Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 17/18

Գլուխ ՃԽԹ. Յայլմէ քարոզ համբարձման. ի բանն Մարկոսի։ «Եւ ինքն Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս յետ խօսելոյն ընդ նոսա համբարձաւ յերկինս եւ նստաւ ընդ աջմէ Հօր»։ Մարկ. 16. 19։

Որպէս ասեն վարդապետք թէ՝ կարգ է բնութեանս եւ կանօնք Աստուծոյ՝ զի ամենայն ինչ նախ գործեսցէ եւ աշխատանս կրեսցէ, եւ ապա հանգիստ առնուցու։ Զայս կանօնս եւ երկինք եւ լուսաւորք պահեն. զի որչափ ստեղծեալ են յարարչէն՝ ի շարժման կան եւ ի գործ. այլ ի կատրարածի՝ աւուրն՝ դադարեսցին եւ հաստատեսցին։ Այսպէս դասք ընտելոցն եւ սրբոցն ի կեանս յայս զնեղութիւնն եւ զչարչարանս կրեն. վասն այն ի հանդերձեալ կեանսն հանգչին։ Այլ զաստուածային կանօնս զայս՝ ոչ պահեաց սատանայ. այլ յառաջագոյն կամեցաւ նստիլ եւ հանգչիլ. որպէս ասէ Եսայի. «ելից յերկինս ի վեր քան զաստեղս. արկից զաթոռ իմ, եւ նսատայց ի լերինն բարձու»։ Եւ վասն այն զի կամեցաւ նախ նստիլ եւ հանգչիլ ընդդէմ կանօնաց Աստուծոյ, տանջանս կրէ ի դժոխս յաւիտեանս յաւիտենից։ Այլ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ զայս բնութեան կարգս եւ զկանօնս պնտագոյն պահեաց. զի ԼԳ տարի որ եկաց յաշխարհի՝ բազում աշխատանս կերաց։ Վասն այն այժմ հնգչի մարմնապէս նստեալ ընդաջմէ Հօր. որպէս ասէ Մարկոս։ «Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ համբարձաւ եւ նսաւ»։ Ապա ուրեմն պատշաճ է եւ մեզ չարչարիլ ի կեանս յայս. եւ ի հանդերձեալն ընդ Քրիստոս հանգչիլ. քան թէ աստ սակաւ մի հեշտանալ ի մեղս. եւ ի հանդերձեալն անվախճան տանջիլ ընդ սատանայի։ Այլ ի համբարձմանն այս՝ երեք ինչ ասելի է։ Նախ ասելի է թէ՝ Յիսուս Քրիստոս որպէս զաղբիւր կենաց վերացաւ յերկինս։ Երկրորդ՝ ասելի է թէ՝ վասն է՞ր յորժամ յորեաւ Քրիստոս՝ ի նմին ժամու ոչ համբարձաւ յերկինս։ Երրորդ՝ ասելի է թէ, յո՞րչափ ամանակս ի համբառնալն իւրում եհաս յերկինս։ Այլ նախ տեսցուք զառաջին գլուխն. զի այսօր Քրիստոս զաղբիւր կենաց վերացաւ յերկինս։ Զի ասեն իմաստունք թէ՝ յատկութիւն է ջրոյ այնչափ բարձրանալ. որչափ խոնարհի։ Զոր օրինակ. թէ ի գլուխ լերանց բղխի աղբիւր. եւ իջանէ ի ձոր մի, եւ ի ձորոյ անտի փողրակաւ կարեն բարձրացուցանել ի միւս լեառն որ հաւասար լինի բարձրութեան առաջին լերինն ուստի բղխէր աղբիւրն։ Այսպէս եւ հոգեւոր գիտութեամբ՝ բարձր լեառն է ամենակալն Աստուած. եւ աղբիւր ի նմանէ բղխեալ որդին Միածին, որ ծնեալ է ի նմանէ նախ քան զյաւիտեանս. եւ ոռոգեաց զդրախտն վերին զդասս հրեշտակաց։ Այլ ի ծառատունկս ստորինս ոչ էջ. զի չէր փողրակ կազմեալ. վասն որոյ երաշտացեալ էր երկիրս այս, եւ ոչ կարէր. պտղաբերել։ Վասն որոյ ողորմածն Աստուած՝ կազմեաց գեղեցիկ փողրակ եւ ոսկեղէն զսուրբ կոյսն Աստուածածին. եւ նովաւ եկն աղբիւրն կենաց Որդին Աստուծոյ ի պարտէզս աշխարհի։ Զի յարգանդի նորա էագ մարմինն մաքուր եւ յստակ. անապական որպէս զոսկի. եւ առոգեաց զերկիր . եւ շարժեաց ի զանազան եւ յանուշահոտ ծաղիկս, եւ ի գեղեցիկ պտուղս բարեաց։ Եւ յորժամ աղբիւրս այս ԼԳ տարի ոռոգեաց զաշխարհս, եւ այսօր նոյն չափ բարձրացաւ որ խոնարհեալ էր։ Զի յերկնից էջ. եւ դարձեալ յերկինս ել իւր յատուկ զօրութեամբն։ Որպէս ասէ յաւետարանին. «ել ի Հօրէ. եւ եկի աշխարհ. դարձեալ թողում զաշխարհս եւ երթամ առ Հայր»։ Եւ Պօղոս յեփեսացւոց ասէ. «որ էջն նոյն է. եւ ելն ի վերայ քան զամենայն երկինս»։ Այլ Քրիստոս որ համբարձաւ յերկինս՝ ոչ է կարի զարմանալի. զի յերկնից էր ի ջեալ՝ եւ դարձեալ ել յերկինս. այլ մեք որք չեմք ի յերկինից իջեալ, ո՞րպէս կարասցուք ելանել ի յերկինս։ Եւ դարձեալ զի ասէ Քրիստոս յաւետարանին. «ոչ ոք ել յերկինս, եթէ ոչ որդին մարդոյ որ էն յերկինս»։ Ապա ուրեմն երեւի թէ, Քրիստոս միայն էջ յերկնից. եւ նա միայն ել յերկինս։ Պատասխանեն վարդապետք. թէպէտ ոչ եմք իջեալ յերկնից, այլ կարեմք ելանել ի վեր յերկինս . ոչ ի բնութենէ որպէս Յիսուս Քրիստոս. այլ արուեստիւք եւ հնարիւք։ Այլ բանն Քրիստոսի՝ երեք ազգ մեկնեալ լինի։ Նախ այսպէս. ոչ ոք ել յերկինս իւր յատուկ զօրութեամբն. բայց միայն Յիսուս Քրիստոս որ էջն յերկնից. վասն մեք ոչ ելանեմք յերկինս մեր յատուկ զօրութեամբս. այլ աստուածային զօրութեամբն։ Մեր զօրութեամբս կարեմք իջանել ի դժոխս. այլ ոչ կարեմք մեր զօրութեամբ ի վեր յերկինս ելանել։ Զոր օրինակ՝ նաւ ի վերայ գետոյ դիւրաւ երթայ ի վայր կոյս. այլ ի վեր կոյս ընդդէմ ջրոյն՝ ոչ կարէ իւրովի երթալ. այլ արուստիւ. զի կամ նաւավարք թեւօք վարեն զնաւն. եւ կամ հողմն լնու զարմիոնն եւ վարէ զնաւն։ Այսպէս դժոխայ ինքն հեշտութեամբ գնան ընդ զառ ի վայր գետս աշխարհի. հեշտութեամբ եւ մեղօք իջանեն ի ծովս դժոխոցն։ Այլ ժառանգորդք արքայութեանն՝ ընդդէմ հեշտութեանց աշխարհի՝ զառ ի վեր գնան. եւ յոյժ դժուարին է։ Զի պարտ է որ նաւավարն մեծ ջանիւք վարէ ցնաւն. այսինքն, պահօք եւ աղօթիւք. եւ այս չէ միայն բաւական, այլ պարտ է որ Հոգին Սուրբ իբր զհողմն լնու զարմիոն մտաց մերոց. եւ վարէ զմեզ ի նաւահանգիստն երկնից. վասն այն ասաց Քրիստոս. «արքայութիւնն բռնադատի՝ եւ բռունք յափշտակեն զնա»։ Երկրորդ՝ մեկնի Բանն Քրիստոսի «ոչ ոք ել յերկրինս». այսինքն, ի յերկինս երրորդութեանն ոչ ոք ել. բաց ի միոյն ի Քրիստոսէ. զի նա միայն է բնութեամբ Որդի Աստուծոյ եւ հաւասար Հօր եւ Հոգւոյն. եւ ըստ այսմ կերպի՝ ելանել յերկինս ումեք ոչ պատշաճի. զի ոչ ոք կարէ լինիլ հաւասար Հօր եւ Հոգւոյն։ Երրորդ ազգ մեկնի. զի Քրիստոս է գլուխ եկեղեցւոյ. եւ եկեղեցի սուրբ մարմին է Քրիստոսի։ Եւ որպէս գլուխն եւ մարմինն մի անձն են. այսպէս Քրիստոս եւ սուրբ եկեղեցի՝ մի անձն է Հոգեւորապէս. եւ ուր գլուխն երթայ՝ պարտի եւմարմինն զհետ նորա երթալ։ Վասն այն ոչ ոք ել յերկինս բաց ի Քրիստոսէ որ գլուխ է, եւ ի նորին մարմնոյն սուրբ եկեղեցւոյ. զի ուր գլուխն երթայ՝ ընդ նմին քարշի եւ մարմինն. վասն այն անհաւատքն եւ մեղաւորքն որք ոչ են մարմին Քրիստոսի՝ բնաւ ոչ ելանեն յերինս։ Ապա ուրեմն յայտ է թէ՝ Յիսուս Քրիստոս աղբիւրն կենաց բարձրացաւ յերկինս իւր յատուկ զօրութեամբն. եւ մեք կարեմք բարձրանալ ընդ նմա նորին զօրութեամբն։ Քանզի օրինակակ ասեն իմաստունքն. թէ ոք դնէ զեղէգն երկայն ի ջուրս, եւ դնէ զբերանն ի միւս ծակ եղեգանն, եւ ի վեր ծծէ զօդն որ ի մէջ եղեգանն, նոյն ժամայն ջուրն ի վեր ելանէ. զի բնութիւնն ոչ կարէ դատարկ մնալ. յորժամ ծծելովն ի յօգոյն դատարկի եղէգն, ջրով լնանի։ Այսպէս յորժամ Քրիստոս ի սրտից ընտրելոց ի դուրս քարշէ զամենայն օդս, այսինքն զփառասիրութիւն, զհպարտութիւն, եւ զամենայն սէր աշխարհիս, ի նմին ժամու յորժամ դատարկի սիրտ նոցա ի հեշտութեանց աշխարհի, յայնժամ հոգիք սրբոցն իբրեւ զջուր բարձրանան յերկինս։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ հարցումն է՝ թէ վան է՞ր Քրիստոս յորժամ յարեաւ, ի նմին ժամու ոչ բարձրացաւ յերկինս։ Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ վասն երեք պատճառի ի նմին ժամու ոչ համբարձաւ յերկինս։ Առաջին պատճառ՝ զի որպէս Քրիստոս եցոյց եւ հաստատեաց թէ ստուգապէս մեռաւ. պարտ էր հաստատել զյարութիւնն իւր, թէ ստուգապէս յարուցեալ է։ Այլ զմահն ստուգել՝ դիւրին էր այս. զի յերեք օրն հաստատեցաւ մահն նորա թէ մեռաւ. այլ զյարութիւնն դժուարին էր հաստատել. վասն այն երկար ժամանակի պիտոյանայր։ Զի յորժամ յարեաւ՝ թէ մի անգամ երեւեալ էր առաքելոցն եւ փութով համբարձեալ յերկինս, յերկբայութիւն անկանէին, թէ ոչ էր ճշմարիտ յարութիւն. այլ առ աչօք։ Վասն այն քառասուն օր մնաց յետ յարութեանն. եւ բազում անգամ երեւեցաւ առաքելոցն. եւ եկեր նոսա եւ խօսեցաւ. եբարձ զամենայն երկբայութիւն ի սրից նոցա։ Այսպէս մեղաւորն որ մեռեալ է մեղօք, եւ յարուցեալ զղջմամբ, պարտ է զի հաստատեսցէ զիւր յարութիւնն առաջի մարդկան շարժելովն եւ զգալովն։ Զի ասէ Արիստոտէլ թէ՝ անասուն կենդանին ի քարէն որ անկենդան է, երկու իրօք բաժանի. շարժելովն եւ զգալովն։ Զի կենդանին շարժի տեղեաւ ի տեղի. այլ քարն անշարժ մնայ։ Եւ կենդանին հինգ զգայութեամբ զգայ. ուտելով. հոտոտելով. լսելով. տեսանելով. եւ շօշափելով. այլ անկենդանն ոչ։ Այսպէս պարտ է զի մեղաւորն որ յառնէ ի մեղաց զղջմամբն՝ ցուցանէ զյարութիւնն իւր։ Նախ շարժմամբ. զիի օրըստօրէ յառաքինութենէ յառաքինութիւն շարժեսցի եւ յառաջեսցէ. որպէս ասէ Պօղոս. «եթէ յարեայք ընդ Քրիստոս, ապա զվերինն խորհեցարուք ուր Քրիստոս նստի»։ Երկրորդ՝ պարտէ զի ցուցէ զյաորւթիւն իւր հինգ զգայութեամբն. աչօք պարտ է տեսանել. եւ ականջօքն զբան քարոզին լսել. ճաշակելովն զմարմինն Քրիստոսի ուտել եւ ըմպել. եւ հոտոտելովն՝ զՔրիստոսի անուշահոտութիւնն առնուլ. եւ ի գարշելի հոտոց մեղաց ի բաց կալ. շօշափելով զգայցէ զառաւել ջերմութիւն դժոխոցն. եւ զառաւել ցրտութիւն սառնամանեացն. եւ զբարեխառնութիւն արքայութեանն երկրնից։ Եւ ոչ միայն պարտ է զի ցուցցէ ոք զինքն թէ կենդանի է, այլ ցուցցէ թէ բանական է՝ խօսելով առ այլս զբանս եւ զխրատս օգտակարս. որպէս հաստացեաց զյարութիւնն իւր խօսելովն։ Եւ յորժամ այսպէս հաստատէ մեղաւորն զյառնելն ի մեղաց, յայնժամ կարէ ընդ Քրիստոսի ելանել ի յերկինս։ Երկրորդ պատճառ. յորժամ յարեաւ Քրիստոս՝ ի նմին ժամու ոչ համբարձաւ. այլ մնաց քառասուն օր։ Ցուցանէ թէ՝ յորժամ ոք յառնէ ի մեռելոց ի մահու չափ մեղաց, ոչ է արժանի ի նմին ժամու ելանել յերկինս. այլ պարտէ զի քառասուն օր յապաղէ որ է թիւ ապաշխարութեան. զի կատարեալ ապաշխարեսցէ. քանզի Քրիստոս քառասուն օր պահեաց։ Երրրորդ պատճառ. յորժամ յարեաւ Քրիստոս՝ ոչ համբարձաւ. զի առաքեալքն որ մահուամբն Քրիստոսի երեք օր տրտմութիւն կրեցին՝ յարութեամբն նորա քառասուն օր ուրախասցին։ Զի ցուցէ թէ, սակաւ տրտմութեանս զոր աստ կրեմք վասն Քրիստոսի՝ անդ մեծ մխիթարութիւն առնումք ի նմանէ։ Եւ դարձեալ եկաց քառասուն օր ընդ նոսա. մխիթարեաաց զնոսա եւ ուսոյց նոցա. թէ որպէս զհետ Քրիստոսի ընթանան յերկինս։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի երկու պատճառաւ կարէ մարդ ի բարձր տեղի ելանել։ Առաջին՝ յորժամ վարէ ոք զնա ի ներքուստ ի վեր։ Երկրորդ՝ յորժամ ոք քարշէ ի վերուստ։ Եւ ոչ է զարմանք թէ մեք ելանեմք յերկինս. զի աշխարհս նեղելով եւ չարչարելով հալածէ զմեզ ի ներքուստ. եւ առաւել տանջանք դժոխոցն վարէ զմեզ ի վեր կոյս։ Զի երկու ինչ հակառակ՝ վարեն զմիմեանս ի բաց. որպէս ցրտութիւնն զջերմութիւն. եւ ջերմութիւնն զցրտութիւն. եւ որ զօրեղն է՝ առաւել վարէ։ Նոյնպէս չարն եւ բարին՝ հակառակ են միմեանց. եւ հանգիստն եւ տանջանքն։ Եւ մարդն բնութեամբ զբարին սիրէ, եւ ցանկայ հանգստեան. վասն այն ի չարէն եւ ի տանջանացն հալածի եւ փախչի։ Արդ՝ ի դժոխս չարն եւ տանջանքն յոյժ զօրեղեն. զի յամենայնէ բաղկացեալ է. զի ամենայն չարչարանք եւ տանջանք որք ցրուել կան յաշխարհիս՝ ա մենաքեան ի դժոխս են ժողովել. վասն այն տանջանք դժոխոցն յոյժ զօրեղ են։ Եւ սիրտ սրբոցն՝ ոչ կարեն զդառնութիւն դժոխոցն զգալ. յոյժ հալածէ ի վերին կողմն երկնինց։ Ապա պարտ է հանապազ զնեղութիւն աշխարհիս եւ զտանջանս դժոխոցն ի մտի պահել. եւ այնպէս ի վեր ի յերկինս դիմել։ Երկրորդ պատճառաւ պարտ է մեզ յերկինս ելանել. զի Քրիստոս ի վեր կոյս առ ինքն քարշէ զմեզ։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի Քրիստոս վասն չորս պատճառի զմեզ առ ինքն քարշէ. զի Դ իր է որ քարշէ։ Առաջին քարշօղն բարին է. զի ասէ Արիստոտէլ թէ՝ բարին այն իրն է, որում ամենեքեան ցանկան։ Եւ որչափ ճարին մեծ է , առաււել յինքն ձգէ զկարօտութիւն մարդկան։ Եւ արդ՝ զի Քրիստոս առաւել եւ զուտ բարի է. պարտ է զի առաւել յինքն քարշեսցէ զսիրտ մեր. որպէս ասէ ի յերգսն. «զհետ քո զհետ իւղոց քոց ընթասցուք, » այսինքն, զհետ քո համբարձցուք. զի դու զցեան ես ամենայն անուշահոտութեամբ եւ բարոութեամբ։ Երկրորդ քարշօղն՝ նմանն է. զի համանմանն՝ յինքն ձգէ զնմնն իւր. որպէս լոյս արեգականն զաչաց լոյսս մեր յինքն քարշէ որ նման է մնա։ Եւ մեք նման եւք Քրիստոսի յերկոց կողմանց. նախ՝ ի կողմանէ աստուածութեանն. երկու՝ ի կողմանէ մարդկութեանն։ Զի ոչ շատացաւ այսու՝ որ ի նմանութիւն նորա ստեղծաք. զի այս հաւասար է հրեշտակաց եւ մարդկան. այլ զի զմեզ առաւել առ ինքն ձգեսցէ. վասն այն եղեւ նման մեր եւ էառ զմարդկութիւնս մեր. եւ այժմ է մեր մարմինն եւ եղբայր։ Զի զհրեշտակս միայն աստուածութեամբն քարշէ առ ինքն. եւ զմեզ աստուածութեամբն եւ մարդեղութեամբն։ Երրորդ քարշօղ է ջերմութիւնն. որպէս արեգակն վասն ջերմութեանն՝ զգոլորշին յինքն ձգէ. եւ վառեալ լապտերն զձէթն յիքն քարշէ։ Այլեւ ասեն իմաստունք թէ՝ արտաքին ջերմութիւնն որ զօրեղ լինի, զներքին ջերմութիւնն որ սակաւ լինի, յինքն քարշէ։ Որպէս ասեն բժիշկք թէ՝ ստամոքս մարդոյն ի ձմեռն ուժով է քան յամառն. զի ձմեռն արտաքին արտաքին ցրտութիւնն կապէ զներքին ջերմութիւնն. այլ ի յամառն արտաքին ջերմութիւնն բանայ զծակսն որ ի մարմինն. եւ ընդ քրտանցն յինքն քարշէ զներին ջերմութիւնն։ Եւ զի Քրիստոս Յիսուս՝ զի է ջերմութեամբ սիրոյն. պարտ է որ զսիրտս մեր յիւր կողմն ձգէ. եւ ջերմութիւն սիրոյ նորա անչափ առաւել մեծ է. պարտէ զի սէր նորա զմեր սէրս առ ինքն քարշէ. զի զնա միայն սիրսցուք. եւ ոչ զաշխարհս եւ զմեղս։ Չորրորդ քարշօղ է դատարկութիւնն. որպէս երակ սրտին յորժամ դատարկ լինի, յինքն քարշէ զկերակուրն. որպէս որք հաճամաթ առնեն՝ դնեն զդատարկ եղջիւրն ի վերայ մարնոյն. եւ ի դուս ծծէ զօդն. յայնժամ դատարկութիւնն յիքն քարշէ զարիւնն եւ լնանի։ Այսպէսս հոգեւոր մարմինն Քրիստոսի դեռեւս ոչ է լցեալ. վասն զի տեղի անկելոց հրեշտակացն դեռ չէ լցեալ. եւ թիւ ընտրելոցն զոր տեսեալ է Աստուած յառաջագոյն՝ չէ լցեալ։ Վասն այն Քրիստոս հանապազ յինքն քարշէ. զի հոգեւոր մարմինն Քրիստոսի որ է եկեղեցի սուրբ՝ լնանիցի. եւ թիւ ընտրելոցն կատարեսցի։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ թէ այս չոս կերպիւ Քրիստոս յինքն քարշէ զմարդիկ, ընդէ՞ր զամենն ոչ քարշեյինքն զանհաւատս եւ զմեղաւորս։ Ասեմք թէ՝ այս է պատճառն. որ Քրիստոս յիւր կողմ ձգէ հոգեւոր բարկութեամբն. բայց երեք քարշօղ այլ կայ՝ որ ի յինքն քարշէ մարմնաւոր բարութեամբ։ Առաջին քարշօղն է աշխարհս. որ յիքն քարշէ զմարդ փարթամութեամբն։ Երկրորդ քարշօղն՝ քարշէ մարմինն հեշտութեամբ մեղացն։ Երրորդ՝ քարշէ սատանայ փառօք եւ պատւով աշխարհիս։ Եւ մեղաւոր մարդիկ ոչ իմանան զհոգեւոր բարութիւնն. այլ մարմնական բարութեամբս որ տեսանելի է՝ յոյժ քարշեալ լինին։ Վասն այն աշխարհս եւ հեշտութիւն մարմնոյ եւ սատանայ՝ բաժանէ զմարդիկ ի Քրիստոսէ եւ յինքն ձգէ։ Դարձեալ՝ զի հոգեւոր մարմինն սատանայի՝ դեռեւս ոչ է լցեալ. վասն զի թիւ մեղաւորացն եւ կորուսելոցն՝ դեռ չէ կատարեալ։ Եւ թիւ կորուսելոցն բազումն է, քան զթիւ ընտրելոցն ի մարդկանէ. վասն այն դժոխքն յիւր կողմն ձգէ, զի լցցի։ Այլ Քրիստոս բազում նշան է տուեալ մեզ՝ որք գիտեմք թէ յնտրելոց դասուցն ենք. վասն այն պարտ է որ ի նորա կողմն քարշիմք. եւ զհետ նորա գնամք որ այսօր համբարձաւ յերկինս։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ հարցումն՝ թէ ի համբառնալն իւրում Քրիստոս յո՞րչափ ժամանակս եհաս յաթոռն իւր եւ նստաւ ընդաջմէ Հօր։ Արդ՝ նախ գիտելի է՝ զի յոյժ հեռի է երկինքն յերկրէս քան զամենայն հեռաւորութիւն։ Այլ թէ ո՞ր չափ՝ Աստուած միայն գիտէ. որ «չափէ զերկինս թզաւ. եւ զերկիր ամենայն քլաւ»։ Այլ իմաստունք քննեալն են զայս հեռաւորութիւնս։ Եւ որմն իմաստասէր անուն Ռաբբի Մօսէս՝ ասացեալ է թէ, եօթն մոլորակք են . եւ իւրաքանչիւր մոլորակ՝ ունի առանձին երկին։ Եւ հաստատութիւն իւրաքանչիւր երկնիցն՝ է նոյն չափովն ԵՃ տարէն ճանապարհ։ Ապա այս հաշուովս ի լուսնական գնդէն մինչ ի յանմոլար գունդն կենդանակերպաց՝ ԷՌ տարէն ճանապարհ է մարդկան ոտից։ Ապա տես թէ որչափ լինի յանմոլար գնդէն մինչեւ ի վերինն հրեղէն երկինն՝ որ քան զամենայն բարձր է եւ մեծ. եւ հրեշտակաց բնակութիւնն է։ Եւ Քրիստոս ի ձիթենեաց լեռնէն յայնմ տեղւոջէ ուր «ամպն կալաւ զնա յաչաց առաքելոցն՝» ի վայրկեան ժամանակի քան զթթել ական, փութով եհաս ի վերին երկինս. եւ հագեաւ ի դասս հրեշտակաց։ Եւ այս յայտ է յերեք իրաց։ Նախզի՝ թէ հրեշտակք ի ջանեն ի սպասաւորութիւնն մարդկան եւ ելանեն յերկինս ի քթթել ական ի փառաբանութիւնն Աստուծոյ, քանի՞ առաւել Տէրն հրեշտակաց փութով ելանէ։ Երկրորդ՝ յայտ է ի յարութենէն Քրիստոսի. զի հոգին որ ի դժոխս էր ի ներքին կէտս երկրի, ի նոյն քթթել ական եկն ի մարմինն որ եդեալ էր ի գերեզմանի. եւ յարեաւ ի մեռելոց։ Այսպէս ի նոյն քթթէել ականն՝ յերկրէս ել յերկինս առանց արգելման։ Երրորդ՝ յայտ է ի յարուցելոցն. յորժաեմ յառնեն ի գերեզմանէ, փութով հասանին առ Քրիստոս նորին զօրութեամբն։ Զի փառաւորեալ մարմին սրբոյն այնպէս հրամաակատար լինի հոգւոյ իւրոյ՝ զի ուրծ կամեսցի հոգին, անդ հասանի եւ մարմնովն. թէ յարեւմտից յարեւելս, թէ յերկրէ յերկինս. այսպէս առաւել փութով եհաս Քրիստոս ի յերկինս յարուցեալ ի մեռելոց։ Ապա յայտ է՝ զի յայսքան յերկար ճանապարհս՝ ի նոյն կէտն փութակակի եհաս ի յերկինս։ Վասն որոյ ասէ Դաւիթ. «ցնծայ նա որպէս հսկայ՝ ընթանալ զճանապարհս իւր։ Ի ծագաց երկնից են ելք նորա. եւ հանգիստ նորա մինչեւ ի ծագս նորուն»։ Երկրորդ գիտելի է՝ զի վարդապետաց եկեղեցւոյ՝ կրկին կարծիս ասացեալ լինի։ Ոմանք ասեն թէ՝ ի նոյն կէտ համբարձմանն, ել Քրիստոս յերկինս եւ նստաւ ի հայրական աթոռն իւր ի փառս աստուածութեանն։ Այլ մեր վարդապետք եկեղեցւոյ ասեն թէ՝ յորժամ համբարձաւ Քրիստոս, ի նոյն կէտն եհաս մինչ ի հրեղէն երկինս. այլ հանգեաւ ի դասս հրեշտակաց։ Եւ յայս ինն օրս՝ յինն դասս հրեշտակացն եմուտ յիւրաքանչիւր դասս օր մի հանգչելով։ Նախզի՝ իւրաքանչիւր դասքն՝ ընդառաջ ելեալ Քրիստոսի, ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ ընդունէին առ ինքեանս զեկեալ թագաւորն իւրեանց, եւ տօն կատարէին։ Եւ երկրորդ՝ զի հաստատէր զնոսա եւ ուսուցանէր նոցա զխորհուրդ մարդեղութեան իւրում. որպէս ասէ Եսայի ի դէմս նոցա։ «Իսկ այս ո՞վ էր որ դիմեալ գայ յԵդովմայ. կարմրութիւն ձերձոց իւրոց ի Բոսսրայ. գեղեցիկ պատմուճանաւ եւ բուռն զօրութեամբ»։ Պատասխանի ետ նոցա ուսուցանելով. «ես եմ որ խօսիմ զարդարութիւն. եւ հնձան հարի միայն. եւ ի հեթանոսաց ոչ ոք էր ընդիս»։ Այսպէսս եւ Դաւիթ ասէ. «համբարձէք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր, եւ մտցէ թագաւոր փառաց»։ Ասէի որ չէին տեղեակ տնօրէնութեան խորհրդոյ։ «Ո՞վ է սա թագաւոր փառաց»։ Եւ որք տեղեակք էին՝ ասէին. «Տէրն է զօրութեանց. սա ինքն է թագաւոր փառաց»։ Այսպէս հանգչելով յիւրաքանչիւր դասս հրեշտակացն, ուսուցանէր զխորհուրդ մարդեղութեան իւրոյ։ Եւ կարծիքս այս՝ հաստատուն է քան զառաջինն վասն չորս պատճառի։ Նախ զի՝ աւանդութեամբ այս առ մեզ եհաս. յորժամ էր Լուսաւորիչն մեր ի վիրապն հնգետասան ամ, եւ հրեշտակն որ սպասաւորէր նմա յաւուր, ի յիշխանութեանց դասուն էր։ Եւ ի չորրորդ օրն կիրակէին՝ յամեալ եղեւ սպասաւոր հրեշտակն. եւ յորժաեմ հարցեալ եղեւ ի Լուսաւորչէն պատճառ յամելոյն, ասէ՝ այսօր տօն մեծ է ի մոյ դասուն որ ի յերկինս. զի ես յիշխանութեանց դասուն եմ։ Եւ յորժամ համբարձաւ Քրիստոս, այսօր ի մեր դասն հանգեաւ. եւ յամենայն ամի՝ զայն աւուր տօնն կատարեմք. եւ սուրբ Լուսաւորիչն ելեալ ի վիրապէն, ուսոյց զայս հայաստանեայց եկեղեցւոյս։ Երկրորդ յայտ է՝ որպէս յետ յարութեանն եկաց Քրիստոս. Խ օր ի յօդդ, զի հաստատեսցէ զյարութիւնն իւր մարդկան։ Այսպէս յետ համբարձմանն՝ ինն օր եկաց ի դասս հրեշտակաց. զի հաստատեսցէ զնոսա իի խորհուրդ փրկութեան մարդկան. զի եւ նոքա փրրկութեանն մեր կցորդեացան։ Երրորդ յայտ է՝ զի ամենայն ինչ կարգաւ կատարի առ նոսա. եթէ յԱստուծոյ գիտութիւն եւ շնորհք յարարածս ի ջանեն, ըստ կարգի նախ յառաջինսն՝ եւ ապա ի միջինսն՝ եւ ապա ի վերջինսն, եւ ի նոցանէ առ մարդիկ իջանեն։ Նոյնպէս ի մէնջ ամենայն աղօթք մեր եւ բարեգործութիւնք՝ կարդաւ ելանեն ի հրեշտակս. եւ ապա ի միջին դասսն. եւ ի նոցանէ յառջինսն. եւ ապա Աստուած ելանեն։ Այսպէս եւ մարմնացեալ Բանն՝ պահեաց զայս կարգ մարդեղութեամբն իւրով։ Զի նախ ել մարմնով ի դասս հրեշտակաց. եւ ապա ի միջինսն. եւ ապա յառաջինսն. եւ ապա նստաւ ընդ աջմէ Հօր։ Չորրորդ՝ յայտ է յիջմանէ հոգւոյն. զի զկնի ինն աւուր յորում կատարեցան ինն դասք հրեշտակցն, նստաւ Քրիստոս ընդ աջմէ Հօր ի փառս Աստուածութեանն։ Վասն որոյ ի տասներորդ աւուրն՝ էջ Հոգին Սուրբ յառաքեալսն փոխանակ մարմնացեալ բանին՝ որ նստաւ ընդաջմ Հօր։ Ապա յայտ է թէ՝ յորչափ ժամանակս եհաս յաթոռն իւր Քրիստոս։ Այլեւ մեզ կարելի է կրկին կերպիւ առ նա ելանել։ Առաջին կերպիւ՝ զի գիրկս կալցուք ոտիցն Քրիստոսի, որ այսօր համբարձաւ. զի նա հսկայ է եւ յոյժ երկայն. «եւ լնու զերկինս եւ զերկիր». զի կատարեալ Աստուած է. եւ մեք փոքրիկ եմք որպէս թզուկ մի։ Եւ թէպէտ յերկինս է համբարձեալ. այլ զմեզ ոչ է թողեալ. զի ինքն ասաց. «ես ընդ ձեզ եմ մինչեւ ի կատարած աշխարհի»։ Զի թէպէտ մարմնով համբարձաւ յերկինս՝ այլ Աստուածութեամբն ընդ ամենայն տեղիս է։ Նաեւ մարմնովն ընդ մեզ է կերպիւ իմն. զի առ մեզ պատարագի մինչ ի կատարած աշխարհի։ Ապա թէ կալցուք զոտս նորա ճշմարիտ հաւատով եւ սիրով, երւ երբէք ոչ բաժանիցուք ի նմանէ, յայնժամ երբ համբարձցէ զոտս իր յերկինս, եւ զմեզ ի հարկէ հանցէ ընդ ի վեր։ Երկրորդ կերպիւ՝ կորեմք ելանել յերկրինս. զի ողորմութեամբ իւր կազմեալ է սանդուխ յերկրէ յերկինս. որպէս ետես նահապետն Յակօբ սանդուխ դերկրէ յաշխարհս հաստատեալ, եւ Տէր ի նմա։ Եւ այս սանդուխս՝ երկոու կերպիւ մեկնեալ լինի։ Առաջին կերպն՝ հասարակ առաքինութիւնքն են սանդուխք. զի երկու ազգ կենցաղավարութիւն է մարդոյս։ Ոմանք ընդարձակ որպէս մեծատունք. եւ ոմանք դժուարինք որպէս աղքատք։ Ի կողմանէ մեծատանցն՝ պարտ է զի ունիցին զխորարհութիւն. զի մի հպարտասցին ի մեծութիւնս իւրեանց։ Եւ ի կողմանէ աղքատացն՝ պարտ է զի լինիցին համբերօղ. զի մի ձանձրասցին յաղքատութենէ։ Եւ ի մէջ այս երկու փայտիս՝ պիտոյ է բազում մատն սանդխտոց. զի առանց աստիճանի՝ ոչ կարեմք ելանել ընդ սանդուխսն այն յերկինս։ Որպէս սատանայ կամեցաւ ելանել յերկինս յաթոռն Աստուծոյ առանց աստիճանի բարի գործոց։ Վասն այն պարտ է որ ի սանդուխս մեր՝ եօթն աստիճան լինիցի։ Առաջին խոնարհութիւն. երկրորդ՝ արիութիւն. երրորդ՝ ողջախոհութիւն. չորրորդ՝ արդարութիւն։ Այս չորս առաքինութիւնս՝ սովորական է. եւ ոչ է բաւական որ հանէ յերկինս։ Զի եւ արտաքին իմաստունքն՝ ունէին զայս չորս առաքինութիւնս, եւ ոչ ելին յերկինս. զի չունիէին զաստուածային առաքինութիւնսն։ Վասն այն պարտ է զի ունիցի հինգերորդ աստիճան զճշմարիտ հաւատն. վեցերորդ զհաստատ յոյսն. է երորդ զաստուածային սէրն։ Իսկ սատանայն յորժամ անկաւ ի դժոխս, եւ նա կազմեաց սանդուխ որով իջեցեն ի դժոխս։ Եւ ունի եօթն աստիճան զեօթն մահու չափ մեղս։ Առաջին հպարտութիւնն. երկրորդ ագահութիւնն. երրորդ բղջախոհութիւնն. չորրորդ նախանձն. հինգերորդ բարկութիւնն. վեցերորդ որովայնամոլութիւնն. եօթներորդ ծուլութիւնն։ Եւ այս սանդխոցս երկու կողման փայտն՝ մինն է անհաւատութիւնն. եւ միսն յուսահատութիւնն։ Երկրորդ մեկնեալ լինի սանդուխս այս ի վերայ հաւատոց. զի այս սանդուխս՝ նշանակէ զհաւատս քրիստոնէից։ Եւ երկու փայտն միաւորաեալ ի սանդուխս՝ է աստուածութիւնն եւ մարդկաութիւնն Քրիստոսի։ Եւ եօթն աստիճան հաւատոց՝ է յԱստուածութենէն Քրիստոսի՝ եւ եօթն աստիճան ի մարդկութենէն։ Յաստուածութեան կողմանէն՝ եօթն աստիճան է. զի յԱստուած՝ երեք ինչ է։ Առաջին՝ Անձնաւորութիւնն։ Երկրորդ՝ Բնութիւնն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ Գործքն Աստուծոյ։ Ի կողմանէ անձնաւորութեանն՝ երեք աստիճան է հաւատոյ։ Առաջին՝ պարտ է հաւատալ ի հայր անծին եւ անսկիզբն։ Երկրորդ՝ հաւատալ զորդին ծնեալ ի հօրէ։ Երրորդ՝ հաւատալ զՀոգին Սուրբ բղխեալ ի հօրէ։ Եւ թէպէտ անձինք երեք են. այլ բնութիւնն մի. վասն այն չորրորդ աստիճան՝ պարտ է հաւատալ զերրորդութիւնն մի բնոութիւն. մի էութիւն . մի աստուածութիւն եւ թագաւորութիւն։ Այլ գործ Աստուծոյ՝ երեք ազգ է։ Առաջին գործ բնութեան՝ որպէս ստեղծելն։ Երկրորդ շնորհաց՝ որպէս խնամելն եւ թողութիւն շնորհելն։ Երրորդ գործ՝ փառաց եւ մեծութեան. որպէս յարութիւն մեռելոց եւ փառք հրեշտակաց։ Վասն այն պարտ է հինգերորդ աստիճան հաւատալ՝ թէ Աստուած ստեղծիչ է ամենայն երեւելեաց եւ աներեւութից։ Վեցերորդ աստիճան է՝ հաւատալ ի յեկեղեցի սուրբ զթողութիւն մեղաց։ Եւ եօթներորդ աստիճան է՝ հաւատալ թէ, լինելոց է առհասարակ յարութիւն. եւ արդարութիւնքն ժառանգեսցեն զյաւիտենական կեանսն. եւ չարքն զյաւիտենական տանջանսն։ Այս Է աստիճանքս՝ ի կողմանէ Աստուածութեանն է Քրիստոսի։ Եւ եօթն աստիճան է՝ ի կողմանէ մարդկութեանն եօթն ինչ հաւատալ։ Առաջին՝ է հաւատայ թէ Որդին Աստուծոյ յղացաւ ի Հոգւոյն Սրբոյ, իկոյսն Աստուածածին։ Երկրորդ աստիճան է՝ զի հաւատասցուք թէ՝ Քրիստոս ծնաւ ի կուսէն անապական մարմնով, եւ յանապական մօրէ։ Երրորդ՝ հաւատալ զի չարչարեցաւ եւ մեռաւ եւ թաղեցաւ։ Չորրորդ՝ զի էջ ի դժոխս։ Հինգերորդ՝ զի յարեաւ։ Վեցերորդ՝ զի համբարձաւ։ Եօթներորդ՝ զի միւսանգամ գալոց է ի դատաստան։ Այլ չէ միայն բաւական, թէ լինիցին սանդուխքս աստիճանք, այլ պիտոյ է զի հաստատ եւ ամուր լինիցին աստիճանքն եւ մի բեկեալ։ Զի պարտ է՝ որ հաւատքս մեր՝ հաստատեսցի եւ ամրասցի բարի գործովք։ Այլ այնոքիկ որք հաստատուն հաւատ ունին, եւ գործք իւրեանց չար են, նման են սատանայի։ Զի սատանայ յոյժ հաւատայ, թէ մի է Աստուած. եւ ասէին առ Քրիստոս. «գիտեսք զքեզ սուրբդ Աստուծոյ. մի յառաջ քան զժամանակն տանջեր զմեզ»։ Զի դեւք հաւատան եւ սարսին ասէ առաքեալն». այլ հանապազ զչարն գործեն՝ եւ հակառակ կան Աստուծոյ եւ մարդկան։ Վասն այն պարտ է՝ որ հաւատն գործով հաստատեալ եւ տմուր լիցի։ Եւ յայսմանէ երեւի թէ հաւատն Քրիստօնէից երկայն՝ որ հասանի մինչեւ յերկինս. այլ հաւատ անհաւատիցն՝ կարճ է. եւ ոչ հասանի յարքայութիւնն երկնից . զի անկար է եւ սխալ. այլ հաւատայ վասն անցաւոր երկրիս եւ փառաց սորա։ Այլ մեք հաատամք ի Քրիստոս ճշմարիտ հաւատով եւ բարի գործով. եւ եւ ակնկալցուք հաստատուն յուսով հասանիլ խոստացեալ աւետեացն եւ անանց կենացն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր։ Որ է օհնեալ ընդ Հօր Իւրում եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԾ. Դարձեալ յայլմէ քարոզ վասն համբարձման. ի բանն Ղուկասու։ «Եւ եղեւ յօրհնելն Նորա զնոսա, մեկնեցաւ ի նոցանէ եւ վերանայր յերկինս» Ղուկ. 24. 50։

Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս Որդին Աստուծոյ եկն յաշխահս՝ զի զվարդապետութիւն իւր արասցէ, եւ ուսուսցէ զմարդիկ։ Նախ՝ նստաւ յաթոռ ամենօրհնեալ արգանդի Սուրբ Աստուածածին կուսին. եւ անդ ուսոյց եւ դաս ասաց զկուսութիւնն։ Զի որպէս ծաղիկն ի ծառէն. նոյնպէս կոյսն Սուրբ ծնաւ ի կոյս մօրէ։ Երկրորդ՝ նստաւ յաթոռ մսրոյն. եւ անդ ուոյց մեզ զաղքատութիւնն. զի որպէս մանուկ աղքատ պատեցաւ ի խանձարուրս։ Երրորդ՝ նստաւ յաթոռ աշխարհիս. եւ զճշմարիտ հաւատն եւ զբարի գործս եւ զսէր՝ ուսոյց մարդկան իւր վարդապետութեամբն։ Չորրորդ՝ նսատւ յաթոռ խաչին. եւ ուսոյց մեզ զխորնարհութիւն եւ զհամբերութիւն չարչարանօքն իւրովք։ Այլ այսօր զդատաստանն իւր եւ զաթոռն՝ փոխեաց յերկինս. զի այսօր համբարձաւ յերկինս։ Եւ այս չորս պատճառի։ Առաջին պատճառ. զի նա որ էր վարդապետաց եւ իմաստութիւն Հօր՝ պատշաճ էր զի աշխարհք պատւով ընդունէին զնա։ Իսկ փոխանակ այնր, մեծ նախատանօք սպանին. վասն այն ոչ էին նմա արժանի։ Երկրորդ պատճառ. զի այլ վարդապետք խաբէին զաշակերտս նորա. եւ յափշտակէին ի նմանէ։ Զի երեք չար վարդապետ միաբանեալ էին ընդ իրեարս՝ զի աւերեսցեն զդատաստանն Քրիստոսի. այսինքն. եւ հեշտութիւն մարմնոյ. եւ սատանայ։ Աշխարհս իւր ագահութեամբն յափշտակէր ի Քրիստոսէ զաշակերտս նորա՝ որք զառատութիւն եւ զողորմութիւն ուսանէին։ Եւ մարմնական հեշտութիւնն՝ յափշտակէր զաշակերտս նորա՝ որք զողջախոհութիւն ուսանէին ի Քրիստոսէ։ Եւ սատանայ յափշտակէր զաշակերտս նորա՝ որք զխոնարհութիւն ուսանէին ի Քրիստոսէ։ Վասն այն ասէ աւետարանն թէ՝ «բազումք յաշակերտաց նորա չոգան յետս. եւ ոչ շրջէին ընդ նմա». վասն այն այսօր զվարժարանն իւր փոխեաց յարքայութիւնն երկնից։ Երրորդ պատճառ. զի աշակերտքն նորա ի բազում նեղութեան կային յաշխարհի. արհամարհեալք եւ հալածեալք լինէին. եւ լի էր աշխարհս աղմկով եւ խռովութեամբ։ Վասն այն այսօր որդին Աստուծոյ փոխեաց զաթոռ իւր յերկրէ յերկինս. եւ յոյժ ուրախացան երկնայինքն։ Եւ այն երեք խափանումն որ լինէր աստ գասուն Քրիստոսի՝ բարձրաւ։ Զի որ նախատեալ էր Քրիստոս՝ անդ յոյժ պատուեցաւ. «զի նստաւ ընդ աջմէ հօր»։ Եւ աստ յափշտակէին զաշակերտս նորա. այն անդ ոչ ոք յափշտակէր. որպէս ասէ աւետարանն. «ոչ ոք կարէ յափշտակել զնոսա ի ձեռաց Հօր իմոյ»։ Եւ աշակերտքն որք աստ ի նեղութեան եւ յաղմկի էին՝ անդ ի հանգիստ եւ յանդորրութեան են։ Արդ՝ պատշաճ է եւ մեզ զվարժարանս մեր փոխել եւ առ Քրիստոս երթալ. զի այն լաւագոյն է քան զայս վասն երեք պատճառի։ Առաջին՝ զի վարդապետք որք յաշխարհի են՝ տկար են գիտութեամբ. եւ ոչ ունին զկատարեալ ուսումն։ Այլ երկնաւոր վարդապետն Քրիստոս՝ է վարդապետաց վարդապետ. եւ հրեշտակք ցանկան ուսանիլ ի նմանէ։ Երկրորդ՝ զի ի վարժարանն աշխարհի՝ բազում ծախս եւ թոշակս պիտոյ է . այլ անդ՝ ոչ է պիտոյ ոսկի եւ արծաթ. զի զամենայն պէտս աշակերտին՝ լնու երկնաւոր վարդապետն։ Երրորդ՝ զի ի դասատուն աշխարհիս՝ բազում ժամանակս կրթին. եւ ի կատարելութիւն ուսման ոչ հասանին։ Այլ անդ՝ յառաջին օրն յորժամ հասանին աշակերտքն առ Քրիստոս, ի նմին աւուր զամենայն գիտութիւն Սուրբ Գրոց ուսուցանէ, եւ ի կատարելութիւն հասուցանէ։ Վասն այն այսօր Քրիստոս օրհնեաց զաշակերտսն եւ վերացաւ յերկինս. զի եւ մեք հետեւեսցուք նմա սրտի մտօք։ Այլ արդ ի համբարձմանէս երեք ինչ ասելի է։ Նախ թէ՝ պատշաճ էր Քրիստոս համբառնալ յերկինս։ Երկրորդ՝ թէ որպէս կարասցուք եւ մեք ելանել յերկինս զհետ Քրիստոսի։ Երրորդ՝ ասելի է թէ՝ որպէս զթռչուն այսօր Յիսուս Քրիստոս սլացաւ յրկինս։ Այլ նախ զառաջինն՝ թէ պատշաճ էր Քրիստոս համբառնալ յերկինս վեց պատճառ։ Առաջին՝ զի ասէ Արիստոտէլ թէ՝ մարմինն որչափ պատուականագոյն է եւ գեղեցիկ՝ պարտ է զի տեղեաւ բարձրագոյն լիցի. որպէս երկիրս որ անարգ է քան զամենայն մարինն՝ ունի զներքին տեղին։ Եւ ջուրն որ պատուական է քան զհողս՝ բարձրագոյն է։ Եւ օդն որ եւս պատուական է՝ բարձրագոյն է քան զջուրն։ Եւ հուրն որ առաւել պատուական է՝ բարձրագոյն է քան զամենայն։ Այլ մարմինն Քրիստոսի՝ քան զամենայն մարմինս պատուական է. զի քան զչոսր տարերս՝ պատուականագոյն է. զի չորս տարերքս՝ այլայլին եւ ապականին. այլ մարմինն Քրիստոսի՝ անմահ եւ անապական է. վասն այն բարձրացաւ քան զչորս տարերս։ Այլեւ պատուականագոյն է քան զամենայն լուսաւորս եւ զերկինս. զի աստեղք եւ երկինք՝ ոչ են միացեալ ընդ բանին Աստուծոյ. այլ մարմինն Քրիստոսի միաւորեալ էր ընչ Բանին Աստուծոյ. վասն այն քան զաստեղս եւ քան զամենայն երկինս բարձրցաւ։ Այլեւ քան զինն դասս հրեշտակաց բարձրագոյն գնաց։ Եւ թէ բարձրագոյն ել Քրիստոսի քան զհեշտակս՝ վկայ Պօղոս յեբրայեցւոց։ «նստաւ ընդ աջմէ մեծութեանն ի բարձունս. այնչափ առաւել եղեալ զհրեշտակս՝ որչափ եւս քան զնոսա անուն ժառանգեաց»։ Եւ զի քան զամենայն երկինս բարձրագոյն ել Քրիստոս. եւ զայն վկայէ Պօղոս յեբրայեցւոց։ «Այսպիսի վայելէր մեզ քահանայապետ. սուրբ՝ անարատ՝ անմեղ՝ զատեալ ի մեղաւորաց. եւ բարձրացեալ քան զերկինս»։ Եւ դարձեալ ասէ յեփեսացւոց . «որ էջն նոյն է. եւ որ ելն ի վերայ քան զամենայն երկինս»։ Այլ վարդապետք եկեղեցւոյ՝ զբանս Պօղոսի կրկին ազգ մեկնեն։ Ոմանք ասեն թէ՝ ի հրեղէն երկինս եմուտ Քրիստոս ի բարձրագոյն մասն նորա։ Այլ ոմանք ստուգագոյն ասեն թէ՝ Քրիստոս ոչ է ի ներքոյ երկնից. այլ բարձրագոյն է ի վերոյ քան զամենայն երկինս. որպէս ասէ սաղմոսն. «համբարձաւ մեծ վայելչութիւն Քրիստոսի՝ ի վերոյ քան զերկինս»։ Յայսմանէ երեւի թէ՝ պատշաճ էր որ Քրիստոս համբառնայր յերկինս։ Երկրորդ պատճառաւ համբարձաւ յերկինս՝ զի մեք առաւել վարձս առցուք ի հաւատոցն Քրիստոսի. զի թէ ի կեանս յայս մնացեալ էր ընդ մեզ, եւ մեք հաւատայաք ի նա, ոչ լինէր այսպէս մեծ հաւատն մեր, որպէս այժմ որ հաւատամք ի նա եւ չեմք տեսեալ. որպէս ասաց փրկիչն առ Թովմաս. «դու տեսեր եւ հաւատացեր. երանի որ ոչ է տեսեալ եւ հաւատասցէ»։ Երրորդ պատճառաւ ել յերկինս՝ զի յոյսն մեր մեծասցի. զի ասաց փրկիչն. «երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի. գամ եւ առնում զձեզ առիս. զի ուր եսն եմ եւ դուք անդ իցէք»։ Եւ զի Քրիստոս զբնութիւնն զոր էառ ի մէնջ՝ էառ տարաւ ի վեր քան զամենայն երկինս. եւ ետ մեզ յոյս, թէ եւ մեքք անդ հասանելոց եմք . որպէս ասէ ի Մատթէոսն. «ուր մարմին իցէ, անդր ժողովսցին արծուիք». այսինքն, թէ ուր մարմինն Քրիստոսի լինիցի՝ անդ ժողովեսցին սուրբքն։ Չորրորդ պատճառաւ Քրիստոս համբարձաւ յերկինս՝ զի սէրն մեր եւ սիրտ՝ յերկինս լինիցի. որպէս ասէ Պօղոս ի կողոսացւոց. «եթէ յարեայք ընդ Քրիստոս, ապա զվերինն խորհեցարուք, ուր Քրիստոս նստի ընդաջմէ Հօր. եւ մի զայս որ յերկրի աստ է»։ Զի ուր գանձք ձեր են՝ անդ եւ սիրտք ձեր եղիցին ասէ Տէրն»։ Արդ՝ Քրիստոս որ է գանձն մեր՝ թէ յերկրի էր մնացեալ. սիրտ մեր աստ էր մնացեալ. այլ յորժաեեմ տեսնեմք թէ հոգեւոր գանձն մեր եւ փրկութիւնն յերկինս համբարձաւ, պարտիմք անդ ունիլ զսիրտս մեր։ Այլ սիրտ եւ սէր ագահացն՝ ոչ է յերկինս. զի գանձ նոցա՝ ոչ է Աստուած. այլ սիրտ նոցա թաղեալ է յերկիր. եւ է գանձն նոցա ոսկի եւ արծած որ ի յերկրէ ելանէ։ Եւ սիրտ եւ սէր մեղսասիրաց՝ ոչ են յերկրինս. զի գանձ ոչ ունին զՔրիստոս. այլ է գանձն նոցա գէջ ցանկութիւն մեղաց։ Եւ սիրտ ամբարտաւանից՝ ոչ է յերկիս. զի գանձ նոցա՝ է փառք աշխարհիս։ Եւ այսոքիկ որք զգանձս իւրեանց ունին յերկրի, ամօթ կրեսցեն. զի գողք եւ աւազակք յափշտակեն զգանձս նոցա. «եւ ցեց եւ ուտիճ ապականեն»։ Այլ սրբոք ամենայն՝ ցնծան յաւուր մահուան իւրեանց. զի գանձ Քրիստոս է յերկինս. զոր ոչ կարեն վնասել գողք եւ աւազակք. վասն այնորիկ համբարձաւ Քրիստոս։ Հինգերորդ պատճառ՝ պարտ էր համբառնալ յերկինս. զի պատիւն Քրիստոսի որ ի մէնջ առաւելուցու։ Զի թէ առ մեզ էր մնացեալ հանամպազ՝ այնպէս տեսանէաք զնա որպէս մին մարմնաւոր մարդ։ Այլ որ համբարձեալ է՝ այնպէս տեսանեմք զնա՝ որպէս զԱստուած երկինից։ Վասն այն ասէ Պօղոս կորնթացւոց. «թէ երբեմն գիտէոք զՔրիստոս մարմնով. այլ արդ՝ ոչ եւս նոյնպէս գիտեմք»։ Զայս կամի ասել թէ՝ երբեմն գիտէաք զՔրիստոս մահկանացու մարմնով. եւ վասն այն կարծէաք թէ սոսկ մարդ է։ Այլ այժմ ոչ այնպէս որ համբարձաւ յերկինս. այլ գիտեմք զնա ճշմարիտ Աստուած եւ անմահ մարմնով։ Դարձեալ՝ թէ Քրիստոս մնացեալ էր առ մեզ հանապազ, յոյժ մարմնաւոր լեար էաք. զի ցնա սիրէաք ըստ մարմնոյ առաւել, եւ սակաւ ըստ Աստուածութեան։ Այլ որ համբարձաւ յերկինս՝ սէրն մեր ի հոգեւորն փոխեցաւ. զի սիրեմք զնա յոյժ յաստուածութեան կողմանէն . վասն այն ասաց Քրիստոս. «թէ լաւ է ձեզ զի ես երթամ. զի թէ ես ոչ երթայց, մխիթարիչն ոչ եկեսցէ առ ձեզ. այլ թէ երթամ՝ առաքեցից զՀոգին Սուրբ»։ Զայս կամի ասել՝ թէ ես հանապազ ընդ ձեզ մնամ, եւ ընդ ձեզ լինիմ, յոյժ մարմնաւոր լինիցիք. եւ ոչ լինիցիք պատրաստ ընդունիլ զՀոգին Սուրբ։ Այլ թէ ես զմարդկութիւնս իմ ծածկեմ յաչաց ձերոց, եւ վերանամ յերկինս, յայնժամ հոգեւոր լինիցիք. եւ արժանի լինիցիք ընդ ունիլ զՀոգին Սուրբ։ Վեցերորդ պատճառաւ. զի որպէս քահանայապետ հին օրինացն մտանէր ի սրբութիւն սրբոցն՝ զի կացցէ՝ առաջի Աստուծոյ. եւ աղաչեսցէ վասն ժողովրդեանն իւրոյ։ Այսպէս Յիսուս Քրիստոս մեծ քահանայապետն քրիստոնէից՝ «եմուտ ի սրբութիւն սրբոցն». այսինքն, յերկինս. զի կացցէ առաջի Աստուծոյ Հօր. եւ աղաչեսցէ վասն հաւատացելոց։ Վասն այն ասէ Պօղոս. «զի ոչ եթէ ի ձեռագործ սրբութիւնս եմուտ Քրիստոս, այլ ի բուն յերկինս յանդիման լինիլ երեսացն Աստուծոյ վասն մեր. ուստի կենդանի առնել համօրէն կարօղ է զմատուցեալսն նովաւ առ Աստուած. եւ է բարեխօս վասն նոցա»։ Յայսցանէ երեւի թէ՝ յոյժ պատշաճ էր Քրիստոս համբառնալն յերկինս. եւ օգտակարր է մեզ զի նա համբարձաւ յերկինս, քան թէ առ մեզ էր մնացեալ։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ հարցումն է թէ՝ մեք որպէս կարասցուք ելանել յերկինս զհետ Քրիստոսի Հօրն մերոյ։ Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ Դաւիթ ուսուցանէ մեզ ի սաղմոսն որ հարցանէր զԱստուած։ «Ո՞վ ելցէ ի լեռն Տեառն, կամ ո՞վ կացցէ ի տեղւոջ սրբութեան նորա»։ Եւ յետոյ պատասխանի առնէ. «որ սուրբ է ձեռ ոք. եւ անբիծ սրտիւ. որ ոչ էառ զնանրութիւն յանձն իւր. եւ ոչ երդւաւ նենգութեամբ ընդ ընկերի իւրում. սա առցէ զօգնութիւն ի Տեառնէ»։ Ուսուցանէ մեզ Դաւիթ թէ՝ հոեեւոր առաքինութեան կառօք կարօղ եմք ելանէ յերկինս։ Այլ պարտ է՝ զի կառքս այս՝ ունիցին չորս անիւ։ Առաջին՝ զի սուրբ լինիցին ձեռօք. այսինքն, զի սուրբ լիցին գործք մեր։ Զի որ ոք աղտեղի ունինցի զձեռսն որ է չար գործն, գողութիւն արբեցութիւն, ոչ հասնի յերկինս։ Երկրորդ՝զի զիցին անբիծ սրտիւ եւ սուրբ. զի թէպէտ բազումք գործովք կատարեն զգործս բարիս՝ այլ սրտիւ հաւանին պոռնկութեան ագահութեան նախանձու. այնպիսիքն ոչ կարեն ելանել յերկինս։ Երրորդ անիւն է՝ զի արի եւ գործունեայ լիցի մարդն ի բարիս գործել. թէ հոգեւոր թէ մարմնաւոր։ Զի վասն այն եմք առեալ յԱստուծոյ բանական հոգի՝ զի բազում շահս եւ վաստակս հոգեւոր արտասուք. վասն այն նոքա որք դատարկ շրջին եւ ընդունայն եւ ինանիր անցուցանեն զկեանս իւրեանց, այնպիսիքն ոչ կարեն ելանել յերկինս. վասն այն ասէ. «որ զնանրութիւն յանձն իւր»։ Չորրորդ անիւն է՝ զի երթիցէ ընդ ուղիղ ճանապարհ. վասն այն որք ստութեամբ եւ թիւրութեամբ եւ նենգութեամբ երթան զճանապարհս իւրեանց, ոչ կարեն հասանիլ յարքայութիւնն երկնից. վասն այն ասէ. «որ ոչ երդուաւ նենգութեամբ ընդ ընկերի իւրում»։ Յայսմանէ երեւի թէ՝ հոգեւոր կառօք կարեմք ելանել յերկինս։ Որպէս վասն Եղիայի գրել ի չորրորդ թագաւորութիւնս թէ՝ «կառք հրեղէնք եւ երիվարք հրեղէնք անջրպետէին ի մէջ երկուցն, եւ վերացաւ Եղիա շարժմամբ յերկինս»։ Որ նշանակէր վերանալն Եղիայի՝ զհամբառնալն Քրիստոսի։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի Եղիա նախ գնաց յերեք տեղիս. եւ ապա վերացաւ յերկինս։ Նախ՝ գնաց ի Բեթէլ. երկու՝ յերիքով. երեք ի Յորդանան։ Այսպէս Տէրն Քրիստոս՝ նախ գնաց ի Բեթէլ որ թարգմանի տուն Աստուծոյ. այսինքն ի սուրբ Աստուածածին որ է տուն Աստուծոյ. զի մարդացաւ յարգանդի նորա։ Երկրորդ՝ գնաց յերիքով. որ թարգմանի պակասութիւն. այսինքն, ի սուրբ խաչն. զի անդ. վասն բազում պակասութեան մարդկան չարչարեցաւ եւ տանջեցաւ մինչեւ ի մահ։ Երրորդ՝ գնաց ի Յորդանան. որ թարգմանի դետ դատաստանաց. այսինքն, գնաց ի դժոխս. եւ անդ արար դատաստան. զի փրկեաց զհոգիս մարդկան ի դժոխոց եւ կապեաց զսատանայ։ Եւ ապա չորրորդ գնաց այսօր ի յերկինս։ Այսպէս պարտ է զի եւ Քրիստոս հետեւօղքն՝ նախ քան զվերանալն յաշխարհս, երթիցեն յերեք տեղիս. ըստ օրինակին Եղիսէի աշակերտին Եղիայի. որ ոչ կամեցաւ բաժանիլ յԵղիայէ։ Նախ պարտ է երթալ ի Բեթէլ. այսինքն, ի զղջումն որ է տուն Աստուծոյ. զի ասէ Սողոմօն . «լաւ է երթալ ի տուն սգոյ, քան ի տուն հարսանեաց»։ Երկրորդ՝ պարտ է երթալ յերիքով. որ է խոստովանութիւնն. զի անդ ճանաչէ զպակասութիւն իւր։ Երրորդ՝ պարտ է երթալ ի Յորդանան. այսինքն, յապաշխարութիւնն. զի առնէ անդ մարդն դատաստան անձին իւրոյ. եւ առնու յինքենէ վրէժ ապաշխարութեամբ վասն մեղաց իւրոց. եւ ապա լինի արժանի։ Չորրորդ տեղի գնալոյ՝ այսինքն է, յերկինս ուր համբարձաւ Քրիստոս։ Դարձեալ գիտելի է՝ Գ ոմանք գնացին յերկինս։ Նախ՝ Ենովք։ Երկրորդ՝ Եղիա։ Երրորդ՝ Քրիստոս։ Այլ Քրիստոս առաւել պատւով՝ եւ բարձրագոյն ել յերկինս քան զնոսա։ Զի Ենովք յափշտակեալ փոխեցաւ։ Եւ Եղիա հրեղէն կառօք եւ երիվարօք վերացեալ եղեւ. վասն իւրեանց յատուկ զօրութեամբն ոչ վերացան. եւ միայն բարձրացան մինչեւ յօդեղէն երկինս, եւ եդան ի դրախտն։ Այլ Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս՝ համբարձաւ յերկինս իւր յատուկ զօրութեամբն. ոչ ի յօդային յերկինս, այլ ի վերինն ի հրեղէն երկինս. եւ ոչ ի դրախտն, այլ յարքայութիւնն յերկնից ընդ աջմէ Հօր նստաւ։ Այլեւ հրեղէն կառքն Եղիայի՝ նշանակէ ի մեզ զսէրն. զի ջերմ սէրն՝ իբրեւ զհուր դէպ ի վեր շարժի։ Եւ օրինակ տան վարդապետք. թէ ոք առնու ձո՛ւ եւ թափէ եւ դարտակէ զմէջն՝ եւ ցօղով լնու. եւ դարձեալ կալու զծակն. եւ ի հասարակ աւուրն յորժամ ջերմանայ արեգակն, ցցէ երկայն ձող. եւ դնէ զձուն ի տակն ի վերայ գետնին։ Եւ յորժամ տաքանայ ձու, եւ եռայ ցօղն ի ներս, սկսանի ինքն ընդ ինքեան երթալ ընդ ձողին ի վերին ծայրն։ Եւ տգէտք կարծեն թէ՝ կախարդութիւն է. եւ չէ կախարդութիւն, այլ բնութեամբ է. զի արեգական ջերմութիւնն՝ բարձրացուցանէ զցօղն որ անօսր է եւ թեթեւ։ Այսպէս մարմինն Քրիստոսի իբրեւ զձու դատարկ է ի յամենայն մեղաց եւ ի ցանկութեանց աշխարհիս. եւ լցեալ երկնային ցօղովն. զի միացեալ էր ընդ Բանին Աստուծոյ. եւ հոգի նորա լցեալ էր Սուրբ Հոգւովն եւ ջերմեռանդ սիրովն Հօր. վասն այն ինքն ինքեամբ համբարձաւ յերկինս։ Այսպէս մեզ պարտ է զի դատարակասցուք ի մեղաց եւ ի ցանկութեանց աշխարհի. եւ լցցուք ցօղով Սուրբ Հոգւոյն. եւ բարձրասցուք սրտիւք։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի ոմանք ի մարդկանէ ելանեն յերկինս հրեղէն կառօքն Եղիայի. եւ ոմանք իջանեն ի դժոխս կառօքն փարաւօնի՝ որ ընկղմեցաւ ի խորս ծովուն։ Ի կառսն Եղայի՝ Դ անիւ կայ. եւ երկու երիվար։ Առաջին անիւն՝ Աստուծոյ սէրն։ Երկրորդ՝ ընկեցին սէրն։ Երրորդ՝ նուաճել զմարմինն ապաշխարութեամբ։ Չորրորդ անիւն՝ է սրտին հալումն ի սէրն Քրիստոսի։ Որպէս ասէ Դաւիթ. «եղեւ սիրտ իմ որպէս մոմ հալեալ ի մէջ որովայնի իմոյ»։ Եւ երկու էին հրեղէն երիվարքն որք քարշէին զանիւս այս։ Առաջինն է՝ ի միտ ածել զամենայն բարութիւնս զոր Քրիստոս արար մեզ։ Որ մարդ եղեւ վասն մեր. եւ խաչեցաւ եւ թաղեցաւ եւ ի դժոխս էջ՝ եւ ազատեաց զհոգիս եւ ել յերկինս։ Երկրորդ՝ ի միտ ածել զամենայն բարութիւնս զորս խոստացեալ է մեզ Քրիստոս. զի տացէ մեզ պարգեւ զինքն. եւ հասուսցէ զմեզ ի փառս հրեշտակաց։ Իսկ կառավար այսց կառացս՝ Աստուած է. որ վարէ զկառս մեր յերկինս. եւ երանի է նմա՝ որ հրեղէն կառօք աստուածային սիրովն ելանէ յերկինս։ Այլ չարք եւ մեղաւորք՝ փարաւօնի կառիւն. այսինքն, սատանայի իջանեն ի դժոխս։ Նախ այս կառս՝ չորս անիւս ունի. այսինքն, չորս ազգ մեղս։ Նախ՝ զհպարտութիւն։ Երկրորդ՝ զագահութիւն։ Երրորդ՝ զորովայնամոլութիւն։ Չորրորդ՝ զբղջախոհութիւն։ Եւ երկու երիվարք լծեալ տանին զկառս զայս։ Առաջին ձին է՝ պատուական համարել զմարմնականսս։ Երկրորդ՝ խոտան համարել զհոգեւորսն։ Եւ ի վերայ այս կառիս՝ կառավար է նստեալ սատանայ. եւ վարեալ տանի ի դժոխս։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի որպէս Եղիա շարժմամբ վերացաւ յերկինս. այսպէս Քրիստոս մեծաւ շարժմամբ. այսինքն, չարչարանօք խաչին եւ մահուամս վերացաւ յերկինս։ Որպէս ինքն Քրիստոս ուսոյց աշակերտացն որք երթային յԵմաւուս։ «Ո՞չ զնոյն պարտ էր չարչարիլ Քրիստոս, եւ մտանել ի փառս իւր»։ Եւ թէ Յիսուս Քրիստոս Որդի Աստուծոյ՝ որ անպարտական էր՝ որ ոչ ունէր մեղս, ի յիւր սեփական մեծութիւնն չարչարանօք եմուտ։ Ապա դու մեղաւորդ որդի սատանայի պարտական բազում մեղաց, ո՞րպէս կամիս՝ հասանիլ ուտելով եւ հեշտ ցանկութեամբ ի փառս՝ որ ոչ է քեզ սեփական. այս ոչ կարէ լինիլ։ Եւ որպէս Եղիա յորժաեմ վերացաւ յերկինս, կրկին հոգի նորա հանգեաւ ի վերայ Եղիսէի։ Այսպէս Քրիստոս յորժամ համբարձաւ յերկինս, կրկին հոգի նորա՝ հանգեաւ ի վերայ առաքելոցն։ Զի ասէ Քրիստոս յաւետարանին թէ՝ «որ հաւատայ՝ զգործս զոր ես գործեմ, եւ նա գործեսցէ»։ Եւ դարձեալ կրկին էր հոգին Եղիայի որ հանգեաւ ի վերայ Եղիսէի։ Առաջին՝ էր հոգի մարգարէութեան։ Երկրորդ՝ էր հոգի սքանչելագործութեան։ Եւ այս կրկին հոգիս՝ ի Քրիստոսէ եհաս ի վեայ առաքելոցն։ Զի ունէին զհոգի մարգարէութեան. եւ զզօրութիւնս բժշկութեան։ Եւ որպէս Եղիա յորժամ վերացաւ յերկինս, եթող զմաշկեակն իւր Եղիսէոսի. եւ Եղիսէոս մաշկեկաւն այն՝ եհար զգետն եւ բաժանեաց յերկուս. եւ էանց ցամաք ոտիւք։ Այսպէս Յիսուս Քրիստոս՝ յորժամ համբարձաւ յերկինս, ընկէց զմաշկեակն իւր. այսինքն, զսէր իւր եւ զխաղաղութիւնն. եւ իբրեւ ընդ ցամաք անցին. եւ այնու զնեղութիւն աշխարհիս որ խոր էր նման գետոյ՝ բաժանեցին. եւ հեշտութեամբ՝ իբր ընդ ցամաք անցին յարքայութիւնն երկնից։ Այս երկրորդ գլուխն, թէ որպէս կարասցուք եւ մեք ելանել յերկինս։ Երրորդ գլուխն ասելի է թէ՝ Յիսուս Քրիստոս այսօր որպէս զթռչուն սլացաւ յերկինս։ Որպէս ասէ սաղմոսն. «ել ի քրովբէս եւ թռեաւ սլացաւ նա ի թեւս հողմոց»։ Զայս եւ ամի ասել թէ՝ ո՞ւր խնդրես զՔրիստոս եւ կամիս գտանել . ի վերայ երկրի՞, ոչ. ի վերայ ջրո՞յ, ո՛չ ի վերայ օդո՞յ, ո՛չ ի վերայ հրո՞յ. ո՛չ ի յառաջի՞ն երկինս, ո՛չ։ Ո՛չ յերկրորդ, ո՛չ ի յերրորդն, ո՛չ ի չորրորդն, եւ ո՛չ յայլսն ըստ կարգի։ Բայց ո՞ւր գտցուք զնա. ի դասս պիտուե՞ց, կամ ի հրեշտակապետա՞ց, կամ ի հրեշտկա՞ց, կամ ի յա՞յլսն, ո՛չ։ Այլ ի վեր քան զքրովբէսն «թռեաւ սլացաւ նա ի թեւս հողմոց». այսինքն, բարձրացաւ քան զդասս հրեշտակաց, եւ նստաւ ընդաջմէ հօր։ Զի ասեն վարդապետք թէ՝ թռչունն որ միս սակաւ ունի եւ փետուր բազում, յոյժ բարձր թռչի. եւ ո՛չ ըմբռնի ի հւորսաց. թռչունն որ միսն թանձր է, եւ փետուրն սակաւ, ոչ կարէ բարձր թռչիլ. այլ ըմբռնի յորսորդաց։ Այլ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ որպէս զարծուի լցեալ էր փետրով զթեւսն. այսինքն թեթեւացեալ զանազան առաքինութեամբ այլ ի մարմնական իրաց դատարկ էր. զի բնաւ աղքատ էր. վասն այն բարձր թռեաւ երկու թեւօքն, այսինքն, հոգւովն եւ մարմնովն. եւ կամ Աստուածութեամբն եւ մարդկութեամբն։ Զոր չար որսորդն սատանայ՝ ի փորձութեան անապատն թէպէտ ընկէց զվարմն որկրամոլութեան, զհպարտութեան, եւ զագահութեանն, ո՛չ կարաց ըմբռնել զնա, զի յո՛յժ բարձր թռեալ որպէս զարծուի, որպէս ասէ Յոբ. «համբարձցի արծուին եւ ի բարձր տեղւոջ դիցէ բոյն իւր»։ Զի Քրիստոս այսօր համբարձաւ յերկինս. եւ նսատւ ընդաջմէ Հօր։ Իսկ որ զհոգեւոր փետուրն սակաւ ունին, եւ մարմնոյս մսովք ծանրացեալք են, այսինքն , որ թափուր են ի հոգեւորէն, եւ բոլորովին մարմնաւորք են, ոչ կարեն բարձր թռչիլ ի տեղի խաղաղութեան. այլ ի վերայ երկրի շինեն զբոյնս, որ շուտոփվ ըմբռնին ի սատանայ է։ Եւ այս գիտելի է՝ զի եւ մեք կարօղ եմք թռչիլ զհետ Քրիստոսի, թէ ունիցիմք երկու թեւս հոգեւորս. որպէս ասէ տեսիլն. «տուաւ կնոջն Բ թեւ արծուոյ մեծի. զի թռչիցէ յանապատ»։ Կինս այս՝ նշանակէ զեկեղեցի սուրբ. եւ նմա տուաւ երկու թեւ արծուոյ մեծի. այսինքն, Յիսուս Քրիստոս. որ երկու պատուիրան եդ սիրոյ։ Սիրել զԱստուած, եւ սիրել զընկերն. որպէս ասէ աւետարանն։ «Սիրեսցես զՏէր Աստուած քո. եւ զընկեր քո սիրեսցես իբրեւ զանձն քո»։ Սիրելն զԱստուած՝ է աջոյ թեւ. եւ սիրելն զընկերն՝ ձախոյ թեւ. եւ իւրաքանչիւր թեւ՝ ունի բազում փետուրս։ Զի տասն բանեան օրէնքն՝ ի յայս երկու պատուիրանս կապեալ կան։ Եւ թէ կամիմք որ այս երկու թեւօքս թռչիմի յարքայութիւնն երկնից, երկու ինչ հարկաւոր է մեզ։ Նախ՝ պարտ է որ ո՛չ ամենեւին բարձր, եւ ո՛չ յոյժ խոնարհ թռչիմք. այլ ի մէջն։ Զի թէ ամենեւին բարձր թռչի, եւ յարեգականէն այրի փետուրն, եւ ի վայր անկանի. եւ թէ ի յոյժ խոնարհ թռչի, ըմբռնի. եւ եթէ ի յոյժ խոնարհ թռչի, ըմբռնի յորսոողաց։ Այսպէս որ ի հոգեւոր առաքինութիւնն գան, եւ գործեն զամենայն բարի գործս, եւ փառասիրութեամբ եւ հպարտութեամբ բարձրանան իբրեւ զսատանայ, հուր բարկութեանն Աստուծոյ այրէ զնոսա, եւ անկանին յերկիր։ Եւ որք ի յոյժ խոնարհ թռչին մերձ ի յաշխարհս որկրամոլութեամբ եւ ագահութեամբ եւ պոռնկութեամբ գիջացեալք, ծանրանայ սիրտ նոցա, եւ իջանեն ի դժոխս։ Այլ որ ի մէջն թռչին իմաստութեամբ ընդ միջին ճանապարհն, խոնարհութեամբ եւ պարկեշտութեամբ եւ առաքինութեամբ, նոքա հասանին յարքայութիւնն երկնից։ Երկրորդ՝ պիտոյ է զի զայս հոգեւոր թեւս՝ զգուշութեամբ պահիցեմք։ Զի սատանայ սպասէ միշտ՝ որ զայս երկու թեւս սիրոյն Աստուծոյ եւ սիրոյ ընկերին՝ փետէ ատելութեամբ ընկերին, ոչ պահելով զպատուիրանս Աստուծոյ. զի մի կարասցեն թռչիլ յերկինս։ Յայսմանէ երեւի թէ՝ Քրիստոս որպէս համբարձաւ յերկինս. եւ մեք որպէս կարասցուք ելանել ընդ նմա։ Այլ թէ ոք ոչ ունիցի այսպիսի թեւս որպէս զարծւոյ՝ զի չէ հասեալ ի կատարելութիւն սրբոցն, չէ՛ պարտ որ անյոյս լինի յողորմութեանցն Աստուծոյ։ Զի այլ հնարիւք կարէ ելանել յերկինս։ Որպէս Յովնաթան որդին Սաւուղայ՝ որ դժուար էր ճանապարհն յափսիթերս. այսինքն, ի գուճել ընդ խրամն. եւ յաղթեաց զթշնամիսն իւր։ Այսպէս որ կամի ելանել յերկինս՝ պարտ է զի ջանս դիցէ որպէս զՅովնաթան ձեռօքն եւ ոտիւքն ելանել ի վեր։ Ոտքն՝ նշանակէ զցանկութիւն սրտին. եւ ձեռքն զբարի գործս. եւ պարտ է որ սուրբ ցանկութեամբ եւ բարի գործօք ջան դնել եւ ելանել յերկինս. եւ յաղթել զթշնամին սատանայի։ Զի զանազանոութիւն է ի մէջ սրբոցն՝ որք ունին բարի գործս եւ սովորեալ են յամենայն առաքինութիւնս, ի պահս եւ յաղօթս, եւ ի մէջ այնոցիկ՝ որք դեռ են սկսեալ յապաշխարութիւն։ Զի որք սովարեալ են, իբրեւ զարծուի ուրախութեամբ եւ ցնծութեամբ բարձրանան. այլ որք չեն սովորեալ, դժուարին է բարձրանալն։ Եւ սատանայ բազում արգելմունս առնէ. վասն այն պարտ է բազում ջանս դնել։ Եւ նոցա որք ընդ դժուրարին ճանապարհն ի վեր ելանեն՝ երկու ինչ պիտոյ է։ Նախ՝ որ բոկիկ լինին. զի կօշիկով ոչ կարեն ելանել. յայնժամ է բոկիկ ոտն՝ որ ագահութիւն եւ արծաթսիրութիւն չունի ի սիրտն. նա կարէ ելանել յերկինս. որպէս Քրիստոս որ բոկիկ համբարձաւ յերկինս։ Ագահն սրտիւ՝ որպէս թէ զկօշիկ է զգեցեալ ոչ կարէ ելանել։ Երկրորդ՝ պիտոյ է զի վէմ ընդ որ ելանէ՝ ծակ ծակ լինի . որ ոտիցն եւ ձեռացն տեղի լինի։ Վէմս այս՝ Քրիստոս է. որպէս ասէ Պօղոս. «վէմն ինքն էր Քրիստոս»։ Եւ այս վէմս՝ բարձր է մինչեւ յերկինս, եւ յոյժ խոշոր. զի խոշոր վարուք եկաց Քրիստոս։ Եւ ունի բազում ծակս՝ որ լինի ոտաց տեղի եւ ձեռաց տեղի. այսինքն է, տեղի բեւեռացն որ ի յոտսն եւ ի ձեռսն եւ ի կողն որովք կարեմք ելանել ի վեր. այսինքն, զի հանապազ խոկամք եւ ի միտ ածեմք զչարչարանսն եւ զխոցուածսն Քրիստոսի։ Եւ այնպէս կարեմք ելանել յերկինս զօրութեամբ եւ ողորմութեամբն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Որ է օրհնեալ ընդ Հօր Իւրում եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԾԱ. Եւ դարձեալ յայլմէ քարոզ համբարձման. ի բանն Մարկոսի։ «Եւ ինքն Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս յետ խօսելոյն ընդ նոսա համբարձաւ յերկինս եւ նստաւ ընդ աջմէ Հօր»։ Մարկ. 16. 19։

Վարդապետք ասեն թէ Որդին Աստուծոյ որչափ կայր ի ծոց Հօր՝ ոչ կարէր ի վեր համբարռնալ. զի ոչ կայր քան զինքն բարձրագոյն որ ի վեր համբառնայր։ Այլ հնարս իմացաւ, որով ի վար կարաց համբառնալ։ Եւ այս է հնարն. այսինքն, խոնարհութիւնն։ Զի խոնարհեցաւ յարկնից. եւ էջ յերկնից. եւ էջ յերկիր, եւ եղեւ մարդ։ Եւ ի հրէիցն բազում նախատանօք սպանաւ. եւ յարեաւ ի մեռելոց։ Եւ վասն որոյն զի խոննարհեաալ էր, այսօր համբարձաւ եւ զի ի վայր իջեալ էր, այսօր ել ի վեր։ Եւ վասն զի նախատեցաւ ի հրէիցն, այսօր մեծ պատւով պատուեալ եղեւ ի հրեշտակացն։ Եւ վասն այն զիյԵրուսաղէմէ մեծաւ նախատանօք արտաքսսեցին. այսօր երկնայինքն ընկալան զնա։ Եւ զիի աստ ի բազում ժամանակս յոոտնեկաց, եւ սպասաւորեաց մեղաւորաց, այսօր հանգեաւ յաթոռ փառաաց իւրոց։ Եւ զի աստ էր ի ձախմէ, որք անիծանէին եւ նախատէին զնա մեղաւորք, վասն այն այսօր նստաւ ընդ աջմէ հօր։ Վասն այն ով հետեւօղք Քրիստոսի՝ թէ աշխարհս զձեզ հալածէ, ուրախ լերուք. զի երկինն ընդունելոց է զձեզ. թէ աստ զչարչարանս կրէք, յերկինս հանգչիք. թէ աստ ընդ ձախմէ կայք, զի անարգեն զձեզ անհաւատք, ցնծացէք՝ զի ընդ աջմէ հօր նստելոց էք։ Եւ թէ աստ խոնարհիք, բարձրանացք։ Զի Քրիստոս կանօն է սահմանեալ թէ, «որ աստ խոնարհեցուցանէ զինքն, բարձրասցի ի հանդերձեալն». որպէս եւ այսօր Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս՝ համբարձաւ յերկինս եւ նստաւ ընդաջմէ հօր։ Եւ վասն համբարձմանն՝ երեք ինչ ասելի է։ Նախ թէ՝ Քրիստոս համբարձաաւ այսօր ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ։ Երկրորդ՝ ասելի է թէ՝ եւ մեզ պարտ է ելանել յերկինս։ Երրորդ՝ թէ Քրիստոս որ համբարձաւ յերկինս՝ որպէս նստաւ ընդ աջմէ հօր։ Վասն առաջնոյն ասելի է թէ՝ Յիսուս Քրիստոս համբարձաւ այսօր ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ։ Որպէս ասաց Դաւիթ. «համբարձաւ Աստուած օրհնութեամբ. եւ Տէր մեր ձայնիւ փողոյ»։ Որպէս թագաւոր որ երթայ ի պատերազմ եւ յաղթէ զթշնամին իւր եւ աւար առնու զնոսա, դարձ առնէ գերեաց իւրոց. եւ դառնայ ի թագաւորութիւնն իւր փողով եւ թմբկով եւ մեծ ուրախութեամբ։ Այսպէս Տէրն մեր որ թագաւորն է թագաւորաց՝ եկն յաշխարհ ի պատերազմ, եւ յաղթեաց զթշնամին զսատանայ. եւ աւար էառ զնոսա. եւ դարձ արար գերեաց իւրոց. որպէս ասէ սաղմոսն. «ել ի բարձունս՝ գերեաց զգերութիւն»։ Եւ այսօր մեծ յաղթութեամբ դարձաւ ի հայրենիս իւր ցնծութեամբ եւ ուրախոութեամբ. փողօք եւ քնարիւք. եւ հոգեւոր երգօք հրեշտակացն եմուտ յերկինս։ Եւ աստ երեք ինչ գիտելի է։ Նախ՝ որպէս նահաապետն Յակօբ՝ որ ել ի տանէ հօրն. եւ երթեալ պանտխտեցաւ յօտար երկիր. եւ բազում նեղութիւնս կրեալ հայր իւր մեծաւ փարթամութեամբ. որպէս ասաց ինքն Յակօբ թէ՝ «ցուպ ի ձեռին անցի ընդ այս Յորդանան. եւ արդ եղէ երկուս բանակս»։ Այսպէս Յիսուս Քրիստոս ելի հօրէ՝ եւ եկն յաշխարհս պանտխտութեամբ. եւ բազում չարչարանս կրեալ եւ աղքատութիւնս. եւ ունելով զցուպ խաչին, էացն ընդ գետ նեղութեան աշխարհիս եւ մահու։ Այլ այսօր համբարձաւ յերկինս մեծ փարթամութեամբ, ունելով երկուս բանակս։ Մին բանակն էր հոդիք սրբոցն զոր ազատեաց ի դժոխոցն , եւ հան յերկինս, եւ միւս բանակն դասք հրեշտակացն որք ընդ նմա ելին. այսօր նոքօք հանդերձ Քրիստոս ել ի յերկինս։ Երկրորդ գիտելի է՝ զի յորժամ ոք զայրացուցանէ զոք, յոյժ երկնչի ի նմանէ. եւ ընծայ առաքէ նմա զի անցուսցէ զբարկութիւն նորա. եւ գացէ առաջի նորա զողորմութիւն։ Որպէս Յակօբ զայրացուցեալ էր զԵսաւ. եւ յոյժ երկնչէր ի նմանէ։ Յառաջագոյն ուղարկեաց նմա ընծայս. եւ կակղացոյց զսիրտ նորա։ Այսպէս Ադամ յոյժ զայրացուցեալ էր զԱստուած. որպէս է անց զպատուիրանաւն Աստուծոյ ի դրախտին. եւ անհաշտ խռովութիւն եղեւ ընդ մարդկան. եւ երկնչէին յԱստուծոյ։ Վասն այն այսօր եկեղեցի սուրբ՝ գեղեցիկ ընծայ նուիրեաց Աստուծոյ հօր ի յերկինս զպտուղն կենաց զՅիսուս Քրիստոս զորդին Աստուծոյ. զոր պտղաբերեաց ամենօրհնեալ ծառն կենաց սուրբ կոյսն Մարիամ աստուածածին։ Եւ յորժամ եհաս առ հայր Աստուած, յոյժ ցածեաւ բարկութիւն նորա. եւ ողորմութիւն եւ խաղաղութիւն պարգեաց աշխարհի զհոգին սուրբ։ Երրորդ գիտելի է՝ զի յորժամ տեսիին երկնայինքն զայս գեղեցիկ ընծայս եւ զպտուղս, որ զարդարեալ էր կարմիիր գունով եւ անուշահոտ եւ քաղցր համով, յոյժ զարմացան. զի չէին տեսեալ զայնպիսի ինչ։ Եւ հարցումն արարին զանազան. որպէս ասէ մեծն Դիոնէսիոս թէ՝ երեք հարցումն արարին։ Առաջին հարցումն՝ արարին ներքին դասքն ընդ վերինսն, յորժամ լուան զբանն զոր ասէ սաղմոսն. «համբարձէք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր». նոքա հարցին. «ո՞վ է սա թագաւոր փառաց»։ Եւ վերինքն պատասխանի ետուն ուսուցանելով զնոսա. «սա ինքն է թագաւոր փառաց Տէր զօրութեանց»։ Երկրորդ հարցումն՝ արարին վերին հրեշտակքն ընդ միմեանս. որպէս ասէ Եսայի։ «Իսկ այս ո՞վ է որ դիմեալ գայ զԱդօմայ. կարմրութիւն ձորձոր իւրոց ի Բոսորայ. գեղեցիկ պատմուճանաւ. եւ բոռն զօրութեամբ»։ Եդոմ եւ Բոսոր՝ զաշխարհս ցուցանէ. զի Եդոմն կարմիր երկիր թարգմանի. եւ Բոսորն նեղութիւն։ Զայս կամին ասել հրեշտակքն. ո՞վ է սա Յիսուս Քրիստոս որ գայ յԵդօմայ. այս է՝ յերկրէ։ Զի շաղախեալ էր երկիր մեղօք եւ արեամբ. եւ եդեալ ի նեղութիւնս։ Եւ սա գեղեցիկ պատմուճան է. զի ոչ գտանի ի սմա մեղք, ոչ սկզբնական, եւ ոչ ներգործական, կամ մահու չափ, եւ կամ ներելի։ Եւ թէ վասն է՞ր հրեշտակքն հարցանէին զմիմեանս, եւ ոչ հարցանէին զՔրիստոս որ կարէր լուսաւորել զնոսա։ Պատասխանէ Դիոնէսիոս թէ՝ հրեշտակք զՔրիստոս յոյժ փառաւոր տեսին եւ չկարացին համարձակիլ եւ հարցանել զնա։ Վասն այն յառաջագոյն զմիմեանս հարցանէին՝ զի ցուցցեն թէ կարօտ են ուսանիլ եւ լուսաւորիլ ի Քրիստոսէ։ Վասն այն պատասխանի ետ նոցա եւ ասէ։ «Եւ խօսիմ զարդարութիւն եւ զիրաւունս փրկութեան»։ Վասն զի ամենայն կեանքն Քրիստոսի՝ արդարութեամբ էր, եւ խօսէր զփրկութիւն մարդկան։ Երրորդ՝ հարցումն արարին վերին հրեշտակքն ցՔրիստոս եւ ասեն։ «Վասն է՞ր կարմիրր են ձերձք քո. եւ հանդերձ քո իբրեւ հնձանահարի լիոյ հնձանի կոխելոյ»։ Հանդերձ Քրիստոսի՝ էր մարմինն իւր. որ ծածկէր զհոգի նորա եւ զԱստուածութիւնն. եւ այն հանդերձն կարմիր էր. զի զեօթն խոցուածն զոր կրեաց յաւուր չարչարանացն՝ պահեալ էր. եւ այնու համբարձաւ ունելով զայն նշան յաղթութեան։ Եւ ոչ էր խոցուածն ի նախատինս նմա. այլ զարդ էր մարմնոյն իբրեւ զեօթն փթթած վարդ ի վերայ թփին։ Եւ այս հարցուածոյս՝ պատասխաանի ետ Քրիստոս։ «Հնձան հարի միայն. եւ ի մարդկանէ ոչ ոք էր ընդիս. կոխեցի զնոսա սրտմտութեամբ իմով»։ Հնձան՝ խաչն էր. ի յայն հնձանն կոխեաց Քրիստոս զմեղս մարդկան որպէս զխաղող, յորժամ չարչարեցաւ վասն մեղաց մերոց, եւ թաթաւեցաւ մարմինն արեամբ խոցուածոյն վասն մեղաց մերոց. որպէս ասէ Պօղոս. «Քրիստոս չարչարիլն մարմնով վասն մեր»։ Դարձեալ՝ հնձան զաշխարհս նշանակէ. որ յառաջ քան զգալուստն Քրիստոսի՝ էրր հնձան սատանայի. զի սատանայ կոխէր զմարդիկ իբրեւ զխաղող. եւ քամէր ի նոցանէ զբարեհամ գինին. եւ մնայր ի տեղին փչոկն եւ կնճիռն. այսինքն, զի սատանայ հանէր ի մարդկանէ զառաքինութիւնս որ էր անուշ գինի. եւ թողոյր ի տեղին զամենայն չար գործս. զագահութիւն , զպղծութիւն, եւ զայլն որպէս փչոկ եւ կնճիռ։ Այլ Քրիստոս զհնձանս զայս կոխեաց. զի յանդիմանեաց եւ խախտեաց զամենայն մեղս աշխարհի. եւ արեամբ ներկեցաւ հանդերձ նորա. այսինքն, մարմինն որ չարչարեացաւ ի խաչին։ Այլ ասէ թէ՝ «ի մարդկանէ ոչ ոք էր ըստիս». ճշմարիտ հրամայէ Տէր մեր. զի ի ժամ չարչարանացն՝ մարդ ոչ ոք կայր առնա։ Զի բարեկամք եւ մերձաւորքն օտարացան. եւ աշխակերտքն նորա թողին զնա եւ փախեան. այլ միայն իւղաբեր կանայքն եւ աստուածածին կոյսն Մարիամ որք էին մերձ առ խաչին։ Այս առաջին գլուխն, թէ Քրիստոս այսօր համբարձաւ ցնծոութեամբ եւ ուրախութեամբ։ Երկրորդ ասելի է թէ՝ եւ մեզ պարտ է ելանել յերկինս։ Եւ որպէս կարասցուք. այս է՝ զի որպէս Քրիստոս փրկիչն մեր ի ձեռն խաչին համբարձաւ յերկինս։ Այսպէս եւ մեզ պարտ է ի ձեռն ծառոյ խաչին ելանել յերկինս։ Եւ գիտելի է՝ զի Բ ծառ կայ յաշխարհս. մինն կենաց ծառ. եւ միւսն մահու։ Ոմանք կենաց ծառովն ելանեն յերկինս. եւ ոմանք մահու ծառովն իջանեն ի դժոխս։ Ծառ կենաց է խաչն Քրիստոսի. եւ այնպէս բարձր է՝ որ հասանի յերկրէ յերկինս. եւ այնպէս լայնացաւ եղջիւր նորա՝ զի ելից զտիեզերս։ Որպէս ասէ Դանիէլ. «տեսի ծառ մի ի մէջ երկրի եւ բարձր յոյժ. մեծացաւ եւ զօրացաւ. եւ եհաս մինչեւ յերկինս»։ Արդ՝ ծառսս այս՝ նշանակէ նախ զխաչն, որով չարչարեցաւ Քրիստոս։ Երկրորդ՝ նշանակ զխաչն ապաշխարութեան՝ որով չարչարիմք մեք։ Զայսմանէ ասաց Քրիստոս. «որ ոք ոչ առնու զխաչ իւր եւ գայ զհետ իմ, չէ ինձ արժանի»։ Զի կրկին է խաչն։ Նախ՝ պաշտելին որ է խաչն Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ կրելին որ է խաչ ապաշխարութեանն։ Եւ այսպէս մեծ է ապաշխարութեանն խաչն. զի ով ոք զոր կրէ յինքեան, հանէ յերկինս։ Վասն այն Քրիստոս յորժամ բեւեռեալ էր ի խաչին՝ ասաց աջակողմ աւազակին որ խաչեալ էր. «այսօր ընդիս իցես ի դրախտին»։ Վասն այն որ կամի ելանել յերկինս՝ պարտտ է որ զխաչն Քրիստոսի ի միտ ածէ. եւ մի մոռասցի զչարչարանսն Քրիստոսի։ Այլ պարտ է որ զինքն կախէ յապաշխարութեան խաչէն. եւ զպտուղ նորա կթեսցէ. որպէս ասէ յերգսն. «ելից ի վեր ի յարմաւենին. եւ կալայց զպտուղ նորա»։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ոչ կարեմ ելանել ի ծառն ապաշխարութեան. զի յոյժ դժուարին է եւ դառն է պտուղն։ Ասեմք թէ՝ ոչ է դառն. այլ քաղցր է պտուղ նորա։ Որպէս ամենայն ծառոյ արմատն դառն է. եւ պտուղն քաղցր։ Այսպէս ապաշխարութեան արմատն դառն է՝ որ է գործ ապաշխարութեան. այլ պտուղն քաղցր է՝ որ է թողութիւն մեղաց։ Եւ դարձեալ զորօրինակ՝ երկու ինչ ընդ իրեար խառնին. թէ մինն անչափ շատ լինի քան զմիւսն, այն որ շատն է՝ յինքն փոխէ զսակաւն. որպէս մի կաթ ջուր՝ ի մին կարաս գինին խառնես՝ գինին յինքն փոխէ զջուրն։ Այսպէս յապաշխարութիւնն՝ երկու ինչ է խառնեալ։ Առաջին՝ նեղութիւն զոր կրէ. եւ այս կարի դառն է։ Երկրորդն՝ յոյս փառացն Աստուծոյ. եւ այս ամենեւին քաղցր է. եւ սակաւ է չարչարանք ապաշխարութեանն. եւ մեծ է յոյս փառացն Աստուծոյ։ Որպէս ասէ առաքեալն. «եթէ նեղութիւն սակաւ ժամանակիս՝ զյայտնութիւն հանդերձեալ փառացն գործէ ի մեզ»։ Ապա ուրեամն յայտ է՝ զի կենաց ծառով կարեմք ելանել յերկինս։ Այլ մեղաւորքն՝ մահացու ծառովն իջանեն ի դժոխս. այս մահացու ծառս՝ է մահու չափ մեղքն. որպէս գողութիւնն , զրկելն, ագահելն, արծաթոյ շահն, եւ այլն ամենայն։ Որ ոչ է պարտ ումեք յայս ծառս ելանել. եւ թէ ելեալ է՝ պարտ է փութով ի վայր իջանել։ Որպէս Զաքեոս որ շահակեր էր, եւ ելեալ ի ծառն՝ եւ Քրիստոս փութով իջոյց ի վայր ասելով. «Զաքէ՝ փութա էջ այտի». ցուցանէ թէ, ի մեղաց եւ ի մահու ծառէն պարտ է փութով ի վայր իջանել. որպէս Զաքէոս փութացաւ եւ էջ. եւ ասէ՝ «զկէս ընչից իմոց տաց աղքատաց. եւ թէ զոք զրկեցի, հատուցից չորեքկին»։ Եւ եթէ ոք ոչ իջցէ ի յայս ծառէս, սովիմբ իջցէ եւ այրեսցի ի դժոխս։ Որպէս գրեալ է ի հարանց վարս այլազգեաց թէ՝ ծեր մի ետես բացեալ զդժոխս. եւ այր մի անկեալ յատակս դժոխոցն երեսն եւ փորն դէպ ի վայր. եւ ծառ մի բուսեալ էր ի փորէն ի վեր. եւ յոյժ բարձր էր ծառն. եւ բազում ճուղս ունէր. եւ յամէն մի՝ մի ոմն ի կախ էր մեծ տանջանօք։ Եւ զարմացաւ ծերն. եւ եհարց զհրեշտակն թէ զի՞նչ է այն. եւ ասէ՝ այրն այն շահակեր եւ զրկօղ ոմն է. եւ ծառն որ ի փորէն է բուսեալ՝ ամենայն ազգքն իւր որք ելեալք են յերանաց նորա. եւ զամենայն գանձս իւր զորս անիրաւութեամբ ժողովեալ էր, բնաւ ոչ դարձոյց ի տեարս իւրեանց. այլ զամենայն եթող որդւոց իւրոց եւ թոռանց, եւ ամենայն գիտէին որ գանձն այն չէր հալալ. եւ ոչ ետուն ի տեարս իւրեանց. այլ կերին եւ վայելեցին. վասն այն ընդ նմա այրին։ Ապա ուրեամն ոչ է պարտ մահացու ծառովն իջանել ի դժոխս. այլ կենաց ծառովն որ է խաչիւն Քրիստոսի յերկինս ելանել։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդ հարցանելի է թէ՝ Քրիստոս որ համբարձաւ յերկինս եւ նստաւ ընդաջմէ հօր՝ ո՞ր է աջն հօր։ Վարդապետք պատասխանեն եւ ասեն թէ՝ հօր Աստուծոյ աջ եւ ձախ կողմն ոչ ասի զգալի ոպէս մերս վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ տեղի թափուր ոչ է ի նմանէ, որ մին տեղին աջ ասի, եւ մին ձախ. այլ «զերկինս եւ զերկիր լնու ոպէս ասէ մարգարէն»։ Երկրորդ՝ զի հայր մարմին ոչ էառ որպէս որդին. որ մարմնաւոր ձեռն կամ անդամ լինի. այլ ամենեւիմբ «հոգի է Աստուած որպէս ասէ աւետարանն»։ Երրորդ պատճառ . զի թէ հայր աջոյ ձեռն ունի. պարտ է զի եւ ձախոյ եւս ունինցի. այլ ի յԱստուած ոչ ինչ է ահեակ. այլ ամենայն աջ է։ Վասն այն Աստուծոյ Հօր՝ մարմնաւոր աջ ոչ ասի. այլ իմանալի եւ հոգեպէս ասի աջ Աստուծոյ։ Նախզի՝ աջ կողմն մարդոյն պատուական է քան զձախն. որպէս այն որ նստեալ է ի յաջ կողմն թագաւորին՝ պատուով մեծագոյն է. եւ առաւել միաւոր է ընդ նմա։ Այսպէս որդին Աստուծոյ նստաւ ընդ աջմէ Հօր. զի քան զամենայսն փառաւորագոյն է եւ միաւորեալ է ընդ Հօր։ Եւ դարձեալ՝ յատկապէս աջ Հօր՝ երեք կերպիւ է առեալ։ Նախ՝ Հօր աջն աստուածութիւնն իւր է։ Երկրորդ՝ թագաւորութիւնն եւ դատաստանն իւր։ Երրորդ՝ փառքն իւր։ Նոյնպէս եւ նստիլն երեք ինչ նշանանէ հոգեպէս։ Նախ՝ ցուցանէ զհանդիսան. որ նստի եւ հանգչի. որպէս ասաց առաքելոցն. «դուք նստարուք ի քաղաքիդ». այսինքն, հանգերուք։ Երկրորդ՝ զզօրութիւն դատաստանի ցուցանէ. որպէս ասէ առակն. «յորժամ թագաւոր արդար նստի յաթոռ, ոչ կայ առաջի աչաց նորա չարագործ»։ Երրորդ նստիլն զհաստատութիւն նշանակէ. զի որ նստեալ է՝ հաաստատ է քան զայն որ ի շուրջ գայ։ Վասն այն վարդդապետք երեք ազգ մեկնեն թէ՝ որդին Աստուծոյ նստեալ է ընդաջմէ Հօր։ Առաջին՝ զի որդին Աստուծոյ Աստուած է որպէս հայրն, եւ հաւասար նմին. վասն այն ասէ նստեալ է։ Երկրորդ՝ ասի ընդ աջմէ Հօր՝ զի որդին Աստուծոյ զթագաւորութիւնն վարէ որպէս հայրն. եւ ունի զզօրութիւն դատաստանի։ Երրորդ՝ ասի ընդաջմէ Հօր՝ զի զնոյն փառսն ունի որդին որպէս հայրն. վասն այն ասէ «նստաւ ընդաջմէ Հօր»։ Այլ վասն զի նստեալ ասէ. այսինքն, զի յաստուածային փառսն իւր հանգուցեալ է. եւ հաստատեալ անդրդուելի. եւ հպարտութիւնն դիւացն եւ չարութիւն մեղաւորացն՝ ոչ կարէ կալ առաջի աչաց նորա. որպէս թագաւոր ոք՝ որ նստեալ է յաթոռ դատողական։ Ապա ուրեամն յայտնի է՝ զի Յիսուս Քրիստոս Որդին Աստուծոյ նստեալ է ընդաջմէ Հօր. ոչ միայն աստուածութեամբն, այլեւ մարմնովն նստեալ է ընդաջմէ Հօր։ Զի մարմինն այն միաւորեալ է ընդ բանին Աստուծոյ. եւ է Աստուած . եւ բնութեամբ որդի Աստուծոյ։ Զի ամենայն արարածք երկնաւորք եւ երկրաւորք, հրեշտակք եւ մարդիկք, երկիրպագանեն մարմնոյն Քրիստոսի. զի Աստուած բանն մարմին է եղեալ. եւ մարմինն Աստուծոյ է, միացեալ անբաժանելի։ Մի որդի. մի Տէր. մի Քրիստոս. մի անձն. մի բնութիւն միաւորեալ. եւ մի կամք. եւ մի գործ. եւ մի փառք. եւ մի երկրպագութիւն բանին Աստուծոյ մարդացելոյ։ Այս թէ՝ որպէս նստաւ ընդաջմէ Հօր։ *Այլ զի Յիսուս Քրիստոս Տէրն մեր՝ համբարձաւ յերկինս եւ նսատաւ ընդ աջմէ Հօր. եւ մեզ չէ պարտ յապաղել աստ. այլ պարտ է ելանել յերկինս։ Եւ թէ ո՞րպէս հնարիւք կարասցուք ելանել. զի աշխարհս խոր բանտ է. եւ մահացու մեղքն առաւել խոր է. եւ երկինքն յոյժ բարձր է հեռի։

Ասեն վարդապետք թէ՝ Աստուած ողորմութիւն է արարեալ. եւ որպէս երկայն չուան մի ի վայր է կախեալ. եւ այնու քարշէ զմեզ առ ինքն։ Ոպէս զմարգարէն Երեմիա հանին ի գբոյ տղմոյն. որպէս գրեալ է թէ՝ Աբդիմելէք էառ կապերտս հինս, եւ պարան երկայն. եւ ընկէց զայն առ Երեմիա ի գուբն. եւ ասէ ցԵրեմիա։ Առ զկապերտդ եւ դիր ընդ անթով ձեռաց քոց ի պարանիդ. եւ արար այնպէսս. եւ ձգեցին զնա պարանովն եւ հանին ի գբոյ անտի։ Պարանս այս՝ է ապաշխարութիւն. որ երեք կուղ ունի. այսինքն, զղջումն, խոստովանութիւն, եւ ապաշխարանս։ Եւ է պարանս այս երկայն. որ հասանի մինչեւ յերկինս. եւ յորժաեմ հաստատ կալցուք զսսոսա , Աստուած հաճի ընդ ապաշխարութիւնն մեր. եւ ձգէ առ ինքն։ Եւ չէ պարա ի բաց թողուլ զապաշխարութիւն. զի թէ ի բաց թողցուք, անկցուք ի գուբ դժոխոցն։ Այլ թէ ոք ասիցէ՝ պարանս այս խոշոր է, ոչ կարեմ բռնել ձեռօք. եւ բարակ է, ոչ կարեմ նստիլ ի վերայ նորա։ Հնարս ուսուցանէ մեզ՝ զի դիցուք ի վերայ պարանիս կապերպս հինս ընդ անթով մեր, եւ մի վնասիցուք. հին կապերտ եւ պատառատուն՝ մեղքն է եւ մահն. եւ ոչ է նոր. զի աւելի է քան զվեց հազար տարի։ Առաջին հանդերձն զոր ունէր Ադամ՝ անմահութիւնն էր եւ առաքինութիւնն. այլ ի փոքր ժամանակ զգեցաւ զայն հանդերձն. զի ի մին օր ի լման ոչ զգեցաւ. այլ շուտով մերկացաւ մեղանչելով. եւ զգեցաւ զմեղսն եւ զմահն. զի անկաւ ի մեղս. եւ մահկանացու եղեւ։ Ապա ուրեմն մեղքն եւ մահն հին հանդերձ են. զի ձեռօքն Ադամայ կազմեցան։ Արդ՝ թէ ոչ կարես բռնել զպարան ապաշխարութեանն, զի խոշոր է եւ դառն, պահք, աղօթք, ողորմութիւն. առ զհին հանդերձն. այս է՝ ի միտ ած թէ մեռանելոց եմ. թէ աստ ոչ ապաշխարեմ, ի դժոխս տանջիմ յաւիտենական։ Եւ յորժամ ի միտ ածես զմահն եւ զտանջանս դժոխոցն, յայնժամ դիւրին լինի քեզ ապաշխարութիւնն. ապա ուրեմն ապաշխարութեամբն կարեմք ելանել յերկինս։ Այլ աստ գիտելի է՝ զի հինգ իր է որ օգնէ մարդոյն՝ որ կամի ելանել ի բարձր լեառն։ Այսպէս հինգ իր է՝ որ ընկեր է մարդոյն ելանել յերկինս։ Առաջին՝ որ դիւրաւ ելանէ ի լեառն. պարտ է ի վայր ձգել զծանր շալակն, զի թեթեւ ասցի. զի որչափ իրն թեթեւ է՝ ելանէ ի վեր։ Որպէս երեկիրս որ ծանր է քան զամենայն, ի վայր կոյս է հակեալ. եւ ջուրն որ թեթեւ է քան զնա՝ ի վեր է. եւ օդն այլ ի վեր. եւ հուրն այլ ի վեր։ Արդ՝ մեղքն քան զամենայն ինչ ծանր է. որպէս ասէ Դաւիթ. «անօրէնութիւնք իմ բարձրացան քան զգլուխ իմ. եւ որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վեր իմ»։ Եւ այնպէս ծանր է մահու չափ մեղքն՝ զոր թէ ունիցի մարդ, ամենայն հրեշտակք եւ սուրբք ոչ կարեն զնա քարշել ի վեր. զի հակառակ է դատաստանին Աստուծոյ։ Վասն այն պարտ է զայսպիսի ծանր մեղս ընկենուլ ի վայր ճշմարիտ խոստովանութեամբ։ Երկրորդ՝ օգնէ մարդոյ, ի ձիոյն ի ձիոյն ի վայր գալն. եւ հետեւակ երթալն։ Զի յորժամ ճանապարհն դար ի վեր լինի, եւ խոր ձոր առաջի, եւ ձին անվարժ, գթի յանկարծ եւ ի վիհն անկանի. այլ պարտ է ի ջանել ի ձիոյն, եւ զձին քարշեն ձեռօքն։ Այսպէս ճանապարհ երկնից արքայութեանն յոյժ զառ ի վեր է նեղ. որպէս ասէ Քրիստոս. «նեղ է ճանապարհն որ տանի ի կեանսս». եւ դժոխոց վիհն բերան բացեալ է առաջի. եւ ձի՝ աշխարհիս փառքն եւ մեծութիւնն եւ փարթամութիւնն է. եւ անվարժ է. եւ բազում անգամ զհեծեալն ընկենու ի վիհ դժոխոցն։ Զի վասն փարթամութեանն՝ բազումք անկանին ի զանազան մեղս. վասն այն պարտ է ի վայր իջանել։ Զի լաւ է հետիոտս. այսինքն, խոնարհութեամբ երթալ յարքայութիւնն երկնից, քան հպարտութեամբ իջանել ի դժոխս։ Այլ յետոյ քարշելն այն է՝ որ թէ ունիս փարթամութիւն եւ մեծութիւն՝ ոչ է պարտ որ զյոյսդ քո դնես ի նա. այլ ի յետ կոյս թող. եւ զսիրտ եւ զմիաս քո առ Աստուած բեւեռեա։ Երրորդ՝ օգնէ ելանել ի լեառն՝ զի ուտիցէ կերակուր ինչ. զի հաստատի եւ զօրանայ սիրտ նորա։ Որպէս ճանապարհորդք նստին ի ստորոտ լերինն ի պանդոկի որ շինեալ է. եւ ուտեն կերակուր եւ ըմպելի. եւ զօրանան եւ դիւրաւ ելանեն ի վեր։ Այսպէս յաշխարհէս մինչեւ յերկինս՝ երկար ճանապարհ է եւ զառ ի վեր. վասն այն Աստուած շինեաց զսուրբ եկեղեցիս որպէս պանդոկ լի ամենայն բարութեամբ. եւ է անդ կերակուր մարմինն եւ արիւնն Քրիստոսի. եւ յոյժ զօրացուցանէ եւ հաստատէ զսիրտս մարդոյ. որպէս ասէ Դաւիթ. «գինի ուրախ առնէ. իւղ զուարթ. եւ հաց հաստատէ զսիրտ մարդոյ»։ Եւ թէ ոք ոչ ունիցի ոսկի որով գնիցէ յայս կերակրոյս, այսինքն չունի բարի գործս որով արժանի լինի ճաշակել զմարմինն եւ զարիւնն Տեառն, նա զոր ինչ ունի անարգ ի տանն իւր՝ դիցէ գրաւական եւ առցէ կերակուր։ Այսինքն զմեղսն որ է աղտեղի քան զամենայն ինչ՝ դնէ ի գրաւ ճշմարիտ խոստովանութեամբ առաջի քահանային, եւ առցէ զարձակումն. յայնժամ արժանաւորի ճաշակել զմարմինն եւ զարիւնն Քրիստոսի. եւ այնու զօրանայ սիրտ եւ ելանէ յերկինս։ Չորրորդ՝ օգնական է ցուպն, յոր ժամ առնու ի ձեռն եւ ելանէ ի լեառն։ Եւ թէ այնպէս լիցի ցուպն՝ որ ունիցի ակն ի նմա, որ ոչ աստակի ի ճանապար հին, այնպիսին գեղեցիկ է։ Այսպէս խաչն Քրիստոսի ցուպ է, նաեւ հաստատ առաջնորդ. ըստ այնմ , «ցուպ քո եւ գաւազան՝ նոքա առաջնորդեսցեն ինձ». եւ պատուական ակն է ի վերայ Յիսուս Քրիստոս բեւեռեալ ի նմա։ Եւ այս է խասիաթն՝ որ թէ ոք ի միտ ածէ զչարչարանսն Քրիստոսի, ամենեւին ոչ աշխատի ի ճանապարհ արքայութեանն երկնից. որպէս ասէ Պօղոս յեբրայեցւոց. «աղ է ածէք զմաւ. որ զայսպիսի չարչարանս ի մեղաւորաց անտի կրեաց նա. զի մի աշխատլինիցիք անձամբ ձերով եւ լքանիցիք». այլ որք ոչ առնուն ի ձեռն զցուպ խաչին, շուտով վասստակին։ Հինգերորդ՝ օգնական է ընդ գօտովն անցուցանելն զդրօշակս երկայն հանդերձիցն. զի երկայն հանդերձն՝ յոյժ խափանումն ածէ ելանել ի լեառն։ Այս երկայն հանդերձսս աշխարհիս սերն է. զի յորժամ ոք քան զչափն առաւել սիրէ զմարմինս իւր եւ զկին եւ զընտանիս, այնպիսին երկայն հանդերձ է. վասն այն պարտ է զի շուրջ պատեսցէ զմէջն իւր գօտովն խոնարհութեան։ Զի սիրեսցէ զԱստուած անչափ եւ անկշիռ. եւ զմարմինն իւր եւ զընտանիսն չափով եւ մի առաւել. զի կարասսցէ ելանել յերկինս։ Որպէս Քրիստոս այսօր համբարձաւ. եւ զմարմինն իւր որ ի հողոյ՝ բարձրացոյց քան զամենայն երկինս։ Եւ այս էր պատճառն. զի հողոյ տարրն կարէր ասել եւ գան կատիլ առաջի Աստուծոյ, թէ ընդ է՞ր զիս քան զամենայն ի վայր կացուցեր. եւ ամենեքեան կոխեն եւ արհամարհեն զիս։ Զի՞նչ պտուղ տայ ջուրն որ բարձր է քան զիս. բայց միայն զձկունս սնուցանէ։ Զի՞նչ պտուղ տայ օդն որ բարձր է քան զիս. բայց միայն զթռչունս սնուանէ։ Զի՞նչ պտուղ տայ հուրն որ բարձր է քան զիս. բայց միայն այրէ։ Այլ ես քան զամենայն առաւել պտուղ տամ զամեանայն բարութիւնս, եւ զամենայն կերակուրս. եւ կենդանի պահեմ զմարդ եւ զանասուն։ Պատասխանի ետ Աստուած հողոյն եւ ասէ. երկայնամիտ լեր. զի զքեզ բարձրացուցանեմ ի վեր քան զամենայն երկինս։ Եւ այս կատարեցաւ այսօր. զի մարմինն Քրիստոսի որ կազմեցաւ ի հողոյ իբրեւ զմերս՝ այսօր համբարձաւ ի վեր քան զամենայն երկինս։ Այժմ լինի ասիլ թէ՝ երկիրս քան զերկինս բարձրագոյն։ Ո՞ւր՝ անդ՝ ոուր մարմինն Քրիստոսի նստեալ է։ Այսպէս թէ անհաւատք եւ չարք զքեզ խոտան համարին եւ առ ոտն կոխեն վասն քրիստոնէութեան եւ աղքատութեան քոյ, համբերեա. զի Աստուած զամբարտաւան հրեշտական ի վայր ընկէց. եւ զխոնարհս ի վեր բարձրացոյց. եւ զքեզ բարձրացուցանէ յարքայութիւնն երկնից ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր։ Որում փառք եւ զօրութիւն եւ երկրպագութիւն ընդ Հօր Իւրում եւ Սուրբ Հոգւոյն. յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԾԲ. Նորին քարոզ վերստին վասն Գալստեան Սուրբ Հոգւոյն ի բան իմաստնոյն որ ասէ։ «Գոյ ի նմա հոգի մտաւոր. սուրբ՝ Միածին» Իմաս. 7. 44։

Երրորդութիւն Սուրբ գերագոյնդ Աստուած եւ գերագոյն բարութիւն եւ երկրպագեալ եւ պաշտելի աստուածապետութիւն Հայր եւ Որդի եւ Սուրբ հոգի. երեք լուսեան ճառագայթիւ անտեսանելի լուսոյգ նշուլիւք՝ լուսաւորեա զաչս մտաց մերոց. «զի լուսվ երեսաց քոց տեսից զլոյս քո»։ Իմաստութիւն երեկնային՝ տուր մեզ զճշմարիտ բանից քոց թարգմանութիւն։ Եւ առաջնորդ հոգի բարութեան՝ ուղղեա զընթացս իմացմանս մերոյ՝ ի շաւիղս քո սրբութեան եւ արդարութեան։ «Զի ձեռք քո արարին եւ ստեղծին զիս. իմաստուն արա եւ քննեցից զվայութիւնս քո»։ Ըստ որում կնքէ իմաստունն։ «Գոյյ ի նմա հոգի մտաւոր. սուրբ միածին»։ Կաահաւորիմ ով դասք՝ լուս երամից նախ քան իմ տանել բանիս՝ տեսանել թէ գոյ եւ գոյ եեւ է կոչի Աստուած ի սուրբ գրոց. ըստ որում ասէր առ Մովսէս. «ես եմ Աստուած որ էն»։ Եւ աստ ասէ. «գոյ Աստուած». զի եպիկուրիայի է ասել թէ՝ ոչ գոյ Աստուած. «եւ անզգամի հետեւիլ ի սրտի իւրում»։ Իսկ մեզ հաւատալ պարտ է թէ, «է Աստուած. եւ որք խնդրեն զնա՝ լինի պարգեւատու»։ Զի թէ է Աստուած՝ իմանամք մտօք, եւ հաւատամք սրտիւք. այլ թէ զի՞նչ է, կամ ո՞րպիսի ինչ է, ի ստորեւ մնամք. այժմու կենօքս ի բաց փախչիմք. թէպէտ ի հանդերձեալ կեանսսն տեսանեմք զորպիսութիւնն ըստ խոստման բանին. «տեսանիցեն զքեզ միայն ճշմարիտդ Աստուած»։ Եւ առաքեալն ասէ. «տեսանեմք զնա որպէս եւէն»։ Ապա յայտ ուրեմն է եթէ՝ է Աստուած հաւատամք եւ իմանամք այժմ. եւ թէ որպէս, տեսանի ի սրբոցն ի հաննդերձելումն։ Իսկ թէ զի՞նչ է՝ ոչ այժմ, եւ ոչ ի հանդերձեայն. ոչ ի մէնջ, եւ ոչ ի հրեշտակաց սրբոց տեսանի։ Վասն զի զինչէն՝ սահմանաւ զբնութիւնն բացայայտէ. իսկ բնութիւնն Աստուծոյ՝ ոչ ընդ սահմանաւ պարփակի. վասն այն անգիտելի մնայ յամենայնն եղական մտաց։ Զի «եդ զխաւարն անգիտութեան ծածկոյթ իւր» ի մարդկային գիտութեանց։ Եւ անմտոյց լուսով բնակութեան՝տարորոշի յիմանալեացն ի մացմանց։ Ապա ուրեմն ուրեմն պարզ տեսութեամբ իմանամք այժմ թէ է եւ գոյ Աստուած։ Զի է կոչի Աստուած՝ ոչ ըստ այնմ որ բաժանի ի գոոյացութիւն եւ ի պատահումն. որպէս ընդհանուր է էակն բաժանի առ մեզ. որպէս հոմանուն, կամ փաղանուն, կամ ի միոջէ առմի։ Այլ կոչի է՝ ըստ այնմ որ միշտ է. ոչ ունելով սկիզբն, եւ ոչ վախճան. այլ ինքն է ամենեցուն սկիզբն եւ վախճան . որպէս ասէ տեսիլն։ «Եւ եմ ալֆա եւ օ». այսինքն, սկիզբն եւ կատարումն ամենայնի։ Յաղագսս որոյ կոչի է։ Իսկ իմաստունն կոչէ զնա գոյ. զի բազում բաղդատութեամբ կոչի Աստուած գոյ։ Առաջին պատճառ. զի գոյն նախկին է քան զամենայն պատուհմունսն. եւ նախկին եւ առաջին է Աստուած ամենայն էից. որպէս ասէ մարգարէիւն. «Ես եմ Աստուած առաջին եւ առ յապայ»։ Երկրորդ՝ գոոյն սկիզբն է եւ պատճառ այլոց պատահմանցն որպէս հիմն. զի գոլովն գոյացուցանէ. եւ բառնալովն ապականէ . եւ ամենայն էին սկիզբն եւ պատճառ է Աստուած. որպէս արարիչ եւ ճարտարապետ ամենեցուն։ Երրոորդ՝ անպատճառ է ըստ ինքեան գոյն. զի թէպէտ ասեմք զարարիչն եւ զարհեստն պատճառ գոյին. այլ որպէս ինքն պատահմանց է պատճառ ի սեռս իւր , եւ ոչ ունի այլ պատճառ. նոյնպէս զԱստուած անպատճառ անսկիզբնն եւ անեղ խոստովանիմք, ուսեալք յամենայն գրոց սրբոց։ Չորրորդ՝ ծածուկ է ի զգգայութեանց գոյն. զի որ տեսանի եւ շօշափի, պատահումն է. եւ ոչ գոյացութիւն իրին։ Այսպէս եւ Աստուած զգայութեանց ոչ տեսանի. «զի ոչ ոք կարէ տեսանել զերեսս իմ եւ ապրի ասէ». եւ Յօհաննէս ասէ. «զԱստուած ոչ ոք ետես երբէք»։ Իսկ այն զոր տեսին մարգարէքն ի ձեռն միջնորդի երեւմամբ լուսոյ՝ հրոյ կամ այլ ինչ՝ նմանութեամբ տեսին. այլ գոյացութիւնն անտեսանելի է որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Հինգերորդ՝ մտաց իմանի գոյն. նոյնպէս եւ մտօք իմանամք եւ հպիմք ի գոյութիւնն Աստուծոյ։ Եւ է ի նչ զոր տեսանէ. եւ է ինչ որ ի ստորեւ մնայ եւ տկարանայ . եւ այս ասացաւ յառաջագոյն։ Վեցերորդ՝ ի պատահմանցն իմանամք զգոյն. վասն զի զգայութիւնն ըմբռնէ զպատահմունսն. զորակ, եւ զայլն. եւ միտք ի ներս անցեալ, զգոյացութիւն տեսանէ զիրին։ Նոյնպէս եւ ի տեսանելն զարարածս, իմանամք զարարիչն սոցա . ըստայնմ, «երեւելի արարածովքս՝ աներեւոյթն Աստուծոյ իմացեալ տեսանի»։ Եօթներորդ՝ որպէս մի է գոյն՝ եւ բազում պատահմունքն. որակ, քանակ, եւ այլն ամենայն։ Նոյնպէս մի է Աստուած. եւ բազում են արարածք. այսինքն է, երկնաւորք եւ երկրաւորք. իմանալիք. կենդանիք եւ անկենդանիք՝ ի միոյն Աստուծոյ յառաջ եկեալք. եւ ինքն ի միութիւնն կացեալ եւ մնացեալ։ Զոր օրինակ՝ միակ թիւն ի բազումս բազմանայ. եւ առնէ զհարիւրեակն. եւ զհազարն. եւ զբիւրն. եւ ի միութենէն իւրմէ ոչ փոփոխի։ Նոյնպէս եւ Աստուած. որպէս ասացաւ յօրէնսն. «Տէր Աստուած քո Տէր մի է»։ Ութներորդ՝ ի բոլոր իրն է գոյն. եւ բոլորն իմաստունսն. զի այսպէս կայանայ անմարմինն ի մարմնի. եւ զի գոյացութիւնն է անմարմին. վասն այն բոլորն է ի բոլոր իրն. եւ բոլորն յիւրաքանչիւր մասունսն։ Նոյնպէս եւ Աստուած ի բոլոր էակս եւ ի մասնաւորսս թափանցեալ է զօրութեամբ, յառաջնոցն մինչեւ ի յուսկ յետինսն. եւ պահպանէ զնոսա ի գոլն իւրեանց. այսինքն, զհրեշտակս եւ զմարդիկ. զկենդանիս եւ զտունկս. եւ զտարրեղէն գոյսս ամենայն։ Իններորդ՝ անմեկնելի որոշմունք են գոյն եւ պատահմունքն. զի ոչ մեկնին ի միմեանց. թէպէտ որոշեալք են բնութեամբ։ Նոյնպէս եւ արարիչն եւ արարածք՝ առ ինչք են միմեանց. զի արարիչն զարարածսն նշանակէ. եւ արարածքն՝ զարարիչն։ Որպէս Տէրն զծառայն. եւ որդին զհայրն. եւ ըստ առընչութեան կերպին՝ ոչ է յառաջ քան զարարծս. այլ համանգամայն։ Տասներորդ՝ որպէս գոյն բաժանի ընդդէմ պատահմանց միայն պարզ գոյացութիւն ըստ ինքեան. նոյնպէս եւ պարզ գոյացութիւն՝ է միայն անեղին Աստուծոյ ի մէջ ամենայն եղելոց։ Զի ոմանք սկիզբն ունին եւ վախճան. որպէս մարմնական գոյք։ Եւ ոմնք սկիզբն ունին, եւ ոչ վախճան. որպէս անմարմին գոյք. որպէս ոգի մարդկան եւ հրեշտակք։ Իսկ Աստուած՝ միայն է գոյացութիւն անսկիզբն եւ անվախճան։ Վասն այն կոչէ զնա իմաստունն սողոմօն գոյ եւ գոյացութիւն, զատեալ եւ որոշեալ յամենայն գոյից։ Իսկ ասելն։ «Գոյ ի նմա հոգի»։ Նախ՝ զերրորդութեանն անձնաւորութիւնն բացայայտէ։ Զի ասելն գոյ՝ նշանակէ զհայր . իսկ ասելն ի նմա՝ նշանակէ զորդի. իսկ հոգին՝ զհոգին սուրբ յայտնաբանէ։ Որպէս այն զոր ասէ Մովսէս։ «Ի սկզբանէ արար Աստուած»։ Իսկն ցուցանէ զհայրն Բանն՝ զորդին. եւ զՀոգին Սուրբ։ Դարձեալ գիտելի է՝ որպէս աւետարանիչն Յօհաննէս աստուածաբանէ զաստուածութիւնն որդւոյ ասելով. «Ի սկզբանէ էր Բանն. եւ Բանն էր առ Աստուած»։

Նոյնպէս եւ իմաստունն Սողոմօն՝ աստուածաբան է զհոգին սուրբ ասելով։ «Գոյ ի նման հոգի մտաւոր՝ սուրբ՝ Միածին»։

Նախ՝ որպէս նա ասէ սկիզբն. եւ սա ասէ գոյ. զի նոյն է սկիզբն եւ գոյն. զի ամենայն որ գոյ է, սկիզբն է. եւ ամենայն որ սկիզբն է, գոյ է. որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Նոյնպէս եւ հայր Աստուած է սկիզբն որդւոյ ծննդեան, եւ հոգւոյ բղխման։ Երկրորդ՝ որպէս նա ասէ «ի սկզբանէ էր Բանն». եւ սա ասէ. «ի գոյէն է հոգի». այսինքն, ի Հօրն. զի որպէս որդի ծնունդ է ի Հօրն. նոյնպէս հոգին բղխումն ի Հօրէ։ Երրորդ՝ որպէս նա ասէ. «Բանն էր առ Աստուած». եւ սա ասէ. «գոյ է է ի նմա հոգի». զի ոչ երբէք անբան եւ անկենդան գոլ պատշաճի Աստուծոյ։ Չորրորդ՝ աւետարանն ասէ. «նա էր ի սկզբանէ առ Աստուած». սա ասէ. «գոյ ի նմա է ընդ հոգի»։ Զի որպէս Բանն ի Հօրէ անբաժանելի է. նոյնպէս եւ հոգին ի Հօրէ է. եւ ընդ Հօր, անբաժանելի ի նմանէ։ Հինգերորդ՝ նա ասէ «Աստուած էր Բանն». եւ սա ասէ. «Միածին է Հոգին». զի ամենայն ծնեալ՝ զծնողին բնութիւնն ունի. եւ զի Աստուած է ծնօղն եւ բղխօղն. Աստուած է ծնեալն եւ բղխեալն ի նմանէ։ Վեցերորդ՝ նա ասէ. «ամենայն ինչ նովաւ եղեւ. եւ առանց նորա եղեւ եւ ոչ ինչ». եւ սա ասէ «բազմաբաշխ է Սուրբ Հոգին. նուրբ՝ դիւրաշարժ, եւ այլն»։ Այպէս ըստ Զ եղանակիս ասացեալ՝ համաձայն են աստուածաբանութեամբ աւետարանիչն Յօհաննէս՝ եւ իմաստունն Սողոմօն. որպէս ասէ կարճառօտ բանիւ։ «Գոյ ի նմա հոգի մտաւոր»։ Եւ զի հոգի կոչի հոգին սուրբ. եւ Տէրն յաւետարանին հրամայէ. «Հոգին Սուրբ որ ի Հօրէ ելանէ»։ Այլ զի աստ մտաւոր կոչէ զհոգին Սուրբ. վասն զի հոմանուն է հոգին. եւ ի վերայ բազմաց ընթանայ։ Զի հողմն՝ հոգի կոչի. ըստ այնմ, «օրհնեցէք զՏէր ամենայն հոգի եւ մրրիկ»։ եւ Հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց». ոմանք զհողմն ասեն։ Եւ հոգիս մեր եւ անասնոցն՝ հոգի կոչին. ըստ այնմ, «ո՞ գիտէ թէ հոգի մարդոյ յերկինս ելանէ, եւ անասնոց»։ Եւ դեւք հոգգի կոչին. ըստ այնմ, «ոգի մարմին եւ ոսկերս ոչ ունի»։ Եւ հրեշտակք «հոգիք են հարկաւորք ի սպասաւորութիւն առաքեալք»։ Այլեւ հոգին Սուրբ Հոգի կոչի. ըստ այնմ, «մխիթարիչ Հոգին Սուրբ՝ զոր առաքեսցէ հայր յանուն իմ»։ Եւ զի այսպէս հոմանուն է հոգին. եւ ոչ կարէ բանս յայտնի կացուցանել զՀոգին Սուրբ. վասն այն ի վերայ բերէ։ «Մտաւոր՝ սուրբ՝ Միածին, եւ այլն»։ Զի որպէս սահման մարդոյն ի բազմացն որոշէ՝ եւ զառանձին մարդն ցուցանէ. որպէս յորժամ ասեմք. կենդանի բանաւոր մահկանացու մտաց եւ հանճարոյ ընդունակ։ Զի ասելն կենդանի՝ զբազումս նշանակէ. զթռչունս զճկունս զչորքոտանիս եւ զայլս։ Վասն այն տարբերեմք ի նոցանէ եւ ասեմք, բանաւոր. եւ այսու եւս բազումք են բանաւորք. Աստուած եւ հրեշտակք եւ դեւք բանաւորք են։ Վասն այն մահկանացու. զի որոշեսցէ ի նոցանէ։ Եւ այլ եւս գոն բանաւոր եւ մահկանացուք. որպէս աւերժահարսունքն. զորս ոմանք ասեն. այլ ոչ են հանճարոյ ընդունակք։ Ապա յայսցանէ որոշեալ յատկապէս ցուցանէ զմարդն՝ որ է կենդանի, եւ բանաւոր, եւ մահկանացու, եւ հանճարոյ ընդունակ։ Նմանապէս եւ իմաստունս առնէ. զի ասելովն հոգի՝ հոմանուն է ընդ բազում հոգւոցն. եւ հոմանունն՝ մայր է մոլորութեան. վասն որոյ ի վերայ բերէ։ «Մտաւոր». զի որոշեսցի ի հողմոյն, որ է անմիտ եւ անբան հոգի։ Իսկ ասելն «Սուրբ՝» որորշէ ի մարդկանէ եւ յանասնոց եւ ի տնկոց. որք ոոչ են սուրբ. այլ ի թանձր մարմին կապեալ։ Այլեւ սուրբ ասելով՝ որոշէ ի դիւական հոգւոցն որք են պիղծք եւ չար հոգիք կոչեցեալ։ Իսկ ասելն «Միածին» որոշէ ի հրեշտակացն. որք ոչ են ծնունդ Աստուծոյ ի բնութենէն յառաջ եկեալ. այլ արարածք եւ ստեեղծուածք Աստուծոյ. ըստ այնմ, «ո՞ արար զհրեշտակս իւր յոգիս։ «Վասն այն ասէ. «գոյ ի նմա հոգի մտաւոր Սուրբ եւ Միածին»։ Դարձեալ քննեսցուք զբանս թէ՝ վասն էր հողմոյ բաղդատի հոգին սուրբ։ Եւ ասեմք թէ՝ վասն տասն պատճառի. Նախ՝ վասն նրբութեան. զի նուրբ եւ անօսր է հողմն. եւ զհոգւոյն սրբոյ վկայէ նուրբ։ Նախզի՝ յորս բաժանէ զշնորհսս մարգարէութեան, եւ զառաքելութեան եւ զայլն, անհաս մնայ ի նոցանէ վասն գերազանց նրբութեան։ Երկրորդ՝ զի յորս հանգչի եւ բնակի Հոգին Սուրբ՝ անընդդիմարդեալ անցանէ ընդ բնաւս։ Երկրորդ՝ երագաշարժ է հողմն, եւ շարժօղ այլոց. եւ վասն հոգւոյն վկայէ «դիւրաշարժ»։ Զի թէպէտ բնութեամբ եւ բռնութեամբ եւ տեղեաւ անշարժ է Աստուած. վասն զի անփոփոխ է էութիւնն Աստուծոյ. եւ ոչ է ի ներքոյ հարկի այլոց. եւ ոչ տեղեաւ ըմբռնի. «զի զերկինս եւ զերկիր ես լնում ասէ Տէր»։ Սակայն դիւրաշարժ է մարդասէր կամօքն եւ ողորմութեամբն։ Զի որք խնդրեն զնա հաւատով՝ դիւրաւշարժի եւ հանգչի ի նոսա. եւ շարժէ զնոսա ի բարեգործութիւն. որպէս մարգարն աղօթէր. «զհոգի քո Սուրբ մի հաներ յինէն»։ Դարձեալ՝ «քան զամենայն շարժունս՝ շարժագոյն է իմաստութիւնն». այսինքն, իմաստութիւն եւ գիտութիւն հոգւոյն սրբոյ՝ քան զամենայն միտս իմացականաց եւ բանականաց՝ երագ շարժական է։ Զոր օրինակ՝ ի զգայութիւնս մեր՝ աչքն երագ շարժի տեսսութեամբն քան զլսելիսն. եւ լսելիքն քան զայլ անդամոց շարժմունսն։ Նոյնպէս իմասստութիւն հոգւոյն՝ երագ է քան զիմացումն հրեշտակաց. որպէս աչացն, քան զլսելեացն. եւ նոցա իմացականացն՝ երագ է քան զմեր բանականացս. որպէս լսելեացն, քան զընթացս ոտիցն։ Վասն այն մարգարէն ասէ. «ճրագ են բանք քո ոտից իմոց». զմիտս մեր ասէ։ Եւ վասն հրեշտակաց ասէ. «լսօղք ձայնի պատգամաց նորա»։ Զի որպէս ձայնն ի լսելիսն երագ հասանի. նոյնպէս եւ նոքա երագ են ի տեսութիւնն եւ ի կատարումն գործոյն։ Իսկ հոգւոյն երագ շարժութիւնն՝ ի վեր է քան զհրեշտակաց եւ մարդկան. զի իմացումն մեր՝ ժամանակաւ է. որ ունի անցեալ, ներկայ, եւ ապառնի։ Իսկ իմացումն հրեշտակաց՝ ի վայրկենի է, ի սուղ ներկայական մասին։ Իսկ աստուածային շարժումն՝ երագ է եւ յանկարածակի. զի յանկարծակին՝ սուղ է քան զվայրկեանն. որպէս վայրկեանն, քան զժամանակեայն։ Վասն այն ասէ. «յանկարծակի ելից հողմ հոգւոյն զտունն յորում նստէին հառաքեալքն»։ Այս երկրորդ յատկութիւն հողմոյն։ Երրորդ՝ զի յատուկ է էութիւն հողմոյն. զի յորս մերձենայ՝ սրբէ եւ պարզէ. եւ անուշահոտ առնէ։ Նմանապէս յստակ եւ պարզ է էութիւն հոգւոյն։ Նախզի՝ անշարադիր է եւ անխառնուած. վասն այն ոչ ունի լուծումն։ Երկրորդ՝ զի յորս մերձենայ՝ յստակութեամբն իւր պարզէ եւ մաքրէ եւ լուսաւորէ. ի միս ի հոգիս եւ ի մարմինս եթէ ի հրեշտակս եթէ ի մարդիկ ի ջանէ։ Չորրորդ՝ անդի ելի՞՞՞ է շնչումն հողմոյ ըստ Տեառն. «հողմցուք կամի՝ շնչէ զձայնն նորա լսես. այլ ոչ գիտեք ուստի գայ կամ յո երթայ». նոյնպէս եւ անգիտելի է հոգին սուրբ։ Նախզի՝ թէպէտ իմանամք որ ի հօրէ ելանէ եւ յորդի կայանայ. այլ որպիսութիւն ելողութեանն եւ բղխմանն՝ անգիտելի է յամենայն արարածոց։ Երկրորդ՝ զի թէպէտ գիտեմք որ բաշխի որդւովն ամենայն արարածոց. նախ հրեշտակաց, եւ ապա մարդկան. այլ յորժամն, եւ որքանն, եւ որպէսն, անգիտելի է մեզ. «զի հոգին քննէ զամեանայն, եւ զխորս Աստուծոյ. եւ ինքն յումեքէ ոչ քննի»։ Հինգերորդ՝ կենդանական է հողմն ի մարդ եւ յանասունս. նոյնպէս կենդանարար է հոգին սուրբ երկանաւորաց եւ երկրաւորաց. ըստ որում ասէ Տէրն. «հոգին է կենդանարար. մարմինն ոչ ինչ օգնէ»։ Եւ կենդանացոյց։ Նախ ի ստեղծելն. ըստ որում, «հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց. եւ կենդանածնէր զարարածս»։ Երկրորդ՝ ի նախախնամելն ըստ որում, «փշեաց ի նոսա եւ ասէ. առէք հոգի սուրբ». զօրութիւն տալով նոցա։ Երրորդ՝ ի յարուցանելն ի մեռելոց, ըստ որում, «առաքես զհոգի քո եւ ստանաս զնոսա»։ Վեցերորդ՝ սնուցանէ հողմն որպէս զտունկս աճեցուցանելով եւ ծաղկէ եւ պտղաբերէ։ Նոյնպէս եւ հոգին սուրբ՝ բազմաբաշխ է ներգործութեամբ ըստ առաքելոյն. «ուրեմն ի հոգւոյն տուեալ է բան իմաստութեան. այլում բան գիտութեան. ազգս լեզուաց, եւ այլն»։ Նախ՝ բաշխէ ի նոսա զանազան պարգեւս բարութեանց։ Եւ երկրորդ՝ կատարէ զնոսա ի զանազան գործս առաքինութեանց։ Զայս ամենայն պարգեւս՝ բաշխէ Սուրբ Հոգին. եւ ինքն ի նոյնութենէն իւրմէ ոչ փոփոխի . որպէս ի վերայ բերէ առաքեալն. «զայս ամենայն յաջողէ մի եւ նոյն հոգի. եւ բաժանէ իւրաքանչիւր որպէս եւ կամի»։ Եօթներորդ՝ զանձրեւս հեղու հողմն. այլեւ կարկուտ եւ որոտ ներգործէ։ Նոյնպէս ի հոգւոյն Սրբոյ՝ ցօղ շնորհաց եւ անձրեւ պարգեւաց հեղու ի հոգիս մարդկան։ Նախ՝ ըստ ինքեան ծածկապէս զցօղն շնորհաց. որպէս ասէր. «հեղից յոգւոյ իմմէ ի վերայ ամենայն մարմնոյ. եւ մարգարէասցին»։ Եւ ապա ի ձեռն ամպոց մարգարէից եւ առաքելոց եւ վարդապետաց՝ անձրեւ իմաստութեանց եւ գիտութեանց աշխարհի. ըստ այնմ, «գիտութեամբ Տեառն՝ լցաւ ամենայն երկիր. որպէս ջուրք՝ որք ծածկեն զծովս»։ Եւ ի խոտորիլն անարժանիցն ասէր «հրաման տաց ամպոց իմոց զի մի տեղասցեն յայգի իմ»։ Եւ ի վերայ չարաց եւ անպարշտաց՝ կարկուտ եւ որոտ եւ կայծակունս հեղու ի սաստ խրատու, եւ ի վրէժ մեղաւորաց. որպէս եւ ասէր Դաւիթ. «որոտաց Տէր յերկնից եւ բարձրեալն. ետ զձայն իւր ի կարկուտ եւ ի կայծակունս հուր»։ Ութներորդ՝ զփորուածս երկնից լնու հողմն։ «Եւ հագի Տեառն՝ ելից զտիեզերս ասէ մարգարէն»։ Նախզի՝ «կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ». այսինքն, նաախախնամէ եւ պահպանէ։ Եւ ապա զի ընդ ամենայն թափ անցանէ. «եւ որ քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս Աստուած». որպէս ասէ առաքեալն. «անցանէ մինչեւ ցորոշումն շնչոյ եւ հոգւոյ, եւ օդոյ եւ ուղղոց. զի չիք ինչ արարած աներեւոյթ յերեսաց նորա. այլ ամենայն ինչ մեր կապարանոց կայ առաջի նորա»։

Իններորդ՝ զամպս ցրուէ, եւ զնաւս վարէ հողմն. նոյնպէս եւ հոգին սուրբ՝ ցրուէ զխաւար մեղաց. որ է միջնորմն ընդ մեզ եւ շնորհացն Աստուծոյ. «զի ես Աստուած մերձաւոր եմ եւ ոչ հեռաւոր. եւ մեղքն ձեր որոշեն ի մէջ իմ եւ ի մէջ ձեր». եւ թողութեամբ մեղաց ցրուէ զնոսա. ըստ այնմ, «ես եմ որ ջնջեմ իբրեւ զամպ զանօրէնութիւնս քո»։ Այլեւ վարէ զընթացսս մեր ի ծով կենցաղոյս եւ հանէ յուղիղն նաւահանգիստ, որպէս աղօթէր մարգարէն Դաւիթ. «հոգի քո բարի առաջնորդեսցէ ինձ յերկիր ուղիղ»։ Տասներորդ՝ բաժանարար է հողմն. զի բաժանէ զյարդ ի ցորենոյ. եւ բաժանէ զզանազան ձայնս եւ բարբառս։ Նմանապէս եւ հողմն հոգւոյն Սրբոյ՝ էջ յաշտարակին շինութեան. եւ բաժանեաց զմի լեզուն ի բազում բարբառս։Նմանապէս եւ այսօր ի վերանատունն՝ հողմ հոգւոյն սրբոյ՝ «յանկարծակի ելից զտունն յորում նստէին եւ նստաւ յիւրաքանչիւր ի վերայ նոցա». եւ բաժանեցան լեզուք նոցա ի բազումս։ Մանաւանդ թէ՝ ժողովեցաւ ընդդէմ աշտարակին. զի որ անդ զմի լեզուն ի բազումս բաժանեաց. աստ զբազում լեզուսս՝ ի մինն ժողովեաց. «զի խօսէր մինն ի նոցանէ յայլ եւ յայլ լեզուս. որպէս հոգին տայր բարբառիլ նոցա»։ Այսպէս եւ ի համաշխարհական ատենին հոգւով բերանոյ իւրոյ ժողովէ զցորեանս՝ զդասս արդարոցն յարքայութիւնն երկնից. եւ բաժանէ զյարդատեսակ մեղաւորսն ի հուրն յաւիտենից. որպէս ասէր մկրտիչն Ովհաննէս. «ժողովեսցէ զցորեանն ի շտեմարանս. եւ զյարդն այրեսցէ անշէջ հրով»։ Զի մի անգամ խօսեցաւ Աստուած. եւ երկու զայս լուաք»։ Զի արդարաքն լսիցեն «եկայք օրհնեալք Հօր իմոյ՝ ժառանգեցէք զպատրաստեալ ձեզ զարքայութիւնն երկնից ի սկզբանէ աշխարհի». եւ մեղաւորացն թէ՝ «երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից. որ պատրատեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա»։ Այսպէս բաժանէ հողմն եւ զօրութիւն հոգւոյն սրբոյ զարդարս եւ զմեղաւորս։ Յորոց եւ զմեզ եւ զմեզ փրկեսցէ մարդասէրն եւ բազմագութ հոգին սուրբ ի յաւիտեանական հրոյն. եւ արժանի արասցէ ընդ սրբոց եւ սիրողաց անուան իւրոյ ընդ մաքրեալ դասուց երջանիկ առաքելոցն. այժմ ընդունակ լինիլ եւ օթեւան շնորհաց Իւրոց. եւ յայնմ օթեւանս լուսոյ՝ մտից յաւիտենից կենացն հետեւիլ ամէն։

Գլուխ ՃԾԳ. Դարձեալ՝ դարձոյց վերստին առաջիկայ բանս որ ասէ իմաստունն։ «Գոյ ի նմա հոգի մտաւոր՝ Սուրբ՝ Միածին» Իմաս. 7. 44։

Եւ գիտել պարտ է՝ զի որպէս մտաւոր ասելն՝ բաժանեաց զՀոգին Սուրբ ի հոմանուն հոգւոյն որ հողմ կոչի։ Զի հողմն՝ ոչ մտաւոր է, եւ ոչ կենդանի. այլ Սուրբ Հոգին Աստուծոյ՝ մտաւոր եւ բանաւոր եւ կենդանի եւ կենդանացուցիչ. որով զարդարին եւ կառավարին ամենայն բանականք երկնաւորք եւ երկրաւորք։ Իսկ ասելն սուրբ՝ որոշէ ի մարդկային հոգւոց, որք ի մարմնի կապեցան. այլեւ ի զգայական հոգւոց եւ ի տնկոց. եւ որք կամօք պղծեցան եւ չարացան որպէս դիւական հոգիք։ Եւ թէպէտ ունին հրեշտակք սրբութիւն. այլեւ ունի հոգիսս մեր սրբութիւն. ըստ այնմ որք բարի ստեղծաք յարարչէն, եւ պատկեր եմք բարւոյն Աստուծոյ։ Սակայն ըստ վեց եղանակի զանազանի սրբութիւն հոգւոյն սրբոյ ի հոգւոյս մերմէ։ Առաջին՝ զի հոգին Աստուծոյ բնութեամբ է սորբ . իսկ հոգիս մեր եւ հեշտակաց՝ գրութեամբ ունիմք զսրբութիւն ի ստեղծմանէն մերմէ. երկրորդ՝ զի նաա ըստ ինքեան սեփական է սուրբ. իսկ մեք՝ ներգործութեամբ եւ անձնիշխան կամօք ստանամք, յորժամ ընդտրեմք եւ հաւանիմք բաժանելով զսրբոյն ի պղծոյն. եւ ապա գործովք ի մեզ բերեմք զսրբութիւնն։

Երրորդ՝ նա անփոփոխ սուրբ է. զի ոչ ընդունի, եւ ոչ կրէ զան սրբութիւնն։ Իսկ մեք եւ հեշտակք՝ փոփոխական եւ կրական գոլով, ընդունիմք երբեմն զչարն. որպէս դեւքն ի հրեշտակս, եւ վատթարքն ի մարդկանէ։ Զի հրեշտակք մինչ ոչ էին երանեալք եւ հաստատեալք ի բարութիւնն՝ կարէին դիւրաւ շարժիլ ի չարն. այլ յորժամ երանեցան ի բարութիւնն՝ անշարժք են ի չարն, կամ դժուարաշարժ որպէս ասէ աստուածաբանն։ Չորրորդ՝ զի ամենեւիմբ սուրբ եւ յստակ եւ պարզ է էութիւն Սուրբ Հոգւոյն. ըստ որում անեղ է։ Իսկ հոգիս մեր՝ եղական է եւ ստեղծեալ եւ ի մարմնի կապեալ. ըստ այնմ, «ո՛ ստեղծ առանձին զսիրտս նոցա»։ Հինգերորդ՝ զի նա միայն սուրբ է եւ սրբարար հոգի . զի յամենայն ուր եւ հասանի՝ մաքրէ եւ սրբէ ի մեղաց եւ ի չարութեանց. յաղագս որոյ նա միայն կոչի սուրբ։ Վեցերորդ ասի սուրբ. այսինքն, հաստատ. զի հաստատէ զմեզ ի բարին. զի որպէս սրբէ եւ մաքրէ ի չարէն. նոյնպէս հաստատէ եւ ամրացուցանէ ի բարին։ Վասն այն ասէ իմաստունն թէ՝ «հոգին սուրբ՝ հաստատ՝ զգուշաւոր՝ եւ անհոգ»։ Զի հաստատէ զմեզ յամենայն սատանայական դեդեւմանց. որպէս գալստեամբն իւրով ի դասս առաքելոցն՝ հաստատեաց եւ ամրացոյց զնոսա յածթօղ լինիլ ընդդէմ ամենայն վշտաց։ Այլեւ զգուշացուցանէ եւ պատսպարէ զմիտս մեր ի չարեաց ոչ տալ տեղի։ Այլեւ անհոգ առնէ զմեզ յամենայն երկիւղէ. զի ոչ երկիւղ ծառայական, եւ ոչ երկիւղ խղճի մտացն, եւ ոչ երկիւղ դատաստանին պատուհասի զարհուրէ զմեզ։ Այնպէս անհոգ առնէ զմեզ, յորժամ պարսպիմք իչարէն, եւ հաստատիմք ի բարին։ Յաղագս այսքան պատճառացս՝ կոչի սուրբ որպէս ցուցաւ։ Իսկ որ ասէ Միածին՝ «գոյ ի նմա հոգի մտաւոր՝ սուրբ՝ Միածին»։ Ծնունդ յորժամ լսես յաղագս Աստուծոյ, ի բաց հան ի մտացդ զմարմնաւոր կարծիս։ Նախզի՝ անմարմին է Աստուած. նոյնպէս եւ ծնունդ նորա անմարմին է, մարմնաւոր կարծիս զիա՞րդ ստանաս։ Եւ դարձեալ՝ զի անեղ էութիւն է Աստուծոյ. անեղին ծնունդն՝ ոչ է որպէս զեղականացս որ փոփոխական է եւ մարմնական։ Եւ վասն կրկին պատճառի ծնունդ ասեն Աստուծոյ. թէ զՀոգին Սուրբ, եւ թէ զԲանն Աստուած։ Նախ զի՝ մի կարծեսցեն զհոգին Աստուծոյ եղեալ եւ արարեալ. որպէս զՀգիս հրեշտակաց կամ զմարդկան. այլ հոգին Աստուծոյ ծնունդ է եւ ելումն յԱստուծոյ, նախ քան զյաւիտեանս, եւ յառաջ քան զժամանակս. եւ ոչ ստեղծեալ եւ արարեալ՝ ի ներքոյ յաւիտենի եւ ժամանակի. որպէսս մերսս հոգի եւ հրեշտակաց։ Երկրորդ՝ կոչէ ծնունդ՝ զի ցուցցէ զՀոգին Սուրբ հաւասար բնութենակից Հօր։ Որպէս ամենայն ծնունդ զծնողի բնութիւնն ունի. նոյնպէս եւ Հոգին սուրբ որ ելումն եւ բղխումն է Հօր՝ զնորին բնութիւն ունի։ Զի տկարանայ մեր բանս այլաբան ձեւով ցուցանել զՀոգին Սուրբ յԱստուծոյ, եւ ընդ Աստուծոյ, եւ Աստուած գոլ հաւասար նմին. վասն այն ծնունդ ասէ՝ զի յԱստուծոյ Հօրէ ունի զսկիզբն. եւ համագոյ է Հօր եւ ոչ վերջին. եւ Աստուած է բնութեամբ ընդ Հօր։ Այլ զի ասէ «Միածին՝» է աստ կրկին տարակոյս։ Առաջին այս թէ՝ վասն է՞ր կոչէ զՀոգին Սուրբ Միածին. վասն զի ծնոունդն յատուկ է բանին. որպէս ասէ աւետարանն. «Միածին որդին որ ի ծոց Հօր»։ Ասեմք առ այս թէ՝ ճշմարիտ է այս։ Զի յատուկ է Հօր անծին գոլ. եւ ծնօղ որդւոյ, եւ բղխօղ հոգւոյ։ Իսկ յատուկ է որդւոյ ծնունդ գոլ . ոչ բղխումն, եւ ոչ ծնօղ։ Իսկ յատուկ է Հոգւոյ Սրբոյ բղխումն գոլ. ոչ ծնունդ եւ բղխօղ։ Սակայն Միածին կոչի Հոգին Սուրբ վասն բազում պատճառի. եւ զի դժուարաւ բերէ բանս զմիածնութիւն հոգւոյն։ Բեր նախ տեսցուք թէ՝ վասն է՞ր կոչի Բանն Միածին. յորմէ դիւրաւ գամք ի գիտութիւն Հոգւոյն Սրբոյ։ Նախ՝ ասի միածին Բանն Աստուած՝ զի նա միայն է համագոյ ծնողին ծնունդ. ըստ այնմ, «Բանն էր ի սկիզբանէ առ Աստուած»։ Երկրորդ՝ զի նա ի Հօրէ միայն ծնեալ անմայր. ըստ այնմ, «ելի ի Հօրէ, եւ եկի աշխարհ»։ Երրորդ՝ զի նա միայն է ի Հօրէ ծնեալ. եւ ոչ ունի եղբայր. ըստ այնմ, «Միածին Որդին որ ի ծոց Հօր». եւ զի հոգին է ի Հօրէ. սակայն բղխումն է եւ ոչ ծնունդ։ Չորրորդ՝ զի նա միայն է ծնունդ անբաժանելի ի ծնողէն. ըստ այնմ, «Բանն էր առ Աստուած». իսկ ամենայն ծնեալ՝ բաժանի ի ծնողացն։ Հինգերորդ՝ նա միայն է ծնունդ համահաւասար կատարելութեամբ՝ զօրութեամբ՝ եւ իմաստութեամբ ընդ Հօր. ըստ այնմ, «որպէս գիտէ զիս հայր՝ գիտեմ եւ ես զՀայր»։ Եւ թէ՝ «զոր հայր առնէ, զնոյն եւ որդի նմին գործէ». եւ չունի զայս ամենայն ծնունդ։ Վեցերորդ՝ նա միայն է ծնունդ անուր, եւ աներբ. զի ասէ. «յառաջ քան զամենայն բլուրս ծնաւ զիս»։ Եւ Դաւիթ ասէ. «յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ»։ Իսկ ամենայն ծնունդ ի ժամանակի եւ ի տեղւոջ է։ Եօթներորդ՝ նա միայն է միշտ եւ անդադար ծնունդ. զի ոչ ի ժամանակի սակաւ, եւ ոչ ի ժամանակի դադարի. այլ որպէս լոյս ի հրոյ՝ միշտ եւ անհատապէս ծնանի։ Իսկ ամենայն ծնունդ ունի զլրումն դադարման հատեալ ի ծնողէն։ Ութներորդ՝ նա միայն է ծնունդ ի Հօրէ. եւ ոչ երբէք հայրանայ . զի ոչ ունի յինքենէ ծնունդ. որպէս ինքն ի հօրէ։ Իսկ ամենայն ծնունդ՝ երբեմն ծնանի յայլմէ. եւ երբեմն ծնանի զայլս։ Իններորդ՝ ասի Միածին ըստ մարմնաւոր ծննդեանն ի մօրէ ծնեալ առանց Հօր. ըստ այնմ, «խօսեալ զմայր նորա Յովսէփու, մինչչեւ եկեալ առ միմեանս, գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ»։ Իսկ ամենայն ծնունդ՝ յարութենէ եւ յիգէ ծնանի։ Տասներորդ՝ ասսի յոմանց թէ՝ ի ժամ ծննդեանն Քրիստոսի՝ արգելան ամենայն ծնոււնդք, մինչեւ ծնաւ բարձօղն երկանց ամենայն ծննդոց. զորեւ այսպէս ասի անդրանիկ ըստ ասութեան ոմանց։ Իսկ որով յայտնի է Միածնութիւն Որդւոյ՝ ամենայն ուղղի ի վերայ հոգւոյն սրբոյ. բաց յերրկուցն. այսինքն, ի մարմնաւոր ծննդենէն ի մօրէ. եւ յանդրանիկ ծնանելոյն։ Այս առաջին հարցումն։ Իսկ երկրորդ տարակոյս է թէ՝ վասն է՞ր Բանն Աստուծոյ ելումն եւ բղխումն կոչի. որ յատուկ է հոգւոյն սրբոյ. ըստ այնմ որ ասէ փրկիչն. «ելի ի հօրէ, եւ եկի յաշխարհ»։ Եւ մարգարէն Դաւիթ. «բղխեաց սիրտ իմ զբան բարի»։ Ասեմք առ այս եթէ՝ յատուկ է երրորդութեանն դիմաց՝ զի հայր անծին է. եւ որդին՝ ծնունդ. եւ հոգին՝ բղխումն. եւ այս յատուկ՝ առանձնաւորութիւնն է դիմաց. ոչ շփոթի, եւ ոչ խառնակի։ Այլ որպէս հոգին որ բղխումն է ծնունդ կոչի. զի զբնութեանն միաւորութիւն ցուցանէ ընդ Հօր. նոյնպէս Որդին ծնունդ է՝ զնա բղխումն կոչեն. զի մի մարմնական կարծիս եւ ախտաւոր իմացմամբ տկարասցիս ի ծնունդն. վասն այն ելումն եւ բղխումն կոչի՝ զի անախտաբար իմասցիս։ Դարձեալ՝ եւս յայտնի։ Որդին կոչի ծնունդ. եւ կոչի ելումն. զի անախտաբար ունի զէութիւնն ի Հօրէ։ Այլ բան իմաստնոյն որ կոչէ զՀոգին Միածին՝ ընդդէմ խօսի երկուց դասուց հերձւածողաց։ Նախ՝ Մակեդոնի հոգէմարտի. որ ասէր զհոգին պաշտօնեայ եւ արարած, եւ նուազ քան զհայր եւ զորդի։ Իսկ իմաստունս՝ դաւանի Աստուած ընդ Հօր եւ ընդ Որդւոյ ասելով «Միածին». զն ունի զբնութիւն Հօր. եւ հաւասար որդւոյ Միածին։ Երկրորդ՝ ընդդէմ հերձուածողաց ոմանց՝ որք ասեն զհոգին բղխումն ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ։ Իսկ իմաստունս՝ պատասխանէ եւ ասէ զհոգին Միածին . այսինքն, միայն ի Հօրէ ելումն եւ բղխումն։ Որպէս եւ Տէր ասէ. «հոգին ճշմարտութեան որ ի Հօրէ ելանէ»։ Այլ թէպէտ այս բաւական պատասխանի է նոցա ի Սուրբ գրոց. սակայն ի բանից հրձուածողացն դիցուք սակաւ ինչ. եւ զպատասխանին ընդդէմ յարմարեսցուք։ Զի ասէ իմաստունն. «տուր պատասխանի անզգամին ըստ նորա անզգամութեանն. զի մի իմաստնագոյն երեւեսցի»։ Արդ՝ նախ ասէ Մակեդոն թէ՝ աղօթելն եւ բարեխօսելն՝ ոչ յարմարի Աստուծոյ. զի թէ զՔրիստսէ ասի վասն մարդկութեանն՝ այլ Պօղոս ի հռօմայեցւոցն ասէ. «Հոգին Սուրբ բարեխօս լինի ի հեծութիւնս անմռունչս»։ Պատասխանեմք նախ՝ որպէս ասէ Ոսկէբերանն թէ, նորա ծնեալն աւազանաւն՝ ըստ չափոյ շնորհացն արժանաւորէր իմաստութեան, թարգմանութեան, եւ այլն. այսպէս եւ ոմն՝ շնորհ ընդ ունէր աղօթելոյ կարգաւորապէս. զի ի նմանէ ուսանէին եւ այլքն աղօթել։ Զորեւ այժմ օրինակէ առ մեզ սարկաւագն. զոր հոգի կոչէին վասն հոգեւորապէս խօսելոյն։ Իսկ այլք հոգի զհրեշտակական հոգին ասէին. որ տուեալ է առ ի պահպանութիւն մեզ. զի նա ուղղէ զմեզ ի բարիս . եւ զաղօթս մեր մատուցանէ Աստուծոյ։ Զոր ի Տուբիթն ասէ. «յորժամ կացեր յաղօթս, եւ նուն քո Սառա, ես մատուցանէի զաղօթս ձեր առաջի սրբոյն»։ Այլեւ նոյն ինքն մխիթարիչն հոգի՝ այսպէս ուղղակի է Բանս. զի սովորութիւն է Սուրբ գրոց՝ Աստուծոյ համարիլ զոր ինչ գործ է ի մարդիկ. որպէս ուղղակի է բանս. զի սովորութիւն է Սուրբ Գրոց՝ Աստուծոյ համարիլ զոր ինչ գործ է ի մարդիկ. որպէս ասէր առ Աբրահամ. «այժմ ծանեայ թէ երկիւղած ես դու յԱստուծոյ». այսինքն , այժմ ծանուցի մարդկան զերկիւղ քո։ Այսպէս եւ հոգւոյն բարեխօսելն է. զի ինքն ծագէ ի սիրաս մեր զբարրեխօսն լինիլ յաղօթս. այսինքն, զայն խնդրել որ ինչ ի փառս Աստուծոյ է։ Երկրորդ՝ ասեն։ Առաքիալ փոքրագունին է ի մեծէ. այլ որդին ասէ. «յորժամ եկեսցէ մխիթարիչն հոգին սուրբ, զոոր առաքեսցէ հայյր յանուն իմ»։ Պատասխանեմք. որպէսս ասի որդի առաքեալ ի Հօրէ եւ ի հոգւոյն. ըստ այնմ, «Տէր Տէր առաքեաց զիս՝ եւ հոգի նորա». եւ այս ոչ փոքրկութեան, այլ վասն միութեան կամաց։ Նոյնպէս եւ առաքումն հոգւոյն՝ ոչ զանազանութիւն ցուցանէ, այլ զհամակամութիւնն ընդ Հօր եւ ընդ Որդւոյ։ Երրորդ՝ ասեն։ Շարժիլն ստեղծուածոյ է. այլ ի ծննդոց ասէ. «Հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վեր ջուրց»։ Եւ Յովէլ ասէ. «հեղից յոգւոյ իմոոյ ի վերայ ամենայն մարմնոյ»։ Պատասխանեմք եթէ՝ հոգի Աստուծոյ ոմանք զօդս ասեն. որոյ բնական տեղի իւր՝ է ի վերայ ջուրց։ Դարձեալ՝ շարժումն ոչ միայն ասի ի վերայ Հոգւոյն սրբոյ. այլեւ Հօր եւ Որդւոյ. ըստ այնմ, «լուան զձայն գնալոյ Տեառն Աստուծոյ ի դրախտի անդ»։ Եւ թէ՝ «իջից եւ տեսից. եւ ըստ աղաղակ նոցա վճարեցից»։ Իսկ շարժմունքս այս ոչ ցուցանեն զԱստուած ստեղծուած. ապա ուրեմն եւ ոչ Հոգին Սուրբ։ Իսկ որ ասէ Յովէլ . «հեղից յոգւոյ իմոյ». հեղումն՝ ոչ այլ ինչ է, բայց թէ առաքումն, եւ ցոուցանէ զմիոյն ի բազումս ծաւալումն շնորհաց։ Չորրորդ՝ ասսեն։ Տրտմութիւնն կիրք է. եւ ոչ լինի յԱստուած. այլ յԵփեսացւոց ասէ. «մի տրտմեցուցանէր զհոգին Սուրբ»։ Պատասխանեմք։ Ասէ մարգարէն. «բարկացաւ սրտմտութեամբ Տէր ի վերայ ժողովրդեան». այս ոչ թէ ունիլ զկիրս նշանակէ յԱստուած, այլ զպատիժ վասն գործոյ յանցաւորացն։ Նոյնպէս թէ ասի տրտմութիւն հոգւոյն։ Զի որպէս տրտմեալն հեռանայ ի տրտմեցուցանողէն. այսպէս եւ Հոգին Սուրբ՝ հեռանայ ի մեղաւորէն։ Հինգրերորդ՝ ասեն։ Եթէ Հոգին Սուրբ առնու զբնութիւնն ի Հօրէ, լինի որդի նորին. զի այն կոչի որդի՝ որ ունի զբնութիւնն ի Հօրէ ի նոյն տեսակի. իսկ թէ ոչ ունի զբնութիւն Հօր Աստուծոյ, ոչ ուրեմն է Աստուած։ Պատասխանեմք. թէպէտ հոգին ունի զբնութիւնն ի հօրէ՝ սակայն ոչ ծննդեամբ որպէս որդի. այլ բղխմամբ. որպէս շունչն եւ Բանն ունին զէութիւն հոգւոյն այլ եւ այլ կերպիւ։ Եւ Ադամ յառաջ էած յինքենէ զՍէթ եւ զԵւա. զմինն ծնունդ , եւ զմիւսն ոչ ծնունդ։ Եւ ունի երեքեանն զմի եւ զնոյն բնութիւն մարդոյ։ Այսպէս եւ Հոգին Սուրբ՝ էառ յաւիտենականապէս զէութիւնն ի հօրէ բղխմամբ. եւ որդին ծննդեամբ։ Ապա ուրեմն Հոգին Սուրբ՝ է հաւասար Աստուած ընդ Հօր եւ Որդւոյ. արարչակից եւ մշտանջենաւորակից գոյակից եւ փառակից։ Եւ զի ճշմարիտ Աստուած է հոգին Սուրբ. յայտ է ի վկայութեանց Սուրբ Գրոց։ Նախ՝ որպէս ասէ Պետրոս ի գործսն. «Անանիա ընդէ՞ր ելից զսիրտ քո սատանայյ, ստել քեզ հոգւոյն սրբոյ». եւ զկնի ասէ . «ոչ ստեցեր մարդկան, այլ Աստուծոյ»։ Ապա ուրեմն Աստուած է Հոգին Սուրբ։ Երկրորդ՝ յայտնի է ի սուրբ գրոց. զի Ասուած է որ խօսեցաւ մարգարէիւքն. որպէս ասէ ի թուոցն. «ես Տէր տեսլեամբ եւ երազովք խօսեցայց ընդ մարգարէսն». այլ հոգին սուրբ էր որ խօսեցաւ մարգարէիւքն. որպէս ասէ Պետրոս ի կաթուղիկէն. «ոչ թէ ըստ կամաց մարդկան տուան մարգարէութիւնք, այլ ի հոգւոյն սրբոյ կրեալք խօսեցան մարդիկ յԱստուծոյ». ապա ուրեմն Աստուած է Հոգին Սուրբ։ Չորրորդ՝ սրբել զմարդիկ միայն Աստուծոյ է . որպէսս ասէ ի ղեւտացւոց. «ես եմ Տէր՝ որ սրբեմ զձեզ»։ Այլ ի կորնթացւոց ասէ. «սրբեցարուք եւ արդարացարուք յանուն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, եւ ի Հոգին Աստուծոյ»։ Հինգերորդ՝ պաշտօնն որ յԱստուած վերաբերի, միայն Աստուծոյ պատշաճի. ըստ այնմ, «տեառն Աստուծոյ քում երկիրպագցես. եւ զնա միայն պաշտեսցես»։ Այլ Պօղո ասէ ի փիլիպեցւոց. «թլփատութիւն մեք իսկ եմք, որք զհոգին Աստուծոյ պաշտեմք»։ Վեցերորդ՝ ստեղծանելն միայն Աստուծոյ է. այլ Սիրաք ասէ զԱստուծոյ. «թէ նա ստեղծ զիմաստութիւն հոգւովն սրբով»։ Եօթներորդ՝ քննել զսիրտս՝ Աստուծոյ է. եւ ոչ է ստեղծուածոյ ումեք. ըստ այնմ, «ոչ ոք գիտէ զորդի, եթէ ոչ հայր. որ է Աստուած. եւ ոչ զհայր, եթէ ոչ որդի»։ Այլ առաքեալն ասէ. «հոգին զամենայն քննէ. եւ զխորս Աստուծոյ». այսպէս եւ քննէ եւ յայտնէ զխորհուրդս մարդկան. եւ ի կորնթացւոց ասէ. «հոգին է որ խօսի զխորհուրդս»։ Եւ փրկիչն ասէր. «ոչ թէ դուք էք որք խօսիցիք, այլ հոգին Հօր ձերոյ խօսեսցի ի ձեզ». ապա ուրեմն Աստուած է Հոգին Սուրբ։ Ութներորդ՝ յամենայն ուրեք լինիլ, եւ ամենեցուն հաղորդիլ՝ Աստուծոյ միայն է. որպէս ասէ Երեմիա. «զերկին եւ զերկիր ես լնում ասէ Տէր ամենակալ»։ Այլ վասն հոգւոյն սրբոյ ասէ սիրեցէքն . «հոգի Տեառն՝ ելից զտիեզերս». եւ ի գործսն ասէ. «լցան ամենեքեան հոգւով սրբով»։ Իններորդ՝ յարուցանել զմեռեալս եւ կենդանութիւն տալ՝ միայն Աստուծոյ պատշաճի. ըստ այնմ, «որպէս հայր յարուցանէ զմեռեալսս եւ կենդանի առնէ. նոյնպէս եւ որդի զորս կամի՝ կենդանի առնէ»։ Այլ առաքեալն հռոմայեցւոց ասէ. «հոգի այնորիկ որ յարոյցն զՅիսուս մեռելոց՝ կենդանացուսցէ եւ զմահկանացու մարմինս ձեր»։ Եւ Տէրն ասէ. «հոգին է կենդանարար»։ Եւ մարգարէն Դաւիթ «առաքես զոգի քո եւ ստանար զնոոսա յարութեամբն. եւ նորոգես զերեսս երկրի»։ Տասներորդ՝ ասէ աւետարանն. «Հոգի է Աստուած». եւ ի ծննդոցն ասէ. «հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վեր ջուրց»։ Եւ Յոբ ասէ. «Հոգի աստուածեղէն է որ արար զիս. եւ շունչ ամենակալին ուսսուցանէ զիս»։ Եւս առաւել յայտնապէս առաքեալն ասէ ի կորնթացւոց. «թէպէտ բաժինք շնորհաց են, այլ հոգի նոյն է. թէպէտ բաժինք պաշտամանց են, այր Տէր նոյն է. թէպէտ բաժինք յաջողութեանց են, այլ Աստուած նոյն է, որ յաջոջէ զամենայն յամենայնի»։ Եւ զկնի ասէ. «այլ զայն ամենայն յաջողէ մի եւ նոյն հոգի. եւ բաժան է իւրաքանչիւր որպէս եւ կամի». ապա ուրեմն Աստուած է Հոգին Սուրբ։ Եւ այլ բազում են վկայոււթիւնք ի գիրս սրբոյս, զի Աստուած է Հոգին Սուրբ. այլ այսչափ բաւական է ի հաստատութիւն հաւատացելոցս . եւ ի յամօթ անհաւատիցն եւ հերձուածողաց։ Այսքան ընդդէմ անիծելոյն Մակեդոնի։ Որպէս ասէ իմաստունն։ «Գոյ ի նմա հոգի մտաւոր՝ Սուրբ՝ միածին»։ Իսկ երկրորդ դասք հերձուածողաց՝ որք ասեն զՀոգին Սուրբ ի Հօրէ եւ Յորդւոյ բղխումն։ Բաւական է ընդդէմ նոցա բան իմաստնոյս որ ասէ. «հոգի Միածին». զի միայն ի Հօրն ելանէ եւ բղխի։ Եւ փրկիչն ասէ. «Հոգին Սուրբ ի Հօրէ ելանէ»։ Սակայն՝ բեր տեսցուք զվկայութիւնս նոցա եւ յարմարեսցուք զպաատասխանին. եւ ապա զճշմարիտն արտագրեսցուք։ Նախ պատճառեն՝ զի ասի հոգի Քրիստոսի։ Երկրորդ թէ՝ «փչեաց յառաքեալսն եւ ասէ. «առէք զՀոգի Սուրբ»։ Երրորդ՝ «երթամ եւ առաքեմ զնա»։ Չորրորդ՝ եթէ «լիմմէ անտի առնուցու»։ Հինգերորդ թէ՝ «նա զիս փառաւորեսցէ»։ Վեցերորդ՝ «հոգին է կենդանարար»։ Եօթներորդ եթէ՝ մատն Աստուծոյ կոչէ զհոգին սուրբ. եւ աջ եւ բազուկ է որդին. ապա ուրեմն եւ ի նմանէ է։ Ութներորդ՝ որպէս խօսքն ի մտացն է եւ ի բանէն. այսպէս եւ Հոգին Սուրբ ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ։ Եւ այլ այսպիսի։ Պատասխանեմք այնմ որ ասի հոգի Քրիստոսի։ Եւ թէ փչեաց։ Եւ թէ առաքեաց։ Յայն սակս ասացան՝ զի ծաւալումն հոգւոյն սրբոյ յաղագս մարդկան, գալստեամբն Քրիստոսի եղեւ. ըստ այնմ, «չեւ էր հոգի. քանզի Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ»։ Եւ դարձեալ՝ Հոգին որ ի Հօրէ ելանէ՝ կայանայ յՈրդի. եւ ի ձեռն որդւոյ՝ իբր զհայրական բարի, ամենայն գոյիցս բաշխի երկնաւորաց եւ երկրաւորաց. նախ քան զմարմնանալն. եւ ի մարդեղութեանն. վասն որոյ հոգի Քրիստոսի անուանի։ Եւ դարձեալ՝ զի ամենայն ինչ որ Հօր է՝ այն Որդւոյ է. որպէս ասէ Տէրն. ապա ուրեմն հոգին Հօր՝ հոգի է Որդւոյ վասն միոյ էութեանն։ Զինչն ետ Հայր Որդւոյ. եւ ոչ զառ ինչն։ Իսկ առ երկրորդն ասեմք .. եթէ փչելն յառաքեալսն զբղխումն ցուցանէ, ապա եւ Որդի ծնունդ է ի Հոգւոյն ըստ հրեշտակին. «որ ի նմայն ծնեալ է՝ ի հոգւոյն սրբոյ է ասէ»։ Այսոքիկ ոչ այլ ինչ են, այլ զի միմեանց գործակից են՝ յայտնեն։ Առ երրորդն ասեմք, եթէ առաքեցաւ յորդւոյ՝ ի նմանէ ասի սկսեալ, ապա եւ առաքեցաւ եւ որդի ի հոգւոյն, եւ ի նմանէ ասի սկսեալ. ըստ այնմ, «Տէր Տէր առաքեաց զիս եւ հոգի նորա»։ Այլ այսոքիկ զհաճութիւն կամացն ցուցանեն։ Առ չորրորդն եթէ՝ «յիմմէ անտի առնու». այսինքն, յիմ սկզբնէն առնու եւ պատմէ։ Իսկ թէ իմս այս՝ զբղխումն յորդւոյ ասէ, ապա եւ յայլ ուր ըստ քեզ՝ զհայր մարմնացեալ կարծես։ Առ որ ասաց որդի. «ամենայն որ ինչ քո է, այն իմ է»։ Եւ անդրադարձեաց. «որ ինչ իմէ, այն քոյ ասէ»։ Այլ այսոքիկ զմիութիւն մեզ ցուցանեն։ Հինգերորդին պատասխանեմք. թէ փառաւորէ հոգի զորդի, ասես ի նմանէ սկզբնաւորեալ. տես փառաւորէ եւ հայր զորդի. որ սկիզբն է նորա. ըստ այնմ, «փառաւոր արարի, եւ դարձեալ փառաւոր արարից»։ Այլ այսոքիկ զհաւասարապատիւն բացայայտեն։ Վեցերորդին։ թէ ասիցես որդին անկենդան է յորմէ հոգին ոչ բղխի, ապա եւ ըստ քեզ հոգին անբան է. զի զբանն ոչ ծնանի։ Այլ զայսպիսիս ի միում գոյութեանն՝ յոյժ յիմարութիւն է կարծելն, կամ ասելն։ Առ եօթներորդն ասեմք. թէ մատն Աստուծոյ՝ երբեմն նշանակէ զերրորդութիւն անձանցն. ըստ այնմ, «ո՞ կշռէ երիւք մատամբ զծանրութիիւն երկրի»։ Երբեմն զշնորհաց զանազանութիւնս. որպէս ասէ յերգսն. «ձեռք իմ կաթեցուցին զմուռս. եւ մատունք իմ զմռսեալ ի վերայ փակաղակաց»։ Երբեմն զառաւել զօրութիւնն. ըստ այնմ որք ասէին գէտքն եգիպտացւոց. «մատն Աստուծոյ է այս»։ Երբեմն զմի անձն միայն. ըստ այնմ, «եթէ մատամբն Աստուծոյ հանեմ զդեւս»։ Եւ զի մատն Աստուծոյ ասի Հոգին Սուրբ։ Նախ՝ որպէս մատն է յէութենէ մարմնոյն . եւ Հոգին Սուրբ յէութենէն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ զի որպէս մատաամբ գրեմք, կամ գործեմք զամենայնն գործս. այսպէս եւ Հոգին Սուրբ գրէր ի մարգարէսն. ըստայնմ, «յորում եւ յորպիսի ժամանակի ազդէր ի նոսա Հոգին Քրիստոսի»։ Եւ որդին հոգւովն կատարէր զամենայն գործ սքանչելեաց։ Ութներորդին ասեմք թէ՝ օրինակաւ խօսից իմանալ զՀոգին Սուրբ ունի ինչ ուղղութիւն. եւ ունի ինչ թիւրութիւն։ Ուղիղ է՝ որպէս խօսքն թարգման է մտաց եւ բանի. այսպէս հոգին Հօր եւ Որդւոյ. ըստ այնմ, «ոչ թէ յանձնէ ինչ խօսիցի, այլ զոր լսեն»։ Իսկ թիւրութիւն է այսպէս։ Նախզի՝ խօսքն որ է արտաբերեալ բանն՝ նոյն սա է ներտրամադրեալ բանն. ապա ուրեմն օրինակն՝ զանձն հոգւոյն բառնայ։ Երկրորդ՝ զի խօսքն միայն ի բանէն ձեւանայ. եւ ոչ ի մտաց. ապա ուրեմն այսպէս կարծելն զհոգին՝ միայն յորդւոյ ցուցանէ, եւ ոչ ի հօրէ. որ է անհնարին հերձուած։ Եււ զի խօսք կոչի Հոգին Սուրբ. որպէս բան կոչի որդին Աստուծոյ. ըստ այնմ, «զոր լսէ խօսեսցի, եւ զգալոցն պատմեսցէ»։ Եւ այս վասն հինգ պատճառի։ Նախզի՝ խօսքն է ի մտացն յառաջ եկեալ. որպէս ներտրամադրեալ Բանն ծնեալ։ Եւ Հոգին Սուրբ ի հօրէ բղխեալ. որպէս բանն ծնեալ։ Երկրորդ՝ խօսքն ունի զիմաստ բանին եւ զմտացն. եւ Հոգին Սուրբ՝ զիմաստութիւն Հօր եւ Որդւոյ։ Երրորդ՝ խօսքն պատմէ զգիտութիւն բանին եւ զմտաց. նոյնպէս Հոգին պատմէ եւ ուսուցանէ զգիտութիւն Հօր եւ Որդւոյ։ Չորրորդ՝ խօսքն նոյյն է բնութեամբ ընդ բանին եւ մտացն. եւ Հոգին Սուրբ՝ նոյն է բնութեամբ ընդ Հօր եւ Որդւոյ։ Հինգերորդ՝ որպէս այլ է առանձնացեալ խօսքն, եւ ալ միտքն. նոյնպէս այլ է անձն հօր, եւ այլ բանին, եւ այլ Հոգւոյն Սրբոյ։ Եւ զի Հոգին Սուրբ՝ է միայն ի Հօրէ բղխումն։ Տեսցուք զայս։ Նախ՝ իի հարցմանէ։ Երկրորդ՝ յօրինակաց։ Երրորդ՝ ի վկայութեանց։ Եւ զառաջինն ի հարցմանէ։ Նախ այսպէս։ Եթէ զՀոգին ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ ասէք, զա՞նձն ասէք բղխեալ, եթէ զբնութիւնն. զի եթէ զբնութիւնն, ահա բաժանեցիք զբնուէիւնն ի բղխօղ եւ ի բղխեալ. որպէս ի ծնօղ եւ ի ծնեալ. որ է Մակեդոնի եւ Արիոսի։ Իսկ թէ զանձն ասէք բղխեալ, ահա Բ անձն ասացիք հոգւոյն. մին ի Հօրէ բղխեալ. եւ մին յՈրդւոյ։ Եեւ այսպէս՝ լինի երրորդութիւնն չորրորդութիւն։ Երկրորդ հարցանեմ. եթէ յերրորդութիւնն մի՞ է սկիզբն. թէ երկու։ Զի թէ մի է սկիզբն, սուտ է նոցա ասելն զՀոգին ի Հօրէ եւ յորդւոյ սկսեալ։ Իսկ եթէ Բ են սկզբմունք, յայտ է թէ՝ երկու են ներգործութիւնք։ Եւ ըստ այսմ՝ լինի մանեայ երկու Աստուածքն. մինն բարւոյ, եւ միւսն չարի արարիչ. որ է անաստուածութիւն։ Երրորդ հարցանեմ. հայր կարօ՞ղ է բղխել զՀոգի, թէ անկար. զի թէ կարօղ, ապա ոչ է կցորդ որդի. իսկ եթէ անկար , եւ յառաջ եկեալքն ի նմանէ անկար. եւ ոչ ոքն Աստուած։ Չորրորդ հարցանեմ. հոգին Սուրբ մասն ինչ բղխի ի Հօրէ եւ մասն յՈրդւոյ, թէ բոլորն ի Հօրէ եւ բոլորն յՈրդւոյ. զի թէ մասամբ՝ անկատար է բղխումն Հոգւոյն. իսկ թէ բոլոր, այս լինի կամ երկու հոգի որպէսս ասացաք. կամ աւելորդ գոյ բղխումն յորդւոյ. որ է յոյժ հայհոյութիւն։ Եւ զայլն գտցես ի գիրս հարցմանցն։ Երկրորդն յօրինակաց։ Նախզի՝ բղխումն հոգւոյ՝ է ելումն. իսկ ելումն՝ է շարժումն միոյն ի միւսն։ Արդ եթէ Հոգին Սուրբ ելանէ յՈրդւոյ, պարտ է զի ելցէ յՈրդւոյ ի հայր, կամ ի միւս անձն։ Արդ՝ ոչ ելանէ ի հայր. զի հայր ոչ ունի ինչ յՈրդւոյ։ Եւ ոչ ի միւս անձն. զի չկայ միւս անձն. ապա ուրեմն ոչ ելանէ յՈրդւոյ։ Երկրորդ օրինակ. Հոգին Սուրբ ելանէ իբրրեւ զարտաշնչեալ եւ բղխեալ։ Արդ՝ որպէս արտաշնչումն ոչ ելանէ ի բանէ. եւ ոչ Հոգի յՈրդւոյ։ Երրորդ՝ Հոգին Սուրբ է ի Հօրէ որպէս կամք ի մտաց. եւ Որդի որպէս իմացումն. արդ կամքն ոչ է յիմացմանէ. եւ ոչ Հոգի յՈրդւոյ։ Չորրորդ՝ Հոգին Սուրբ բղխի ի Հօրէ իբր ջեերմութիւն ի հրոյ. արդ՝ տեսանեմք զի ջերմութիւնն ոչ բղխի ի լուսոյ. այլ միայն ի հրոյ։ Նոյնպէս Հոգին Սուրբ ոչ բղխի յորդւոյ. այլ միայն ի Հօրէ։ Եւ այլ բազում գոյ օրինակ։ Իսկ երրորդն՝ ի վկայութեանց յայտնի է. զի Հոգին Սուրբ՝ միայն Ի Հօրէ է բղխումն։ Եւ ցուցանեմ զայս ութն վկայութեամբ։ Նախզի՝ ասէ փրկիչն յաւետարանն Յօհաննու յաղագս հոգւոյն թէ՝ «հոգին ճշմարտութեան որ ի հօրէ ելանէ»։ Եւ դարձեալ՝ «հոգի Հօր ձերոյ խօսեսցի ի ձեզ»։ Երկրորդ՝ եւ Պօղոս ի հռօմայեցւոցն ասէ. «հոգի այնորիկ որ յարոյցն զՔրիստոս»։ Երրորդ վկայք մարգարէքն. որպէս Դաւիթ ասէ վասն հոգւոյն։ «Ի քէն է Տէր աղբիւր կենդանութեան». եւ ոչ թէ ի ձէնջ։ Եւ Եսայի ասէ ի դիմաց Հօր. «Հոգի յինէն ելցէ»։ Չորրորդ վկայ. մեծն Դիոնէսիոս յաստուածային անուանս ասէ. «ի յաննիւթ եւ յանորոշելի բարւոյն՝ ծագեաց երկու լուսափայլութիւն»։ Արդ՝ Բ լոյսն ի միոյ ելանեն. եւ ոչ մի ի միւսոյն։ Դարձեալ ասէ. «զի է աղբիւրեղէն աստուածութիւն Հայր. իսկ Որդի եւ Հոգի՝ աստուածածնողութեանն. թէ այսպէս պիտոոյ է ասել. բողբողջք աստուածատունկք. եւ կամ որպէս ծաղիկք եւ գերագոյն լոյսք»։ Եւ դարձեալ ասէ. «որ գերագոյի աստուածածնողութեանն է՝ ոչ հակադարձի առմիմեանս. զի միայն աղբիւր գերագոյի աստուածութեանն՝ է հայր»։ Հինգերորդ՝ զի ընդհանուր ժողովն որ եղեւ ի նիկիայ՝ բաւական հաւատոյ դաւանութիւնն տուեալ է։ Եւ անդ ասի ի հաւատամքն թէ՝ Հոգին Սուրբ որ ի Հօրէ. եւ ոչ յիշէ որդի։ Նաեւ ի կանօնս երից սուրբ ժողովոյն՝ ընդ բանիւ արգելեալ կան նոքա՝ որք այլ կերպիւ քարոզեն, եւ այլ կերպիւ ուսուցանեն, քան զորր նոքա ուսուցանեն։ Վեցերորդ վկայ. ի Քաղկեդոնի զոր նոքա ընդունին եւ ոչ մեք՝ այսպէս է գրեալ. թէ որ ոք զհոգին ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ բղխումն ասիցէ, նզովեալ եղցից։ Ապա ուրեմն նզովեալք են նոքա ի կանոնաց իւրեանց։ Եօթներորդ վկայ. դամասկոսացին ասէ. որեւ նա եւս քաղկեդոնիկ է. «եթէ յայտնապէս զհոգին սուրբ ի Հօրէ ասեմք. եւ զնա հոգի ի Հօրէ անուանեմք. արդ զՀոգին Սուրբ ի յորդւոյ ոչ ասեմք. ասեմք. սակայն զնա հոգի որդւոյ անուանեմք»։ Ութներորդ վկայ. սրբոյն Գրիգոր աստուածաբանն ասէ ի յորդւոյ ճառին։ «Վասն այնորիկ ի վերայ սահմանաց կալով, զանծինն ի ներքս ածեմք. եւ զծնեալն՝ եւ որ ի հօրէն է՝ արտաքս առաքեալ»։ Դարձեալ ասէ. «միակն յերկեակն շարժեցեալ, մինչեւ յերրեակն եկաց։ Եւ այս է մեզ՝ Հայր եւ Որդի եւ Հոգի Սուրբ։ Զմինն ծնօղ եւ յառաջ առաքօղ ասեմ անախտաբար եւ անժամանակ»։ Դարձեալ՝ ի հաւատոյ ճառին ասէ։ «Պահի որպէս իմ բանս է մի Աստուած հայր. եւ մի պատճառ Որդւոյ Եւ Հոգւոյ վերաբերելով»։ Եւ դարձեալ ասէ նոյն աստուածաբանն։ «Լսես թէ ծնունդ՝ զորպէսն մի քններ. լսեսս թէ Հոգին Սուրբ յառաջ եկեալ է ի հօրէ՝ զորպէսն մի հարցափորձեր. վասն զի քննելն յանդգնութիւն է. եւ հաւատալն բարեպաշտութիւն. եւ ճանաչելն՝ կեանք յաւիտենական»։ Եւ մեք համաձայնեալ սուրբ եւ ուղղափառ վարդապետութեանցս՝ այսպէս դաւանեմք եւ խոստովանիմք զՀոգին Սուրբ Աստուած բղխումն ի Հօրէ Աստուծոյ. ըստ այնմ, «Հոգին Սուրբ որ ի հօրէ ելանէ»։ եւ առօղ յՈրդւոյ Աստուծոյ. ըստ այնմ, «յիմմէ անտի առնու»։ Զի այլ է բզխումն, եւ այլ է առումն այսպէս։ Զի Հոգին Սուրբ՝ բղխումն է ի Հօրէ. որպէս Որդին ծնունդ ի Հօրէ։ Այլ զի ամենայն ինչ զոր ունի Հայր Որդւոյ է. «եւ Քրիստոս է Աստուծոյ զօրութիւն եւ իմաստութիւն»։ Իսկ հոգին՝ առնու յիմաստութեանց եւ ի զօրութեանց որդւոյ՝ եւ բաշխէ արարածոցս։ Զոր օրինակ՝ աղբիւր բղխեալ է առ մեզ Հոգին Սուրբ։ Արդ՝ սկիզբն աղբերն՝ շարժի ի ծովէ. եւ հասանի յակն. եւ յակնէն առ մեզ բղխի։ Արդ՝ սկիզբն յառաջ շարժութեան հոգւոյն՝ է հայր. որպէս ասի ի շարականն. «որ ի հայրաշարժ ի յաղբերէն յառաջ բղխեալ». եւ հասանի իբր յակն որդի. եւ յորդւոյ առ մեզ հեղու։ Այսպէս ասեմք զհոգի որդւոյ։ Դարձեալ՝ Հոգին Սուրբ ելանէ ի Հօրէ՝ եւ առաքի յՈրդւոյ. եւ ինքնիշխան կամօք շնչէ զշնորհս իւր յորս կամի, եւ որքան։ Վասն առաջնոյն ասէ յառակն. «Տէր տայ զիմաստութիւն»։ Վասն երկրորդին՝ «յերեսաց նորագիտութիւն»։ Վասն երրորդին՝ «իմաստութիւն եկեսցէ ի քեզ»։ Որում զմեզ զամենեսեան՝ արժանիս արասցէ ընդունակ լինիլ աստուածային իմաստութեան իւրոյ՝ շնոորհաց եւ պարգեւաց՝ ամենաբաշխ Սուրբ Հոգին։ Որով ընդորում Հօր ամենակալի, եւ Որդւոյն Միածնի, Երրորդութեան Սրբոյ եւ միոյ տէրութեան, եւ փառք պատիւ եւ երկրպագութիւն յամենայն գոյից. այժմ եւ յանզրաւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԾԴ. Նորին դարձեալ քարոզ վասն Սրբոյ Հոգւոյն. ի Բանն որ ասէ։ «Քանզի ճաճանչէ Աստուծոյ զօրութեանն եւ ծագումն փառաց ամենակալին»։ Իմաս. 7. 27։

Ո՛վ անստուեր Լոյս իմանալի, եւ փառաց ճառագայթ անճառելի. ճաճանչ գերարփի եւ ծագումն անթարգմանելի։ Երրորդութիւն Սուրբ ի միում բնութեան պաշտելի եւ երկրպագելի։ Տուր ինձ զնշոյլ լուսոյդ քո իմաստութեան. եւ փարատեա զխորհուրդ խաւարին եւ տակարութեան։ Բաց զաչս մտաց իմոց . «եւ նայեցայց ի սքանչելիս օրինաց քոց»։ Առաքեա զլոյս քո եւ զճշմարտութիւն. զի հանցեն զմեզ ի լեառն սրբութեան, եւ ի յարկ վերնոյդ բնակութեան»։

Եւ լուսով երեսաց քոց առաջնորդութեան՝ տեսանել զլոյս աստուածային բանիցս թարգմանութեան որ ասէ։ «Քանզի ճաճանչ է Աստուծոյ զօրութեանն. եւ ծագումն փառաց ամենակալին»։ Անօրինակ է եւ առանց բաղդատութեան Երրորդութիւնն Սուրբ եւ մի աստուածութիւն։ Սակայն միտք մարդկան տկար գոլով եւ ի մարմնի կապեալ, կարօտանայ միջնորդի եւ օրինակի. եւ ապա բարձրանայ յիմաստութիւնն վերին։ Եւ զի ի զգալի գոյութիւն արարածոց՝ միայն արեգակն է պայծառ եւ միայնակ լուսաւորօղ երկնի եւ երկրի։ Վասն այն զնա տան օրինակ արարչին էից, զմիտս մեր հաստատելով ի նա։ Որպէս ասէ Մաղաքիա. «Ծագեցից երկիւղաց իմոց զարգեակն արդարութեան»։ Եւ Զաքարիա ասէ. «այց արար մեզ արեգակն ի բարձանց, լուսաւոր առնել զխաւար մեր»։ Եւ իմաստունն ասէ։ «Քանզի ճաճանչ է Աստուածոյ զօրութեանն եւ ծագումն փառաց ամենակալին»։ Եւ թէպէտ աստ զհոգին սուրբ ակնարկէ ճաճանչէ եւ ծագումն ասելով, եւ արեգակն արդարութեան զբանն մարմնացեալ։ Սակայն զբոլոր արեգակն առցուք տիպ եւ պատկեր բոլոր երրորդութեանն. զի կարասցուք հասանիլ ի վերայ բանիս քննութեան։ Նախզի մի արգակն՝ սկիզբն է երկուց լուսոյն, յորմէ յարաջ գայ եւ սփռի առ մեզ. այսինքն, դեղին լոյսն, եւ սպիտակ լոյսն։ Եւ է պատկեր Հօր՝ բոլորակ արեգական։ Եւ պատկեր որդւոյ՝ լոյսն դեղին։ Եւ պատկեր Հոգւոյն Սրբոյ՝ լոյսն սպիտակ։ Եւ յայտնի է յատկութիւն արեգականն. զի սկիզբն է կրկին լուսոյն։ Նոյնպէս հայր Աստուած՝ սկիզբն է Որդւոյ ծննդեան. եւ Հոգւոյն բղխման։ Այլ նախ բաղդատութեան քննեսցուք զհասարակութիւն լուսոյն երկուց. եւ ապա զզանազանութիւն նոցին։ Արդ՝ նախ եւ առաջին՝ զի կրկին լոյսն՝ ի միոյ սկիզբնէ են։ Նոյնպէս որդին ծնունդ է ի Հօրէ. եւ Հոգին բղխումն ի Հօրէ. ըստ այնմ, «Հոգին որ ի Հօրէ ելանէ»։ Երկրորդ դարձեալ՝ այսու հասարակ են. զի կրկին լոյսն՝ սփիւռք եւ տարածքեն. նմանապէս եւ անմարմին է ծնունդ բանին Աստուծոյ, եւ բղխումն Հոգւոյն Սրբոյ։ Երրորդ՝ զի երկու լոյսքն՝ մի եւ նոյն են բնութեամբ. եւ մի եւ նոյն է բնութիւն Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, ի միոյ Հօրէ ծնեալ եւ բղխեալ։ Չորրորդ՝ զի կրկին լոյսքն՝ յամենայն տեղիս հասանին ի ծագաց երկնից մինչեւ ի ծագս երկրի։ Եւ վասն բանին ասէ առաքեալն. «կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ»։ եւ հոգիան՝ ելից զտիեզերս ասէ մարգարէն»։ Հինգերորդ՝ զի կրկին լոյսքն՝ համագոյք են լինելութեամբ. այսպէս Բանն եւ Հոգին՝ համագոյք են ընդ Հօր Ծնողին. զի ոչ երբէք է հայր առանց Բանին, եւ առանց Հոգւոյն։ Նոյնպէս եւ ոչ Բանն առանց կենդանութեան Հոգւոյն. եւ ոչ Հոգի առանց իմաստութեան Բանին. այլ համագոյ եւ միասնական դաւանի Երրորդութիւնն Սուրբ։ Վեցերորդ՝ որպէս կրկին լոյսքն լուսաւորեն զաչս մեր. Նոյնպէս լոյս է Բանն, եւ լոյս է Հոգին. որք զմիտս եւ զՀոգիս հրեշտակաց եւ մարդկան լուսաւորեն ըստ չափոյ ընդունակութեան մերում։ Եօթներորդ՝ զի երկու լոյսքն՝ զխաւար հալածեն. այսպէս Բանն եւ Հոգին՝ հաւասարապէս զխաւար մեղաց եւ զանգիտութեան փարատեն. եւ լուսով գիտութեան եւ արդարութեան լուսաւորեն զմեզ։ Ութներորդ՝ զի կրկին լոյսքն զտիւ կատարեն։ Այսպէս Որդին եւ Հոգին Սուրբ՝ զտիւ նորոյ օրինացս կատարեն, եւ լուսսաւորեն աւետարանին ծագմամբն։ Իններորդ՝ երկոքեան լոյսքն՝ զաստեղս ծածկեն. նոյնպէս ի ծագիլ Բանին եւ Հոգւոյն Սրբոյ յօրէնս նորս, ծածկեցաւ գիշերային եւ ստուերական օրէն հնոյն. յորում մարգարէքն ծագէին որպէս զաստեղս. եւ յորժամ ծագեցաւ ճշմարտութեան արեգակն Քրիստոս, նուաղեցան եւ ծածկեցան ամենայն օրինակքն ի գալ ճշմարտութեանն։ Տասներորդ՝ զի կրկին լոյսքն՝ զուրթարարք են աչաց եւ ուրախութիւն սրտից։ Նոյնպէս Բանն եւ Հոգին Սուրբ՝ զուարթութիւն եղեն մտաց մարդկան եւ ուրախութիւն սրտից. ըստ այնմ , «նշանեցաւ առ մեզ լոյս երեսաց քոց. եւ ետուր ուրախութիւն սրտից մերոց»։ Այսպէս եւ այլք բազումք են հասարակութիւնք երկուց լուսոյն՝ բաղդատեալ ի Բանն Աստուած, եւ ի Հոգին Սուրբ։ Եւ արդ՝ զի հասարակ են էութեամբ. եւ յատուկ առանձնութեամբ . յաղագս որոյ զանազանելի է զյատկութիւնս ըստ երկուց լուսոյն։ Նախզի՝ դեղին լոյսն ձեւանայ ընդ երդս, կամ ընդ լուսանցս մտեալ. իսկ սպիտակն ոչ. նոյնպէս Բանն մարմին եղեւ. եւ հոգին ոչ։ Երկրորդ՝ ըստ չափոյ մտիցն՝ քանականայ մեծ, կամ փոքր. եւ ըստ չափոյ ընդունողաց ծնանի Քրիստոս ի սիրտս մեր։ Երրորդ՝ դեղին լոյս ստուեր ունի. եւ սպիտակն ոչ. զի Բանն Աստուած ընդ ժամանակաւ եմուտ. եւ զստուեր օրինացն կատարրեաց։ Չորրորդ՝ մանր փոշի ի շօղն երեւի. եւ զմասնաւոր խորհուրդս Բանն յայտնեաց։ Հինգերորդ՝ զարեգակն արեւն ցուցանէ. եւ զՀայր Որդի յայտնէ։ Վեցերորդ՝ դեղին զառաքինութիւն մարմնոյն. եւ սպիտակն զանմեղութիւն հոգւոյն։ Եօթներորդ՝ ջերմութիւնն ընդ դեղին լուսոյն է. եւ սէրն առ Աստուած Բանիւն բորբոքեցաւ. ըստ որում «հուր էարրկ յերկիր»։ Ութներորդ՝ սպիտակ լոյսն առաւել թափանցիկ է. որպէս ընդ ամպս եւ յայլ նիւթս. եւ հոգւոյն շնորհք ի ջանէ ի մեղաւորս եւ լուսաւորէ։ Իններորդ՝ ի դեղին լոյսն տեսանեմք զսպիտակ լոյսն. այսպէս եւ մարգարէն ասէ. «լուսով երեսաց քոց՝ տեսանեմք զլոյս»։ Այս է՝ զի Հոգին Սուրբ՝ որդւով պարգեւ ամենայն արարածոց յերկնիցս եւ յերկրի։ Տասներորդ՝ նախընթաց է եւ յետնամնաց սպիտակ լոյսն. որպէս յառաւօտս եւ յերեկոյս տեսանի։ Եւ նախ եկաւորի հոգին յամենայն ուրեք. որպէս ի մարգարէսն եւ ի կոյսն Սուրբ եւ ապա բանն մարմնացաւ. եւ յետոյ հոգին էջ յառաքեալսն եւ յեկեղեցի մնաց։ Վասն որոյ ասէ իմաստունն յաղագսսս հոգւոյն Սրբոյ։ «Քանզի ճաճանչ է աստուածային զօրութեանն՝ եւ ծագումն փառաց ամենակալին»։ Եւ գիտելի է՝ զի որպէս աստուածաբանն Յօհաննէ, ս զաստուածութիւն բանին աստուածաբանէ ասելով։ «Իսկզբանէ էր Բանն. եւ Բանն էր առ Աստուած. եւ Աստուած էր Բանն»։ Նաեւ առաքեալն ասէ վասն բանին. «որ է լոյս փառաց եւ նկարագիր էութեան նորա»։ Նմանապէս եւ իմաստուն Սողոմօն՝ աստուածաբանէ զաստուածութիւն հոգւոյն սրբոյ եւ ասէ։ «Քանզի ճաճանչ է Աստուծոյ զօրութեանն եւ ծագումն փառաց ամենակալին»։ Զորս կարգաւ առեալ պատմեցից աստ։ Նախ եւ առաջին՝ կարճառօտ բանիւս դաւանէ զհոգին սուրբ բղումն ի հօրէ. Աստուած յԱստուծոյ՝ եւ ընդ Աստուծոյ. եւ նոյն բնութեամբ. եւ համագոյ եւ զուգափառ ընդ հօր Աստուծոյ։ Զվեցեքին գլխաւոր աստուածաբանութիւնս՝ սակաւ բանիւս պարունակէ։ Զի ճաճանչն՝ եւ ճառագայթն՝ եւ ծագումն՝ եւ լոյսն՝ զմի իր նշանակեն. որպէս յարեգակնէն առ մեզ ծագի եւ լուսաւորէ։ Նախ՝ որպէս ճաճանչ լուսոյն անընդմիջաբար յարեգակնէն սփռի. նոյնպէս Սուրբ Հոգին՝ յանսկիզբն Հօրէ բղխի եւ ելանէ. ըստ Քրիստոսի՝ «Հոգին Սուրբ որ ի Հօրէ ելանէ». եւ լնու զարարածս։ Երկրորդ՝ որպէս լոյսս այս ի լուսոյն բղխի. նոյնպէս Աստուած յԱստուծոյ բղխի։ Երրորդ՝ որպէս լոյսս այս բղխի յարգեւէն, եւ է ընդ արեգականն անբաժանելի . այսպէս Հոգին Սուրբ՝ բղխի ի Հօրէ Աստուծոյ. եւ է ընդ Աստուծոյ անբաժանելի ի նմանէ։ Չորրորդ՝ նոյն է բնութիւն եւ էութիւն լուսոյն եւ արեգականն. եւ նոյն է բնութիւն բղխողին հօր, եւ բղխեցելոյ հոգւոյն։

Հինգերորդ՝ որպէս համանգամայն է լոյսն եւ արեգակն. նոյնպէս համագոյ է հոգին ըստ Հօր եւ ընդ Որդւոյ, եւ ոչ վերջին եւ կրտսեր։ Վասն որո զուգական եւ միասնական դաւանի Երրորդութիւնն Սուրբ։ Վեցերորդ՝ որպէս մի է փառք լուսոյն եւ արեգականն. զի փառք տրեկանն՝ լոյսն է իւր. նոյնպէս զուգափառ եւ համապատիւ է հոգին Սուրբ ընդ Հօր եւ ընդ որդւոյ։ Վասն որոյ ասէ։ «Ճաճանչ է Աստուծոյ զօրութեանն՝ եւ ծագումն փառաց ամենակալին»։ Եւ դու տես թէ որպէս զԵրրորդական անձնաւորութիւնս հաւասար աստուածաբանեն եւ ուսուցանեն մեզ գիրք սրբոք . զի կարկեսցին չարափառքն. հերձեալն Արիոս. եւ անիծեալն Մակեդոն։ Որք նուաստ ասացին զհոգին քան զորդին. եւ զորդի քան զհայր։ Իսկ առաքեալն Պօղոս զորդին միածին՝ լոյս փառաց Հօր կոչէ։ Զնոյն եւ իմաստունն զհոգին ճշմարիտ՝ ծագումն փառաց ամենակալին անուանէ։ Յորմէ հաւատամք եւ դաւանիմք Աստուած զհայրն. Աստուած զՈրդին. Աստուած զորդին. Աստուած զՀոգին Սուրբ. միով բնութեամբ. մի աստուածութիւն։ մի տէրութիւն. մի թագաւորութիւն. մի իշխանութիւն. մի կամք. մի պատիւ. մի երկրպագութիւն յամենայն արարածոց։ Մի բնութեամբ յերիս դէմս յակացեալ է անձնաւորեալ. եւ Գ դէմքն՝ ի մի բնութիւն միացեալ եւ հաւասարեալ։ Այս առաջին բանն որ ասէ։ «Ճաճանչ է Աստուծոյ զօրութեան՝ եւ ծագումն ճշմարիտ փառաց ամենակալին»։ Երկրորդ որ ասէ. «վասն այնորիկ ոչ մի ինչ պղծեալ խառնի ի նա»։ Որպէս լոյս արեգականս առ մեզ ծագեալ, լուսաաւորէ զխաւար եւ սրբէ զգարշութիւնս. եւ ոչ ինչ խառնի ընդ նմա։ Նոյնպէս պղծութիւն չարին սատանայի՝ որ անհնազանդութեամբ եմոյծ ի բարի արարածս Աստուծոյ, ոչ խառնի ի նա . այլ տեղի տայ եւ հալածի. որպէս խաւարն ի լուսոյն։ Եւ դարձեալ՝ զամենայն մեղս մերր սրբէ. եւ զտգիտութիւնս լուսաւորէ. եւ զտկարս զօրացուցանէ։ Վասն զի՝ «ճաճանչ է Աստուծոյ զօրութեան՝ եւ ծագումն»։ Երրորդ զի ասէ։ «Նշոյլ է մշտնջենաւոր լուսոյն»։ Լոյսն մշտնջենաւոր՝ է հոգին սուրբ որպէս ցուցաւ։ Եւ նշոյլք հոգւոյն՝ շնորհն բազմադիմի. որ ծագի առ եղանակսս։ Նախ եօթնարփեան զօրութիւնն. որպէս Եսայի. «հոգի իմաստութեան. զօրութեան. գիտութեան. հանճարոյ. խորհրդոյ. երկիւղի. եւ աստուածապաշտութեան»։ Երկրորդ դարձեալ՝ նոյնս շնորհ՝ է բազմադիմի ըստ ներգործութեանն. զորոց ասէ առաքեալն։ «Ումեմն ի հոգւոյն տուել է բան իմաստութեան. գիտութեան. եւ բժշկութեան. եւ ազգ լեզւաց. եւ թարգմանութիւն, եւ այլն»։ Եւ սոքա մշտնջենաւոր է յաւիտենից նշոյլք են հոգւոյն սրբոյ. թէպէտ ըստ ներգործութեան երբեմն երեւի առ արժանաւորս եւ սրբոյս իւր. եւ ծածկի յանարժանից։ Որպէս լոյս արեգականն միշտ ծագի. որք բաց ունին զաչս՝ լուսաւորէ. եւ որք խաւար են տեսութեամբ, եւ կամ խփեն զաչս, արգելի ի նոցանէ։ Նոյնպէս որք զլոյս հաւատոյն պայծառ ունին եւ մաքուր են յախտից մեղաց, լուսաւորին ի հոգւոոյյն սրբոյ։ Իսկ յանարժանիցն հեռանայ եւ ծածկի. ըստ այնմ, «սուրբ հոգին իմաստութեան՝ փախչի ի նենգութենէ, եւ յանմիտ խորհրդոց։ Նենգութիւն է թերահաւատութիւնն. եւ անմիտ է երկրաւոր խորհուրդ եւ ցանկութիւն աշխարհի։ *Այլ աստ է երեք հարցումն։ Նախ եթէ՝ շնորհքս այս որ առ մեզ ի ջանէ զանազան պարգեւօք, անե՞ղ է թէ եղանակ։ Երկրորդ՝ մի՞ է թէ բազում։ Երրորդ՝ անչաափ է թէ չափաւոր։ Վասն առաջնոյն գիտելի է՝ զի ամենայն շնորհք՝ բղխումն են եւ ճառագայթ յանեղական լուսոյն իջեալ առ էակս ամենայն իմանալի եւ զգալի. եւ զարդարեն զսոսա ըստ նմանութեան այնմ պարգեւեալ շնորհի. եթէ. ըստ բնութեան, եւ եթէ անձնական ի հրեշտակս, եւ ի մարդիկ։ Այլ արդ՝ շնորհն ըստ իւրում ինքնութեան՝ է անեղ յանեղէն յառաջեալ. եւ նախախնամաբար եղելոցս հաղորդի. եւ յիւրմէ էոութենէ ոչ փոփոխի։ Վասն երկրորդին՝ մի է թէ բազում։ Ասեմք եթէ՝ սկիզբն մի է ըստ էութեան ի մոյ պատճառ է յառաջեալ։ Եւ ի բազումս բազմանայ ըստ որակութեան. որպէս եօթնարփեանն, եւ ըստ աստիճանացն. եւ դարձեալ զբազումս միաւորէ ինքեամբ առ պատճառն իւր. որպէս լոյս արեւու ի բազում տեսութիւնս։ Վասն երկրորդին՝ անչա՞փ է թէ չափաւոր։ Գիտելի է՝ զի անչափ է շնորհն ըստ իւրում ինքնութեան. այլ չափաւորի ըստ տուողին կամաց, եւ ըստ ընդունողին կարեաց. որպէս բան մարդոյ ի լսելիս. նոյնպէս է պարզութիւնն անփոփոխութիւնն, եւ այլն։ Չորրորդ բան որ ասէ վասն հոգւոյն։ «Հայելի է անարատ Աստուծոյ ազդեցութեանն»։ Այսինքն, որպէս լոյսս այս արեգականն հայելի է Գ կերպիւ։ Նախ՝ հայելի է իբր ամենահայեաց. որպէս լոյս արեգականն զամենայն տեսանէ եւ հայի. նոյնպէս եւ Հոգին Սուրբ՝ զամենայն տեսանէ եւ հայի. եթէ յերկինս, եւ եթէ յերկիր։ Զխորհուրդս՝ զբանս՝ եւ զգործս մարդկան։ Զի ասէ իմաստունն. «երիկամանց նորա վկայ է Աստուած. եւ սրտին նորա ոսստիկան ճշմարիտ. եւ լեզուի նորա ունկնդիր»։ Երիկամունք կոչեն գիրք սուրբք՝ զցանկական մասն հոգւոյս. եւ սիրտ՝ զսրտմտականն. եւ լեզու՝ զբանականն։ Եւ հոգին սուրբ՝ քննօղ եւ վերակացու է սոցա։ Եւ մարգարէն ասէ. «Տէր յերկնից յերկիր հայեցաւ»։ Երկրորդ հայելի. որպէս ի լոյսսս հայիմք եւ տեսանեմք զարեգակն. նոյնպէս տեսեալ զհոգին սուրբ, տեսանեմք զհայր Աստուած. ըստ այնմ, «որ ետեսն զիս՝ ետես զհայր». վասն նոյնագոյ բնութեանն։ Երրորդ՝ որպէս լոյսս այս՝ հայեցօղս առնէ զմեզ ամենայն երեւելեաց. նոյնպէս Հոգին Սուրբ՝ հայեցօղս առնէ եւ ուսուցանէ մեզ զամենայն իմաստութիւն եւ զգիտութիւն. եթէ զայժմուս, եւ եթէ զհանդերձեալն։ Վասն այն ասէ. «հայելի Աստուծոյ ազդեցութեանն». այսինքն գիտութեանն։ Եւ թէ վասն է՞ր ասէ թէ «անարատ»։ Զի են որք արատաւորք են. որպէս դիւական ազդմունքն՝ որք զուղիղն թիւրեն, եւ զճշմարիտն ստեն ի գայթակղութիւն մեզ. որպէս առ Եւա. զի աստուածանալոյ պատճառաւ ասաց զպտղոյն ճաշակելն՝ եւ եղեւ մահու պատճառ. այլ իմաստութիւն հոգւոյն սրբոյ՝ առանց արատոյ, ուղիղ եւ ճշմարիտ է. զի աստուածային է։ Հինգերորդ ասէ։ «Եւ պատկեեր առատութեան նորա»։ Զի որպէս ասացաք. այլ պատկեր է սպիտակ լուսոյն. եւ այլ պատկեր դեղին լուսոյն. եւ այլ տիպ բոլորակն։ Նոյնպէս եւ Հոգին՝ այլ պատկեր եւ անձն է կատարեալ. եւ այլ անձն է Որդւոյ. եւ այլ անձն է Հօր ծնօղ Որդւոյ եւ բղխօղ հոգւոյն։ Զի որպէս ճաճանչն եւ ծագումն զբնութեան հաւասարութիւնն նշանակեն. նոյնպէս եւ պատկերն՝ զանձնաւորութիւն հաստատէ. որպէս առաքեալն ասէ վասն Որդւոյ. «պատկեր աներեւութին Աստուծոյ»։ Զայսմ բանէ ասէ Աստուածաբանն Գրիգոր։ «Միակն յերկեակն եկաց։ Եւ այս է մեզ՝ հայր եւ Որդի եւ Հոգի Սուրբ. զմինն ծնօղ եւ յառաջ առաքօղ ասեմ անախտաբար եւ անժամանակ»։ Եւ դարձեալ՝ ի հաւատոյ ճառին ասէ։ «Պահի որպէս իմ բանս է մի Աստուած հայր՝ ի մի պատճառ Որդոյ եւ Հոգւոյ վերաբերելով»։ Վեցերորդ ասէ իմաստունն։ «Մի է եւ յամենայն կարօղ»։ Որպէս մի է արեգակն եւ մի բնութիւն նորա եկակի լուսովն. նոյնպէս մի է Աստուած եւ միակ ըստ մի բնութեանն եւ մի աստուածութեանն՝ երկրպագել Սուրբ Երրորդութիւնն. որպէս ասէ մարգարէն։ «Լո՛ւր Իսրայէլ՝ Տէր Աստուած քո Տէր մի է»։ Տէր եւ Աստուած եւ Տէրն՝զանձինսն նշանակէ . եւ միութիւնն՝ բնութիւնն։ Զնոյն եւ սերովբէքն սրբաբանէին։ «Սուրբ Սուրբ Սուրբ Տէր զօրութեանց. երեք Սուրբ եւ մի Տէր»։ Զի ի Սուրբ Երրորդութիւնն՝ մի է տէրութիւն եւ զօրութիւն. եւ այլն ամենայն որպէս ասացաք։ Եւ գիտելի է՝ զի արիոս չարաչար բաժանէ. զի ըստ անձանցն եւ զբնութիւնն որոշի։ Եւ Սաբէլ ընդդէ նմին՝ խառնաբար միաւորէ. մի բնութիւն եւ անձն ասելով։ Եւ երկոքինն՝ յաջ եւ ի ձախ խոտորին։ Զի միապէս կորնչին թէ ի վերին կողմն, կամ ի ներքին կամրջին անկանին ի գետն եւ հեղձնուն. նոյնպէս եւ նոքա։ Այլ մեք զմիջին ճանապարհն գնալով, ոչ յաջ խոտորիմք, եւ ոչ յահեակ. զի ոչ որպէս Սաբէլ միաւորեմք. եւ ոչ որպէս Արիոս բաժանեմք. այլ երեք անձինք ի միում բնութեան գաւանիմք եւ երկրպագեմք. հայր՝ եւ Որդի՝ եւ Հոգի Սուրբ. անձամբ եւ դիմօք յատկացեալ. եւ բնութեամբ եւ էութեամբ միաւորեալ։ Եւ այսպէս է յատկութիւն անձանցն. հայր անծին՝ եւ ծնօղ որդւոյ եւ բղխօղ հոգւոյ։ Որդի ծնեալ՝ ոչ ծնօղ, եւ ոչ բղխօղ։ Հոգին բղխումն՝ ոչ ծնօղ, եւ ոչ բղխօղ։ Մի է հայրն. եւ ոչ երբէք լինի որդի կամ հոգի. այլ միշտ հայր։ Մի է որդին. եւ ոչ երբէք լինի հայր եւ ոչ հոգի. այլ միշտ եւ յաւիտենից ծնունդ։ Մի է հոգին Սուրբ. եւ ոչ երբէք լինի հայր. եւ ոչ որդի. այլ մշտնջենաբուղխ հոգի։ Աստուած Հայր. Աստուած Որդի. Աստուած Հոգի. ոչ Գ Աստուածք, այլ մի Աստուած։ Տէր հայր . Տէր Որդի. Տէր Հոգին Սուրբ։ Ոչ երեք Տէրք, այլ մի տէրութիւն. մի իշխանութիւն. թագաւորութիւն, արարչութիւն, եւ այլն ամենայն. բաց յանձնաւորութեանց։ Եւ թէ ոք օրինակ խնդրէ՝ որպէս է միութիւն յերրորդութեանն. եւ Երրորդութիւն ի միութեանն։ Ասեմք թէ՝ երրորդութիւնն Սուրբ ի վեր է քան զօրինակ եւ քան զհասսումն մտաց. այլ զի առանց միջնորդի եւ օգնականի՝ ոչ կարեն միտք ուղիղ տեսանել. վասն այն ասեն վարդապետք։ Որպէս ի մեզ միտքն եւ իմացումն եւ կամքն՝ մի են բնութեամբ եւ երեք յատկութեամբ։ Դարձեալ՝ մի է հոգիս մեր. եւ Բանն եւ շունչն ի նմանէ յառաջ եկեալ, մի են եւ երեք։ Դարձեալ՝ մի է հուրն եւ լոյսն եւ ջերմութիւնն իւր որպէս ի ճրագն. եւ Գ յատկութիւն։ Դարձեալ՝ մի է հոգիս մեր եւ Բանն եւ շունչն ի նմանէ յառաջ եկեալ. մի են եւ երեք։ Դարձեալ՝ իմաստունն ասէ. «մի է արեգակն եւ լոյսն եւ ճառագայթն իւր»։ Դարձեալ՝ մի է Ադամ եւ Եւա եւ Սէթ ի նմանէ. մինն ծնունդ. եւ միւսն ոչ. եւ մի է բնութիւն երիցն։ Դարձեալ՝ մի է մարդն հոգւով եւ մարմնով եւ մտօք ըստ ոմանց։ Դարձեալ՝ մի է բոլոր մարմինն եւ ձեռն եւ մատն ի նմանէ։ Դարձեալ՝ մի բնութիւն են ջրոյ՝ ծովն եւ գետն եւ աղբիւրն երեք յակութեամբ։ Դարձեալ՝ մի է արմատն եւ ծառն եւ պտուղն։ Դարձեալ՝ մի է ծաղիկն եւ գոյնն եւ հոտն ի նմանէ յառաջ եկեալ։ Դարձեալ՝ մի է խնծորն. եւ հոտն եւ համն եւ գոյնն իւր։ Եւ այսպէս բազում են օրինակք. եւ նա ի վեր է քան զօրինակն որպէս ճշմարտութիւն։ Վասն որոյ ասէ աստուածաբանն. «լսես ծնունդ՝ զորպէսն մի քններ. լսեր թէ Հոգին Սուրբ յառաջ եկեալ է ի Հօրէ՝ զորպէսն մի հարցափորձեր»։ Զի քննելն յանդգնութիւնն է. հաւատալն բարեպաշտութիւն. եւ ճանաչելն կեանք յաւիտենական։ Եօթներորդ ասէ իմաստունն թէ՝ «յամենայնի կարօղ է»։ Նախ զի՝ «կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ ասէ առաքեալն»։ Երկրորդ՝ զի նախախնամէ զամեանայն զբոլորս եւ զմասսնաւորս. «զի ի ձեռն նորա են տիեզերք երկրի ասէ»։ Երրորդ՝ ամենակարօղ է. զոր կամի, կարօղ է. եւ զոր կարէ՝ զնոյն եւ կամի, համահաւասար գոլով կամաց եւ կարողութեան նորա։ Իսկ ի մեզ ոչ այսպէս. զի բազում ինչ կամիմք, եւ ոչ կարեմք։ Դարձեալ ցուցանի ամենակարողութիւնն Աստուծոյ ի սկիզբն աշխարհի՝ ի մէջն, եւ ի կատարածն։ Ի սկիզբն՝ զի յոչնչէ ստեղծ զամենայն։ Ի մէջն՝ պահելով. զի մի դառնայցեն յոչ ինչ։ Իսկ ի վախճանն՝ զի զմեռեալսն զարմանալի եւ երագ սքանչելօք յարուցանէ եւ նորոգէ, ըստ այնմ, «առաքեն զոգի քո՝ եւ ստանաս զնոսա եւ նորոգես զերեսս երկրի»։ Ութներորդ զի ասէ. «կայ յինքեան՝ եւ զամենայն նորոգէ»։ Յինքեան կալով՝ զամենայն արարածս նորոգէ եւ կատարէ։ Ոչ ոպէս ջուր զի յոյս մտանէ ցնդի եւ փոփոխի. որպէս ի տունկս եւ ի բոյսս. ի ծաղիկս ի պտուղս եւ յայլն։ Այլ նա որպէս զարեգակն կայ յիւրում էութեանն. եւ զամենայսն նորոգէ ըստ կերպի իւրեանց. զերկնաւորսն եւ զերկրաւորսս։ Նախ լուսովն նորոգէ եւ զարդարէ. եւ ապա ջերմութեան տապովն սնուցանէ եւ աճեցուցանէ։ Նախ՝ զիմանալի զօրութիւնս երկնայնոցն դասուց. զի մաքրէ լուսաւորէ եւ կատարելագործէ. եւ այս իմացմամբ՝ բանիւք՝ եւ խօսիւք ըստ այսմ օրինակի։ Իմացմամբ ի Հօրէ. բանիւք ի բանէն. եւ խօսսիւ ի Հոգւոյն Սրբոյ։ Դարձեալ՝ իմացմամբ լուսաւորին առաջին դասքն անընդմիջաբար յԱստուծոյ. որպէս աթոռքն քերովբէքն եւ սրովբէքն։ Եւ բանիւք լուսաւորին միջին դասքն. տէրութեանց զօրութեանց եւ իշխանութեանց։ Եւ խօսիւք լուսաւորին վերջին դասքն. պետութիւնքն հրեշտակապետքն եւ հրեշտակաց դասքն։ Զի իմացումն նախ է քան զներտրամադրեալ բանն ի սրտի . որպէս նա յառաջէ քան զխօսս լեզուի։ Դարձեալ՝ մաքրի ի հոգւոյն սրբոյ. լուսաւորին ի բանէն լուսոյ. կատրեալագործին ի Հօրէ Աստուծոյ։ Դարձեալ՝ բանիւն է առաւօտեան ճանաչումն նոցա. եւ խօսիւքն երեկոյի։ Զի տեսանելն ի Բանն Աստուած եւ ի Հոգին Սուրբ զխորս անճառ իմաստիցն Աստուծոյ, է առաւօտեան ճանաչում նոցա. եւ տեսանելն ի նոյն բանն զարարածոցս գիտութիւն, է այս երեկրոյեան ճանաչումն ի նոսա։ Եւ այսպէս առաջինքն լուսափայլին յստակ եւ մաքուր գիտութեամբ հոգւոյն սրբոյն. որ տպաւորի ի նոսա , եւ զուարճացուցանէ յանճառ գիտութիւնս. եւ ի նոցանէ լուսաւորին միջինքն. եւ ապա ի նոցանէ վերջինքն։ Եւ ըստ կարգի ի մեզ իջանեն շնորհք՝ լուսաւորութիւն եւ իմաստութիւն, եւ խնամքն Աստուծոյ. որրպէս աստուածաբանէ մեծն Դիոնէսիոս ըստ հնչման ձայնի։ Զի առաջինքն եւ մերձակայքն պարզ եւ յստակ լսեն զբանն եւ զձայնն. եւ միջինքն նուազ. եւ վերջինքն ընդ աղօտ։ Այսպէս «կայ յինքեան՝ եւ նորոգէ զամենայն». ըստ կարողութեան ունակութեան իմացմանցն առաւել եւ նուազ։ Իններորդ ասէ. «ըստ ժամանկաց փոփոխէ. բարեկամս եւ մարգարէս յօրինէ»։ Որպէս ասաց նախ թէ՝ «կայ յինքեան եւ զամենայն նորոգէ»։ Իսկ այժմ ասէ թէ՝ փոփոխէ։ Այսինքն է, որ ասաց կայ յինքեան՝ ցուցանէ թէ բնութեամբ անփոփոխ է եւ մնացական. ըստ այնմ, «դու նոյն ես եւ ոչ փոփոխիս»։ Իսկ փոփոխել ա սէ ըստ ներգործութեանն. զի ի զանազան ժամանակսս եւ յազգս՝ փոփոխէ զներգործութիւնն իւր։ Որպէսս արեգակն յայսմ ամի սնուցանէ զպտուղն. եւ ի միւս ամին դարձեալ սնուցանէ։ Այսպէս եւ Հոգին Սուրբ՝ որ յառաջին ժամանակն զԱբրահամ ի մէջ ազգին իւրոյ արդարացոյց եւ բարեկամս յօրինեաց. եւ յորժամ փոխեցաւ ժամանակն եւ ազգն, զՄովսէս զՍամուէլ եւ զԴաւիթ՝ մարգարէս յօրինեաց։ Եւ յետ ժամանակաց՝ զառաքեալսն կազմեաց։ Եւ այսպէս ըստ ժամանակաց եւ ազգաց փոփոխելոյ՝ փոփոխէ զներգործութիւնն իւր։ Երբեմն մարգարէ. երբեմն առաքեալ . երբեմն վարդապետ. հովիւս եւ վկայս. եւ զայլսն ըստ կարգի հրաշագործէ մինչեւ ի կատարած աշխարհի։ Որպէս ասէր փրկիչն. «Հոգին Սուրբ ընդ ձեզ բնակեսցի, եւ ընդ ձեզ եղիցի ի յաւիտեան»։ Տասներորդ ասէ։ «Ձկտի ի ծագաց մինչեւ ի ծագս»։ Որպէս լոյս արեգական տարածի եւ սփռի ընդ ոլորտս աշքարհի. նոյնպէս մարգարէանայ վասն շնորհաց հոգւոյն սրբոյ՝ որ ոչ միայն ի Պաղեստին յազգն Իսրայէլի, այլեւ յամենայն ոլորտս տիեզերաց յամենայն ազգս եւ ի լեզուս տարածեցաւ. շնորհ հոգւոյն Սրբոյ ի ձեռս առաքելոցն. «զի չիք խտիր. ոչ հրէի եւ ոչ հեթանոսի. զի ամենեքեան դուք մի էք ի Քրիստոս Յիսուս»։ Եւ քաղցրութեան ճաշակ է մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի. որպէս ասէ մարգարէն. «ճաշակեցէք եւ տեսէք զի քաղցր է Տէր»։ Եւ դեղ առաղջութեան եւ անմահութեան է. ըստ այնմ, «որ ուտէր զմարմին իմ, եւ ըմպէ զարիւն իմ, զմահ մի տեսցէ ի յաւիտեան»։ Եւ այսոքիկ ամենեքեան՝ պարգեւեացն մեզ ի ձեռն Հոգւոյն Սրբոյ՝ որ է Աստուած եւ համագոյակից ընդ Հօր եւ ընդ Որդւոյն Միածնի։ Վասն այն ասէ. «ճաճանչ է Աստուծոյ զօրութեանն՝ եւ ծագումն փառաց ամենակալին»։ Դարձեալ վկայութեամբ Սուրբ Գրոց ցուցից զՀոգին Սուրբ համագոյ եւ զուգապատիւ Սուրբ Երրորդութեան եւ Աստուած ճշմարիտ։ Նախզի՝ արարիչ է հայր. արարիչ է Որդի. արարիչ է եւ Հոգին Սուրբ. որպէս եւ գրեալ է։ «Ողորմութեամբ Տեառն լի եղեւ երկիր. եւ բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան. եւ Հոգւով բերանոյ նորա ամենայն զօրութիւնք նոցա»։ Երկրորդ՝ զաշխարհս ամենայն ելից հայր՝ այլ ոչ առանց Որդւոյ . ըստ գրեցելումն. «զերկին եւ զերկիր ես լնում ասէ Տէր»։ Ելից եւ որդի. «զի ամենայն ինչ նովաւ եղեւ»։ Եւ վասն հոգւոյն ասացեալ է. «հոգի Տեառն ելից զտիեզերս»։ Երրորդ՝ Պօղոս ասէ. «որ ներգործեաց զայս ի մեզ Աստուած է. որ եւ էօծ զմեզ եւ կնքեաց»։ Կնքէ եւ հոգին Սուրբ։ «Մի տրտմեցուցանէք զհոգին Սուրբ Աստուծոյ. որով կնքեցայք յաւուր փրկութեան ձերոյ»։ Չորրորդ՝ մեծ է հայր. մեծ է եւ որդի. անբովանդակելի է եւ հոգին Սուրբ. ըստ հոգենուագին որ ասէ։ «Մեծ է Տէր մեր. եւ մեղ է զօրութիւն նորա՝» որ է Քրիստոս Աստուծոյ զօրութիւն. «իմաստութեան նորա ոչ գոյ բաւ». այսինքն, Հոգւոյն Սրբոյ։ Հինգերորդ՝ խաղաղութիւն է հայր. «յորդեմ ասէ իբրեւ զգետ զխաղաղութիւն իմ»։ Խաղաղութիւն է եւ Որդի. ըստ Պօղոսի. «նա է խաղաղութիւն մեր. որ արար զերեկոսեանն մի. եւ արար խաղաղութիւն արեամբ խաչին իւրոյ»։ Խաղաղութիւն է եւ Հոգին Սուրբ. «Պտուղ Հոգւոյն այս է ասէ. սէր. խնդութիւն. խաղաղութիւն»։ Վեցերորդ՝ աղբիւր է հայր. զի ի նմանէ է աղբիւր կենաց։ Աղբիւր է եւ որդի որ ասաց. «թողին զիս զաղբիւր ջրոյ կենդանւոյ»։ Աղբիւր է եւ հոգին. որպէս ասէ Պօղոս. «քանզի մեք ամենեքեան զնոյն հոգի արբաք»։ Եօթներորդ՝ լոյս է հայր. վասն զի Աստուած լուսոյ ասի։ Լոյս է եւ որդի. որպէս ասէ. «ես եմ լոյս աշխարհի»։ Լոյս է եւ Հոգին Սուրբ. որպէսս ասէ Պօղոս. «զհոգին մի շիջուցանէք»։ Ութներորդ՝ կեաանք է Հայր Աստուած. ըստ որում, «ես սպանանեմ եւ ես կեցուցանեմ»։ Կեանք է եւ Որդի. որպէս ասաց. «ես եմ յարութիւն եւ կեանք»։ Կեանք է եւ հոգին Սուրբ. ըստ այնմ, «Հոգին է կենդանարար»։ Իններորդ՝ Տէր է Հայր. ըստ Եսայեայ. «Տէր հայր մեր»։ Տէր է եւ Որդի. ըստ Պօղոսի՝ «մեզ մի է Տէր Յիսուս Քրիստոս»։ Տէր է եւ Հոգին Սուրբ. «զի Տէր Հոգին է ա սէ»։ Տասներորդ՝ բարի է հայր. «զի չիք ոք բարի՝ բայց մի Աստուած»։ Բարի է որդի. որպէս ասէ. «ո՛ որ միայնդ ես բարերար Աստուած իմ Յիսուս»։ Բարի է եւ Հոգին Սուրբ. ըստ այնմ, «Հոգի քո բարի առաջնորդեսցէ ինձ»։ Արդ Սուրբ Հոգին եւ բարի առաջնորդն կենաց՝ առաջնորդեսցէ մեզ ի յերկիր ուղիղ. եւ ի նաւահանգիստն փրկութեան մերոյ։ Որ էջ Հոգին Տէառն եւ առաջնորդեաց որդւոցն Իսրայելի ի յանապատին ուր օձն խածանէր եւ կարիճն։ Նոյն Հոգին Աստուած՝ առաջնորդեսցէ մեզ ի կենցաղս յայս՝ որ անապատ է ի բարեաց. եւ խածանէ ցանկութիւն օձին անիծելոյ. եւ խողոտէ կարիճ մեղացն. որպէս նոցա յերկիրն պարգեւաց. եւ մեզ յյերկիրն աւետեաց վերինն Երուսաղէմի։ Նա եղիցի մ եզ վերակացու եւ ամպ հովանի։ Որ ստեղծ զմեզ. որ ծնաւ զմեզ. որ նորոգեաց զմեզ. եւ նա պահեսցէ անփորձ ի չարէ։ Եւ մեք եղբարք՝ առ նա դիմեսցուք։ Մեղուցեալքս, առ քաւիչն։ Հիւանդքս, առ բժիշկն։ Խաւարեալքս, առ լոյսն։ Ծարաւեալքս, առ աղբիւն։ Օտարացեալքս, առ ծնօղն։ Աղքատացեալքս, առ փարթամն։ Մեռեալքս, առ կեանսն։ Դառնացեալքս_-առ քաղցրութիւնն։ Մոլորեալքս, առ հոգիւն։ Ամենաթշուառքս, առ քաղցրութիւնն։ Վշտացեալքս, առ մխիթարիչն։ Մոլորեալքս, առ հովիւն։ Ամենաթշուառքս, առ ամեներանեան եւ ամենաբունն Աստուած, եւ ճշմարիտ Սուրբ Հոգին։ Զի քաղցր եւ բարեսէր կամօք՝ հայեսցի ի գործս ձեռաց իւրոց. եւ անխռով ուղղեսցէ զկեանս մեր։ Այլեւ զՀոգիս ննջեցելոց մերոց՝ հարց եւ եղբարց յուսով հանգուցելոցն ի Քրիստոս, հանգուսցէ ընդ Հոգիս անդրանկաց կատրելոց ի տեղւով լուսոյ եւ ի տեղղւոջ հանգստեան յօթեւանս արդարոց. ուստի մերժեալ են ցաւք եւ տրտմութիւնք եւ հեծութիւնք։ Եւ ի նորոգման աւուրն աներեկի՝ նորոգեսցէ զմարմին խոնարհութեան մերոյ լուսազարդ փառօքն իւրովք Սուրբ Հոգին կենդանարար։ Որով եւ ընդ որում Հօր ամենակալի, եւ Որդւոյն Միածնի, փառք եւ գոհութիւն եւ երկրպագութիւն Սուրբ Երրորդութեանն. յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԾԵ. Նորին դարձեալ վասն Գալստեան Սուրբ Հոգւոյն. ի բանն։ «Եւ ի կատարիլ աւուրցն Պէնտակոստէից, էին ամենեքեան միաբան ի միասին։ Եւ եղեւ յանկարծակի հնչիւն երկնից եւ այլն»։ Գործ. 2. 1։

Նախ գիտելի է՝ զի Պենտակոստն ի յասորաց լեզուն՝ հինգերորդ թարգմանի որ նշանակէ զհինգ տօնն ազգին ի Իսրայէլի։ Առաջին տօն նոցա բաղարջակերն էր։ Որ յիշատակէր զելս նոցա յԵգիպտոսէ։ Երկրորդ՝ տարեմուտն. որք ժողովէին եւ տօնէին խոստովանելով զԱստուած, թէ նա է տուիչ կենաց եւ ամաց մարդկան։ Երրորդ տօն՝ տուչութեան օրինակն Աստուծոյ յետ յիսուն աւուր յանապատին ի Սինայ լերինն։ Չորրորդ տօն՝ քաւութեանն։ Հինգերորդ տօն՝ տաղաւարահարացն։ Եւ սոքա երկոքեանս՝ ի թշրին ամսոյ կատարեին զհետ միմեանց. առ ի յիշատակ քաւութեանն ի յորթագործութենէ յանապատին , եւ քառասուն ամ խորանօք բնակելոյն յանապատին Սինայ. զի մի մոռասցին զաւակք նոցա զերախտիսն Աստուծոյ։ Եւ ոմանք զայս ասեն թէ, պենան՝ հինգ լսի. եւ կոստն գլուխ. իբր թէ հինգ գլխաւոր տօն էր նոցա զբոլոր ամն։ Այսպէս եւ մեզ հինգ էր գլխաւոր տօն։ Որ է Յայտնութիւնն. Տէառն ընդ առաջն. Զատիկն. եւ Համբարձումն. եւ Հոգւոյ գալուստն։

Եւ կէսք զայս ասեն հինգ տօն զքրիստոնէից։ Այսինքն, Ճրագայուցն. Զատիկն. Նոր կիրակէն. Համբարձումն. եւ Հոգւոյ գալուստն։ Այլ որ ստուգիւ թարգմանեն ի հոռոմ լեզուն, պետայն, յիսուն լսի. եւ կոստն յիսներեակ. այսինքն, եւ ի կատարիլ աւուրցն յիսներեկին ի յարութենէն Քրիստոսի մինչ ի հոգւոյ գալուստն յիսուն օր է։ Եւ յիսունն՝ հինգ տասն է եւ ազատարար թիւ։ Զայն նշանակէ, թէ Հոգին Սուրբ է ազատարար. եւ թողութիւն շնորհէ զոր ինչ հինգ զգայարանօք մարմնոյս ի Ժ բանեան օրէնսն մեղանչեմք, Հոգին Սուրբ ազատէ զմեզ եւ քաւէ։ Այս վասն Պենտակոստէն։ *Այլ այժմ պարտ է գիտել՝ թէ վասն է՞ր Հոգին Սուրբ ոչ տուաւ յառաջ քան զհամբարձումն, եւ նախքան զյարութիւնն Քրիստոսի։ Ասեմք թէ՝ վասն տասն պատճառի։ Նախզի՝ չարչարանքն Քրիստոսի՝ պատճառ եղեւ պարգեւաց Սուրբ Հոգւոյն. պարտ էր նախկին գոլ. որպէս ամենայն պատճառ՝ նախ է քան զպատճառելին։ Երկրորդ՝ զի թէ Քրիստոս այնպէս փառաւորեալ էր յառաջն, որպէս յետ խաչին, արգել եւ խափան լինէր ամենայն չարչարանաց նորին, եւ փրկութեան աշխարհի եւ մարդկան։ Երրորդ՝ զի պարտ էր Քրիստոսի հովուել զպարզամիտ աշակերտսն. որպէս հաւ զճագս. եւ մայր զմանկունս. եւ թէ ի սկզբանէ զՀոգին ընկալեալ էին, ոչ էր պիտոյ հովւել զնոսա։ Չորրորդ՝ զի աշակերտքն զտկարութիւնս իւրեանց փորձիւ ճանաչեսցեն եւ գիտասեն, թէ ոչ վասն իւրեանց արժանաւորութեանն ինչ ընտրեցան, այլ զի ուսցին բառնալ զտկարութիւնս այլոց. որպէս Քրիստոս զնոցայն եբարձ։ Իսկ թէ նախ զհոգին առեալ էին, ոչ կարէին բառնալ զայլոց տկարութիւն։ Հինգերորդ՝ զի գիտասցեն թէ Քրիստոսիւ պարգեւեցաւ. թէ յառաջագոյն էին ընկալեալք, յԱստուծոյ հօրէ կարծէին զտուչուն հոգւոյն, եւ ոչ ի Քրիստոսէ։ Վեցերորդ որպէս սերմանելնն նախ է քան զպտուղն եւ զհունձն, նոյնպէս պարտ է զսերմանս հաւատոյ ընդ ունիլ նոցա Քրիստոսիւ. եւ ապա փոքր փոքր աճմամբ հասանել պարգեւաց հոգւոյն եւ պտղաբերել զայլսն։ Եօթներորդ՝ պարտ էր մեծութիւն այսմ պարգեւի յայտնի լինիլ երեք կերպիւ։ Մին ի կողմանէ պարգեւողին. զի յորժամ Քրիստոս նստեալ լինէր ըստ մարմնոյ ընդ աջմէ հօր իբր զթագաւոր փառաց յաթոռ թագաւորութեան իւրոյ, յայնժամ մեծագոյն լինէր պարգեւ հոգւոյն տուեալ ի փառաւոր Քրիստոսէ։ Երկրորդ ի կողմանէ ընդունողացն առաքելոց պատշաճաւորացն Հոգւոյն Սրբոյ. զի փորձիւ գիտէին զվարդապետութիւնն Քրիստոսի. զմահն, եւ զյարութիւնն, եւ զայլսն։ Երրորդ՝ ի կողմանէ հոգւոյն սրբոյ. զի առաւել հռչակելի եւ փառաւորելի եղեւ այսպէս. զի ընկալեալք զհոգին, վաղվաղակի սքանչելիս առնէին վկայելով Քրիստոսի. նա զառաքեալսն առատապէս լցուցանելով. եւ նոքա զայլսն։ Դարձեալ՝ կարէ ասիլ ութներորդ պատճառ առ ի ցուցանել թէ, հոգին ոչ ումեք առատապէս պարգեւի, եթէ ոչ Յիսուս ի սիրտս նոցա յատկապէս փառաւորեսցի. զի ոչ միայն համարի մեծ եւ փառաւոր զԱստուածութիւն նորա, այլեւ զաղքատութիւնն եւ զանարգանս եւ զմահն. եւ յայնժամ արժանասցի առատապէս ընդունիլ զՀոգին Սուրբ։ Իններորդ՝ որպէս թագաւորք նախ հաշտին ընդ մահապարտս՝ եւ ապա պարգեւաց արժանի առնեն։ Այսպէս նախ եկն Քրստոսի եւ խաչեցաւ եւ մահուամբ հաշտեցոյց զհայր Աստուած . եւ ապա հայր Աստուած առաքեաց զՀոգին Սուրբ պարգեւ մարդկան։ Եւ զի պարգեւ խաչին է Հոգին Սուրբ. նմին իրի ի յիշատակեալն զՀոգին Սուրբ, Խաչին դրոշմեմք զդէմս մեր։ Տասներորդ՝ թէպէտ եւ հասարակ է ամենայն ինչ երրորդութեանն՝ տէրութիւն իշխանութիւն Աստուածութիւն եւ այլն, սակայն վարդեպետք եկեղեցւոյ՝ պատշաճեն զստեղծանելն Հօր. իսկ զտրոհելն Որդւոյ. եւ զզարդարել Հոգւոյն Սրբոյ։ Այսպէս պարտ էր յառաջագոյն Հօր յայտնի լինիլ. եւ ապա Որդւոյ. եւ ապա Հոգւոյն Սրբոյ. որպէս ի ստեղծումն ասացաւ։ Եկեսցուք այժմ ի բանս որ ասէ։ «Եղեւ յանկարծակի հնչիւն յերկնից. եւ երեւեցան նոցա բաժանեալ լելուք իբրեւ ի հրոյ. եւ նստաւ իւրաքանչիւր ի վերայ նոցա»։ Եւ գիտելի է՝ զի չորս բան առաջի դնէ սուրբ առաքեալն։ Նախ՝ ասէ թէ, հնչմամբ եւ ծայնիւ էջ Հոգին Սուրբ։ Երկրորդ՝ թէ ի հրոյ կերպարանս երեւցաւ։ Երրորդ թէ, որպէս զլեզու բաժանեալ էր։ Չորրորդ՝ նսաւ ասէ ի վերայ նոցա։ Զայս չորս բանս՝ այսպէս քննեն վարդապետք։ Արդ՝ առաջինն որ ասէ թէ սաստիկ ձայն արձակեաց՝ վեց իրս նշանակէ։ Նախ զայն ցուցանէ թէ, Հոգին Սուրբ լսելի առնէ զձայն առաքելոցն ընդ ամենայն աշխարհ ի ձեռն քարոզութեան նոցա. որպէս ասէ Դաւիթ. «ընդ ամենայնի երկիր ել բարբառ նոցա. եւ մինչեւ ի ծագս աշխարհի են խօսք նոցա»։ Երկրորդ՝ ցուցանէ թէ, Հոգին Սուրբ Աստուած էր եւ թագաւոր ամենայն տիեզերաց. որ ոչ գաղտ եւ ոչ ծածուկ էջ. այլ ահագին ձայնիւ եւ որոտմամբ. որպէս թագաւորք. ի քաղաքս մտանեն։ Երրորդ՝ զի ձայնն է յայտնիչ բանի. վասն այն Հոգին Սուրբ ձայիւ էջ. զի յայտնելոց էր զԲանին Աստուծոյ զՅիսուս Քրիստոս ճշմարիտ Աստուածութիւն ամենայն աշխարհի։ Չորրորդ՝ զի այս է ձայնին բնութիւնն՝ որ ընդ բանին մտանէ յամենայն լսելիս. եւ ինքն ձայնն ի յինքենէ ոչ բաժանի, եւ ոչ ի բանէն։ Այսպէս Հոգին Սուրբ ձայնիւ էջ՝ որ յամենայն ուրեք է ընդ բանին անբաժանելի Աստուածութեամբն իւրով. բայց առանձնութեամբն ինքն յինքենէ ոչ բաժանի։ Հինգերորդ՝ զի զքուն եւ զթմրեալ մարդն ձայնիւ զարթուցանեն. նոյնպէս Հոգին Սուրբ ձայնիւ էջ. զի զարթուսցէ զառաքեալսն ի թմրութենէ ի քարոզութիւն աշհարհի։ Վեցերորդ՝ զի վարդապետն որ կամի ուսուցանել զաշակերտսն՝ ձայնիւ ասէ դաս. եւ ուսանին։ Նոյնպէս հոգին վարդապետեաց եւ ուսոյց զաշակետրտսն. որպէս խոստացաւ Քրիստոս. «Հոգին Սուրբ ուսուցէ ձեզ զամենայն եւ յիշեցուսցէ ձեզ զամենայն զոր ինչ պատուիրեցի ձեզ»։ Վասն այն ձայնիւ էջ Հոգին Սուրբ. եւ ուսոյց զաստուածային վարդապետութիւնն քարոզողացն աշխարհի։ Այս առաջին բանն։ Երկրորդ հարցոմն է թէ՝ վասն է՞ր ի կերպ հրոյ երեւեցաւ։ Եւ այս վասն վեց պատճառի որպէս ասեն վարդապետք։ Առաջին՝ զի հուրն այնպէս բնութիւն ունի՝ որ զկարծր իրսն հալէ. եւ զթոյլն պնդէ. որպէս զերկաթ զպղինձ եւ զայլ այսպիսիս հալէ, եւ զկաւեայ անօթն թրծէ եւ պնդէ։ Այսպէս հոգւոյն զօրութիւնն՝ զկարծր սիրտ անհաւատիցն հալեաց. որ ի միում աւուր հինգ հազար հոգի հաւատացին ի Քրիստոս։ Այլ զզօրութիւն սատանայի այնպէս հալեաց, որ իբրեւ զջուր հեղաւ եւ տկարացաւ։ Իսկ զառաքեալսն թրծեաց եւ կարծրացոյց այնպէս, որք հաստատեցան ընդդէմ ամենայն տանջանացն որք գալոց էին յանհաւատիցն։ Երկրորդ՝ զի հուրն զբազում իրսն հայէ. կամ այրէ, եւ մի առնէ։ Նոյնպէս եւ հոգին զբանեալ ազգս եւ զլեզուս միաւորեաց «ի մի հաւատ եւ ի մի յոյս կոչմանն ի Քրիստոս»։ Վասն որոյ ամենայն հաւատացեալք՝ ընդ որորտս տիեզերաց մի կաթուղիկէ եկեղեցի անուանին։ Երրորդ՝ մի վառած մոմն՝ զբազումս վառէ եւ ոչ պակասի. եւ մին խոտոշն՝ զմին այն վառէ, եւ ընդ աշխարհ տարածի։ Այսպէս եւ Հոգին Սուրբ՝ վառեցաւ յառաքեալսն. եւ ի նոցանէ անհատանելի յիւրեանց աշակերտսն. եւ նոքա մի ի միւսոյն վառեալ, տարածեցաւ ընդ ամեանայն աշխարհի . եւ զամենեսեան յիւր բնութիւնն դարձոյց։ Չորրորդ՝ զի հուրն թեթեւ եւ վերամբարձ բնութիւն է. եւ զամենայն գէջ իրաց զգիջութիւնն հանէ, եւ ի ծուխ դարձուցանէ եւ թեթեւացուցանէ։ Այսպէս եւ հոգին զծանրացեալ եւ զգիջացեալ բնութիւնս արար. վառեաց ի սէրն իւր. եւ զգիջութիւն մեղաց՝ ի զղջումն տրտմութեան եւ արտասւաց՝ արար որպէս զխաւար ծխոյ. եւ զհոգի եւ զմիտս մարդկան ըստ ինքեան ի յերկինս բարձրացոյց։ Հինգերորդ՝ ուր հուրն է՝ անդ խաւար ոչ է. զի լուսովն իւրով զամենայն խաւար հալածէ։ Նոյնպէս եւ ուր Հոգին Սուրբ է՝ անդ անգիտութեան խաւար ոչ է. զի զամենայն խաւար մեղաց եւ անգիտութեան եւ անհաւատութեան՝ հալածէ ի հոգւոյ մարդոյ։ Վեցերորդ՝ որպէս հուրն ի վերայ զանազան նիւթոց է զանազան. բայց երբ ի մի վայր ժողովես , մի է բնութեամբ։ Զայն ցուցանէ, թէ հաւատս քրիստոնէից ի լեզուն եւ յազգն է զանազան. այլ հաւատն եւ դաւանութիւնն՝ մի է յամենայն ազգս տարածեալ։ Այս առ երկրորդ հարցումն թէ, վասն է՞ր հրով երեւեցաւ։ Իսկ երրորդ բանն է՝ թէ վասն է՞ր ի ձեւ լեզուի երեւեցաւ։ Եւ այս վասն վեց պատճառի։ Նախ՝ ցուցանէ թէ, նոյն հոգին է որ զեօթանասուն եւ երկու լեզուն բաժանեաց յաշտարակին. եւ այժմ նոյն հոգին է որ զեօթանասուն եւ երկու լեզուաց գիտութիւնն ետ առաքելոցն։ Երկրորդ՝ զի յորժամ ուսանէին զամենայն ազգ լեզուս, այլ չկարէին պատճառել զչգընալն յազգսն. եւ այնու կարէին դարձուցանեալ զամենայն ազգս ի քրիստոնէութիւն։ Երրորդ՝ զի լեզուն սպասաւոր եւ գրիչ է բանին. որպէս ասէ Դաւիթ. «լեզու որպէս գրիչ արագագիր դպիր»։ Այսպէս առաքեալքն՝ ծառայ եւ գրիչ եղեն Բանին Աստուծոյ. եւ զամենայն բան գրեցին ի սիրտս լսողացն։ Չորրորդ՝ որպէս ձեւ լեզւին սուր է. նոյնպէս Հոգին Սուրբ եմուտ ի սիրտ առաքելոցն. եւ սրեաց զմիտս նոցա ամենայն խորս գիտութեանն Աստուծոյ. որպէս ասէ առաքեալն. «մեզ ուսոյց Հոգւովն Սրբով. զի հոգին զամենայն քննէ եւ զխորս Աստուծոյ»։ Հինգերորդ՝ լեզուաւն ընդունիմք զճաշակ եւ զհամ ամենայն իրաց. այսպէս Հոգին Սուրբ երեւեցաւ հրեղէն լեզուաւ. եւ ետ առաքելոցն զճաշակ եւ զհամ ամենայն հոգեւոր գիտութեանց. որպէս ասէ Դաւիթ. «ճաշակեցէք եւ տեսէք զի քաղցր է Տէր»։ Վեցերորդ՝ որպէս բանս զգալի ի սրտէն բղխի. այլ բերանովն եւ լեզուաւն գայ ի լսելիս մեր. այսպէս Հոգին Սուրբ միայն ի Հօրէ բղխի. այլ միջնորդութեամբ Որդւոյն որ է բերան եւ լեզու Հօր՝ իջանէ առ մեզ եւ ուսուցանէ զմեզ։ Զի Հոգին Սուրբ բղխի ի Հօրէ որպէս ասաց Քրիստոս. «Հոգին Սուրբ որ ի Հօրէ ելանէ. եւ առնու յՈրդւոյ. եւ զնոյն ասաց Տէրն. «յիմմէ անտի առնուցու եւ պատմեսցէ ձեզ»։ Եւ ի վերայ բերէ. «զամենայն զոր ունի հայր՝ իմ է». այսինքն, զօրութիւն, իմաստութիւն, գիտութիւն, եւ այլն։ «Եւ Քրիստոս է Աստուած զօրութիւն եւ իմաստութիւն որպէս ասէ առաքեալն»։ Վասն այն Հօգին ի Հօրէ բղխի անձամբ. եւ առնու յՈրդւոյ էութեամբ. եւ բաշխէ ամենայն արարածոց։ Այս երրորդ Բանն թէ, վասն է՞ր ի ձեւ լեզուի երեւեցաւ Հոգին Սուրբ։ Իսկ չորրորդ բանն որ ասէ. «նստաւ ի վերայ նոցա»։ Եւ նստիլն՝ ցուցանէ Դ ինչ։ Նախ զայն յայտնէ՝ թէ որպէս սիրելի մարդոյն, կամ կալած ոք՝ որչափ յոտն է, կարծիս գայ գնալոյ, կամ փախչելոյ. իսկ յորժամ նստի, այս կարծիս բառնի։ Այսպէս Հոգին Սուրբ առանց թողլոյ նստաւ ի վերայ առաքելոցն . որպէս ասէր Քրիստոս. «Հոգին Սուրբ ընդ ձեզ բնակեսցի եւ ընդ ձեզ եղիցի յաւիտեան»։ Երկրորդ նստիլն՝ զհանգիստն ցուցանէ. զի ամենայն ոք ի հանգիստ եւ յանդորր տեղի նստի. եւ ի դժւար կամ ի քարուտ տեղի ոչ նստի։ Որ ցուցանէ թէ՝ առաքեալքն յամենայն ազգէ մեղաց թափուր էին. եւ պատրաստեալ էին զինքեանս տեղի եւ հանգիստ Աստուծոյ։ Վասն այն նստաւ ի վերայ նոցա Հոգին Սուրբ. եւ հանգեաւ ի նոսա։ Այսպէս եւ այժմ հանգչի Հոգին Սուրբ՝ որ սրբութեամբ պատրաստեալ են զինքեանս Հոգւոյն Սրբոյ։ Եւ որք ոչ են պատրաստեալ սրբութեամբ, փախչի ի նոցանէ. որպէս ասէ իմաստունն։ «Սուրբ Հոգին իմաստութեան՝ փախչի ի նենգութենէ. եւ յանձնէ վարեցելոյ մեղօք»։ Նենգաւորքն թերահաւատքն են. եւ վարեցեալքն մեղօք՝ հեշտասէրքն. յորս ոչ բնակի Հոգին սրբութեան. այլ բնակի ի նոսա Հոգին պղծութեան։ Երրորդ՝ նստիլն ցուցանէ զթագաւորն ի վերայ աթոռոյն նստեաալ։ Զայն ցուցանէ թէ՝ Հոգին Սուրբ Աստուած է եւ թագաւոր. եւ առաքեալքն աթոռք եւ կառք նորա։ Որպէս ետես Եզեկիլ զկենդանիսն աթոռ եւ կառք Աստուծոյ։ Եւ զՀոգին Սուրբ նստեալ ի վերայ նոցա. ցուցանէ թէ, նա յանշունչ եւ յանզգայ աթոռ ոչ նստի որպէս ամենայն թագաւորք. այլ նա Աստուած է եւ թագաւոր. վասն այն ի վերայ կենդանի եւ բանաւոր աթոռոյ. նստի որք են առաքեալքն։ Դարձեալ՝ կենդանիքն այն՝ չորս կերպ ունէին։ Մարդոյ. Առիւծոյ. Եզին. եւ Արծուոյ։ Եւ սոքա ամենեքեան թագաւորք են. մարդն թագաւոր է ամենայն աշխարհի. եւ առիւծն թագաւոր է ամենայն գազանաց. եւ եզն թագաւոր է ամենայն անասնոց. եւ արծուին թագաւոր է ամենայն թռչնոց։ Զայն նշանակէ թէ՝ Հոգին Սուրբ թագաւոր թագաւորաց է. որ նստէր եւ հանգչէր ի նոսա։ Եւ զի առաքեալքն թագաւորք են ի վերայ ամենայն երկրի. որպէս ասէ մարգարէն. «ի գումարել երկնաւորին զթագաւորս ի վերայ նորա, ձիւնասցի սաղիմ»։ Եւ թէ՝ «կացուսցես զնոսա իշխանս ընդ ամենայն երկրի»։ Եւ դարձեալ՝ չորս կենդանիքն՝ նշանակեն զչորս աւետարանիչսն։ Մարդն զՄատթէոս. զի զմարդկային ծնունդն Քրիստոսի սկսաւ եւ պատմեաց։ Առիւծն զՄարկոս. որ արիաբար եւ համառօտ ընթացիւք գրեաց զաւետարանն։ Եզն զՂուկաս. որ ընդ երկար աշխարտութեամբ գրեաց զաւետարանն։ Իսկ արծւին զՅօհաննէս. որ թեւօք Հոգւոյն Սրբոյ՝ սլացաւ իմացմամբն ի վեր քան զամենայն երկնային զօրութիւնս. եւ անտի պատմեաց զանմարմին ծնունդ Բանին Աստուծոյ նախ քան զյաւիտեանս, եւ յառաջ քան զժամանակս։ Վասն որոյ Հոգին Սուրբ էջ այսօր յերկնից եւ նստաւ ի վերայ նոցա. եւ զօրացոյց զառաքեալսն ի քարոզութիւն, եւ զաւետարանիչսն յիւրաաքանչիւր պատմութիւն աւետարնին։ Այլ աստ է հարցումն նախ թէ՝ ո՞րքան պարգեւս ընկալան առաքեալքն յիջումն Հոգւոյն Սրբոյ։ Ասեն վարդապետք եթէ՝ վեց ազգ գլխաւոր պարգեւաց արժանաւորեցան նոքա։ Նախ՝ մաքրութիւն ի մահու չափ մեղացն. զի այլ ոչ եւս տիրեցին նոցա յետ հոգւոյն ի ջման։ Երկրորդ՝ սքանչելեաց կարողութիւն։ Երրորդ՝ համարձակութիւն քարոզութեան առանց երկիւղի խօսիլ զԲանն առաջի ազգաց, ազանց, եւ թագաւորաց։ Որպէս Պետրոս ի նմին ժամու զերեք հազարսն հաւատացոյց։ Չորրորդ՝ զկատարեալ իմաստութիւն գիտութեան ամենայն մարգարէից կտրակարանացն. ըստ այնմ, «այլ մեզ Հոգին Սուրբ յայնեաց. զի Հոգին քննէ զամենայն եւ զխորս Աստուծոյ»։ Հինգերորդ՝ անբաժանելի միացումն ի սէրն Քրիստոսի. զոր ի խաչին թողին եւ փախեան՝ յետ իջման հոգւոյն՝ ամենեքեան վասն անուան նորա չարչարեցան եւ մեռան. ըստ այնմ, «ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սրիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւ՞ն, չարչարա՞նք, եւ այլն»։ Վեցերորդ՝ զլեզուաց գիտութիւն ամենայն ազգաց. ըստ այնմ, «խօսէին յայլ եւ յայլ լեզուս՝ որպէս եւ հոգին տայր բարբառիլ նոցա»։ Երկրորդ հարցումն թէ՝ որպէս խօսէին յայլ եւ յայլ լեզուս։ Ասեմք թէ՝ այնց է իմանալ, ուր ժողովեալն էին. մին լեզուաւ խօսէր առաքեալ ոք՝ եւ ամենայն ոք լսէր իւր ձայնիւն. այսպէս ասէ նիւսացին։ Իսկ աստուածաբանն ասէ. ուր պիտոյ էր յամենայն լեզուս խօսիլ՝ կարէին. զի լիցի շնորհն խօսողացն, եւ ոչ թէ լսողացն։ Երրորդ հարցումն թէ՝ Հօր Աստուծոյ վասն է՞ր ոչ տօնեմք . որպէս Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ։ Ասեմք նախ թէ՝ համաբուն եւ համապատիւն է Սուրբ Երրորդութիւնն. զի միոյն փառքն՝ երիցն է. եւ երիցն միոյն։ Դարձեալ՝ զի հայր մարմնով ոչ երեւեցաւ որպէս Բանն մարմնացեալ. կամ որպէս Հոգին Սուրբ աղաւնակերպ եւ հրաձեւ։ Չորրորդ հարցումն թէ՝ վասն է՞ր ութն օր տօնեմք հոգւոյն։ Ասեմք թէ՝ յաղագս երեք պատճառաց։ Նախզի՝ ութն էին նուէրք պատարագաց. եօթն գառն. եւ մի խոյ։ Երկրորդ՝ եօթն էին աւուրք բաղարջակերաց. եւ եօթնից եօթն տօնեմք յարութեան. նոյնպէս եւ մի օր օրինացն տուչութեան՝ տօնեմք ութն օր հոգւոյն գալստեան։ Երրորդ՝ զի հաւասարք են Գ տօնքս. որպէս ծննդեան եւ յարութեան՝ նոյնպէս եւ Հոգւոյն գալստեանն Ը օր տօնեմք։ Հինգերորդ հարցումն թէ՝ վասն է՞ր ծննդեանն եւ յարութեանն Քրիստոսի ութն օրէք առնեմք. եւ զտօն հոգւոյնն Սրբոյ պահօք տօնեմք։ Ասեմք նախ թէ՝ ծնունդն եւ յարութիւնն՝ մարմնաւոր էր. վասն որոյ մարմնաւորապէս տօնեմք. եւ գալստեան հոգւոյն՝ հոգեպէս պահօք եւ հոգեւոր երգովք տօնեմք։ Երկրորդ՝ զի ասէ աստուածաբանն. «յորժամ առնուս զհոգին, պահեա»։ Երրորդ՝ զի ամետարանիչքն յայտնապէս ասեն. «ընդ մկրտիլ Տեառն, նոյն ժամայն հոգին հանէ զնա յանապատ. եւ պահեաց զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր»։ Նոյնպէս եւ մեք ի յառնուլ զհոգին, պահօք տօնեմք։ Չորրորդ՝ զի եօթն են զօրութիւնք հոգւոյն . եւ իւրաքանչիւրքն հաւասար են բոլորին, եւ ոչ նուազ. վասն այն որպէս հոգւոյն տօնեցաք զկիրակէն. զեօթն օրն վասն եօթն զօրութեան հոգւոյն տօնեսցուք։ Իսկ որք ոչ տօնեն՝ նուազ ասեն զզօրութիւնս հոգւոյն. եւ մանաւանդ զհոգին եւս. եւ են հաւասար Մակեդոնի եւ այլ հոգէմարտիցն. զի սրբոյն Ներսէս համաձայնեալ աստուածաբանին, ընդ օրեայ տօն կարգեաց։ Հինգերորդ եւ դարձեալ՝ իջմամբ հոգւոյն՝ եօթն պարգեւաց հոգւոյն ընդունակ եղաք. պահօք պահեսցուք առ մեզ եւ տօնախմբութեամբ պատուեսցուք։ Վեցերորդ հարցումն թէ՝ վասն է՞ր ի մկրտութիւնն Քրիստոսի Հոգին Սուրբ աղաւնակերպ երեւեացաւ. եւ ի վերայ առաքելոցն հրակերպ։ Պատասխանեմք նախ եթէ ի մկրտութիւն Քրիստոսի դեռ խռովութիւն էր Աստուծոյ ընդ մարդոյ, աղաւնակերպ էջ Հոգին Սրբոյ՝ որ զհաշտութիւնն եւ զքաղցրութիւնն Աստուծոյ նշանակէր։ Զի աղաւնին՝ դառնութեան լեղի ամենեւին ոչ ունի։ Այսպէս Քրիստոս մկրտութեամբն՝ հայր Աստոուած քաղցրացաւ եւ հաշտեցաւ ընդ մարդկային բնութեանս. եւ զանասուն եւ զընտանի աղաւնին առաքեաց, որ զվայրենացեալ բնութիւնս մեր՝ տանի ընդ իւր ի տունն մեր հայրենի. ուստի էջ Հոգին Սուրբ Աստուած յերկնից։ Իսկ ի վերայ առաքեալոցն՝ հրակերպ երեւեցաւ. որպէս ասացաք ի վերոյ զպատճառն։ Դարձեալ՝ աղաւնին աւետաբեր է շնորհաց. որպէս ի տապանն Նոյի եբեր զշիղ ձիթենւոյն. ցուցանէ զզանազան շնորհս մկրտելոցն. «զի ումեմն ի հոգւոյն տուեալ է բան իմաստութեան եւ գիտութեան. եւ այլն»։ Իսկ հուրն կրկին յատկութիւն ունի. որ է լուսաւորելն եւ այրելն։ Նշանակէ զՀոգին Սուրբ՝ որ է լոյս եւ սրբութիւն հաւատացելոց Հոգւոց։ Իսկ անհաւատիցն՝ պատժօղ եւ դատապարտօղ. որպէս զԱնանիա եւ զՍափիրա դատապարտեաց։ Վասն որոյ՝ մաղթեսցուք եւ պաղատիցուք ի հեծութիւնս անմռունչս առ Հոգին Սուրբ Աստուած ի բաշխօղն շնորհաց՝ զի ազատեսցէ զմեզ ի պատժոց դատապարտութենէ յանցանաց. եւ լուսաւորութեան շնորհաց եւ սրբութեան պարգեւաց առաքելոցն սրբոց՝ մասնաւոերսցէ զմեզ եւ զամենայն երկրպագուս իւր։ Որեւ Հօր Աստուծոյ առաքչի նորա, եւ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, եւ էակից եւ փառակից հոգւոյն սրբոյ, երից անձնաւորութեանց եւ միաբուն տէրութեան եւ Աստուածութեան, փառք պատիւ եւ երկրպագութիւն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։