամենայն պատուական քարինս տարաւ յարքայութիւնն երկնից. եւ այսու շինեաց զկործանեալ կայանս հրեշտակացն։ Իսկ ծառայք նորա հրեշտակք յոյժ հաճեցան ընդ պատուական քարինս այսոսիկ. այլ դեռ չեն կատարեալ շէն կայանքն հրեշտակացն. այլ յարութեամբն յորժամ յառնեն ի գերեզմանացն մարմինք ընտրելոցն, յայնժամ կարարելապէս լինին կայանք արքայութեանն երկնից։ Երրորդ՝ յարեաւ Քրիստոս ի նախատինս եւ յամօթ թշնամեաց իւրոց. այսինքն դիւաց եւ հրէիցն. վասն ասէ Դաւիթ ի սաղմոսն. «յարիցէ Աստուած եւ ցրուեսցին ամենայն թշնամիք նորա. որպէս պակասի ծուխ պակասեսցին»։ Եւ չէ զարմանք թէ յարութեամբն Քրիստոսի փախեան դեւք. զի օրինակ բերեն այսմ. որպէս երկու զօրականք մարտնչին ընդ իրեար. եւ մինն անկեալ ի ձիոյն հետեւակ յաղթէ զթշնամին իւր, եւ յորժամ դարձեալ նստի ի ձի իւր, չէ զարմանք թէ փախչի թշմանի նորա։ Այսպէս զօրավարն մեր Քրիստոս մարտեաւ ընդ զօրագլուխ չարին սատանայի. եւ ի մեծի ուրբաթին էջ ի ձիոյն իւրմէ. զի բաժանեցաւ հոգին ի մարմինոյն իւրոյ. եւ հետեւակ հոգին առանց մարմնոյն էջ ի դժոխս եւ յաղթեաց զսատանայ. եւ էառ աւար զտուն նորա. եւ դարձեալ ի մեծի զատկին նսատւ ի ձին իւր. զի միացաւ հոգին ի մարմինն։ Վասն այն յոյժ երկեան թշնամիք նորա որք են դեւք. եւ նոցին արբանեակք հրէայքն զամօթի հարան։ Չորրորդ՝ վասն այն յարեաւ Քրիստոս, զի յոյս հաւատացելոց հաստատուն մնասցէ։ Զի որպէս Քրիստոս աղքատացաւ ի նեղութենէ աշխարհիս, եւ եհաս ի փառս հայրենիս. այսպէս եւ հաւատացեալքն ազատելոց են ի նեղութենէ աշխարհիս՝ եւ հասանին ի փառս հրեշտակաց. որպէս ասէ Պետրոս ի կաթուղիկէն թէ՝ «ըստ բազում ողորմութեան իւրում ծնաւ զմեզ վերստին ի յոյսն կենդանի ի ձեռն յարութեան Յիսուսի Քրիստոսի ի մեռելոց»։ Եւ այս հաստատի օրինակաւ։ Որպէս ժողովուրդքն իսրայէլացւոց անկան ի գերութիւն բաբիլացւոցն. եւ յերկարեաց գերութիւն նոցա մինչեւ յեօթանասուն ամն. եւ անյոյս լեալ ասէին թէ, ոչ գոյ հնար յառնել ի գերութենէս եւ դառնալ ի ժառանգութիւն մեր։ Եւ վասն այն զի մի յուսահատեսցին նոքա ի փրկութենէ իւրեանց, տեսիլ երեւեցոյց Աստուած մարգարէիւն. որ բազմութիւնք ոսկեցացն ժողովեցան՝ եւ եկին ի վերայ նոցա հոգիք եւ կենդանացն։ Որեւ այս նշանակէ զհասարակաց յարութիւն մարդկան. զի մի յուսահատիցուք ի յարութենէ յաշխարհիս։ Եւ յարութիւնն Քրիստոսի որ ճշմարտութեամբ էր , հասատատէ զսիրտ հաւատացելոց. զի նոյնպէս լինելոց է յարութիւնն մեր։ «Զի Քրիստոս է պտուղ ննջեցելոց եւ անդրանիկ մեռելոց»։ Որպէս մին պտուղն խայծ է՝ գիտեմք որ բոլոր պտուղքն եւ ողկոյզքն եւ այգին՝ այնպէս հասանին։ Արդ Քրիստոս անդրանիկ եղեւ, եւ պտուղ յարութեան հաւատացելոց. զի որպէս Քրիստոս յարեաւ ի մեռելոց եւ ել եւ նստաւ ընդաջմէ հօր, ի միւսանգամ գալստեանն յարուցանէ զմեզ. եւ տանի ընդ իքեան յերկինս։ Զի այժմ հաւատով եւ յուսով յարեաք ընդ Քրիստոսի. եւ յետ մահու հոգւով յառնեմք ընդ նմա. եւ յետ յարութեանն՝ հոգւով եւ մարմնով յարիցուք եւ կենդանասցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որով փառք եւ զօրութիւն եւ պատիւ եւ իշխանութիւն ընդ հօր իւրում եւ ամենասուրբ Հոգւոյն. այժմ եւ յանզրաւ յաւիտեանս ամէն։ Եւ թէ հարցանէ ոք թէ, վասն է՞ր ոչ ետ թոյլ Մարիամու մերձենալ առ ինքն։ Եւ այն զի այլ կանայք ի ճանապարհին «կալան զոտս նորա եւ երկիրպագին նմա»։ Իսկ սմա ասէ. «մի մերձենար յիս. զի չեւ եւս ելեալ եմ առ հայր իմ»։ Պատասխանի։ Նախ ասեն ոմանք թէ՝ մարդկօրէն կարէր իմանալ զնա եւ հարցանել վասն խաչին, եւ դժոխոցն, եւ յարութեանն. իսկ այս կատարեալ մտաց պէտք էին. եւ շատ ժամու։ Երկրորդ՝ ասելն «չեւ եւս ելեալ եմ ես առ հայր իմ»։ Ցուցանէ թէ զոր ամենայն ծանուցանէ։ Երրորդ վասն այն արգել՝ զի ցուցէ թէ, յոյժ պատուեցաւ մարմինն այն. եւ ոչ է համարձակելի. որպէս յառաջի մաքսաւորք եւ պոռնիկք մերձենային։ Չորրորդ՝ ասեն ոմանք թէ, դեռ չէր մկրտեալ Մարիամ. եւ ոչ մկրտելոցն՝ անհպելի է. թէպէտ իւրք իցեն։ Հինգերորդ՝ այլք ասեն թէ, հայցեաց ինչ շնորհս քահանայութեան. որ չէր յանկ կանացն։ Վեցերորդ՝ ոմանք ասեն թէ, պարգեւս խնդրէր հոգեւորական. վասն այն ասէ. «ելանեմ առ հայր իմ. եւ իջանէ հոգին եւ լնու ձրի պարգեւօք». այժմ յաղագս այդորիկ՝ «մի մերձենար յիս»։ Եօթներորդ՝ կամ թէ եգիտ ի նմա երեւան ինչ թերութեան յարութեան իւրոյ. զի յայսմ գիշերի մերձեցան յոտս իմ եւ ոչ հաւատացեր. վասն այն կրկին անգամ ասէ «մի մերձենար յիս»։ Ութներորդ՝ զի ծնունդ էր նա նոր եւ գլխաւոր. այն որ նովաւ կորնչէին ազգք եւ տոհմք եւ դարք՝ յայտ արար յայս միտս թէ, ի յարութեան անդ՝ ոչ դառնայ ոք առ ոք . ոչ հայր յորդիս. եւ ոչ որդիք առ հարս իւրեանց. այլ դառնան ամենեքեան յայս՝ զի արժանի լիցին ողորմութեամբ ելանել առ հայր։ Իններորդ՝ ասէ «մի մերձենար». զի մարմինն այն պտուղ էր կանուխ ննջեցելոց. եւ ինքն Տէր մեր իբրեւ զքահանայ նոր՝ յամենայն ձեռաց պահիւր զգուշուրթեամբ. զի պահեսցէ զնա ձեռինն, որ կարօղ է ընդունիլ զայնպիսի պատարագն։ Տասներորդ՝ զի ցուցցէ թէ, թշնամեաց նորա ոչ է իշխանութիւն բուռն հարկանել զնմանէ. իսկ բարեկամաց նորա գոյ իշխանութիւն այլով իւիք մերձենալ առ նա. այսինքն սիրով եւ երկիւղիւ. յայնմիկ՝ զի ուտեն զնա։ Մետասաներորդ՝ զի ձգեալ զձեռն Եւայի, հնազանդեցոյց զմարմինն զայն ի ներքոյ մահու. վասն այն ոչ ետ թոյլ մերձենալ Մարիամու. այլ պահեաց զնա բազկին այնմիկ՝ որ նստոյց զնա ընդ աջմէ իւրմէ։ Երկոտասաներորդ՝ «մի՛ մերձենար». եցոյց թէ որք յետ յարութեանն եւ վերանալոյն յերկինս կամին մերձենալ ի մարմին նորա՝ առաքինութեամբ եւ սրբութեամբ զախտ հոգւոց ի բաց ընկեսցեն. եւ մի ունայն մերձեսցին առ նա։ Երեք տասաներորդ՝ զի Մարիամ ոչ կամէր խոնարհութեամբ մերձենալ յոտս նորա որպէս այլ կանայք. այլ յերեսն դիմեաց նա հպարտութեամբ առ ի համբուրել զնա. իսկ Տէրն կամեցաւ ուսուցանել նմա խոնարհութիւն՝ արգել զնա։ Չորեքտասաներորդ՝ զի ցուցցէ թէ յայսմ հետեւ արքն միայն իշխանութիւն մերձենալ առ ի պատարագել . եւ ոչ գոյ համարձակութիւն կանանց յայս գործս։ Հնգետասաներորդ՝ զի բաւական համարեցաւ ի պատիւ կանանց զայն՝ զի յառաջագոյն մերձեցաւ առ նոսա ծննդեամբ։ Իսկ յետ յարութեանն՝ կամի զի նախ արք մերձեսցին ի նա, մինչդեռ ոչ է ելեալ նա առ հայր։ Իսկ ասելն՝ «չեւ եւս ելեալ եմ ես առ հայր իմ». ցուցանէ թէ՝ որպէս նախ քան զչարչարանս եւ զյարութիւնն վասն չարչարանաց իւրոց եւ յարութեանն. սոյնպէս եւ աստ յառաջագոյն ասէ վասն վերանալոյն իւրոյ։ Եւ դարձեալ՝ որպէս զայլ կանայսն արար աւետաւոր յարութեանն իւրոյ. նոյնպէս եւ զՄագդաղենացին վերանալոյն առ հայր։ Ներսէս կաթուղիկոսն ասէ։ Արդ «մի մերձենար դու յիս» անկատար գոլով. որպէս մայրն քո Եւա ի ծառ գիտութեան. յորժամ առ բնութեամբ իմ հայր եւ ձեր ըստ շնորհի եւ Աստուած մարմնոյս իմոյ ես ելանիցեմ, որոտմամբ իջեալ հոգին զձեզ կատարեալ նորոգէ. եւ արժանաւորիք յայնժամ առիս մերձենալ։ Դարձեալ՝ ասաց Քրիստոս «մի մերձենար յիս»։ Նախզի՝ սոսկ մարդկաբար րաբունի կոչեաց եւ ոչ Աստուած։ Երկրորդ՝ զի կանայք քննօղք են եւ բազմաբանք։ Երրորդ՝ զի չէր պարտ առնուլ կանանց զպատիւ քահանայից եւ մերձենալ առ Աստուած։ Չորրորդ՝ զի ձեռին հօր պահեաց. ըստ այնմ, «չեւ ես ելեալ առ հայր իմ»։ Հինգերորդ՝ չեւ էր մկրտեալ կինս այս ըստ ոմանց։ Վեցերորդ՝ զի յետ յարութեանն՝ չէ մերձենալի անհաւատից որպէս նախ քան զխաչն։ Եօթներորդ՝ զի զմեզ ուսուսցէ թէ, առանց ճգանց ոչ է մերձենալ առ Աստուած։ Ութներորդ՝ զի ի հասարակ յարութեանն՝ անմերձենալի են արքն. որիշ ի միմեանց լուսաւորութեամբն։ Իններորդ՝ զի բաւական համարեցաւ զչափաւորն. այսինքն զնախատեսութիւն կանանց. եւ զաւելորդն ագահութիւն եւ փառասիրութիւն. կտրեաց ի նմանէ քան զարժանն ի վեր զձեռն արկանելն. զի այն բաւական էր, որ նախքան արանց, կանանց երեւեցաւ։

Գլուխ ՃԽԲ. Նորին քարոզ վասն նոր կիրակէին. ի բանն որ ասէ։ «Եւ յետ ութն աւուր դարձեալ էին ի ներքս ժողովեալ աշակերտքն եւ Թոմաս ընդ նոսա»։ Յովհ. 20. 26

Օրս այս երբեմն կոչի Նոր կիրակէ։ Եւ երբեմն կոչի կրկնազատիկ։ Գիտելի է՝ զի իմաստասէրք զանունն ի չորս բաժանեն. այսինքն ի հոմանուն. ի փաղանուն. ի յարանուն. եւ ի բազմանուն։ Հոմանուն է՝ որ զանազն իր նշանակէ. եւ չտայ զբան գոյացութեան. որպէս յորժամ ասեմք ակն։ Եւ է աչաց ակն. աղբեր ակն. գոհար ակն. սայլի ակն. եւ սոքա այլ եւ այլ բնութիւնք են, եւ զանազան սահմանս ունին։ Իսկ փաղանուն է՝ որ տայ զանունն եւ տայ զիրն. այսինքն զսահմանն իւր. որպէս սեռն որ տեսակաց ստորոգի. զի կենդանին փաղանունաբար կոչի ձիոյն եւ ոչխարին. զի կարեմք ասել զոչխարն կենդանի. գոյացութիւն. ներ շնչական. եւ զգայական. նոյնպէս եւ զձին։ Յարանուն այն է՝ որ ի գործոյն կոչի. որպէս յառաքինութենէն առաքինի. ի քերականութենէն քերական։ Իսկ բազմանունն այն է՝ որ մին իրացն բազում անուն տամք. որպէս սուսեր՝ նրան դալապր՝ մարտացու՝ վաղակաւոր։ Նոյնպէս եւ անուանք աւուրց բաժանին ի չորս. ի հոմանուն. ի փաղանուն. ի յարանուն. եւ ի բազմանուն։ Եւ հոմանուն է կոչումն շաբաթին ի վերայ այլ աւուրցն. որպէս յորժամ ասեմք միաշաբաթ. երկու շաբաթ. երեք շաբաթ. չորեք շաբաթ. եւ այլն որ ի կարգին։ Զի սոքա թէպէտ ունին զշաբաթ անունն հոմանունաբար. բայց այլ է միաշաբաթն եւ այլ է երկու շաբաթն եւ այլն ի կարգին։ Եւ փաղանունաբար կոչի օր. զի տայ զանունն եւ տայ զիրն. զի կարեմք ասել թէ՝ երկու շաբաթն օր է. եւ զսահման աւուրն ունի։ Ասեմք երեք շաբաթ օր՝ չորեք շաբաթ օր։ Ասեմք դարձեալ ծառազարդի օր. վարդավառի օր. պահոց օր. զատիկ օր։ Եւ սոքա ամենեքեան ունին զանուն աւուրն. եւ ունին զսահման աւուրն։ Եւ յարանունաբար կոչի շաբաթն եւ կիրակէն եւ ուրբաթն։ Զի ի գործոյն են կոչեացեալ սոքա. այսինքն ի հանգչելոյն շաբաթ. զի շաբաթն հանգիստ լսի յեբրայեցւոցն ի մերս։ Եւ կիրակէն տէրունի թարգմանի յունացն ի մերս. վասն զի յամենայն մարմնական գործոց պարապիմք. եւ տէրունական գործոց միայն հետեւիմք։ Նմանապէս եւ ուրբաթն. զի ի սմա եմուտ բօթ եւ գուժ մահու ի բնութիւնս մեր։ Իսկ բազմանուն է՝ որպէս այսօր. զի կոչի նոր կիրակի. կրկնազատիկ. եւ կարմիր զատիկ. կամ կարմիր կիրակի յաշխարհականաց . եւ կամ այլ ինչ՝ զոր ոչ ասեմք վասն սոցա բան։ Այլ վասն երկուցն է մեր քննութիւնս թէ, վասն է՞ր կոչի Նոր կրակի եւ Կրկնազատիկ։ Գիտելիէ՝ զի ի մէջ ամենայն կիրակէիցն՝ սա միայն կոչի նոր կիրակի։ Զի կիրակէս այս՝ յենքեան բերէ զխորհուրդ կատարածի աւուրն ըստ չորից եղանակաց. այսինքն, ի կոչմանէն. յառաւելութենէն. ի թուոյն. եւ ի կարգէն։ Նախ ի կոչմանէն. զի կիրակի կոչի՝ որ թարգմանի տէրունի։ Զի որպէս ի կիրակէ օրն խափանումն է ամենայն մարմնական գործոց. եւ միայն աստուածայնոցն պարապումն. յորեւ խոստովանութիւն է մեղաց զորս գործեաց ի շաբաթն ի բուն։ Նոյնպէս եւ յօրն կատարածի՝ խափանումն է ամենայն մարմնական գործոց. որպէս յայտ է յիմաստուն տնտեսէն որ ասէր. «Տէր իմ հանէ զտնտեսութիւն իմ. այսինքն մահուամբն. գործել ոչ կարեմ. մուրանալ ամաչեմ»։ Եւ զի՞նչ է ամօթ մուրացողացն. այսինքն, ոչ առնուլ զ խնդրելին. որպէս յիմար կուսանքն որք խնդրեցին զիւղն յիմաստնոցն եւ ոչ առին։ Նոյնպէս եւ ոչ կարեն գործել. զի ամենայն գործ մարմնական՝ նիւթով լինի. իսկ անդ՝ ոչ գոյ նիւթ մարմնական։ Այլ յայն են պարապեալ՝ զի արդարքն միայն ունին զհայեցուածս առ Աստուած եւ ի կեանս։ Իսկ մեղաւորքն ի դժոխս եւ ի տանջանս։ Դարձեալ որպէս յաւուրս կիրակէի խոստովանութիւն լինի մեղաց՝ այսինքն յատնութիւն. նոյնպէս եւ յայնմ աւուր յայտնին մեղք իւրաքանչիւրոցն. զոր այժմ ի ծածուկ գործէ եւ ոչ խոստովանի, անդ հրապարակաւ յանդիմանի։ Երկրորդ յառաւելութենէն՝ որ կոչի օրս այս նորա կիրակի. նոյնպէս եւ օրն այն կոչի նոր վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ նոր գործելոց է Աստուած զարարածս ի նմա. ըստ այնմ որ ասէ մարգարէն։ «Եղիցին երկինք նոր եւ երկիր նոր։ Եւ թէ լոյս լուսնին իբր զարեգակն եղից. եւ արեգակն եօթնապատիկ եղիցի»։ Երկրորդ ասի նոր՝ զի մի օր է ի վերայ ամենեցուն. եւ այլ օր զնա ոչ փոփոխէ եւ հնացուցանէ։ Երրորդ՝ ըստ թուոյ աւուրցն. զի որպէս օրս այս ութներորդ է յարութենէն նորն Ադամայ։ Նմանապէս եւ օրն այն՝ ութն դար է ի ստեղծմանէն հինն Ադամայ. որպէս ասէ ժողովօղն. «տուք բաժին եօթանցս. այլեւ ութնիցս»։ Չորրորդ՝ յայտ է ի կարգէ տօնիցս. զի յերեկեան օրն յիշատակ էր Յովհաննու կարապետին. որպէս ասաց՝ «պատրաստ արարէք զճանապարհս Տեառն. եւ ուղիղ արարէք զշաւիղս Աստուծոյ մերոյ»։ Զի կարապէտն այն է, որ յառաջն երթայ եւ պատմէ զգալուստ թագաւորին. եւ տայ տեղի պատրաստել. եւ ընդ կարապետն եւ ընդ թագաւորն ոչ գոյ միջնորդ. նոյնպէս ընդ շաբաթ օրն եւ ընդ կիրկէն միջնորդ ոչ է։ Եւ զի երկու է գալուստն Քրիստոսի. եւ երկու են կարապետք. առաջնոյն Ովհաննէս. եւ երկրորդին Եղիա։ Ապա պարտէ յայս շաբաթ օրն՝ Եղիայի տօնել. բայց զի Եղիա մարմնով կենդանի է եւ Ենովք. եւ զմահ ոչ են ճաշակեալք. վասն այն ոչ տօնէ նոցա եկեղեցի. զի դեռ ի պատերազմ են մտանելոց. եւ աւուրք պատրութեան կայ առաջի նոցա. այսինքն ի ժաեմանակս նեռին որպէս ասէ տեսիլն։ Արդ՝ զայս տօնս ի դէմս նորա առնէ եկեղեցի սուրբ. թէպէտ եւ Ովհաննու անուանի. այլ ի խորհուրդ նորա է։ Զի Ովհաննէս զԵղիայի հոգին ունէր. որպէս ասաց թէ՝ «եկն Ովհաննէս հոգւով Եղիայի եւ զօրութեամբ»։ Զի որպէս նա մարգրարէ՝ եւ սա. որպէս նա անապատաւոր՝ եւ սա. որպէս նա կարապետ՝ եւ սա։ Ապա ուրեմն յայտ է թէ, վասն է՞ր նոր կիրակի կոչի օրս այս։ Եւ զի կրկնազատիկ ասի վասն երեք պատճառի։

Վասն ազատութեան. վասն յարութեան. եւ վասն փրկութեան։ Որեւ այսու նշանակի միւսանգամ գալուստն եւ կատարածի օրն։ Նախ ըստ ազատութեան. զի զատիկն ազատութիւն թարգմանի. եւ օրս այս՝ կոչի կրկին ազատութիւն։ Այս է խորհուրդն. զի թէպէտ առաջին գալստեամբն ազատեաց Քրիստոս զմեզ ի մեղաց. բայց դեռ մարմինս ի ներքոյ կարեաց կայ. այսինքն, քաղցի եւ ծարաւի. ցրտի եւ երկիւղի եւ տրտմութեան. որպէս ասէ առաքեալն. «թէ, մեք իսկ որք զճաշակ հոգւոյն առաք, անձամբ յանձինս հեծեամք, որդէգրութեան ակնակլեալ փրկութեան մարմնոյ մերոյ»։ Եւ այս լինի՝ յորժամ զամենայն նոր առնէ Աստուած. եւ յամենայն կարեաց ազատէ զմեզ. յայնժամ կոչի կրկին զատիկ. որոյ է այսօր պատկեր։ Երկրորդ՝ ասի կրկին զատիկ վասն կրկին յարութեան մերոյ. զի առաջին կիրակէն յարոյց զմեզ ընդ իւր հոգւով եւ զօրութեամբ. որպէս ասէ առաքեալն. «ընդ նմին յարոյց, եւ ընդ նմին նստոյց յերկնաւորս ի Քրիստոսի»։ Իսկ յերկրորդումն կիրակէին՝ յարուցանէ զմեզ ներգործութեամբ ըստ մարմնոյ. յորում ներգործութեամբ ըստ մարմնոյ. յորում յառնեմք ի մեռելոց եւ անմահանամք. որպէս ասէ կորնթացւոց. «յորժամ ապա կանացուս այս զգեցցի զանապականութիւն, եւ մահկանացուս զանմահութիւն, յայն ժամ կատարեսցի բանն որ ասէ. «ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո»։ Յաղագս որոյ օրս այս կոչի կրկին զատիկ. իբր պատկեր կրկին յարութեան մերոյ։ Երրորդ ասի կրկին զատիկ վասն փրկութեան մերոյ. զի յառաջումն կիրակէին երեւեցաւ այլ աշակերտացն՝ յորում փրկեաց զնոսա եւ հաստաստեաց ի հաւատս յարութեանն. Եւ յերկրորդ կիրակէիս դարձեալ երեւեցաւ եւ փրկեաց զԹօմաս ի թերութենէն, եւ հաստատեաց ի հաւատս. ըստ այնմ որ ասաց. «բեր զմատունս քո եւ արկ այսր. եւ բեր զձեռն քո եւ մխեա ի կողս իմ. եւ մի լինիր անհաւատ, այլ հաւատացեալ. որպէս դաւանեաց Տէր իմ եւ Աստուոծ իմ»։ Եւ օրինակք են սոքա կրկին հաւատացելոցս. այսինքն այլ աշակերտքն այժմու հաւատացելոցս՝ որք ի լրոյ քարոզչացն եւ տեսութեամբ միայն հաւատոյն աչօք հաստատեցան ի Քրիստոս. որպէս նոքա յառաջնումն կիրակէին։ Իսկ Թօմաս զօրինակ բերէ երկրորդաբար հաւատացելոցն՝ որք յերկրորդ գաստեանն ի հարկէ սքանչելեացն եւ յերկիւղէ հաւատացելոցն՝ որք յերկրորդ՝ գալստեանն ի հարկէ սքանչելեացն եւ յերկիւղէ հաւատան ի Քրիստոս. «յորժամ նմա կրկնեսցի ամենայն ծունր երկնաւորաց եւ երկրաւորց եւ սանդարամետականաց. եւ ամենայն լեզու խոստովան լիցի եթէ, Տէր է Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ Հօր ըստ առաքելոյն»։ Որպէս եւ այսօր Թօմաս շօշափելով Տէր եւ Աստուած դաւանեաց. թեր եւս սոքա առաւել երանին որք ոչ տեսեալ հաւատացին այժմու քրիստոսնեայքս։ Այս ըստ զանազանութեան թէ՝ վասն է՞ր կոչի նոր կիրակի կամ կրկնազատիկ։ Գիտելի է թէ, զի՞նչ ունի խորհուրդ՝ որ այլ աշակերտացն զձեռս եւ զոտս եցոյց Տէրն որպէս ասէ Ղուկաս. իսկ Թօմայի զձեռս եւ զկողս որպէս ասէ Յօհաննէս։ Ասելի է թէ՝ աշակերտացն որ զձեռս եւ զոտս որ եցոյց՝ երեք իր ցուցանէ։ Նախզի՝ ձեռքն զբարձրագոյն գործն նշանակէ Քրիստոսի. եւ ոտքն զնուաստականսն։ Ասաց աշակերտացն թէ, «շօշափեցէք զիս եւ տեսէք. զի ես նոյն եմ». այսինքն թէ, ոչ այլ նա որ զաստուծայինսն կատարէր՝ եւ ոչ այլ նա որ զմարդկայինսն, այլ մի եւ նոյն։ Երկրորդ՝ եցոյց ի խրատ աշակերտացն թէ՝ տեսէք զձեռս որ զհացն աճեցոյց. եւ զկուրին աչսն եբաց. եւ տեսէք զոտս որ ի վերայ ծովուն գնաց. եւ ի վերայ օդոյն ճանապարհորդեաց. սոքա այսպիսի խոց եւ վէրս կրեցին։ Նոյնպէս եւ դուք յորժամ ընդ ոլորտս տիեզերաց ի քարոզել շրջիք եւ առնէք սքանչելի, եթէ հասանին ձեզ չարչարանք մահու, մի հպարտանայք ի վերայ մեծամեծ գործոցն. այլ խոնարհութեամբ յանձն առէք. որպէս զիս տեսանէք։ Երրորդ՝ այլ իմն գեղեցիկ խորհուրդ յայտնեն երկու ձեռքն եւ երկու ոտքն. այսինքն, զդառնութիւնս մեր զոր ունիմք առ նա։ Զի խոստովանիմք զնա աջ եւ ընդաջմէ Հօր Աստուծոյ. եւ երեւեալ ի ձախակողմ աշխարհիս՝ որ էր զնեղութիւն եւ զչարչարանս կերալ եւ զմահ. զայս նշանակէ երկոքին ձեռքն զոր եցոյց նոցա։ Իսկ ոտքն՝ մինն զվերանալն առ հայրն եւ զընդաջմէ հօր նստիլն. եւ միւսն զմիւսանգամ գալուստն նորա, յորժամ գայցէ փառօք հօր ի դատել զերկիր. վասն այն ասաց. «տեսէք զձեռս զոտս»։ Իսկ Թօմա զի մատամբ զձեռսն շօշափէր, եւ ձեռօքն զկողն։ Զգալի տեսութիւնն այս է. զի մատամբն նշանակի խոցուած բեւեռացն այնչափ, մինչ զի այն մի մատն կարէր շօշափել. իսկ ձեռքն որ էր չորս մատն՝ ցուցանէր զմեծ խոցուած գեղարդեանն. զի կողն այնչափ բացեալ էր, մինչ զի չորս մատն շօշափել կարէր։ Դարձեալ ի խորհուրդս. զի մի մատն զհաւատն նշանակէ. զի մի հաւատ ասէ առաքեալն. եւ չորս մատունքն զչորեքին առաքինութիւնս։ Զայն նշանակէ թէ՝ որք աչօք միայն հային ի Քիստոս, այսինքն ժամ պատարագին, բաւական է նոցա միայն հաւատն. իսկ որք զմարմինն շօշափեն՝ այսինքն պատարագեն զՔրիստոս, եւ զչորս առաքինութիւնս պարտ է յաւելուլ ի վեայ եւ ապա արժանի լինիլ։ Դարձեալ առ հասարակ տեսութիւն. ի խրատ առանորդաց արա զայս Տէրն. այսինքն են վարդապետք՝ եպիսկոպոսք՝ կամ քահանայք. թէ այնոցղիկ որք կատարեալ են ի բանս եւ ի գործս որպէս զայլ առաքեալսն, սակաւ ինչ բան բաւական է նոցա ի յուսումն խրատու։ Իսկ անկատարիցն որպէս Թօմաս՝ առաւել ջանս պիտոյ է ստանալ ի վերայ նոցա այնքան, որպէս թէ չորիցս կրկին քան զնոցայն. եւ այնու բերել զնոսա ի յուղղութիւն. վասն այն թումայի ընդ ձեռացն եւ զկողսն առաւել ցուցանէր։ Բայց ասեն վարդապետք թէ՝ յորժամ մխեաց զձեռն ի կողն Քրիստոսի եւ եհան, հուր ցոլացեալ երեւէր ի ձեռացն Թօմայի։ Վասն որոյ ամենայն աշակերտքն խոնարհեցուցին զգլուխս՝ եւ առին խաչ ի նմանէ, եւ համբուրեցին զաջ նորա։ Ի յայս խորհուրդս այժմ ամենայն քրիստոնեայքս խաչ առնումք ի միմեանց։ Ապա ուրեմն յորժամ մատուցանէ պատարագ քահանայն, միայն ի նմանէ պարտ է առնուլ խաչ. եւ ոչ յայլոցն. որպէս այլ առաքեալքն՝ միայն ի Թօմայէ առին խաչ։ Նմանապէս եւ պատարգօղն չառնու յայլոցն խաչ. որպէս եւ ոչ Թօմայ այլոց առաքելոցն։ Եւ պարտ է աջովն տալ խաչ. զի Թօմայի աջ ձեռն մխեցաւ ի կողն Քրիստոսի։ Ուստի յայտ է՝ զի առ դէմ երեսացն Քրիստոսի կայր Թօմա. եւ խոցուածն էր ի ձախ կողն Քրիստոսի որպէս ասեն ոմանք։ Որոյ պատճառ է՝ կինն ի ձախ կողէն էր Ադամայ որ վիրաւորեաց զնա. վասն այն Տէրն մեր ի ձախ կողն ընկալաւ զվէրն զի բժշկեսցէ զնա։ Եւ ուստի՞ յայտ է թէ ի ձախէն առաւ կողն յԱդամայ. յայնմանէ՝ զի այր մարդոյն մի կողն պակաս է ի ձախ կուշտն։ Այլ ընդհանուր վարդապետք՝ ուղղապէս ասեն թէ, կողն աջոյ խոցեցաւ. ուստի բղխեաց արիւն եւ ջուր ի մկրտութիւն աւազանին, եւ ի յարբումն ճաշակման։ Վասն այնորիկ՝ աւազանն յաջ կողմ է եկեղեցւոյն զի ծնանի զմեզ որդի Աստուծոյ. եւ ոչ որպէս ի ձախ կողէն։ Նոյնպէս եւ խորհրդանոցն՝ ի յաջ կողմ է եկեղեցւոյն զոր ընծայեն ի սեղանն՝ եւ մատուցանեն պատարագ ի հաշտութիւն ամենայն աշխարհի. եւ ի քաւութիւն եւ ի թողութիւն ամենայն մեղաւորաց կենդանեաց եւ ննվեցելոց։ Դարձեալ՝ համանգամայն ասեմք թէ Նոր կիրակի եւ Կրկին զատիկ կոչի օրս այս։ զի առաջին կիրակրի զատիկն այն է՝ որ էանց. իսկ այս նոր է. զի այլ կիրակէի չեմք տօնեալ զատ ի յարութենէն. այլեւ կամ երկու շաբաթի կամ երեք շաբաթի եւ այլն. եւ վասն այն այսօր կրկին է զատիկ ի վերայ առաջնոյ զատկին։ Դարձեալ նոր կիրակէ ասէ եւ կրկնազատիկ. զի ի հինն շաբաթն էր դատարկութեան օր եւ Տէրունի։ Իսկ այժմ նոր է կիրակէն. զի նոր օրէնս եդին առաքեալքն ի կիրակէ դատարկանալ երւ հանգչիլ։ Եւ կրկին զատիկ. զի ի շաբաթ օրն առաջին՝ ազատութիւն էր ի մարմնոյ գործոց. եւ սա կրկին զատիկ է ի վերայ նորա։ Դարձեալ նոր կիրակէ եւ կրկնազատիկ. զի նոր տօնեմք զնաւակատիս փրկութեան հոգւոց մերոց հոգեւոր ուրախութեամբ եւ տօնախմբութեամբ. եւ ոչ որպէս հինն. զի միայն նաւակատիս նոցա՝ էր ըստ մամնոյ ուրախութիւն։ Եւ դարձեալ նոր օրհնութիւն երգեմք նոր մանկունքս առագաստի նոր փեսային յարուցելոյն ի նոր գերեզմանէն։ Եւ ըստ այնմ որ նոր է նաւակատիս՝ եւ նոր երգք, նոյնպէս եւ կրկին է զատիկ ուրախութիւն եւ ցնծութիւն հոգեւոր։ Դարձեալ նոր կիրակէ եւ կրկնազատիկ վասն այն ասի՝ զի նոր կրկնի ի մեզ ընթերցումն աւետարանացն։ Զի յայս ութն օրս յետ յարութեանն մինչեւ ցայսօր՝ զնշանաւոր աւետարանսն ընթերցան. որ հաւատարիմ վկայք են յարութեանն Քրիստոսի։ Եւ ամեն աւետարան՝ չորիցս ընթերցեալ եղեւ. երեք ի նմին աւուրն. եւ մինն յերկրորդումն. զի յօրէնսն գրեալ թէ՝ «յերկուց եւ յերից վկայից հաստատեսցի ամենայն բան»։ Արդ՝ զի Քրիստոս Աստուած է. նոյնպէս եւ մարդ։ Երեքն մարդկաութեանն վկայք են. եւ մինն աստուածութեանն. որպէս եւ չորս աւետարանիչքն. երեքն զմարդկութիւնն Քրիստոսի վկայ էին. վասն որոյ ի մարմնաւոր ծննդենէն սկսան. եւ մինն զաստուածութիւնն վկայէր. զի Յօհաննէս յաստուածութենէն սկսաւ։ Իսկ յայսմ հետէ՝ յառաւօտուն զՂուկաս կարդան. եւ ի ճաշուն զՅօհաննէս. եւ յերեկոյին նախ զՄատթէոս՝ եւ ապա զՄարկոս։ Այս է խորհուրդն. Ղուկաս բժիշկ էր. եւ սովորութիւն է բժշկաց ընդ առաւօտն տալ հիւանդաց դեղ, մինչդեռ այլ կերակուր ոչ է կերեալ. եւ ի ճաշուն գան եւ տեսանեն թէ, դեղն բան գործեա՞լ է թէ ոչ։ Այսպէս Ղուկաս յառաւօտուն տայ մեզ հոգեւոր դեղ. եւ գայ ի ճաշուն տրակօք առաքելոցն տեսանել զմեզ. զի եւ զայն Ղուկաս է գրեալ։ Իսկ ի ժամ պատարագին՝ խօսի ընդ մեզ Յօհաննէս. որպէս մարմնաւոր փեսայն ոչ խօսի ընդ ումեք, այլ փեսայ եղբայրն անուանեալ։ Այսպէս եւ փեսայն եկեղեցւոյ է՝ Քրիստոս. որպէս ինքն ասաց. «ոչ է պարտ մանկանց առագաստ պահել, մինչ փեսայն ընդ նոսա իցէ»։ Իսկ փեսայեղբայրն է Յօհաննէս. զի ի ժամ խաչին ասաց ԶՄարիամ. «ահա որդի քո»։ Վասն այն յորժամ Քրիստոս բազմեալ է ի սեղանն, խօսի ընդ մեզ Յօհաննէս։ Իսկ ի ժամ երեկոյին յորժամ խոնրահի արեգակն, Մատթէոս խօսի. զի նա ի վերուստ սկսաւ յԱբրահամէ. եւ գայ մինչեւ ի Յովսէփ եւ ի Մարիամ. որ ցուցանէ զխոնրահիլ բանին առ մեզ որպէս յարեւմուտս. իսկ ի կատարումն Մարկոս. զի ասէ՝ «երիտասարդ մի նստէր զգեցեալ պատմուճան սպիտակ». որ ցուցանէ թէ, ի ժամատեղեացն նորոգեալ եւ պայծառացեալ հոգւով երթամք ի տուն։ Այսքան ի կոչմանէ աւուրս՝ որ ասի նոր կիրակի եւ կրկնազատիկ։ Բայց գիտել պարտ է՝ զի խաչելութեամբն Քրիստոսի երեք յաշակերտացն նորա ուրացօղք եղեն. այսինքն Յուդա. Պետրոս. եւ Թովմաս։ Եւ սոքա երեքեանս՝ օրինակք են երեք դասուց մեղաւորաց որք են յաշխարհի. այսինքն յառաջն՝ ի մէջն՝ եւ յետոյ։ Յուդաս ուրացօղ եղեւ նախ քան զխաչն , եւ ամենեւին կորեաւ։ Նշանակէ զդասս մեղաւորաց՝ որք յառաջին դարսն լինէին. որք ամենեւին կորեան։ որպէս առնոյիւ. առ սոդօմայեցովքն եւ այլք բազումք. որք նախ էին քան զօրէնսն։ Իսկ Պետրոս՝ նշանակէ զնոսա որք ընդ օրինօքն էին եւ յանցանէին. որք յանդիմանեալք լինէին յօրինացն. որպէս Պետրոս ի ձայնէ հաւուն։ Եւ նոցա ի մեղանչելն երեւէր արած բորոտութեան ի յանձնն, կամ ի հանդերձն, կամ ի յորմս տանցն. որք գնային զանազան պատարագօք ի տաճարն. եւ բազում զղջմամբ թողութիւն գտանէին. որպէս Պետրոս վասն դառնագոյն արտասուելոյն։ Իսկ Թովմաս նշանակ է մեղաւորացն, որք յետ Քրիստոսի միայն հաւատով գտանեն զթողութիւն մեղաց. որպէս ասէ հռօմայեցւոց. «սրտիւ հաւատալ յարդարութիւն. եւ բերանով խոստովանիլ զփրկութիւն»։ Դարձեալ՝ նշանակեն սոքա երեքեանն զերեք դասս մեղաւորաց. որք երիւք մեղանչեն. այսինքն, մտօք՝ բանիւ՝ եւ գործով։ Թօմաս նշանակէ զնոսա որք մտածութեամբ ինչ յանցանեն թերութեամբ ինչ, կամ այլ յանցուածով. բայց ոչ գայ ի գործն. եւ է սա անկատար մեղք. այս ներումն ունի. վասն որոյ աղաչէ Դաւիթ. «զյանցուածս իւր ո՞վ կարէ առնուլ ի միտ»։ Իսկ Պետրոս՝ նշանակ է նոցա որք բանիւ յանցանեն. ուրացութեամբ, կամ այլ ինչ մեղօք. եւ է սա կատարեալ մեղք. ըստ այնմ, «ուր ուրանայ զիս առաջի մարդկան, ուրացայց եւ ես զնա առաջի հօր իմոյ որ յերկինս է»։ Իսկ Յուդա նշանակ է նոցա որք գործով մեղանչեն. որպէս սպանութիւն գողութիւն եւ պոռնկութիւն եւ այլն. եւ են սոքա առաւել կատարեալ մեղք. զի զոր ինչ ի միտս խորհեցաւ՝ կամ բանիւ խօսեցաւ՝ գործով կատարեաց։ Դարձեալ այլ իմն կերպիւ՝ նշանակեն սոքա զդասս մեղաւորացն. զի են ոմանք՝ որք կամաւ եւ գիտութեամբ եւ կարողութեամբ մեղանչեն. եւ են որք ակամայ եւ տգիտութեամբ եւ տկարութեամբ. եւ են որք յերկուց մէջն. այսինքն, որ ակամայ եւ տկարութեամբ. բայց գիտութեամբ գործեն։ Յուդա նշանակէ զնոսա՝ որք կամաւ եւ գիտութեամբ եւ կարողութեամբ մեղանչեն. զի Յուդա կամաւ մատնեաց զՏէրն. եւ գիտէր զնա վարդապետ իւր. եւ կարէր ոչ մատնել զի անձնիշխան էր. եւ ուրուք հարկ ի վեայ ոչ կայր։ Նոյնպէս եւ այժմ բազումք գիտեն զմեղսն մեղք՝ եւ գործեն ընդդէմ Աստուծոյ. եւ կարեն ոչ գործել՝ բայց կամաւ մեղանչեն. որպէս ասէ յառակսն. «անպարիշտն ախորժելով գործէ զչարն». որպէս այն որ կամաւ անկանի ընդ քար ի վայր՝ գիտէ զնա կորուստ իւր. եւ կարէ յետս դառնալ թէ կամի. բայց ոչ դառնայ. նոյնպէս եւ նոքա որք ի խորխորատ կորստեանն անկանին ի մեղաց. վասն որոյ այնպիսիքն «արբցեն գան բազում». վասն զի գիտութեամբ եւ կամաւ գործեն զմեղսն։ Իսկ Պետրոս նշանակ է նոցա որք ակամայ եւ տկարութեամբ մեղանչեն. սակայն գիտութեամբ. որպէս Պետրոս ի կամս ոչ ունիէր ուրանալ զՔրիստոս. այլ ի տկարութենէ մարմնոյ չարչարանացն, եւ ի դիպմանէ աղախնոյն ուրացաւ։ Եւ ուստի՞ է յայտ թէ կամաւ ոչ մեղանչեաց. յայնմանէ՝ զի այլ աշակերտքն թողին զնա եւ փախեան. եւ նա զհետ չոգաւ. որով յայտ է՝ զի ոչ յուացութիւն գայր, այլ ի դնել զանձն ի վերայ որպէս խոստացաւ յերեկոյին։ Եւ ուստի՞ է յայտ թէ ի տկարութենէ. ասեմ թէ ի ժամանակէն. զի ժամանակն երկիւղի եւ չարչարանաց էր. որով յայտ է զի այս երկու մասամբս՝ սորայս ներելի է քան զՅուդային. վասն զի նորայն կամաւ եւ կարողութեամբ. եւ Պետրոս ակաեմայ եւ տկարութեամբ. սակայն գիտութեամբ մեղանչեաց Պետրոս։ Եւ ուստի՞ է յայտ ասիցէ ոք. ասեմք թէ յերից իրաց։ Նախ յայնմանէ՝ զի նա միայն գիտէր զՔրիստոս Որդի Աստուծոյ, որպէս եւ դաւանեաց։ Երկրորդ՝ զի գիտէր զինքն միայն առաւել սիրօղ Քրիստոսի որպէս եւ խիզախեաց։ Երրորդ՝ յայտ է յայմանէ՝ զի երեք անգամ ուրացաւ. եւ ոչ մի կամ երկուս. որք զգիտութեան ցոյց ունէին։ Եւ յետոյ եւս չար՝ զի նզովեաց. եւ մինչ յանկարկեալ Տեառն՝ ի նոյն ուրացութեան կայր. յաղագս որոյ «ել արտաքս եւ ելաց դառնապէս»։ Իսկ Թօմաս նշանակ է նոցա որք ոչ կամաւ, եւ ոչ գիտութեամբ, եւ ոչ կարողութեամբ. այլ ակամայ եւ տգիտութեամբ եւ տկարութեամբ մեղանչեն. վասն նոցա ասէ Տէրն . «արբցեն գան սակաւ»։ Եւ զի թերութիւն Թօմայի ակամայ էր. յայտ է յանմանէ՝ զի ոչ կամէր ուրանալ զվարդապետն. զի ի ժամ խաչին ամենայն աշակերտքն զՊետրոսին ասէին դնել զանձն ի վերայ նորա։ Եւ զի տգիտութեամբ էր, յայտ է յայնմանէ՝ զի ոչ գիտէր զխորհուրդն մահու եւ յարութեան. եւ զի ի տկարութենէ էր. յայտ է յայնմանէ, զի յորժամ աշակերտքն տեսին եւ հաւատացին, իսկ նա զի ոչ էր տեսեալ, վասն այն ոչ հաւատայր. զի թէ ընդ նոսա տեսեալ էր, ընդ նոսա եւ հաւատացեալ էր։ Դարձեալ այլ իմն կարգ ապաշխարութեան ուսուցանեն մեզ ուրացութիւնք սոցա. զի են ոմանք՝ որ Աստուած կամի զդարձն՝ այլ ինքեանք ոչ ապաշխարհեն։ Եւ են որք ինքեանք կամին՝ այլ Աստուած ոչ ընդունի։ Եւ են որ Աստուած կամի՝ եւ ինքեանք հետեւին աստուածային կամացն։ Վասն զի են ոմանքի մեղաւորաց՝ որ թէպէտ օգնականութիւնն Աստուծոյ իցէ ընդ նոսա, այլ յորժամ ինքեանք ոչ կամին, չկարեն փոխիլ ի լաւ անդր. որպէս ասէ առաքեալն. «Աստուած կամի զի ամենեքեան կեցցեն, եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցեն». այլ որք անձնիշխան կամօք կորնչին, նոքա ոչ գան ի գիտութիւն ճշմարտութեան։ Եւ զայս նշանակեաց Յուդա. զի Քրիստոս զայն ամենայն օգնականութիւնն ունէր ի վերայ նորա. մինչ զի քան զամենայն աշակերտսն՝ զնա առաւել մեծարէր. եւ ուստի յայտ է՝ զի զարկղն ունէր. նաեւ յառաջագոյն ասէր զկորուստ մատնչին, թէ «վայ է մարդոյն այն՝ յոյր ձեռն մատնսցի». գուցէ զգաստասցի։ Եւ զինքն յանուանէ ոչ յանդիմանէր. այլ թէ՝ «մի ոմն ի ձէնջ մատնելոց է զիս». զի մի յանդգնեսցի։ Եւ նախ քան զամենեցեան՝ զնորա ոտն լուանայ. եւ ապա գայ առ Սիմոն Պետրոս. սոքա ամենեքեան՝ նշանակք են Տեառն խնամոցն առ նա։ այլ ինքն ոչ կամեցաւ, ոչ ինչ օգտեցաւ։ Եւ ընդդէմ այսմ՝ Պետրոսին. զի թէպէտ ինքն կամեցաւ, այլ յորժամ Քրիստոս թոյլ ետ եւ ոչ օգնեաց, ինքն իւրովն ոչ կարաց մնալ ի լաւութեան. այլ յետոյ ուրցօղ գտաւ։ Այսպէս մարդիկ թէպէտ ի սակաւ մի ժամանակ ջանան գործել զբարիս՝ եւ ցոյց տան առաքինութեան, այլ յորժամ ոչ է կամաւն Աստուծոյ, յետոյ կորնչելոց են։ Զի չեն նոքա ի նախասահմանեալ ընտրելոցն. որպէս ասէ հռօմայեցւոց. «զորս յառաջագոյն ճանաչեաց՝ զնոսին եւ ընտրեաց. եւ զորս ընտրեաց՝ զնոսին եւ կոչեաց եւ արդարացոյց եւ փառաւորս արար»։ Եւ տես զայս յայտնապէս յամենայն դասս. ի մէջ առաքելոցն որք չէին յառաջագոյն ընտրեալք՝ ոչ կարացին արդարանալ որպէս Յուդա. եւ այլք յաշակերտացն որք յետս չոգան ի Տեառնէ Յիսոսէ Քրիստոսէ։ Այսպէս բազումք ի մարտիրոսացն զանազան տանջանացն համբերեցին. եւ յետոյ ուրացան։ Եւ ի մէջ հայրապետացն հերձուածօղքն։ Այսպէս եւ ի սոյն ժամանակիս են ի մէջ եկեղեցւոյ որք փուտ գտանին. եպիսկոպոսք՝ վարդապետք՝ քահանայք՝ աշխարհականք. որք թէպէտ ի ժամանակ մի կեղծիւք ձեւանան. բայց զի չեն յնտելոցն կարգէ. վասն այն յետոյ կորնչին. զի ասէ Քրիստոս։ «Ամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց հայր իմ երկնաւոր՝ խլեսցի»։ Իսկ Թօմաս նշանակ է նոցա՝ որք ի ժամանակս ինչ մնան ի մեղս. այլ ունին յոյս ելանել ի մեղացն եւ ապաշխարել . եւ զի ունի նոքա զկամսն ի բարին. եւ կամքն Աստուծոյ միաբանի ընդ կամաց նոցա. յայնժամ կարեն ելանել ի մեղաց։ Որպէս այն որ ի խորխորատ է անկեալ՝ ի վեր համբառնալ զձեռն. եւ միւսն ի վերուստ խոնարհեցուցանէ զձեռն՝ եւ յըմբռնելոյ ձեռացն ելանէ ի զբոյն. նոյնպէս եւ ելանէ մարդ՝ ի մեղաց. որպէս Թօմա ունէր զկամսն ի բարին, թէ յորժամ տեսանեմ հաւատամ. վասն այն Քրիստոսի ըստ կամաց նորա երեւեցոյց նմա զձեռս եւ զկողս իւր. եւ եհան ի թերութենէն եւ հաստատեաց ի հաւատս։ Բայց եւ զայս տեսանելի է, թէ ի դարձ մեղաւորին յառաջէ՞ կամքն Աստուծոյ, թէ կամք մարդոյն։ Գիտելի է՝ զի երբեմն յառաջէ կամքն Աստուծոյ. եւ երբեմն կամք մարդոյն. եւ այս ո՞րպէս . այսինքն, զի ըստ նախասահմանելոյն ի տեսութեանն, առաջին է կամքն Աստուծոյ՝ եւ ապա կամք մարդոյն. ըստ այնմ, «մինչչեւ ծնեալ էին յարգանդէ ասէ՝ զՅակօբ սիրեցի եւ զԵսաւ ատեցի»։ Իսկ ի զղջումն եւ ի գործ արդարութեան՝ նախ մարդն կամի. զի անձնիշխան է. եւ ապա Աստուած ըստ կամաց մարդոյն կատարէ զելանելն ի մեղաց։ Եւ այս ուստի՞ յայտ է ասիցէ ոք։ Ասեմք թէ՝ յերկուց իրաց. մին ի վկայութեանց Սուրբ Գրոց. եւ երկրորդ յօրինակաց եղելոց։ Ի վկայութեանց՝ որպէս հրամայէ Քրիստոս. «խնդրեցէք ասէ՝ եւ ապա առնուցուք. հայցեցէք՝ եւ ապա գտջիք. բախեցէք՝ եւ ապա բացցի ձեզ»։ Եւ դարձեալ կրկնէ. «ամենայն որ խնդրէ առնու, եւ այլն»։ Եւ մարգարէն վկայէ. «ասացի թէ պատմեցից ինձէն զմեղս իմ. եւ դու թողցես զամենայն անպարշտութիւնս մեղաց իմոց»։ Եւ Եսայեաւ ասէ. «դարձարուք առիս՝ եւ ես դարձայց առ ձեզ»։ Այս ի վկայութեանց։ Իսկ յօրինակացն՝ զի նախ անառակ որդին դիմեաց առ հայրն. եւ ապա հայրն ել ընդառաջ նորա եւ համբուրեաց զնա։ Եւ նախ Դաւիթ մարգարէն ասաց՝ մեղայ Տեառն. եւ ապա դարձոյց Նաթան. «Տէր անցոյց զքեւ զմեղս քո»։ Նախ աւազակն ասաց. «յիշեա զիս Տէր յարքայութեան քում». եւ ապա Տէրն պատասխանեաց. «այսօր ընդիս իցես ի դրախտին»։ Նոյնպէս եւ կինն պոռնիկ նախ եհեզ զիւղն ի գլուխն՝ եւ ապա արտասուօք եթաց զոտս Տեառն. եւ ապա թողան մեղքն։ Նոյնպէս եւ կինն քանանացի նախ աղաղակեաց. եւ ապա լսելի եղեւ։ Նախ Զաքէոս յանձն էառ հատուցանել չորեք կին. եւ ապա ասացաւ նմա ի Տեառնէ. «այսօր եղեւ փրկութիւն տանս այսմիկ»։ Իսկ թէ ոք ընդդէմ բերցէ թէ, նախ կամքն Աստուծոյ շարժէ՝ եւ ապա կամք մարդոյն շարժի. որպէս զՊօղոսի զի նախ շրտոյց զաչսն. եւ ապա հաւատաց։ Նախ կոչեաց զՊետրոս եւ զՅօհաննէս՝ եւ ապա աշակերտեցան։ Նախ եցոյց Թօմայի զկողն՝ եւ ապա հաւատաց. եւ այլք բազումք։ Ասեմք եթէ՝ այսպիսիքս են եզական շնորհք ոմանց ոմանց. այլ հասարակն այնպէս լինի որպէս յառաջն ասացաք։ Եւ դարձեալ զոր օրինակ՝ լոյս արեգականն ծաւալի ի վաղորդենէ մինչեւ ցերեկոյն. իսկ որք կամին զլոյսն տեսանել՝ նախ բանան զաչս, եւ ապա լուսաւորին. նմանպէս եւ զգութ ողորմութեանն Աստուծոյ ի դարձ մեղաւորին իմասցիս։ Որոց միջնորդութեամբ ամենայն սրբոց՝ եւ աւուրս շնորհի՝ Ինքն որ է արեգակն արդարութեան եւ ճառագայթ փառաց ամենակալին, լուսաւորեսցէ զաչս հոգւոց մերոց ընդ մեծի Թօմայի այժմ դաւանիլ զնա Տէր եւ Աստուած ճշմարիտ հաւատոյն ակամբ. եւ ի կատարածի օրն՝ արժանաւորիլ դէմ յանդիման տեսանել զնա։ Որով ընդ Հօր միանգամայն եւ Հոգւոյն Սրբոյ՝ հանցուք զօրհնութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն եղիցի եղիցի։

Գլուխ ՃԽԳ. Նորին քարոզ վասն եկեղեցւոյ. ի բանն դաւթի։ «Յեկեղեցիս բարեբանեցէք զաստուած եւ զՏէր յաղբերացն Իսրայէլի»։ Սաղ. 67. 27։

Եկեղեցին հոմանուն է. եւ բազում նշանակութիւնս ունի։ Եւ հոմանունն յերիս իրս խնդրելի է։ Նախ թէ՝ քանի՞ նշանակութիւն ունի. եւ ապա թէ՝ յաղագս որո՞յ է Բանն. եւ ապա վասն նորա խօսիլ։ Արդ եկեղեցին մի անուն է. եւ երկու իրսս նշանակէ. զշինեալն, եւ զիշինօղս։ Մինն բնակութիւն. եւ միւսն բնակեալ. որ է ժողովեալ. եւ ժողովարան։ Զի եկեղեցին ժողովելով է անուն. որպէս հրամայեաց Աստուած Մովսէսի։ «Եկեղեցացո զժողովոուրդդ ի դուռն խորանին». այսինքն ժողովեա։ Որեւ զեկեղեցւոյ անունս Աստուած կոչեաց յառաջագոյն։ Արդ երկու եկեղեցւոյ՝ մի է անուն. եւ ունի բազում բաղդատութիւն ըստ մի անուանն։ Նախ՝ որպէս նա ի քարանց եւ յայլ նիւթոց է ժողովեալ. եւ մարդս եկեղեցի՝ յոսկերաց յերակաց եւ ի մսոյ է. կամ ի զանազան դիմաց եւ ազգաց. որպէսս այր եւ կին՝ ծեր եւ տղայ ժողովեալ կոչի մի եկեղեցի։ Երկրորդ՝ որպէս նա եռայարկեան խորան. գաւիթ եւ մէջն եւ բեմն։ Եւ մարդսս է երեք յարկեան. մարմինն արտաքին. եւ հոգին միջին . եւ իմացումն առաջին։ Երրորդ՝ ձեւն խաչանման յարեւելս գմբեթայարդ։ Եւ մարդս խաչաձեւ է՝ եւ յերեւելս երկիրպագանեմք. ուստի ակնունիմք գալստեան փրկչին. որպէսս յարեւելից. եւ գումբէթն «զվերինն խորհելոյ ուր Քրիստոս նստի ընդաջմէ Աստուծոյ»։ Չորրորդ՝ սա կոչի տաճար Աստուծոյ եւ բնակութիւն. ըստ այնմ, «Տէր ի տաճար սուրբ իւրում»։ Եւ «դոք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք ասէ. եւ հոգի Աստուծոյ բնակեալ է ի ձեզ»։ Հինգերորդ՝ ի սմա երկոտասան քարինք հիմնարկեալք. եւ երկոոտասան լուսանցոյցք ի խորհուրդ մարգարէից եւ առաքելոց . որք հիմունք են եկեղեցւոյ եւ լոյս ծագօղք։ Եւ ի մեզ երկոտասն անդամք մարմնոյ. եւ երկոտասան դրունք զգայութեանց. որպէս երկու աչք. երկու ականջք. պինչք. բերան, եւ այլն։ Վեցերորդ՝ ի սմա կրկին դրունք ի հարաւ , եւ յարեւմուտս. որ նշանակէ. զդուռն ողորմութեան եւ զդուռն արդարութեանն Աստուծոյ հարաւոյն եւ արեւմտիցն։ Զի ողորմութիւնն ի կողմանէ յորժամ անտես առնէ, դուռն է հարաւոյն։ Եւ արդարութիւնն դէմ յանդիման որ ողղութեամբ դատէ՝ դուռն է արեւմտից։ Իսկ ի մեզ դուռն մարմնոյ որ յերկիր եւ ի խաւար հայի, արեւմտեան է. եւ դուռն մտացն որ յերկինս եւ ի լոյս հայի, հարաւային է։ Եօթներորդ՝ ի սմա եօթն խորհուրդ եկեղեցւոյ ներգործի. եւ ի մեզ կատարի եւ կրի. զի մեք կատարեմք զխորհուրդս եւ ի մեզ կրեմք դարձեալ. որպէս մկրտութիւնն՝ դրոշմն՝ պատարագն՝ ապաշխարութիւնն՝ օծումն՝ եւ պսակն։ Ութներորդ՝ սմա անուն կոչի եկեղեցի. զոր կամիս եւ դուստր Սիօնի։ Եւ եկեղեցի սուրբ հարսսն անախտ եւ անարատ եւ դշխոյ ընդաջմէ փեսային Քրիստոսի . ըստ այնմ, «կացցէ դշխոյ ընդ աջմէ քումմէ ի հանդերձս ոսկէ հուռս զարդարեալ եւ պաճուճեալ»։ Սա մայր կոչի հոգեւոր ծննդոցս. եւ մեք մայր եւ ծնօղ հոգեւոր զաւակաց բարեաց։ Իններորդ՝ ըստ մասին ի սմա խաչն փրկական. եւ ի մեզ խաչ չարչարանացն Քրիստոս եւ մահուն։ Ի սմա սեղանն սրբութեան. եւ ի մեզ սիրտ սուրբ սեղան նուիրանաց։ Աստ անարիւն պատարագն մատչի. եւ ի մեզ բանեղէն պատարագն զհոգին եւ զմարմին միշտ նուիրել Աստուծոյ կենդանի։ Աստ երեք՝ դասք պաշտօնէից. պետաց՝ քահանայից՝ եւ սարկաւագաց. եւ ի մեզ իշխանականն՝ եւ իմացումն՝ եւ խորհուրդ բարեաց։ Աստ լոյս վառեալ. եւ ի մեզ լոյս խղճիմտացս. եւ հոգին սուրբ անշէջ. «մի շիջուցանէք ասէ զհոգին սուրբ»։ Տասներորդ՝ սա սրբի ջրով եւ օծանի՝ եւ ապա է եկեղեցի. իսկ այս եկեղեցի՝ մկրտի ջրով եւ դրոշմի սուրբ մեռոնաւն՝ եւ ապա լինի եկեղեցի եւ ժողովուրդ Քրիստոսի։ Զայս եւ զսոյնպիսիս նշանակէ միոյ անուան հաղորդութիւն որ կոչի եկեղեցի։ Իսկ երկրորդն յաղագս շինեալ եկեղեցւոյս է բանս։ Որպէս ասեն վարդապետք՝ որքան մարդն կենայ յաշխարհի, մեղաւոր է. վասն որոյ եւ հաշտութեանն Աստուծոյ կարօտ է։ Եւ մեղաւորքն յերկինս ոչ ելանեն. զի յոյժ բարձր է. եւ Աստուած ի մարմնաւոր տունս իջանէ. զի մեղաւորին են տեղիք. վասն որոյ շինեցին զտունս զայս անուանն Աստուծոյ. եւ սրբեցին զսա օրհնութեամբ. ուր հաշտութիւնս մեր կատարի։ Զի թէ ոչ էր նիւթեղէն՝ ոչ լինէր բնակութիւն մեզ։ Եւ թէ ոչ էր սրբեալ եւ օրհնեալ՝ ոչ բնակէր Աստուած։ Եւ յամենայն տեղիս գոյ մեղաւոր . յամենայն տեղիս պարտ է շինել եկեղեցի. ուր հաշտութիւնս այս կատարի։ Եւ արդ՝ եկեղեցի շինի յաղագս չորս պատճառի։ Նախ՝ ի կողմանէ Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ ի կողմանէ մարդկան։ Երրորդ՝ ի կողմանէ հրեշտակաց։ Չորրորդ՝ ի կողմանէ դիւաց։ Արդ նախ շինի եկեղեցի ի կողմանէ Աստուծոյ. զի Աստուած ունի զանուն իւր աստ. զի կոչի տաճար եւ տուն։ Այլեւ տունս այս օծեալ է. եւ Քրիստոսն օծեալ թարգմանի. որ օծաւ իւղով աստուածութեանն ի հօրէ եւ ի Հոգւոյն Սրբոյ։ Այլեւ ունի զաչսն իւր եւ զականջն աստ. ըստ այնմ, «աչք Տեառն ի վերայ արդարոց՝ եւ ականջ նորա յաղօթս նոցա»։ Որով տեսանէ զծունր կրկնելն, եւ զարտասուելն սրբոց. որ լսէ զաղօթս եւ զհառաչանս սրտից նոցա։ Այլեւ տեսանէ զարատ հայեցուածս ոմանց. որք զարդարեն զինքեանս ի ցոյցսս միմեանց ցանկութեան մեղաց։ Այլեւ լսէ զբամբասանս եւ զչարախօսութիւնս ոմանց. մանաւանդ կանանց ազգի. զի պարտին լռութեամբ կալ յետոյ. եւ ծածկել զգլուխս եւ զերեսս. եւ մի լկտութեամբ այսր եւ անդր շրջել զաչսն։ Այլեւ յինքեանս ժողովել զմիտսն. եւ առաջի տարածել զյանցանսն։ Եւ իբր դատապարտեալ առաջի դատաւորի. կապեալ ձեռօք եւ կորացեալ դիմօք. վայր անկեալ աչօք. բեկեալ սրտիւ եւ յորդ արտասւօք. հառաչմամբ եւ պաղատանօք խնդրել զթողութիւն յանցանաց յանյիշաչար Տեառնէն։

Այս ի կողմանէ Աստուծոյ։

Իսկ երկրորդն ի կողմանէ մարդկան շինի եկեղեցի։ Զի եկեղեցին յոյժ պիտանի է մարդկան առ ի յընդունելի զամենայն բարեաց վայելումն եւ զմերժումն ամենայն չարեաց։ Նախ ընդունիմք զբարիս յեկեղեցւոյ. որ եօթն խորհուրդ քրիստոնէից անդ կատարի. մկրտութիւն. դրոշմել. հաղորդութիւն. քահանայութիւն. ապաշխարութիւն. օծումն. պսակ, եւ այլն ամենայն։ Նոյնպէս անդ աղօթեմք եւ խօսիմք ընդ Աստուծոյ. եւ խնդրեմք զամենայն բարութիւնս հոգեւոր եւ մարմնաւոր. խաղաղութիւն աշխարհի. հաշտութիւն թշնամեաց. առողջութիւն հիւանդաց. բարեխառնութիւն օդոց . անձրեւաց եւ պտղոց առատութիւն։ Ապա ուրեմն զհոգեւոր եւ զմարմնաւոր բարիս զամենայն՝ ի յեկեղեցիս խնդրեմք եւ ընդունիմք։ Այլեւ զմերժումն ամենայն չարեաց։ Նախ զթողութիւն մեղաց եւ արձակիլ ի կապանաց, եւ ազատիլ ի դժոոխոց խնդրեմք. եւ ապա վասն ցասման աշխարհի . եթէ կարկուտ. եթէ երաշտւթիւն, եթէ մարախ, եթէ մահտարաժամ, կամ ցաւ հիւանդութեան. զոր ինչ խնդրեմք յեկեղեցիս՝ լսէ Աստուած եւ դարձուցանէ։ Որպէս Սողոմօն յօրհնութիւն տաճարին Աստուծոյ խնդրեաց զայս ամենայնի, եւ լուաւ Աստուած։ Ապա ուրեմն օրհնեալ եկեղեցին՝ պիտանի մարդկան. զի զամենայն բարիս եւ զշնորհս հոգեւոր թէ մարմնաւոր՝ աստ ընդունիմք։ Եւ զամենայն չարիս հոգեւոր թէ մարմնաւոր՝ աստ մերժէ ի մէնջ։ Երրորդ պատճառ՝ օրհնի եկեղեցի վասն հրեշտակաց։ Զի հրեշտակք յօրհնեալ եկեղեցին իջանեն. եւ սպասաւորեն Գ եղանակաւ։ Նախ՝ յորժամ Քրիստոս պատարագի, հուպ գան հրեշտակք եւ սպասաւորեն ընդ քահանային։ Յաղագս այնորիկ՝ զսրբասացութիւնն ի դէմս հրեշտակացն երգեմք. որք պարկից լինին մարդկան ի ժամ սուրբ պատարագին. զի ոչ ոք ի հաւատացելոցն երկբայեսցի։ Զի ի ձայն քահանային բանին երկինք. եւ հրեշտակք յերկիր իջանեն. եւ երկրաւորացս կցորդին ի սպասաւորութիւն պատարագին Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ սպասաւորեն, զի զաղօթս հաւատացելոց մատուցանեն առ Աստուած. որպէս ասէ ի Տուբիթն. «յորժամ կացեր դու յաղօթս, եւ նունքո Սառա, ես մատուցի զյիշատակ աղօթիցն ձեր առաջի Աստուծոյ»։ Երրորդ՝ սպասաւորեն, զի հաւատացելսն ի յարկածից դիւացն պահն յորժամ գան յեկեղեցիս. եւ յորժամ կան անդ, եւ յորժամ դառնան անտի. որպէս ասէ Յուդիթ. «պահեաց զիս հրեշտակն ի բնակիլն անդ, եւ ի դառնալն անտի»։ Չորրորդ՝ սպասաւորեն, զի սաղմոսողացն զինքեանս եւ ցորդեն. որպէս ասէ Դաւիթ. «կանխեցին իշխանք հանել զօրհնութիւն ի մէջ գուսանաց եւ գովչաց»։ Քանզի կանխեն քան զսաղմոսօղն ի յեկեղեցին, եւ կցորդին նոցա ի փառաբանութիւնն Աստուծոյ. եւ ի մէջ հոգւոց նոցա անձանձիր օրհնութեամբ հուպ լինին։ Չորրորդ պատճառ՝ օրհնի եկեղեցին վասն դիւաց. վասն զի օրհնեալ եկեղեցին՝ յոյժ ահարկու է դիւաց ի հինգ պատճառէ իրաց որք անդ պարունակին։ Նախզի՝ անդ են հրեշտակաց օգնականութիւնք. որովք եկեղեցին ամրանայ։ Երկրորդ՝ անդ մարմինն տէրունական պատարագի եւ պահի։ Երրորդ՝ անդ խաչն կանգնի։ Չորրորդ՝ անդ աղօթք հաւատացելոց զեղանի։ Հինգերորդ՝ անդ եւ նխարք սրբոց անփոփին։ Եւ այսոքիկ ամենեքեան՝ յոյժ ահարկու են դիւաց։ Քանզի սատանայ յառիւծ նշանակի. որպէս ասէ Պետրոս. «ոսոխն ձեր սատանայ իբրեւ զառիւծ գոչէ»։ Եւ առիւծն ի չորից իրաց երկնչի։ Նախ՝ յընթացից կառաց եւ անուոց։ Երկրորդ՝ ի հրոյ բորբոքելոյ։ Երրորդ՝ ի խօսողէ. մանաւադ յորժամ սպիտակ իցէ։ Չորրորդ՝ յորժամ տեսանիցէ հարկանել առաջի իւր զկորիւնն։ Արդ՝ անիւք եւ կառք նշանակեն զզօրս հրեշտակաց . որպէս ասէ Դաւիթ. «կառք Աստուծոյ բիւրապատիկք»։ Եւ նոյն ինքեանք հրեշտակք՝ ի կառս հրեղէնս Եղիայի երեւեցան. եւ նոքա ահարկու են դիւաց. որպէս յորժամ Յակօբ ետես զսանդուխն, եւ ընդ նմա զհեշտակս ելանել եւ իջանել՝ ասէ. «ահարկու է տեղիս այս»։ Սանդուխն զապաշխարութիւն մեր նշանակէ. այսինքն է, յորժաամ հրեշտակք ի ջանեն եւ ելանել, եւ զաղօթս մեր մատուցանեն Աստուծոյ, յոյժ զարհուրին դեւք։ Երկրորդ՝ առիւծն երկնչի ի բորբոքեալ հրոյն նշանակէ զջերմեռանդ աղօթս հաւատացելոցն. եւ այն չափ ահարկու են դիւացն, մինչ զի այրեն զնոսա. որպէս ասաց սատանայ սրբոյն Բարդուղիմէոսի թէ՝ այրեն զիս աղօթք քո։ Այլեւ ասեն վարդապետք թէ, նետք են ընդդէմ սատանայի բանք Աստուծոյ, եւ բանք աղօթիցն։ Այլեւ ասեն վարդապետք թէ, հաւատք եւ յոյս եւ գործքն՝ սուր են սպանօղք թշնամւոյն։ Երրորդ՝ երկնչին ի սպիտակ խոսողէ. որ նշանակէ զսուրբն. զմարտիրոսսն եւ զխոստովնօղսն որք եղեն խօսող. այսինքն, վկայութեամբ որ վասն Քրիստոսի. եւ սպիտակաք են մաքուր ամբծութեամբ. եւ նոցա նշխարքն որք յեկեղեցիս անփոփին, են յոյժ դիւաց ահարկու. որպէս Ոսղէբերանն մեկնէ յաւետարանն. որպէս աւազակք ի ճանաչել զթագաւորական հարսանիսն, զարհուրին եւ փախչին։ Այսպէս եւ դեւք որք զմարտիրոսաց մարմինն եդեալ տեսանեն, վաղվաղակի զարհուրին եւ փախչին։ Չորրորդ՝ եկնչին ի հարկանել զկորիւնն. որ նշանակէ զՔրիստոս. եւ եղեւ կորիւն Աստուծոյ մարմնովն. որ զթմրեալս ի մեղս զարթուցանէր. եւ լեզուաւն զվէրսս չարացն բժշկէր։ Այս կորիւնս գանեալ եղեւ ըստ Եսայեայ». յոտիցն մինչեւ ի գագաթն ոչ եղեւ նմա առողջութիւն»։ Բայց յայս գանիցս եւ ի չարչարանաց Տեառն՝ երկու իրք մեզ յիշատաակ մնացին. մին փայտ խաչին. եւ երկու խորհրդածութիւն մարմնոյ եւ արեանն Տեառն։ Եւ երկոքեանս երկիւղ են սատանայի եւ դիւաց նորա. քանզի փայտ խաչին՝ ահարկու է. վասն զի է նմա սուր որով վիրաւորի. որպէս ասէ Ոսկէբերանն. այն քան է զօրութիւն սուրբ խաչին, զի թէ ոք մտօք հաատարմապէս ունիցի՝ ոչ դեւ մերձենալ կարասցէ, տեսեալ զսուրն որով ինքն ի բաց հատաւ։ Այլեւ ահարկու է դիւաց սուրբ մարմնոյ եւ արեն խորհրդածութիւնն. որպէս ասէ Ոսկէբերանն. «յամենայն ուրեք որ զարիւնն Տեառն տեսանեն, փախչին դեւք եւ ընթանան հրեշտակք»։ Յաղագս այս չորից պատճառացս՝ շինի եկեղեցին եւ օրհնի ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԽԴ. Նորին դարձեալ քարոզ վասն օրհնութեան եկեղեցւոյ։

Պարտ է գիտել զի եկեղեցիս է կառուցեալ յօրինակ լուսեղէն երկնից. այսինքն, բեմն՝ ուր քահանայապետն է եւ քահանայքն եւ սարկաւագունքն՝ աթոռքն եւ սերովբէքն։ Եւ մէջ եկեղեցւոյն ուր դպիրքն՝ տէրութեանց զօրութեանց եւ իշխանութեանց։ Եւ դուռն ուր դռնապանն երգմնեցուցիչ եւ սուրբ ժողովուրդն ջահընկալն եւ ընթերցօղն՝ պետութիւնք հրեշտակապետք եւ հրեշտակք։ Երկրորդ՝ նշանակէ զբոլոր աշխարհս. բեմն զլուսեղէն երկինքն. եւ մէջն զհաստատութիւնդ։ Եւ արտաքին Դաւիթն զգալի երկիրս։ Երրորդ՝ նշանակէ զդրախտն. բեմն ուր Աստուած խօսէր ընդ մարդոյն. եւ մէջն յորժամ եկեր զպտուղն եւ ծածկեցաւ տերեւով. եւ Դաւիթն յորժամ արտաքսեցաւ ի դրախտէն։ Ի յայս միտս՝ զսեղանն ի դուրս հանեմք յօրինակ Ադամայ ի դրախտէն ելեալ։ Եւ զդուռն ձգէ քահանայապետն. այն է որ «ասաց Աստուած քերովբէիցն պահել զճանապարհ ծառոյն կենաց»։ Մինչեւ Քրիստոս վերստին եբաց խաչիւն զդուռն դրախտին. որպէս ասէր աւազակին «այսօր ընդիս իցես ի դրախտին»։ Չորրորդ՝ զտապանն Նոյի. ներքնատունն ուր աանասնաբոյր ժողովուրդքն են. եւ միջնատունն մարդոյն. պատկերն Աստուծոյ ի յեկեղեցի. եւ վերնատունն թռչունքն՝ մարդիկ թեւօք առաքինութեան սլացեալք յերկինս. եւ կամ հրեշտակք երկնից անդ բնակին. եւ սա է մեզ տապանն՝ որ պահէ ի հեղեղաց ջրոց մեղաց։ Հինգերորդ՝ նշանակէ զխորանն Աբրահամու. ուր Աստուած երեւեցաւ առ կաղնեւն որ է խաչն. եւ երկու հրեշտակք ընդ նմա ի խորհուրդ երրորդութեանն. եւ կաթն իմաստութիւնն Աստուծոյ. եւ կոգի յոյս շնորհաց. եւ որթն եզն պարարակ. եւ բաղարջն մարմինն անապական։ Վեցերորդ՝ լեառն Սինայ՝ ուր էջ Աստուած ամպով եւ հրով, եւ խօսէր ընդ Մովսէս. եւ յԵսու ի լերինն. եւ ծերքն ի ստորոտսն. եւ ժողովուրդքն ի հեռի կացեալք. զի թէ գազան մերձենայր ի լեառն քարկոծ լինէր։ Սինայ լեառն որ կոչի անմատոյց՝ է սուրբ եկեղեցիս բարձրացեալ ի վերայ երկրիս եւ անմատոյց բազմաց. գլուխ լերինն բեմն . քանհանայն Մովսէս. եւ սարկաւագն մերձ քահանային յԵսու. արտաքոյ ամպոյն ծերքն՝ դպիրք եւ ժողովուրդքն հեռու կացեալք. եւ գազանք չարքն մեղօք. եւ անասուն տգէտքն օրինաց. զի թէ մերձենան քարկօծ լինին. աստ ի խղճէմտաց. եւ անդ ի յաւիտենից տանջանաց։ Եօթներորդ՝ խորանն Մովսէսի յանապատին Սինայի. երեք յարկեան սուրբն սրբոց՝ է բեմն. տապանակն՝ սիւնն. քաւութիւնն սեղանն սուրբ մարմնոյ եւ արեան. եւ քերովբէքն՝ քշոցն հովանի. միանգամ քահանայապետն՝ միանգամ ի միում աւուր պատարագն օր ընդ տարւոյ փոխեալ։ Իսկ սրբութիւնն՝ մէջն է եկեղեցւոյն ուր քահանայքն պաշտեն. եւ սրտհն՝ արտաքին ժողովարանն առ հասարակ տեղի աղօթի եւ նուիրանաց։ Ութներորդ՝ տաճարն ի Սողոմօնի շինեալ եւ ի Զօրաբաբելէ նորոգեալ՝ նոյնպէս եռայարկեան ձեւով եւ նոյն խորհրդով։ Իններորդ՝ վերնատունն սուրբ՝ ուր Տէրն մեր լուաց զոտս աշակերտացն. եւ բաշխեաց զփրկական մարմինն եւ զարիւնն սուրբ։ Վերնատունն է եկեղեցի սուրբ. եւ ի նմա աւազան մկրտութեան եւ բաշխումն պատարագին Քրիստոսի։ Տասներորդ՝ յետ յարութեանն եմուտ ի վերնատունն սուրբ դրօքն փակելօք. եւ փչեաց յառաքեալսն. եւ ետ իշխանութիւն կապելոյ եւ արձակելոյ. եւ եցոյց զտեղի խոցուածոյն։ Իսկ ի սուրբ եկեղեցիս մտանէ Քրիստոս փակեալ դրօք, եւ զփչումն պարգեւաց շնորհէ. եւ աստ տայ իշխանութիւն քահանայից կապելոյ եւ արձակելոյ. եւ աստ տեսանեմք զտեղի եւ զգործի չարչարանացն Քրիստոսի. զխաչն փրկական, եւ զկենդանագիր նորին։ Այլեւ ի նոյն վերնատունն հրեղէն լեզուօք էջ Հովին Սուրբ յառաքեալսն եւ մխիթարեաց զնոսա. որեւ աստ յեկեղեցիս սուրբ իջանէ եօթնարփեան շնորհ Հոգւոյն Սրբոյ. «եւ ըստ իւրաքանչիւր չափու տայ բան լեզուաց. բան գիտութեան եւ այլն». եւ հրաւիրէ յառաքինութիւն ըստ իւրաքանչիր աստիճանի՝ քահանայապետ քահանայ սարկաւագ դպիր եւ այլն։ Զայս ունի խորհուրդ սուրբ եկեղեցիս կենգնեալ։ Իսկ թէ վասն է՞ր օրհնեմք. եւ այս վասն բազում պատճառի։ Նախ՝ վասն յանցանաց մարդոյն դատապարտեցան տարերք՝ հող ջուր եւ այլն. ըստ այնմ, «անիծեաալ լիցի եկիր ի գործս քո»։ Եւ սա յայսպիսի նիւթոյ է շինեալ. վասն որոյ օրհնեմք նոյն աստուածային բանիւն եւ սրբեմք յառաջին անիծիցն։ Երկրորդ՝ զի նիւթ սորա է ի քարանց արտաքին եւ ի փայտից, որ կոխան է եղեալ անասնոց եւ անսուրոցն. վասն որոյ օրհնեմք եւ սրբեմք։ Երրորդ՝ զի Մովսէս ի կանգնելն զխորհանն օրինակի՝ արեամբ նոխազաց եւ ջրով եւ իւղով էօծ եւ սրբեաց։ Նոյնպէս եւ մեք ի ճշմարտութիւնս ջրով եւ գինով եւ սուրբ մեռանաւ օրհնեմք։ Չորրորդ՝ Սողոմօն յորժաամ շինեաց զտաճարն, յաղօթս եկաց եւ նոյնպէս՝ օրհնեաց եւ էօծ որպէս զՄովսէս. վասն այն փառքն Աստուծոյ լիցին զտաճարն. եւ հուր էջ ի պատարագն։ Ի յայս միտս ի չոորս անկիւն սեղանոյն եւ ի մէջն զխունկն ածեմք եւ վառեմք։ Զի նախ հուրն՝ էջ ի սեղանն Աբրահամու։ Երկրորդ՝ ի խորանն Մովսէսի ի վերայ ողջակիզաց սեղանոյն եւ անշէջ մնաց։ Երրորդ՝ ի սեղանն Դաւիթ ի կալն ուռնայի էջ հուր յերկրնից ընկալաւ զպատարագն, եւ վերացաւ մահն։ Չորրորդ ի տաճարն Սողոմօնի յետ աղօթելոյն՝ փառքն Աստուծոյ ելից զտաճարն ամպով. եւ էջ հուր ի վերայ սեղանոյն։ Հինգերորդ՝ ի սեղանն Եղիայի էջ հուր, եւ եկեր զպատարագն առաջի աքայաբու. եւ ետղեաց անձրեւ յերկնից՝ որ եւ զերիս ամս եւ զվեց ամիս ոչ էր տեղացեալ։ Հինգերորդ՝ օրհնեմք զեկեղեցիս՝ զի օրհնութիւն վերնատանն ուր Տէրն պատարագեցաւ եւ Հոգին Սուրբ էջ յառաքեալսն, նոյն օրհնութիւնն իջցէ ի սուրբ եկեղեցիս։ Վեցերորդ օրհնեմք՝ զի բաժանեսցի յայլ աշխարհականաց տանց՝ որք ոչ ունին զօծումն սրբութեան։ Եօթներորդ՝ զի Աստուած Սուրբ է որ բնակի ի տաճարն. նոյնպէս եւ եկեղեցին սրբի լինիլ տաճար սրբոյն Աստուծոյ. զի «Տէր ի տաճար սուրբ իւրում»։ Ութներորդ՝ սրբեմք զեկեղեցիս՝ զի լիցի սրբութիւն սրբոց. զի որք մերձեսցին ի սա սրբեսցին։ Իններորդ՝ սրբեմք, զի բնակելոցս ի սմաաա եւ պաշտօնէիցս՝ պարտ է սուրբ լինիլ. զի մի պղծեսցեն զսրբոութիւնսն։ Տասներորդ՝ սրբեմք եւ օծանեմք զեկեղեցիս յօրինակ մեզ. զի եւ մեք եկեղեցի կոչիմք որպէս ասացաք ի վերոյ։ Արդ ջուրն եւ գինին եւ մեռոնն՝ նշանակեն ի մեզ զջուր սրբութեան աւազանին եւ զմեռոնն. զի օծաք եւ դրոշմեցաք. եւ ապա ճաշակմամբ մեղսաքաւիչ արեամբն կատարեցաք։ Դարձեալ խոսովանութեան ջրովն սրբիմք. եւ թողութեան գինւոյն զմայլիմք. եւ իւղով շնորհացն զւարթանամք եւ լուսաւորիմք։ Զայս ունի խորհուրդ օրհնութեան եկեղեցւոյն։ Եւ այն զի պղծեալ տաճարի կարդամք. կամ զշարժեալ սեղանն օրհնեմք եւ հաստատեմք. զի յորժամ մեղօք ինչ սրբութիւնս ապականի, կամ շարժի ոք ի հաւատոց, վերստին կարէ հաստատիլ ի հաւատս. եւ դարձեալ կրկնել զխոստովանութիւնն եւ զապաշխարութիւն . եւ լինիլ յառաջին սրբութիւնն տաճար եւ բնակարան Հոգւոյն Աստուծոյ փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԽԵ. Քարոզ համբարձման. ի բանն «Եւ եհան զաշակերտս մինչեւ ի Բեթանիա եւ ամբարձեալ զեռս Իւր օրհնեաց զնոսա եւ վերացաւ յերկինս»։ Ղուկ. 24. 49։

Ամնեայն տօնք տնօրէնութեան Բանին Աստուծոյ զոր կարգեաց յերկրի՝ հրաշալիք են միանգամայն եւ փառաւորք։ Իսկ այսօր տօն համբարձման՝ զկատարումն ամենայնի ցուցանէ։ Նախ որ սկսաւ ի ծննդենէն, եւ կարգաւ եկն՝ ի խաչին եւ ի մահ եւ ի յարութիւնն ի գերեզմանէն։ Եւ յետ քառասուն աւուր համբարձաւ այսօր յերկինս եւ նստաւ ընդաջմէ Հօր։ Եւ դարձեալ հրաշալի է աւուրս պատիւ, զի բնութիւնս մեր միաւորեալ ընդ բանին Աստուծոյ, վերանայ յանզուգական փառս գեր ի վերոյ ամենան իշխանութեանց եւ պետութեանց։ Եւ մեզ զնոյն խոստանայ պատիւ . որպէս ասէ առաքեալն. «ընդ նմին յարոյց եւ ընդ նմին նստոյց յերկնաւորս իՔրիստս»։ «Եւ ու եսն եմ, անդ եւ պաշտօնեայ ն իմ եղիցի». ինքն Տէրն մեր խոստացաւ։ Եւ թէ՝ «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի. եւ դարձեալ գամ եւ առնում զձեզ առիս»։ Եւ ուր գլուխն է՝ անդր ժողովեսցին անդամքն։ Եւ ուր փեսայն է՝ անդ է հրաւիրեալ եւ հարսն որ է եկեղեցի սուրբ եւ հաւատացեալք Քրիստոսի։ Որ չորիւք իրօք հոգեպէս հարսնացաք Քրիստոսի։ Նախ հաւատովն ի Հայր եւ Որդի եւ ի Հոգին Սուրբ։ Երկրորդ՝ ծննդեամբն աւազանին ջրով եւ հոգւով։ Երրորդ՝ զդրոմն խաչին ի ճակատս նկարեցաք։ Չորրորդ՝ որ ի սուրբ մարմինն եւ յարիւնն հպեցաք. եւ այսոքիւք յարքայութիւն Տեառն հրաւիրեցաք։ Իսկ «որ ոչ ծնանի վերստին ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ, ոչ մտանէ յարքայութիւնն Աստուծոյ ըստ իւրականն հրամանի»։ Իսկ մեք հրաւիրելքս այժմ ուրախացաք այսօր յուսով ի մտանելն Քրիստոսի յարքայութիւնն իւր. իսկ յետոյ վայելմամբ՝ «յորժամ ի սեղան հօրն բազմեցուսցէ զարժանաւորս. եւ անցեալ պաշտեսցէ»։ Վասն որոյ երգ է եկեղեցի այսօր։ «Օրհնեսցի պսակ տարւոյ քաղքրութեան քոյ Տէր»։ Նախ պսակն զբոլորն նշանակէ. որպէս ասէ Սողոմօն. «ելանէ արեգակն եւ մտանէ, եւ ի տեղի իւր ձգի»։ Այսպէս արեգակն արդարութեան Քրիստոսի՝ ել ի Հօրէ, եւ եմուտ ի ծոց ամենասուրբ կուսին. ել արեգակն ի ծոցոյ կուսին. եւ շրջելով եմուտ յերկրի ի գերեզման. եւ ել ի գերեզմանէն մերովս բնութեամբ. եւ ի տեղի իւր ընդաջմէ հօր նստաւ։ Երկրորդ՝ պսակ տարւոյն այն է, որ ցորեանն յշտեմարանս ժողովի. եւ դինին ի կարասն հաւաքի. եւ վաստակաւորք ամենայն ուրախանան։ Նոյնպէս եւ մեզ ուրախութիւն է այսօր. զի հատն ցորենոյ Տէրն մեր Քրիստոս անկեալ յերկիր մեռաւ. եւ ել տոհմականօք. եւ ողկոյզն անհական մարմնով ի խաչին ճմլեալ, հաւաքեցաւ ի հնձանն երկնաւոր . այսինքն ի ներքին կողմնո վարագուրին. ի հաստատուն յոյս մեզ, եւ ի յուրախութիւն սրտից մերոյ։ Այս էօ ասելն։

«Օրհնեսցի պսակ տարւոյ քաղցրութեան քոյ Տէր»։ Զորեւ աւետարանն վկայէ թէ, «եհան զաշակերտսն ի Բեթանիա. ամ բարձ զձեռն եւ օրհնեաց զնոսա եւ վեացաւ յերկինս»։ Եւ նախ քան զմեկնութիւն բանիս՝ երեք ինչ հարցանելի է։ Առաջին թէ, ո՞ւր եկաց Քրիստոս մինչեւ ի համբառնալի յերկինս։ Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր յետ քառասուն աւուր համբարձաւ յերկինս։ Երրորդ՝ վասն յիսնօրէից աւուրցս։ Եւ զառաջին գլուխն թէ յետ յարութեան ո՞ւր եկաց Քրիստոս մինչ համբարձաւ յերկինս։ Ասեն վարդապետք թէ՝ զայս քառասուն աւուրս՝ ի վերայ օդոյդ եկաց Քրիստոս։ Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ երկիր ընդ անիծիւք դատապարտութեան էր անկեալ վասն մեղացն Ադամայ. այն որ ասաց. «անիծեալ լիցի երկիր ի գործս քո»։ Իսկ գալստեամբն Քրիստոսի՝ օրհնեցան ամենայն արարածք. զի առեալ զմեր բնութիւնս շրջելով ի վերայ երկրի, եւ մկրտիլով ի ջուր, եւ թաղիլով ի գերեզմանի, զջուրս եւ զհողս սրբեաց. նոյնպէս յարուցեալ ի մեռելոց, եւ ի քառասուն օր յօդդ կալով՝ զօդ եւ զհուրն սրբեաց, որք խառն են ընդ միմեանս։ Եւ դարձեալ տարերք պղծեալ էին ի զոհից կռոց. այսինքն հուր եւ օդ ի ճենճերաց հոտոց զոհից. որ կացեալ ի վերայ օդոյդ՝ սրբեաց զնոսա։ Երրորդ պատճառ՝ զի ոմանք զերկիր պաշտէին. եւ ոմանք զօդ. եւ ոմանք զհուր. եւ տգիտութեամբ Աստուած ասէին դոցա։ Եկն ինքն ճշմարիտն Աստուած եւ երեւեցաւ մարդկան. եւ տնօրէնութեամբն յինքն դարձոյց զերկրպագութիւն ասելով. ես եմ ճշմարիտ Աստուած. որում պարտ է երկրպագել. եւ դոքա ամենեքեան արարածքն են. վասն այն զաւորս քառասունս երեւէր նոցա. եւ զարքայութիւնն Աստուծոյ պատմէր։ Եւ ոմանք ասեն թէ՝ զայս քառասուն աւուրս Քրիստոս յետ յարութեանն եկաց յերկրաւոր դրախտն Ադամայ յարուցելովքն ընդ նմա. եւ մխիթարեաց զենովք եւ զԵղիա մինչեւ համբարձաւ յարկինս, եւ ամենայ հոգիք սրբոց ընդ նմա։

Այլ Ղուկաս զաւուրս քառասունս ասէ երեւիլն Յիսուս աշակերտացն։ Եւ Յօհաննէս «զայս երիցս անգամ երեւեցաւ ասէ Յիսուս աշակերհացն յարուցեալ ի մեռելոց»։ Այս է՝ զի Յօհաննէս զնշանաւոր երեւումն ասէ ուր սքանչելիք եղեն. այսինքն, երկու ի վարնատունն. եւ մի առ ծովեզերբն։ Այլ Ղուկաս զայն՝ որ մինչ ի համբարձումն յօդս կացեալ էր, կամ ի դրախտն. եւ յամենայն կիրակմուտս երեւէր աշակերտացն։ Զի ասեն վարդապետք եթէ, տասն անգամ արեւեցաւ նոցա յետ յարութեան. հինգ ի նոյն օրն յորժամ յարեաւ ի մեռելոց. եւ հինգ դարձեալ յամենայն կիրակմուտս երեւէր նոցա եւ մխիթարէր. եւ կրթէր զնոսա ի համբերութիւն վնաս գնալոյն ի նոցանէ զի մի տրտմիցին։ Եւ ասէր վասն արքայութեան Աստուծոյ եթէ, «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի յարքայութեան յերկինս»։ Յայս միտս յամենայն կիրակմուտս գալստեանն շարական ասեմք. եւ զսուրբ Աստուածն որեկրիր եւ գալոց ես։ Այս առաջին գլուխն։ Իսկ երկրորդ թէ վասն է՞ր յետ քառասուն աւուր համբարձաւ. եւ այսմ դնեն վարդապետք երեք պատճառ։ Նախզի՝ իմաստունքն զքառասունսն կատարեալ թիւ կոչեն՝ որ ի չորից տասանց բաղկանայ. եւ տասն կատարեալ թիւ է. եւ չորս սկիզբն գոյութեան աշխարհիս ըստ թուոյ տարերացդ։ Զայն նշանակ թէ՝ գալստեամբն իւր Քրիստոս զաշխարհս վերստին նորոգեաց. եւ յառաջին սկիզսն կատրելութեան եհան՝ եւ ապա համբարձաւ յերկինս։ Երկրորդ՝ զի քառասնօրեայ է գոյութիւն արու մանկանն. նշանակէ թէ՝ յայս քառասուն աւուրս արիացուցանէր զաշակերտսն. եւ նոքօք զամենեսեան արիացուցանել յառաքինութեան գործս, եւ ի պատերազմ ընդ դէմ թշնամեաց։ Երրորդ՝ այլք ոմանք ասեն թէ՝ Ադամ ստեղծեալ ի հողոյ, յետ քառասուն աւուր եդաւ ի դրախտին. եւ կէսք ասեն թէ՝ յետ քառասուն աւուր էր պայմանն ուտելոյ ի փայտէն գիտութեան, եւ ապա ուտել ի կենաց փայտէն. եւ փոխիլ յարքայութիւնն երկնից։ Յայս միտս մեք քառասուն կատարեմք ննջեցելոց. զի յետ քառասուն աւուր՝ հանգչի ի կայանս սրբոց. որպէս եւ առաքելոյն փիլիպպոսի ասացաւ. «քառասուն օր արտաքոյ լինիլ արքայութեան եւ ապա մտանել»։ Նոյնպէս եւ Տէր մեր զկնի քառասուն աւուր համբարձաւ ասեն. այլ այս ոչ է հաւանելի բան ամենայն վարդապետաց. զի գիրք սուրբք զայս ոչ ասեն. եւ մեք լռութեամբ պատուեմք։ Այլ Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս ԶԽ թիւն պատւեաց. զի երեք քառասուն պահեաց. մին քառասուն պահեաց յետ ծննդեանն սրբութեամբ մօրն եւ եկն քառասնօրեայ ի տաճարն. եւ մին յետ մկրտութեանն պահեաց զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր, եւ յաղթեաց փորձողին սատանայի. ի յօրինակ մեզ՝ զի պարտ է պահօք եւ աղօթիւք մենամարիլ ընդ թշնամւոյն սա տանայի. եւ մին զայս քառասունս պահեաց յետ յարութեան եւ ապա համբարձաւ։ Եւ դարձեալ պատուեաց զքառասուն թիւն. զի քառասնօրեայ մանուկ գոյացաւ յարգանդի Սրբոյ Կուսին. եւ քառասուն շաբաթ բնակեցաւ յորովայն կուսին. եւ քառասուն ամիս քարոզեաց յաշխարհի եւ քառասուն ժամ ընդ մեռեալս համարեացաւ։ Զի թէպէտ երեսուն եւ երեք ժամ եկաց ընդ մեռեալս ի դժոխս. վասն զի ի կիրակէի ի մէջ գիշերի յարեաւ. այլ ընդ արշալոյսն երեւեցաւ աշակերտացն, որ լինի քառասուն ժամ. այսպէս եւ յետ յարութեանն քառասուն օր եկաց ի յօդդ ընդ աշակերտսն. եւ համբարձաւ առ հայր։ Այս առ երկրորդն։ Իսկ երրորդ գլուխն վասն յիսնօրօիցս զատկի։ Այս է պատճառն՝ զի օրէնք է թագաւորական յիսուն օր հարսանեաց ուրախութիւն առնել։ Որպէս եւ Տէրն մեր թագաւոր է երկնաւոր. արար եւ զայս ուրախութիւնս մեզ ասելով. «ոչ է պարտ մանկանց առագաստի սուգ պահել մինչ փեսայն ընդ նոսա իցէ. այլ յորժամ վերասցի ի նոցանէ՝ յայնժամ պահեսցեն յաւուրսն յայնոսիկ»։ Եւ զի փեսայ է Քրիստոս եւ տօն հարսանեաց յինունքս. վասն այն այլ մարգարէական ոչ ընթեռնումք յեկեղեցիս. այլ միայն զսաղմոսն Դաւթի. եւ զիւր աւետարանն. եւ զնոր կտակարանսն զգործսն եւ զայլսն. այս է պատճառն։ Զի որպէս ի մարմնաւոր հարսանիսս ծախն եւ խարձն ի հօր տանէն լինի որ փարթամ է եւ իւրն. այսպէս Դաւիթ ըստ մարմնոյն հայր է Քրիստոսի. վասն այն զնոսա սաղմոսն միայն երգեմք եւ զնոր կտակարանսն որ Քրիստոսիւ է տուեալ։ Իսկ զի ի յիսուն օրս ոչ են կանոնել պահք. ոչ ուրբաթ եւ ոչ չորեք շաբաթ վասն կրկին պատճառի։ Նախզի՝ որպէս ի քառասնորդաց պահսն զշաբաթ եւ զկիրակէ պահեաց. նոյնպէս եւ ընդդէմ նմին ի յիսնօրեայս զուրբաթ եւ զչորեք շաբաթ ուտել հրամայէ։ Եւ երկրորդ վասն հրամանաց աւետարանին որ արգել ասելով. «ոչ պարտ մանկանց առագաստի սուգ առնուլ եւ պահել մինչ փեսայն ընդ նոսա իցէ». զի այս յիսուն օրս զատիկ է. եւ զատիկն ազատութիւն եւ ուրախութիւն թարգմանի. որ ազատեաց զմեզ ի դժոխոցն. եւ ուրախացոյց հոգեւոր եւ մարմնաւոր. վասն որոյ ոչ են կարգեալ պահք։ Այլ թէ ոք խոստումն ունիցի պահեսցէ զիւր կարգն. որպէս այն որ հրամայեալ է ի կիրակէի ծունր ոչ կրկնել՝ այլ յոտն կալ եւ աղօթել. զի ընդ Քրիստոսի յարեաք ի գերեզմանէ եւ ի գլորմանէ մեղաց։ Ապա թէ ոք ընդ ապաշխարութեամբ իցէ կամ ընդ մեղօք առանց խոստովանութեան, կրկնեսցէ զիւր կարգեալ ծունրն. նոյնպէս եւ վասն պահոցս իմասցիս. որ այս յիսուն օրս զատիկ է. վասն այն կոչի յինունք որ է յիսունք եւ կամ յինունք այսինքն, ընդ ինն դասս հրեշտակաց ուրախացեալ տօնեմք զյարութիւն Քրստոսի։ Այս է յիսնօրէից աւուրն խորհուրդ ոչ պահելոյ։ Եւ այսօր յայսմ աւուր զինն օր պահեմք մինչ ի հոգւոյ գալուստն. եւ կամ զուրբաթն եւ զչորեք շաբաթն որպէս կանոնեալ է մեթն Ներսէս հայրապետն մեր . եւ այս վասն կրկին պատճառի։ Նախզի՝ նոյն աւետարանն հրամայնէ, «յորժամ վերասցի ի նոցանէ փեսայն՝ յայնժամ պահեսցեն յաւուրնսն յայնոսիկ». վասն այն յետ համբարձմանս պահելի է զաւուրս զայսոսիկ որ է ինն օր բովանդակ. կամ թէ ոչ կարասցեն, զուրբաթ եւ զչորեք շաբաթ պահեսցեն. զի վերացաւ ի մէնջ փեսայն. եւ մարմնաւոր ուրախութիւն պակասեցաւ. թեպէտ վասն յարութեան խորհուրդոյն՝ յիսուն օր զատիկ է. այլ վասն համբարձմանս քառասուն օր։ Եւ զի ասէ աւետարանն «յորժամ վերասցի, » յայնժամ։ Եւ համբառնալոյն ժամն էր ի մէջ աւուրն ակներեւ աենայն ժողովրդեանն. որպէս մկրտութեան ժամն էր ի մէջ աւուրն. եւ հայր վկայեաց. եւ հոգին աղաւնակերպ էջ ի վերայ նորա. նոյնպէս եւ այլակերպութիւնն ի լեառն Թաբօր ի մէջ աւուրն էր. վասն այն ոմանք եւս ստուգոյն մինչ ի մէջ օրն զատիկ առնեն. եւ այն ժամու յետ՝ պահս պահեն. այս առաջին պատճառ։ Երկրորդ՝ զի յորժամ համբարձաւ Տէրն՝ եւ առաքեալքն երկրպագեցին յարեւելից կողմն. եւ դարձան յԵրուսաղէմ ի տաճարն. եւ ճգնէին պահօք եւ աղօթիւք, ակնունելով մխիթարութեան հոգւոյն սրբոյ զոր խոստացաւ նոցա Քրիստոս եթէ, «նստարուք ի քաղաքիդ Երուսաղէմ, մինչ ես առաքեմ զաւետիս հօր իմոյ ի ձեզ. եւ առնունցուք զօրութիւն ի բարձանց»։ Ապա ի տասներորդում աւուրն էջ Հոգին Սուրբ ի նոսա եւ ուրախացան Հոգւովն Սրբով։ Վասն որոյ եւ մեք ընդ նոսին զայս պահեմք սրբութեամբ. զի իջման Հոգւոյն Սրբոյ արժանի եղիցուք. այս քան նախերգաբար։ Եւ դարձցուք այժմ ի մեկնութիւն բանիս որ ասէ. «եհան զնոսա մինչեւ ի Բեթանիայ»։ Եւ ուստի՞ եհան։ Յայտ է թէ յԵրուսաղէմէ. զի այսպէս պահմէ աւետարանիչն Ղուկաս։ «Մինչդեռ տակաւին չհաւատային ի խնդութենէն եւ զարմացեալք էին»։ Այս կիրք է բնութեան՝ որ ցանկալի իրացն երբ արժանի լինին, չհաւատան թէ հասին եւ կամ առին իսկ. եւ այն իրացն զոր ատեն, առաւել հաւատան։ Նոյնպէս եւ առաքեալքն յորժամ հասին բաղձալեացն, երկբայեցան ի կարծիսն. որպէս եւ Մատթէոս ասէ. «եւ ոմանք երկուացան»։ Եւ Յօհաննէս ասէ թէ՝ «խնդացին աշակերտքն իբրեւ տեսին զՏէրն»։ Զայս ասէ թէ՝ ի խնդութենէն զամացեալ էին, իբրեւ տեսին զՏէրն թանձր մարմնով դրօքն փակելովք մտեալ առ նոսա։ Վասն որոյ Տէր զերկբայութիւնն նոցա հաւատացուցեալ ասէ ցնոսա. «ունի՞ք ինչ ուտելոյ. եւ նոքա ետուն նմա ձկան խորովեցելոյ մասն. եւ խորիսխ մեղու». ոչ թէ ծաղ մեղր. այլ մեղու. այսինքն, իւղով եւ մեղերբ գործեալ հաց. զոր բարեկամք իւրեանց էին բերեալ. դնեն առաջ նորա սեղան. եւ նա ըստ սովորութեան եկեր առաջի նոցա։ Եւ հրամայեաց նոցա «մնալ յԵրուսաղէմ, մինչեւ զգենուցուք զօրութիւն ի բարձանց»։ Զի որպէս կառավարն վարք զերիվարն ի մարասն. եւ որպէս զինւորն նախ սպառազինի եւ ապա մտանէ ի մարտսն. նոյնպէս եւ առաքեալքն կառք էին՝ եւ Հոգին Սուրբ կառավար։ Եւ առաքեալքն զինուորք էին. եւ զէն եւ զօրութիւն նոցա Հոգին Սուրբ. պարտ էր նախ զզօրութիւն Սուրբ Հոգւոյն զգենուլ եւ զօրանալ. եւ ապա ի մարտ մտանել ընդդէմ աշխարհի հրէից եւ հեթանոսաց, թագաւորաց եւ աղանց։ Եւ այսպէս զօրացեալք հոգւովն, տկար մարմնովն յաղթեցին ամենայն աշխարհի։ Եւ տգէտ ձկնորսքն իմաստութեամբ հոգւոյն յաղթեցին զամենայն իմաստունս աշխարհիս. եւ դարձուցին յԱստուած գիտութիւն ճշմարտութեան։ Յայնժամ հանէ զնոսա ի գլուխ լերինն որ է հանդէպ քաղաքին Երուսաղէմի յարգեւելից կուսէ։ Եւ Բեանիա յայնկոյս լերինն ուստի վերացաւ։ Եւ ընդէ՞ր ի Բեթանիայ վերացաւ, եւ ոչ յայլ ուստէք. այս է պատճառն։ Զի Բեթանիայն տուն սգոյ եւ չարչարանաց լսի. նշանակէ զբնութիւնս մեր՝ որ ի վայելուչ դրախտէն անկաք ի յերկիրս յայս. որ տեղի է սգոյ եւ չարչարանաց. ուր մահացաք որպէս զՂազար։ Եւ ինքն Բանն Աստուած Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ եկն առ մեզ եւ կցորդ եղեւ չարչարանաց եւ մահու եւ տրտմութեան. եւ որպէս ի գերեզմանն Ղազարու արտասուեաց. այսպէս իւր չարչարանօքն մխիթարեաց զմեզ ի սգոյ տրտմութենէս։ Եւ յարեաւ ի գերեզմանէն՝ եւ յարոյց զմեզ որպէս զՂազար. եւ ազատեաց ի մահուանէ եւ ի սգոյ. առեալ զբնութիւնս մեր վերացաւ յերկինս. եւ մեզ խոստացաւ զնոյն տեղի ասելով. «ուր եսն եմ, անդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի»։ Այս է միտքն որ ի բեթանիայէ վերացաւ յերկինս։ Իսկ այն որ ի գլուխ լերինն եհան զաշակերտսն՝ էր վասն երեք պատճառի։ Նախ՝ որպէս Եղիա ի լեռնէն վերացաւ՝ եւ ետես Եղիիսէէ աշակերտն իւր. նոյնպէս Քրիստոս ի լեառն ել՝ տեսցեն աշակերտքն եւ ի մասցին թէ, վեր ի բարձունս երկնից է համբառնալոց։ Երկրորդ՝ զայն ցուցանէ՝ թէ ոք կամի Քրիստոս ընթանալ յերկինս, թողցէ զհեշտութիւն աշխարհիս. եւ մարմնով ի լեառն առաքինութեան բարձրասցի. եւ մտօք միշտ «զվերինն խորհեսցի, ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ»։ Երրորդ՝ զի որպէս զՄովսէս ի գլուխ լերինն օրէնսդիր արար հինն Իսրայէլի. նոյնպէս եւ զաշակերտսն եհան ի գլուխ լերինն՝ եւ օրէնսդիր արա ամենայն աշխարհի նորոյս Իսրայէլի։ «Եւ համբարձեալ զձեռն օրհնեաց զնոսա»։ Երկնաստեղծ ձեռօքն ձեռնադրեաց զառաքեալսն. եւ յայնմ աւուր արար զնոսա կաթուղիկոսունս. վասն զի յառաջագոյն տուեալ էր նոցա զայլ աստիճանսն։ Դպիրք եղեն առաքեալքն՝ սպասաւորելով ժողովրդեանն։ Եւ ջահընկալք՝ յորժամ ասաց նոցա. «դուք էք լոյս աշխարհի»։ Եւ սարկաւագունք՝ օծանելով զհիւանդս. Եւ յառաջին արտօրէից պտղոյն տուել նոցա ուտել զոր քահանայքն ուտէին՝ զնոսա քահանայս։

Եւ յետ յարութեանն որ փչեաց ի նոսա զՀոգին Սուրբ՝ արար զնոսա եպիսպոպոսունս։ Եւ ի ձիթենեաց լեառն հանեալ զնոսա՝ արար զնոսա կաթուղիկոսունս եւ պատրիարգունս, զամենայն շնորհելով նոցա լիապէս։ Եւ յայտնի այս չորս վկայութեամբ։ Նախ՝ զձեռս յամբառնալոյն Քրիստոսի եւ յօրհնելոյն զնոսա։ Երկրորդ վկայ Ղուկաս որ ասէ թէ՝ «առաքեալքն դնելով զձեռն առնուին զՀոգին Սուրբ»։ Երրորդ վկայ՝ զի եւ յամենայն երկիր ուր եւ ընթացան առաքեալքն, ձեռնադրեցին եպիսկոպոսս եւ քահանայս։ Չորրորդ՝ զի աջովն իւրով օրհնեաց զնոսա. եւ ի մեր աջս ետ զօրութիւնս՝ զի զնոյն օրհնութիւն եւ աստիճան տացուք միմեանց։ Զի նախ զաստիճան տամք. եւ յետոյ Սուրբ մեռոնաւն օծանեմք։ Նոյնպէս եւ Տէր մեր նախ ամբարձեալ ձեռօք օրհնեաց զնոսա տալով զիշխանութիւնն. եւ յետոյ առաքեաց զՀոգին Սուրբ ի վերնատունն եւ էօծ զնոսա։ «Եւ եղեւ յօրհնելն նորա զնոսա, մեկնեցաւ ի նոցանէ եւ վերանայր յերկինս»։ Եւ վասն է՞ր նախ մեկնեցաւ ի նոցանէ՝ եւ ապա վերացաւ։ Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախ մեկնեցաւ՝ այսինքն հեռացաւ. զի մի կախիցին իբրեւ զմանուկ ի պարտնոցէն եւ ի հանդերձէն. որպէս Եղիսէէ ըմբռնեաց զմաշկեան Եղիայի, եւ պատառեաց յերկուս ծուէնս. վասն որոյ հեռացաւ ի նոցանէ եւ վերանայր յերկինս։ Երկրորդ՝ զի եւ մեք նախ մեկնիմք ի միմեանց՝ եւ ապա վերանամք. զի մահն մեկնէ եւ որոշէ ի միմեանց զհոգի եւ զմարմին եւ զսիրելիս եւ ապա վերանամք յերկինս։ Երրորդ՝ մեկնեցաւ յաշակերտացն, զի բացարձակ եւ յայտնի տեսցեն զվերանալն յերկինս. որպէս եւ ի գործսն ասէ թէ, «տեսանելով նոցա վերացաւ»։ Քանզի զյարութեան աւարտն տեսին նշանօք եւ խօսակցելով ընդ նոսա. եւ զսկիզբն ոչ եւս։ Եւ ի համբարձումն՝ զսկիզբն տեսին, եւ զաւարտն ոչ. զի ոչ զօրեն աչք տեսանել զբարձրութիւնս երկնից։ Այլ զվերանալն յերկինս հրեշտակք ասացին. որպէս Եղիա պատմեաց զվերանալն իւր Եղիսէի։ Եւ կրկին կերպիւ նման է վերանալն Եղիայի վերանալոյն Քրիստոսի։ Նախ՝ որպէս Եղիսէէ ետես զվերանալն վարդապետին իւրոյ զի մի ասիցեն թէ Եղաբէլ եսպան զնա. նոյնպէս եւ աշակերտքն տեսին զվերանալն՝ զի մի ասիցեն հրէայքն թէ ոչ յարեաւ ի մեռելոց Քրիստոս։ Երկրորդ՝ որպէս նշանքն ի ձեռն Եղիսէի հաւատրիմ վկայ եղեն վերանալոյն վարդապետին իւրոյ. որ խնդրեաց թէ «կրկին հոգի քո եղիցի իմ»։ Նոյնպէս նշանքն որ ի ձեռս առաքելոց եղեն՝ ճշմարտեցին զվերանալ Տեռան մերոյ. զի նորա հոգւովն եւ զօրութեամբն առնէին նշանս մեծամեծս։ Այլ այսու աննման էր. զի Եղիա շարժմամբ եւ հրեղէն կառօք եւ հրեղէն երիվարօք վերացաւ։ Նախզի՝ նա սոսկ մարդ էր, իւրովի վերանալ ոչ կարէր։ Երկրորդ՝ զի պատերազմ օդային այսոցդ գոյր առաջի նորա. որպէս եւ վասն Մովսիսեան մարմնոյն տային պատերազմ. զնոյն եւ ի վերանալն Եղիայի. վասն որոյ բազում զօրօք հեծելօք եւ հրեղէն կառօք եւ երիվարօք ապա կարաց՝ վերանալ։ Իսկ Յիսուս զի Աստուած էր՝ եւ կոխեալ էր զզօրութիւնս թշնամւոյն՝ ոչ եղեւ կարօտ հեծելոց. այլ իւրով զօրութեամբն եւ իշխանութեամբն վերացաւ յերկինս։ «Եւ ամպն կալաւ զնա յաչաց նոցա»։ Ոչ ի պէտս եկն ամպն. այլ վասն Զ պատճառի ամպով վերացաւ։ Նախզի՝ մարգարէութիւնն կատարեսցի Դաւթի։ «Ո՛ դնէ յամպս զգնացս իւր. եւ շրջի նա ի վերայ թեւոց հողմոց»։ Երկրորդ՝ զի ծածկեսցէ զնա յաչաց առաքելոցն. զի մի կարի պշնուցուն յերկինս։ Երրորդ՝ զի ցուցցէ թէ, նա է «որ հանէ զամպս ի ծագաց երկրէ». որ այժմ ամպով սպասաւորեցաւ։ Չորրորդ՝ զի աստուածային երեւմունքն ամպով լինին միշտ. որպէս ի Սինայ ամպով երեւեցաւ. եւ առ Յոբ յամպն եւ ի մէդն խօսէր։ Եւ Եղիայի ամպով երեւեցաւ. նոյնպէս եւ ի թաբօր։ Վասն որոյ եւ այսօր ամպով վերացաւ։ Հինգերորդ՝ զի լուսեղէն ամպով գալով է ի դատաստան. որպէս ասաց հրեշտակն։ «Սոյնպէս եւ եկեսցէ՝ զոր օրինակ տեսիք զնա երթալ յերկինս»։ Վեցերորդ՝ զի եւ արդարքն ամպով վերանան յերկրինս ի կատարածի օրն. որպէս ասէ առաքեալն. «ելցուք ամպով ընդառաջ Տեառն յօդս. եւ այնպէս յամենայն ժամ ընդ Տեառն լինիցիմք». վասն որոյ ի նոյն խորհուրդն Տէր մեր ամպով վերացաւ յերկինս։ «Եւ նոցա երկրպագեալ դարձան յԵրուսաղէմ ուրախութեամբ մեծաւ»։ Եղիսէէ տրտում էր ընդ վերանալ վարդապետին. վասն որոյ բուռն եհար զհանդերձէն. եւ պատառեաց յերկուս մասունս։ Սոքա ընդէ՞ր ուրախութեամբ դարձան։ Եւ այս վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ Եղիա մարդ էր բովանդակելի. որ ընդ վերանալն՝ ոչ լինէր ընդ աշակերտսն։ Իսկ Յիսուս զի Աստուած էր անվայրափակ. թեպէտ վերացաւ՝ միշտ էր ընդ նոսա ըստ խոստմանն իւրոյ թէ՝ «ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս մինչեւ ի կատարած աշխարհի». վասն այն ուրախ էին։ Երկրորդ ուրախացան՝ զի այնպիսի փառօք տեսին յարուցեալ եւ վերացեալ յերկինս զՏէրն. զոր հրէայքն նախատանօք ի խաչ հանին եւ սպանին։ Երրոդ ուրախ էին՝ զի ակնունէին գալստեան Սուրբ Հոգւոյն. զի ասաց՝ «թէ ես ոչ երթայց. մխիթարիչն ոչ եկեսցէ առ ձեզ. ապա եթէ երթամ, զմխիթարիչ Հոգին Սուրբ առաքեմ առ ձեզ. եւ նա ուսուսցէ եւ յիշեցուսցէ ձեզ . զամենայն»։

Չորրորդ՝ ուրախ էին վասն խոստմանն. զի ասաց՝ «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ առիս. եւ ուր եսն եմ, ենդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի»։ Յաղագս այս չորից պատճառացս՝ յորժամ ընդ արեւելս երկրպագեցին առաքեալքն Քրիստոսի, դարձան յԵրուսաղէմ մեծաւ ուրախութեամբ։ Զի երեկու արքն լուսաւորք հասին նախ առ նոսա եւ ասացին։ «Այս Յիսուս որ վերացաւ ի ձէնջ երկինս՝ սսոյնպէս եւ եկեսցէ» Աստուածութեամբն միացեալ ի մարմնի։ Զայս աւետիս լուեալ՝ ապա դարձան խնդութեամբ։ «Եւ էին հանապազ ի տաճարին. գովէին եւ օրհնէին զԱստուած։ Ի գործն ասէ թէ՝ «ելին ի վերանատունն ուր վանքն իսկ էին»։ Յայտ է՝ զի ի կերակրոյ եւ ի քնոյ ժամն ի վերնատունն երթային. եւ ի վարդապետութեան ժամն՝ ի տաճարն լինէին, գովէին զամենայն տնօրէնութեան խորհուրդն. ի ծննդենէն մինչեւ ի խաչն եւ ի յարութիւնն եւ ի համբարձումն։ Եւ օրհնէին զԱստուած հայր զառաքօղ որդւոյ. եւ զամենասուրբ Հոգին. որով լնուն արարածք ամենայն. եւ ինքնեանք ակնունէին գալստեան Նորա։ Այլեւ աստ գիտելի է՝ զի Տէրն բազում բանակօք հրեշտակաց վերացաւ, եւ Հոգւոց Սրբոց՝ որք ընդ նմա յարեան ի գերեզմանէն. եւ ընդ նմա էին զաւուրս քառասուն. նոքօք վերացաւ եւ էանց՝ ընդ ամենայն գերաշխարհիկ գասս անմարմնոցն։ Եւ ուղարկաւոր հրեշտակքն որք խորհրդածուքն էին տնօրէնութեանն՝ գոչէին առ վերինն դասսն որ է միջին քահանյապետութեանց առաջին դասն։ «Համբարձէք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր. եւ մտցէ թագաոր փառաց»։ Եւ նոքա ասէին. «ո՞վ է սա թագաւոր փառաց»։ Ըստ Եսայեայ՝ «իսկ այս ո՞վ էր որ դիմեալ գայ յԵդովմայ. կարմրութիւն ձորձոյ սորա ի Բոսորայ բուռն զօրութեամբ»։ Քանզի տեսին թանձր մարմնով մերձեցեալ ի հաստատութիւն երկնից երկրորդ աւուրն արարչութեան։ Եւ էանց ի կամարն երկնից եւ թանձրամած նիւթ ջրեղէն յարկին. եւ ոչ կարաց արգելուլ զաստուածախառն մարմինն։ Զի որպէս ի կուսէն ծնաւ անխախտելի մնացեալ կուսութեան. եւ վիմովն կնքելով յարեաւ. եւ գրօքն փակելովք եմուտ առ աշակերտսն։ Նոյնպէս էանց ընդ հաստատութիւնն եւ ընդ ջրեղէն կամարն եւ ընդ ամենայն երկինս. որպէս ասէ առաքեալն. «ել ի վերոյ քան զամենայն երկինս՝ զի լցցէ զամենայն»։ Վասն որոյ հիացեալ ոմանց հարցանէին զԳաբրիէլի եւ զՄիքայէլի դասսն՝ որք տեղեակք էին եւ սպասաւորք տնօրէնութեան փրկչին. ծննդեանն՝ մկրտութեանն՝ թաղմանն՝ յարութեանն՝ եւ համբարձմանն, սպասաւորելով։ Զնոսա հարցանէին. «ո՞վ է սա թագաւոր փառաց»։ Եւ նոքա տային պատասխանի թէ՝ իւրական է փառքն. եւ ոչ յայլմէ ստացեալ. եւ Տէր զօրաց երկնից. եւ հզօր զօրութեամբ։ Որ վանեաց զպատերազմ մարդկային մարմնովն որ տկարացաւն. եւ զօրացուցեալ աստուածութեամբն։ Եւ ապա լուեալ ի նոցանէ՝ տեսին զփառս աստուածութեան նորա։ Եւ խոնարհեալ երկրպագելով ընկալան միջին դասքն. եւ այնպէս ըստ կարգի վերինքն։ Յամենայն աւուր ընկալեալ ուրախութեամբ՝ տօն կատարէին. որպէս ասաց հրեշտակն որ ի չորրորդ դասուն էր ի պաշտպանութիւն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ. որ հարցեալ ի նմանէ զպատճառ յամելոյն . եւ նա պատասխանել եթէ՝ տօն մեծ էր իմոյ դասուն այսօր յերկինս։ Զի յինն օրս այս մինչ ի գալուստ Սուրբ Հոգւոյն առ ինն դասս հրեշտակացն ընկալեալ եղեւ. եւ հաստատեալ զնոսա եւ ուրախացուցեալ վասն փրկութեան մարդկան. եւ ի հրեշտակացն սկսեալ, մինչ ի յաթոռսն կատարեալ։ Ապա ի տասներորդումն աւուր յորժամ նստաւ ընդաջմէ հօր ի փառս աստուածութեան հանգուցեալ. զի շաբաթն հանգիստ լսի. զի յորում աւուր հանգեաւ Աստուած ի գործոց յաւուր շաբաթի որպէս ասէ գիրն. եւ ի նոյն օրն հանգեաւ ի գերեզմանի ի չարչարանաց իւրոց. եւ ի նոյն շաբաթի օրն՝ նստաւ ընդ աջմէ Հօր. եւ հանգաւ ի տնօրէնութեան գործոցն։ Իսկ ի կիրակէ աւուրն յերրորդ ժամուն՝ առեալ պարգեւ փոխանակ զՀոգին Սուրբ, առաքէ ի դասս առաքելոցն. եւ լցուցանէ զնոսա ամենայն պարգեւօք եւ շնորհօք Սուրբ Հոգւոյն։ Որում եւ մեք ակնունելով բազմաբաշխ պարգեւաց՝ եւ առատաձիր շնորհաց Հոգւոյն Սրբոյ՝ զի մխիթարեսցէ զմեզ ի բազմապատիկ տրտմութեանց կենցաղոյս. եւ լցուսցէ շնորհիւ ողորմութեան իւրոյ զհոգի զմարմին եւ զմիտս մեր. եւ առաջնորդեսցէ բարութեամբ Հոգւոյն սրբոյ ի բարի եւ յուղիղ նաւահանգիստն ... որում վայել է փառք իշխանութիւն եւ պատիւ ընդ Հօր Իւրում եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԽԶ. Նորին քարոզ երկրորդ ծաղկազարդին որ զկնի համբարձման կիրակէին. ի բանն Ղուկասու։ «Եղիցին գօտիք ձեր պնդեալ ընդ մէջս եւ ճրագունք վառեալք. եւ դուք նմանօղք մարդկան, որք ակն ունիցին Տեառն իւրեանց, թէ երբ դառնայցէ ի հարսանեաց. զի յորժամ գայցէ եւ բախիցէ, վաղվաղակի բանայցեն Նմա»։ Ղուկ. 15. 35։

Բազում ինչ ունի Եկեղեցի սուրբ յաւանդութենէ ընկալեալ. որպէս յարեւելս երկիր պագանելն յառաքելոցն։ Եւ զտօն վարդավառին ի հարցն։ Եւ զտօն աւետեաց՝ զոր Սրբոյն Գրիգորի ասեմք կարգեալ. զոր մեք առանձին կատարեմք։ Այսպէս եւ զայս տօնս հայաստան եկեղեցիս միայն կատարէ՝ յաւանդութենէ ունիմք, կարգելի ի մերոյ լուսաւորչէն. զոր երկրորդ գալուստ անուանեմք. զոր զկնի վերացման Տեառն երեք աւուրբ՝ ի չորրորդումն աւուրս մեծի մեծարեաք։ Եւ այսպիսի է խորհուրդն. յորժամ հիմն հաւատոյս հայաստանեայց սուրբն Գրիգոր՝ էր արգիլեալ ի վիրապին, եւ կայր կենդանի զօրութեամբն Աստուծոյ զամս հնգետասան, մխիթարեալ լինէր նա յոմանց երկնաւորաց զուարթնոց. որք հրամանաւ Աստուծոյ եկեալ կային նմա ի սպասաու. եւ գնային յերկրպագութիւնն եւ ի պաշտօնն Աստուծոյ. եւ փութով դառնային առ նա. եւ միշտ զայս առնէին։ Իսկ յերեկեան աւուրն՝ գնացեալ ըստ սովորութեան իւրեանց. եւ յամեցին զօրս զայս. եւ ի վաղիւն եկին դարձեալ։ Եւ նա հարցեալ զպատճառ յամելոյն. եւ նոքա ասեն. մեք ի դասուց իշխանութեանցն եմք քեզ ի սպաս եկեալ. եւ զօրն միաշաբաթուն որ ի մեր դասն կայաք՝ տօն մեծ էր մեր դասուն։ Քանզի յորժամ Տէրն զտնօրէնութիւնսն կատարեաց եւ համբարձաւ մարմնով՝ մի մի օր եկաց ի բոլոր դասս երկնաւորաց. եւ մխիթարեաց զնոսա իւր տեսլեամբն. որք ըստ աստուածութեանն չկարէին տեսանել։ Եւ որք ոչ գիտէին զխորհուրդ մարդեղութեանն՝ ուսոյց նոցա. եւ յամենեցուն պաշտեցաւ։ Եւ ի չորրորդ օրն ի չորրորդ դասսն իշխանութեանց եկաց՝ ուսկտի եւ մեք եմք։ Արդ՝ յամենայն ամի շրջագայութեան՝ զայս ինն օրս տօն կատրեն երկնաւրոքն մեծ հանդիսիւ եւ անճառ ցնծութեամբ։ Նախզի՝ տեսին եւ տեսանեն մարմնով զանտեսն ըստ Աստուածութեանն. եւ վայելեն ի տնօրէնութեանն խորհրդոյն եւ ուրախանան։ Երկրորդ՝ զի ուրախութիւն եղեւ երկնաւորացն յերկրինս վասն դարձի մարդկային բնութեանս. զի մարդասէրք են. եւ կամացն Աստուծոյ կատարօղք։ Երրորդ՝ զի եբարձ զամօթն նոցա՝ զոր վասն պատրանաց մարդոյն ստացան յազգակցէն իւրեանց սատանայէ։ Չորրորդ՝ զի ելից զտեղի անկելոցն՝ զպակասութիւն դասուցն որք անկան. քան զի անկեալ դասուցն դիւաց, մնացին ոմանք որք ոչ յանցեան ընդ դասին իւրեանց Սադաէլի եւ ոչ անկան յերկնից. այլ յիշխանութեանց դասն թուեցան. զի պակասեալն ի թիւ ոչ անկանի։ Հինգերորդ՝ զի ասեն վարդապետք թէ՝ յերկիւղի եւ ի կասկածի կային, թէ գուցէ եւ նոքա անկցին. մինչեւ Տէրն համբարձաւ եւ հաստատեաց զնոսա, եւ եբարձ զերկիւղն։ Վեցերորդ դարձեալ՝ անճառ խնդութիւն եղեւ ամենայն երկնաւորացն. զի լցաւ տասներորդ թիւ դասուց նոցա. որպէս յայտ է ի տասներորդ դրամէն. եւ ի հարիւրերորդ մոլորեալ ոչխարէն։ Զի ասեն վարդապետք եթէ, տասներորդ էր դասն նոցա. եւ մինն պակասեաց անկմամբն սատանայի. եւ զայն ելից Տէրն մարդկային բնութեամբն. տալով նոցա զտեղի անկելոցն հրեշտակաց։ Զոր օրինակ՝ եթէ ոք ի մեծամեծ զինուորաց թագաւորին ապստամբի եւ հալածի ի նմանէ, եւ զոք ի յաղքատաց փոխանակ նորա առեալ կացուցանէ ի պատիւ նորա, այս առաւել խոցոտէ զնա զհալածիլն։ Եւ այս է պատճառ նենգութեան սատանայի առ մարդս եւ անհաշտ թշնամութեան. զի հողեղէն բնութիւն մարդոյս ժառանգեաց զտեղի հրեղինացն։ Արդ վան այս քան պատճառացս՝ ուրախութիւն եղեւ հրեշտակացն յերկինս։ Եւ զայս ամենայն ուսուցին զուարթունքն սրբոյն Գրիգորի։ Եւ նա լուեալ փառաւորեաց զԱստուած. եւ յորժամ ել ի վիրպէն, կարգեաց զայս տօնս յեկեղեցիս հայաստանեայց տօնել յաւիտեան։ Յայս միտս երկրորդ գալուստ անուանեմք։ Նախ զի՝ ի գալն առ մեզ Բանին Աստուծոյ, հրեշտակք իջեալք ընդ մեզ տօնակից լինէին. որպէս ի ծննդեանն փառք ի բրաձունս երգէին. եւ զյարութիւնն աւետարանին. եւ ի համբարձմանն մխիթարէին զառաքեալսն. զի գոյր հնար նոցա անմարմին բնութեամբ իջանել առ մեզ։ Եւ մեք ըստ կարգի մերում յերկրի տօնակից լինիմք նոցա. զի ոչ կարեմք տեղեաւ յերկինս ելանել թանձր եւ ծանր մարմնով. վասն որոյ մտօք եւ պաշտմամբ կցորդիմք նոցա։ Եւ մանաւանդ իշխանութեանց դասուց՝ որք այսօր տօն է նոցա. մեք տօնակից լիցուք նոցա. զի երախտաւոր են ազգիս մերոյ ի վեհագոյն դասէն ի սպաս եկեալ սրբոյն Գրիգորի։ Եւ երկրորդ՝ զի կարգ աւետարանացն եկին հասին այսօր ի պատմութիւնն աւուրն առաջին գալստեան ծաղկազարդին. զնոյն երգ եւ պաշտօն ունելով տասամբ համեմատութեամբ։ Նախզի՝ այն յեօթներորդ կիրակէին էր աղուհացիցն. եւ սա յեօթներորդ կիրակէինս ինանցն։ Երկրորդ՝ զի այն պահք մարմնոյ եւ ուրախութիւն հոգւոյ. եւ այս ուրախութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Երրորդ՝ այն զգալն առ մեզ յերկրաւորս Երուսաղէմ յիշէ. եւ այս զգալն առ հրեշտակս ի վերինն Երուսաղէմ յիշատակէ։ Չորրորդ՝ յայնմ աւուր զբարերութիւնն առ մեզ արար. եւ յայսմ աւուր՝ զդասս հրեշտակաց բարերարեաց յերկինս։ Հինգերորդ՝ յայնմ աւուր տեսաք մեք զնա նոր թագաւոր եկեալ. եւ յայսմ աւուր տեսին զնա նոր թագաւոր փառաց։ Վեցերորդ՝ անդ ի վերայ նորա յաւանակի նստեալ. եւ աստ ի վերայ նոր քերովբէական աթոռոյ ելեալ։ Եօթներորդ՝ անդ նոր երգով որդի Դաւիթ փառաւորէին. եւ աստ պաշտմամբ Որդի Աստուծոյ եւ Տէր զօրութօեանց երկրպագեալ։ Ութներորդ՝ անդ ծերք եւ տղայք ընդառաջ ելեալք ի միասին փառաւորէին. եւ աստ ծերք եւ տեղեակք տնօրէնութեանն՝ եւ մանկունք ուսեալք ի նոցանէ, ի միասին փառաւորէին։ Իններորդ՝ անդ ոստ արմաւենեաց եւ ծաղկեալ ձիթենեաց նուիրէին. եւ աստ ի բարձունս երկրնից խոնարհեալ՝ զմշտագեղ զուարճութիւնն իւրեանց մատուցանէին։ Տասներորդ՝ անդ բազում ժողովրդօք եւ Ովսաննայ երգովք եմուտ ի քաղաքն սուրբ. եւ աստ բիւրաւոր բանակօք հրեշտակաց՝ եւ հոգւոց ընտրելոց մարդկան եմուտ յերկնային քաղաքն սուրբ, եւ ի տաճարն Աստուծոյ իմանալի Ովսաննայիւք բարեբանեալ։ Վասն որոյ կոչի այսօր երկրորդ գալուստ եւ ծաղկազարդ կրկին։ Երրորդ պատճառ՝ կոչի այսէր երկրորդ գալուս. զի այլ կիրակէ ոչ է անցեալ ի վեայ համբարձմանն. այս է առաջինն որ եկն ընդ աշակերտսն. թէպէտ ոչ մարմնով, այլ հոգւով եւ զօրութեամբ որպէս խոստացաւ. «ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս կենաց ձերոց»։ Արդ՝ որպէս յայլ կիրակէսն յետ յարութեանն երեւէր մարմնով ընդ նոսա լինելով. այժմ ընդ նոսա եկն աներեւոյթ աստուածութեամբն. վասն որոյ երկրորդ գալուստ կոչի։ Եւ որպէս այն որ ասեմք նոր կիրակէ եւ կրկնազատիկ. զի այլ կիրակէ ոչ է միջեալ. նոյնպէս եւ այս կրկին գալուստ. զի այլ կիրակէ ոչ է անցեալ ի համբարձմանէն։ Չորրորդ պատճառ՝ ասի կրկին գալուստ. զի այս զերկրորդ գալուստեանն Քրիստոսի տպաւորէ զխորհուրդ. որ յետ համբարձմանն Քրիստոսի ի յեօթներորդ կիրակէս ի յերկինս մտնելոյն տօնեմք։ Նմանապէս եւ երկրորդ գալուստն Քրիստոսի լինելոց է յեօթներորդ գալուս վախճանի. յորում իջանէ յերկիր եւ դատէ արդար իրաւամբք։ Դատապարտէ զմեղաւորս եւ զմեղսասէրս եւ զսատանայ՝ որ պատճառ է չարաց, եւ կործանէ ի դժոխս։ Եւ զարժանաւորս իւր առեալ հանէ լուսափայլ ամպօք ի վերինն Երուսաղէմ. որոյ այսօր պատկեր է կերպարան. վասն որոյ երկրորդ գալուստ է անունն . եւ յայս միտս զգուշացուցանէ Տէրն ասելով։ «Եղիցին գօտիք ձեր պնդեալ ընդ մէջ»։ Գօտի ընդ մէջ ածեալ մարմնական՝ չորս իմն նշանակութիւնն ունի։ Նախ ցուցանէ զարիութիւնն. վասն այն արանց է գօտին եւ ոչ կանանց. զոր է կապեն արք ընդ մէջ. եւ ընթանան ի ճանապարհս. ի վաստակս գործոց. կամ ի պատերազմ. որ նշանակէ զարիութիւնն ի մեզ բերել ի ճանապարհ կենցաղոյս. եւ արիանալ ի վաստակս եւ ի գործս բարիս. եւ պնդակազմ արիութեամբ պատերազմիլ ընդ թշնամւոյն սատանայի. որպէս ասէր Աստուած առ Յոբ. «պնդեա իբրեւ այր զմէջ քո. հարցից զքեզ եւ տուր ինձ պատասխանի»։ Երկրորդ՝ նշանակէ զսպել զցանկութիւն մարմնոյն եւ կապել. նոյնպէս եւ զբարկութիւնն. վասն որոյ ոմանք ի վերայ սրտին ունին զգօտին . որպէս եւ Տէր մեր ունէր զգօտին առ լանջօք սրտին. յայնմանէ բազում ուսան կապեալ զգօտին ի վերայ կրծիցն առ ի համոզեալ զսրտմտութիւնն. զի բարկութիւնն ի սրտէն գայ յառաջ։ Եւ ոմանք կապեն ի մէջն ի վերայ երիկամացն, ի նշանակ ողջախոհութեանցն։ Երրորդ գործ է գօտոյն՝ որ զհանդերձն ի յինքն ամփոփէ եւ պնդէ. նշանակէ ի մեզ անփոփել զառաքինութիւնս. զպահս՝ զաղօթս՝ զողորմութիւնս եւ զայլսն. այսինքն, ի մեզ անփոփել եւ ծածկել. եւ ոչ ի փառս մարդկան յայտնել եւ տարածել։ Չորրորդ՝ գործ է գօտոյն պնդել. եւ զոր ի ծոցն ունի պահէ. ցուցանէ զոր ի ծոց մեր ունիմք, այսինքն ի հոգիս զհաւատս զյոյս եւ զսէրն առ Աստուած՝ ամուր պահել եւ ոչ կորուսանել։ Հաւատովն միշտ տեսանել զԱստուած առաջի մեր եւ ընդ աջմէ մեր. եւ ոչ սասանիլ ի մի չարաց. որպէս Դաւիթ ասէ. «տեսանէի զՏէր առաջի իմ յամենայն ժամ. զի է ընդաջմէ իմմէ զի մի սասանեցայց»։ Եւ յուսովն ակն ունիլ եւ սպասել ողորմութեան նորա . եւ զերծանիլ ի տանջանաց դժոխոց։ Եւ սիրովն կապիլ անքակելի միութեամբն ի սէրն Աստուծոյ. եւ զամենայն չարչարանս վասն նորա ոչ ինչ համարիլ. որպէս ասէ առաքեալն։ «Ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւն, թէ անձկութիւն. ոչ կեանս. եւ ոչ հանդերձեալն, եւ այլն»։ Զայս նշանակէ գօտի ընդ մէջ ածելն։ Իսկ կրկին կապ որ ի ծայր գօտոյն նմանապէս եւ չորս իմն նշանակութիւնն ունի։ Նախ նշանակէ զմարդկային եւ զաստուածային առաքինութիւնս ընդ միմեանս յեռեալ եւ կապեալ։ Երկրորդ՝ զսէրն Աստուծոյ եւ զսէր ընկերին առ միմեանս ամրացեալ։ Երրորդ զմիաբանութին եւ զսէր հոգւոյս եւ մարմնոյս՝ ի հանազանդութիւնն Աստուծոյ հետեւեցուցանել։ Չորրորդ՝ զերկիւղն Աստուծոյ եւ զամօթ մարդկան՝ կապ եւ արգել դնել չարի։ «Զի երկիւղիւ Տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ ասէ իմաստունն»։ Զի զահ ի սրտի պահելն՝ եւ զամօթ առ երեսս ունելն՝ յամենայն մեղաց ազատեն զ մարդն։ Վասն ասէ Տէրն. «Եղիցին գօտին ձեր պնդեալ ընդ մէջ եւ ճրագունք վառեալ»։ Ոչ մի ճրագ, այլ ճրագունք ասէ որ բազում ցուցանէ։ Զի չորս են իմանալի եւ հոգեւոր ճրագ մարդկան։ Նախ՝ ճրագ են օրէնքն եւ պատուրիրնն Աստուծոյ. եթէ հին, եւ եթէ նոր օրէնս։ Զի զխաւար մեղաց փարատեն. եւ ի լոյս կենաց առաջնորդեն միշտ. որպէս ասէ իմաստունն. «ճրագ է պատուիրան օրինացն . լոյս եւ ճանապարհ կենաց»։ Եւ Դաւիթ՝ «ճրագ են բանք քո ոտից իմոց. եւ լոյս տան շաւղաց իմոց»։ Ոտք զմիստն անուանէ. եւ շաւիղ զընթացս գործոց. զորս օրէնքն լուսաւորէ։ Երկրորդ՝ ճրագ է եւ լոյս բանական միտքս մեր՝ եւ իմաստութիւնն զոր ոտանամք։ Վասն մտացն ասէ Տէրն։ «Ճրագ մարմնոյ ակն է. եթէ ակն քո առատ է, ամենայն մարմինդ լուսաւոր է եւ այլն»։ Եւ վասն իմաստութեան լուսոյն ասէ իմաստունն։ «Լուսաւոր եւ անթառամ է իմաստութիւնն. եւ յայտի սիրողոցն զնա»։ Երրորդ՝ ճրագ է լոյս հաւատոյն զոր ունիմք առ Աստուած. եւ յԱստուծոյ ծագել ի մեզ. որպէս ասէր առաքելոցն «դուք էք լոյս աշխարհի». որ հաւատով լուսաւորէք զմարդիկ։ Եւ զինքենէ ասէր. «ես լոյս աշխարհս եկի. որ ոք հաւատասցէ յիս՝ ի խաւարի մի մնասցէ»։ Չորրորդ՝ ճրագ է եւ լոյս բարի գործն առաքինութեան. ըստ այնմ, «այնպէս լուսաւորսցի լոյս ձեր առաջի մարդկան, եւ այլն»։ Արդ՝ սոքա չորեքինս են լոյս եւ ճրագ. այսինքն, օրէնքն Աստուծոյ. եւ իմաստութիւնն . եւ հաւատն. եւ բարի գործն. վասն այն ասէ։ «Եղիցին ճրագունք ձեր վառեալ միշտ եւ ագանց շիջանելոյ»։ Եւ գիտելի է՝ զի չորս իրօք շիջանի ճրագն։ Նախ՝ թէ պակասի իւղն. նոյնպէս թէ պակասի ի զողորմութեան եւ գթութեան, թէ հոգեւոր եւ թէ մարամնաւոր, շրջանի լապտեր եւ ճրագ հոգւոց մերոց. որպէս յիմար կուսանացն շիջան լապտերք ի պակասիլոյ ողորոմութեան իւղոյն։ Երկրոդ՝ շիջանի ճրագն ի հողմոյ. նոյնպէս եւ ճրագ հոգւոյս մերոյ հողմով փորձանաց. կամ ի սատանայէ, կամ ի չար մարդկան բանից, կամ իչար մտածութեան մերոյ. վասն որոյ զգուշանալ պարտ է մեզ յարյսցանէ։ Երրորդ՝ շիջանի ճրագն ի թանձր հողոյ արկանելոյ. նոյնպէս զճրագ իմաստութեանս մերոյ շիջուցանէ ծուլութին մարմնոյ եւ հեղգութիւն. որպէս այն որ զքանքար շնորհացն ծրարեաց ի վարշամակն ծուլութեան։ եւ ծառայ վատ կոչեցաւ։ Չորրորդ՝ շիջանի ճրագ ի ջրոյ. նոյնպէս հեշտ ցանկութին բղջախոհութեան՝ շիջուցանէ զճրագ մտաց մերոց եւ հաւատոց. եւ կորուսանէ զբանական մասն մտաց մերոց. եւ ննջէ այնու ի խաւարի. վասն որոյ աղաչէ մարգարէն։ «Դու լուսաւոր առնես զճրագ իմ Տէր Աստուած իմ՝ լոյս արա ինձ ի խաւարի»։ Եւ յայլ ուր ասէ. «լոյս տուր Տէր աչաց իմոց. զի մի երբէք ննջեցից ի մահ»։ Վասն այն զգուշացուցանէ Տէրն զհաւատցեալս իւր։ «Եղիցի գօտիք ձեր պնդեալ. եւ ճրագունք վառեալ. եւ դուք նմանօղք մարդկան»։ Զհրեշտակս անուանէ մարդիկ վասն բանականութեան զի մարդ անունն՝ զբանական նշանակէ. եւ են հրեշտակք առաւել բանական եւ իմացական։ Դարձեալ մարդն պատկեր է Աստուծոյ. եւ անդրադարձութեամբ մարդն դրամ կոչի որ է պատկեր թագաւորի. եւ նոքա են պատկեր եւ սպասաւոր երկնաւոր թագաւորին։ Արդ՝ հոգեղէք թէպէտ ոչ ամենեքեան, այլ ներքին քահանայապիտութիւնքն՝ պետաց եւ հրեշտաապետաց եւ հրեշտակաց՝ գիտէին զտնօրէնութիւն մարդեղութեանն Աստուծոյ. զի պասաւորոք էին նոքա փրկագործ խորհրդոյն Քրիստոսի . եւ ակնունէին ելիցն լրման տնօրէնութեանց թէ, «ե՞րբ դառնայցէ ի հարսանեաց». եւ հանգչի մարմնով առ նոսա եւ ուսուցանէ զնոսա։ Եւ ո՞ր է հարսանիսն կամ ե՞րբ լինի։ Ասեմք եթէ փեսայն Քրիստոս է. եւ եկեղեցի սուրբ եւ հաւատացեալ ժողովուրդք՝ հարսն . որպէս ասէ. «որ ուի հարսն նա է փեսայ»։ Եւ ինքն ասէր. «հայր արար հարսանիս որդւոյ իւրոյ»։ Արդ՝ կրկին է հարսանիսն։ Առաջին է՝ որ Բանն Աստուած վասն մարդասիրութեան իւրոյ եւ ողորմութեան մարդ եղեւ, առեալ զմեր բնութիւնս միաւորեաց ընդ իւր աստուածութեանն։ Եւ նախ ի յերկրի ետ հարսանիս եւ ուրախացոյց զմարդկային բնութիւնս. որ ի տրտմութենէ ազատեաց. եւ յանիծիցն փրկեաց. եւ կերակուր զմարմին եւ զարիւն իր պարգեւեաց. եւ չարչարանօքն իւրով զմահ եւ զչարչարանս եւ զարտասուս մեր եբարձ յամենայն աչաց. զի տրտմութիւն եւ տխրութիւն ոչ ինչ է ի հարսանինսն։ Ապա եւ Տէրն զխաչն՝ ուրախութիւն եւ փառս իւր կոչէր. որպէս յայտ է յաւետարանէն Յօհաննու։ «Չեւ էր հոգի. քանզի Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ». այսինքն ի խաչ ելեալ։ Եւ ի յերգսն ասէ. «ելէք տեսէք դստերք Երուսաղէմի զպսակն՝ որով պսակեաց զնա մայր իւր յաւուր փեսայութեան իւրոյ եւ ուրախութեան սրտի»։ Այսպէս ուրախ էր Տէր մեր ի փրկութիւն մարդկան՝ որ զչարչարանսն իւր պսակ եւ հանգիստ անուանէր։ Նմանապէս եւ նոքա որդիքն լուսոյ դասք երկնաւոր զօրացն՝ որպէե աստուածասէրք են՝ նոյնպէս եւ մարդասէրք։ Եւ նոքա ուրախ լինէին ընդ փրկութիւն աշխարհի. որպէս ինքն որ ստեղծ զնոսա ասաց. «ուրախութիւն է յերկինս վասն միոյ մեղաւորի որ ապաշխարէ»։ Ապա քանի՞ ուրախութիւն է ընդ փրկութիւն բոլոր աշխարհի եւ մարդկայինս ազգի։ Այս առաջին հարսանիսն է՝ զոր արար մարդկայինս ազգի, եւ յերկրի ուրախացոյց զմեզ. եւ հրեշտակք ուրախակից եղեն մեզ։ Եւ այսպիսի հարսանեաց ակնունէին հրեշտակք. զի ելցէ առ նոսա փեսայն մարմնապէս. եւ ուրախացուսցէ զնոսա լիապէս։ Զի որպէս ի յերկրի արար հարսանիս եւ ուրախացոյց զմարդիկ. նոյնպէս եւ յերկինս արասցէ եւ ուրախացուսցէ զհրեշտակս։ Վասն այսպիսի հրասանեացս մնային գերաշխարհիկքն։ Եւ յորժամ բախեցին զդրունս երկնից՝ վաղվաղակի բացին նոցա։ Եւ ո՞րք էին բախօղքն. եւ ո՞րք էին բացօղքն։ Բախօղքն էին ներքին դասք քահանայապետիցն բիւրաւոր բանակքն որք եկեալ էին եւ ընդ նմա էին ի սպասաւորութիւն։ Եւ ի համբառնալն ասէին։ «Համբարձէք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր. եւ մտցէ թագաւորր փառաց»։ Յայնժամ վաղվաղակի բացին միջին եւ վերին քահանայապետութիւնքն. եւ ընկալան սիրով եւ անճառելի խնդութեամբ զթագաւորն փառաց. թէպէտ ոմանք տարակուսէին յինքեանս ասելով. «ո՞վ է սա թագաւոր փառաց»։ Եւ այլք զհարցուածս առաջի դնէին։ «Իսկ այս ո՞վ էր որ դիմեալ յերկրէ. կարմրացեալ հանդերձիւ իբրեւ զհնձանահարի»։ Այլ արգելուլ ոչ ոք ախորժէր՝ ոչ ոք կարէր. զի ինքնիշխանութեամբ եւ բուռն զօրութեամբ մտանէր։ Այլ զայս հարցանէին՝ զբազմապատիկ իմաստութիւնն Աստուծոյ։ Եւ յորժամ լուան ի նմանէ։ «Ես եմ որ խօսիմ զարդարութիւն. եւ հնձան հարի միայն»։ Ուսան վերինքն զխորհուրդ մարդեղութեան եւ փրկութեան մարդկան։ Առ իւրեանս ընդունէին. տօն կատարելով որպէս ի հարսանիս։ Եւ զի՞նչ է տօն նոցա եւ ուրախութիւնն։ Ասէ աստուածաբանն եթէ՝ նոցա է սեփհական տօնելն. այսինքն, տեսանելն զԱստուած եւ փառաւորելն. եւ ի նմանէ պայծառանալն եւ լուսափայլիլն։ Վասն որոյ հրամայէ Տէրն նոցա նմանօղ լինիլ։ Պնդեալ զմէջս ողջախոհութեան գօտովն. եւ զսպել յերկրաւոր ցանկութեանց մարմնոյս. եւ զճրագ ողորմութեանն անշէջ եւ վառ պահել. եւ ակն ունի մտից առագաստի փեսային ընդ իմաստուն կուսանացն։ Այս է առաջին հարսանիս Տեառն մերոյ՝ որ մարդեղութեամբն իւրով արար յերկրի հարսանիս մարդկան երկրաւորաց. եւ համբարձեալ յերկինս արար հարսանիս եւ ուրախութիւն երկրաւորացն։ Իսկ երկրորդ հարսանիսն է՝ յերկրորդումն գալստեան, յորժամ փեսայն Քրիստոսի ի ջանէ յերկնից. եւ գոչմամբ փողոյն յարուցանէ զամենայն տիեզերս. եւ կոչէ ի հարսանիսն. յորում միաւորեսցի փեսայն Քրիստոսի անախտ միաւորութեամբ ընդ հարսին եկեղեցւոյ որք են հագիք հաւատացելոց. եւ տարցէ զամենեսեան յառագաստն երկնաւոր անճառ խնդութեամբ եւ մշտաւէտ ուրախութեամբ ի կեանս անմահութեան։ Զի զայնմ հարսանեաց վկայէ իմաստուն կուսանաց մտանելն, եւ յիմարացն արտաքս ելանելն։ Եւ այս է մեծատունն՝ «որ արար հարսանիս որդւոյ իւրոյ. եւ եկն հայիլ զբազմականօքն. եւ զայն որ ոչ էր զ գեցեալ հանդերձ հարսանեաց, առաքեաց ի խաւարն արատաքին»։ Արդ՝ այժմ հարսին եկեղեցւոյ նշան դնի հաւատոյն դաւանութիւնն որպէս ոսկի մատանի եւ ապարանջան, եւ գինտ. զի անապական է հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն մեր առ Քրիստոս. եւ սրբութիւն մկրտութեան աւազանին. եւ զարդարի զանազան զգեստուք առաքինութեանն։ Իսկ մահն կոչումն է ի հերսանիսն. զի արժանաւոր հոգիքն ուրախանան անդ գնալ եւ տեսանել զփեսայն իւրեանց զՔրիստոս։ Իսկ յետ յարութեանն՝ պսակն է եւ միաւորութիւնն հարսին ընդ փեսային Քրիստոսի. եւ ուրախութիւնն անճառ եւ ցնծութիւնն անպատում։ Վասն այնորիկ եւ մեք «ակնկալցուք յայտնութեան մեծին Աստուծոյ եւ փրկչին Յիսուս Քրիստոսի». եւ ի միւսանգամ գալստեանն՝ յորժամ բախէ հրեշտակապետն փողով զդրունս գերեզմանաց մերոց, վաղվաղակի յարուցեալ ի մահահանգիստ քնոյն, «ամպօք յափշտակիմք ընդառաջ Տեառն յօդս. եւ այնպէս յամենայն ժամ ընդ Տեառն լինիմք»։ Այսպէս պարտ է մեզ ակնունելով նմանիլ մարդկան հրեշտակաց, թէ ե՞րբ դառնայ Տէր ի հարսանեաց ուրախութեանց որ այժմ յերկինս է։ Զի յայնժամ ու հասարակ մարդկան լիցի ուրախութիւն եւ ցնծութիւն։ Բայց մեք դասք երկրաւորացս՝ յամենայն վերջին եմք ի թուոյն նոցա եւ ի բարձրութեանց, եւ ի գործոյ լուսաւորութեանցն։ Զի ինն դասք են նոքա, եւ ամենայն դասք՝ երկոտասան գունդ. զոր առաքեալն նահապետութիւնս անունէ. եւ ամենայն գունդ՝ հազարք հազարաց՝ եւ բիւրք բիւրուց անթուելի մեզ, եւ ինքեանց միայն գիտելի եւ արարչին իւրեանց. բարձր քան զիրեար որպէս երկինք քան զերկիր։

Վասն որոյ՝ եօթն երկինք ասէ երինոս զդասս հրեշտակաց առհասարակ, եւ պայծառ քան զմիմեանս. որպէս արեգակն քան զաստղ եւ քան զճրագ։ Եւ զօրագոյն են քան զիրեարս. որպէս հրեշտակք քան զմարդիկ. որպէս Դաւիթ ասէ. «հզօրք զօրութեամբ որք առնեն զկամս նորա»։ Եւ մի դաս ի նոցանէ՝ շատ է քան զմարդկային բնութիւնս։ Եւ են կարգաւորութիւն դասուց նոցա անտի ի խոնարհ։ Առաջինն՝ աթոռք՝ քերովբէք՝ սերովբէք՝ ի մի քահանայապետութիւն. անընդմիջաբար լուսաւորեալք յամենասուրբ Երրորդութենէն եւ ի մի աստուածութենէն։ Եւ յետ նոցա՝ միջին քահանայապետութիւք. որք են տէրութիւնք՝ զօրութիւնք՝ եւ իշխանութիւնք։ Եւ յետ նոցա վերջին քահանայապետութիւնք. պետք՝ հրեշտակապետք՝ եւ հրեշտակք։ Եւ այսպէս յերիս երրեակս կարգապետութեամբ են դասաւորեալք ի փառս ամենասուրբ Երրորդութեանն։ Որոց առաջինն անընդմիջաբար առեալ յԱստուծոյ, բաշխէ երկրորդիցն. եւ երկրորդիքն՝ երրորդ դասուցն. եւ նոքա ի մեզ անցուցանեն զամենայն շնորհս Աստուծոյ եւ զգիտութիւն եւ զխնամակալոութիւն։ Նախ ի մարդիկ՝ որք են բանական բնութիւնք եւ նմանօղք նոցա. եւ ապա յանասունս. եւ ապա ի տունկս. եւ ապա յանշունչ տարերս։ Եւ այնպէս կան եւ մնան վերջինքն ի ձեռս առաջնոցն վայելեալ ի խնամս Արարչին օրհնելոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԽԷ. Նորին քարոզ վասն գալստեան Սուրբ Հոգւոյն. ի բանն Դաւթի։ «Ի գումարել երկնաւորին զթագաւորս ի վերայ նորա՝ ձիւնասցին» Սաղ. 67. 15։

Ապաւինեալք ի Հոգին Սուրբ Աստուած բարի ուղիղ եւ առաջնորդական՝ զի բարութեամբն իւրով ուղղեալ առաջնորդեսցէ զմեզ յերկիր ուղիղ։ Այն որ առաջնորդեաց ի Պաղեստին Իսրայէլի։ Եւ առաքելոցն ընդ ոլորտս տիեզեարցն։ Նա որ ի հովուաց եւ ի ձկնորսաց մարգարէ եւ քարոզս հրաշագործէ։ Որ բաժանէ զլեզուս, եւ դարձեալ միաւորէ եւ վերստին նորոգէ։ «Որ խլից լսել տայ եւ համերց խօսիլ»։ Զանմիտս իմաստուն՝ եւ զտղայս հաստատուն եւ գերաշխարհիկ կազմեալ յօրինէ։ «Նոյն Տէր Տէր տայ ինձ լեզու խրատու». զի խօսեցայց զբանս ի ժամու։ Եւ ձեզ ունկն սրտի լսելոյ՝ յարդիւնս գործոց պտղաբերելոյ։ Մտադիւր լինիլ առաջարկեալ մարգարէական բանիս որ ասէ։ «Ի գումարել երկնաւորին զթագաւորս ի վերայ նորա՝ ձիւնասցին ի սաղմօն»։ Եւ յառաջ քան զ մտանել ի բանիս տեսութիւն՝ երիս իրս քննեցուք։ Նախ՝ վասն աւուրս յիսներեկի։ Երկրորդ՝ վասն Դ ժամու պարգեւի։ Երրորդ՝ զպատկեր աւուրս կիրակէի։ Եւ յառաջ ասելի է վասն յիսներորդ աւուրս։ Նախզի՝ յիսուն օր է ի յարութենէն Քրիստոսի, որ է եօթնիցս եօթն. եւ մին աւելի։ Զոր աստուածաբանն Գրիգոր՝ բազում բան առնու եօթանցն վկայութիւն։ Որ է եօթն դար կենցաղոյս. եւ ութներորդն է աներեկ օր հենդերձելոյն. որ մի եւ անքակտելի. միաբուն եւ աներեկ ի լրումն միոյ աշխարհին. որ եղեւ պատուիչ գալստեանն Սուրբ Հոգւոյն։ Երկրորդ դարձեալ՝ յիսուն օրն է եօթն շաբաթ. եւ ի սմա էջ Հոգին Սուրբ. որ նշանակէ զեօթնարփեան շնորհս Սուրբ Հոգւոյն՝ որ տուաւ առաքելոցն։ «Հոգի իմաստութեան. գիտութեան. զօրութեան. հանճարոյ. խորհրդոյ. երկւղի. եւ աստուածապաշտութեան»։ Երրորդ դարձեալ՝ յետ եօթն շաբաթու տուաւ Հոգիս Սուրբ. զի ցուցցէ թէ , նա է կատարիչ եօթն խորհրդոյ եկեղեցւոյ ի ձեռս քահանայից. որպէս յորժամ ի ձեռս առաքելոցն. այսինքն է, մկրտութիւնն՝ դրոշմն՝ հաղորդութիւնն՝ խոստովանութիւնն՝ օծումն՝ կարգ քահանայութեանն, եւ պսակն։ Եւ սոքա ամենեքեան՝ Հոգւովն Սրբով ներգործին յեկեղեցիս։ Չորրորդ դարձեալ՝ յետ եօթն շաբաթու էջ Հոգին Սուրբ. որ նշանակէ զեօթն մահացու մեղսն. որք են է ի մեզ՝ ոչ կարեմք ընդունիլ զՀոգին Սուրբ։ Եւ ո՞ր էր մեղք մահացու՝ այսինքն, հպարտութիւնն. նախանձն. բարկութիւնն. ծուլութիւնն. ագահութիւնն. որկորստութիւնն . եւ բղջախոհ ցանկութիւնն։ Եւ սոքա են խորհուրդ պղծութեան ի դիւական հոգւոյն ի մեզ ընկեալեալ։ Եւ են սոքա հակառակ Հոգւոյն Սրբութեան. «զի Հոգին Սուրբ փախչի ի նենգութենէ եւ յանմիտ խորհրդոց ասէ Սողոմօն»։ Վասն այն որքան խաւար խորհուրդքս այս են ի մեզ, ոչ իջանէ լոյս շնորհաց Հոգւոյն Սրբոյ։ Հինգերորդ դարձեալ՝ յիսուն թիւն է յոբելեան ամ եւ ազատարար. որ նշանակէ թէ՝ յետ յարութեանն Քրիստոսի որ ետ մեզ յարութիւն եւ անմահութիւն, էջ Հոգին Սուրբ ի դասս առաքելոցն. եւ ետ մեզ թողութիւն մեղաց եւ զանազան պարգեւս. որպէս ասէ առաքեալն. «ոչ առաք զհոգին ծառայութեան միւսանգամ յերկիւղ, այլ զհոգին որդէգրութեան եւ ազատութեան»։ Վեցերորդ դարձեալ՝ յիսուն թիւն հանգ տասն է. զի ասորիք եւ յոյնք՝ պենտէկոստ կոչեն. որ է հինգ տասն. նշանակէ ի մեզ զհինգ զատիկն որով ուրախացեալ տօնեմք եւ ընդունիմք շնորհս։ Առաջին զատիկն է բաղարջակերն հին՝ զոր կատարեաց Տէրն ի վերնատանն յաւուր հինգ շաբաթոջն. լուաց զոտս աշակերտացն. եւ աւանդեաց զխորհուրդ մարմնոյ եւ արեանն Սուրբ։ Երկրորդ զատիկ է յարութիւնն Քրիստսի. որ յարեաւ ի մեռելոց. եւ յարոյց զմեզ ընդ ինքեան։ Երրորդ զատիկ է նոր կիրակէն. զոր կրկին զատիկ կոչեմք. որ երեւեցաւ աշակերտացն դրօքն փակելօք, եւ ուրախացոյց զնոսա։ Չորրորդ զատիկ է համբարձումն առ հայր ցնծութեամբ եւ ձայնիւ փողով. որով ուրախացան երկնային դասքն։ Հինգերորդ զատիկ է հոգւոյն սրբոյն իջումն ի վերնատունն. որով ուրախացան առաքեալքն եւ զմայլեցան ի Հոգւոյն Սրբոյ։ Զայսոսիկ նշանակէ պենտէկոսկտն՝ որ է հինգ տասն եւ յիսներեկ թիւ։ Զի մեք ի ձեռն հինգ զատիկ՝ հինգ զգայութեամբ ուրախանամք. եւ նորոգիմք տասն զգայարանօք հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ ազատիմք ի մեղաց ընկալեալք զհոգին Սուրբ Աստուած։ Եօթներորդ դարձեալ՝ ի յայս միտս Տէրն յետ քառասուն աւուրն համբարձաւ. եւ յինն օր ի յինն դասս հրեշտակաց պատուեալ եւ պաշտեցեալ. եւ ապա ի տասներորդումն աւուր նսաւ ընդաջմէ ծնողին։ Եւ ապա առաքէ զխոստացեալ պարգեւն ի դասս առաքելոց։ Զի ծարաւեսցին եւ զգուշասցին. եւ կարօտութեամբ ընկալցին զՀոգին Սուրբ. եւ նովաւ առաջնորդեսցին յաւետարանն եւ յերկիր ուղիղ . որպէս ասէ Դաւիթ. «հոգի քո բարի առաջնորդեսցէ ինձ յերկիր ուղիղ»։ Նախ ի քարոզութիւն ընդ տիեզերս. եւ ապա յերկիրն կենդանեաց եւ յիմանալի աշխարհն։ Զայս նշանակէ քառասունն՝ որ չորս տասն է. եւ մին տասն այլ՝ որ մեք զտասն բանեան օրէնսն պահելով չորս աւետարանաւն, զտասն զգայութիւնս մեր մաքրեսցուք Հոգւոյն Սրբով. ապա արժանի լիցուք առաջնորդեալք յերկիրն կենդանեաց. վասն այն յայսմ աւուր էջ Հոգին Սուրբ։ Ութներորդ յարձակեալ՝ զայսօրս պատուեն իսրայէլցիքն վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ յայսմ աւուր երեւեցաւ Աստուած Մովսէսի ի Սինա լերինն։ Երկրորդ՝ զի յայսմ աւուր տուաւ նոցա օրէնքն ի ձեռն Մովսէսի։Երրորդ՝ զի յայսմ աւուր ուխտ եդ Աստուած ընդ ժողովրդեանն Իսրայէլի։ Այսպէս եւ մեք վասն երեք պատճառից պատուեմք զայս օրս։ Նախզի՝ յայսմ աւուր էջ Հոգին Սուրբ յառաքեալսն. եւ լուծաւ ասացեալն թէ, «մի մնասցէ հոգի իմ ի մարդիկդ յայդ յաւիտեան». եւ ետ առաքելոցն պարգեւս եւ շնորհս զանազան։ Երկրորդ՝ զի յայսմ աւուր տուաւ մեզ նոր օրէնս եւ քարոզութիւն աւետարանին։ Երրորդ՝ վասն զի օրինակ է եօթն աւուրցն՝ յորում հաստատեցաւ աշխարհս. նաեւ եօթն դարու կենցաղոյս. այլեւ հանդերաձելոյն որպէս ասացաւ։ Զի որպէս յետ եօթն շաբաթու յարութեանն Քրիստոսի էջ Հոգին Սուրբ եւ նորոգեաց զառաքեալսն. նոյնպէս յետ եօթն դարու կենցաղոյս՝ իջանէ Հոգին Սուրբ. եւ նորոգէ զարարածս ի հանդերձեալն. որպէս ասէ մարգարէն. «առաքես զհոգի քո եւ ստանաս զնոսա. եւ նորոգես զերեսս երկրի»։ Իններորդ դարձեալ յայսմ աւուր մանկաղ թեքեալ՝ ելանէին ի հունձս իսրայէլցիքն. նոյնպէս եւ յայսմ աւուր առեալ առաքեալոցն զմանկաղ բանին, եւ մխեալ եւ զօրացեալ հոգւովն Սրբով՝ ելին ի մշակեալ զտիեզերս ամենայն. որպէս հրամայեաց Տէրն. «հունձք բազումք են եւ մշակք սակաւք. արդ աղաչեցէք զՏէր հնձոցն. զի առաքեսցէ զմշակս ի հունձս իւր»։ Տասներորդ դարձեալ՝ յայսմ աւուր ընկալաւ Իսրայէլ զօրէնս գրեալ աստուածագիծ՝ տախտակօքն. եւ յայսմ աւուր գրեցաւ Հոգին Սուրբ ի սիրտս առաքելոցն. որպէս ասէր Աստուած. «յետ այսորիկ տաց զօրէնս իմ իմիս նոցա. եւ ի սիրտս նոցա գրեցից փոխանակ տախտակացն»։ Զի եւ սիրտք առաքելոցն՝ նոյնպէս Աստուածավ գործեցան եւ սրբեցան եւ գրեցան։ Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ ցուցցէ թէ, նոյն աստուածն է տուիչ հին եւ նոր պատուիրանացն. վասն այն որպէս անդ ի Սինա լերինն հրով որոտմամբ եւ փայլատակմամբ երեւեցաւ։ Նոյնպէս եւ աստ ի Սիօն լերինս ի վերնատանն՝ որոտ եւ փայլատակումն եւ հուր եւ հողմն երեւել, «ելից զամենայն տունն՝ յորում նստէին. եւ նստաւ ի վերայ նոցա բաժանեալ լեզուօք հրեղէն»։ Երկրորդ՝ պատճառ՝ զի որ անդ ծածկապէս ծանոյց զինքն յանձին մարգարէիցն. նոյնպէս նոյն ինքն աստ առաքելոցն յայտնեց զերրորդութիւն։ Երրորդ՝ զի որ անդ ոչ կարէին արդարանալ. զի հիւանդ էին սիրտք նոցա. ետ նոր օրէնս իսիրտս մեր՝ որ կարօղ է արդարացուցանել զժողովուրդս եւ զհեթանոսս՝ որք հաւտասցեն յամենասուրբ երրորդութիւնն ի հայր եւ յորդի եւ ի սուրբ Հոգին։ Այսքան վասն յիսներորդ աւուրս եւ եօթն շաբաթուս։

Բեր տեսցուք եւ զերկրորդ գլուխն ի պատկեր աւուրս կիրակէին։ Եւ գիտելի է՝ զի օրս այս կիրկէ՝ զարմանալի եւ մեծ պատիւ ունի քան զայլ ամենայն աւուրս։ Նախզի՝ կիրարկէն է սկիզսն եւ անդրանիկ ամենայն աւուրցն. զի նա է օր մի որպէս ասաց Մովսէս։ «Եւ եղեւ երեկոյ եւ եղեւ վաղորդեան օր մի»։ Եւ նա է որ կրկնելով առնէ զայլ աւուրս զերկրորդն զերրորդն եւ զայլն ամենայն մինչեւ ի կատարած աշխարհի։ Երկրորդ՝ զի ի նմա եղեն երկինք եւ երկիր. հրեշտակք եւ լոյս. եւ այլ տարերք որք են Է գործք Աստուծոյ որք ի նմա գոյացան։ Երրորդ՝ զի բազում աստուածախօսութիւնք ի նմա եղեն ի հնումն. այսինքն, յելանելն Նոյի ի տապանէն. եւ առ Աբրահամ. եւ առ Մովսէս ի Սինայ լեառն. եւ տուչուի օրինացն ի կիրակէի եղեւ։ Չորրորդ՝ պատուեցաւ յարութեամբ Քրիստոսի. եւ իջմամբ Հոգւոյն Սրբոյ ի դասս առաքելոցն որպէս ցուցաւ։ Հինգերորդ՝ օր է հասարակ յարութեան մարդկան եւ գալստեալն Քրիստոսի. եւ հատուցման իւրաքանչիւր գործոց. եւ արդարոց լոյսն ի սմա է ծագելոց. զի սա է վերջին օրն եւ կատարածն։ Զոր ունի դարձեալ Ե յատկութիւն։ Նախզի՝ օրն այն վախճան է եւ սկիզբն. վախճան է ժամանակի. եւ սկիզբն է մշտնջենաւոր յաւիտենին։ Երկրորդ՝ զի աներեկ է. զի այլ երեկոյ զնա ոչ փոխէ։ Երրորդ՝ զի անփոխանորդ է գիշերոյ. եւ միշտ լոյս։ Չորրորդ՝ զի այլ օր զնա ոչ երկրորդ է որպէս այս աւուրքս։ Հինգերորդ՝ զի անշարժ է ժամուց եւ մասանց եւ րոպէից. որպէս այժմ շարժի եւ փոփոխի։ Այս է յատկութիւն վերջին աւուրն։ Զի երեք են աւուրք։ Առաջին է օր ստեղծմանն. եւ միջինն մինչեւ ի կատարած. եւ վերջինն օր յարութեանն։ Եւ այսպէս զանազանին սոքա։ Առաջին օր է անառաւօտ. եւ վերջինն աներեկոյ. եւ միջինն՝ ամենայն աւուրք ունի առաւօտ եւ ունին երեկոյ։ Եւ այսպէս կիրակէն պտաւելի է քան զամենայն աւուրս. զի ինքն է սկիզբն աւուրց ստեղանելովն։ Եւ ինքն է միջին օր շարժելովն։ Եւ ինքն է վերջին օր դադարելովն։ Եւ դարձեալ պատուելի է անուամբն. զի կիրակէն տէրունի թարգմանի։ Նախզի՝ միշտ զՏէրն յինքեն ունի որպէս ցուցաւ. եւ դարձեալ՝ հանդերձեալ է կիրակէ օրս այս՝ փոխանակ այս արեգականս զՍուրբ Երրորդութիւնն ունիլ իւր արեգակն ի կատածի որ անստուեր է, եւ իմանալի արեգական արդարութեան։ Յաղագս որոյ՝ Հոգին Սուրբ էջ յառաքեալսն յաւուր կիրակէի։ Այս երկրորդ գլուխն։ Իսկ երրորդ թէ՝ վասն է՞ր էջ Հոգին Սուրբ յերեք ժամու աւուրն ի դասս առաքելոցն. որպէս ասէ Պետրոս ի գործսն։ «Այս դեռ երեք ժամք են աւուրս»։ Ասեմք թէ վասն Դ պատճառի։ Նախզի՝ յայնմ ժամու բարձաւ շնորհ հոգւոյն ի յԱդամայ եւ յԵրւայէ։ Այն որ նախ «փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի». այսինքն է, զշնորհաց հոգին. եւ անցանելով զպատուիրանաւն՝ զրկեցաւ ի շնորհացն. որպէս ասեն վարդապետք. «ւիւծեալ եւ խաբեալ յերերորդ ժամու օձին զմիտս նախնւոյ մօրն Եւայի»։

Ապա պարտ էր ի նոյն երրորդ ժամն վերստին տալ առաքելոցն զնոյն հոգին՝ որ բարձաւ ի նախաստեծիցն։ Երկրորդ՝ զի յերրորդ ժամու կանգնեցաւ խաչն Քրիստոսի. որպէս ասէ Մարկոս. «էր ժամ երրորդ եւ հանին զնա ի խաչ»։ Եւ զի խաչին պարգեւ էր Հոգին Սուրբ. որպէս ասէ աւետարանիչն Յօհաննէս. «չեւ էր հոգի. քանզի Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ». փառք զխաչն կոչէ։ Ապա պարտ էր ի նոյն ժամն որ կանգնեցաւ խաչն եւ փառաւորեցաւ Քրիստոս՝ ի նոյն ժամն տալ զպարգեւս խաչին որ է Հոգին Սուրբ. յայս միտս յիշելով զՀոգին Սուրբ, խաչակնքեմք զդէմս մեր. զի նախ խաչիւն պարգեւեցաւ. եւ այժմ խաչիւ իջանէ առ մեզ։ Երրորդ՝ երեք ժամն յորում էջ հոգին Սուրբ յառաքեալսն՝ ցուցանէ թէ յերեք ժամս տուեալ լինի մեզ Հոգին Սուրբ. զի երեք ժամմք են հաճոյականք Աստուծոյ. այսինքն, ի զղջումն սրտի. զի յորժամ զղջանամք ի մեղաց՝ իջանէ առ մեզ հոգին Սուրբ։ Երկրորդ՝ ի խոստովանութիւնն. յոր ժամ խոստովանիմք զմեղս, իջանէ Հոգին Սուրբ եւ քաւէ։ Երրորդ՝ ի յապաշխարութիւնն. զի յորժամ գործեմեք զգործ ապաշխարութեանն, Հոգին Սուրբ զօրացուցանէ՝ եւ հանճոյ առնէ Աստուծոյ հօր. ըստ այնմ, «յորժամ կամք յաղօթս՝ Հոգին Սուրբ բարեխօս լինի ի հեծութինս անմռունչս»։ Նոյնպէս եւ յամենայն գործս հայ զօրութիւն՝ եւ զկատարումն բարի գործոյն։ Եւ յայլ ուր ասէ առաքեալն. «Աստուած է որ յաջողէ ի ձեզ զամենայն. զկամիլն. եւ զառնելն, եւ զհաճոյսն իւր»։ Այս երեք ժամս հաճոյ է Աստուծոյ. վասն որոյ Հոգին Սուրբ էջ յերրորդ ժամուն։ Դարձեալ չորրորդ պատճառ՝ զի երրորդ ժամն՝ նշանակէ զՍուրբ երրորդական անձնաւորութիւնն. զի որպէս լոյսն երեք աւուրց նախ քան զարեգական գոյանալն՝ նշանակէր զպարզ եւ զիմանալի Սուրբ Երրորդութիւնն. նոյնպէս եւ երրորդ ժամն իջանելոյ Հոգւոյն՝ ցուցանէ զերեք անձնաւորութիւն հօր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն։ Եւ այս վեց իմն համեմատութեամբ։ Նախզի՝ երեք ժամքն անբաժանելի են ի միմեանց. նոյնպէս Սուրբ Երրորդութիւնն անբաժանելի է։ Զի հայր է յՈրդի. եւ Որդի ի Հոգի. եւ Հոգին Սուրբ ի Հայր եւ յՈրդի։ Երկրորդ՝ երեք ժամքն մի են բնութեամբ լուսոյն. նոյնպէս մի է բնութիւն Սուրբ Երրորդութեանն։ Երրորդ՝ երեք ժամքն հաւասար են որքանութեամբ. եւ երրորդութիւնն Սուրբ՝ հաւասար եւ զոյգ է գոյութեամբ՝ փառօք՝ թագաւորութեամբ՝ եւ այլն։ Չորրորդ՝ երեք ժամքն ոչ ունին միջոյ ինքեանց. նոյնպէս եւ ի մէջ երրորդութեանն՝ ոչ է միջոց. այլ համագոյ է խոստովանեալ. զի ոչ ինչ է ի մէջ ծնողին եւ ծնիցելոյն եւ բղխեցելոյն։ Այլ որքան է ծնօղն եւ բղխօղն՝ ընդ նմին եւ ծնունդն եւ բղխումն։ Եւ տես օրինակ ի ճրագն. որքան է հուրն՝ ընդ նմին է լոյսն եւ ջերմութիւնն իւր։ Հինգերորդ՝ զի երեք ժամքն յատկապէս առանձնացելք են. զի առաջին ժամն՝ երկրորդ չէ. եւ ոչ երկրորդն երրորդ։ Նոյնպէս եւ ի Սուրբ Երրորդութիւնն՝ առանձնացեալ են դէմքն. զի հայրն՝ որդի ոչ է, եւ ոչ հոգի. եւ ոչ Որդին Հոգի, կամ հայր. եւ ոչ հոգի հայր, կամ Որդի. այլ է հայր միշտ հայր. եւ որդին միշտ որդի. եւ հոգին միշտ Հոգին Սուրբ։ Վեցերորդ՝ որպէս երեք ժամն ունի կարգ. առաջին միջին եւ վերջին. եւ թէպէտ այսպիսի կարգ թուոյ եւ ժամանակի ոչ տեսանի առ Սուրբ Երրորդութիւնն. զի համագոյ է եւ միասնական՝ եւ ոչ է կարգ եւ աստիճան. որպէս ասաց Արիոս եւ Մակեդոն հայհոյիչն։ Այլ կրկին կարգ տեսանի յԵրրորդութիւնն Սուրբ։ Նախ ըստ պատճառին. զի հայր պատճառ է որդւոյ ծննդեան՝ եւ հոգւոյ բղխման. վասն որոյ առաջին եւ սկիզբն դնի. եւ որդին պատճառ է հոգւոյ առմանն. զի Հոգին Սուրբ ի հօրէ բղխի՝ եւ առնու յորդիւոյ. եւ բաշխի ամենայն արարածոց։ Վասն որոյ ընդ հօրն նախակարգի որդին. եւ ապա հոգին։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ զի՞նչ է բղխումն՝ եւ զի՞նչ է առումն, ասեմք թէ՝ բղխումն է անձնաւորութեանն գոյութիւնն . եւ բղխի անձն հոգւոյն ի յանձնէ հօր. որպէս ասէր Քրիստոս. «հոգին Սուրբ որ ի հօրէ ելանէ»։ Եւ առումն է՝ գիտութեան իմաստութեան զօրութեան եւ այլն. զայսոսիկ առնու յորդւոյ։ «Զի Քրիստոս է Աստուծոյ զօրութիւն եւ իմաստութիւն ըստ առաքելոյն»։ Որպէս եւ զայս՝ ինքն ասաց Քրիստոս. «յիմմէ անտի առնու եւ պատմէ. եւ զամենայն զոր ինչ հայր ունի՝ իմէ» բաց յանձնաւորութենէն։ Այսպէս ասեմք բղխումն ի հօրէ եւ առումն յորդւոյ։ Եւ դարձեալ այլ իմն է կարգ ըստ յայտնելոյն եւ ծանօթութեան . զի յառաջագոյն ի մարգարէսն յայտնեցաւ հայր՝ եւ զնա ճանաչեցին. եւ զորդի ընդ աղօտս։ Եւ յորժամ մարմնացաւ որդին՝ զնա ճանաչեցին յայտնի. եւ զՀոգին Սուրբ ընդ աղօտ։ Եւ յորժամ համբարձաւ Քրիստոս եւ էջ Հոգին Սուրբ յառաքեալսն, եւ յայտնի ճանաչեցան դէմք Սուրբ Երրորդութեանն։ Վասն որոյ Տէրն հրամայեաց. «գնացէք մկրտեցէք զնոսա յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ»։ Եւ մեք ի փառս տալն՝ ասեմք փառք Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. այսպէս եւ յամենայն ուրեք։ Զայս նշանակէ երրորդ ժամն յորում էջ Հոգին Սուրբ ի դասս առաքելոցն։ Այսքան պատճառ նախերգաբար վասն յիսներեկի աւուրս՝ եւ պատկերի կիրակէիս՝ եւ երեք ժամուն։ Բեր այժմ համառօտ՝ տեսցուք զբան մարգաէին որ ասէ։ «Ի Գումարել երկնաւորին զթագաւորս ի վերայ նորա ձիւնասցի սաղիմ»։ Թագաւորս ասէ զառաքեալսն ըստ մարգարէին. «կացուսցես զնոսա իշխանս ընդ ամենայն երկիր»։ Զի նոքա ի թագաւորէն Քրիստոսէ՝ թագաւորք եւ իշխանք եղեն ամենայն աշխարհի. եւ թագաւորութիւն նոցա՝ իմանի չորս եղանակաւ։ Նախ՝ աստ ի վերայ երկրի քարոզելով եւ խրատելով զամենայն, առաջնորդք եղեն ամենայն ազգի. եւ իշխեցին թագաւորաց եւ իշխանաց. եւ ուղղեցին ի հաւատս. եւ կարգաւորեցին ի գործս բարիս. զորս կարացին առնել մեծամեծ թագաւորքն աշխարհի. թէպէտ բազումս հնարեցան բռնութեամբ. այլ տկարացան ի գործոյն։ Իսկ նոքա զօրացան զօրութեամբ Սուրբ Հոգւոյն. եւ գերեցին զնոսա եւ Աստուածածին ի հաւատս. որպէս ասէ առաքեալն. «զէն զինւորութեան մերոյ՝ ոչ է մարմնաւոր. այլ զօրաւոր առի յԱստուծոյ. եւ գերեմք զամենայն միտս հպարտացեալս ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի։ Երկրոդ՝ թագաւորեցին եւ իշխեցին ի վրայ մարդկան հոգւոյ եւ մարմնոյ՝ մահու եւ կենաց, առաւել քան զթագաւորս երկրի. զի նոքա միայն մարմնոյ իշխեն եւ ոչ հագւոյ. եւ սպանանել կարեն չարութեամբ իւրեանց. այլ ոչ կարեն յարուցանել։ Իսկ առաքեալքն՝ սպանանէին եւ կեցուցանէին. որպէս Պետրոս զԱնանիա եւ զՍափիրա Եսպան. եւ զՏաբիթայն յարոյց բանիւ միայն. նոյնպէս եւ ամենայն առաքեալքն առնէին։ Այլեւ ունէին հոգւոյ եւ մարմնոյ իշխանութիւն կապելոյ եւ արձակելոյ յերկինս եւ յերկրի. որպէս ասաց Քրիստոս. «զոր կապիցէք յերկրի՝ եղիցի կապեալ յերկինս եւ այլն»։ Եւ թագաւորք երկրի ի վերայ մարմնոյն իշխեն եւ սպանանեն. այլ յետ սպանանելոյն՝ ոչ ինչ կարեն առնել որպէս հրամայեաց Տէրն. այսպէս կրկին եղանակաւ թագաւորք եղեն ի վերայ երկրի։ Երրորդ՝ թագաւորութիւնն նոցա է, յորժամ «նստին նոքա ընդ Քրիստոս յերկոտասան աթոռս՝ դատել զերկոտասան ազգն Իսրայէլի». եւ քննել զամենայն ազգս եւ զազինս՝ զորս ոչ կարեն թագաւորք երկրի։ Չորրորդ՝ թագաւորք են նոքա անվախճան յաւիտենիւ ընդ Քրիստոսի. որպէս ասէ առաքեալն. «եթէ համբերեմք, ընդ եւ թագաւորեմք։ Արդ այսու չորս եղանակաւս՝ թագաւորք են եւ իշխանք առաքելքն յերկինս եւ ի վերայ երկրի։ Վասն այն ասէ մարգարէն։ «Ի գումարել երկնաւորին զթագաւորս ի վերայ նորա, ձիւնասցի սաղիմ». որ է Երուսաղէմ։ Յորժամ ժողովեալ էին ի վերնատունն ըստ հրամանի փրկչին թէ, «նստարուք ի քաղաքիդ Երուսաղէմ, մինչեւ զգենուցուք զօրութիւն ի բարձանց»։ Եւ նոքա նստեալ ակն ունէին խոստման աւետեացն։ Զոր յանկարծակի եղեւ սաստիկ հնչիւն յերկնից. եւ որոտ եւ փայլակ. եւ էջ հոգին Սուրբ իբրեւ զձիւնաբեր ի վերայ նոցա. եւ լցոյց զամենեսեան իւրական գիտութեամբն։ Եւ զայն իջումն ի ձիւն բաղդատէ մարգարէն վասն երկոտասան պատճառի։ Նախզի՝ ձիւն յերկնից եւ յամպոյն իջանէ. եւ Հոգին Սուրբ յերկնից ի հօրէ իջանէ. եւ ամպ է բանն մարմնացեալ. ի հայրական ծովէն առեալ զՀոգին Սուրբ, սփռեաց յառաքեալսն. եւ այժմ ընդ ոլորտս տիեզերաց ամենեցուն պարգեւէ։ Երկրորդ՝ զի անգայտ է ձիւնն. եւ Սուրբ Հոգին խոնարհութեան է Հոգին ընդդէմ հպարտացեալ հոգւոյն դիւական. եւ ի հեղս եւ ի խոնարհս հանգչի. «եւ զհոգի խոնարհ Աստուած ոչ արհամարհէ։ Եւ ես յո՞ հանգեայց, եթէ ոչ ի հեղս եւ ի խոնարհս. եւ որք դողան ի բանից իմոց։ Երրորդ՝ զծարաւն բառնայ ձիւնն. եւ Հոգին Սուրբ՝ բառնայ եւ մխիթարէ զծարաւ կարօտելոց իւրոց. ծարաւէր մարգարէն առ Աստուած ասելով։ «Ծարաւի է անձն իմ առ քեզ Աստուած՝ որպէս երկիր անապատ եւ անջուր. ե՞րբ եկից երեւեցոյց երեսացդ Աստուծոյ»։ Նոյնպէս եւ զծարաւ կարօտութեանց ելից զռաքելոցն. վասն որոյ մխիթարիչ կոչեցաւ։ Եւ Տէրն ասէր. «որ ոք ծարաւի է, եկեսցէ առ իս եւ արբցէ ի ջրոյն կենաց որ է Հոգին Սուրբ»։ Չորրորդ՝ ցուրտ է ձիւնն. եւ զտապն զովացուրցանէ. այսպէս եւ Հոգին Սուրբ՝ զտապ ջերմութեան սատանայի փորձանաց, եւ զցանկութեանց աշխարհի, շիջուցանէ եւ բարեխառնէ։ Հինգերորդ՝ յստակ եւ մաքուր է ձիւնն . այսպէս եւ Հոգին Սուրբ է ըստ բնութեան իւրոյ. եւ սրբէ ի մեղաց ըստ շնորհաց իւրոց։ Վեցերորդ՝ սպիտաակ է գունով. եւ Հոգին Սուրբ մաքրէ զամենայսն ի մեղաց որք մկրտեսցին նովաւ. «լուա եւ քան զձիւն սպիտակ եղէց ասէ մարգարէն Դաւիթ»։ Այլեւ որք խոստավանին եւ ապաշխարեն, սպիտակուցանէ զնոսա ըստ Եսայեայ. «Եկայք խօսեցարուք ընդ միմեանս. զխոստովանիլն ասէ. եւ թէ իցեն մեղք ձեր իբրեւ զձանձախարիթ սեանւ մուր, իբրեւ զձիւն սպիտակ արարից. եւ թէ որպէս զորդան կարմիր ներկեալ արեամբ, որպէս զտասը Սուրբ արարից»։ Եօթներորդ՝ զուսափայլ ձիւնն. եւ փայլմամբ հրակերպ երեւեցաւ հոգին. եւ լեզուք բաժանեցան հրեղէնք. որպէս խոստացաւ Քրիստոս. «դուք մկրտիցիք ի Հոգին Սուրբ եւ ի հուր»։ Ութներորդ՝ հողմով իջանէ ձիւնն. նոյնպէս եւ Սուրբ Հոգին հողմով էջ ի վերնատունն, եւ ելից զամենայն տունն յորում նստէին»։ Զի որպէս յառաջնումն իշինութեան աշարակին հողմով էջ հոգին եւ ցրուեաց զաշտարակն, եւ բաժանեաց զմի լեզուն յեօթանասուն եւ երկու. նոյնպէս եւ ի վերնատունն հողմով էջ. եւ շինեաց զնոսա ի մի եկեղեցի առանց խախտելոյ. եւ ժողովեաց զլեզուս ՀԲ ի մի անձն մարդոյ։ «Զի խօսէին ասէ յայլ եւ այլ լեզուս. որպէս եւ հոգին տայր բարբառիլ նոցա»։ Իններորդ՝ ծածկէ ձիւնն եւ ծածկի. նոյնպէս եւ Հոգին Սուրբ՝ ծածկէ զսուրբս եւ զարդարէ զանազան շնորհօք. բանիւ՝ իմաստութեամբ՝ գիտութեամբ լեզուս խօսելով՝ թարգմանելով եւ այլն. եւ ծածկի յան սրբոց՝ եւ թաքուցանէ զշնորհս իւր՝ ի նենգաւոր խորհուրդոց. որպէս ասէ Սողոմօն. «Սուրբ Հոգին իմաստութեան փախչի ի նենգութենէ եւ ի չար խորհրդոց»։ Տասներրորդ՝ ձիւնն տեղայ միշտ եւ ոչ դառնայ ի նոցանէ. եւ Հոգին Սուրբ միշտ բղխի ի Հօրէ եւ ի սուրբս հանգչի. եւ այլ ոչ հեռանայ ի նոցանէ որպէս յառաքելոցն։ Այսպէս եւ մկրտութեամբն՝ դրոշմիւն՝ քահանայութեամբն՝ եւ կարգով. զի այսպիսի շնոորհս՝ այլ ոչ բաժանի յանձնէն. զի կնիք է ի հոգին։ Զայս նշանակէր ասելն. «էջ Հոգին Սուրբ իբրեւ զաղաւնի, եւ հանգեաւ ի վերայ նորա». իբր ի գլուխ մեր՝ եւ նովաւ յանդամս եկեղեցւոյ. եւ այլ ոչ բաժանեցաւ ի մադրկային բնութենէս։ Մետասաներորդ՝ ի ջուր եւ ի հուր ոչ ձիւնանայ. եւ Հոգին Սուրբ ոչ իջանէ յանձինս գիճացեալս բղջախոհս աղտեղութեամբ. եւ որք ջերմացեալք են ի սէր աշխարհի։ Վասն որոյ ասէղ Յակօբոս. «շնացօղք՝ ո՞չ գիտէք. զի սէր աշխարհի թշնամութիւն է առ Աստուած. որ սիրէ զաշխարհս՝ թշնմի առնէ զանձն Աստուծոյ»։ Երկոտասաներորդ՝ նախ ի գլուխ լերանց՝ եւ ապա ի ստորեւ իջանէ. եւ Հոգին Սուրբ՝ յառաքեալսն եւ ի մարգարէս եւ ի քահանայս իջանէ. եւ նոքօք ի հաւատացեալս. ըստ այնմ, «որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ եւ ի մօրուսն Ահարօնի. եւ ի մորուացն իջանէ ի գրապանս զգեստու նորա»։ Զի գլուխ են այժմ կաթուղիկոսք եւ եպիսկոպոսք. եւ մօրուս քահանայք ի նոցանէ առ մեզ խոնրարհեալ շնորհօք։ Եւ զգեստ են ժողովրդականք ամենայն։ Եւ գրապանք են վարդապետք եկեղեցւոյ պահանօղք գրոց եւ իմաստութեան հոգւոյն սրբոյ. զորս ուսուցանեն ամենայն հւատացելոց եւ քրիստոնէից։ Զորս եւ արժանաւորեսցէ իւրոյն պարգեւացն՝ եւ մշտաբուխ եւ առատ հեղման շնորհաց Հոգւոյն Սրբոյ։ Զքահանայապետական գլուխն մեր եւ զփոխանորդք Քրիստոսի հանդերձ քահանայական լրմամբ ուխտիւն. եւ եպիսկոպոսօք՝ քահանայիւք՝ պաշտօնէիւք՝ եւ առ հասարակ ամենայն ժողովրդովք ի փառս պարծանաց ճշմարիտ քահանյապետին եւ գլխոյն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. ընդ որում Հօր միանգամայն եւ Հոգւոյն Սրբոյ վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ յաւիտեան յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԽԸ. Նորին քարոզ դարձեալ վասն համբարձման Տեառն. ի բանն որ ասէ առաքեալն յեփեսացւոց։ «Որ էջն յերկնից ի ստորին կողմ երկրի. նոյն է որ ելն ի վերոյ քան զամենայն երկինս»։ Եփես. 4. 9։ Սմին նման եւ մարգարէն վկայէ։ «Որ զինէ յերկինս զհամբառնալն Իւր. եւ զաւետիս իւր յերկիր հաստատէ»։ Ամովս. 9. 6։

Ի վերայ այսմ բանի չորս ինչ տեսանելի է։ Նախ՝ Զիջանելն։ Երկրորդ՝ Զելանելն։ Երրորդ՝ Զհամբառնալն։ Չորրորդ՝ Զաւետիսն։ Նախ՝ տեսցուք զառաջինն. այսինք, զիջանելն։ Զի՞նչ է իջանելն Աստուծոյ, որ յամենայն ուրեք է։ «Զերկի եւ զերկիր ես լնում ասէ Տէր ամենակալ»։ Եւ իմաստասէրն ասէ։ «Աստուած յամենայն ուրեք է, եւ ոչ յուրեք։ Ոչ ի տգղւոջ իմիք, եւ ոչ ի բացեալ ի տեղւոջէ իմիք. ի վերոյ սորա, եւ ի ներքոյ. ի մէջ սորա, եւ շուրջանակի»։ Ալյ իջանելն՝ զորս ինչ յայտնէ։ Նախ իջանելն՝ մարմին լինիլն է Բանին Աստուծոյ. որպէս ասէ առաքեալն. «որ ի կերպարանս Աստուծոյ էր՝ զանձն ունայնացոյց. զկերպարանս ծառայի էառ»։ Զաղքատ բնութիւն էառ եւ յաղքատ մօրէ ծնաւ. ի մսու եդաւ. եւ աղքատութեամբ շրջեցաւ։ Եւ այս վասն երկու պատճառի։ Նախ ընդդէմ սատանայի որ հպարտութեամբ կամէր աստուածանալ. ոպէս գրէ Պօղոս յերկրորդ կորնթացւոց։ «Անօրէն իշխանն իբրեւ աստուածանալ կամեցաւ։ Եւ Եսայեաւ ասէ. «եդաց զաթոռն իմ յամպս. եւ եղէց նման բարձրելոյն»։ Եւ որով ինքն ախտացաւ եւ կործանեցաւ՝ Նովիմբ եւ զԱդամ պատրեաց. ասէր՝ «թէ ուտիցէք ի պտղոյն, Աստուած լինիցիք»։ Արդ՝ ընդդէմ նմա Տէրն մեր խոնարհեցաւ եւ էջ. զի կործանեսցէ զհպարտութիւն չարին. եւ մեզ ուսուսցէ խոնարհութեամբ բարձրանալ. որպէս ասէ. «որ խոնարհեցուցանէ զանձն՝ բարձրասցի. եւ որ բարձրացուցանէ՝ խոնարհսցի»։ Երկրորդ՝ խոնարհեցաւ եւ աղքատացաւ. զի զաղքատն Ադամ բարձրացուսցէ. ըստ այնմ, «որ մեծատունն էր՝ վասն մեր աղքատացաւ. զի մեք նորին աղքատութեամբն մեծասցուք»։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ սատանայ եւ մարդն միապէտ մեղանչեցին. վասն էր սատանայ ոչ եղեւ փրկութիւն, այլ միայն մարդոյն։ Ասեմք վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ ադամ պատրեցաւ յայլմէ յիրաւի յայլմէ փրկեցաւ. իսկ սատանայ ինքնակամ մեղաւ։ Երկրորրդ՝ Ադամ վասն մարմնոյն փրկեցաւ. այլ սատանայ ոչ ունի մարմին։ Երրորդ՝ մարդս զղջումն ունի. եւ սատանայ անզեղջ մնաց։ Չորրորդ պատճառ՝ զի սատանայ մասն ի հրեշտակաց էր կորեաւ՝ եւ բոլոր մնաց. իսկ ազգ մարդկան՝ բոլորն կորեցաւ. զի թէ ոչ էր խնդրեալ՝ պատկերն Աստուծոյ կորնչէր։ Երկրորդ իջանել ասի մարմնոյն ի քաղց, ի ծարաւ, ի վաստակ, ի տքնիլ, եւ յայլն. ըստ այնմ, «տնանկ եւ վաստակաւոր եմ ես ի մանկութենէ իմմէ, ի բարձրութենէ խոնարհեցայ եւ ափշեցայ»։ Զի զմեզ ուսուսցէ նեղութեամբ մտանել ի հանգիստն»։ Երրորդ՝ իջանել ասի ի չարչարանս եւ ի մահ. ըստ այնմ, «խոնարհեցոյց զանձն իւր մահու չափ եւ մահու խաչի»։ Եւ այսու զպարտս Ադամայ վճարեաց. այսինքն, զպտղոյն, զհեշտութեանն, զքիրտն, զփուշն, եւ զայլն. զի մեք առցուք զխաչն Քրիստոսի եւ հետեւեսուք նմա։ Չորրորդ՝ «էջ ի ստորին կողմն երկրի». այսինքն, մարմնովն ի գերեզման. եւ հոգւովն ի դժոխս. զի զհոգիսն ազատեսցէ ի տանջան. եւ զմարմինս յապականութենէ մահու։ Եւ Աստուածութիւնն անբաժանել ի էր ընդ մարմնոյն ի գերեզմանի. եւ ընդ հոգւոյն ի դժոխս. եւ յերրորդ աւուր յարեաւ. զի մեզ զյարութեան կեանս շնորհեսցէ։ Այս առաջին գլուխն որ ասէ։ «Որ էջն ի յերկնից ի ստորին կողմ երկրի»։ Երկրորդ՝ տեսցուք զելանելն։ Որպէս ասացաւ չորս կերպիւ իջանելն . նոյնպէս չորս է ելանելն։ Նախ՝ ել ի բարձրունս հպարտացելոյն, եւ ընկէց զնա. ըստ այնմ, «իշխան աշխարհիս ընկեսցի արտաքս»։ Եւ յայսմանէ առաքեալն ուսեալ՝ ասէ. «զամուրս ջակեսք. եւ զամենայն բարձրութիւն հպարտացեալ ի վերայ գիտութեանն Աստուծոյ. եւ գերեմք զամենայն միտս՝ ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի»։ Երկրորդ՝ ի խաչն. որպէս ասէ Դաւիթ. «ել ի բարձունս՝ գերեաց զգերութիւն՝ էառ աւար, եւ այլն»։ Երրորդ՝ ել յարութեամբն ի գերեզմանէն՝ ազատելովն զհոգիսն ի բանտէն, եւ զմարմինս մեր յապականութենէ. ըստ այնմ, «որ եղեւ պտուղ ննջեցելոց, եւ անդրանիկ մեռելոց»։ Չորրորդ՝ ելի ի յերկինս եւ նստաւ ընդաջմէ Հօր. որպէս ասէ առաքեալն. «որ ելն զի՞նչ է՝ եթէ ոչ, զի էջ նախ ի ստորին կողմ երկրի». այսինքն մարմնովն զոր ի կուսէն էառ՝ ի յերկրի շրջեցաւ. եւ ի գերեզման եդաւ. եւ հոգւովն ի դժոխս էջ։ Նոյն մարմնովն ել եւ նստաւ ընդաջմէ Հօր. այսիքն, ի փառս աստուածութեանն. եւ նստիլն՝ զհանգչիլն նշանակէ յետ չարչարանացն։ Այլեւ աթոռակից է Հօր։ Եւ թէ զի՞նչ գործեաց ի ջանելովն եւ ելանելովն։ Ասէ առաքեալն. «նա ինքն է խաղաղութիւն մեր. որ արար զերկոսեանն մի. եւ զմիջնորմ ցանկոյն քակեաց. եւ սպան զթշնամութիւն յանձին իւրոում»։ Նախ զպատկերն ընդ նախատիպն միաւորեաց. «զի բանն մարմին եղեւ». այսինքն, Աստուածն մարդացաւ։ Երկրորդ՝ Աստուծոյ Հօր եւ մարդկան հաշտութիւն արար։ Երրորդ՝ հրեշտակք եւ մարդիկ ի մին փառաբանութիւն եկին. որպէս ի ծննդեանն ասէին. «փառք ի բարձրունս Աստուծոյ, եւ յերկիր խաղաղութիւն, եւ ի մարդիկ հաշտութիւն»։ Չորրորդ՝ զհրէայս եւ զհեթանոսս ի մի եկեղեցի։ Հինգերորդ՝ զհոգի եւ զմարմին ի մի պատկերն Քրիստոսի, եւ յառաջին նախաստեղծ մարդոյն։ Վեցերորդ՝ զհին եւ զնոր կտակարանս խառնեաց ի մի ճշմարտութիւն զմարգարէս եւ զառաքեալս։ Այս առաջին գործ։ Երկրորդ որ ասէ . «զմիջնորմ ցանկոյն քակեաց»։ Նախ՝ մեղքն։ Երկրորդ՝ կռապաշտութիւնն։ Երրորդ՝ խռովութիւնն։ Չորրորդ՝ օրէնքն. զի ցանկ կոչի. ըստ այնմ, «ցանկով խակեցի»։ Արդ՝ մեղք՝ որոշէ ի մէջ մեր եւ Աստուծոյ. ըստ այնմ. «մեղքն ձեր՝ որոշեն ի մէջ իմ եւ ի մէջ ձեր». եւ նա որմ կոչի՝ որ առաջին քար էսկզբնական մեղքն եւ ապա անհնազանդութիւնն մեր. եւ հոգւոյ եւ մարմնոյ մեղք՝ կրկին երես որմոյն. եւ շաղախ ցանկութիւնն եւ հեշտութիւնն որ կապ է ի մեղս՝ օրըստօրէ շինեալ ընդ մէջ՝ պարիսպ լինի եւ հեռացուցանէ յԱստուծոյ։ Արդ՝ զայսպիսի որմս՝ քակեաց Քրիստոս։ Նախ զսկզբնականն՝ որ ի կուսէն ծնաւ. եւ ապա հնազանդ եղեւ Հօր. եւ ապա արդար գործով՝ «զի ոչ արար մեղս, եւ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա»։ Եւ մեզ շնորհեաց զսրբութիւնն աւազանին. եւ զվարս սրբոյս. եւ այնպէս հաշտեցոյց ընդ Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ կռապաշտութիւնն էր որմ. եւ զնա խաչիւն եւ աստուածապաշտութեամբն եբարձ։ Երրորդ՝ խռովութիւնն էր՝ զոր եբարձ եւ ետ զխաղաղութիւն. «զխաղաղութիւն զիմ տամ ձեզ ասէ. զխաղաղութիւն թողում ձեզ»։ Չորրորդ՝ օրէնքն էր որմ ի մէջ հրէից եւ հեթանոսաց. զոր եբարձ եւ էած ի մի շնորհս եւ ի մի հաւատս քրիստոնէութեան. ըստ այնմ, «զօրէնս պատուիրանացն՝ հրամանօքն իւրովք խափանեաց». այսինքն. հաւտովն։ Զի որպէս լոյս պստուերն խափանէ. եւ ճշմարտութիւնն զօրինակն. այսպէս հին օրէնքն ի վերնատունն կատարեցաւ. եւ խաչիւն մեռաւ եւ թաղեցաւ ընդ Քրիստոսի. եւ յարութեամբն ցնորս շնորհեաց. ըստ այնմ. «այսուհետեւ մկրտեցէք զամենայն հեթանոսս»։ Զայսմանէ ասէ՝ «սպան զթշնամին յանձին իւրում». այսինքն, խոցեաց եւ սատակեաց անձամբ իւրով. այսինքն, զմեղս, զմահ, զապականութիւն, զսատանայ, զանէծս, զհին օրէնս, եւ զայլն ամենայն։ Եւ զայսոսիկ ի ձեռն խաչին. որպէս ասէ առաքեալն. «որ մատնեաց զանձն իւր վասն մեր»։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ զի՞նչ է որ երբեմն հօր ասէ մատնել. «որ յիւր որդին ոչ խնայեաց. այլ վասն մեր ամենեցուն մատնեաց». եւ երբեմն որդւոյ։ Ասեմք եթէ, չեն ընդդէմ միմեանց. այլ յայժ միաբան վասն չորս պատճառի։ Նախ՝ որպէս հայր ոք՝ առաքէ զորդի ի գործ ինչ բարութեան. զկատարումն գործոյն՝ երկոցունցն վերաբերեմք. հօր ասեմք զի առաքեաց. եւ որդւոյ զի կատարեաց։ Այսպէս եւ զայս իմացիր։ Երկրորդ ի յայսմանէ՝ միոյ կամացն երեւի իմացումն։ Զի հայր զնոյն կամէր. եւ որդի զնոյն կամեցաւ եւ կատարեաց. այսինքն, զփրկութիւնն մեր։ Երրորդ պատճառ՝ որպէս զյարրութիւնն որդւոյ՝ անձամբ անձին առնելով, զայն Հօր տայ. այսպէս եւ զմատնելն ի մահ՝ Հօր դնէ վասն պատճառին։ Չորրորդ պատճառ՝ յայսմանէ որ ասի հայր ետ, եւ կամ մատնեաց զնա, իմանի ոչ գոլ անձնամատն որդւոյ։ Եւ յոյմէ ասի թէ՝ ինքն ետ զանձն, երեւի թէ ոչ ի հօրէ բռնութեամբ, այլ կամաւ կատարեաց զփրկութիւն մարդկան։ Այս երկրորդ գլուխն։ Տեսցուք զերրորդ գլուխն զհամբառնալն . որպէս ասէ մարգարէն։ «Որ շինէ յերկինս զհամբառնալն իւր. եւ զաւետիս յերկրի հաստատէ»։ Եւ առաքեալն ասէ։ «Որ ելն ի վերոյ զամենայն երկինս. զի լցցէ զամենայն բարութեամբ»։ Նախ ցուցանէ թէ՝ բազումն են երկինք. որպէս սուրբն Բարսեղ՝ տասն երկինք ասէ. Է գօտիք մոլորակաց. եւ հաստատութիւնն. եւ ջրեղէնն. եւ լուսեղէնն։ Եւ Իրինիոս հետեւօղ առաքելոցն՝ եօթն երկինք. ի վերայ այսց զհրեշտակացն ասէ։ Եւ ոմանք այլ բազումս։ Եւ Տէր մեր՝ «ի վերոյ ել քան զամենայն երկինս, ի ներքին կողմն վարագուրին, եւ նստաւ ընդաջմէ հօր»։ Երկրորդ ասէ. «զի լցցէ զամենայն». այսինքն, զերկինս եւ զերկիր։ Յորոյ դիմաց ասէ մարգարէն. «զերկին եւ զերկիր ես լնում ասէ Տէր ամենակալ։ «Եւ Եսայի ասէ ի դէմս Քրիստոսի. «լի են երկինք եւ երեկիր փառօք քո»։ Եւ լնուլ ասի չորս կերպիւ։ Նախզի՝ սկիզբն փրկութեան մարդկան՝ բանիւն եղեւ նախ քան զլինիլն աշխարհի. եւ նոյն բանիւն կատարեաց ի ժամանակի. ըստ այնմ, «նովաւ ընտրեաց զմեզ յառաջ քան զլինիլն աշխարհի»։ Երկրորդ ելից՝ զի բանն գլուխ էր հրեշտակաց. ըստ որում, «բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան». եւ մարմնովն գլուխ եղեւ մարդկան հաւատացելոց. ըստ այնմ, «բովանդակեալ զամենայն որ ինչ յերկինս եւ որ ինչ յերկրի ի նոյն»։ Երրորդ՝ ելից զտեղի անկելոցն դասուց. որպէս յերկիր էջ է հրեշտակք ընդ նմա. յերկինս ել եւ հոգիք ընտրելոցն ընդ նմա. եւ սկիզբն եդ վերնոյն Սիօնի ոգւոց անդրանկաց. ըստ այնմ, «յոգիս անդրանկաց կատարելոցն ի յերկինս»։ Չորրորդ կերպիւ ելից՝ այսիքն, զերկիր երկնաւոր իմաստութեամբն։ Նոյնպէս եւ յերկինս ել՝ եւ ուսոյց նոցա զտնօրէնութիւնն որ յերկիր. որպէս ասէ առաքեալն յեսացւոց։ «Այժեմ յայտնեցաւ իշխանութեանց եւ պետութեանց. եւ երկնաւորք ի յեկեղեցւոյ ուսան զբազմապատիկ իմաստութիւնն Աստուծոյ»։ Դարձեալ՝ զցցէ զամենայն այն է՝ որ խոստացաւ առաքելոցն թէ , «ես առաքեմ զաւետիս Հօր իմոյ ի ձեզ». ելից զայն ի Պենտէկոստէին, յորժամ էջ Հոգին Սուրբ ի դասս առաքելոցն։ Եւ թէ ոք ասիցէ, զի՞նչ է որք ուսան երկնաւորքն յեկեղեցւոյ զիմաստութիւնն Աստուծոյ։ Նախզի՝ նոքա մարդկան ուսուցանէին։ Երկրորդ՝ զի սսպասաւորեցին տօնորէնութեան Տեառն. որպէս յաւետիս կուսին. ի ծնունդն. եւ ի յարութիւնն. եւ ի համբառնալն. եւ յայլն ամենայն։ Ասեմք առ այս. թէպէտ եւ սպասաւորք եղեն Քրիստոսի, այլ բազում ինչ յեկեղեցւոյ ուսան։ Նախ զիմաստութիւնն Աստուծոյ՝ որ ծածկեալ էր յազգաց եւ յաւիտենաց որ էր մարդեղութիւնն Աստուծոյ. եւ մարդ լինելովն նորա՝ եղեւ փրկութիւնն մարդկան. զայս ոչ գիտէին հրեշտակք. այլ յետոյ ի մեր փրկութենէս ուսան։ Երկրորդ՝ ոչ գիտէին թէ զտեղի անկելոց հրեշտակացն մարդիկ լնուն. որպէս յորժամ տեսին մարմնով համբարձեալ զՔրիստոս՝ ասէին։ «Ո՞վ է սա որ դիմեալ գայ Յեդօմայ». մինչ ուսան ի նմանէ. «ես եմ որ խօսիմ զ արդարութիւն եւ զիրաւունս փրկութեան»։ Երրորդ՝ ոչ գիտէին թէ մահուամբ մահն մեռանի, եւ անիծիւք օրհնութիւնն հաստատի, եւ անարգանօք պատիւն. երւ զայս ուսան ի Քրիստոսէ եւ յեկեղեցւոյ։ Չորրորդ՝ ոչ գիտէին զկերպն որպիսութեան մարդացելոյն Աստուծոյ. վասն որոյ հարցանէին ի յերգսն. «զի՞նչ է եղբօր որդին քո՝ որ այդպէս երդմնեցուցեր զմեզ»։ Եւ եկեղեցի սուրբ՝ ուսոյց նոցա զորպիսութւնն ասելով թէ՝ «սպիտակ է եւ կարմիր. ընտեալ ի բիւրուց». եւ զայլն ըստ կարգի։ Նոյնպէս եւ զտեղի ծննդեանն եւ զտնօրէնութեանն, զխաչին եւ զթաղմանն՝ ոչ գիտէին, մինչ ի նմանէ յեկեղեցւոյ ուսան։ Հինգերորդ՝ ոչ գիտէին զայնպիսի փառս մարդկան. որ բնութիւնս մեր Աստուածանայ եւ ընդաջմէ Հօր նստէր՝ եւ հրեշտակք եւ ամենայն երկնաւոր զուարթունքն՝ երկիր պագանէին նմա. որպէս ասէ առաքեալն. «նմա կրկնի ամենայն ծունր երկնաւորաց եւ երկրաւորաց. եւ ամենայն լեզու խոստովանի զնա Աստուած»։ Վեցերորդ՝ գիտացին զմարմին լինիլն Աստուծոյ Բանին. այլ թէ զմարմին իւր տայ ի կերակուր՝ այն առ Աստուած էր ծածկեալ։ Եօթներորդ՝ տեսին եւ զյորութիւնն. այլ զվերանալն յերկինս, եւ զընդաջմէ հօր նստիլն վերագոյն ամենայն երկնաւորացն՝ ոչ գիտէին։ Ութներորդ՝ գիտէին զփրկութիւնն հրէիցն. այլ զկոչումն հեթանոսաց ոչ գիտէին։ Իններորդ՝ գիտէին զփրկութիւն մարդկան. այլ թէ մկրտութեամբ աւազանին Որդիս Աստուծոյ լինէին՝ զան ոչ գիտէին։ Տասներորդ՝ ոչ գիտէին զաւուրս տօնից տնօրենութեանն Քրիստոսի. զի առ նոսա տիւ եւ գիշեր ոչ է. այլ ի մէնջ ի յեկեղեցւոյ ուսանին զամենայն տօնս, եւ տօնակից լինին մեզ. եթէ զծննդեանն, եւ թէ զյարուեանն, եւ թէ զհամբարձմանն, եւ զայլսն։ Որպէս ասէին յերգսն. «դարձի՛ր սոմնացիդ ի յերգս տնօրէնութեանն Քրիստոսի. եւ տեսցուք մեք ի քեզ՝ եւ զնոյնս արասցուք»։ Զայս եւ զայլ սոյնպիսիս՝ ոչ գիտէին հրեշտակք. եւ յեկեղեցւոյ ուսան։ Եւ թէ ոք ընդդէմ բերց ըստ մեծին Դիոնիսեայ, թէ զամենայն գիտութիւնս ի ձեռն վերնոցն ուսանին ներքինքն ըստ կարգի. իսկ սա յեկեղեցւոյ ասէ ուսանիլ վերնոցն։ Այսմ պատասխանեսցուք Գ կերպիւ։ Նախ այս եթէ՝ իսկապէս զի ըստ կարգի վերնոցն՝ ուսանին միջինքն. եւ ի նոցանէ վերջինքն. եւ ապա մարդիկ. այլ զոր ինչ յայտնեսցէ Աստուած. իսկ այս խորհուրդ՝ ծածկեալ էր առ Աստուած։ Երկրորդ՝ զի յառաջ քան զսկիզբն՝ եւ յառաջ քան զսկսանիլ գործոյն, զաւարտն տեսանել միայն Աստուծոյ է. ըստ որում «զանգործսն տեսանէ». եւ յորովայնէ ընտրէ։ Ապա ուրեմն թէպէտ հրեշտակք խորագէտք եղեն մարդեղութեան բանին, ըստ որում նախ աւետեաց Գաբրիէլ. այլ բազում ինչ ի ներգործութենէն ուսանէին. այսինքն, վասն կերակրելի մարմնոյն, եւ վասն ընդաջմէ հօր նստելոյն. եւ վասն փրկութեան հեթանոսաց որպէս ասացաք։ Երրորդ ասեմք. զի որք առաւել մերձաւոր են Աստուծոյ. նոքա ասին բարձրագոյնք եւ մեծ իմաստքի։ Այլ արդ՝ երեւելով Բանին Աստուծոյ ի վերայ երկրի, երկիրս երկինք եղեն. որպէս ասէ սուրբն Ոսկեբերան։ Այսպէս ապա եւ եկեղեցի նախածանօթ գոլով տնօրէնութեան կատարման, եւ մանաւանդ վասսն ազգակացութեանն, ապա ուրեմն ճշմարիտ են երկոքին։ Դարձեալ զքահանայսն. զպետս հնոյն՝ կոչէ իշխան պետ. ըստ որում սակաւ բորատութեանն ինչ՝ արտաքոյ սրբութիւնն երկնային էր տուեալ ի ձեռն նոցա. եւ նոքա զտնօրէնութիւնն Քրիստոսի՝ ի ձեռս առաքելոցն եւ յեկեղեցւոյ ուսան։ Դարձեալ ըստ սրբոյն Եփրեմի՝ զիշխանս օդոյս՝ պետս ասէ. «որք ի Քրիստոս ոչ ինչ զտանէին յիւրեանցն». եւ տարակուսեալ զարմանայնի. վասն որոյ յանապատին նշանօք եւ բանիւք փարձեալ խնդրէին։ Եւ զի կրկնեցին զմարգարէութիւնն. եւ ոչ այնու ինչ գիտացին։ Ապա ի մէջ հաւատացելոց ծանեան թէ, մկրտութեամբն եւ թողութեամբն եւ ճաշակելով զմարմին նորա, շրջին մարմինք սոցա. այսինքն, մարմնեղէնքս ի հոգեղէն. երկրաւորքս յերկնայնի. մարդկայինքս յաստուածեղէն. մահկանացուքս յանմահ։ Այսքան յերրորդ գլուխն վասն համբառնալոյն։ Իսկ չորրորդ գլուխն վասն աւետեաց որ ասէ մարգարէն։ «Զաւետիս իւր յերկիր հաստատէ»։ Այն է զոր ասէ առաքեալն. «էառ աւար. բաշխեաց պարգեւս. եւ ետ որդւոց մարկան»։ Եւ այս չորիւք իմանի։ Նախ՝ աւար էառ զգերեալ բնութիւնս ի մեղաց եւ ի կռոց. եւ դարձոյց յԱստուած պաշտութիւն եւ յարդարութիւն։ Երկրորդ՝ էառ աւար. զի զհոգիսն ի դժոխոց ազատեաց. եւ զդժոխս աւերեաց. եւ յաւերն ոչ ոք բնակի։ Երրորդ՝ աւար զհոգիսն ասէ զոր եհան յերկինս. զի երկու բանակօք ել. այսինքն, հրեշտակօք եւ Հոգւով Սրբոց զորս եհան յերկինս։ Չորրորդ՝ աւար զառատութիւն հոգւոյն ասէ. եւ այն որ ասէ «բաշխեաց պարգեւս». այսինքն, շնորհս ձրի բաժանեաց, եւ ոչ վասն գործոց։ Դարձեալ՝ զի նախ ետ զպարգեւս հոգւոյն որ յերկինս. եւ ապա որդւոց մարդկան ի յերկրի ի դասս առաքելոցն. որպէս խոստացաւ. «ես առաքեմ զաւետիս Հօր իմոյ ի ձեզ». այսինքն, պարգեւ, կամ գրաորական։ Եւ այս չորս կերպիւ։ Նախ՝ զոր օրինակ. յորժամ թշնամիքն ի հաշտութիւն գան, պատանդ տան միմեանց. նոյնպէս զՀոգին Սուրբ հաշտութեան մերում ետ Աստուած։ Երկրորդ՝ որդեգրութեան մերում գրաւորական. ըստ այնմ, «առէք զհոգի որդէգրութեան»։ Երրորդ՝ առ հաւատչեայ յաւիտենից կենացն. որ Հոգւով Սրբով յարուցանէ եւ կեցուցանէ։ Չորրորդ՝ աւետիս է ամենայն մարդկան փրկութեան. «յորժամ լրումն հեթանոսաց մտցէ, եւ ապա ամենայն Իսրայէլ կեցցէ. եւ յայնժամ ամենայն լեզու խոստովան լիցի երկնաւորաց եւ երկրաւորաց եւ սանդարամետականաց, եթէ Տէր է Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ Հօր»։ Որում եւ մեք արժանի լիցուք խոստովանիլ զԱմենասուրբ Երրորդութիւնն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։