Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր · 18/18

Գլուխ ՃԾԶ. Յայլմէ քարոզ վասն Գալստեան Սրբոյ Հոգւոյն. ի բանն որ ասէ։ «Հուր եկի արկանել յերկիր եւ զի՞նչ կամիմ թէ արդէն իսկ բորբոքիւր»։ Ղուկ. 12. 49։

Ասէ Աստուածային գիրն ի տեսիլն Յօհաննու եթէ՝ «յաթոռոյ անտի ելանէին փայլատակմունք, եւ որոտմունք, եւ ձայն. եւ եօթն ղամբար հրով բորբոքել առաջի աթոռոյն. որք են Է հոգիքն Աստուծոյ»։ Փայլատակմունքս այս՝ նշանակէ զՀոգի Սուրբ, որ այսօր էջ յերկնից։ Եւ որոտմունքն՝ նշանակեն զքարոզութիւն առաքելոցն. որ այսօր մեծաձայն քարոզեցին զՔրիստոս։ Եւ եօթն Ղամբարն՝ զեօթն շնորհս Հոգւոյն ցուցանէ. զոր այսօր եհեղ Քրիստոս յաշխարհս ընդդէմ եօթն մահու չափ մեղացն։ Զի սատանայ կիզոյր զաշխարհս դժոխական եօթն հրովն՝ որ է եօթն մահացու մեղքն։ Վասն այն Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ զհուր ասուածային եհեղ ընդդէմ սատանայի հրոյն. եւ զեօթն շնորհս հոգւոյն՝ ընդդէմ եօթն պիղծ հոգւոյն. որպէս ասէ։ «Հուր եկի արկանել յերկիր. եւ զի՞նչ՝ կամիմ թէ արդէն իսկ բորբոքիւր»։ Եւ ասա երկու ինչ տեսանելի է։ Նախ թէ՝ որպէս բորբոքի հուր հոգւոյն սրբոյ։ Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր Հոգին Սուրբ ի կերպարանս հրոյ առաքեցաւ։ Վասն առաջնոյն գիտելի է թէ՝ որպէս բորբոքի հուրն զգալի եւ վառի. նոյնպէս հուր հոգւոյն սրբոյ՝ բորբոքի ի սիրտս մարդկան։ Եւ արդ՝ զգալի հուրս վառի յերկաթէ եւ ի քարէ, յորժամ պատրաստ լինի դեղն։ Այսպէս եւ ի հոգեւորն. մարդ որ ցուրտ է յաստուածային սէրն պարտ է որ պատրաստ է զսիրրտ իւր իբրեւ Զաբեթ ցամաք ի գիջական ցանկութեանց։ Եւ որպէս կայծաքարէ Յիսուս Քրիստոս՝ որ լցեալ էր հրով Հոգւոյն Սրբոյն. եւ երկաթ են բեւեռքն եւ գեղարդն՝ որովք չարչարեցաւ Քրիստոս. զոր պարտ է մարդոյ խոկալ եւ ի միտսն ածել. եւ ի նոյն ժամն հուր հոգւոյն սրբոյ բորբոքի ի սիրտս նորա։ Եւ թէ կամի ոք զի առաւել բորբոքի հուրս այս ի սիրտն իւր, պարտ է որ ձգէ ի հուրս այս զպսակն փշոց՝ զոր եդին ի գլուխն Քրիստոսի. եւ եղիցի այն լուցկիք հրոյս այս. եւ դիցէ ի վերայ նորա փայտ՝ զփայտ խաչին Քրիստոսի. եւ դնէ որպէս զփուքս՝ զբան քարոզութեան վարդապետաց. եւ այսպէս առաւել բորբոքի աստուածային հուրն։ Եւ թէ հեղուս անդ զիւղն ողորմութեան, առաւել մեծանայ. որպէս ասէ Պօղոս. «թէ թշնամին քո քաղցեալ է , հաց տուր նմա. եւ թէ ծարաւի, ջուր. զայս արարեալ, կայծակունս հրոյ կուտեսցես ի գլուխ նորա»։ Վասն ասէ Քրիստոս թէ՝ «ես եկի հուր արկանել յերկիր». զի զցրտութիւն մեղաց հալածեցից. եւ զհուրն աստուածային վառեցից. «եւ կամիմ զի առաւել բորբոքեսցի»։ Այլ որպէս զգալի հուրն երեք կերպիւ շրջանի։ Նախ՝ յորժամ փոքր լինի կայծն. եւ սաստիկ հողմ հնչէ։ Երկրորդ՝ յորժամ ջուր կամ անձրեւ գայ ի վերայ։ Երրորդ՝ յորժամ պակասին այելիքն, կամ ի վեր առնուն զփայտն ի կրակէն։ Այսպէս սատանայ երեք կերպիւ շիջուցանէ զհուր սիրոյն Աստուծոյ ի սիրտս մարդկան։ Նախ՝ հողմով հպարտութեան եւ փառասիրութեան՝ զոր հնչէ ի սիրտ մարդոյ։ Երկրորդ՝ ուտելով եւ արբենալով եւ գէջ ցանկութեամբ. որ է անձրեւ սատանայի։ Երրորդ՝ ագահութեամբ. զի զողորմութիւնն եւ զխնամսն իւր՝ բառնայ ի կարօտելոց. վասն այն շիջանի հուր Հոգւոյն Սրբոյ. վասն որոյ խրատէ առաքեալն. «մի շիջուցանէք զՀոգին Սուրբ, որով կնքեցայք»։ Այս առաջին գլուխն։ Երկրորդ բանն թէ՝ վասն է՞ր Հոգին Սուրբ ի կերպարարնս հրոյ առաքեցաւ այսօր ի վերնատունն։ Ասեն վարդապետք, թէ վասն վեց պատճառի։ Առաջին պատճառ՝ զի յորժամ զանկական կոտրած է, այլ չկայ հնար ողջանալոյ. բայց թէ հալեն զնա հրով՝ եւ նոր թափեն։ Այսպէս յառաջ քան զմահն Քրիստոսի՝ մեծամեծք եւ փոքունք զանկակ էին . երկոտասան առաքեալքն, եւ եօթանասունքն. որք քաղցր ձայնիւ քարոզէին զՔրիստոս. այլ ի մահն Քրիստոսի՝ բեկան. որպէս Պետրոս ուրացաւ. եւ Թովմաս թերացաւ. եւ այլ աշակերտքն թողին զնա եւ փախեան։ Վասն որոյ այսօր Քրիստոս առաքեաց զՀոգին Սուրբ ի կերպարանս հրոյ ի քուրայ վերնատանն. եւ հալեաց անդ զառաքեալսն. եւ խառնեաց բազում արծաթ. զի գեղեցիկ ձայն տացեն. այսինքն, լցոյց զնոսա շնորհօք Սուրբ Հոգւոյն. եւ կազմեաց զնոսա նոր զանկակ. եւ այսօր սկսան քարոզել զՔրիստոս քաղցր ձայնիւ։ Որպէս եւ Պետրոս զառաջին անգամն որ քարոզեաց զՔրիստոս. երեք հազար հոգիք հաւատացին ի Քրիստոս. որպէս ասէ ի գործս առաքելոնցն։ Եւ յորժամ երկու անգամ քարոզեաց զՔրիստոս, եւ ողջացոյց զայրն որ կաղ էր յորովայնէ մօրն , հաւատացին ի Քրիստոս հինգ Ռ արք։ Եւ յայնմ հետէ որ հալեաց զառաքեալսն հրով հոգւոյն՝ այնպէս ամրացան ի բարին, մինչ զի սատանայ այլ ոչ կարաց բեկանել. զի այլ ոչ կարացին մահու չափ մեղս գործել։ Եւ երանի թէ եւ զմեզ հալէր Հոգւովն Սրբով, եւ նոր կազմէր։ Զի վարդապետք եւ քահանայք՝ որք լռեալ են ի քարոզելոյ վասն ծուլութեան եւ հպարտութեան, դարաձեալ քարոզեսցեն եւ տացեն զանձինս օրինակ ժողովրդեան, որպէս ասէ Եսայի. «արծաթ ձեր անփորձ. վասն որոյ ածից ի վերայ ձեր եռանդն եւ սրբութիւն. եւ զապաստամբսն կորուսից. եւ զամբարտաւանսն խոնարհեցուցից. եւ կացուցից ի վերայ ձեր դատաւորս որպէս զառաջինն. եւ ապա կոչեսջիք քաղաք արդարութեան»։ Երկրորդ պատճառ՝ որ առաքեաց զՀոգին Սուրբ ի կերպարանս հրոյ։ Զի թագաւոր որ ոչ կարէ այլ իւիք յաղթել զթշնամիսն, յայնժամ հուր ընկենու եւ զամուրս նոցա այրէ։ Արդ՝ Որդին Աստուծոյ զառաջինն յորժամ եկն յաշխարհս, յոյժ քաղցր եւ հեզութեամբ խրատէր զմարդիկ, այլ անզգամք. եւ անմիտք եւ խստասիրտք՝ ոչ լուան նմա. այլ նախատանօք չարչարեցին եւ սպանին։ Եւ յորժամ ել յերկինս, ոչ առաքեաց զՀոգին Սուրբ քաղցրութեամբ եւ հանդարտ. այլ ահագին ի կերպարանս հրոյ. եւ այրեաց զանհնազանդութիւն մարդկան. եւ ապա դիւրաւ հաւատացին եւ հնազանդեցան։ Եւ ոչ միայն աշխարհս որ էր բերդ սատանայի յաղթեցաւ աստուածային հրովն, այլեւ իւրաքանչիւր մեղաւոր՝ բերդ եւ ամրոց է սատանայի. որ այլ իրօք ոչ յաղթի, քան թէ հրով Հոգւոյն Սրբոյ։ Երրորդ պատճառ՝ առաքեցաւ Հոգին Սուրբ ի նմանութիւն հրոյ՝ զի ցուցցէ թէ , նոր օրէնս միաբան է ընդ հին օրինացն. զի որպէս հին օրէնքն տուան ի լեառն Սինայ հրով յետ յիսուն աւուր ելիցն յԵգիպտոսէ։ Այսպէս նոր օրէնս՝ տուաւ ի լեառն Սիօն յԵրուսաղէմ, ուր ժողովեալ էին առաքեալքն ամենայն. եւ տուաւ հրով յետ յիսուն աւուր զատկին։ Այլ զնազանութիւն է ի մէջ հին եւ նոր օրինացս. զի հին օրէնքն էին երկիւղիւ. վասն այն ամենայն ժողովուրդն երկեան եւ ասեն. «ոչ խօսեսցի ընդ մեզ Աստուած. այլ խօսեսցի ընդ մեզ Մովսէս . զի մի մեռցուք»։ Այլ յորժամ էջ Հոգին Սուրբ ի վերայ առաքելոցն, զոր յառաջն երկչոտ էին եւ տկար, այնպէս զօրացան եւ արիացան իբրեւ զառիւծ՝ որք ոչ երկնչէին ի թագաւորաց եւ ի բռնաւորաց։ Այլեւ հին օրէնքն՝ էին ծառայութեան. եւ նորս օրէն՝ է ազատութեան. վասն որոյ հին օրէնքն տուան ի լեառն սինէական որ է օտար երկիր արաբացւոց. մինչդեռ ի պանդխտութեան էին. այլ օրէնքն Քրիստոսի՝ տուան յԵրուսաղէմ ի լեառն Սիօն, որ է քաղաք Դաւթի. որ էր հայրենի երկիր նոցա. եւ ազատք էին։ Այլեւ հին օրէնքն մութն էին. զի լեառն Սինայ պատեալ էր ծխով, զի հուրն որ էջ ի լեառն՝ խառնեալ էր ծխով։ Այլ նոր օրէնքս՝ պարզ եւ յստակ էին. վասն այն հոգին էջ ի նմանութիւն հրոյ առանց ծխոյ։ Եւ այն զի յիսներորդ աւուրն էջ Հոգին Սուրբ. նշանակէր զյոբելեան ամն՝ որ կոչիւ ամ թողութեան։ Զի ի յոբելեանն տարին՝ Ե ազգ բարութիւն լինէր։ Նախ՝ որք մահապարտք էին՝ փրկեալք լինէին։ Երկրոդ՝ զի պարտապանքն ի պարտուցն ազատէին։ Երրորդ՝ զի աքսորեալն ի քաղաքէն իւրմէ՝ դառնայր անդրէն։ Չորրորդ՝ զվաճառեալ անդաստանս՝ ի յառաջին Տէրն դարձուցանէին։ Հինգերորդ՝ որք ի գերութեան էին՝ ազաաք լինէին։ Այսպէս յիսներորդի աւուրս այս՝ յորում էջ Հոգին Սուրբ յառաքեալսն եւ յարոյց զնոսա՝ որք մահապարտք էին մահու դժոխոցն, փրկեցան։ Եւ որք պարտապանք էին մեղաց՝ ազատեցան։ Եւ որք հալածեալ էին ի դրախտէն՝ անդրէն դարձան ի հայրենիս իւրեանց յարքայութիւն երկնից։ Եւ որք վճռեալ էին զհարյրենիս իւրեանց՝ այսինք, զփառս արքայութեանն երկնից, դարձեալ տուաւ նոցա։ Եւ որք ի ծառայութիւն սատանայի էին՝ ազատեցան։ Չորրորդ պատճառ՝ էջ Հոգին Սուրբ ի նմանութիւն հրոյ զի հրով փորձի արծաթ եւ ոսկի, թէ յստակ է թէ ղալպ։ Զի ասեն իմաստունք թէ՝ ղալպ արծաթ՝ մի անգամ եւ երկիցս փորձեալ ի հուր. տեւէ . այլ եօթն անգամ փորձեալ ի հուր, ոչ տեւէ։ Այլ արծաթ որ յստակ է, թէպէտ եօթն անգամ փորձի ի հուր՝ տեւէ եւ առաւել մաքրի. որպէս ասէ Դաւիթ. «բանք Տեառն են բանք Սուրբ. որպէս զարծաթն ընտրեալ եւ փորձեալ յերկրէ. սրբեալ եւ պարզեալ եօթնապատիկ ի հողոյ»։ Որպէս երեք մանկունքն որք էին ճշմարիտ հաւատացեալք՝ զոր էարկ Նաբուգոդոնոսոր ի հուրն զոր բորբոքեցին սպաւաւորքն եօթնպատիկ։ Այլ երեք մանկունքն որք էին մաքուր արծաթ, հուրն ոչ վնասեաց. այլ առաւել եղեւ յօգուտ. զի կապեալ էին ձեռօք եւ ոտիւք. լուծան ի մէջ հրոյն. եւ խայտային եւ փառաւոր առնէին զԱստուած. եւ բոց հնոցին՝ ելանէր բարձրանայր, եւ զսպասաւորսն թագաւորին որք էին անմաքուր արծաթ՝ այրեաց զնոսա։ Ապա ուրեմն երեւի թէ՝ հրով Հոգւոյն Սրբոյ ճանաչի մարդն թէ որն է ճշմարիտ կրամ ղալպ. որպէս զգալի հուրն փորձէ զյստակ արծաթն եւ զղալպն։ Եւ եօթն անգամ փորձելն՝ զբովանդակ զամենայն փորձութիւնս նշանակէ. զի եօթն թիւն՝ է թիւ աշխարհիս. զի եօթն դարէ . եւ եօթն աւուրբ շրջագայի։ Զայս կամի ասել թէ՝ մարդ որ ճշմարիտ է, որչափ որ անկանի ի փորձութիւն եւ յորոգայթ, ոչ յաղթի եւ ոչ երկմտի։ Դարձեալ՝ զանազանութիւն է ի մէջ աստուածային բանիցն զորս խոստացաւ բերանով մարգարէիցն եւ ճշմարիտ վարդապետաց, եւ բանից սատանայի. զի բանքն Աստուծոյ՝ զորս մարգարէք եւ ճշմարիտ վարդապետք խօսեցան ի Հոգւոյն Սրբոյ, նման են բանք նոցա յստակ արծաթոյ՝ «սրբեալ եւ պարզեալ հրով հոգւոյն եօթնպատիկ». այսինքն, եօթն շնորհօք հոգւոյն. ի հողոյ՝ որ է յաշխարհիս ագահութենէն։ Այսպիսի բանքս՝ յաւիտենից մնան եւ ոչ այրին ի հուր. որպէս ասաց Տէրն. «երկինք եւ երկիր անցցեն եւ բանք իմ ոչ անցանիցեն»։ Այլ սատանայ բանքն՝ զոր խօսեցեալ է բերանով հերձուածողացն եւ խաբեբայ վարդապետաց, այնպիսի բանքն՝ նման են արծաթոյ, որք ոչ կարեն փորձիլ հրով հոգւոյն։ Եւ ոչ գտանին ի նոսա եօթն շնորհք հոգւոյն. եւ խառնեալ են հողմով ագահութեան եւ ծուլութեան. այնպիսի բանքն՝ ոչ մնան. այլ ապականին. որպէս բանքն Արիոսի, Մակեդոնի , եւ այլոցն։ Հինգերորդ պատճառ՝ եկն հոգին ի նմանութիւնո հրոյ՝ զի պատարագ որ ոչ է կիզեալ հրով Հոգւոյն Սրբոյ, ոչ է հաճոյ Աստուծոյ։ Որպէս Բ որդիքն Ադամայ Կային եւ Հաբէլ. ուսալք ի հօրէն իւրեանց, մատուցին Աստուծոյ պատարագ իւրաքանչիւր ոք յիւրոց վաստակոցն։ Աբէլ հովիւ էր խաշանց. մատոյց պատարագ ի պաղոյ խաշանց զգէրն եւ զպարարտն Աստուծոյ։ Եւ կային երկրագործէր մատոյց ի պատղոյ երկրին զվատն։ «Հայեցաւ Աստուած ի Հաբէլ եւ ի պատարագս նորա. եւ ի կոյսն եւ ի զոհս նորա ոչ հայեցաւ»։ Եւ այս է պատճառն. զի Աբէլ զգեղեցիկն եւ զպարարտն ի գառանցն ընտրեաց եւ մատոյց Աստուծոյ. եւ կային զխոտանն եւ գազազունն յարմտեաց երկրի մատոյց Աստուծոյ։ Վասն այն հանճեցաւ Աստուած ի պատարագն Աբէլի. եւ ի ջոյց յերկնից հուր եւ կիզեաց զպարարագս նորա։ Այլ ընդ պատարագն կայինի ոչ հաճեցաւ, եւ ոչ ի ջոյց հուր. վասն այն նախանձեցաւ կային եւ սպան զեղբայր իւր։ Աբէլ պատարագաւս այս՝ երկու ազգ իմաստութիւն արար. եւ կային երկու ազգ անզգամութիւն։ Առաջին իմաստութիւնն Աբէլի՝ որ նախ զինքն ետ պարգեւ Աստուծոյ. եւ ապա զիւրն. զի սուրբ սրտիւ մատոյց պատարագ, եւ վասն սիրոյն Աստուծոյ. վասն այն ասէ գիրն։ «Նախ հայեցաւ յԱբէլ, եւ ապա ի պատարագս նորա»։ Երկրորդ իմաստութիւնն՝ որ զխոտանն պահեաց վասն իւր. եւ զգեղեցիկն Աստուծոյ ետ։ Այլ կային երկու յիմարութիւն արար. զի նախ զինքն ետ սատանայի. եւ ապա յետոյ զիւրն ետ Աստուծոյ. զի չար մտօք մատոյց պատարագ. վասն այն Աստուած ոչ հաճեցաւ ի նա, եւ ոչ ի պատարագս նորա։ Զի նախ Աստուած ընդ մարդն հաճի. զի թէ մարդն հաճոյ է Աստուծոյ եւ առանց մահու չափ մեղաց, զոր ինչ բարի զոր առնէ, հաճոյ է Աստուծոյ։ Եւ թէ թշնամի է Աստուծոյ եւ ի մահու չափ մեղս, զոր ինչ առնէ՝ ոչ է հաճոյ Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ յիմարութիւն կայինի այն էր՝ որ զգեղեցիկն եւ զպարարտն իւր պահեաց. եւ զխոտանն Աստուծոյ նուիրեաց։ Եւ բազումք նման կայինի՝ որք զինքեանս չար մեղօք ստանայի տան. եւ զինչսն զոր տան Աստուծոյ զխոտանն տան։ Զի թէ յոսկւոյ բաժին տան, զղալպ ստակն տան. եւ թէ ի հնդերձից, զպատառատունն, նոյնպէս եւ զայլսն։ Այլ մեզ պարտ է նմանիլ Աբէլի. զի նախ տացուք զսիրտս մեր Աստուծոյ. եւ ապա զինչս մեր. զիթէ զամենայն վասն սիրոյն Աստուծոյ տացուք, յայնժամ Աստուծոյ ընդունի զպատարագն մեր։ Գիտելի է՝ զի յօրէնսն հանապազ հուր կայր ի վերայ սեղանոյն՝ քահանայքն այն հրովն մատուցանէին զպատարագն. եւ որդիքն Ահարօնի՝ որք օտար հրով խունկ մատուցին, այրեցան այն հրովն։ Եւ զի՞նչ նշանակէ՝ ո՞չ ամենայն հուր մի է։ Պատասխանի տան վարդապետք թէ՝ այն հուրն որ ի սեղանն էր, նշանակէ զճշմարիտ սէրն որ առ Աստուաած եւ առ ընկերս ունիմք. զի զինչ բարի զոր առնեմք, վասն Աստուծոյ սիրոյն եւ ընկերին առնեմք։ Այլ օտար հուրն՝ ցուցանէ զնախանձն եւ զհակառակութիւն. որ է հուր սատանայի. որք զինչ բարի առնեմք վասն հակառակութեան, չէ ընդունելի Աստուծոյ. այն այրէ ի հուր դժոխոցն։ Վեցերորդ պատճառ՝ եկն Հոգին Սուրբ ի նմանութիւն հրոյ. զի հուրն զմութ տունն լուսաւորէ. վասն այն եկն Հոգին Սուրբ ի նմանութիւն հրոյ, զի լուսաւորեսցէ զեկեղեցի սուրբ։ Որպէս օրինակ բերեն վարդապետք թէ՝ երկու մարդ ի ճանապարհ գնացին գանձ գտանել. եւ նեղացան ի ճանապարհին յանձրեւոյ եւ յորոտմանց. եւ ի կայծականց. եւ տեսին երեք տուն. եւ մտին յառաջին տունն՝ եւ դատարկ էր. ոչ գոյր կերակուր եւ ոչ գանձ. եւ ոչ հանգեան։ Գնացին յերկրորդ տունն՝ եւ այն եւս դատարկ էր. եւ ելին ի նմանէ։ Եւ մտին յերրորդ տունն՝ եւ տունն այն լի էր եւ լոյս. զի կայր անդ ակն մի՝ որ լուսաւորէր զտունն. եւ կայր անդ սեղան զարդարեալ զանազան կերակրով. եւ կայր գանձ մեծ. արծաթ եւ ոսկի եւ անկունք. եւ կայր անդ մարդ՝ ոչ ճշմարիտ, այլ յարուեստէ կազմեալ. եւ նետ եւ աղեղն ի ձեռին, եւ կամէր նետով հարկանել եւ խաւարեցուցանել զլուսատու ակն։ Եւ նստան յուտել քաղցած էին. եւ մինն սակաւ եկեր. եւ էառ ի գանձէն. եւ ել շուտով եւ գնաց խաղաղութեամբ։ Եւ միւսն նստաւ յուտել յագ. եւ յանկարծ կազմեալ մարդն՝ եհար նետիւ. եւ ընկէց զակն լուսատու եւ խաւարեցաւ. եւ այրն ոչ գտանէր զդուռնն. անկաւ ի գուբ մի. ընկղմեցաւ եւ կորոյս զամենայն ինչսն։ Եւ հոգեպէս այս երկու մարդս՝ զերկու ազգ մարդկան ցուցանեն յաշխարհի։ Ոմանք իմաստութեամբ վարեն զկեանս. եւ ոմանք յիմարութեամբ։ Եւ այս կեանս ճանապարհ է՝ մինչեւ հասցուք ի նաւահանգիստն երկնից։ Եւ անձրեւ եւ որոտն եւ կայծակն՝ յաշխարհիս նեղութիւնն ցուցանեն։ Եւ ամենեքեան կամին որ յաշխարհիս նեղութենէն փրկին, եւ հոգեւոր գանձ գտանեն. այսինքն, առաքինութիւն, եւ այնու հասցեն ի փառս։ Եւ երեք տունն՝ զերեք օրէնսն ցուցանեն։ Առաջին տուն՝ բնական օրէնքն. եւ անդ էին արտաքին իմաստասէրքն. եւ այս տունս դատարկ է. զի ոչ կարէ փրկել զմարդն։ Երկրորդ տունն՝ գրաւորական օրէնքն էր. եւ այն եւս դատարկ էր. զի ոչ կարէր հին օրինօք հասանիլ ի փառս։ Երրորդ տունն՝ նոր օրէնքս է. որ լցեալ է հոգեւոր գանձով. եւ նոր օրինօքս լինի փրկութիւն հոգւոց։ Յայս երեք տանէս՝ յիշէ Պօղոս ի գաղատացւոց։ «Զի ի Քրիստոս Յիսուս՝ ոչ թլփատութիւն ինչ կարօէ է, եւ ոչ անթլփատութիւն. այլ հաւատք սիրով յաջողեալ»։ Թլփատութիւնն՝ ցուցանէ զգրաւոր օրէնսն. անթլփատութիւնն՝ ցուցանէ զբնական օրէնսն «այլ հաւատք սիրով յաջողեալք՝» ցուցանէ զհաւատս Քրիստոսի։ Եւ յայլ ուր ասէ Պօղոս. «ոչ թլփատութիւն ինչ է, եւ ոչ անթլփատութիւն, այլ նոր արարած». այսինքն, Քրիստոս նոր օրէնս՝ որ ծնանի զմարդիկ վերստին աւազանաւն։ Այս երրորդ տունս որ է սուրբ եկեղեցի՝ յոյժ լոյս է. զի հուր Հոգւոյն Սրբոյ՝ այսօր հեղաւ ի վերայ առաքելոցն։ Եւ ակն լուսատու՝ զհաւատ քրիստոնէից նշանակէ՝ որ լուսաւորէ զհոգին մեր։ Եւ այս տունս՝ լցեալ է հոգեւոր գանձիւ. այսինքն, արծաթով, ոսկւով, եւ ակամբ. որպէս ասէ Պօղոս ի կորնթացւոց. «եթէ որ շինէ ի վերայ հիմանս այս ոսկի, արծաթ, ականս պատուականս»։ Ոսկին՝ ցուցանէ զաստուածային սէրն, եւ զկեանս նոցա որք հանապազ խոկան զԱստուած։ Իսկ արծաթն՝ սպիտակ է եւ ձայնեղ. ցուցանէ զսուրբ վարս ճշմարիտ վարդապետաց. որ ընդ վարուցն՝ ունին զքարոզութիւն Աստուծոյ Բանին։ Իսկ պատուական ակունքն՝ ցուցանեն զամենայն բարի գործս. զպահս, զաղօթս, եւ զողորմութիւն, եւ զայլն։ Եւ սեղանն որ լի էր կերակրով՝ ցուցանէ զմարմնական բարութիւնս. զի մարդն ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ է բաղկացեալ. այս գանձս հոգւոյն. այլեւ մարմնոյն պիտոյ է մարմնական պէտս. Այն մարդն որ զաղեղն եւ զնետն ունէր՝ ցուցանէ զսատանայ որ սպասէ հանապազ կորուսանել զմեզ։ Աղեղն եւ նետն՝ զփորձութինն եւ զմահու չափ մեղսն նշանակէ. որ շիջուցանէ զլուսատու հաւատս մեր։ Այլ որ իմաստունքն են՝ գիտեն թէ սատանայ հանապազ սպասէ կորուսանել զմեզ, սակաւ ինչ առնուն ի մարմնաւոր պիտոյից. այնչափ՝ որք մարմնոյն հարկաւոր պէտքն են. եւ զայլն ի հոգեւոր գանձէն ժողովեն եւ ելանեն յաշխարհէս։ Այլ որ յիմարք են, բազում ուտեն եւ հեշտանան յաշխարհի. եւ ասեն ի միտս թէ՝ մինչ տղայ եմք՝ հեշտանամք, եւ յորժամ ծերանամք , ապաշխարեմք։ Եւ սատանայ յանկարծակրի զնետ փորձութեանն յարուցանէ ի վերայ. եւ ձգէ ի մեղս. եւ զճրագս մեր զհաւատն եւ զշնորհս հոգւոյն շիջուցանէ։ Կամ յանկարծակի մեռանի եւ ոչ հասանի ի ծերութիւն. կամ ի ծերութեանն՝ այլ ոչ կարէ գործել զբարիս. եւ խաւարեալ մտօք անկանի ի գուբ դժոխոցն։ Վասն այն ոչ է պարտ ծուլանալ եւ յամել ի հեշտութիւն աշխարհիս. այլ պատրաստ լինիլ, եւ լուսաւոր պահել զՀոգի եւ զմիտս մեր շնորհօք Հոգւոյն սրբոյ. որ այսօր էջ ի սուրբ առաքեալսն։ Եւ նմա եւ Հօր ամենակալի եւ որդւոյն Միածնի՝ փառք եւ երկրպագութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԾԷ. Դարձեալ՝ յայլմէ վասն Գալստեան Սուրբ Հոգւոյն. ի բանն որ ասէ։ «Հուր եկի արկանել յերկիր. եւ կամիմ զի արդէն իսկ բորբոքիւր»։ Ղուկ. 12. 49։

Սովորութիւն է երկրագործաց՝ որք զմայրի եւ զխոպանացեալ երկիրն որ անպտուղ է, յորժամ կամին ի պտղաբերութիւն ածել, նախ հրով այրեն զմայրին եւ զհողն. եւ ապա հարկեն եւ սերմանեն. եւ պտուղ յոյժ բերէ։ Այսպէս յորժամ եկրն Որդին Աստուծոյ , եւ ետես զհոգին մարդկան զի խոպանացեալք էին եւ անպտուղ եղեալք իբրեւ զանդաստան եւ զթաւ մայրի, զի բնաւ ի մարդկանէ ոչ ոք մտանէր յարքայութիւնն երկնից։ Վասն որոյ այսօր ընկէց զհուր Հոգւոյն Սրբոյ ի բանաւոր երկիրս. եւ այրեաց զերկոտասան առաքեալսն. եւ զեօթանասուն աշակերտասն այս հրովս՝ եւ իբրեւ զկրակաց մոխիր ցրուեաց զնոսա ընդ ամենայն աշխարհս. եւ հոգիք մարդկան որք խոպանացեալք էին, պտղաբերք եղեն։ Վասն այն ասէ Քրիստոս։ «Հուր եկի արկանել յերկիր»։ Եւ վասն հրոյ Հոգւոյն Սրբոյ՝ չորս ինչ ասելի է։ Նախ թէ, երկեղեցի Սուրբ՝ նման է դրախտին՝ զոր հրեղէն սուրն պահէր։ Երկրորդ՝ թէ ո՞րպէս վառիի հուր Հոգւոյ Սրբոյ։ Երրորդ՝ թէ վասն է՞ր տուաւ Հոգին Սուրբ նման հրեղէն լեզուի։ Չորրորդ՝ վասն յատկութեան հրոյն։ Եւ զառաջինն ասելի է թէ՝ եկեղեցի սուրբ՝ նման է դրախտին. զի որպէս ի դրախտին զանազան ծառք կային. այլ ի մէջ դրախտին՝ էր ծառն կենաց եւ ծառն գիտութեան բարւոյ եւ չարի։ Այսպէս ի սուրբ եկեղեցի՝ բազում եւ զանազան են ծառք դասք սրբոց. այլ ծառն կենաց եւ գիտութեան է Յիսուս Քրիստոս։ Եւ որպէս փակեաց Աստուած զդրախտն բոցեղէն սրովն պահել զճանապարհ ծառոյն կենաց. այսպէս Որդին Աստուծոյ առաքեաց այսօր զՀոգին Սո՛ւրբ ի նմանութիւն հրոյ. եւ պարսպեաց զեկեղեցի. զի մի մտցէ անդ սատանայ . եւ բազում արասցէ աւարտումն որպէս արար ի դրախտին։ Վասն զի յոյժ երկնչի սատանայ ի հրոյ Հոգւոյն Սրբոյ։ Զոր օրինակ՝ կաթն պուտով եդեալ ի վերայ կրակին որչափ յեռացման է, ոչ մտանէ անդ ճանճ ամենեւին. այլ ի կրակէն զատեալ եւ հովացեալ, լնանի բազում ճանճով։ Այսպէս սիրտ մեր որքան յեռացման է հրով Հոգւոյն Սրբոյ, ոչ իշխէ նստիլ անդ սատանայ. այլ յորժամ ցրտանայ եւ սառնու յաստուածային սիրոյն, ժողովի անդ բազմութիւն դիւաց մահու չափ մեղօք, եւ ծածկեն զկաթն որ է բարեգործութիւն մեր. որ քաղցր է առաջի Աստուծոյ՝ աղտեղացուցանեն։ Նա թէ կամիս որ սատանայ ոչ մտանէ ի հոգիդ որ է դրախտ Աստուծոյ, հրով Հոգւոյն Սրբոյ պատեա զքեզ յամենայն կողմանց. եւ զհինգ զգայութիւնդ որ է ճանապարհ՝ փակեա սիրովն Աստուծոյ։ Նոյնպէս եւ եկեղեցի Սուրբ՝ այսինքն, հաւատացեալք որքան ջերմ էին ի հաւատս, եւ սէր ունէին առ միմեանս, սատանայ ոչ կարաց մտանել. այլ յորժամ պակասեցան եւ հեռացան ի սիրոյ միմեանց, սատանայ բազում դառնութիւն եւ խռովութիւն ընկէց ի մէջ։ Այս առաջինն։ Երկրորդն ասելի է թէ՝ յորժամ հուր Հոգւոյն Սրբոյ վառի ի սիրտս մարդկան, չորս նշանաւ յայտնի։ Որեւ չորս նշանաւ յայտնի երեւի թէ՝ եղեալ էր անդ զգալի հուր։ Առաջին նշան՝ յորժամ բազում փայտ որ անդ կայր՝ տեսանեն թէ այրեալ է։ Եւ սատանայ կամի զՀոգիս մեր երեք ազգ կրակով վառեալ եւ այրել. վասն այն բազում փոյտ ժողովեալ է։ Նախ՝ կամի որ վառէ զհուր գէջ ցանկութեան. վասն այն բազում այրելիս ժողովէ. այսինքն, զկերպարանս կանանց եւ զխօսս աղտեղիս ի միտ ածելով. զի յայսպիսիս յորդորէ զհուր ցանկութեանն։ Երկրորդ՝ որկամի վառել զհուր բարկութեան ի մարդն, նախ ի միտս յիշատակէ զամենայն նախատինս զոր լսեալ է ի մարդկանէ։ Երրորդ՝ որ կամի վառել զհուր ագահութեանն, նա ի միտս ածէ զսէր ոսկւոյն եւ արծաթոյն. եւ զանդաստանաց եւ զայլոցն։ Յորժամ այս ամենայն այրելիքս հատեալ լինի մարդոյն, զի ոչ լինի ի հոգի մարդոյ գէջ ցանկութիւն, կամ ոխակալութիւն, կամ բարկութիւն, կամ ագահութիւն ոսկւոյ եւ արծաթոյ , յայնժամ երեւի թէ հուր Հոգւոյն Սրբոյ վառեալ է ի Հոգին նորա։ Երկրորդ նշան թէ՝ կայ անդ զգալի հուր, յորժամ ընդ երդն վերանայ կայծ հրոյն։ Այսպէս նշան է թէ՝ հուր Հոգւոյն Սրբոյ վառեալ կայ ի սիրտ մարդոյ, յորժամ ընդ բերանն եւ ընդ այլ զգայութիւնն բղխի բարութիւն։ Ընդ բերանն ելանէ բան օգտակար. ընդ ակն Սուրբ հայեցումն։ Եւ այսպիսի ցոլմունքս՝ վառեն եւ զայլս հրով. զի բանք խօսեցեալ Հոգւովն Սրբով՝ զայլս ջերմացուցանեն յաստուածային սէրն։ Այլ յորժամ հուրն փակեալ է յուրեք եւ ոչ գտանել ելումն, առաւել այրէ զսիրտն։ Որպէս թէ ոք ողորմած բարս ունի, եւ տեսանէ զաղքատն եւ չկարէ օգնել նոցա, առաւել այրի սիրտ նորա. կամ տեսանէ զմարդիկ ի չար գործս որք արհամարհեն զԲանն Աստուծոյ. յոյժ նեղի. որպէս ասէ Դաւիթ. «մաշեաց զիս նախանձ զի՝ մոռացան զբանս քո թշնամիք»։

Երրորդ նշան թէ՝ լեալ է անդ հուր, յորժամ որմունք եւ առաստաղ տանն սեւացեալ լինին։ Այսպէս որ լցեալ է հրով Հոգւոյն Սրբոյ, ոչ զարդարէ զինքն փափուկ հանդերձիւ. այլ մրոտ է աղտոտ մնալ հանապազ. զի որպէս տնտեստուն է Հոգւոյն Սրբոյ. եւ զտնտեստունն՝ բնաւ ոչ դեղագործ են եւ զարդարեն։ Չորրորդ նշան թէ՝ լեալ է անդ հուր, յորժամ կրակաց մոխիր կենայ ի քուրայն։ Այսպէս ուր կայ հուր Հոգւոյն Սրբոյ, երեւի անդ մոխիր. այսինքն, բազում խոնարհութիւն։ Եւ կրակաց մոխիրն խիստ պահէ զկրակն։ Այսպէս որչափ առաւել սիրէ զԱստուած, առաւել խոնարհի. եւ առաւել խոնարհութիւն՝ անշիջանելի պահէ զհուր Հոգւոյն Սրբոյյ ի սիրտն։ Վասն այն ասէ։ «Հուր եկի արկանել յերկի»։ Այս երկրորդ գլուխն։ Երրորդն ասելի է թէ՝ վասն է՞ր Հոգին Սուրբ տուաւ այսօր ի նմանութիւն հրեղէն լեզուաց։ Ասեմք թէ՝ վասն երեք պատճառի։ Առաջին՝ զի լեզու մարդկան վառեալ էր դժոխային հրովն. եւ բազում վնաս առնէր. որպէս ասէ Յակոբոս. «լեզու հուր զարդ անիրաւութեան. եւ վառէ հրով զանիւ r ծննդեան. եւ բորբոքեալ տոչորէ ի գեհենին»։ Վասն այն տուաւ Հոգին Սուրբ ի նմանութիւն լեզուի՝ զի զլեզուս մարդկան զովացուսցէ ի դժոխոց հրոյն. եւ բորբոքեսցէ աստուածային հրովն. եւ բազում օգտութիւն արասցէ. որպէս Սողոմօն. «մահ եւ կեանք՝ ի ձեռն լեզուի». զի թէ բորբոքի դժոխային հրով, մահ գործէ, եւ թէ վառի հրով հոգւոյն, կեանս տայ։ Երկրորդ պատճառ՝ էջ Հոգին Սուրբ ի նմանութիւն հրեղէն լեզուի. զի առաքեալքն եւ վարդապետք ճշմարտութեան՝ զհրեղէն եւ օրէնս՝ հրեղէն լեզուօք եւ հրեղէն բանիւք քարոզեսցեն. զի ջերմասցի սիրտ մարդկան սիրովն Աստուծոյ։ Երրորդ պատճառ՝ զի Հոգին Սուրբ էջ ի նմանութիւն հրեղէն լեզուի. զի լեզուն չորս յատկութիւն ունի։ Առաջին՝ զի լեզւաւն խօսի մարդ. եւ խօսիւքն ճանաչի թէ յոր ազգէ է. կամ յոր երկիրէ է. Զի երեք քաղաք կայ յաշխարհս. եւ իւրաքանչիւր քաղաք՝ ուին որիշ լեզու։ Առաջին քաղաք՝ երկնից արքայ ունի է։ Եւ երկրորդ աշխարհս։ Եւ երրորդ՝ դժոխքն։ Եւ իւրաքանչիւր ոք՝ ունին որիշ լեզու։ Արդ երկնայնոցն լեզու՝ է փառաւորեալ զԱստուած. որպէս այն՝ «սուրբ սուրբ սուրբ Տէր զօրութեանց»։ Եւ լեզու աշխարհիս՝ է ստախօսութիւն. դատարկաբանութիւն. եւ այլն։ Եւ լեզու դժոխայնոցն՝ անիծանելն զմիմեանս. եւ յիշոցքն. եւ հայհոյելն. զի հայրն անիծանէ զորդին. եւ որդին զհայրն. եւ ամենայնքն հայհոյեն զԱստուած։ Վասն որոյ որք փառաբանեն զԱստուած եւ խօսին բանս բարիս՝ նշան է թէ յերկնից են։ Եւ որք դատարկաբանեն եւ սուտ խօսին, նշան է թէ յաշխարհէս են։ Եւ որք անիծանեն եւ հայհոյեն եւ յիշոցք տան, նշան է թէ դժոխոոցն են։ Յայսմանէ երեւի թէ՝ վասն այն տուաւ Հոգին Սուրբ ի նմանութիւն լեզուի՝ զի զամենայն բանս ի հոգւոյն սրբոյ խօսեսցուք։ Եւ աստ գիտելի է՝ զի Հոգին Սուրբ նման է գետոյն զոր ետես Եզեկիէլ. որ յառաջն հարկանէր մինչ ի գարշապարն։ Երկրորդ անգամն՝ հարկանէր մինչեւ ի ծունկսն։ Երրորդ անգամն՝ հարկանէր մինչեւ յերիկամունսն։ Չորրորդ անգամն՝ հարկանէր մինչեւ ցպարանոցն եւ փողն. եւ ոչ կարէր անցանել։ Հոգեպէս նշանակէ թէ՝ չորս աստիճանաւ ընդունին զՀոգին Սուրբ հաւատացեալք։ Ոմանց հարկանէր գետ Հոգւոյն Սրբո մինչեւ ի գարշապարն. զի որպէս գարշապարն բառնայ զամենայն ծանրութիւն մարմնոյն. նոյնպէս նոքա որք ունին զգետ Հոգւոյն Սրբոյ՝ ամենայն նեղութեանց եւ չարչարանաց համբերեն վասն սիրոյն Քրիստոսի։ Եւ ոմանց մինչեւ ի ծունկսն. ուսուցանէ զայնոսիկ՝ որք ոչ նստին դատարկ. այլ օրըստօրէ գնան յառաքինութենէ յառաքինութիւն, եւ փառաց ի փառս։ Եւ ոմանց մինչեւ յերիկամունսն, որ է տեղի ցանկութեան. ուսուցանէ զնոսա՝ որք են ի մէջ շնորհաց Սուրբ Հոգւոյն. եւ զսպեն զգէջ ցանկութիւնն. եւ ուխտեն մինչեւ ի մահ մնալ կուսութեամբ եւ ողջախոհութեամբ։ Եւ ոմանց հարկանէր մինչեւ ցփողն, որ ոչ կարէ անցանել. զի փողն գործի է խօսից. զնոսա ուսուցանէ, որք զինչ խօսին՝ ի սիրոյ եւ ի Հոգւոյն Սրբոյ է. որպէս երկնայինքն որք ոչ երբէք ելանեն ի գետոյ Հոգւոյն Սրբոյ. այլ միշտ մնան ի մէջ շնորհաց Սուրբ Հոգւոյն։ Երկրորդ յատկութիւն է լեզուին՝ զի լեզուն առաւել երթայ եւ դիպի յայն ատամն՝ որ ցաւ ունի։ Այսպէս Հոգին Սուրբ առաւել երթա առ վշտացեալս եւ աղքատս. եւ մխիթարէ զնոսա։ Եւ այս է պատճառն որ զաղքատս առաւել մխիթարէ. զի մեծատունք ունին զմխիթարութիւնս իւրեանց։ Երրորդ յատկութիւն՝ զի լեզուն որոշէ զանազան համս. զքաղցր, զդառն, եւ զայլսն։ Այլ լեզուն որ մածեալ է մաղձով՝ ոչ կարէ ճանաչել զհամսն. այլ զքաղցրն դառն կարծէ. եւ թթուն քաղցր թուի։ Այսպէս հուր լեզուք մարդկան՝ մածեալ էին մաղձով մեղաց. վասն այն քաղցր պտուղ առաքինութեան՝ դառն երեւէր՝ ի քիմս մարդկան. այլ մեղքն որք դառն են՝ քաղցր երեւին։ Վասն այն առաքեաց զՀոգին Սուրբ Քրիստոս ի նմանութիւն լեզւի՝ զի ուսուսցէ մեզ, թէ ի հոգեւոր կերակրոյ ո՞ր է քաղցր ո՞ր է դառն։ Որպէս եւ ասէ Պօղոս . «պտուղ Հոգւոյն այս է. սէր, խնդութիւն, խաղաղութիւն, երկայնմտութիւն, քաղցրութիւն, բարութիւն, հաւատ, հեզութիւն, ժուժկալութիւն»։ Այսոքիկ են պտուղ քաղցր եւ գեղեցիկ. եւ որք ընդդէմ սոցա են՝ դառն են եւ անհամ։ Չորրորդ յատկութիւն է լեզուի՝ զի վասն թուլութեան եւ կակղութեան՝ ամրացեալ է ի ներքոյ պարսպաց ատամանցն. եւ որչափ ոչ ելանէ արտաքս քան զատամն ոչ խածանի յատամանցն. այլ յորժամ արտաքս ելանէ քան զպարիսպն, խածեալ լինի։ Պարիսպատամանցն որ կարծր է, նշանկէ զկանօնս եւ զհրամանս առաքելոցն եւ հայրապետացն՝ որք պարիսպք են եկեղեցւոյ։ Եւ լեզուն թոյլ եւ կակուղ՝ նշանակէ զժողովուրդս. որք տկարք են եւ դիւրաւ գթին։ Եւ որչափ ի ներքոյ կանոնաց են, ոլ լինի վնաս նոցա. եւ յորժամ անցանիցեն զհրամանս առանորդացն, յայնժամ խածանին. զի անիծանին եւ բանագրին յեկեղեցւոյ. վասն այն էջ Հոգին Սուրբ ի նմանութիւն լեզուի։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի պիղծ հոգին՝ վեց ազգ լեզու կայ զոր սիրէ. նոյնպէս Հոգին Սուրբ՝ վեց ազգ լեզու սիրէ։ Նախ՝ սիրէ պիղծ հոգին զլեզուս ստախօսս. այլ Հոգին Սուրբ՝ զլեզուս ճշմարտախօսս. վասն այն կոչի Հոգին Սուրբ Հոգի ճշմարտութեան։ Երկրորդ՝ սիրէ պիղծ հոգին զլեզուն որ ծածկէ զմեղս իւր եւ փոքրացուցանէ. եւ զայլոցն յայտնէ եւ մեծաբանէ։ Այլ Հոգին Սուրբ՝ սիրէ զլեզուն որ զիւր մեղսն յայտնէ եւ մեծ երեւեցուցանէ. եւ զայլոցն ծածկէ եւ փոքրացուցանէ։ Երրորդ՝ սիրէ պիղծ հոգին զլգեզուն՝ որ երեսպաշտութեամբ գովէ զմեղաւորս։ Այլ Սուրբ Հոգին՝ սիրէ զլեզուս, որք յանդիմանեն եւ խրատեն զյանցաւորս։ Չորրորդ՝ սիրէ պիղծ հոգին զլեզուսս դատարկաբանս եւ զայպանօղս. որ մասխարայ եւ ծաղր առնեն զմարդիկ։ Այլ Հոգին Սուրբ՝ սիրէ զլեզուս, որ զօգտակարս խօսին։ Հինգերորդ՝ սիրէ պիղծ հոգին զլեզուս սրեալս որք խոցտեն եւ վիրաւորեն զսիրտս մարդկան։ Այլ Սուրբ Հոգին՝ սիրէ զքաղցր եւ զհանդարտ լեզուն՝ որ մխիթարէ զսիրտս մարդկան։ Վեցերորդ՝ սիրէ պիղծ հոգին զքսու եւ զերկխօս եւ զբամբասօղ լեզուն. եւ որ վէճ ընկենու ի մէջ մարդկան։ Այլ Հոգին Սուրբ՝ սիրէ զլեզուս խաղաղարարս եւ զհաշտեցուցիչս, եւ որ զբարին խօսի։ Վասն այն Հոգին Սուրբ հրեղէն լեզւօք երեւեցաւ։ Այս երրորդ գլուխն։ Չորրորդ ասելի է՝ զի հուրն Է յատկութիւն ունի, որ պատասխանի տայ եօթն շնորհաց Հոգւոյն Սրբոյ։ Առաջին յատկութիւն՝ զի հուրն ջերմացուցանէ եւ եփէ զկերակուրն եւ ի համ բերէ։ Այսպէս իմաստութիւն Աստուծոյ որ է առաջին շնորհք Հոգւոյն Սրբոյ՝ ջերմացուցանէ զհոգին ի սէրն Աստուծոյ. եւ զամենայն բարի գործս մեր եփէ, զի համեղասցի։ Զի յամենայն գործ որ իմաստութիւն Աստուծոյ ոչ է խառնեալ, անախորժ է Աստուծոյ եւ հրեշտակաց։ Երկրորդ՝ յատկութիւն է հրոյն՝ զի լոյս տայ. այսպէս երկրորդ շնորհ հոգւոյն որ է հանճարն՝ լուսաւորէ զհոգին մարդկան, զի զբարին ի չարէն ընտրեսցէ։ Եւ որ չունի զայս պարգեւս հոգւոյն, նման է մութն տան՝ ուր ոչ ինչ կարէ տեսանիլ։ Նոյնպէս որ չունի զշնորհս Հոգւոյն ի հոգի եւ ի մարմին իւր, ոչ կարէ տեսանել զմեղս. ոչ զմեծ եւ ոչ զփոքր։ Եւ թէ լինի մարդն ի մարմնաւորս հանճարեղ եւ ճարտար, այլ ի հոգեւորն թանձրամիտ լինի, այնպիսին նման է այն ճճւոյն՝ որ լուսիկ ունի ի տուտն. կամ փտած փայտն՝ որ լոյս տայ ի գիշերի. եւ յորժամ ծագի արեգակն, ոչ երեւի։ Նոյնպէս կենցաղս այս գիշեր է. եւ որք հանճարեղ են աստ՝ ի կատարածի աւուրն յորժամ ծագի արեգակն արդարութեան Քրիստոսի՝ ոչ եւս երեւին. «զի իմաստութիւն աշխարհիս՝ յիմարութիւն է առ Աստուած»։ Երրորդ յատկութիւն հրոյն՝ որ զծանր իրսն թեթեւացուցանէ եւ բարձրացուցանէ. որպէս ի Սիկիլիայ կղզին հուրն բոխի իբրեւ զաղբիւր. եւ զծանր քարն այրէ եւ թեթեւացուցանէ իբրեւ զյարդ. եւ զլաքարթն՝ որով զմագաղաթն սրբեն՝ յայն քարէն է ասեն։ Այսպէս երրորդ շնորհ Հոգւոյն՝ է ի հոգեւոր խրատուն. յորժամ հուր հոգւոյն այրէ զսիրտ մարդոյն, յերեք ազգ ծանրութենէ թեթեւացուցանէ զնա. այսինքն, ի ծանրութենէ ագահութեան թեթեւացուցանէ զնա խրատով աղքատութեան։ Եւ ի ծանութենէ գէջ ցանկութեան թեթեւացուցանէ խրատով ողջախոհութեան։ Եւ ի ծանրութենէ կամապաշութեան՝ թեթեւացուցանէ խրատով հրամանակատարութեան։ Եւ որ ուխտեալ է զուխտ աղքատութեան եւ ողջախոհութեան եւ հնազանդութեան, յորժ թեթեւ է քան զամենայսն. եւ բարձրանայ յարքայութիւնն երկնից։ Չորրորդ՝ յատկութիւն է հրոյն՝ որ զթոյլն եւ զկակուղն պնդէ եւ կարծրացուցէ. որպէս անթուրծ աղիւսն՝ դիւրաւ ապակնի. այլ թրծեալն ոչ ապականի յանձրեւ է։ Այսպէս չորրորդ շնորհ Հոգւոյն Սրբոյ՝ որ կոչի հոգի զօրութեան, կարծրացուցանէ եւ պնդէ զսիրտ մարդոյն։ Զի է մեղաւոր մարդն իբրեւ զհում աղիւս, որ չէ թրծեալ հրով Հոգւոյն Սրբոյ. ի յանձրեւաց՝ այսինք, ի գէջ ցանկութեանց շուտով ապականի. այլ յորժամ կարծրացեալ է զօրութեամբ հոգւոյն ի զանազան փորձութեանց սատանայի, ոչ յաղթի. այլ կարէ բառնալ յինքեան զլուծ ապաշխարութեան։ Հինգերորդ յատկութիւն հրոյն՝ զի զան նմանսն բաժանէ ի միմեանց. եւ զհամանմանսն միաւորէ. որպէս զարծաթ եւ զժանկն բաժանէ. եւ հալեալ զոսկին եւ զարծաթն միաւորէ։ Այսպէս հինգերորդ շնորհ հոգւոյն որ կոչի հոգի գիտութեան որպէս զհուր բաժանէ ի միմեանց զբարին եւ զչարն. զարդարն եւ զանիրաւն։ Եւ զհոգին մարդոյն որ ոչ է նման երկրաւորացս յայսցանէ՝ բաժանէ եւ միաւորէ ընդ համանմանս իւր. այսինքն, ընդ հրեշտակս եւ ընդ Աստուած որ պատկեր է նորա։ Վեցերորդ՝ յատկութիւն է հրոյն՝ որ զսառած իրսն հալէ. որպէս զսառն, կամ զմոմ։ Այսպէս վեցերորդ շնորհ Հոգւոյն Սրբոյ՝ որ կոչի Հոգին աստուածպաշտութեան եւ գթութեան՝ զանողորմն եւ զխստասիրտն որ ոչ գթայ ի յաղքատն եւ ի տնանկն, հուր Հոգւոյն Սրբոյն հալէ եւ կակղացուցանէ եւ ի գութ շարժէ։ Եւ գիտելի է՝ զի որչափ ստուերն շատանայ արեգական՝ ջերմութիւն նուազի. եւ որչափ ստուերն նուազի, ջերմութիւն շատանայ։ Այսպէս որչափ ագահութիւն աշխարհիս եւ մեծութեան սէրն որ է ստուեր՝ շատանայ ի սիրտ մարդոյն, ջերմութիւն Հոգւոյն Սրբոյ նուազի ի նմանէ. եւ ոչ կարէ հասուցանել զհոգեւոր պտուղս։ Եւ յորժամ ստուեր ագահութեանն նուազի ի սրտէ մարդոյն, ջերմութիւն Հոգւոյն Սրբոյ բազմանայ եւ հասուցանէ զհոգեւոր պտուղս. այսինքն, զսէր՝ զգութ՝ զողորմութիւն, եւ զայլն։ Եօթներորդ՝ յատկութիւն հրոյն՝ զի զաղտոտած իրսն մաքրէ եւ յստակէ. որպէս զարծաթի անօթն որ ժանկ է առեալ, արկանեն ի հուրն եւ յոյժ մաքրի։ Այսպէս եօթներորդ շնորհս Հոգւոյն Սրբոյ՝ որ կոչի հոգի երկիւղի, զհոգին որ է իբրեւ զարծաթ, հուր Հոգւոյն Սրբոյ մաքրէ ի նմանէ զժանկ մեղացն. նաեւ մաքուր պահէ հանապազ երկիւղն Աստուծոյ զհոգին. որպէս ասէ առակն. «երկիւղիւ Տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ»։ Եւ յայլ ուր ասէ. «որ ոչ երկնչի ի Տեառնէ, ոչ սրբեսցի՝ ի մեղաց»։ Եւ չէ զարմանք թէ երկիւղն Աստուծոյ մաքրէ զմարդն ի մեղաց. զի պարտ է մեզ երկնչիլ ի տանջանաց դժոխոցն. եւ խորշիլ ի չարէ. կամ պարտ է երկնչիլ՝ զի մի բարկացուցանիցեմք զԱստուած, եւ յորդիական սիրոյն անկանիցիմք, եւ լանիցեմք ի ժառանգութենէ արքայութեան։ Զի թէ մարմնաւոր որդին վասն սիրոյ Հօրն խորշի ի չարէ զի մի դառնացուցանիցէ զհայրն. քանի՞ առաւել մեզ պարտ է երկնչիլ եւ խորշիլ ի չարէ վասն սիրոյ երկնաւոր Հօրն՝ եթէ որչափ սիրէ զհաւատացեալս իւր. եւ գեղեցիկ ժառանգութիւն պատրաստէ սիրելեաց իւրոց։ Որոց արժանի արասցէ զամենայն հաւատացեալս իւր շնորհաց հոգւոյն սրբոյ՝ եւ արքայութեան երկնից ի Քրիստոսի Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտենից յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԾԸ. Դարձեալ յայլմէ վասն Գալստեան Սուրբ Հոգւոյն. ի բանն որ ասէ։ «Երեւեցան նոցա բաժանեալ լեզուք իբրեւ ի հրոյ եւ նստաւ իւրաքանչիւր ի վերայ գլխոց նոցա»։ Գործ. 7. 3։

Վարդապետք ասեն թէ՝ երկու հուր կայ յաշխարհիս։ Մին վերին հուրն որ է ի բոլորակութիւն իւր ի ներքոյ գնդի լուսնին. եւ այն կայ ի յատուկ նիւթն իւր։ Երկրորդ հուր է՝ ներքինս. որ կապեալ է յօտար նիւթ. ի փայտ եւ յայլ ինչ։ Արդ՝ հոգեպէս այս երկու հուրս՝ զերկու ազգ սէրն ցուցանեն։ Վերին հուրն՝ զաստուածային սէրն ցուցանէ, եւ զընկերին որ վասն Աստուծոյ։ Զի յորժամ սիրեմք զԱստուած, է ի յատուկ նիւթն իւր. զի ենթակայ սիրոյն՝ Աստուած է. եւ զնա պարտէ սիրել. զի ամենայն բարիք ի նմանէ է։ Այլ ներքին հուրս ցուցանէ զսէր աշխարհիս. զի որպէս հուրս է ի յօտար նիւթ. այսպէս սէր աշխարհիս՝ է յօտար նիւթ. զի ոչ արժէ աշխարհս զսիրիլն։ Այլ իմէջ այս երկու հրոյս՝ հինգ ազգ զանազանութիւն է։ Առաջին՝ զի այն վերին հուրն՝ բնաւ ոչ շիջանի եւ ոչ պակասի. այլ ներքին հուրս՝ բազում անգամ շիջանի եւ պակասի։ Այլ երկնայինքն եւ սուրբքն որք զԱստուած սիրեն եւ վասն Աստուծոյ զընկերս, նոցա սէրն բնաւ ոչ շիջանի եւ ոչ պակասի։ Այլ աշխարհականք որք զաշխարհս սիրեն եւ զընկերս վասն երկրաւոր իրաց, սէր նոցա շուտով շիջանի եւ դառնայ յատելութիւն։ Երկրորդ զանազանութիւն. զի այն հուրն ոչ ածէ խափան տեսանելեաց. այլ օգնէ. զի միջնորդութեամբ նորա տեսանեմք զաստեղս որ ի վեր է քան զայն հուրն. այլ ներքին հուրս՝ թանձր է. արգիլէ զտեսանելիս. եւ զինչ կայ զկնի նորա, ծածկէ. որպէս ասէ Դաւիթ. «անկաւ հուր եւ ոչ տեսին զարեւ»։ Այսպէս աստուածային սէրն՝ ոչ առնէ խափան տեսանել զԱստուած, այլ օգնէ. զի երկնայինքն եւ սրբովքն՝ որչափ սիրեն զԱստուած, պայծառապէս տեսանեն զնա։ Այլ սէր աշխարհիս՝ խափանէ տեսանել զԱստուած. զի որ սիրէ զայլ ոք վասն մարմնոյ հեշտութեանց, եւ բղջախոհութեանց , կամ ագահութեան, այս սէրս՝ կուրացուցանէ զաչս նորա. եւ չտայ թոյլ տեսանել զերեսն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ զի այն վերին հուրն՝ ոչ առաւելու եւ ոչ նուազի. այլ մնայ ի նոյնութեան. այլ ներքին հուրս՝ ամենեւին ոչ յագի. այլ որչափ առաւել այրելիք գտանէ, առաւել բորբոքի, եւ յորժամ ոչ գտանէ, նուազի. որպէս ասէ առակն. «հուր ոչ երբէք ասէ շատ»։ Այսպէս սուրբքն որք հասեալ են յերկնային նաւահանգիստն՝ սէր նոցա ոչ փոփոխի. այլ մնայ ի նոյնութեան . զի Աստուած լցեալ է զսիրտս նոցա. եւ ոչ կարօտին այլ ինչ իրի։ Այլ սէր աշխարհիս՝ հանապազ փոփոխի. եւ ոչ յագի սիրտ մարդոյ յերկրաւոր իրաց։ Չորրորդ՝ զի այն վերին հուրն ոչ ապականէ զենթակայս իւր. այլ առաւել զարդարէ . այլ ներքին հուրս՝ այրէ եւ ապականէ զենթակայս իւր։ Այսպէս սէր Հոգւոյն Սրբոյ՝ ոչ ապականէ զենթակայն իւր որ է հոգի մարդոյն. այլ զարդարէ եւ նորոգէ։ Այլ սէր աշխարհիս՝ այրէ եւ ապականէ զհոգի, եւ կորուսանէ ի դժոխս։ Հինգերորդ զանզանութիւն . զի այն վերին հուրն՝ ծուխ ոչ ունի. եւ յոյժ թեթեւ է. զի չունի ծանրութիւն որ ի վայր հակէ զնա։ Այլ ներքին հուրս՝ ծխով խառնեալ է եւ գարշելի հոտով. յորժամ այրի ծծումբն, եւ վասն ծանր նիւթոյ , ծանրանայ ի վայր հակէ. որպէս հրացեալ երկաթ՝ եւ կայծակունք՝ եւ փայտ, որք ի վայր կոյս անկանին։ Այսպէս սէրն Աստուծոյ՝ ոչ ունի բնաւ ծուխ որ խաւարեցուցանէ զաչս մտաց. այլ լուսաւոր է եւ թեթեւ. զի չունի ինչ ծանրութիւն որ ի վայր հակէ, կամ սիրէ զերկրաւորս։ Այլ սէր աշխարհիս՝ ունի ծուխ եւ գարշահոտ. եւ խառնեալ է ընդ ծանրութիւն աշխարհիս եւ ի վայր հակէ զհոգին։ Զի սէր աշխարհիս՝ երեք ազգ է։ Կամ է սէր մեծութեան եւ փառաց . եւ այն խառնեալ է ծխով. այսինքն, ամբարտաւանութեամբ, զի որպէս ծուխն որ առաւել վերանայ, աւելի ոչընչանայ. այսպէս մեծութիւն աշխարհիս եւ փառքն՝ որչափ առաւելուն, շուտով խափանին։ Կամ է սէր բղջախոհութեան. եւ այն ունի, յոյժ գարշահոտ առաջի Աստուծոյ եւ հրեշտակաց որպէս զծծումս։ Կամ է սէր աշխարհիս ագահութեան. եւ այն յոյժ ի վայր հակէ զհոգի մարդոյն։ Վասն այն Հոգին Սուրբ այսօր հրով երեւեցաւ. զի լուսաւորեսցէ զհոգիս մեր եւ մխիթարեսցէ. եւ երկնային առնիցէ։ Որպէս ասէ. «երեւեցան նոցա բաժանեալ լեզուք իբրեւ ի հրոյ»։ Եւ արդ՝ վասն առաջի եդեալ բանիս՝ չորս ինչ ասելի է։ Նախ՝ վասն հնացեալ դահեկանի։ Երկրորդ՝ թէ սէրն Աստուծոյ նման է հրոյ։ Երրորդ՝ վասն պարգեւաց։ Չորրորդ՝ թէ զի՞նչ կատարէ Հոգին Սուրբ ի հոգիս մեր։ Վասն առաջնոյն գիտելի է՝ զի յորժամ տեսանէ թագաւորն զգահեկանն որ հնացեալ լինի, եւ շատացեալ ղալպ ստակ ի յաշխարհն իւր, յանժամ զամենայն արկանէ ի բով եւ հալէ եւ պարզէ. եւ դարձեալ նոր դրամ կտրէ եւ զղալպ ստակն ի վեր առնու։ Այսպէս եւ հոգեպէս թագաւորն թագաւորաց Աստուած՝ զհին օրէնսն դրամ եւ դահեկան կազմեաց եւ ետ ի ձեռն Մովսէսի. եւ զայն դրամն ստոյգ գրեաց. զի օրէնքն յԱստուծոյ տուան։ Այլ ունէր պակասութիւն. զի ոչ ոք այն օրինօքն կարէր գնել զարքայութիւնն երկնից։ Այլեւ սուտ վարդապետք՝ բազում ինչ ղալպ խառնէին անդ. զի բազում ինչ թիւն մեկնութիւն դնէին յօրէնսն։ Որպէս այն որ հրամայեաց Աստուած ի շաբաթ օրն մարմնաւոր գործ ոչ առնել. այլ սուտ վարդապետքն ասէին թէ՝ շաբաթ օրն եւ ի հոգեւոր գործոյն պարտէ ի բաց կալ։ Վասն այն բամբասէին զփրկիչն. զի առնէր բժշկութիւն ի շաբաթս. եւ առողջութիւն շնորհէր հիւանդաց։ Դարձեալ՝ ի վերայ պատուիրանացն որ ասաց. «սիրեցէք զսիրելիս ձեզ՝» սուտ վարդապետքն յաւելին թէ, ատեցէք զատելիս ձեր։ Եւ այս որպէս ղալպ դրամ էր. զի ոչ էր յԱստուծոյ. այլ ի փարիսեցւոցն. եւ այլ բազում ինչ խառնէին փարիսեցիքն յօրէնսն։ Այլ Քրիստոս եբարձ զայն ասելով. «թէ ոչ առաւելուցու արդարութիւնն ձեր քան զդպրացն եւ զփարիսեցւոցն, ոչ մտանիցէք յարքայութիւնն երկնից»։ Եւ յորժամ ետես Քրիստոս թէ այն օրէնն Մովսիսի հնացեալ է, վասն այն զՀոգին սուրբ առաքեաց ի նմանութիւն հրոյ. եւ զհին դրամն հալեաց զօրէնսն Մովսիսի։ Եւ այս նոր օրէնս կատարեալ է. զի ոչ ունի բնաւ թերութիւն. եւ պատուական է՝ զի դիւրաւ կարէ գնել զարքայութիւն նորա։ Եւ այս նոր օրէնս՝ հասարակ է ի վերայ ամենայն աշխարհի. այսպէս թէ ոք ունի որպէս զհին դրամ եւ ղալպ. այսինքն զչար կենցաղավարութիւնս, պարտ է զի հալեսցէ զնա Հոգւովն Սրբով. եւ նոր նորոգեսցէ՝ որ զՍուրբ կենցաղավարութիւնս ստասցի։ Եւ թէ աստ ոչ հալէ Հոգւովն Սրբով, յայնժամ ի կատարածին թագաւորն թագաւորաց Աստուած՝ ընկեսցէ զնա ի հուր գեհենոյն. եւ ոչ երբէք նորոգի. «զի հուր նոցա ոչ շրջանի. եւ որդն ոչ վախճանի»։ Այս առաջինն։

Երկրորդն ասելի է թէ՝ աստուածային սէրն նման է հրոյ վասն չորս պատճառի։ Առաջին՝ զի հուրն երբէք ոչ դադարի. զի հանապազ գործունեայ է. այլ միշտ այրէ. որպէս ասէ առակն. «ծրարիցէ՞ ոք հուր ի գոգն եւ զհանդերձն ոչ այրիցէ՞. կամ գնայցէ՞ ի վերայ կայծականց հրոյ՝ եւ զոտսն ոչ խարշատեսցէ՞»։ Նոյնպէս եւ սէրն աստուածային՝ ոչ երբէք մնայ դատարկ. այլ միշտ ի գործ է. եւ թէ ի գործ ոչ է աստուածային։ Զի յորժամ Աստուածային սէրն անկեալ է ի սիրտ մարդոյն, բազում բարի գործս տայ առնել. զի բանայ զաչսն ի բարին հայիլ. եւ զանկանջն զբարին լսել. եւ զհոտոտելիսն՝ զի առցէ զանուշահոտութիւն երկնային։ Զբերանն բանայ՝ որ զիւր մեղսն խոստովանի եւ աղօթէ եւ զԱստուած փառաւորէ։ Զձեռն՝ որ զողորմութիւն բաշխէ։ Զոտն՝ զի յեկեղեցին երթիցէ։ Եւ զսիրտն որ զբարին խորհի։ Եւ որպէս հրացեալ կայծն յորժամ լինի ի մէջ գործելեացն, զամենայնս հրացուցանէ։ Այսպէս Սուրբ մարդն որ աստուածային սիրովն հրացեալ է. յորժամ լինի ի մէջ մեղաւորաց որք շիջեալ գործելի են, հրացուցանէ եւ զարթուցանէ յաստուածային սէրն։ Երկրորդ պատճառ. նման է հուրն աստուածային սիրոյն. զի հուրն հանապազ ի վեր շարժի։ Այսպէս սուրբքն որք լցեալ են աստուածային սիրովն՝ միշտ ի վեր շարժի սիրտ նոցա յերկինս. զի հանապազ ցանկան ելանել ի մարմնոյս եւ երթալ առաջի Աստուծոյ. որպէս ասէ Պօղոս փիլիպեցւոց. «ցանկամ ելանել ի մարմնոյս. եւ ընդ Քրիստոսի լինիլ լաւ համարիմ»։ Երրորդ պատճառ. զի հուրն սակաւ ունի նիւթ քան զայլ տարերս. այլ աւելի ունի զտեսակն։ Զի Արիստոտէլ ասէ թէ՝ այնչափ նիւթ կայ ի մին կից հողն՝ որպէս ի հազար կից հուրն։ Այսպէս որ լցեալ է աստուածային սիրովն՝ սակաւ ունի նիւթ. այսինքն, յերկրաւոր իրաց։ Այլ ի հոգեւորն՝ առաւել ունի որ է իբրեւ զտեսակ. եւ ի մին ագահ եւ աշխարհասէր մարդն՝ որ իբրեւ զմին ափ հող, հազար այնչափ նիւթ կայ, որ է մարմնական հեշտութիւն, զինչ ի հազար հոգեւոր մարդն որ է իբրեւ զհուր։ Չորրորդ պատճառ. զի կրակն քրտնեցուցանէ եւ ծարաւեցուցանէ զմարդն. եւ հանէ զհանդերձն եւ նստի մերկ։ Այսպէս եւ Քրիստոս որ լցեալ էր հրով հոգւոյն՝ իջանէին ի նմանէ քրտունք արեան ոլոռն ոլոռն. եւ մերկացեալ ի խաչին բեւեռեցաւ. եւ ծարաւի եմ ես ասէ փրկութեան մարդկան։ Այսպէս առաքեալքն եւ այլ սուրբքն՝ լցեալ էին աստուածային սիրովն, եւ մերկացեալ զհանդերձն. այսինքն, թողին զմարմնական ինչս. եւ ծարաւի էին յոյժ փրկութեան մարդկան։ Վասն այն մարդիկ որք սառուցեալ են յաստուածային սիրոյն՝ ոչ քրտնին. զի ոչ արտասուեն վասն արքայութեան սիրոյն։ Եւ ոչ զհանդերձն մերկանան. այլ աւելի զգենուն. զի ոչ ունին ողորմութիւն աղքատաց. այլ աւելի ժողովեն։ Եւ ոչ երբէք ծարաւին վասն փրկութեան մարդկան. եւ ոչ ինչ հոգան թէ կորնչի՞ն մարդիկ թէ փրկին։ Եւ այնպիսիքն՝ չունին յաստուածային սիրոյն եւ ի հրոյ Հոգւոյն Սրբոյ։

Երրորդն ասելի է թէ՝ իմաստուն մարդն որ պարգեւս տայ՝ նախ սիրէ զմարդն, եւ ապա պարգեւ է ինչ նմա։ Զի ամենայն պարգեւք ի սիրոյն գայ յառաջ. որպէս ասէ Տէրն. «Հայր սիրէ զՈրդի. եւ զամենայն ինչ ետ ի ձեռս նորա»։ Այսպէս Քրիստոս Որդին Աստուծոյ՝ որ է իմաստութիւն Հօր՝ նախ սիրեաց զաշակերտսն. եւ ապա պարգեւ ետ նոցա զՀոգին Սուրբ. զի ամենայն պարգեւք՝ ի հոգւոյն Սրբոյ է. որպէս ասէ Պօղոս ի կորնթացւոց։ «Ումեմն տուեալ է ի հոգւոյն բան իմաստութեան. եւ այլում բան գիտութեան, եւ այլն. եւ զայս ամենայն յաջողէ մի եւ նոյն Հոգի. եւ բաժանէ որպէս եւ կամի»։ Վասն այն Քրիստոս այսօր առաքեաց զՀոգին Սուրբ պարգեւ մարդկան. որ է նշան սիրոյ. որպէս սովորութիւն է նոր փեսային՝ որ առաքէ հարսին ընծայ մատանի, կամ վարդ, կամ այլ ինչ նշան սիրոյ։ Այսպէս փեսայն երկնաւոր՝ որ ել յերկինս, եւ նստաւ ընդաջմէ Հօր, առաքեաց հարսնացեալ սուրբ եկեղեցւոյ իւրում նշան սիրոյ զՀոգին սուրբ Աստուած. որ անարատ է եւ ճշմարիտ սէր. զի այլ ինչ սէր աշխարհիս՝ յոյժ ղալպ է եւ արատաւոր։ Զի սէր աշխարհիս՝ հինգ կերպիւ ղալպ է։ Նախզի՝ սէր աշխարհիս կաղ է. զի որ սիրեցեալ լինի, ինքն ոչ սիրղէ. այլ սէրն Աստուծոյ՝ ճշմարիտ է. զի երկու ոտն ունի եւ ոչ կաղալ. «զի որ սիրէ զԱստուած՝ զնա սիրէ»։ Երկրորդ կերպիւ ղալպ է՝ զի սիրէ զոք ի փարթամութեան ժամանակսս՝ եւ ոչ սիրէ զւք ի փարթամութեան ժամանակս՝ եւ ոչ սիրէ յաղաքատութեան. այլ Աստուծոյ սէրն՝ ճշմարիտ է. զի առաւել սիրէ ի ժամանակս աղքատութեան, քան ի փարթամութեան։ Երրորդ կերպիւ՝ ղալպ է սէր աշխարհիս. զի սիրէ ի կենդանութեան, եւ ոչ սիրէ յետ մահուան. այլ կողոպտէ եւ մերկացուցանէ զմեռեալն. զի սիրէ զմարմինն՝ այլ ոչ սիրէ զհոգին։ Այլ Աստուած սիրէ առաւել յետ մահունն, քան ի կենդանութեան. եւ զՀոգին Սրբոցն՝ ընդունի յերկնային փառսն։ Չորրորդ՝ կերպիւ՝ ղալպ է սէր աշխարհիս. զի զհայրն սիրէ, այլ զՈորդին ոչ սիրէ։ Այլ Աստուած վասն սիրոյ հարցն՝ սիրէ եւ զորդիսն. ոչ մինչեւ յերիս եւ ի չորս ազգս, այլ մինչեւ ի հազար ազգս։ Հինգերորդ՝ թիւր է սէր աշխարհիս. զի սիրէ՝ ոչ վասն այլոց օգտի, այլ վասն իւր օգտի. այլ Աստուած սիրէ՝ ոչ վասն ինչ օգտի, այլ վասն մեր օգտի։ Վասն այն Հոգին Սուրբ այսօր առաքեցաւ ի նմանութիւն հրոյ՝ զի բարձցէ ի սրտից մերոց զթիւր եւ զսուտ սէր աշխարհիս. եւ զճշմարիտ սէրն տնկեսցէ ի մեզ։

Չորրորդ ասելի է թէ՝ Հոգին Սուրբ զի՞նչ գործէ ի կատարեալ ընդունօղս իւր։ Ասեմք թէ որպէս բանական հոգին հինգ իրս գործէ ի մարմինն. այսպէս Սուրբ Հոգին իրս գործէ ի մարդն։ Առաջին զի բանակն հոգին՝ կենդանացուցանէ զմարմինն. այսպէս Հոգին Սուրբ՝ կենդանացուցանէ զընդունօղս իւր։ Այլ զգալի կենդանութիւնն՝ երեք իրօք ճանաչի։ Նախ՝ առ եւ տուր շնչոյ ունիլ. այսպէս որ կենդանի է Հոգւովն Սրբով՝ յայտնեալ ճանաչի որ ունի զքաղցրաբարբառ աղօթսն։ Եւ որ ոչ բանայ զբերանն եւ ծծէ զօդն, ոչ է կենդանի։ Այսպէս որ ոչ բանայ զսիրտն իւր յաղօթս եւ առնու զզովացուցիչ Հոգին Սուրբ, ոչ մնայ կենդանի. վասն այն ասէ Դաւիթ. «բայց զբերան իմ առի զհոգի»։ Երկրորդ՝ ճանաչի թէ կենդանի է մարդն, յորժամ մաճասն հարկանէ. այսպէս նշան է թէ մարդն կենդանի է հոգւովն, յորժամ սիրտ ցանկայ բարի գործել եւ առ Աստուած հասանիլ։ Երբ սիրտն ոչ ցանայ բարիս գործել եւ առ Աստուած երթալ, յայնժամ մեռեալ է այնպիսւոյ հոգին։ Երրորդ նշան է կենաց՝ յորժամ խոցի կամ հարկանի, նա զգայ զտանջանս իւր. այլեւ նշան է թէ անդամն կենդանի է, յորժամ զգայ զցաւս միւս անդամոյն։ Այսպէս նշան է թէ կենդանի է հոգւովն, յորժամ զգայ զխոցումն մեղացն, եւ տրտմի վասն իւր մեղացն. եւ զգայ զչարչարանսն Քրիստոսի։ այլեւ հոգայ վասն ընկերացն. եւ ցաւակից լինի նոցա որք են անդամք իւր. որպէս Պօղոս կորնթաւոց ասէ։ «Ո՞ հիւանդանայ, եւ ես ոչ հիւանդանամ։ Ո՞գայթակղի, եւ ես ոչ տապիմ»։ Այլեւ որ ոչ տրտմի վասն իւր մեղացն, եւ ոչ յիշե զչարչարանսն Քրիստոսի, եւ ոչ ցաւի վասն ընկերին, այնպիսին մեռեալ է հոգւով։ Երկրորդ ինչ՝ առնէ հոգին մարմնոյն, զի գեղեցկութիւն տայ. զի որչափ կենդանի է մարդն, գոյն երեսացն կենդանի է եւ գեղեցիկ. եւ երբ մեռանի, տգեղանայ գոյնն որպէս զհողոյ. եւ յոյժ զարհուրելի է։ Այսպէս Հոգին Սուրբ՝ յոյժ գեղեցկացուցանէ զընդունօղս իւր. եւ այն է գեղեցկագոյնն, որ վարքն իւր գեղեցիկ եւ լուսաւոր լինի։ Այլ որ ոչ ունի զՀոգին Աստուծոյ՝ յոյժ գարշելի է առաջի Աստուծոյ իբրեւ զմեռեալագոյն. որպէս ասէ սաղմոսն. «դարձուցանես զերեսս քո ի նոցանէ եւ խռովին. հանես զոգի ի նոցանէ . պակասին եւ ի հող դառնան։ Առաքես զոգի քո եւ ստանաս զնոսա. եւ նորոգես զերեսս երկրի»։ Զի յորժամ Հոգին Սուրբ վասն մեղաց ելանէ ի մարդոյն, դառնայ իբրեւ զհող. այլ յորժամ դարձեալ առաքէ զՀոգին Սուրբ եւ զարդարէ զմարդն , նորոգի որպէս զնոր ստեղուած եւ նորոգի երես երկրի։ Դարձեալ այլ ազգ մեկնի սաղմոսս այս։ Զի որչափ լցեալ է մարդն իւր հոգւովն՝ որ զիւր կամսն կամի կատարել, դատարկ է յԱստուծոյ Հոգւոյն. այլ յորժամ իւր հոգւոյն դատակի, որ զիւր կամսն թողու, յայնժամ լցեալ լինի Սուրբ Հոգւովն։ Զի երբ զիւր կամսն բոլոր թողու՝ եւ զինքն խոնարհութեամբ ի հող դարձուցանէ, ի նոյն ժամն Հոգին Սուրբ ի ջանէ ի վերայ նորա եւ նորոգի նոր։ Երրորդ ինչ՝ առնէ հոգին մարմնոյն , զի զբնական ջերմութիւնն սփռէ յամենայն անդամսն. եւ առանց բնական ջերմութեան հոգւոյն՝ ոչ ինչ կարէ առնել։ Այսպէս Հոգին Սուրբ սփռէ յանդամս եկեղեցւոյ զջերմութիւնն որ է սէրն. եւ նովաւ զամենայն հոգեւոր գործս կատարեն. որպէս ասէ Պօղոս թէ՝ «սէրն այ սփռեալ է ի սիրտս մեր ի ձեռն Հոգւոյն Սրբոյ որ տուաւ մեզ»։ Այլ որ չունի զջերմութիւն Հոգւոյն Սրբոյ, այսպիսին սառուցեալ է իբրեւ զմեռեալ։ Չորրորդ ինչ՝ զոր առնէ հոգին. զի հոգին հասուցանէ ի մարմինն զօրութիւն. զի մարմինն առանց հոգւոյն՝ ոչ ունի զօրութիւն ինչ կալ ի վերայ ոտիցն, կամ բառնալ ծանրութիւն ինչ։ Այսպէս Հոգին Սուրբ՝ զօրացուցանէ զմարդն՝ որ կարէ կալ ընդդէմ սատանայի փորձութեանցն. եւ բառնալ զբեռն ապաշխարութեան. որպէս ասէ Պօղոս ի Հռօմայեցւոց. «հոգին ի թիկունս հասանի տկարութեան մերում»։ Այլ որ չունի զՀոգին Սուրբ, յոյժ տկար է եւ անզօր. եւ շուտով անկանի ի մեղս. եւ ոչ կարէ համբերել նեղութեանց որ վասն հաւատոց։ Հինգերորդ՝ զի հոգին զմարմինն թեթեւացուցանէ. զի կենդանի մարմինն՝ թեթեւ է քան զմեռեալն։ Այլեւ հոգին զմարմինն պատուական առնէ. զի մեռեալ մարմինն յոյժ անընկէց է, եւ շուտով թաքուցանեն ընդ հողով։ Այսպէս Հոգին Սուրբ՝ թեթեւացուցանէ զմարդն՝ զի կարասցէ ձկտիլ յերկինս. եւ յոյժ պատուական առնէ՝ զի կարասցէ կալ առաջի Աստուծոյ եւ հրեշտակաց։ Այլ որ չունի զՀոգին Սուրբ՝ յոյժ ծանրանայ եւ ի դժոխս իջանէ. եւ խոան է եւ արհամարհելի։ Վասն որոյ՝ աղաչեսցուք զՀոգին Սուրբ Աստուած զի իջցէ ի հոգիս մեր. եւ լցուսցէ զմեզ եւ զհոգիս ամենայն բարութեամբ հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԾԹ. Դարձեալ յայլմէ վասն Սրբոյ Հոգւոյն ի նոյն բանն. «Երեւեցան նոցա բաժանեալ լեզուք իբրեւ ի հրոյ. եւ լցան ամենայն Հոգւով Սրբով»։

Վասն առաջիկայ բանիս՝ չորս ինչ ասելի է։ Նախ թէ՝ որպէս մարդն լցեալ է հոգւով։ Երկրորդ՝ թէ որպէս լնանի Հոգւով Սրբով։ Երրորդ՝ թէ ո՞րպէս լցան առաքեալքն։ Չորրորդ՝ թէ որպէս կեանք է Հոգին Սուրբ։ Վասն առաջնոյն ասելի է թէ՝ ճանաչի թէ մարդն լցեալ է Հոգւով Սուրբ։ Ասեն վարդապետք թէ՝ հինգ նշան կայ՝ որ այնու ճանաչեն զմարդն, թէ լցեալ է Հոգւով Սրբով։ Որպէս ի մարմնաւորս հինգ իրօք ճանաչի, թէ անօթ ինչ՝ լի՞ է թէ դատարկ։ Առաջին նշան՝ թէ ամանն Իսրայելի է , յորժամ զինչ ի ներս լնուս՝ չտանի. նոյնպէս այս նշանաւս ճանաչի թէ ոք լցեալ է հոգւով, յորժամ մարմնաւոր ինչ ցանկութիւն ոչ հանգչի ի սիրտս նորա, եւ զայլ ամենայն ինչ բաց յԱստուծոյ խոտան համարի։ Այլ թէ մարդն բազում ագահութիւն ունի ի սիրտն, նշան է թէ ունայն է ի Հոգւոյն Սրբոյ։ Երկրորդ նշան. յորժամ հարկանես՝ թէ լի է, ոչ տայ ձայն. եւ թէ դատարկ է, ձայն տայ։ Այսպէս թէ ոք հարկանի եւ չարչարի վասն Քրիստոսի, եւ ոչ տրտնջէ այլ համբերէ, նշան է թէ լցեալ է Հոգւով Սրբով։ Այլ յորժամ տրտնջայ եւ դժգոհ լինի, նշան է թէ՝ ունայն է ի Հոգւոյն սրբոյ։ Երրորդ նշան. թէ լի է՝ յորժամ շրջեն, հեղանի . այսպէս յորժամ հեղուոք յինքեանէ զշնորհս Հոգւոյն Սրբոյ՝ զի ի բերանոյն ելցէ բան օգտակար, եւ ի սրտէն բարի խորհուրդ, եւ յաչացն, բարի հայեցուած, այս ամենայն նշան է թէ, լ է Հոգւով Սրբով։ Այլ յորժամ աղտեղի բան ելանէ ի բերանոյն եւ զչարն խորհի, այն նշան է թէ՝ ի Սուրբ Հոգւոյն դատարկ է. եւ լցեալ է պիղծ հոգւով։ Չորրորդ նշան. զի յորժամ լի է ամանն. ոչ շարժի. այլ հաստատ մնայ. եւ յորժամ դատարկ է՝ շուտով անկանի։ Այսպէս որ հաստատ է ի սէրն Աստուծոյ. եւ ոչ շարժի վասն նեղութեանց եւ չարչարանաց, յայտ է թէ լի է Հոգւով Սրբով. որպէս ասէ Պօղոս։ «Ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւն , թէ անձկութիւն, թէ վիշտ»։ այլ որ շուտով շարժի ի փորձութեանց, յայտ է թէ չունի զՀոգին Սուրբ։ Հինգերորդ նշան. յորժամ լի է ամանն, յատակս ծովուն ի ջանէ. եւ դատարկն ի վերայ երեսաց ջրին լեղայ։ Այսպէս որ լցեալ է Հոգւով Սրբով. յոյժ զիջանի խոնարհութեամբ. այլ որ ունայն է ի շնորհաց Հոգւոյն, լեղայ ի վերայ երեսաց ջուրց. զի փառասիրութեամբ եւ հպարտութեամբ շրջի։ Այս առաջինն։ Երկրորդն ասելի է թէ՝ որպէս լնանին Հոգւով Սրբով։ Ասեմք թէ՝ որպէս որ զմարմնաւոր կարասն լնուն բարի իրօք՝ Դ ինչ պիտոյ է նոցա։ Նախ՝ պարտ է որ դատարկ լինի ի գարշելի իրացն որք ի ներս կային։ Երկրորդ՝ պարտ է զի լուանի։ Երրորդ՝ պարտ է զի ողջ լինի. եւ թէ կոտրած է, ամուր կոծկէ։ Չորրորդ՝ պարտ է զի կանգնեցուցանէ զբերանն դէտ ի վեր։ Նոյնպէս որ լի է գարշելի մեղօք, եւ կա մի զինքն լնուլ Հոգւով Սրբով, նախ պարտ է որ դատարկէ զսիրտն ի գարշելի մեղացն խոստովնութեամբ։ Որպէս փիլիսոփայ ոմն ասաց ցԱղէքսանդր թագաւորն. զի Աստուած պատրաստ է հեղուլ զիմաստութիւնն՝ զի ոչ խնայէ. այլ դու չես պատրաստ. զի սիրտ քո լցեալ է հպարտութեամբ եւ փառօք աշխարհիս. դատարկեա զսիրտ քո յամենայն հոգոց աշխարհիս. եւ ապա լցցիս աստուածային իմաստութեամբ։ Որպէս օձն յորժամ ըմպէ ջուր, նախ թափէ զթոյնսն եւ ապա ըմպէ։ Նոյնպէս մեզ պարտ է նախ թափել զսիրտս ի նախանձու եւ ի ցանկութենէ եւ յամենայն մեղաց. եւ ապա առնուլ զՀոգին Սուրբ։ Երկրորդ՝ պարտ է զի լուասցէ զսիրտս իւր արտասուօք եւ աղօթիւք եւ պահօք։ Երրորդ՝ պարտ է զի սիրտն ողջ լինի. զի ոչ լինի կամք մեղաց. զի որ գործովն հեռացեալ է ի մեղաց, բայց կամօքն հաւանի, նման է կոտրած ամանի որ ոչ պահէ զշնորհս Հոգւոյն Սրբոյ։ Դարձեալ ողջ լինի այսինքն, որ կուսութեամբ եւ ողջախոհութեամբ անարատ պահէ զինքն. այլ պարտ է որ զհինգ զգայութիւնսն կոծկեն երկիւղիւն Աստուծոյ։ Այլեւ կազմեն փայտեայ անօթ իբրեւ զկարաս. ճոթճոթ յիրեար ձգած. եւ փայտեայ պնջանով պնդած. որ զինչ ի ներս լնուն՝ պահէ։ Այսպէս զսիրտս մեր պնդեսցուք տասն գոտով. այսինքն, տասն պատուիրանացն պահպանութեամբ. զի լցցուք ուրախարար գինւով Հոգւովն սրբով։ Չորրորդ՝ պիտոյ է որ զսիրտս մեր ուղիղ հաստատեսցուք. զբերանն դէպ ի վեր . այն է՝ որ զկարօտութիւն սրտից մերոց առ Աստուած կալցուք. զի թէ բերանն ի վայր լինի, այս է՝ սիրել զհեշտութիւն աշխարհիս, յայնժամ ոչ լնանի Սուրբ Հոգւովն. այլ պիղծ հոգւովն։ Այս երկրորդն։

Երրրորդն ասելի է թէ՝ ո՞րպէս լցան առաքեալքն։ Ասեն վարդապետք թէ՝ առաքեալքն վեց կերպիւ պատրաստեցին զինքեանս հոգւոյն։ Նախ՝ հրամանակատարութեամբ։ Երկրորդ՝ զի սիրով կապակցեալ էին ընդ միմեանս. որպէս ասէ ի գործս առաքելոցն եթէ՝ «էին աշակերտքն ի միասին»։ Աշակերտք ասելովն՝ ցուցանէ զհնազանդութիւն նոցա. եւ ի միասին ասելովն՝ ցուցանէ զսէրն որ ընդ իրեարս ունէին. զի ամենեքեան միակամ եւ միախորհուրդք էին։ Երրորդ՝ պատրաստեցին զինքեանս խոնարհութեամբ. որպէս ասէ Ղուկաս թէ՝ «նստարուք ի քաղաքիդ Երուսաղէմ, մինչեւ զգենուցուք զզօրութիւն ի բարձանց»։ Նստիլն՝ զխոնարհութիւն նշանակէ. եւ Հոգին Սուրբ՝ զխոնարհն սիրէ. որպէս ասսէ Եսայի. «ես յո՞ հանգեայց, եթէ ոչ իհեղս եւի խոնարհս. եւ յայնոսիկ՝ որք դողան ի բանից իմոց»։ Չորրորդ՝ պատրաստեցին զինքեանս. զի էին ի տեղի անքոյթ. այսինքն ի վերնատունն. եւ ոչ ի փողոցս եւ ի մէջ աղմկի. զի Հոգին Սուրբ՝ ոչ սիրէ զաղմուկս եւ զամբոխս։ Հինգերորդ՝ զի էին ի պահս եւ յաղօթս զաւուրս համբարձմանն մինչեւ ի Պենտէկոստն գալուստ հոգւոյն. որպէս ասէ ի գործսն թէ՝ «սոքա հանապարզորդեալք էին յաղօթս հանդերձ կանամբք, եւ Մարեմաւ մարբն Յիսուսի եւ եղբայրք նորա»։ Վեցերորդ՝ պատրաստեցին զինքեանս հեշտութեամբ եւ խաղաղութեամբ. զի յԵրուսաղէմ էին՝ որ թարգմանի խաղաղութիւն։ Զի թէ մեք պատրաաստեսցուք զմեզ այսու ամենայնիւ որպէս նոքա, ընդունելոց եմք զՀոգին Սուրբ։ Եւ գիտելի է՝ զի առաքեալքն՝ երեք անգամ ընկալան զՀոգին Սուրբ։ Առաջին անգամն՝ ընկալան վասն սքանչելիս առնելոյ, յորժամ առաքեաց զնոսա քարոզել. «եւ իշխանութիւն ետ նոցա բժիշկել զամենայն հիւանդութիւնս»։ Եւ սքանչելիքն՝ Հոգւոյն Սրբոյն զօրութեամբն լինին։ Երկրորդ անգամ՝ ընկալան զՀոգին Սուրբ վասն թողլոյ զմեղս յետ յարութեանն՝ «յորժամ փչեաց ի նոսա եւ ասաց՝ առէք Հոգի Սուրբ ում թողուցուք՝ թողեալ լիցի. եւ զոր կապէք՝ կապեալ լիցի»։ Երրորդ անգամ՝ ընկալան զՀոգին Սուրբ. զի զսիրտս մարդկան հաստատ եւ հրեղէն արասցեն. որպէս այսօր։ Վասն այն ասէ։ «Երեւեցան նոցա բաժանեալ լեզուք իբրեւ ի հրոյ՝ եւ նստաւ. եւ լցան Հոգւով Սուրով»։ Չորրորդն ասելի է թէ՝ որպէս կնքէ Հոգին Սուրբ։ Ասելի է թէ՝ Հոգին Սուրբ տուաւ հաւատացելոց որպէս զկնիք, որպէս զգրաուական, եւ որպէս օծութիւն։ Զառաջին երկուսք՝ ասէ Պօղոս յեփեսացւոց թէ՝ «կնքեցաք Հոգւով Սրբով առ հաւատչեայ ժառանգութեանն մերոյ»։ Նախ գիտելի է՝ զի իմանալի կնիքս այս որ է Հոգին Սուրբ՝ երկու ինչ առնէ։ Առաջին՝ որոշէ ի մէջ որդւոցն Աստուծոյ, եւ որդւոցն սատանայի. զի որ կնքեալ է Հոգւովն Սրբով՝ յՈրդւոցն Աստուծոյ է եւ յոչխարացն Քրիստոսի։ Եւ որ այս կնքովս է կնքեալ յոչխարացն սատանայի է. որպէս ասէ Պօղոս. «զի զհոգին Քրիստոսի ոչ ունի, սա չէ նմա»։ Երկրորդ՝ զի Հոգին Սուրբ խաղաղութիւն շնորհէ հաւատացելոց. որպէս վաճառականն որ զբեռն է բարձեալ՝ եւ ունի զկնիք թագաւորին, խաղաղութեամբ երթայ զճանապարհն իւրծ։ Այսպէս որ ունի զՀոգին Սուրբ՝ խաղաղութեամբ երթայ յարքայութիւնն երկնից. այլ որ ոչ ունի զկնիքն՝ ոչ ազատի ի ձեռաց սատանայի եւ դիւաց։ Երկրորդ գիտելի է՝ զի Հոգին Սուրբ գրաւական է արքայութեանն երկնից. զի գրաւականն յորժամ պատուական լինի, ոչ ձանձրանայ գրաւօղն. զի գիտէ որ իւր ոսկին չկորնչի. զի պատուականութիւն գրաւականին՝ բռնադատէ զՏէրն որ յետ թափէ զգրաւն իւր։ Այսպէս հոգեւորն. յորժամ ճշմարիտ հաւատով եւ սուրբ սրտիւ բարիս գործեմք, Աստուած մեզ պարտական լինի. զի ինքն իւր կամօք խոստացեալ է մեզ զարքայութիւնն երկնից։ Այլ զի մի մեք անհոգ կացցուք, գրաւ ետ մեզ զՀոգին Սուրբ. եթէ զայս գրաւս պահեմք, զարքայութիւնն երկնից ժառանգեմք։ Եւ յոյժ պատուակն է Հոգին Սուրբ. զի Հոգի է Աստուծոյ եւ Հոգի Քրիստոսի։ Որպէս ամենայն մարդոյ Հոգի՝ իւր պատուական է. այսպէս եւ Հոգին Սուրբ՝ Աստուծոյ է պատուական. վասն այն կամի տալ զխոստացեալ արքայութիւնն մեզ։ Այլ որ զայս գրաւականս կորուսանէ՝ զարքայութիւնն երկնից կորուսանէ. ապա յայտ է թէ Հոգին Սուրբ տուեալ եղեւ հաւատացելոց որպէս զկնիք եւ որպէս զգրաւական։ Երրորդ կերպիւ՝ տուաւ հոգին որպէս զօծութիւն. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթուղիկէսն. «եւ դուք օծութիւն ունիք առ ի Հոգւոյն . եւ օծութիւն ուսուցանէ ձեզ զամենայն ինչ»։ Եւ գիտելի է թէ, չորս նշան է որ երեւի ոք թէ օծած է Հոգւովն Սրբով. որպէս չորս նշան երեւի թէ, իր ինչ օծած է զգալապէս։ Առաջին նշան՝ յորժամ փայտն ձիթով կամ իւղով օծած է, շուտ այրի ի կրակէն։ Այսպէս որ օծած է Հոգւովն Սրբով՝ ջերմեռանդ սիրով կարարէ զպատուիրանս Աստուծոյ։ Երկրորդ նշան է թէ ոք օծած է ձիթով, յորժամ ոչ կարէ բռնել զնա ձեռն մարտակցին. այլ սահի. որպէս օծանին ըմբշամարտքն։ Այսպէս որ ոչ ըմբռնի ի ձեռացն սատանայի, եւ ոչ յաղթի ի փորձութեանց, նշան թէ օծեալէ Հոգւով Սրբով։ Երրորդ նշան է թէ օծած է իրն, յորժամ լուսաւորագոյն լինի. զի այն որ չէ օծած ձիթով , մութն է. որպէս քարտէզ յորժամ օծանես՝ լոյս տայ։ Այսպէս յորժամ ոք օծած է Հոգւով Սրբով, լուսաւորի միտքն իւր. եւ տայ ճանաչել զբարի եւ զչար։ Չորրորդ նշան՝ թէ սայլին սռնին օծած է, թէպէտ ծանր բարձած է՝ ձայն ոչ ածէ. այլ հանդարտութեամբ շրջի. եւ յորժամ չէ օծած՝ խիստ ճռնչէ։ Այսպէս որ օծած է Հոգւովն Սրբով, զամենայն ծանր բեռն, այսինքն, զաղքատութիւն եւ զնեղութիւն, գոհութեամբ տանի. եւ ոչ տրտնջելով։ Այլ յորժամ ոչ կատարէ զհրամանս Աստուծոյ, ըմբռնի ի սատանայի փորձոււթեանց։ Եւ կոյր միտս ունի՝ որ զբարին չար տեսանէ, եւ զչարն բարի։ Եւ յորժամ զնեղութիւնս ի վերայ եկեալ բռնութեամբ եւ տրտնջելով բառնայ, նշան է թէ ոչ է օծած Հոգւով Սրբով։ Այլ ինքն Հոգին Սուրբ Աստուած՝ արժանի արասցէ զմեզ օծման ողորմութեան եւ շնորհոց եւ պարգեւաց իւրոց. եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Գլուխ ՃԿ. Դարձեալ յայլմէ քարոզ գեղեցիկ ի գալուստ Հոգւոյն. ի բանն որ ասէ։ «Լցան ամենեքեան հոգւով սրբով. եւ սկսան խօսիլ յայլ եւ յայլ լեզու որպէս եւ հոգին տայր բարբառիլ նոցա»։ Գործ. 2. 4։

Սովորութիւն է մեծամեծ թագաւորաց՝ որ ի տարին չորս տօն կատարեն։ Նախ զօր ծննդեան իւրեանց։ Երկրորդ՝ յորժամ յաղթութիւն կատարեն։ Երրորդ՝ յարժամ պսակեն զթագաւորն։ Չորրորդ՝ յորժամ քաղաք շինեն։ Զի յորժամ թագաւորն յաղթութիւն կատարէ, յայնժամ պսակի. եւ յետոյ նստեալ ի քաղաքն՝ խաղաղութեամբ օրէնս դնէ։ Նոյնպէս Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս որ է թագաւոր ամենայն արարածոց։ Նախ՝ ծնաւ ի կուսէն։ Երկրորդ՝ յաղթեաց զսատանայ խաչիւ եւ յարութեամբն իւրով։ Երրորդ՝ պսակեցաւ համբարձմամբն։ Չորրորդ՝ սկիզբն արար շինութեան քաղաքի իւրոյ որ է եկեղեցի սուրբ այսօր գալստեամբ Հոգւոյն Սրբոյ։ Վասն այսորիկ զպարգեւս զայս եւ զշնորհս Հոգւոյ Սրբոյ՝ գովէ Ղուկաս ի բնաբանս երեք կերպիւ։ Առաջին գովութիւն՝ թէ ո՞րպէս բնակէր այս շնորհս։ Երկրորդ՝ թէ զի՞նչ գործ ունէր։ Երրորդ՝ թէ ո՞վ տայր։ Վասն առաջնոյն ասէ։ «Լցան ամենեքեն Հոգւով Սրբով»։ Աստ ցուցանէ զառատութիւն եւ զկատարելութիւն ամենայն բարութեան՝ զոր աշակերտքն ունէին. զոր Պօղոս ասէ Հռօմեյեցւոց. եւ ի վեր բերէ. «լրումն օրինացն սէրն է»։ Երկրորդ՝ ուսուցանէ զվկայութիւն ամենայն իմաստութեան որ ասէ։ «Սկսան խօսիլ յայլ եւ յայլ լեզուս». որպէս մարգարէացաւ Եսայի. եւ Պօղոս ասէ յառաջին կոնթացւոց. «թէ յօտար լեզուս եւ ի շրթունս օտարոտիս խօսեցայց ընդ ժողովրդեանդ այդմիկ»։ Երրորդն՝ թէ ո՞վ տայր։ Ուսուցանէ թէ՝ յԱստուծոյ եղեւ գթութիւն եւ ողորմութիւն մեզ. եւ ոչ ըստ արժանեաց մերոց. որպէս ասէ թէ. «Հոգին Սուրբ տայր բարբառիլ նոցա». Որպէս խոստացաւ նոցա Քրիստոս ի Յօհաննու թէ՝ «աղաչեցից զհայր՝ եւ այլ մխիթարիչ տացէ ձեզ զՀոգին ճշմարտութեան»։ Այս կարճառօտ մեկնութիւն բանիս։ Բայց թէ կամիմք կատրելապէս իմանալ, թէ ո՞րպէս լրումն, կամ գործ, կամ պարգեւ ընկալան առաքեալքն գալստեամբ Հոգւովն սրբոյ։ Առաջին՝ թէ յո՞րժամ եկն Հոգին Սուրբ։ Երկրորդ՝ թէ յորո՞ւմ տեղւոջ։ Երրորդ՝ թէ որո՞վ նշանակաւ եկն։ Չորրորդ՝ թէ ո՞րքան պարգեւ ետ։ Վասն առաջնոյն գիտելի է՝ զի երեք յատկութիւն ժամանակի ուսուցանէ մեզ։ Նախզի՝ ի ցերեկի եկն եւ ոչ ի գիշերի։ Երկրորդ՝ զի ի յիսներեկի աւուրն եկն։ Երրորդ՝ զի յերրորդ ժամուն էջ։ Վասն առաջնոյն՝ ասէ սուրբն Գրիգոր թէ, որակ ժամանակին՝ զվախճան գործոյն ցուցանէ։ Զի Սողոմօն ի գիշերի էառ իմաստութիւն յԱստուծոյ տեսլեամբ երազոց։ Որ ցուցանէր թէ՝ ոչ մինչ ի վախճանն մնայր իմաստութիւնն. այլ կամէր անկանիլ ի մեղս՝ եւ կորուսանել զիմաստութիւն։ Նոյնպէս եւ Յուդաս յորժամ ել արտաքս ի Քրիստոսէ եւ կամէր մտանել զնա, գիշեր էր։ Բայց Աբրահամու երեւեցաւ իհասարակ աւուրն ի տօթաժամու. որ ցուցանէր թէ՝ մինչ իսպառ մնայր ի ջերմութիւն սիրոյն Աստուծոյ։ Այսպէս առաքեալքն ընկալան զՀոգին Սուրբ ի ցերեկի եւ իմաստնացան. լուսաւորեցան եւ ջերմացան ի սէրն Աստուծոյ։ Եւ այնպէս հաստատեցան ի սէրն Աստուծոյ եւ ի բարին, որ յայնմ հետէ այլ ոչ կարէին մեղամնչել մինչեւ ի վախճան մահու չափ մեղօք։ Որպէս ասէ Պօղոս թէ սաղոնիկեցւոց. «զի ամենեքեան դուք որդիք լուսոյ, եւ որդիք տունջեան էք»։ Աստ որդիք լուսոյ կոչէ, զի ասեն վարդապետք թէ՝ սէրն երկու է։ Մին՝ որ սիրէ մարդ զինքն առաւել քան զԱստուած. եւ արհամարհէ զԱստուած վասն սիրելոյն զինքն. այսպիսի սէրն՝ առնէ զմարդն որդի խաւարի. եւ շինէ զքաղաք դժոխոցն. որպէս սատանայ որ անկաւ յերկնից ի դժոխս. եւ Ադամ ի դրախտէն ի յերկիրս։ Երկրորդ սէրն՝ որ հակառակ է այսմ. յորժամ մարդ առաւել սիրէ զԱստուած՝ եւ արհամարհէ զինքն. այսպիսի սէրս՝ շինէ զքաղաքն Աստուծոյ որ է արքայութիւնն երկնից։ Երկրորդն թէ վասն է՞ր յիսներեկի աւուրն եկն Հոգին Սուրբ։ Ասեմք թէ՝ վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ յիսուն օրն՝ եօթն շաբաթ ունի . եօթն՝ ուսուցանէ զկատարումն ամենայն գործոց. եւ զհոգեւոր հանգիստն։ Երկրորդ՝ զի յիսունն Հինգ տասն է. տասն՝ ցուցանէ զտասն պատուիրանսն. եւ հինգն՝ զհինգ զգայութիւնս. զի շնորհօք Սուրբ Հոգւոյն պահեմք զտասն պատուիրանն, եւ զհինգ զգայութիւնս ի մեղաց։ Երրորդ՝ զի յիսունն յոբելեան էր. որ կոչիւր ի հինն ամ ազատութեան։ Այսպէս ազատեաց Հոգին Սուրբ զմեզ ի ծառայութենէ օրինացն. եւ եբարձ զլուծ օրինացն ի մէնջ։ Չորրորդ պատճառ. զի օրէնքն տուաւ ի ձեռն Մովսէսի զկնի յիսուն աւուր հին զատկին եւ զենման գառինն։ Նոյնպէս եւ նոր օրէնս՝ տուաւ ի ձեռն Հոգւոյն Սրբոյ յետ յիսուն աւուր զենման ճշմարիտ գառինն Քրիստոսի։ Բայց զանազանութիւն ի մէջ սոցա։ Զի հին օրէնն՝ տուաւ յետ յիսուն աւուր հին զատկին եւ զենման գառինն։ Իսկ նոր օրէնս՝ տուաւ գալստեամբ Հոգւոյն Սրբոյ յետ յիսուն աւուր յարութեանն Քրիստոսի։ Զի հին օրէնն՝ էր օրէն մահու. վասն այնորիկ ի սկիզբն ունէր զմահն։ Այլ նոր օրէնս՝ էր օրէն կենաց. վասն այսորիկ ի սկիզբն ունէր զյարութիւնն Քրիստոսի։ Դարձեալ՝ հին օրէնն՝ ոչ կարաց ազատել զմեզ ի մահու չափ մեղաց եւ տանջանաց։ Այլ նոր օրէնս՝ ազատեաց զմեզ կատրելապէս ի յերկուցն. ի մահու չափ մեղացն. եւ ի տանջանացն. որպէս ասէ Պօղոս հռօմայեցւոց։ «Օրէնք Հոգւոյն կենաց որ ի Քրիստոս Յիսուս՝ ազատեցին զիս յօրինաց մեղացն եւ մահու. որ անհնար էր օրինացն»։ Երրորդն՝ թէ վասն է՞ր յերրորդ ժամուն էջ Հոգին Սուրբ։ Եւ այս վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ որպէս Աստուած ստեղծ զԱդամ յերրորդ ժամուն. զի յայնմ ժամու բարձրանայ արեգակն՝ լուսաւորէ եւ ջերմացուցանէ։ Նոյնպէս բարձրացոյց զԱդամ փառօք. լուսաւորեաց իմաստոթեամբ եւ շնորհօք. եւ ջերմացոյց սիրով։ Նոյնպէս էջ Հոգին Սուրբ ի վերնատուն յերեք ժամուն. եւ եհան զմեզ յառաջին փառսն. լուսաւորեաց իմաստութեամբ եւ շնորհօք. եւ ջերմացոյց սիրով առաւել քան զառաջինն։ Երկրորդ պատճառ՝ զի թէպէտ աստուածութիւննն երեք անձն է. եւ ամենայն գործ հաւասար է Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. բայց զգործ ստեղծմանն՝ յատուկ տամք Հօր. զի հայր կարօղ ասի։ Եւ զգործս փրկութեան որդւոյ. զի որդի փրկիչ կոչի։ Իսկ զուսումն վարդապետութեան՝ Հոգւոյն Սրբոյ. որպէս ասաց Քրիստոս. «Հոգին Սուրբ ուսուսցէ ձեզ զամենայն ճշմարտութեամբ»։ Երրորդ պատճառ՝ զի երեք են օրէնք. Բնական. Գրաւոր. եւ Շնորհաց։ Իսկ շնորհ՝ Հոգին Սուրբ է։ Չորրորդ պատճառ՝ երեք են կարարեալ գործք. այսինք, Տեսական. Գործնական. եւ Յափշտական։ Տեսական է՝ խոկումն աստուածային Գրոց։ Գործնական՝ ամենայն գործ։ Իսկ յափշտական՝ յորժամ աղօթեմք առ Աստուած։ Վասն այնորիկ յերրորդ ժամու էջ՝ զի առանց շնորհաց Հոգւոյն Սրբոյ՝ ոչ կարեմք աղօթել. եւ յայնժամ յաղօթս էին առաքեալքն, յորժամ էջ Հոգին Սուրբ։ Այս առաջին գլուխ վասն ժամանակին։ Երկրորդն՝ թէ յորո՞ւմ տեղւոջ ընկալան զՀոգին Սուրբ. այսինքն, յԵրուսաղէմ, եւ ի տան, եւ ի վերնատունն։ Այսու՝ երիս իրս ուսուցանէ մեզ։ Նախզի՝ Հոգին Սուրբ խաղաղացուցանէ զհաւատացեալս ի խռովութենէ աշխարհիս. զի Երուսաղէմն՝ խաղաղութիւն թարգմանի։ Եւ ի տան՝ զի կամէր զամենայսն ի մի միաբանութիւն հաւատոց քրիստոնէութեան ածել։ Իսկ վերնատունն՝ ցուցանէ զի Հոգին Սուրբ վերացուցանէ զմեզ ի սիրոյ աշխարհիս առ սէրն Աստուծոյ։ Դարձեալ՝ Քրիստոս զմարմինն ետ ի վերնատանն . որ ցուցանէ թէ՝ Հոգին Սուրբ տայ պարգեւս յայնմ տեղւոջ, ուր լինի հոգեւոր կերակուր։ Այլ աստ հարցումն լինի թէ, ո՞րչափ էին ի վերնատունն՝ յորժամ էջ Հոգին Սուրբ։ Ասեն վարդապետք թէ, հարիւր էին, որպէս ասէ գործն. «յորժամ ընտրեցին զՄատաթիա, էր անդ միաբանութիւն անուանց իբրեւ հարիւր եւ քսանից»։ Իսկ ոմանք պատասխանի տան. թէպէտ ի յընտրութիւն Մատաթեայ հարիւր եւ քսան էին, բայց յորժամ ընկալան զՀոգին Սուրբ՝ բազումք էին. որպէս ասէ թէ, «էին ամենեքեան միաբան ի միասին»։ Եւ զայս Պօղոս կորնթացւոց ասէ. «ապա երեւեցաւ աւելի քան զհինգ հարիւր եղբարց մի անգամայն». ապա ուրեմն սոքա ամենեքեան ի վերնատունն էին։ Եւ այս օրինակեցաւ ի հինն. զի յորժամ ընկալան զօրէնսն ի լեառն Սինայ, ամենայն ժողովուրդն Իսրայէլի անդ. ժողովեալ էին. որպէս ասէ յելսն։ Բայց զանազանութիւն է հին օրէնս եւ ի նորս. զի որժամ ընկալան զհին օրէնսն, յանապատին էին եւ ոչ իշխէին մերձենալ ի լեառն։ Այլ նոր օրէնս՝ ոչ յանապատի, այլ ի քաղաքի. եւ ոչ ի բացուստ. «զի Հոգին Սուրբ ի նմանութիւն հրեղէն լեզուի բաժանեալ նստաւ յիւրաքաանչիւր ի վերայ նոցա»։ Եւ այս է պատճառն. զի նոքա յանապատին էին. որ ցուցանէ թէ, թափուր էին ի շնորհացն. եւ բացուստ ի լեռնէն՝ որ ցուցանէր թէ հեռի էին յարքայութենէն. զի ոչ ինչ հոգեւոր խօսեցեալ լինէր նոցա. այլ ամենայն ինչ մարմնաւոր։ Իսկ նոր օրէնքս՝ լի են ամենայն շնորհօք. որպէս ասէ թէ, «ելից զամենայն տունն յորում նստէին»։ Որ ցուցանէր արտաքին լիութիւնն՝ զլիութիւն շնորհաց Հոգւոյն Սրբոյ ի ներքուստ։ Եւ որ էին հեռի յարքայութենէն. որպէս ասէ թէ, «նստաւ իւրաքանչիւր ի վերայ նոցա»։ Այս երկրորդն վասն տեղւոյն։ Երրորդ գլուխն՝ թէ որո՞վ նշանակաւ էջ Հոգին Սուրբ։ Ասեն վարդապետք թէ՝ երկու։ Նախ՝ լսելով. որպէս ասէ. «եղեւ յանկարծակի հնչիւն յերկնից եկեալ իբրեւ սաստիկ հողմոյ»։ Երկրորդ՝ տեսանելով. որպէս ասէ, «երեւեցան նոցա բաժանեալ լեզուք իբրեւ ի հրոյ»։ Եւ այս վասն չորս պատճառի երկու նշանօք երեւեցաւ։ Առաջին պատճառ. զի որպէս ի ներքուստ լցեալ էին երկու զօրութիւնք հոգւոյ նոցա. այսինքն, իմացումն եւ կամքն։ Նոյնպէս արտաքոյ՝ երկու զգայութիւնքն վկայութիւն տային ներքին շնորհացն. այսինքն, տեսանելիքն եւ լսելիքն. տեսանելիքն իմացականին. իսկ լսելիքն կամացն։ Երկրորդ պատճառ. զի հոգին կամեցաւ ի սկիզբն եկեղեցւոյ յայտնապէս ցուցանել եւ սահմանել զխորհուրդս եկեղեցւոյ. զի կատարին երկու իրօք. այսինքն, ձայնիւ եւ տարրով. զի մինն ոչ կարէ առանց միւսոյն։ Որպէս ի մկրտութիւնն՝ տարր ջրոյն անկատար է առանց ձեւական բանին. նոյնպէս եւ այլն։ Երրորդ՝ զի յորժամ կամի ոք զարթուցանել զոք, եւ ցուցանել նմա իր ինչ, նախ ձայն տայ նմա. երկու՝ ցուցանէ նմա զինչ տայ ի նա։ Նոյնպէս Հոգին Սուրբ՝ նախ զարթոյց զնոսա ի ծուլութենէ, յորժամ «հնչեաց հողմ սաստիկ»։ Երկրորդ՝ ետ նոցա շնորհս եւ լուսաւորեաց, յորժամ «երեւեցան նոցա բաժանեալ լեզուք ի հրոյ»։ Չորրորդ պատճառ. վասն նմանութեան հին օրինացն. զի յորժամ էջ Աստուած ի լեառն Սինայ. լսեաց ժողովուրդն ձայն որոտի. եւ ետես կայծակ հրոյ։ Բայց զանազանութիւն է. զի յորժամ տեսին եւ լուան հին ժողովուրդքն, յոյժ երկեան. այլ աստ աշակերտքն յոյժ ուրախացան։ Զի առաջին օրէնն՝ երկիւղի էր. իսկ նորս՝ սիրոյ. որպէս ասէ Պօղոս հռօմայեցւոց։ «ոչ առիք զհոգի ծառայութեան միւսանգամ յերկիւղ, այլ առիք զհոգին որդէգրութեան, որով աղաղակեմք աբբա հայր. այսուհետեւ չես ծառայ, այլ որդի»։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի Հոգին Սուրբ ոչ միայն ի կերպ հրոյ երեւեցաւ. այլ ի նմանութիւն լեզուի։ Եւ այս վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ ձեւ լեզուին սուր է. նոյնպէս Հոգին Սուրբ՝ եմուտ ի սիրտս առաքելոցն. եւ սրեաց զմիտս նոցա յամենայն խորագիտութիւնն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ զի ետ նոցա զճաշակ եւ զհամ ամենայն հոգեւոր գիտութեան. որպէս ասէ Դաւիթ. «ճաշակեցէք եւ տեսէք զի քաղցր է Տէր»։ Երրորդ՝ զի առաքեաց ի քարոզութիւն աւետարանին. եւ ետ նոցա զգիտութիւն ամենայն լեզուաց։ Չորրորդ՝ զի բան զգալի՝ ի սրտէն գայ, եւ լեզուովն եւ բերանովն արատքս խօսի։ Նոյնպէս Հոգին Սուրբ՝ միայն ի հօրէ է բղխումն. ըստ այնմ, «հոգին ճշմարտութեան որ ի հօրէ ելանէ». այլ որդւովն առ մեզ գայ եւ խօսի. ըստ այնմ, «ես երթամ եւ առաքեմ զնա առ ձեզ»։ Եւ այն զի հուրն մի էր, եւ լեզուքն բաժանեալ ասէ։ Զայն ցուցանէ, որ Հոգին Սուրբ մի է. եւ բղխումն շնորհաց զանազան ըստ իւրաքանչիւր ումեք. որպէս ասէ Պօղոս կորնթացւոց. «թէպէտ բաժինք շնորհաց են. այլ Տէր նոյն է»։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի ոմանք զձայնն քաջ գիտեն՝ այլ յիմացմանէ մտաց բանին ագէտ են։ Եւ ոմանք թէպէտ գիտեն զձայն եւ զմիտս բանին՝ այլ ոչ կարեն կարգաւ խօսիլ։ Այլ առաքեալքն՝ զայս երեք գիտութիւնս առին ի Հոգւոյն Սրբոյ. զի զամենայն լեզու ստոյգ ուսան։ Եւ զիմացումն ամենայն բանի՝ ճշմարիտ իմացան։ Եւ կարգաւ եւ գեղեցիկ խօսէին։ Դարձեալ ոմանք ասեն թէ, յորժամ առաքեալքն քարոզէին բազում ժողովրդոց՝ որք ի միասին ժողովեալ էին ի բազում լեզուաց, նոքա մէկ լեզուաւ քարոզէին. բայց նոքա յիւրաքանչիւր լեզուս լսէին։ Եւ այսպէս՝ սքանչելիքն լինին ժողովրդեանն, եւ ոչ առաքելոցն։ Եւ թէ առաքեալքն յայլ եւ յայլ լեզուս քարոզէին, յոյժ երկրարութիւն լինէր բանիցն։ Այսմ տարակուսանաց՝ այսպէս պատասխանեն վարդապետք թէ, առաքեալքն ամենայն ազգաց յատուկ քարոզեցին. եւ իւրաքանչիւր ազգի՝ մի լեզու բաւական էր որով քարոզէին։ Իսկ յորժամ Պետրոս յԵրուսաղէմ քարոզեաց յաւուր իջման Հոգւոյն Սրբոյ հրէիցն՝ որք յամենայն ազգաց ժողովեալ էին, եբրայեցւոց բարբառովն քարոզեաց. զի ամենեքեան հրէայք էին. որպէս ասէ գործքն։ «Եւ էին բնակեալ յԵրուսաղէմ արք հրէայք ամենայն ազգաց»։ Բայց ամենայն ժողովուրդքն՝ լսեցին զօրհնութիւն եւ զփառաբանութիւն, որք ժողովեալ էին ի վերնատունն. եւ յամենայն լեզուս օրհնին զԱստուած։ Եւ ի ձայնէ փառաբանութեանն՝ ամենայ հրէայքն անդ ժողովեցան եւ ասէին. «լսեմք խօսից նոցա ի մեր լեզուս զմեծամեծս Աստուծոյ». որ է հրէերէն յոր լեզուս որք ծնեալ էին։ Իսկ թէ վասն է՞ր առին առաքեալքն զգիտութիւն ամենայն լեզուաց։ Ասեն վարդապետք վասն հինգ պատճառի։ Նախ՝ վասն քարոզութեան աւետարանին. զի պիտոյ էր գիտութիւն ամենայն լեզուաց՝ որք զամենայն ազգ դարձուցանէին ի հաւատն Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ զի պարտ էր որք ամենայն ազգք գային ի պաշտօնն Աստուծոյ. եւ ի սպասաւորութիւնն օրհնութեանն Աստուծոյ. եւ շինել զեկեղեցի յամենայն ազգաց։ Երրորդ՝ առ ի յուսուցանել զիշխանութիւն եւ զկարողութիւն Հոգւոյ Սրբոյ. զի յորժամ տեսին զնշանս զայս, ամենայն ազգք հեթանոսաց յոյժ զարմացան. որպէս ասէ Պօղոս ի կորնթացւոց. «լեզուք նշանի վասն են. ոչ հաւատացելոց, այլ անհաւատից»։ Չորրորդ՝ առ ի ցուցանել զխոնարհութիւնն Քրիստոսի, եւ զանդամոց նորա. զի որպէս վասն հպարտութեան սատանայի եւ անդամոց նորա բաժանեցան լեզուք ի շինութեան աշտարակին բարբիլացւոց. նոյնպէս վասն խոնարհութեանն Քրիստոսի՝ միաբանեցան լեզուք ի շինութիւն եկեղեցւոյ։ Հինգերորդ՝ զի ցուցանէր գիտութիւնն ամենայն լեզուաց առաքելոցն որ էր նշան արտաքին զկատարեալ գիտութիւն ճշմարտութեանն՝ զոր ընկալան ի Հոգւոյն Սրբոյ. որպէս ասաց Քրիստոս թէ, «Հոգին Սուրբ ուսուցէ ձեզ զամենայն ճշմարտութեամբ»։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի Հոգին Սուրբ երեք կերպիւ երեւեցաւ։ Նախ՝ աղաւնակերպ. որպէս ի մկրտութեանն Քրիստոսի։ Երկրորդ՝ փչմամբ. որպէս ի վերանատունն յետ յարութեանն։ Երրորդ՝ երեւեցաւ այսօր ի կերպ հրոյ։ Եւ այս վասն կրկին պատճառի։ Առաջին՝ զի աղաւնակերպ երեւումն՝ ցուցանէ մեզ զհոգեւոր ծնունդն, որք ծնանիմք շնորհօք Հոգւոյն Սրբոյ յարգանդէ աւազանին։ Երկրորդ՝ փչմամբն առին հոգի թողուլ զմեղս. եւ այս ուսուցանէ մեզ թէ, յորժամ թողումք զմեղս եւ կատարեալ ապաշխարեմք, միանամք ի Քրիստոս, եւ լինիմք հոգեւոր մարմին Քրիստոսի։ Երրորդ որ հրով երեւեցաւ՝ ուսուցանէ մեզ զիշխանութիւն եւ զկարողութիւն, զոր էառ եկեղեցի ի Հոգւոյն Սրբոյ. եւ ջերմացաւ սիրով ի պաշտօնն Աստուծոյ։ Դարձեալ՝ աղաւնակերպ երեւումն՝ ուսուցանէ մեզ թէ, Հոգին Սուրբ առ ով բնակի կատարելապէս. այսինքն, ի Քրիստոս. որպէս ասէ Պօղոս կողոսացւոց թէ, «ի նմա բնակի ամենայն լրումն Աստուածութեանն մարմնապէս»։ Իսկ փչմամբն՝ թէ յորմէ առաքի. այսինքն, ի Քրիստոսէ. զի որպէս փչումն ի սրտէն գայ. այլ բերանովն փչեալ լինի։ Այսպէս Հոգին Սուրբ՝ ի Հօրէ գայ, եւ Քրիստոսիւ սփռէ զշնորհս ամենայն աշխարհի։ Իսկ որ հրով երեւեցաւ՝ թէ որոց տուաւ. այսինքն, առաքելոցն։ Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է լինիլ նման առաքելոցն. զի եւ ի մեզ բնակեսցի։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի առաքեալքն երեք անգամ ընկալան զՀոգին Սուրբ։ Առաջին՝ ընկալան մկրտութեամբ աւազանին. եւ յայնժամ եղեն որդիք Աստուծոյ. որպէս ասաց Քրիստոս թէ, «լուացելոյն չէ ինչ պիտոյ». յայտէ թէ՝ յայնժամ մկրտեալ էին»։ Երկրորդիւն՝ առին իշխանութիւն առաջնորդութեան թողուլ զմեղս։ Երրորդիւն՝ առին զճշմարիտ վարդապետութիւնն ամենայն ազգաց։ Այս երրորդ գլուխն , թէ որո՞վ նշանակաւ եկն Հոգին Սուրբ։ Չորրորդն՝ թէ քանի՞ պարգեւս ետ։ Գիտելի է՝ զի ամենայն առաքինութիւն եւ զօրութիւն զոր ունիմք՝ ի Հոգւոյն Սրբոյ է. բայց յատուկ եւ եզական՝ եօթն պարգեւ է, որ ի ձեռն սոցա հաճոյանայ եւ արժանաւորի մարդն Աստուծոյ։ Զոր թուէ Եսայի մարգարէ ասելով. «բղխեսցի գաւազան յարմատոյն յԵսսեայ. եւ ելցէ ծաղիկ յարմատոյ անտի. եւ հանգիցէ ի վերայ նորա Հոգի Աստուծոյ. հոգի իմաստութեան. եւ հանճարոյ. հոգի խորհրդոյ. եւ զօրութեան. հոգի գիտութեան. եւ աստուածապաշտութեան. եւ լցցէ զնա հոգի երկիւղի Աստուծոյ»։ Գաւազան կոչի Քրիստոս վասն իշխանութեան՝ զոր ունի ի վերայ ամենայն արարածոց։ Իսկ ծաղիկ՝ վասն կուսութեանն եւ սրբութեանն, եւ վասն ամենայն առաքինութեանց զոր ուսոյց մեզ. եւ Քրիստոս է կատրելապէս բնակարան Հոգւոյն Սրբոյ. որպէս ասէ թէ, «հանգիցէ ի վերայ նորա Հոգի Աստուծոյ»։ Զի Աստուած է սկիզբն եւ տուօղ ամենայն պարգեւաց։ Որ ետ Աստուած հայր որդւոյ իւրոյ Քրիստոսի. որպէս ասէ ի գործս առաքելոցն. «զՅիսուս ի Նազարեթէ՝ զոր էօծ Աստուած Հոգւով Սրբով եւ զօրութեամբ»։ Եւ թէ վասն է՞ր եօթն են պարգեւք Հոգւոյն Սրբոյ։ Ասեմք աստ վասն կրկին պատճառի։ Նախզի՝ եօթն են մահու չափ մեղք. վասն այն եօթն են պարգեւք. զի պատերազմիմք ընդդէմ մեղացն շնորհօք Հոգւոյն Սրբոյ. եւ յաղթեմք նոցա։ Առաջին մեղք հպարտութիւն. զի սկիզբն է սա ամենայն մեղաց. ընդդէմ սորա է երկիւղն Աստուծոյ։ Եւ երկիւղն Աստուծոյ՝ սկիզբն է իմաստութեան. որպէս ասէ Դաւիթ. «եկիզբն իմաստութեան երկիւղ Տեառն է»։ Եւ հարցումն է աստ։ Եսայի մարգարէն սկիզբն ամենայն պարգեւաց՝ զիմաստութիւնն դնէ. իսկ Դաւիթ զերկիւղն։ Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ Եսայի զիմաստութիւնն դնէ. զի թուէ զպարգեւն որ յԱստուծոյ իջանէ ի մեզ. որ գլուխ իմաստութիւնն է։ Իսկ Դաւիթ՝ գնէ զերկիւղն, որ է հիմն ամենայն պարգեւաց. զի նովաւ ելանեմք առ Աստուած։ Երկրորդ մեղք՝ է նախանձն. ընդդէմ նորա՝ է Աստուածապաշտութիւնն. զի յաղագս նախանձու փորձեաց սատանայ զԵւա ընդդէմ Աստուածապաշտութեանն որ ասաց. «լինիցիք որպէս զԱստուածս»։ Երրորդ մեղք՝ է բարկութիւնն. զի բարկութիւնն է կուրութիւն մտաց. եւ ընդդէմ սորա՝ է պարգեւ գիտութեանն։ Չորրորդ մեղք՝ ծուլութիւնն. եւ ընդդէմ սորա՝ է զօրութիւնն։ Հինգերորդ ագահութիւն. ընդդէմ սորա՝ է հոգի խորհրդոյ, կամ խրատու. զի ագահ մարդն՝ թողու զերկնաւորն, եւ խորհի զերկրաւորս վասն չար խրատու։ Վեցերորդ է որկրամոլութիւնն. ընդդէմ սորա՝ է իմացումն, կամ հանճար։ Եօթներորդ պոռնկութիւնն. ընդդէմ սորա՝ է իմաստութիւնն. զի պոռնիկ մարդն՝ որպէս զանասուն հանապազ կամի կատարել զցանկութիւն իւր. որպէս ասէ Դաւիթ. «մի լինիք որպէս զձիս եւ ջորիս. զի ոչ գոյ ի նոսա իմաստութիւն»։ Երկրորդ պատճառ. վասն այն եօթն են պարգեւք Հոգւոյն Սրբոյ՝ զի Է կերպիւ օգնութիւն տան մեզ։ Զի հոգիս մեր՝ երեք զօրութիւն ունի. բանական. ցասմնական. եւ ցանկական։ Իսկ ցասմնականն ի ժամանակս ուրախութեանն՝ առաւել ուրախանայ եւ հեշտանայ քան զչափն. վասն որոյ պիտոյ է երկիւղն, որ պահէ զցասմաննականն ի սահմանն իւր։ Նոյնպէս ի ժամանակս նեղութեան, առաւել տրտմի. իսկ սմա պահապան է զօրութիւնն. զի մի առաւել քան զչափն տրտմեսցի։ Երկրորդ ցանկութիւնն. եւ պահապան սորա՝ է իմաստութիւն. զի յորժամ իմաստութեամբ ցանկամք Աստուծոյ, առնումք զճաշակ քաղցրութեան նորա։ Իսկ առ ցանկութիւն ընկերին՝ պահապան է Աստուածապաշտութիւնն. կամ գթութիւն. զի յորժամ ցանկամք չարոյ. կամ բարւոյ ընկերին, գութն պահէ զի մի առաւել ցանկասցի։ Երրորդ բանականութիւնն. զի պարտ է մեզ նախ բանականութեամբ ճանաչել զճշմարտութիւնն. երկրորդ ընտրել. երրորդ գործել։ Առ ճանաչումն ճշմարտութեանն՝ պահապան է հանճարն։ Իսկ առ ընտրութիւն ճշմարտութեանն՝ պիտոյ է գիտութիւն. զի առանց գիտութեանն՝ ոչ կարեմք գործել զճշմարտութիւնն։ Այլ գիտելի է՝ զի օգնութիւնս այս զոր տայ մեզ եօթն պարգեւ հոգւոյն, նշանակեցաւ ի գիրս դատաւորացն։ Զի եկին այլազգիքն առ Ղումայն Սամփսոնի Գալիլա. զի խաբէր զՍամփսոն եւ մատնէր նոցա. եւ խոստացան նմա հազար եւ հարիւր արծաթոյ։ Եւ կինն եհարց զՍամփսոն երիցս անգամ։ Եւ նախ կապեաց զնա եօթն ջլօք դալարօք։ Երկրորդ՝ կապեաց նոր չուանօք։ Երրորդ՝ վարեաց ցից ի յորմն ասպամբ. կապեաց զեօթն դիսակ գլխոյ նորա։ Չորրորդ՝ ննջեցոյց զնա ի վերայ ծնկաց իւրոց. եւ կոչեաց վարսավիրս. եւ եգերծ ածելեաւ զօթնեսին գիսակ գլխոյ նորա։ Եւ այլազգիքն հանին զաչս նորա. եւ երկաթի կապանօք եդին ի բանտի. եւ աղայր ի տան բանտին։ Նմանապէս թէ ոք զեօթն շնորհս հոգւոյն՝ որ օգնական եւ զօրութիւն է հոգւոյս մեր՝ մերժեսցէ յինքենէ, այսպէս ի ձեռն սատանայի անկանի. եւ կուրացուցեալ զնա, տանի ի բանտ դժոխոցն։ Այլ մեք աղաչեսցուք զՀոգին Սուրբ Աստուած՝ որ շնորհօքն իւրովք զօրացուսցէ զհոգիս մեր եւ փրկեսցէ աստ ի փորձանաց դիւաց . եւ անդ ի հրոյն յաւիտենից։ Եւ նմա ընդ Հօր Ամենակալի, եւ Որդւոյ Միածնի, փառք եւ պատիւ եւ երկրպագութիւն. այժմ եւ յանզրաւ յաւիտեանս ամէն։

Գլուխ ՃԿԱ. Վասն տեառն Ովհաննիսի սիւնեաց եպիսկոպոսի. եւ վասն շինութեան մեծ կաթողիկէ եւ եկեղեցւոյ եպիսկոպոսարանին Տաթեւու։ Եւ վասն շինուածոց։

Երիցս երանեալ եւ բազմերջանիկ հայրապետս այս տեառն Ովհաննէս՝ որ երկրորդ տեառն Սողոմօնի կարգեցաւ յաթոռ մետրապօլտութեան տանս սիւնեաց։ Ասի զսմանէ Որդի գոլ առն միոյն այրւոյ եւ մուրացիկ աղքատի ի նորեաց շինոյն. եւ առեալէր յետոյ կին մի անզգամ՝ որ պահէր զերամս ընտանի թռչնոց Տեառն գեղջն. եւ վարէր ոխութեամբ ընդ խորթոյն իւրոյ փոքր պատանեկին Ովհաննու. եւ հանապազ գանալից եւ սովամաահ առնէր զնա. եւ յաւուր միում կորուսեալ մանկանն բազում ձագս ի թռչնոցն՝ ոչ իշխեաց մտանել ի տուն անդր։ Այլ փախստական գայ Հոգւոյն Սրբոյ առաջնորդութեամբ ի վանս Տաթեւու. եւ բնակեալ առ կրօնաւորի միոյ. զարգանայ ուսմամբ եւ հասակաւ։ Քանզի էր լի աստուածեղէն շնորհիւ. հարուստ խոհականաւն. եւ փարթամ յիշողականաւն։ Եւ արժանաւորեալ ասուածային օծմանն, առնու ձեռնադրութիւն քահանայութեանն ի Տէր Դաւթէ եպիսկոպոսէ սիւնեաց. եւ վարժեալ աստուածային գրովք՝ հասանէր իի կատարեալ չափ գիտնականին եւ գործնականին։ Եւ յաւուրս Տեառն Սողոմօնի՝ առնու զփակական լութիւնն եկեղեցւոյն սրբոյ. եւ լինի գլուխ ամենայն կղերիկոսաց տանն՝ եւ աւագ եկեղեցականացն։ Ապա հասեալ վախճան առաքինւոյն Տեառն Սողոմօնի՝ եւ ժողովեալ տէրանցն սիւնեաց եւ ամենայն ազատաց նոցա, եւ վանաց երիցունքն աշխարհի. նաեւ աւագ տանուտեարք ըստ գաւառաց գաւառաց, եւ անփոփեալ զսուրբ մարմինն եպիսկոպոսին, առնեն ընտրութիւն նորոգ հայրապետի։ Եւ ամենայն ժողովոյն զաղաղակ հարեալ՝ զՏէր Ովհաննէս փակակալն խնդրէին ինքեանց առաջնորդ. ընդ որ հանճեալ ամենայն բազմութեանն՝ ուղարկեն զնա մեծապատիւ փառօք առ կաթուղիկոսն հայոց Տէր Գէորգ. եւ ձեռնադրեալ դառնայ մեծաշուք պատուով եւ նստի յաթոռ մետրապօլտութեան տանս սիւնական։ Տեսանէր ապա երանելիս այս զեկեղեցին նեղ եւ խրթին, եւ հնացեալ ի բազում ժամանակաց. նախ ի շարժմանէ իսկ խարխալեալ. եւ զի անպատշաճ էր այնպիսի մեծի մայրաքաղաքի եւ աշխարհագումար ժողովարանի սուրբ հայրապետանոցին առանց մեծ կաթուղիկէ եկեղեցւոյ լինիլ. վսան հանապազ մտախոհ լինէր ի սրտին՝ եւ ոչ ինչ գտանէր հնարս. մին զի ոչ իշխէր քակել զառաջին սրբոց առաքելոցն հիմնեալ եւ շնիեալ տաճարն։ Եւ մին զի անձեռնհաս թուէր յանհուն ծախս պիտոյիցն. ապա ի տեսլեան հրաման առնու ի հրեշտակէ զհինն ի բաց դնել՝ եւ նոր առնել սկիզբն շինուածոյն եկեղեցւոյ. եւ այն ին երկրորդ էր եւ երրորդ էր տեսիլն, մինչ բնաւին հաւաստեցուցանէր հրեշտակն զիրն զի մի երեւոյթ երազական ինչ կարծիցի. եւ իւրով նամակով ծրագրէր զտեղին. եւ հրամայէր շինել յանուն գլխաւորի սուրբ առաքելոց վիմին Պետրոսի. եւ առաքեալն Պօղոսի . եւ քաջալերէր ի գործն ասելով. ոչ ի մարդոց կատարի դա, այլ Տէր կամի կանգնել զդա տուն փառաց իւրոց. զարհուրեալ եպիսկոպոսին, ապա եւ զարթեաւ ի քնոյն ի յոլով ժամս ափշեալ լինէր։ Յարուցեալ եկն ի տեղին եւ ցուցանէր եղբայրութեանն զծրեալն ի հրեշտակէն. ազդէ եւ զայս մեծի եւ գահ էրէց իշխանին սիւնեաց Աշոտի եղբօր Վասակայ որդւոյ Փիլիպպէի եւ հօր Սմբատայ եւ Իսահակայ եւ Բաբգէնի. եւ ամուսնոյ նորա երանելի եւ մեծահաւատ տիկնոջն Շուշանայ. եւ միւս իշխանին որ ի Գեղամ գաւառի լինէր Գրիգորի Սուփանայ որդւոյ Գաբուռայ եւ Իսակայ. եւ միւս իշխանին որ ի բաղսձագիկ կոչեցելոյ հօր Ջէւանշէրի։ Որք մեծապէս խրախացեալ աստուածային իմն տեսչութեամբ, անդր փութապէս բերեալք լին էին. եւ հիացեալ ընդ սքանչելի տեսիլն, միաբան միախորհուրդ ձեռն ի գործ արկանէին. եւ ջանային փութապէս կատարեալ։ Բացեալ լինէին այնուհետեւ գանձարանք նոցա. եւ առատապէս ծախեալ ի գործունեայս շինուածոյն. բայց գլխովին ինքն իսկ մեծ իշխանն Աշոտ՝ եւ եպիսկոպոսն տէր Ովհաննէս՝ մեծամեծ ծախիւք եւ աշխատութեամբ կային ի վերայ գործոյն։ Եւ աստուածային կամակցութեամբն եկիզբն առնեն շինուածոյն. եւ արկանենն հիմն ի վերայ հրեշտակաձեւ տեղւոյն յերեք հարիւր քառասուն եւ չորս թուականին հայոց. ի թագաւորութեանն Սմբատայ Բագրատունւոյ խոստովնողի որդւոյ Աշոտի թագաւորի. յիշխանութեան Սիւնեաց Աշոտի որդւոյ Փիլիպպէի. ի կաթողիկոսութեանն հայոց տեառն Գէորգայ գառնեցւոյն հրամանաւ եւ կամօք Աշոտի. ձեռամբ տեառն Ովհաննիսի. որեւ իւր իսկ գրեալ էր ի վերայ եկեղեցւոյն այսպէս։ Յամի յորում թուականն հայոց երեք հարիւր քառասուն եւ չորս էր, եւ զատիկն ի նաւասարդի չորս , ես տէր Ովհաննէս որ երկրորդ կարգեցայ եպիսկոպոս սիւնեաց զկնի տեառն Սողոմօնի, արարի սկիզբն շինուածոյ եկեղեցւոյս. եւ այնպէս կատարեալ զեկեղեցին կամար երկնանման գմբեթայարկ ճեմարան իմն հրեշտակաց, եւ քաւարան մարդկան ի տաշածու վիմաց, եւ ի քերուածու քարանց Գաղատոսաշէն իմն յարմարեալ ակնախտիշ տեսողաց։ Ի հարիւր կանգնոյ բարձրութիւնն նորա. եւ ի քառասուն եւ ընդ կանգնոյ երկայնութիւն նորա. եւ ի քսան եւ Դ կանգնոյ լայնութիւն նորա. ունելով յինքն Դ խորանս, բաց յաւագ խորանէն. եւ ըստ Սողոմոնեան յարկին, եւ կամ Զօրաբաբէլեան կառուցեալ ի մէջ տանն Բ սիւնս հրաշակերտս զբոյսս եւ զյարքում. որք հաստահողոյս խարսխօք եւ բարձրաբերձ գեղեցկագիր թակաղաղօք պարաբարձեալ ունին զահագին թանձրութիւն երկնաձեղուն քարակառկառ յարկին։ Եւ այս ի խորհուրդ Բ գլխաւոր առաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղոսի. յորոց նշխարացս եդան ի ներքոյ սեանցս. եւ բազմութիւնք սրբոց նշխարաց անդ գումարեցելոցն՝ առաքելոց, մարգարէից, հայրապետաց, մարտիրոսաց, նահատակաց, եդան ի հիմունս եւ յանկիւնս սուրբ եկեղեցւոյն։ Ահա զայս իսկ աւարատեալ զամս մետասան, կանգնէ եւ մերձ եկեղեցւոյն հանդէպ դրանն հարաւոյ սիւն մի զարմանալի յանուն սրբոյ երրորդութեանն ի մանր քարանց պատաւածեալ ի չափ Լ կանգնոյ. պարսպէ եւ զեկեղեցղին սրբաքարով. եւ ապա զՎանսն կոփածոյ քարամբք. եւ զի էր նիստ տեղւոյն անյարմար՝ հարթէ զթանձրութիւն գետնոյն՝ եւ զխորութիւն վայրիցն բարձրացուցանէ կրաշաղախ որմովք։ Շինէ եւ զգաղտանոցս գետնափորս ի ներքոյ Վանիցն ծածուկ ընդ երկրաւ բազում տունս եւ դարանս ի պէտսս եկեղեցւոյն. եւ հարթեալ հաւասրեալ զվայրն, շինէ եւ սրբաշէն տրապէզս եւ գործնատներս. համբարանոցս եւ սրբատունս եւ գրանոցս. եւ ի դրան եկեղեցւոյն՝ տուն աղօթից եւ տեղի դամբարանի իշխանաց եւ եպիսկոպոսաց Սիւնեաց։ Ահա զայս ամենայն կազմուած յօրինուածի մեծի տանն հայրապետութեան հոգացեալ եւ աւարտեալ՝ արար ցանկալի հեռաւորաց եւ մերձաւորաց Հայաստանն աշխարհիս. եւ ջահաւորեալ իբրեւ զարեգակն ի մէջ աստեղաց՝ երեւելի էր ի մէջ ամենայնի. ոչ միայն շինուածովք, այլ պայծառանայր քահանայական եւ կրօնաւորական դասուք ի չափ ԵՃ եղբարց. լի էր եւ ծովամատոյց փիլիսոփայիւք եւ երաժշտական երգովք. ճոխ էր եւ վարժարան դպրոցացն վարդապետական կրթութեամբ։ Նաեւ արուեստաւորք նկարաչացն եւ գրողաց՝ անհամեմատք. վասն այն յայսպիսի համբաւոյ հրաշացեալք թագաւորք եւ իշխանք եւ եպիսկոպոսունք՝ գային ի տեսութիւն, եւ ընծայաբերք լինէին Սուրբ եւ երկնահանդէս աթոռոյն։ Բայց յորժամ աւարտէր զշինուածս եկեղեցւոյն, եւ այլ ձեռակերտացն եպիսկոպոսն տէր Ովհաննէս, ապա ի խնդիր լինէր աշխարհախումբ հանդիսից՝ առ ի կատարեալ զնաւակատիս մեծի եւ աստուածահրաշ տաճարին. կոչեն զթագաւորն հայոց Սմբատ այլօք իշխանօքն. եւ զկաթուղիկսն տէր Յօհաննէս. որ զկնի մաշտոցին ի Սէուան կղզոյն յաջորդեացաւ այլօք եպիսկոպոսօք հայոց. գայ եւ Գագիկ վասպուրականի՝ որեւ թագաւորեաց իսկ իւրով եպիսկոպոսօք եւ իշխանօք եւ ազատօք. գայ եւ աղուանից կաթուղիկոսն տէր Սիմէօն, իւրոյ աշխարհին եպիսկոպոսօք եւ մեծամեծ իշխանօք. ժողովին եւ համազգի հայկազան իշխանքն Սիւնեաց զորս յիշեցաք եւ այլ վանականք եւ աշխարհականք Սիսական աշխարհիս։ Յորոց միջի արդարեւ էր տեսանել ըստ իւրում անսուտ հրամանին՝ «զՔրիստոս հարբ եւ ամենասուրբ Հոգւովն եւ ամենայն երկնային զօրօքն». նաեւ առաքելական եւ մարգարէական գնդիւք. եւ հայրապետախումբ եւ մարտիրոսաջոկ երամօք. զորեւ տեսանէ ի ցայգապատմանն սուրբ եպիսկոպոսն Ովհաննէս՝ զՊետրոս առաքեալն՝ եւ ի ձեռինն բանալի երկաթի. եւ զՊօղոս ի գիրկն իւր առաքելական գիրքն. որք մտեալ յեկեղեցին պատրաստէին աթոռ երկնաւոր թագաւորին Քրիստոսի. եւ տային զբանալին եւ զգիրքն ցեպիսկոպոսն. եւ ասեն. «հաճեցաւ տէր բնակիլ ի սմա». եւ մեք պատրաստեմք տեղի հանգստեան նմա. եւ մեզ իսկ հրամայեացաւ աստէն մնալ մինչեւ ի միւսանգամ գալուս թագաւորին մերոյ։ Արդ՝ բանալի արքայութեանն՝ կացցէ յեկաղացւոջս. զի աստ բանալոց է դուռն դրախին ամենայն մեղուցելոց հաւատով դիմելոցն ի սա. եւ այս գիրք կայցէ ի սմին. զի աստի բղխելոց է շնորհ վարդապետական եւ ողջամիտ քարոզութիւն սուրբ Գրելեացս. աստ մնալոց է անապական եւ անխառնուրդ։ Զայս տեսեալ եւ զարթուցեալ մեծաւ գոհութեամբ՝ փառս ի վեր առաքէր. եւ ոչ ինչ յայտէր ումեք։ Ապա ընդ լուսանալ առաւօտուն՝ զգեստաւորեալ սուրբ հայրապետացն եւ ամենայն եպիսկոպոսացն, ելին ի բեմն. եւ կատարեալ զհոգեւորական օրհնութիւնն, օծանէին աստուածագործ իւղովն. եւ ի յասելն օրհնսցի օծցի, ամենայն բազմութիւնն այնքան հնչեցուցանէին զամենայն, մինչ թուէին լսողացն ահագին որոտմունք եւ ճայթմունք ամպոց հրեղինաց ճշմարտապէս եկեալ. եւ դղրդէր երկիրն եւ շարժէր վայրն. որեւ այսպէս կարծեցեալ թուի մեզ թէ, անմարմին ձայնք հրեշտակաց խառն լինէին նոցա որ այնպէս ահարկու երեւէր. եւ ոչ միայն սոսկ մարդոց։ Եւ այսպէս կատարել օրհնութիւնն՝ ընդ օր նաւակատիս առնեն ի փառս Աստուծոյ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. եւ իւրաքանչիւր ոք դառնայ ի տեղի իւր։ Բայց թագաւորն եւ իշխանքն սիւնեաց՝ տեսեալ զայնպիսի հանդէս եւ զայն քան զչքնաղագոյն յօրինուած, առաւելապէս սիրեն եւ պատուեն զտեղին. եւ մեծամեծ տրօք փարթամացուցանեն. եւ յոյժ ընդ արձակեն զսահման տեղւոյն. զորս եւ ասելի իսկ է. եւ Քրիստոսի յուսոյն մերոյ շնորհողին զայս ամենայն փառք եւ գոհութիւն եւ բարեբանութիւն հանդերձ երկրպագութեամբ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն, յաւիտեանս ամէն։

«Ցանկ Գլխոց սրբոյ Մատենիս»

Քարոզ տարեմտին 21։

Քարոզ աւետարանաց 21։

Քարոզ դարձեալ աւետ 31։

Քարոզ ծննդեան 4։

Քարոզ դարձեալ ծննդեան 5։

Քարոզ դարձեալ ծննդեան 6։

Քարոզ դարձեալ ծննդեան 7։

Քարոզ մկրտութեան 8։

Քարոզ դարձեալ մկրտութեան 9։

Քարոզ թլփատութեան 10։

Քարոզ դարձեալ թլփատութեան 11։

Քարոզ դարձեալ թլփատութեան 12։

Քարոզ քառասնօրեայ գալստեանն 13։

Քարոզ Տեառն ընդ առաջ 14։

Քարոզ դարձեալ Տեառն ընդ առաջին 15։

Քարոզ վասն Յօհաննու ծննդեան 16։

Քարոզ դարձեալ վասն Յօհաննու ծննդեանն 17։

Քարոզ Յօհաննու գլխատման 18։

Քարոզ կրօնաւորաց եւ միաբանից 19։

Քարոզ առաջնորդաց եւ հարց 20։

Քարոզ դարձեալ միաբանից եւ կրօնաւորաց 21։

Քարոզ վասն պահոց 22։

Քարոզ դարձեալ պահոց 23։

Քարոզ դարձեալ պահոց եւ փորձանացն սատանայի 24։

Քարոզ փորձանաց 25։

Քարոզ պահոց առաջաւորին 26։

Քարոզ վասն չորեք շաբաթի եւ ուրբաթի 27։

Քարոզ սրբոյն Սարգսի 29։

Քարոզ սրբոց թարգմանչացն 30։

Քարոզ աստիճանաց որք են վարդապետք եւ հայրապետք 31։

Քարոզ դարձեալ հայրապետաց եւ վարդապատաց 32։

Քարոզ վասն ի գիշերի տալոյ իշխաանութիւն վարդապետաց 33։

Քարոզ աշակերտեալ մանկաանց 34։

Քարոզ վասն գովութեան իմաստութեան 35։

Քարոզ առաջնորդաց եւ եպիսկոպոսաց 36։

Քարոզ սրբոց վարդանանց 37։

Քարոզ դարձեալ ի նոյն բանն 38։

Քարոզ երիտասարդաց սրբոց եւ վարդապետաց 39։

Քարոզ դարձեալ վարդանանց 40։

Քարոզ վասն երիտասարդաց 41։

Քարոզ վասն իմաստութեան 42։

Քարոզ վասն մեղաւորաց հերձուածողաց եւ ուրացոողաց 43։

Քարոզ վասն բարի եւ չար ճանապարհաց 44։

Քարոզ սրբոց ոսկեանց եւ սուքիասանց 45։

Քարոզ վասն ննջեցելոց 46։

Քարոզ վասն սգաւորի 47։

Քարոզ մահու 48։

Քարոզ դարձեալ վասն մահուան սրբոց 49։

Քարոզ դարձեալ մահու 50։

Քարոզ վասն ննջեցելոց այգուց 51։

Քարոզ երրորդ աւուր ննջեցելոց 52։

Քարոզ չորրորդ աւուր ննջեցելոց 53։

Քարոզ Ե երորդ աւուր ննջեցելոց 54։

Քարոզ Զ երորդ աւուր ննջեցելոց 55։

Քարոզ Է երորդ աւուր ննջեցելոց 56։

Քարոզ վասն մխիթարութեան 57։

Քարոզ դարձեալ վասն մխիթարութեան 58։

Քարոզ դարձեալ վասն մխիթարութեան 59։

Քարոզ բարեկենդանի շաբաթ աւուրն 60։

Քարոզ վասն կաթին գիտութեան եւ հերձուածողաց 61։

Քարոզ վասն բարի հովւաց եւ չարեաց 62։

Քարոզ եպիսկոպոսաց 63։

Քարոզ երիքովի ի դէմս քահանայից եւ ժողովրդոց 64։

Քարոզ բուն բարեկենդանի եւ մեծի երկու շաբաթի 65։

Քարոզ առաջին կիրակէին 66։

Քարոզ դարձեալ առաջին աւուր 67։

Քարոզ պահոց 68։

Քարոզ ի սկիզբն պահոց վասն խոստովանութեան 69։

Քարոզ առհասարակ ապաշխարութեան 70։

Քարոզ սրբոյն Թէոդորոսի 71։

Քարոզ երկրորդ կիրակէին վասն պահոց 72։

Քարոզ ի նոյն կիրակէին վասն խնդրելոյ զարքայութիւնն Աստուծոյ 73։

Քարոզ ի նոյն կիրակէին վասն հիւրընկալութեան 74։

Քարոզ վասն ողորմութեան 75։

Քարոզ վասն ողորմութեան 76։

Քարոզ վասն հոգեւոր եւ մարմնաւոր առաջնորդաց 77։

Քարոզ վասն քառասնորդաց 78։

Քարոզ վասն աղօթից 79։

Քարոզ երրորդ կիրակէին պահոց 80։

Քարոզ վասն զղջման եւ խոստովանութեան անառակ որդւոյն 81։

Քարոզ դարձեալ անառակ որդւոյն 82։

Քարոզ վասն սերմանացանին 83։

Քարոզ դարձեալ սերմանահանին 84։

Քարոզ չորրորդ կիրակէին 85։

Քարոզ վասն բարկութեան 86։

Քարոզ վասն տնտեսին 87։

Քարոզ վասն մեծատանն եւ Ղազարու 88։

Քարոզ վասն քառասուն մանկանց 89։

Քարոզ դաձեալ Խ մանկանց 90։

Քարոզ հինգերորդ կիրակէի մահու եւ կատարածի աշխարհի 91։

Քարոզ վասն թզենւոյն 92։

Քարոզ վասն հոգւոյ եւ մարմնոյ 93։

Քարոզ վասն դատաւորի 94։

Քարոզ վասն աղօթիից 95։

Քարոզ սրբոյն Գրիգորիի լուսաւորչին 96։

Քարոզ դարձեալ սրբոյ լուսաւորչին 97։

Քարոզ վասն արիութեան գործոյ 98։

Քարոզ վասն բարի սերմանց 99։

Քարոզ վասն հաւատոյ եւ սիրոյ Աստուծոյ 100։

Քարոզ վասն սիրոյ առ Աստուած եւ առ ընկերն 101։

Քարոզ վասն սիրոյ ընկերին 102։

Քարոզ վասն Ղազարու յարութեան 103։

Քարոզ դարձեալ վասն Ղազարու յարութեան 104։

Քարոզ ծաղկազարդի 105։

Քարոզ վասն ծաղկազարդի 106։

Քարոզ դարձեալ ծաղկազարդի 107։

Քարոզ դարձեալ ծաղկազարդի 108։

Քարոզ վասն մեծի երկու շաբաթի 109։

Քարոզ դարձեալ մեծի Բ շաբաթի 110։

Քարոզ մեծի երեք շաբաթի 111։

Քարոզ դարձեալ մեծի Գ շաբաթի 112։

Քարոզ մեծի չորեք շաբաթի 113։

Քարոզ վասն զապաշխարօղս արձակելոյ 114։

Քարոզ վասն բժշկութեան բորոտին 115։

Քարոզ դարձեալ վասն բժշկութեան բորոտին 116։

Քարոզ մեծի հինգ շաբաթի 117։

Քարոզ վասն պատարագաց 118։

Քարոզ մեծի հինգ շաբաթի 119։

Քարոզ դարձեալ վասն հինգ շաբաթի հաղորդութեան 120։

Քարոզ վասն սուրբ հաղորդութեան 121։

Քարոզ վասն պատարագին 122։

Քարոզ դարձեալ ի խորհուրդ պատարագին 123։

Քարոզ վասն միւռոն օրհնելոյ եւ ոտնալուայի 124։

Քարոզ ոտնալուայի 125։

Քարոզ դարձեալ ոտնալուայի 16։

Քարոզ վասն խորհրդոյ սուրբ աւազանին 127։

Քարոզ ոտնալուային 128։

Քարոզ մեծի ուրբաթի սգոյն 129։

Քարոզ դարձեալ մեծի ուրբաթին 130։

Քարոզ դարձեալ մեծի ուրբաթին 131։

Քարոզ դարձեալ վասն խաչելութեան 132։

Քարոզ դարձեալ խաչելութեան 133։

Քարոզ մեծի ուրբաթի 134։

Քարոզ վասն զատկի 135։

Քարոզ յԵրուսաղէմ գնալոյ 136։

Քարոզ զատկի 137։

Քարոզ վասն յարութեան 138։

Քարոզ վասն յարութեան 139։

Քարոզ վասն յարութեան 140։

Քարոզ վասն յարութենէ 141։

Քարոզ վասն նոր կիրակէի 142։

Քարոզ վասն եկեղեցւոյ 143։

Քարոզ վասն եկեղեցւոյ օրհնութեան 144։

Քարոզ վասն համբարձման 145։

Քարոզ երկրորդ ծաղկազարդի 146։

Քարոզ վասն գալուստեան Սուրբ Հոգւոյն 147։

Քարոզ դարձեալ համբարձման 148։

Քարոզ դարձեալ համբարձման 149։

Քարոզ դարձեալ համբարձման 150։

Քարոզ դարձեալ համբարձման 151։

Քարոզ վասն գալուստեան Սուրբ Հոգւոյն 152։

Քարոզ դարձեալ Հոգւոյ գալստեանն 153։

Քարոզ դարձեալ գալստեանն Սուրբ Հոգւոյն 154։

Քարոզ դարձեալ գալստեանն Սուրբ Հոգւոյն 155։

Քարոզ դարձեալ վասն գալստեանն Սուրբ Հո 156։

Քարոզ դարձեալ գալստեանն Սուրբ Հոգւոյն 158։

Քարոզ դարձեալ գալստեանն Սուրբ Հոգւոյն 159։

Քարոզ դարձեալ գալստեանն Սուրբ Հոգւոյն 160։

Վասն շինութեան գերահռչակ սուրբ Վանիցն Տաթեւու 161։

Ցանկ եւ ցուցակ սրբոյ մատէնիս նշանուոր բանից ի վերայ այբուբենից։

Աբէլի պատարագն՝ գառինն Աստուծոյ գոլ խորհուրդ 536

Աբրահամ եւ մեծատունն ո՞ւր տեսին զիրեարս 402

Ադամայ երեսնամեայ ստեղծանիլն. երկրորդին Ադամայ քառասնօրեայ գալն ի տաճարն զի՞նչ 85

Ադամ ունէր երեք շնորհս 275

Ազգին Իսրայէլի անմիտս կոչիլն 277

Աստուած Հայր կոչի յատուկ Քրիստոնէից ըստ չորից 310

Աղաւնոյ եւ ագռաւու նշանակութիւնք 509

Աղախին ասի հեթաանոսաց եկեղեցի 277

Աղօթից օգտութիւնն 358

Աղօթից Է ինչ պիտոյքն 358

Աղօթից բարին եւ չարն 420

Ամսոց անուանց ցուցումն 12

Ամփոփիլն ջրոյ ի ձորձ 52

Ամքն Գ՝ յորում խնդրի պտուղ 418

Այգալաց առնելն ննջեցելոց. եւ յեօթն օր ի գերեզման գնալոյն խորհրդքն 250

Այգոյ եւ հնգեկին ժամուք կոչեցելոց զանազան խորհուրդքն 446

Աստուծոյ ընդունիլն զզղջացեալ մեղաւորս իկերպ անառակին 371

Աստուծոյ մարդ լինիլն առ ի՞նչ 35

Աստուծոյ ո՞րպէս ասի գալ. կամ զի՞նչ ոտք եւ լուացումն 567

Աստուծոյ բազում կերպիւ ողորմութիւն առնելն մեղաւորաց 343

Աստուծոյ երեւիլն Աբրահամու յո՞ր օր իցէ 568

Անառակի ի միտս գալն զղջմամբ՝ եւ Հօր ընդունիլին 374

Անարմատ գոլ պարտի եպիսկոպոսն 294

Անարժան ճաշակողաց դատապարտութիւն 552

Անարժան եւ մահու մեղօք հաղորդեալքն 556

Անձրեւու եւ ցօղոյ նշանակութիւնն 20

Անունն ի չորս բաժանի 647

Աշակերտաց երկուց առաքիլն ի լեառն ձիթենեաց 483

Աշտանակն լուսոյ եւ Բ ձիթենիքն 160

Աչք եօթն կերպիւ ոչ կարեն բարւոք տեսանել 306

Աչաց կենդանեաց յարմարիլն ի գլուխս 188

Աչք մեր՝ է ի գլուխն մեր Քրիստոս չորս կերպիւ 196

Առակօք խօսիլն Քրիստոսի 376

Առաջաւորաց պահոց բանքն 143

Առաջնորդին փոխանակ ժողովրդեան տանջիլն 185

Առաջնորդի ունիլն զտասն յատկութիւն դիտին 182

Առաքելութեան եղանակն վեց 97

Առաքեալքն ո՞րքան պարգեւս ընկալան յիջում հոգւոյն 716

Առաքեալքն ո՞րպէս լցան հոգւով 730

Առիւծ կոչիլն Տեառն. եւ թէ կորիւն աքաղաղ եւ նոխազ զո՞րս նշանակեն 113

Առն անկանիլն ի ձեռս աւազակաց՝ նշանակ բնութեանս 296

Առն միոջ երկու որդիքն ո՞յք պարտին իմանիլ 368

Աստեղաց ընդդէմ կնքելն 588

Արարողութիւն մկրտութեան 60

Արրդարոց նեղութիւն ո՞յր վասն տուեալ լինի 399

Արեգակաան տիպ գոլն երրորդութեան 707

Արեգական երեք յատկութիւնքն՝ են յարութեանն Քրիստոսի ցոյցք 637

Արթնութեան եւ քնոյ Դ ազգ գոլն 411

Արծիւ կոչին հրեշտակք 205

Արմաւենւոյ յատկութիւնն եւ նշանակութիւնն 478

Արտասուելն Քրիստոսի ի վերայ Ղազարու 474

Արքայութեան երկնից Դ ճանապահն 106

Արքայութեան ի փեսայ եւ ի հարսն առակիլն 511

Արքայութեան խնդրօղքն ո՞յք են, եւ ո՞յք առնօղք 333

Արքայութիւն որո՞ց ասի եւ որո՞ց նմանի 335

Աւագ շաբաթու աւուր խորհուրդն, եւ ընթերցուածոյն ի սկզբանէ 494

Աւազանի խորհուրդն՝ նշանակի յերեք գաւազանսն Յակօբայ 574

Աւետեաց տօն ի նաւակատիս ծննդեաան զի՞նչ 29

Աւետեաց յերկիր հաստատիլն 678

Բան զի ա՞րդ կոչի որդին 22

Բանն ընդէ՞ր մարմինն եղեւ, եւ ապա փրկեաց 24

Բանին մարմին գոլն ի գիրն օրինակի 35

Բանն վասն է՞ր մարմին եղեալ, եւ ոչ Հայր կամ Հոգի 25

Բանին մարմին ասիլն եւ ոչ Հոգի 38

Բանին ի Բեթղէհէմ ծնանիլն 40

Բանին Աստուծոյ պահապանութիւնն որքան ունի օգտութիւն 222

Բանին Աստուծոյ մարդ գոլոյ վեց գլխաւորագոյն պատճառքն 48

Բարին մի է եւ չարն բազում 111

Բարին եւ չարն ուստի՞ իցէ 449

Բարին երկու՝ առաջին եւ երկրորդ 323

Բարի գործն՝ արիութեամբ պարտի գործիլ ըստ վեց իմն պատճառաց 447

Բարի գործոց հակառակ չորք են 317

Բարի գործոց կորնչիլն ի մեղս՝ ողորմութեանն ոչ 316

Բարւոյն եւ չարին կրկին զնազանութիւն 290

Բարկացողաց առաւելութիւնն եւ նուազութիւնն. եւ գործոյ նորութենէ եղանակն 389

Բարկութեան սահմանն, թէ որո՞վ զանազան ի սրամտութենէ 388

Բարկութեան շիջումն. եւ թէ քանի՞ են եղանակք հատուցմանց 391

Բերդին խորին ցուցումն, առ որ ասաց Քրիստոս «երթայք որ ընդդէմ ձեր է 484

Բղխումն հոգւոյն ի հօրէ միայն 705

Բորոտի սրբիլն ի Քրիստոսէ. եւ զի՞նչ ձգելն զձեռն եւ դնելն զկանօնս 523

Բորոտութեան գոյնն քանի՞. եւ սրբիլն զի՞նչ 527

Գալստեաանն Քրիստոսի որ է օրն 630

Գայթակղիլն առաքելոց 579

Գառնազենութիւնն Մովսէսի եւ այլ իրագործութիւնքն՝ ի Քրիստոս օրինակեալ երեւին 609

Գառն կոչի Քրիստոս վասն երից 481

Գաաւազան տալոյ նշանակութիւնն 168

Գետն Եզէկիէլի՝ Սուրբ Հոգւոյն է նման 723

Գերեզմանն Քրիստոսի ի պարտիզի 624

Գերեզման քահանայից՝ Է օր աստիճանաւ վասն ո՞յր ծածկի 261

Գիտութիւն լեզուաց առաքելոց 734

Գիւղե ասիլն թէ, առաջի ձեր է 476

Գոգն Աբրահամու 244

Գոգ կոչիլն արքայութեան 400

Գործելն զմեղս՝ Դ աստիճան 325

Գործ զգալի արեգական՝ որո՞վ համեմատի ի գործ իմանալւոյն Քրիստոսի 613

Գործի հովութիւն չորս իր է 289

Գրոց առաւել քննութիւն պա՞րտի 280

Գօտի ընդ մէջ պնտիլն եւ վառեալ ճրագն եւ հարսանիքն առ ի՞նչ նշանակին 666

Դանիէլի նմանիլն Քրիստոսի 636

Դատաւոր գոլն մտաց 425

Դատաւորք յաւուր դատաստանին չորք լինելոց են 272

Դիւաց տանջելն զհոգիս յերեք տեղւոջ 266

Դռնապանի արթնութիւնն 415

Դրախտ կոչի եկեղեցի Աստուծոյ 595

Ելանելն մեր առ Քրիստոս՝ է Բ կերպիւ 683

Ելանելն ի վերայ քան զամենայն զերկինս 677

Ելերն ի շառաւիղէ եւ այլն ո՞րպէս ունի իմացումն 584

Եկեղեցի օրհնելն եւ օծանելն ունիի զբազում պատճառս 657

Եկեղեցի նմանի դրախտի 721

Եկեղեցւոյ հարսնութեան նշանն 669

Եկեղեցւոյ ունիլն ինչ յաւանդութենէ 664

Եկեղեցւոյ կառուցելոյ՝ բազմաց օրինակ եւ նշանակ գոլն 656

Եկեղեցւոյ մի անուն գոլն՝ եւ Բ նշանակութիւն ունիլն. այսինքն շինօղ եւ շինեալ 654

Եղելոց ստեղծանիլն ի Զ աւուրս 449

Եղջեր համեմատութիւն մեղաց 373

Եպիսկոպոսութեան աստիճան՝ է գլուխ ամենայնի 290

Եպիսկոպոսին գործք ո՞րք իցեն 293

Եպիսկոպսաց եւ վարդապետաց հարկաւորութիւնն յեկեղեցիս163

Երեկօյեայն՝ մէջ գիշերն եւ այլն՝ զո՞ր ունին տեսութիւնն 413

Երեւումն Տեառն վասն է՞ր ի վերջին ժամանակս, եւ ոչ յառաջինսն 79

Երիտասարդն քան զծերն առաւել խրատելի է 198

Երիտասարդոութեան հասակն՝ ուրախութեան ո՞րպէս ասի ընդունակ 197

Երկիւղն յերիս զանազանի 157

Երկիւղ մարդոյ՝ է ի Զ իմն իրաց 387

Երկիրն բարի երեք ազգ է 382

Երկնի եւ երկրի զարդարանքն 500

Երկնի մնացական գոլն եւ յաւատնական 272

Երկոտասան ընթերցուածքն ի ծննդեան երեկոյին 33

Երուսաղէմ լեառն եւ տուն Աստուծոյ՝ ի նախահարց անտի գովեցեալ երեւի 610

Երկրի հաստատ գոլն եւ անշարժ. եւ ուստի՞ մերթ շարժիլն 273

Երկրի նշանակութիւնքն ըստ իրին եւ կոչմանն 502

Երկրորդ գալսստեան եւ ծաղկազարդի պատճառքն 665

Եօթն կնքոց բացումն Քրիստոսիւ 640

Զանազանութիւն գոլն ի մէջ բաեաց 302

Զանկակի հնչման խորհուրդն 8

Զատիկն հին եւ արարողութիւնքն՝ նորոյս գոլ օրինակ 615

Զգուշութիւնն յորո՞ց իրաց պարտի յաղօթս 428

Զինուց եւ սլեհից կիրառութիւնքն՝ նմանին առաքինութեան 128

Զօրացուցանիլն Քրիստոսի 579

Է եւ գոյ կոչի Աստուած 696

Ընդաջմէ հօր նստիլն Քրիստոսի 693

Ըսպանումն ինքեան է մեծ մեղք քան զայլսս 75

Թաղմանն Քրիստոսի պատճառք 600

Թզենի եւ այգի զո՞րս կոչէ 416

Թլփատիլն Քրիստոսի՝ ոչ էր կարիք յիւր կողմանէ, այլ ի մեր ըստ երկոտասան պատճառաց 68

Թլփատութեանն օրէն զինչ է, թէ ոչ արդարացուցանէ 63

Թլփատութիւն եւ մկրտութիւն՝ երեւի թէ հաւասարք են 64

Թլփատութիւնն Քրիստոսի՝ պատշաճ էր ըստ բազում պատճառաց 66

Թոմայի ցոյց տալն զձեռս եւ զկողս 649

Իմաստութիւն եւ յիմարութիւն կուսանացն 512

Իմաստութեան բաժանիլն յերկուս 171

Իմաստութիւնն հոմ անուն է եւ ի չորս բաժանի 156

Իմաստութիւնն լոյս կոչի 187

Իմաստութիւն մարդոյն գովելի է քան զամենայն իր 179

Իմաստունն եւ սրբոյն նմանի 174

Իմաստնոյն աչք ի գլուխն. եւ գլուխ զիշխանութիւնն ասէ չորեքտասանն գլխով 191

Իմաստնոյն ասելն «ոչ իմաստնոց հաց՝ եւ ոչ հանճարեղաց մեծութիւն այլովքն 175

Իմացական միտք մեր ո՞րպէս վերանայ առ ճշմարտութիւնն 174

Իշխանութիւնն Բ՝ հոգեւոր եւ մարմնաւոր 348

Իշխանութիւնն հոգեւոր եւ մարմնաւոր ո՞րպէս զանազանի, կամ ո՞յք ունին զնոսա 181

Իշխանութիւն տրիլն վարդապետաց ի գիշերի 167

Իշխանն մարմնաւոր մի թէ տալո՞ց է համար վասն ժողովրդեան 348

Իշոյ եւ յաւանակի գտանիլն եւ խորհուրդն 469

Իջանելն եւ ելանելն Աստուծոյ 675

Իջման հոգւոյն երկու նշանքն 733

Իրաւախոհ գոլն Ընդ ոսոխի. եւ ո՞ր է ճանապարհն. ո՞վ ոսոխ եւ զի՞նչ հաշիւն 364

Իւղ թափեալ անուան տեսութիւնն 515

Լեզուի չորս յատկութիւնն 722

Լոյս է Աստուած՝ ոչ զգալի, այլ իմանալի 222

Լուսաւորչի չարչարանց պատմութիւնն 443

Լուսաւորչի ձեռնադրիլն 440

Լուսաւորչի արմատ եւ հոգիւ կոչիլն 443

Լուացման ոտից խորհուրդն 572

Խաչելութեանն Քրիստոսի պիտանաւորութիւնն 643

Խաչիւ ելանելն մեր՝ յերկինս 692

Խաչիւ բարաձրանալն Քրիստոսի եւ ոչ այլ իրօք՝ բազում պատճառս ունի 593

Խաչին չորս փայտն՝ չորից առաքինութեաննց օրինակք 596

Խաչին չորս թեւոյ եւ փայտի նշանակութիւնն 585

Խիղճ մտացն զի՞նչ է 323

Խնդրուածն յերկրուս բաժանի. մին ի ներքս վասն իւր. եւ մին արտաքոյ վասն այլոց 336

Խնդրակք Գ են՝ որք կոչեն ի մահ 395

Խոնարհութեամբ բարձրանալն Քրիստոսի 690

Խոստովանութեան ժամանակն կերպն եւ օգտութիւնն ո՞ր իցէ 319

Խոստովանութեան կացութիւնն 367

Խորհուրդ մարմնացելոյն Քրիստոսի՝ բարձր է եւ խոր 48

Խորհուրդ մկրտութեան՝ է խորհուրդ հաւատոյ 59

Խորհրդոյ երեք որոշմունքն 550

Խորհրդոյ կատարման Դ հարկաւորքն 544

Խորհրդոյ կրկին նիւթիւ կացուցանիլն 541

Խրատու եւ իմաստութեան օգտութիւնն 157

Ծածկեալ խորհուրդն զի՞նչ իցէ 571

Ծանուցանիլն ի մէջ երկուց կենդանեաց՝ է բազմադիմի 588

Ծառն զոր ետես Դանիէլ՝ օրինակէր զխաչն 596

Ծննդեան տօնի հիմն գոլն ամենայն տօնից 29

Ծնունդն Քրիստոսի կրկին ուսուցանի ի գրոց 28

Ծնունիդ եւ յղութիւն կնոջ՝ նշանակէ զմեղս եւ զպատիժ մեղաց Դ յատկութեամբ 322

Ծով կոչի կենցաղս այս 207

Կաթի ասի բամն օրինաց եւ գիտութիւն սրբոց գրոց 219

Կայէնի եօթն ազգ յանցանօք անարգիլն 537

Կանգուն բեեւեռիլն Քրիստոսի 623

Կարապետի անունն տասն եղանակաւ կոչի 100

Կարգաւորաց ննջեցելոց արարողութիւնք եւ կարգ թաղման 243

Կարողութիւն ելման մեր յերկինս 687

Կեանք եւ մահք սրբոց եւ անսրբոց՝ են զանազանք 235

Կենցաղոյս նման գոլն Բ դրան քաղաքի. մինն որովայն, եւ միւսն գերեզման 221

Կերակուր պահոց եւ ուտեաց զի՞նչ 147

Կին ատելի՝ իմանին հերձւածօղք 277

Կիրակէի զարմանալի պատիւն 671

Կնքելն հոգւոյն որպէս է 730

Կուսանաց տասն գոլն եւ փառքն 520

Կուսին սրբոյ Է բան խօսիլն 29

Կուսին սրբիլն եւ գալն ի տաճարն 89

Կրօնաւորաց հարկաւորն 119

Հաբէլի եօթն ազգ բարեգործութեան տեսակն 536

Հակառակ եւ անկարգ պատհումն մարդկան՝ այսինքն բարւոյ եւ չարի եւ պատճառ նորին 175

Հաղորդիլ ոչ կամեցօղքն 555

Հաղորդեցելոց եւ պատարագողաց ահ եւ դոդումն գոլ պարտի 554

Համբարձմամբն Քրիստոս ե՞րբ եհաս յաթոռն 682

Համբարձումն վասն է՞ր յետ քառասուն աւուր 659

Համբոյրն Զ նշանակութիւն ունի 43

Համբառնալն ընդ է՞ր ոչ ի յառնելն 680

Հայր մերն պատուական եւ գովելի աղօթք է ըստ երից 309

Հանդերձից տարածանիլն 477

Հանելն զաշակերտսն ի Բեթանիա՝ օրհնելն եւ մեկնիլն 661

Հաստատիլն յարութեան յապացուցէ սերմանց 621

Հաստատիլն յարութեան բազում վկայութեամբք 620

Հասակ երիտասարդին կրկին է 208

Հարսն կոչի Քրիստոս եկեղեցիս ըստ չորից 658

Հացի եւ գինւոյ օրհնելն զի՞նչ 551

Հացն եւ գինին ո՞րպէս փոխի ի մարմին եւ յարիւն Քրիստոսի 542

Հաց մարմնոյն Քրիստոսի՝ օրինակի ի մանանայ, որ ունի տասն յատկութիւն 558

Հաւասար համարումն կռապաշտից. հրէից, հերձուածողաց եւ ուրացողացն, յանպարշտութիւնս 216

Հեշտութիւն աշխարհիս անարգ եւ խոտան է վասն հինգ պատճառի 332

Հիւրընկալութիւնն՝ բազում շահ օգտութեան ունի 339

Հնազանդութիւնն է երկու. կատարեալ եւ անկատար 483

Հնարք ելանելոյ յերկինս 694

Հոգեւոր կերակրոյ զանազանութիւնն 553

Հոգւոյ ընդունիլն ի միաւորութենէ մարմնոյ բազում բարութիւնս , նաեւ զվտանգս 420

Հոգւոյն Սրբոյ աղաւնակերպ իջանելն 62

Հոգւոյ մտաւոր գոլն 697

Հոգւոյն Միածին կոչիլն 701

Հոգւոյն իջան տեղին 733

Հոգւոյն ոչ տրիլն նախ քան զհամբարձումնն եւ զյարութիւնն 713

Հոգւոյն ի կերպ հրոյ իջանելն 717

Հոգւոյն կարօղ եւ նորոգօղ գոլն 710

Հոգւոյն իջանելն յերեք ժամուն 672

Հոգւոյն ունիլն երեք զօրութիւն 388

Հոգւով ստեղծանիլն մեռելոց 630

Հոգւով լնանիլն ի՞ւ լինի 729

Հոգւով զի ա՞րդ էջ Քրիստոս ի դժոխս 601

Հոգւոց ափշիլն եւ զարհուրիլն յոգէվարութեան 231

Հողմոյ բաղդատիլն հոգւոյ 698

Հուր Հոգւոյ ո՞րպէս բորբոքի 717

Հռիփսիմեանց պատմութիւնն 438

Հովիւք չարք՝ ոչ մտանեն ընդ դուռն Քրիստոս 285

Հոտ փոքրիկ ո՞ր իցէ. եւ վասն է՞ր կոչի 383

Հրավառութեանն խորհուրդ 79

Հրեշտակի կոչումն ձայն հաւու անուանի 230

Հրաշտակաց հարցումն առ համբարձումն 691

Հրեղէն լեզուաւ նստիլն Հուգւոյն 714

Հրեշտակապետի գոչելն զփողն 9

Հրեշտակապետն ընդէ՞ր առաքի առ կոյս եւ ոչ մարդ 15

Հրոյ եօէն յատկութիւնն 724

«Հօր Աստուծոյ Քրիստոսի նախ վասն է՞րր գթած ասէ եւ ոչ արդար 342

Ձայն բարբառոյն Դ իրօք տեսանի 103

Ձեւ աղօթից է չորս 430

Ձէթն եւ ցորեանն յո՞րս առակի 396

Ձիթենւոյ եւ արմաւենւոյ խորհուրդն 471

Ձիւնանալն սաղիմայ 674

Ձորձոր նշանակութիւնն զոր առաքեալքն արկին ի վերայ իշոյ 490

Ձուի ներկիլն ի զատկին 606

Ղալպ դահեկանի հալիլն 726

Ղազարու հիւանդութեան խորհուրդն եւ սիրեելի Քրիստոսի գոլն 455

Ղազարու յարութիւնն՝ պատկերէ յարութեան մերոյ 462

Ճաճանչ Աստուծոյ եւ ծագումն փառաց ասիլն Հոգւոյն 708

Ճանապարհ կենցաղոյսս է կրկին. մինն բարի եւ միւսն չար 212

Ճանապարհ է զգալի կեանքս 199

Ճրագ կոչի հին օրէնքն՝ ողորմութիւնն, եւ առաջնորդքն 304

Մահացու մեղքն՝ նմանի ի գոդի 526

Մահու սրբոյ վասն է՞ր ոչ կարաց փրկել, այլ մահ որդւոյն Աստուծոյ 614

Մահն բաժանի յերկուս. յիմանալին եւ ի զգալին 240

Մահու օրն զիա՞րդ ոչ լինի գիտելի 241

Մանկանց մկրտիլն անյապաղ պարտի գոլ 58

Մանուկն չորս պակասութիւն ունի 208

Մատնեհար կոչի Քրիստոս ըստ երից 68

Մատնիլն վասն է՞ր ի գիշերի 541

Մարդեղութեանն Քրիստոսի բազում օգտութիւնն 590

Մարդն ըստ երից շարժի յառաքինութեան գործս 247

Մարդոյսս հասակն՝ է որպէս զանիւ 234

Մարդոց չարաաց անզեղջ մնալն ի կենդանութեան յորո՞ց պատճառի 267

Մարդս պատկեր գոլով Աստուծոյ եւ պատուական վասն է՞ր ի հողոյ եւ յետոյ ստեղծանի 495

Մարիամու խօսեցեալ գոլն առն 84

Մարիամու զղջումն ի տան Սիմօնի 517

Մարիամու ունիլն զգերազանց սրբութիւն 17

Մարիամու ընդ է՞ր ոչ ես թոյլ մերձեենալ 649

Մարմին եւ արիւն ո՞յր վասն ճաշակելով հարմայի առնուլ 543

Մարմինն Քրիստոսի զգեստս կոչի եւ ձորձ 54

Մարմինն ո՞րպէս մանրի ի հոգին 23

Մարտիրոսաց տօնն ի շաբաթու տօնիլն 151

Մարտիրոսութիւն որր չէ այժմ, Քրիստոսի չարչարակից ո՞րպէս լինիլ պարտի 154

Մեծութիւնն Աստուծոյ եւ մարդոոյ ի՞ւ զանազանի 393

Մեծութիւնն եւ աղքատութիւն տուեալ լինի ըստ չորից 398

Մեծութիւն մեծատանն եւ չարիք Ղազարուն քանի՞ք 399

Մեկնութիւն աղօթից ի բազում եղանակս 361

Մեկնութիւն բանի չորս եղանակաւ առեալ լինի 191

Մեղաց ամենեցուն՝ Դ աստիճան ունիլն 123

Մեղաւորաց ցուցակ գոլնն անառակ որդւոյ 369

Մեղաւորին դարձման երկու ինչ պիտոյքն 370

Մեղքն կրկին է՝ սկզբնական եւ ներգորական 26

Միաբանութիւն ո՞ւր երեւի եւ յի՞նչ դէմս 117

Միաբանութիւն ընդ բարսն՝ բարի գոլ ըստ երից 296

Միածին կոչիլնն հոգւոյն՝ է ընդդէմ հերձուածողաց 702

Միութիւնյերրորդութեանն ո՞րպէս գոյ 710

Միջնորմ ցանկոյն ի՞նչ 676

Միւռոնի արարողութիւնն եւ անուշահոտութեան նշանակութիւնն 563

Միտք մականց ընդ է՞ր անհաստատ 205

Մկրտութիւնն քրիստոսի՝ ցուցանի վեց հարցմամբք 58

Մկրտութեամբ Քրիստոոսի անմեղութիւն բնութեան մերոյ 55

Մկրտութեանն եղանակ տասնն գոլ ասի 98

Մովսէսի եւ Ահարօնի օրինակ գոլն առաջնորդաց եկեղեցւոյ 611

Միջիւն ճագար մարախ եւ սարդ՝ մտաւորաց ունին տեսութիւն 109

Յակօբայ նահապետի Գ նոր գործն 574

Յակօբայ նահապետի խորհրդագէտ լինիլն 583

Յայտնութեան տօնի ինն օրն 30

Յարութեան հակառակողաց վնասն 622

Յարութեան օգտութիւնն 644

Յարութեան պատշաճ գոլն երեքօրեայ 638

Յարութեանն Քրիստոսի հարկաւորութիւնն 632

Յարութեանն սահման 617

Յարութեան ուրացողաց՝ տասն ազգ վնասիւք վրիպիլն 619

Յարութեանն Քրիստոսի ցուցումն ի գիրս դատաւորաց 633

Յարուցելոյն Քրիստոսի խնդրօղքն 642

Յիսնօրէից զատկի խորհուրդն 660

Յիսնօրէից ինանց պատճառն 670

Յիսուս անունն վեց գիր՝ նշանակօղ փրկութեան մերոյ 67

Յիսուս Քրիստոս անունն է առ առաջին եւ հասարակագոյն. իսկ այլ անուանց առնա կապիլն 73

Յոբայ անիծանելն զօր իւր եւ զգիշեր՝ զո՞րպիսի օրն եեւ զգիշերոյ պարտի իմանիլ 262

Յոբայ ասելն՝ երկիր եեւ ի նմանէ ելցէ հաց՝ զո՞ր միտս ունի 503

Յովնանու՝ Քրիստոսի օրինակ գոլն 599

Յուդա Պետրոս եւ Թովմաս՝ երեք դասաաց մեղաւորաց օրինակք 651

Նախատօնակ ծննդեան ի հինգնն յունվարի վասն ո՞յր 31

Նախընթաց վախճանի աշխարհի՝ է երեք ինչ 414

Նաւակատեաց հարցումն 602

Նեղութիւն մարմնաւոր կենացս ընտրելի է 152

Ննջեցեալ քահանայից օծումն 248

Նշան թէ, գո՞յ Սուրբ Հոգին ի մարդս 729

Նշան վառման հրոյ հոգւոյնն 722

Նոյի ծնունդքն եւ առաքինութիւնքն ցուցանին 504

Նոր կիրակէի եւ կրկնազատկի տեսութիւնն 648

Նստիլն ի պարտէզ՝ անսալն եւ այլն՝ ո՞րպէս իմանին 623

Շաբաթու երեկոյեան լուծումն 605

Շարժիլնն երկրի երիւք զի՞նչ ցուցանէ 275

Շարժումն բանականի հոգւոյ եւ զգայական եւ տնկականի որո՞վ 228

Շարժումն ըստ իմաստնոց բաժանի ի չորս 274

Շարժումն գլխոյ վեց ազգ է 273

Շինականին ուշ գընելն աղօթից զոր ոչ հասկանայ՝ է՞ ինչ օգուտ 363

Շինութիւն եկեղեցւոյ՝ ըստ չորից 655

Շնորհ Սուրբ Հոգւոյն՝ գովի ըստ երից 731

Ոգէվարի երկարութիւնն՝ պատճառի յերից 231

Ողորմած պարտիմք գոլ վասն Զ պատճ 340

Ողորմութիւնն նման է սերման 378

Ողորմութիւնն հարսն գոլով երեկնաւոր Հօրն, պարտ է սիրել եւ առնուլ զնա պատճառաւ 344

Ողորմութեան եւ ճշմարտութեան՝ արդարութեան եւ խաղաղութեան քաղցր վիճումն 45

Ողջոյն կուսին՝ է գովելի 18

Ոչխարն ընդ է՞ր ի Ժ երորդ օր ամսոյն առնանիւր ի հինն. եւ նշանակութիւնն զի՞նչ 530

Ովհաննու ծննդեանն Ե փառաւորութիւնն 94

Ովհաննու գովութիւնքն բազումք 101

Ովհաննու շնորհն՝ քան զամենայն սրբոցն առաւել 99

Ովհաննու գլխատիլն 107

Ոտից լուացումն վան է՞ր նախ արար, քան զաւանդումն խորհրդոյ 540

Ոտնալուային բանք 566

Ութն ազգ նախաատինքն Քրիստոսի ընդդէմ ութից պատուոց 482

Ուղից ճանապարհն Աստուծոյ՝ որո՞վ եղանակաւ կարէ գտանիլ 218

Պահելն սրբութեամբ ի կերակրոց՝ բազում օգտութիւն ունի 129

Պահն օրըստօրէ՝ յերեք բաժանի 148

Պահոց յօր տօն չտօնիլն 150

Պահոց հարկաւորութիւնքն 125

Պահոց անուանն բացայայտութիւն 352

Պահոց օրինադրիլն ի դրախտին 147

Պահոց լուծանիլն եւ վնասն 149

Պահոց քառասնորդաց վեց իմն որպիսութեամբ զանազանութիւնն 356

Պահք սուրբ Սարգսի կամ այլոց զի՞նչ 152

Պահքն երկու ազգ են 128

Պահօք փոփոխիլով հանգիստ առնուլն մեր 332

Պահօք տօնիլն Հոգւոյն 716

Պապակիլն մեցատան որպէս 403

Պասն որ զկնի համբարձմանն 660

Պատասխանիք կուսին առ հրեշտակապետն 16

Պատարագողաց եւ հաղորդիլոց ոչ պահելն զՔրիստոս յինքեանս 554

Պատարագեալ մարմինն Քրիստոսի որ է ճշմարիտ կերակուր, յոմանց նշանակութիւն անուանի 550

Պատարագն յերիս բաժանի 363

Պատարագել եւ հաղորդիլ՝ պարտի գոլ ահիւ եւ գողութեամբ 548

Պարտիւ մարդոյս ո՞ր իցէ. զի՞նչ եւ անասնոց նմանիլն 300

Պատճառ գործոյ մեղացն ցուցանի 302

Պատշաճաւորութիւն համբարձմանն 686

Պարգեւք հոգւոյն եօթն 735

Պենատակոստ ասիլն զի՞նչ իցէ 712

Ջահք եւ մոմեղէնք, կամ հաատնել զմոմն զի՞նչ ի քառասնօրեայ գալստեանն Տեառն 87

Ջուր եւ իւղ ոտնալուային 576

Ջրհորն երդման՝ նշանակի ի ջուր աւազանին 575

Սաստիկ ձայնիւ ի ջանելն հոգւոյն 714

Սատանայ նման է գայլի 284

Սատանայ նման է իժի եւ քարբի 136

Սատանայ որո՞վ փորձէ զապաշխարօղս 132

Սատանայ տռաւել փորձէ զհաւատացեալս, քան զանհաւատս 128

Սատանայի Գ չարի սերմանելն յաշխարհս 379

Սատանայ ազգի ազգի կապ ունիլն 488

Սգոյ բանքն ուրբաթու 580

Սերմն բարի եւ որոմն, թէ զինչ են 450

Սերմանց անկումն ի Դ ազգ տեղիս 379

Սէր ընկերին զո՞ր ունի եղանակ 460

Սիմէօնի զՅիսուս բառնալն ի գիրկս 86

Սիմէօնի օրինակ գոլն Ադամայ 81

Սիրրելն նախ է քան զպարգեւն 727

Սիրելն զԱստուած յամենայն սրտէ որպէս պարտի 455

Սիօնի դուստր զո՞ր է իմանալ 468

Սկիզբն բազմակի ասի 155

Սողոմօնի տաճարի եօթն իրքն՝ նշանակին յեօթն խորհուրդ եկեղեցւոյ 577

Սուրբ Հոգւոյ գործն ի մարդն 728

Սուրբք եւ անսուրբք՝ չորիւք տրամատին 315

Սուգ եւ լաց բարեգործ եւ չարագործ մարդկան ո՞րպէս զանազանի 265

Սուր ասի պատուհաս մեղաց 184

Ստեղծումն մեր է փոփոխական եօթն պատճառաւ 332

Սրբութիւնն ի չորս արամատի 17

Սրբութիւն հոգւոյ մերեւ Հոգւոյ Սրբոյ զանազանի 700

Սրբութիւն անձին՝ գեղեցիկ է ըստ չորս եղանակաց 318

Սրբութեան եղանակ կրկին է 318

Սրբոց Գ ազգ տեսութիւն յարքայութեան 454

Սրբոց չարչարիլն ի՞նչ պիտոյ էր. զի չէին մեղուցեալք 154

Սրբոց հաղորդակցիլն ո՞րպիսի իրօք գոլ պարտի 405

Սրտմտութիւն եւ ցանկութիւն՝ յանբանս է գործ. եւ ի մեզ ախտ եւ մեղք 301

Վարդապետութիւնն Քրիստոսի առ մարդիկ 685

Վարդապետք նման են մարգարէից եւ առաքելոց 165

Վարդապետք հոգեւոր սսերմանօղք 376

Վարդապետաց վարդի յարմարութիւն ունին 169

Վարուց մարդկան կրկին ճանապարհք՝ աջակողմեան եւ ձախակողմեան 217

Վերին եւ ներքին հրոյ ցուցումն 725

Վերջին օծման նշանակութիւնն 569

Վէմ կոչի Քրիստոս 206

Վիժիլն եւ մեռանիլնն յարգանդի՝ բարի՞ գոլ է չար 264

Տապանին կազմիլն մեկնաբանի 505

Տարակուսսութիւն հերձուածողաց առ Բանն մարմնացեալ 36

Տարեմուտ մեր ի ձմեռան վասն է՞ր 11

Տարեմտից տօնք եւ հնչումնն փողոց 7

Տարեմտի մեծարիլն 9

Տեսական իմաստութիւն բաժանումն 173

Տեսակ բարկութեան է կրկին. եւ զանազանոութիւնն 390

Տնտեսք եւ տունք վեց եղանակաւ ասին . եւ չորս են յատկութիւնքն 393

Տնտեսի իմաստութեան գովութիւնն 397

Տնտեսի ամբատանօղք քանի՞ք 394

Տրտմութիւն մարդկան նախքան զծնունդ Աստուծոյ 51

Տօնք հին օրինաց քանի՞ էին 540

Տօն ծննդեան վասն է՞ր ի գիշերի սկսանի 30

Ցնծութիւնն համբարձմանն 691

Փայտ կենաց ասիլն խաչին 598

Փորձութիւն մարդոյ եօթն ազգ 142

Փորձութիւն սատանայի առ մարդ 124

Փորձօղք Գ են, եւ զանազանութիւն նոցաա 139

Փութացուցանելն Պօղոսի յասպարէզն առնուլ զպսակն քանի՞ ընթացիւք պարտի 329

Փոխոխումն բաժանի սեռօրէն յերկուս 331

Փոքրիկ մանկանց մեռելոց զի՞նչ հատուցումն 265

Փրկութիւն մարդկան Զ եակ թուով ժողովի 26

Քահանայից եւ քահանայապետաց երաշխաւոր եւ դէտ գոլն 349

Քահանայական աղօթք՝ երկու ազգ օգուտ են ննջեցելոց 242

Քաղաք ո՞րպէս կոչի մարդս 424

Քաղցիլն Քրիստոսի երեք անգամ 135

Քանքարն հինգ եւ երկու զի՞նչ իմանալ պարտիմք 143

Քառասսնորդաց պահոց ժամանակն 554

Քառասնից պատմութիւնն 406

Քառասնից թուոց խորհուրդն 408

Քառարան հոգւոց՝ ոչ գոյ ի հանդերձելումն 246

Քաւարանի սուտ գոլն՝ բազմակերպիւ 279

Քրիստոս օծեալ ասի 515

Քրիստոս է տարեկան ընդունելի 13

Քրիստոս է մարդասէր բժիշկ. գնալ առնա մեղուցելոց՝ պարտ է ըստ չորից 519

Քրիստոս վասն է՞ր արտաքսեաց զգնօղսս ի տաճարէն 493

Քրիստոս քաջ եւ բարի հովիւ է Է իրօք 284

Քրիստոս քանի՞ ժամ եկաց մեռեալ 604

Քրիստոս Դ իրօք ձգէ զամենեսեան առ ինքն 592

Քրիստոս մինչ համբարձաւ՝ ո՞ւր եկաց 659

Քրիստոսի ծնունդ յորո՞ւմ ժամանակի 42

Քրիստոսի պահելն զպահս քառասնօրեայ 131

Քրիստոսի փորձիլն ի սատանայէ երիւք 133

Քրիստոսի առակօք խօսսիլն զի՞նչ 623

Քրիստոսի քարշելն զմեզ առ ինքն 681

Քրիստոսի հինգ ազգ բարութիւն՝ զոր արար մեզ ընդդէմ հինգ ազգ պակասութեան մեղաց 487

Քրիստոսի ութն ազգ մարդկան բաժանելն զժառանգութիւնն 631

Քրիստոսի ո՞րպէսս է կենդանութիւն, մինչ տակաւին մեռանիմք 614

Քրիստոսի գալն յԵրուսաղէմ ի ծաղկազարդին՝ ունի երկու պատճառ 481

Քրիստոսի կարապետ առաքելն ի դժոխս 636

Քրիստոսի է բան խօսիլն ի խաչին 597

Քրիստոսի իբր աղբիւր վերանալն 679

Քրիստոսի որպէս զթռչուն սլանալն 689

Օգտութիւն աղօթիցն 427

Օգտութիւն եւ շահ բազում գոլն ի յիշելոյ զԱստուած 201

Օծումն Քրիստոսի՝ է առաւել քան զմարգարէիցն 54

Օձ իմանալի կոչի սատանայ 206

Օձին դատապարտիլն 325

Օտար եւ իւր՝ երեք եղանակաւ ասի 282

Օրհնելն զԱստուած՝ է ըստ երից 606

Օրհնութիւն յարութեանն Քրիստոսի՝ պատճառի ըստ չորից 608

Օր մահուան եւ ոգէվարին՝ օրինակի ի խաւարումն լուսաւորաց 227

Օր մահուն լաւ ասի քան զծննդեան վեց իմն պատճառաւ 268

Օր չար՝ չորիւք ասի ի վարդապետաց 227

«Յիշատակարան սրբոյ Մատենիս»

Փառք պատիւ եւ գոհութիւն ամենա Սուրբ Երրորդութեան Հօր եւ Որդււոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. որ իւրով առատ մարդասիրութեամբ եւ գթութեամբն՝ ետ կարողութիւն անարժանութեանս իմում տալ տպել եւ ի յանգհանել զպատուական եւ զհոգէշահ մատեանս զայս, ի փառս իւրոյ մեծութեանն եւ բարերարութեանն, եւ ի յօգուտ մանկանց եկեղեցւոյ, եւ ի պարծանս ազգիս հայոց։ Եւ եղեւ աւարտ սորին ի թուին հայոց ՌՃՁԹ. ի դեկտեմբեր Ժ։ Ի հայրապետութեան լուսակառոյց մեծի անյաղթելի աթոռոյն սրբոյ Էջմիածնի Տեառն ՂԱԶԱՐՈՒ գերընտիր եւ երջանիկ եւ աստուածաբան կաթուղիկոսին։ Եւ երկուց սրբազան պատրիարգաց սրբոյն Երուսաղէմի եւ Կոստանդնու Պօլսոյ՝ տեառն Գրիգորի եւ տեառն Ովհաննիսի աստուածաբան վարդապետացն։ Իսկ ընդհանրական մեծի աթոռոյ էջմածնի հաւատարիմ եւ ծայրագոյն նուիրակ՝ տեառն Ովհաննիսի ճգնազգեաց եւ խոհեմազարդ եւ Աստուածաբան վարդապետի եւ առաջնորդի սրբոյն Թումայի առաքելոյն. որ է ի Գողթնեաց գաւառէն. որ եւ ի սոյն ամի՝ եկեալ էր նուիրակ ի մեծն Կոստանդնուպօլիս. եւ բազում անգամ յորդորեաց զսուրբ մատեանս զայս։ Այս ինչ յայտ լիցի սրբազան հարցդ եւ մանկանցդ սրբոյ եկեղեցւոյ. քանզի չորք եղեն պատճառք տպեցման սուրբ մատենիս։ Նախ՝ վերոյգրեցեալ սրբազան վեհն՝ որ եկն նուիրակ ի քաղաքս. եւ բազում անգամ յորդորեաց զիս եւ հարկ եդ ի վերայ իմ։ Երկրորդ՝ զի մի կորիցէ աշխատաանք եօթնալոյս վարդապետին մեծի Գրիգորի Տաթեւացւոյն։ Երրորդ՝ զի ոչ գոյի ի մէջ ազգիս մերում գիրքս այս. բայց միայն անունն։ Չորրորդ՝ զի ոչ ունէի մարմաւոր յիշատակ ի վերայ երկրի։ Նաեւս հարք իմ եւ եղբարք՝ որք հանդիպիք ընթեռնուլ զքաղցրածորան մատեանս, միով հայր մերիւ յիշեցէք զննջեցեալսն իմ որք ի ներքուստ ծրեալ կան։ Նախ յիշեցէ՞ք զվերոյգրեալ պատրիարգ վարդապետն՝ որ ետ օրինակ մի տպելոյ. եւ բազում անգամ հարկ եդ ի վերայ իմ վասն տպեցման սորա։ Նաեւ յիշեցէք զՀռօմ կլայեցի զՊետրոս վարդապետն. որեւ նա ետ օրինակ մի պտելոյ։ Նաեւս հանդերձեալ եմք տպել զերկրորդ հատորն՝ որ կոչի Ամառան. եթէ տացէ Տէր կարողութիւն, ի կատար հասուցանեմք. եւ յետ կատարելոյ զայս բարեխօսութեամբ եւ աղօթիւք եօթնալոյս վարդապետին մեծի Գրիգորի Տաթեւացւոյն, ի մտի ունիմք զի զմնացեալ գրեանսն նոյն սրբոյն Գրիգորի Տաթեւացւոյն՝ ժողովել եւ տպել եւ սփռել որպէս զծաղիկ ի մէջ ազգիս հայոց։

Եւ արդ՝ որք հնդիպիք մատենիս այսմիկ, եւ օգտիք ի սմանէ ընթեռնլով կամ լսելով, յիշեսջիք հոգեւորական սիրով ի մաքուր աղօթս ձեր, զմեսամած անձն իմ անարժան ծառայիս ձերոյ, զմահտեսի Շահնազարս եւ զեղբայրն իմ զՍէհրատն. եւ զծնօղս մեր զՀախնազան եւ զԹագուհին. եւ զկողակիցս մեր զՀռիփսիմէն եւ զմիւս Հռիփսիմէն. եւ զորդեակն մեր զՅովհաննէսն. եւ զկուսակրօն եղբայրն մեր զտիրացու Ստեփաննոսն ի Տէր հանգուցեալ. եւ զՊեճանն. եւ զքվերես մեր զԿիւզէլն եւ զՄարգարիտն եւ զԹումարն. եւ զպապս մեր զՏէրունն եւ զՏէր Ովհաննէսն. եւ զՄամիկո մեր զՄարիամն եւ զմիւս Մարիամն եւ զամենայն արեան արու զմերձաւորս մեր յիշեցէք ի Քրիստոս. եւ դուք յիշեալ լիջիք ի խնամս Աստուծոյ ամէն։ Նա եւս յիշեցէք զհոգեւոր եղբայրն իմ գետաթաղեցի Առաքելի որդի Սիմօն աղէն։ *Եւ արդ՝ զվերոյգրեցեալ երկու գղբայսն հարազատ՝ ոչ միայն գովելոյ եմք պարտաւոր եղբայրք, այլեւ հետեւիլ հարկաւորեմք բարեգնաց շաւղաց նոցա. զի սոքա են որք ունին զաւակ ի Սիօն ըստ ասելոյն Եսայեայ եւ երանութեան արժանիք։ Զի ի բազում տեսակս բարեգործութեան՝ թուի ինձ թէ մեծ եւ յոյժ մին տեսակ բարեգործութեան է այս ճանաչողացն յայտնի. զորոյ զմեծութիւնն նա միայն կարէ գիտել որ ճանաչէ թէ որքան եւ որպիսի օգտութիւնք ծնանին ի Սուրբ Գրեանցն ընթերցմանէ։ Բայց տացէ Տէր մեզ ճանաչել զանհամեմատ բարութիւն գրենաց եւ փափագ ունիլ այսպիսւոյ յիշատակի յաշխարհի յետ գնացիցն մերոց. որ իբր առատ աղբիւր բարութեան միշտ զկնի ընթանայ պատճառին իւրոյ։ Պարտիք յիշել եւ զտպօղ մատենիս՝ զթրակացի Աբրահամ դպիրն. որ իւր իսկ ձեռամբ անհանգիստ աշքատեալ ետ զմուրն սեւաթոյր կապարեայ գրոց ոչ հաւատալով այլոց մշակաց. յիշեցէք եւ զծնօղն իւր զՍարգիսն եւ Զազիզն։ Դարձեալ յիշեցէք եւ զաշխատասէր գործոյս զարի եւ զքաջ շարադրօղ գրոցս կապարեղինաց զիրացու Անտօնն. որ ի ցայգ եւ ի ցերեկ հատեալ զքուն աչաց եւ քուն գործեալ՝ թէ ի շարելն, թէ ի ցրուելն, եւ թէ ի փոփոխումն սխալեալ գրոց, ի սկիզբէն մինչ ի կատարումն սորա ոգւով չափ յոյժ աշխատեցաւ. նաեւ զծնօղն իւր զԳրիգորն եւ զՄարիամն։ Յիշեցէք եւ զմիւս աշխատաւորն գործոյ տպման զխոյեցի սեւանեան Կարապետի որդի զԻնգնատիոսն որ բազում աշխատանս կրեաց։ Այլեւ յիշեցէք զսեբաստացի ծաղկարար տիրացու Բարսեղն եւ զՅակօբն։ Զկնի ամենեցուն յիշեցէք եւ զմեղօք մածեալ անձն իմ անհանճար՝ զսրբագրօղ Սուրբ Գրքոյսս եւ զյարմարօղ ցանկոյս ըստ կարեաց, զՄարտիրոս դպիրս՝ եւ զորդեակն իմ զՍերօբէն։ Եւ հայցեմ ի սրբասէր ընթերցողաց հարցդ իմոց եւ եղբարցդ՝ զներումն տալ սխալման իմոյ։ Յիշօղքդ՝ յիշեալք լիջիք։

ՎԵՐՋ