Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ամառան հատոր · 3/24

ԳԼՈՒԽ ԺԱ-ԺԵ

ԺԱ. Նորին դարձեալ քարոզ ի նոյն բանն. (Եղիցին կամք քո որպես յերկինս եւ յերկրի։)

Ղուկ. 11. 2։

Վարդապետք ասեն եթէ՝ հինգ պատճառ տեսանի հիվանդութեան մարմնոյ եւ հինգ առողջութեան։

Նախ՝ ներքին խառնումն տարերաց՝ հաւասարութիւնն առողջութիւն է մարմնոյ. ջերմ եւ ցուրտ՝ չոր եւ գէջ. այլ առաւել եւ նւազն՝ հիւանդութիւն առնէ։

Երկրորդ՝ արտաքին օդոց բարեսնունդն՝ առողջութիւն առնէ. եւ ստահակաանութիւնն հիւանդութիւն։

Երրորդ՝ կերակրոյն շահեկանն եւ չափաւորն՝ առողջութիւն է. իսկ անչափն եւ վնասակարն՝ հիւաանդութիւն։

Չորրորդ՝ կենդանական զօրութիւն հոգւոյն յորժամ թուլանայ, հիւանդութիւն է. եւ պակասիլն մահ։

Իսկ զօրութիւն նորին՝ առողջութիւն է մարմնոյ։

Հինգերորդի՝ հիւանդանայ մարդ եւ առողջանայ։

Արդ՝ առաջին երեքն բժշկանկան դեղով լինիլ առողջացեալք. իսկ վերջին երկունքն ոչ։

Այսպէս եւ հինգ պատճառս այսոքիկ՝ հիւաանդութեան եւ առողջութեան հոգւոյն տեսանին։

Նախ՝ չորից առաքինութեանց մասամբ հոգւոյն՝ չափաւորն առողջութիւն է. իսկ առաւելն եւ նուազն՝ հիւանդութիւն է հոգւոյ։

Երկրորդ՝ յարտաքին զգայութեանց, եւ յայսոց չարաց հիւանդանայ հոգին. եւ ի նոյն զգայութեանց եւ կրից բարեաց առողջանայ։

Երրորդ՝ նոյն չափաւոր կերակուրք եւ պահք՝ առողջութիւն են հոգւոյ. ըստ այնմ, (յորժամ տկարանամ՝ յայն ժամ զօրանամ. ) եւ շուայտութիւնն հիւանդութիւն գործ է որպէս ի մարմնի։

Չորրորդ՝ տեսական զօրութիւնքն չորսն են. այսինքն, գիտութիւն. հաւատն. եւ սէրն. թուլութիւն սոցա՝ հիւանդութիւն է հոգւոյ. եւ պակասիլն մահ. իսկ զօրութիւն սոցա՝ առողջութիւն եւ կեանք է հոգւոյ։

Հինգերորդ՝ ի խնամոցն Աստուծոյ՝ զոմանս պահէ առանց գայթակղութեան. զթիւրեալսն ուղղէ. որպէս. զընտրեալնէ։

Եւ զոմանս թոյլ տայ եւ կորչին. որպէս զխոտեալն. որ գիտէ զպատճառն. եւ ի մէնջ լռութիւն։

Արդ՝ առաջին երեք հիւանդութիւնք հոգւոյն՝ բժշկին ի ձեռն մեր, եւ այլոց բժշկաց. չորրորդն՝ միայն Աստուծոյ է կարելի. որ տայ զգիտութիւն եւ զհաւատ. եւ զյոյս եւ սէր։

Իսկ հինգերորդն՝ անջնջելի ունի պատճառն։

Եւ որպէս բազում եւ զանազան հիւանդութիւն մարմնոյ. ուստի յայտ է՝ զի բազմազան է նիւթ բժշկական դեղոց. որ յարմատս եւ ի տերեւս. եւ ի զանազան ծաղիկս. նոյնպէս բազում է եւ ազգ ազգի ախտ հոգւոց. եւ զանազան է բժշկութիւն նոցին որ ի սուրբ գրոց հաւատքի։

Եւ զայս վասն այն յիշեցի՝ որ կամքն Աստուծոյ է պատճառ առողջութեան մերոյ. եթէ հոգւոյ եւ եթէ մարմնոյ մերոյ։

Որպէս յայտ է ի բնութիւնս մեր. յորժամ նախահայրն Ադամ՝ հնազանդ էր կամացն Աստուծոյ. ի դրախտին բնակէր. եւ զանմահ կեանս ունէր. առողջ էր մարմնով. անծերանելի հասակաւ. առանց հիւանդութեան եւ ախտի։

Նոյպէս եւ առողջ էր հոգւով. ընդ Աստուած քօսէր. ի հրեշտակաց սպասաւորիւր. միշտ Աստուած տեսանէր եւ զուարճանայ։

Այլ յորժամ անհնազանդ եղեւ կամացն Աստուծոյ, եւ էանց զպատուիրանն, հիւանդութիւն եւ մահ հոգւոյ եւ մարմնոյ տիրեաց նմա. ըստ այնմ, (յաւուր յորում ուտիցես ի նմանէ, մահու մեռանիցիս. ) Արդ՝ Տէր մեր կամեցաւ տանիլ զմեզ յառաջինս առողջութիւնն հոգւոյ եւ մարմնոյ՝ զկամսն առաջի դնէ աղօթել եւ ասել։

(Եղիցին կամք քո։)

Այսինքն, քո հաճոյքդ եւ քո խնամքդ. զի կամքն՝ զԱստուծոյ խնամարկութիւն եւ զհաճոյսն ցուցանէ։

Եւ ասեմք զայս վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ խնդրեմք զառաջին կեանս դրախտին. եւ որպէս Ադամ եթող զկամսն Աստուծոյ՝ եւ կորոյս զամենայ բարութիւնսն. մեք խնդրեմք զկամսն Աստուծոյ՝ զի դարձեալ տացէ մեզ։

Երկրորդ՝ որպէս հիւանդն ասէ ցբժիշկն թէ՝ քո կամօքդ բժշկեա զիս. այսպէս եւ մեք հիւանդ եմք զանազան մեղօք. աղաչեմք զբժիշկն հոգւոց՝ զի առողջացուսցէ զմեզ որպէս իւր կամքն գիտէ։

Այլ որպէս նախ ասեմք բժշկին զցաւն եւ զպատճառնորին. նոյնպէս նախ խոստովանիլ պարտիմք զմեղս մեր եւ ցուցանել նմա, եւ ապա բժշկէ զմեզ. ըստ այնմ, (խոստովանելուք զմեղս՝ որպէս զի բժշկեսջիք։)

Երրորդ՝ զի թողաք զկամս Աստուծոյ. եւ զհետ կամաց չարին գնացաք. եւ զկամս մարմնոյս կատարեցաք. շնութիւն՝ պոռնկութիւն՝ արբեցութիւ՝ ատելութիւն, եւ այլն ամենայն. այժմ ասեմք։

Եղիցին կամք քո Աստուած՝ եւ ոչ սատանային. հան զմեզ ի կամաց մերոց. եւ քո կամօքդ առաջնորդեա առ քեզ։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ո՞ւր է կամքն Աստուծոյ. զի մեր կամքս չար է. եւ չարին հետեւիմք։

Ասեմք եթէ՝ կամքն Աստուած անգիտելի է տխմարաց. զի մասունք միայն նշմարեն։

Այլ կամքն Աստուծոյ՝ նախ ի սուրբ գիրս տեսանի առաքելոց մարգարէից եւ աւետարաանին. զինք նոքա պատուիրեն՝ այլ է կամքն Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ կամքն Աստուծոյ ի յառաջնորդս է. զինչ առաջնորդն եւ վերակացուն ասէ՝ այն է բարի եւ կամքն Աստուծոյ. եւ որ ոք նոցա լսէ՝ զկամսն Աստուծոյ կատարէ։

Երրորդ ասեմք. զի ամենայն բարի գործոց կամքն Աստուծոյ է օգնական. արդարութեան, արիութեան, խոհեմութեան, եւ այլոցն։

Որպէս կամքն սատանայի՝ զմարդն ի չարն տանի. այսպէս կամքն Աստուծոյ ի բարին առաջնորդէ. վասն զի մարդ դիւրաւ զմեղս գործէ. եւ դժուարաւ զբարիս. ի չարն առաքեալ հեշտանայ քան ի բանին։

Եւ այսմ կրկին է պատճառ։

Նախզի՝ ջլատեցաւ բարին ի բնութիւնս մեր. եւ զօրացաւ չարն ի սատանայէ։

Երկրորդ՝ զի բնութիւն մարմնոյս հեշտասէր է. եւ զմեղսն առաւել սիրէ որ հեշտէ. որպէս քարն զառ ի վայր դիրաւ գլորի. այլ զառ ի վեր դժուարաւ տանի։

Նոյնպէս մեղաւորք ի դժոխս հեշտ երթան. այլ ի վեր յերկինս օգնական պիտի։

Եւ որպէս շուտով խոցի մարմինն եւ հիւանդանայ. այլ դժուարաւ առողջանայ. այսպէս փութով խոցիմք ի մեղաց. եթէ ի սատանայէ, եթէ ի սատանայէ, եւ թէ ի մարդկանէ. այլ դժուարաւ առողջանամք ի հոգեւորն։

Եւ երեք իր պիտի առողջութեան։

Նախ՝ ճարտար բժիշկ։

երկրորդ՝ փահրիզն ի յառաջին ցաւոյն։

Երրորդ՝ դառն դեղ առնուլ, կամ հատանել։

Նոյնպէս ի հոգեւորն իմաստուն բժիշկ Քրիստոս է. եւ քահանայն երեսփոխան նորա. պարտ է զղջանալ եւ դառնալ յառաջին մեղացն. եւ խոստովանութեամբ հատանել. եւ ապա դառն ապաշխարութեամբ առողջանալ հոգւով։

Յաղագս այնորիկ՝ զկամսն Աստուծոյ խնդրեմք. որ ամենայն բարի գործ ի կամսն Աստուծոյ է. եւ նա առաջնորդէ մեզ ի բարիս։

Եւ որպէս լոյսն զխաւարն հալածէ՝ եւ առողջութիւն եւ կեանք զմահ. այսպէս բարի կամքն Աստուծոյ՝ զամենայն չար կամս սատանայի եւ զմեղս հալածէ ի մէնջ եւ կորնչին։

իսկ չորրորդ զի՞նչ է ասելն։

(որպէս յերկինս եւ երկրի։)

Գիտելի է զի երկու բնութիւն է բանականաց. այսինքն հրեշտակաց եւ մարդկան. հրեշտակք իմանալիք են. եւ մարդիք զգալիք. եւ բնակութիւն հրեշտակացն՝ ի վեր ի յերկինս է. զի իմանալիք են եւ թեթեւ եւ լուսաւոր. վասն այն զիմանալի եւ զլուսաւոր եւ զթեթեւ տեղիսն ետ նոցա Աստուած։

Իսկ մարմին մեր հողեղէն է եւ ծանր եւ թանձր եւ վայրաքարշ. զներքին վայրս եւ զհողեղէն տեղիս ընկալաւ ի բնակութիւն։

Եւ որպէս գինի կամ ձէթ որ պարզի եւ մրուրն յատակն ժողովի. այսպէս հրեշտակք ի յերկինս կամօքն Աստուծոյ՝ մնացին անմեղք եւ անարատք. եւ չարն սատանայ եւ դեւք նորա եւ չար գործիքն՝ ծանրացան եւ իջին ի վերոյ երկրի։

Նոյնպէս եւ Ադամ ի դրախտէն մեղօքն իւր անկաւ յերկիր։

Եւ այսպիսի խաւար մեղաց ըմբռնեալ է զաշխարհս. եւ ոչ կարեմք տեսանել զլոյսն Աստուծոյ. եւ ամենայն մարդ ըստ իւր կամացն ի զանազան չարիս ընթանայ։

Այժմ խնդրեմք նախ եթէ՝ հրեշտակք ի յերկինս քո կամօքդ մնացին ի բարին. եւ կամք քո կատարեալ է ի նոսա. նոյնպէս եւ զմեզ քո կամօքդ պահեա եւ ի բարին առաջնորդեա. եւ կամք քո կատարեալ լիցի ի մեզ։

Եւ դարձեալ՝ ի հանդերձեալ կեանսն յորժամ յարութիւն լինի ամենայն մարդկան, հան զմեզ յերկինս. եւ ընդ հրեշտակս քո դասեա ընդ անսուտ խոստմանն քում. (երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի. գամ եւ առնում զձեզ առ իս. զի ուր ես եմ, անդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի։)

Վասն զի քոյ հաւատացեալք եմք. եւ յաւազան քո մկրտեալք. եւ արեամբ միածնիդ գնեցաք. եւ անուն քո կոչե միածնիդ գնեցաք. եւ անուն քո կոչեցեալ է ի վերոյ մեր։

Այս է միտքն ի կարճոյ որ ասէ։

(Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկրի։)

Այս է ըստ կարգի չորրորդ բան աղօթիցն։

Իսկ հինգերորդ բանն որ ասէ։

(Զհաց մեր հանապազորդ տուր մեզ այսօր։)

Այն որ ասաց մինչեւ ցայժմ՝ հոգեւոր խնդիր էր. իսկ այս մարմնաւոր պիտոյից։

Հաց մեր ասելն՝ չորս բան ցուցանէ։

Նախզի՝ պարտ է զաղօթսն հասարակաց առնել վասն ամենայն մարդկան. եւ ոչ միայն վասն իւր անձին. զի այն ընկերսիրութիւն է. եւ այս անձնասիրութիւն. վասն այն զամենայն բան աղօթիցս՝ հասարակ բառիւդնէ։

Երկրորդ՝ ցուցանէ զչափաւորն. թէ զմեր պիտանին տուր, եւ ոչ զաւելորդն։

Երրորդ՝ ցուցանէ թէ զմեր շահն եւ զհալալ վաստակն տուր մեզ. եւ ոչ զօտարացն եւ զանիրաւն։

Չորրորդ՝ մեր հացն՝ այսինքն մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի. որ մեզ հաւատացելոցս է հաց. եւ մեր կենացս պատճառ. ըստ այնմ, (հաց յԱստուծոյ է յերկնից իջեալ. եւ կեանս տայ աշխարհի։)

Եւ կրկին կերպիւ տայ Աստուծոյ զհացն։

Նախ՝ որ ի տարերեաց եւ ի տնկոց եւ ի կենդանեաց տայ զհացն մեր. յերկնէ զանձրեւ եւ արեւ. եւ երկրէ պտուղ եւ զայլ։

Եւ այնպէս տայ ամենայն կենդանեաց. ըստ այնմ, (աչք ամենեցուն ի քեզ յուսան. եւ դու տաս զկերակուր նոցա ի ժամու։)

Երկրորդ՝ տայ Աստուած հաց ի հալալ վաստակոց եւ յաշխատանաց մերոց. ընդ այնմ, (աչք ամենեցուն ի քեզ յասուն. եւ դու տաս զկերակուր նոցա ի ժամու։)

Երկրորդ՝ տայ Աստուած հաց ի հալալ վաստակոց եւ աշխատանաց մերոց. ընդ այնմ, (քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։)

Այս հացս որ յԱստուած է տուրք, եւ հալալ վաստակ մեր, կարեմք ի սմանէ Աստուած բաժին տալ. ըստ այնմ, (պատւեա զՏէր ի քոյոց արդար վաստակոց։)

Իսկ օտար հացն՝ եւ զրկանօք եւ գողութեամբն՝ ոչ է հաց յԱստուած. այլ ի սատանայէ. զի նա է հայր անիրաւութեան եւ զրկանաց. եւ զայնպիսի պատարագն Աստուած ոչ ընդունի. այլ սատանայ. ըստ այնմ, (ոչ ընդունիմ ի տանէ քումմք զուարակս։)

Եւ թէ՝ (եզն այնպէս է, որպէս թէ զշուն ոք մորթիցէ, եւ այլն. ) Այլ զայնպիսի զոհսն սատանայ ընդունի, եւ ոչ Աստուած։

Եւ տես՝ զի հաց խնդրեմք որ հարկաւորն է. եւ ոչ զաւելորդն. ոչ ոսկի, ոչ արծաթ, ոչ երկիր, ենոչ այլ ինչ հեշտութիւն մարմնոյ. որ հեթանոսացն է խնդիր։

Այլ հաց, որ է կերակուր. որով մարմինք մեր զկենդանութիւնն պահեն. եւ զայն օրըստօրէ խնդրեմք. որ նշանակէ զչափաւորն, եւ զաւելորդ ագահութիւնն։

Իսկ ասելն (այսօր՝) կրկին իմն նշանակէ։

Նախ՝ ցուցանէ զառօրեայ կեանս մեր. որ այս մին օրս է մեր. զի երէկ անցեալ է եւ կորեալ՞ եւ այգուցն չէ ի միջի. եւ յամենայն կեանս մեր՝ այս մին օրս է մեզ. անցեալ եւ հանդերձեալն չէ մեր. զի այն Աստուած եւ մշտնջենաւորացն վայելէ։

Երկրորդ այսօրն՝ ցուցանէ թէ, զայս աւուրս միայն հոգա, եւ մի՛ զվաղւեանն. զի վաղիւն անյայտ է. ոչ գիտեմք թէ զի՛նչ ծնանի մեզ. չա՞ր թէ բարի. մա՞հ թէ կեանք։

Վասն այն ասէ Տէրն. (զվաղւեանն մի՛ հոգեաք. շատ է աւուրն չար իւր. ) այսինքն, աւուր չարչարանքս եւ հոգս՝ այս աւուր բաւական է. զվաղուեանն միհոգալ. եւ մի չարչարիլ այսօր. ապա թէ ոչ՝ ամենայն աւուր կրկին լինի չարչարանքն եւ հոգն։

Եւ թէ ոք ասիցէ, ապա չափաւորք եմք՝ եւ պարտէզ չառնեմք. եւ յայս աշունս ոչ վարեմք. զի վասն առաջիկայ տարւոյն է։

Ասեմք՝ այդ չէ վաղւեան հոգն. զի այն որ յաշունն վարեմք՝ թէ զայգի, թէ զայլ ինչ, այն այս աւուր գործն է. եւ այս աւուր չարչարանք. զայն ոչ արգելու Տէրն. զի այնպիսին շինութիւն է երկիր. այլ զայն խափանէ՝ թէ աւելի մի հոգալ. եւ աւելի մի չարչարիլ վասն մարմնոյդ. այլ զչափաւորնհոգա վասն մարմնոյդ պիտոյից. եւ զաւելորդն վասն հոգւոյդ։

եւ թէ ոք ասիցէ Տէրն ասէ. (մի՝ հոգալ վասն վաղւենն. ) եւ յայլ ուր ասէ. (քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո. ) եւ սաղոմօն ասէ. (Ով վատ՝ երթ առ մրջիւնն եւ առ մեղուն. եւ ուսիր ի նմանէ զգործն։)

Ասեմք եթէ՝ ոչ են հակառակ միմեանց. այլ յոյժ միաբան. Սողոմօն զծոյլսն խրատէ, որք վատ եւ թոյլ են ի վաստակս պիտոյից։

եւ Տէրն զաւելորդ ստուցուածն եւ զագահութիւնն բառնայ։

Նոյնպէս ասելն (քրտամբք երեսաց քոց՝) զգողանալն եւ զրկելն բառնայ. եւ արդար վաստակիլն հրամայէ։

Այսպէս ասելն՝ (հայեցարուք ի թռչունս, զի ոչ վարեն եւ այլն. ոչ ասէ մի՛ աշխատիք եւ մի գործէք. այլ զայն թէ՝ աւելի մի ջանայք վասն մարմնոյդ. այլ զչափուորն՝ եւ այնու շատասջիք. որպես թռչունք որք զաւուր կերակուրն միայն խնդրեն։

Այս է ասելն։

(Զհաց մեր հանապազորդ տուր մեզ այսօր։)

Վեցերորդ բան աղօթիցն որ ասէ։

(Թող մեզ զպարտիս մեր՝ որպէս եւ մեք թողումք մերոզ պարտապանաց։)

Եկն յառաջանով բանս ի մարդասիրութիւն. որ գլուխն է ամենայն բարի գործոց. (զի լրումն օրինաց սէր է։)

Եւ այս բանս՝ վեց միտս ունի։

Նախ՝ ցուցանէ զմարդն Աստուծոյ գործակից լինիլ. զի Աստուծոյ միայն է թողուլ զմեղս. որպէս ասէ աւետարանն. (ո՞ կարէ թողուլ զմեղս. բաց մի աստուած։)

Եւ աստ Բ հարցումն է։

Նախ թէ՝ վասն է՞ր միայն Աստուած կարէ թողուլ զմեղս։

Ասեմք թէ՝ յամենայն մեղս զինչ եւ գործեմք, լուծանեմք զբանն Աստուծոյ. եւ պարտական լինիմք հրամանաց նորա. յիրաւի Աստուած կարէ թողուլ՝ զի նորա եղաք յանցաւոր միայն։

Երկրորդ հարցումն թէ՝ ապա վասն է՞ր մարդիկ ի երկրի թողու զմեղս։

Ասեմք թէ՝ իշխանութիւն գոյ մարդոյ՝ իւր բանիւն թողուլ զպարտս իւր՝ զոր պարտին մարդիկ եւ խոստովանեալ է այս. ապա ուրամն բանն Աստուծոյ թողուլ կարէ զիւր պարտս ամենայն մարդոյ։

Արդ՝ քահանայն թողու զպարտս Աստուծոյ՝ ոչ ընդ այնմ որ մարդ է, այլ ընդ այնմ որ իշխանութիւն ունի բանիւն Աստուծոյ թողուլ զպարտս մարդոյ։

այս առաջին տեսութիւն բանիս որ զմարդն աստուծոյ գործակից առնէ։

Երկրորդ ցուցանէ այնչափ արժանաւոր լինիլ՝ որ Հօրն երկնաւորի որդի կոչին. եւ այլն ըստ կարգի. եւ ապա իշխեն զանյիշխանութիւ խնդրել յԱստուծոյ եւ ասել. (թո՛ղ մեզ զպարտս մեր. ) ապա թէ չեն արժանաւոր՝ ոչ խնդրեսցեն։

երրորդ զայն ցուցանէ թէ՝ ո՞րք կարեն զթողութիւն գտանել յԱստուած. զի այն որ բանիւ մաղթէ եւ խնդրէ՝ թողութիւն ո՛չ գտանէ. այլ որ գործով կատարէ, եւ ինքն այլոց թողու, նա գտանէ զթողութիւն յԱստուծոյ։

Չորրորդ զայն ցուցանէ թէ՝ մարդն Աստուծոյ նման լինի. զի Աստուած բարի է եւ գթած՝ եւ ողորմած եւ քաղցր, ե այլն. եւ զամենայն մարդկան զպարտս թողու, եւ զամենայն մեղս։

այսպէս եւ մարդ որ լինի բարի եւ գթած եւ ողորմած եւ այլն, եւ ամենայն պարտականացն իւր զամենայն յանցանսն թողու, ստուգապէս աստուածանման լինի եւ բարերար։

Հինգերորդ՝ ա՛յլ խոր եւ բարձր տեսութիւն ունի. զի որպէս Աստուած ամենայն բարեաց նախատիպ եւ օրինակ է. որ զամենայն բարութիւնս ի նմանէ ուսանիմք. որպէս Պօղոս. (նմանօղք ինձ եղերուք՝ որպէս եւ ես Քրիստոսի։)

Այսպէս եւ զայս կարգս փոխէ. եւ օրինակ մեք լինիմք սիրոյ. եւ Աստուած ի մէնջ ուսանի. զայն ասէ. (որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց. ) նոյնպէս եւ դու ուսիր, եւ թող քո պարտապանիդ։

Այսպէս ասէ ցԱստուած. ես թողու եւ դու թող՞ արձակեցի արձակեա։

(Ես ողորմեցայ այլոց՝ եւ դու ողորմեա ինձ։)

զի դու հրամայեցեր. (թողէք եւ թողցի ձեզ. արձակիցիք. տուք եւ տացի ձեզ։)

Եւ թէ իմ յանցանքն մեծ է առ քեզ քան ընկերին առիս, այո եւ ես ասեմ. եւ դու քանի՞ առաւել մեծ ես քան զիս։

դու Աստուած եւ ամենազօր եւ թագաւոր. եւ ես մարդ տկար եւ աղքատ. յիրաւի ընդ քոյ մեծութեանդ առնես թողութիւն։

վեցերորդ՝ խոնարհութիւն ուսուցանէ ասելն. (թող մեզ զպարտս մեր. ) զի յոր ժամ աղօթեմք, ոչ կարծեմք զմեզ սուրբ եւ մաքուր ի մեղաց որպէս փարիսեցին՝ որ սնապարծութեամբ կորեաւ։

Զի թէպէտ սուրբ լինի ոք ի մարմնաւոր մեղաց, մտօքն յանցաւոր է պարտական Աստուած. որպէս ասէ Սողոմօն. (ո՞ պարծեսցի ի միտս սուրբ ունիլ։)

Եւ թէպէտ սուրբ լինի գործով ի մեղաց, սկզբնական մեղօքն պարտական է. որպէս Յոբ. (թէ մի օրեայ է կեանք մարդոյ, անհնար է առանց մեղաց լինիլ։)

Եւ թէպէտ սուրբ լինի ի մահու չափ մեղաց, անսուրբ է ի ներելոյն։

Եւ այլ յայտնի. բնութիւն մարդոյս մեղաւոր է ի մեղանչելոյն Ադամայ. եւ որ ոք ունի զբնութիւն մարդոյ՝ ունի զմեղս Ադամայ։

Այսպէս է տեսութիւն բանիս որ ասէ. (թող մեզ զպարտս մեր՝ որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց։)

Եւ թէ ոչ թողումք, բազում վնաս է յարղօթիցս։

Նախզի՝ անիծանեմք զմեզ մեր լեզուաւս. որպէս մեք ոչ թողաք այլոց, նոյնպէս դու մի թողուր մեզ. ընդ այնմ, (թէ ոչ թողուցուք մարդկան զյանցանս նոցա, եւ ոչ հայրն երկնաւոր թողցէ ձեզ զյանցանս ձեր։)

Երկրորդ՝ զի ոխն սատանայի նման առնէ. զի ոխակալն սատանայ է՝ որ ունի ոխ ընդ Աստուծոյ եւ ընդ հրեշտակաց եւ մարդկան. եւ որպէս սատանայ հեռի է յԱստուծոյ. նոյնպէս եւ ոխակալ մարդն։

Երրորդ՝ զի ծառայական երկիւղիւն զարհուրի, յորժամ ոչ թողու զպարտսն։

Չորրորդ՝ զի իւր խղճմտանքն տանջէ եւ չարչարէ զինքն։

Հինգերորդ՝ զի բանիւ ողոքէ եւ բախէ զԱստուած թէ, չու թո՛ղ ինձ զպարտս. եւ ես ոչ թողում ընկերին։

Վեցերորդ՝ որ ի լեզուն թողութիւն խնդրէ, եւ ի սիրտն ոչ թողու, հակառակի Աստուծոյ տեսութեանն. որ նախ զսիրտն տեսանէ. եւ ապա զբանն լսէ եւ զայլ գործսն. զի մարդն մարմին է՝ գործովն եւ բանիւն զսիրտն ճանաչէ. այլ աստուած անմարմին է. նախ զանմարմին սիրտն տեսանէ, եւ ապա զգործն եւ զբանն։

Այսպէս վեց կերպիւ վնաս է ոխակալին, յորժամ ոչ թողու զպարտս ընկերին։

Տեսցուք եւ զայն թէ՝ զի՞նչ պարտիս դու Տէր քոյ, եւ զի՞նչ պարտի քո ընկերն քեզ։

Քո ընկերն՝ կամ բանիւ է պարտական որ անարգեալ է քեզ, կամ բամբասեալ, կամ զուր ասացեալ. եւ այլ սոյնպիսիք. եւ կամ ինչս պարտի եւ ոչ կարէ վճարել. կամ գողացեալ է, կամ զրկեալ, կամ այլ սոյնպիսի. սակաւ իրօք պարտական է քեզ։

Եւ դու Աստուած բազում ես պարտական եւ յանցաւոր. քանի մտօքդ զչարն խորհիս. քանի՞ լեզւաւ զչարն խօսիս. քանի աչօքդ եւ այլ զգայութեամբդ մեղանչես. քանի՞ հայհոյես. քանի՞ ծուլանաս ի պատուիրանաց նորա. եւ այսպէս ասենայն իրօք պարտական ես դու Տէր քոյ. որ ստեղծ զքեզ՝ եւ ետ քեզ հոգի եւ մարմին. եւ զարարածոց բարութիւնս. եւ հանդերձեալ խոստմունսն։

Արդ՝ թէ դու զսակաւ պարտսն ոչ թողուս, եւ զբազումն մի խնդրեր ի Տէնէ։

Որպէս առակն ասէ աւետարանին. որ մինն պարտ էր բիւր տաղանդ. յորժամ աղաչեաց զՏէրն, եթող նմա զամենայն պարտսն. եւ ի դուրս ելեալ եգիտ զմին ծառայ որ իւրն պարտ էր հարիւր դահեկան. խեղդէր զնա թէ զպարտս իմ հատո. յորժամ ծառայքն ասացին զայս տանուտեառն, ասէ ցնա. (ծառայչար եւ վատ. դու աղաչեցեր զիս՝ եւ զամենայն պարտսն քո թողի. յորժամ դու պարտականին քոյ ոչ թողեր, զիմ զամենայն պարտս վճարեա ի յանվճար տանջանսն։)

Այսպէս դիւրին է զպարտս ընկերին թողուլ. եւ այսպէս դժւարին է որք ոչ թողուն։

վասն այն ասեմք. (թո՛ղ մեզ զպարտս մեր. որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց։)

Եօթներորդ եւ ութներորդ բանն որ ասէ։

(Մի տար զմեզ ի փորձութիւն. այլ փրկեա ի չարէ։)

Երկու տարակոյս աստ հարցանելի է։

Առաջին թէ՝ Աստուած որպէ՞ս տայ զմեզ ի փորձութիւն։

Ասեմք եթէ՝ Աստուած զմարդ ի փորձութիւն եւ ի չար ոչ ձգէ. այլ յորժամ մեք անձնիշխան կամօք զհետ մեղացն ընթանամք, թոյլ տայ եւ ոչ բռնութեամբ արգիլէ. այն է տալն զմեզ ի չարիս. որպէս ասաց՝ (ես խոստացուցի զսիրտն Փարաւօնի. այսինքն, որ թոյլ ետ նմա խստանալ ի չարն։)

Երկրորդ՝ հարցումն է աստ որ ասէ. (մի տար ի փորձութիւն. եւ առաքեալն ասէ. (երանի որ համբերօղ է փորձանաց. զի առցէ զպսակն կենաց։)

Ասեմք եթէ՝ կրկին է փորձութիւն. մին մեղաց զոր ի մարմնոյս մեր եւ ի սատանայէ կրեմք. այս չար է. աղօթեմք մի տալ զմեզ ի յայս փորձութիւնս. եւ միւսն որ ի յօտարաց կրեմք փորձութիւնս. որ վասն հաւատոց եւ օրինաց չարչարեն զմեզ եւ տանջեն. այս բարի է. (որ համբերէ՝ առնու զպսակն ի Քրիստոսէ։)

Այժմ ասեմք թէ զի՞նչ է չարն. եւ զի՞նչ փորձութիւն. որք աղօթեմք փրկել զմեզ։

Թշնամին մեր սատանայ՝ բազում անուամբ կոչի։

Երբեմն բանսարկու. երբեմն հակառակ. երբեմն զեբուղ. երբեմն այսն չար. երբեմն փորձութիւն. որ փորձէ զմարդ եւ ի չար որոգայթ ձգէ։

Եւ փորձելն ի յայլում տեղւոջ քննել եւ ընտրել ասի։

Իսկ աստ՝ խաբելն եւ պատրելն է սատանայի. որպէս խէծ զկարթն եւ զորոգայթն ծածկէ՝ եւ զձուկն եւ զթռչունն ըմբռնէ. այսպէս զհեշտութիւն մեղացն խէծ դնէ սատանայ. եւ զզգայարանս պատրէ. եւ զմեզ ի յորոգայթ մեղացն ըմբռնէ։

Եւ որպէս չար է ալիք ծովուն՝ զի ընկղմէ զմարդ. եւ չար է բորբոքել զհուրն՝ զի այրէ եւ ապականէ. եւ չար է պատերազմ՝ որ սպանանէ զմարդ. եւ որ կամի զիրծանիլ՝ հեռանայ ի նոցանէ։

Նոյնպէս չար է ալէկոծութիւն ցանկութեանն. եւ չար է հուր բարկութեանն. եւ չար է պատերազմ սատանայի. վասն այն խնդրեմք յԱստուծոյ զերծանիլ ի նոցանէ։

Դարձեալ՝ փորձութիւն է ակամայ եւ անգիտութեամբ մեղքն. եւ չար է կամաւորն եւ գիտութեամբ մեղանչելն. աղօթեմք առ Աստուած՝ զի յերկոցունցն փրկեսցէ զմեզ։

Դարձեալ՝ փորձութիւն է զգայարանաց մեղքն. որ աչօքն յանկարծակի տեսանէ՝ եւ լսէ՝ եւ մեղանչէ. եւ չար է որ մտօքն խորհի եւ յօժարի. եւ ապա կամօքն գործէ։

Դարձեալ՝ փորձութիւն է խաբէութիւնն սատանայի. եւ չար է բռնաւոր զօրութիւնն. զի այս է երկու ձեռքեն նորա. այսինքն, խաբէութիւնն եւ բռնութիւնն։

Դարձեալ՝ փորձութիւն է մարմնաւոր պատուհասն զոր աստ կրեմք. եւ չար է անտի տանջանքն յաւիտենից։

Յայսցանէ աղօթեմք փրկել զմեզ։

Եւ ապա ի վերայ բերէ զիններորդ բանն որ ասէ։

(Զի քո է արքայութիւն եւ զօրութիւն եւ փառք յաւիտեանս։)

Որպէս թէ՝ քեզ պարտ է զմեզ փրկել. որ արքայ եւ Տէր ես եւ թագաւոր ես մեր. եւ քո է կարօղ զօրութիւն՝ որ փրկես զտկարս ի բնութենէ չարին. եւ փրկութիւնն մեր քեզ փառք է եւ քո անուն. որ ի չարէն եւ ի յաւիտենիզ տանջանացն ողորմութեամբդ քո փրկես եւ ազատես։

Եւ տասներորդ բանն որ ասէ։

(Ամէն։)

Այսինքն, եղիցի զոր խնդրեցաք ի քէն. զանազաան խնդիրս մեր կատարեսցի։

Եւ դարձեալ՝ ստուգապէս արքայ եւ Տէր եւ զորաւոր դու ես. եւ փառք եւ գոհութիւն քեզ յամենայն յաւիտեանս. յանցեալն, եւ ի ներկայս այժմ, եւ ի հանդերձեալն որ գալոցն է։

Յամենայն արարածոց՝ յերկնաւորաց եւ յերկրաւորաց, եւ ի սանդարամետականաց. յամենայն լեզուէ յամենայն բերանոյ եւ յամենայն շնչոյ, փառք եւ երկրպագութիւն Հօր ամենակալի, եւ Որդւոյ Միածնի Փրկչին մերոյ, եւ կենդանարար եւ ազատիչ Սուրբ Հոգւոյն, գոհութիւն եւ բարեբանութիւն եւ փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին առաջին քարոզ վասն հաւատոյ. ի բանն որ ասէ առաքեալն յեբրաեցւոց։

(Հաւատալ պարտ է այնմ, որ մերձենայ առ Աստուած թէ՝ է Աստուած. եւ որք խնդրեն զնա՝ լինի պարգեւատու։)

Եբրայ 11. 6։

(Գլուխ ԺԲ)

Զաստուածպաշտութեան օրինակ՝ յերից իրաց ուսուցանէ գոլ աստուածաբան մարգարէն Եսայի։

Նախ՝ ի լուր լսելեաց. երկրորդ՝ իմացմամբ մտաց. երրորդ՝ ի տեսս աչաց։

Վասն առաջնոյն ասէ. (ո՞չ լուարք, եւ ո՞չ պատմեցաւ ձեզ։)

Վասն երկրորդին՝ (ո՞չ իմանամք, եւ ո՞չ գիտացիք։)

Վասն երկրորդին՝ (ամբարձէք զաչս ձեր եւ տեսէք. ո՞ հասռտատեաց զամենայն։)

Այս է՝ զի ի նախնենաց պատմութեանց, ի ծանօթս գամք Աստուծոյն ճշմարիտ. որպէս ասացաւ յօրէնսն։

(Ես եմ Տէր Աստուած առաջին, եւ առ յապայ. եւ չիք այլ ոք բաց յինէն. ) եւ հաւատալ պարտ է թէ, է Աստուած։

Երկրորդ՝ ի կարգէ իրաց մտօք իմանամք զԱստուած. զի ամենայն եղելոց պարտ է սկիզբն եւ պատճառ գոլ. զի իր ինչ՝ ինքն ինքեան սկիզբն եւ պատճառ անկար է լինիլ։

Ապա ուրեմն սկիզբն եւ պատճառ ամենայնի է Աստուած. որպէս միակ թիւն՝ բազմութեան թուոցն։

Երրորդ՝ ի տեսութենէ աչաց. զի տեսանեմք զհաստատութիւն երկրի. եւ զգնացս ջուրց. եւ զլայնատարած կամարն երկնի. եւ զշարժումն ստեղծած եւ զայլոց։

Եւ յայսմանէ ճանաչեմք թէ՝ գոյ արարիչ սոցա։

Որպէս ասէ առաքեալն ի հռօմեայեցւոց թէ՝ (աներեւոյթ Աստուած երեւելի արարածովքս իմացեալ տեսանի։)

Որպէս եւ ոմն իմաստուն այսու տեսութեամբ նկատեաց զսկիզբն առաջին ասելով. (է՛ ոմն՝ որ շարժէ զերկնային մարմին. եւ ինքն մի է. եւ անմարմին է. եւ անբաւազօրէ, եւ անեղէ. վասն որոյ եւ անվախճան է։

Եւ նա է արարիչ ամենայն եղելոց. եւ նմա է տալի պաշտօն եւ հաւատ։

այպէս եւ առաքեալն ուսուցանէ մեզ. (հաւատալ պարտ է այնմ, որ մերձենայ առ Աստուած թէ՝ է՛ Աստուած. եւ որք խնդրեն զնա՝ լինի պարգեւատու։)

Եւ վասն առաջիկայ բանիս՝ վեց իրս տեսանելի է մեզ։

Նախ թէ՝ զի՞նչ է հաւատն։

Երկրորդ՝ ո՞րն է առաւել տեսութիւն. հաւատո՞յն, թէ մտացն, եւ թէ աչացն։

Երրորդ՝ ուստի՞ գոյանայ հաւատն։

Չորրորդ՝ յո՞ր մասն է հոգւոյն։

Հինգերորդ՝ թէ քանի՞ են հաւատքն։

Վեցերորդ՝ վասն աստիճանաց հաւատոյն, եւ դաւանութեան նորին։

Եւ նախ տեսցուք զառաջին գլուխն թէ՝ զի՞նչ է հաւատն. զորեւ առաքեալն այսպէս սահմանէ։

(Զի՞նչ է հաւատն՝ եթէ ոչ՝ յուսուցելոց իրաց) հաստատութիւն. եւ յանդիմանութիւն որոց ոչն երեւին։)

Այսինքն, հաւատն զյուսացեալ բարիսն հանդերձեալ կեաց՝ հաստատէ ի մեզ, եւ զբարեաց պարգեւօղն զԱստուած. որ ոչ տեսանի ի զգալի աչացս՝ յայտնի ցուցանէ ի հոգիս մեր եւ հաստատէ։

Որեւ սուրբն Դիոնէսիոս վկայէ։

Հաւատն է հաստատ կայումն. որ յարէ զճշմարտութիւնն իմարդն, եւ զմարդն ի ճշմարտութիւնն։

Այսինքն, զի ճշմարտութիւնն է Աստուած. եւ հանդերձեալ բարիքն նորին. եւ մարդն հաւատովն յարի եւ մերձենայի ճշմարիտն Աստուած. եւ առնու զխոստացեալ բարիսն. որպէս ուսուցանէ աստ թէ, (հաւատալ պարտ է թէ է Աստուած. եւ որ մերձենայ առ Աստուած եւ որ խնդրէ՝ լինի պարգեւատու։)

Այս առաջին բանն։

Երկրորդ գլուխն, թէ ո՞րն առաւել տեսանէ. հաւա՞տքն, թէմիտքն, թէ աչքն։

Գիտելի է՝ զի արարածքս ամենայն կրկին են. մինն իմանալի է եւ ամարմին. որպէս հրեշտակք եւ երկնային կեանք. եւ մինն զգալի է մարմին. որպէս երեւելիքս եւ այժմու կեանքս։

Եւ մարդս ունի կրկին տեսութիւն. այսինքն, միտս, եւ զգալի աչս. զի մտօքն տեսանէ զանմարմին էութիւնս հրեշտակաց. եւ աչօքն հեսանէ զզգալի մարմինս։

Վասն որոյ ետ Աստուած զհաւատն ի մեզ՝ զի հաւատով տեսանեմք զԱստուած։

Եւ զի առաւել տեսութիւն է հաւատոյն, քան զմտացն եւ զաչացն։

Եւ յայտ է ի չորս իրաց։

Նախզի՝ աչքն տեսանէ մինչեւ ի դիմատիպ ինչ. որպէս զորմն, կամ զլեառն, կամ զերկինս. եւ յայնկոյս ոչ անցանէ։

Իսկ միտքն՝ տեսանէ զսոսա եւ առաւելու յայնկոյս զկնի որմոյն՝ եւ յետոյ լերանց՝ եւ ի վերոյ երկնից զդասս հրեշտակաց, եւ զանմարմինս իմանայ։

Այլ ի տեսանել զԱստուած՝ տկարանայ վասն երկու իրաց։

Նախզի՝ միտքն եղականէ. եւ Աստուած անեղ. ոչ կարէ եղանականն զանեղն տեսանել։

Երկրորդ՝ զի միտքն չափաւոր է. եւ Աստուած անչափ. ոչ կարէ չափաւորն զանչափն իմանալի եւ տեսանել. իսկ հաւատքն զի յԱստուծոյ է եկեալ առ մեզ՝ նա կարողանայ զԱստուած տեսանել եւ իմանալ։

Եւ յայտ է ի բազում իմաստասիրացն. որք ունէին զգիտութիւն մտացն՝ այլ ոչ կարացին իմանալի զԱստուած։

ԵՐկրորդ յայտ է՝ զի գիտութիւն մտաց՝ հետեւի ի բնութեան իրաց. եւ ի վեր քան զբնութիւն ոչ ինչ տեսանէ. զի ուր բնութիւն ոչ հասաանի, արդ եւ միտք ոչ հասանի։

Այլ հաւատքն տեսանէ ի վեր քան զբնութիւն. որպէս է Աստուած. եւ հաւատայ սքանչելեացն որ գործէ ի վեր քան զբնութիւն։

Երրորդ յայտէ՝ զի իմաստունքն որք ունէին զգիտութիւն մտաց՝ բազում ինչ խօսեցան ճշմարիտ, եւ բազում սուտ եւ թիւր իմացան. որպէս ի լինելիութիւն երկնի եւ երկրի. եւ վասն սկզբան եւ կատարածի աշխարհի։

Այլ մարգարեք եւ առաքեալք որք ընկալան յԱստուծոյ զգիտութիւն հաւատոյն՝ զամենայն ճշմարիտ խօսեցան, եւ առանց թիւրութեան՞ վասն պարտ է մեզ զճշմարիտ ասացեալս իմաստնոցն ընդունիլ. եւ որ ընդդէմ խօսին վարդապետաց եկեղեցւոյ, ունայն եւ սուտ համարիլ։

Չորրորդ յայտ է՝ որք ունէին զգիտութիւն մտաց՝ վասն գիտութեանն ոչ արդարացան եւ վասն գիտութեան իւրոյ ոչ ոք մեռանի։

Այլ որք ունի զհաւատն՝ բազումք վասն հաւատոյն մեռան. որպէս դասք մարտիրոսաց. եւ հաւատովքն արդարացան։

որպէս ասէ գիրն. (հաւատաց Աբրահամ յԱստուած՝ եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն։)

Ապա ուրեմն յայտնի է յասացելոցս՝ որ առաւել է հատն տեսութիւն, քան զմտացն եւ զաչացն։

Այս երկրորդ գլուխն։

Երրորդ հարցումն թէ՝ հաւատն ուստի՞ գոյանայ։

Ասեն վարդապետք. զոր օրինակ՝ մարմնական աչք ունի զբնական լուսաւորութիւն. բայց կարօտի արտաքին լուսոյ արեգական՝ կամ ճրագի՝ որ միաւորի ընդ ինքն, եւ ապա կարէ տեսանել։

Այսպէս ի հոգւոյն ակն մեր որ է միտքն՝ եդեալէ Աստուած բնական լուսաւորութիւն. բայց կարօտի լուսոյն՝ որ հեղանի յԱստուծոյ. եւ միաւորի ընդ նմա, եւ նովաւ տեսանէ զԱստուած եւ զհանդերձեալ բարիսն եւ զկեանսն յաւիտենից։

Վասն որոյ եւ այսպէս սահման դնեն վարդապետք եթէ, (հաւատն է լուսաւորութիւն մտաց, հեղեալ ի յառաջին լուսոյն ի բանական անձն, առ ի ճանաչեալ զհոգեւոր բարիսն։)

Եւ դարձեալ զոր օրինակ՝ թէ յերկուո լոսոյն մինն պակաս է, կամ բնականն որպէս կոյր մարդ, կամ արտաքին որպէս ի գիշերի, ոչ ինչ կարեմք տեսանել։

Նմանապէս՝ թէ բնական բանականութիւնն պակաս է որպէս յանբան կենդանիս, կամ հեղումն լուսոյն Աստուծոյ պակաս է որպէս յայլ ազգիս, որք ոչ ունին հաւատ, ոչ կարեն տեսանել զհանդերձեալ կեանսն։

Երրորդ օրինակ՝ որպէս կոյր մարդնամենեւին խաւար է ոչ տեսանէ. եւ բժոտակն շամանդաղ տեսանէ. եւ յստակ ակն պայծառ տեսանէ։

Նոյնպէս անհաւատն եւ այլազգին՝ ամենեւին կոյր է ի հաւատոց. եւ հերձուածօղն պակաս ունի հաւատ. եւ այլ ընդ այլ տեսանէ։

Այլ ուղղափառ՝ ճշմարիտ եւ կատարեալ ունի զհաւատոյն լոյս. եւ պայծառ տեսանէ։

Եւ գիտելի է՝ զի Գ է իմանալի լոյսն. այսինքն, լոյս բնական. եւ լոյս շնորհաց. եւ լոյս փառաց։

Բնական լոյսն է բնական բանականութիւն. որպէս իմաստասիրացն։

Շնորհաց լոյսն է՝ որպէս լոյս հաւատոյ մարգարէից եւ քրիստոնէից։

Փառաց լոյսն է՝ որպէս հրեշտակացն եւ երանելեաց սրբոց որք ի վերինն գաւառի։

Արդ՝ բնական լոյսն՝ նման է լուսոյ աստեղաց որ նւազ է։

Եւ շնորհաց լոյսն որ է հաւատոյն՝ նման է լուսնի որ մեծագոյն է։

Եւ փառաց լոյսն՝ նման է արեգական որ ես մեծագոյն եւ պայծառ է։

Այլ իմաստ տասէրքն արտաքին՝զբնական լոյսն միայն ունէին. իսկ մեք քրիստոնեայքս եւ առաքեալքն եւ մարգարէքն՝ ընկալեալք ի վերոյ բնական լուսոյն զլոյս շնորհացն որ է հաւատն՝ եւ այս լուսովս հասանիմք ի լոյս փառացն զոր ունին հրեշտակք։

Այլ սոքա երեքան լոյսք՝ այսպէս զանազանին։

Նախզի՝ բնական լոյսն՝ է կարծեաց գիտութիւն. որպէս իմաստնոցն եւ սուտ։

Եւ շնորհաց լոյսն՝ է ճշմարիտ գիտութիւն եւ նուազ. որպէս հաւատացելոց. եւ փառաց լոյսն՝ է առաւել գերագոյն եւ պայծառ տեսութիւն. որպէս սրբոցն յերկնիս։

Վասն այն հաւատոյ գիտութիւնն է ի մէջ երկուց գիտութեանց. զի առաւել է քան զկարծեաց գիտութիւն մարդկան եւ ի ներքոյ է գիտութեանց հրեշտակաց. զի մարգարէք եւ հաւատացեալք՝ տեսանեն ընդ հայելի օրինակաւ. իսկ սուրբքն որք են յերկինս՝ տեսանեն դէմ յանդիման. որպէս ասէ առաքեալն։

(Այժմ տեսանեմք իբր հայելի օրինակաւ. այլ յայն ժամ դէմ յանդիման։)

Երկրորդ՝ զանազանին երեքեան լոյսքն. զի նախ է բնական լոյսն. եւ ապա շնորհացն. եւ ապա յԱստուծոյ փառացն. Եւ բնական լոյսն՝ փոխի ի շնորհաց լոյսն. եւ շնորհացն ի փառաց լոյսն. եւ ուր հաւատոցն լոյս ոչ է, անդ եւ փառացն լոյս ոչ լինի։

Ապա ուրեմն յայտնի է՝ զի հաւատացեալք որք այժմ ունին զլոյս փառացն Աստուծոյ. եւ անհաւատքն որք չունին զլոյսն շնորհաց, աստ եւ անդ ոչ տեսանեն զլոյսն փառաց։

Այս երկրորդ գլուխն։

Չորրորդ հարցումն թէ՝ հաւատն յո՞ր մասն է հոգւոյն։

Ասեն վարդապետք եթէ՝ Գ զօրութիւն եւ մասն է հոգւոյն. այսինքն, անկանակ՝ զգայական՝ եւ բանական։

Եւ տնկանանն ամենեւին անհնազանդ է ի մարդս. որպէս հալողական զօրութիւն եւ աճողականն, եւ այլք. որք բնաւ ոչ լսեն մեզ. այլ ըստ իւրեանց բնութեանն գործեն. եւ սոքա ի ննջելն՝ առաւել գործեն քան յարթնութեանն։

Իսկ զգայական մասունքն՝ երբեմն հնազանդին մեզ. եւ երբեմն են անհնազանդ. որպէս ցասումնն եւ ցանկութիւնն։

Զի սոքա ահիւ եւ ամօթով երբեմն հնազանդին բանին. եւ դադարին ի ցանկանալոյ եւ ի բարկանալոյ։

Իսկ բանական մասունքն՝ ամենեւին հնազանդ են մարդոյս. որպէս իմացականն եւ կամքն։

Իմացականն է հանճարն եւ խորհուրդն. որով տեսանեմք զճշմարիտն. եւ կամքն է իշխանականն՝ որով գործեմք զբարին։

Արդ՝ յայս Գ զօրութեանց հոգւոյս՝ յայն մասն որ տնկականն է եւ անհնազանդ, ոչ է հաւատն. զի նա ոչ կարէ լինիլ ենթակայ առաքինութեան. որպէս եւ ոչ տունկք եւ բոյսք։

Եւ յայն մասն որ զգայական զօրութիւնն է, ոչ է հաւատն. զի թէպէտ լինիլ նոքա տեղիք բարոյական առաքինութեան. զի պարկեշտութիւնն է ի ցանկութիւնն. եւ արիութիւնն ի ցասումն. այլ ոչ կարեն ենթակայ լինիլ աստուծային առաքինութեան որ է հաւատն. որպէս եւ ոչ ունին անասուն կենդանիք զհաւատն որ է բարձրագոյն առաքինութիւն։

Ապա ուրեմն հաւատն է երկրորդ մասն զօրութեան հոգւոյն՝ որ է էութեամբ բանականն։

եւ բանականին կրկին մասն է, իմացումն, եւ կամք։

Այլ հաւատն է ի յիմացումն որպէս ի ենթակայ. եւ է ի կամսն որպէս հրամանատու։

վասն զի կամքն հրամայէ զգործն հաւատոյն. եւ ոչ ոք հաւատայ, եթէ ոչ կամեցօղն։

Այ նախկին տեղի եւ ենթակայ հաւատոյն՝ է իմացումն եւ ոչ կամքն, վասն երկու պատճառի։

Նախզի՝ հաւատոյն հետեւի ճշմարտութիւնն եւ կամացն բարին. այլ ճշմարտութիւնն է ի հաւատն. եւ բարին ի յոյսն եւ ի սէրն. վասն զի բարութեանն յուսամք, եւ զբարին սիրեմք։

ապա ուրեմն հաւատն է ի յիմացականն. եւ յոյսն եւ սէրն ի կամսն։

Երկրորդ յայտ է՝ զի ի փառս արքայութեանն երկնից՝ հաւատն փոխի ի պայծառ տեսութիւն։

Որպէս ասէ առաքեալն. (այժմ տեսանեմք ընդ հայելի օրինակաւ. եւ յայնժամ դէմ յանդիման։)

Իսկ պայծառ եւ յայտնի տեսութիւնն իմացականինէ, եւ ոչ կամացն։

Այս չորրորդ գլուխն։

Հինգերորդ հարցումն թէ՝ քանի՞ են հաւատք։

Գիտելի է՝ զի հաւատն յերիս բաժանի։

Նախ ասի անկատար հաւատ զոր ունին դեւք. ոչ ի շնորհաց Աստուած. այլ ի նրբահայեաց ճարտարութենէ իւրեանց՝ եւ տեսութենէ սքանչելեացն Քրիստոսի եւ առաքելոցն, որք բռնադատեալ ասէին թէ՝ (գիտեմք զքեզ ո՛վ ես սուրբդ Աստուծոյ. մի յառաջ քան զժամանակն տանջեր զմեզ։)

Եւ Յակօբոս ասէ. (դու հաւատաս զի մի է Աստուած՝ բարւոք առնես. եւ դեւք հաւատն եւ սարսին. ) եւ այսպիսի հաւատս անկատար է եւ ոչ է վարձատրելի։

Երկրորդ՝ ասի հաւատ անտեսակ եւ մեռեալ. զոր ունին միայն անուամբ քրիստոնեայքն։

Այս հաւատս ճշմարիտ է քան զդիւրացն. զի հեղանին ի նոսա ի շնորհացն Աստուծոյ ի ժամ մկրտութեանն. զի դեւք ոչ ունին զպարգեւաց հաւատն ունակութեան որպէս ցուցաւ։

Այլեւ այս եւս անտեսակ է եւ մեռեալ հաւատ. զի ի չար գործոցն մեռեալ է հաւատ նոցա. եւ ոչ ունին զսէրն որ է տեսակ հաւատոյն. եւ ոչ զբարիգործս որ է կենդանութիւն հաւատոյն։

Նաեւ այսպիսի հաւատս՝ ոչ է վարձատրելի. ըստ այնմ, (հաւատք առանց գործոց մեռեալ են։)

Իսկ երկրորդ տաւատն՝ է տեսակաւոր, եւ կենդանի, եւ կատարեալ. այսինքն հաւատք սրբոցն եւ ընտրելոցն. որք սիրովն եւ գործովք բարեաց ստացան զնա. որպէս ասէ առաքեալն. (ոչ թլփատութիւն ինչ է՝ եւ ոչ անթլփատութիւն. այլ հաւատք սիրով յաջողեալ։)

Եւ այսպիսի հաւատոյս վարձն բազում է եւ անսպառելի։

Այսպիսի հաւատովք՝ ամենայն նահապետքն արդարացան։

Որպէս Նոյ՝ Աբրահամ՝ Իսահակ՝ Յակօբ, եւ այլքն։

Այսպիսի հաւատովք՝ մարգարէքն խօսեցան. որպէս Մովսէս՝ Սամուէլ՝ Դաւիթ, եւ այլքն։

Այսպիսի հաւատովք՝ առաքեալքն քարոզեցին ընդ ամենայն տիեզերս. որպէս ասէ առաքեալն. (մեք այսպէս քարոզեցաք. եւ դուք այսպէս հաւատացիք։)

Վասն այս հաւատոյս՝ մարտիրոսքն չարչարեցան. ճգնաւորքն նահատակեցան. եւ ամենայն դասք ընտրելոցն. առաջինք՝ միջինք՝ եւ վերջինք՝ այսու հաւատով մեռան եւ պսակեցան, այս է կատարեալ եւ վարձատրելի հաւատն. որպէս ասէ առաքեալն։

(Զգործսն կատարեցի. զհաւատսն պահեցի. այդ կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն, զոր հատուսցէ ինձ Տէր յաւուր յայնմիկ արդար դատաւորն։)

Այս հինգերորդ գլուխն։

Վեցերորդ հարցումն թէ՝ քանի են աստիճանք հաւատոյն։

Գիտելի է՝ զի աստիճանք հաւատոյն՝ օրինակեցան առ սանդուխսն Յակօբայ։

Որ ետես սանդուխ յերկրէ յերկինս. եւ Տէր հաստատեալ ի նմա. եւ հրեշտակք իջանէին. եւ մարդիկ ի վեր ելանէին։

Արդ՝ սանդուխքս այս՝ նշանակեն զբարձրութիւն հաւատոյն. որով մեք մարդիկ ելանեմք յերկինս. եւ հրեշտակք իջանեն առ հաւատացեալսս. եւ Տէր հաստատեալ ի նմա. զի դաւանութեամբ հաւատոյն՝ աստուած ի մարդիկ հանգչի. եւ մեք յԱստուած յարիմք։

Եւ երկու կողմն սանդխոյն՝ երկայն. մին անմարմին էութիւնն աստուծոյ. եւ միւսն մարդեղութիւն Տէրն մերոյ։

Եւ մատունք սանդխոցն՝ են չորեքտասն աստիճանք հաւատոյն. որով պնդեալ զմիտս, բարձրանամք եւ ելանեմք առ Աստուած։

Եւ չորեքտասան աստիճանքս՝ եօթն են յանմարմին էութիւն երից անձանցն Աստուծոյ. եւ եօթն ի մարմնաւոր տնօրէնութիւնն Քրիստոսի։

Արդ՝ ի կողմանէ աստուածութեանն՝ եօթն աստիճան է. զի յԱստուած երեք ինչ է։

Առաջին՝ անձնաւորութիւնն Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ բնութիւնն աստուծոյ։

Երկրորդ՝ գործն Աստուած։

Այլ ի կողմանէ անձնաւորութեանն՝ լինի երեք աստիճան հաւատոյ։

Առաջինն՝ հաւատալ պարտ է զանձն Հօր անսկիզբն. եւ ոչ յումեքէ։

Երկրորդ՝ պարտ է հաւատալ զանձն որդւոյ ծնեալ ի Հօրէ։

Երրորդ՝ պարտ է հաւատալ զհոգին սուրբ բխեալ ի Հօրէ։

Այլ բնութիւնն մի է. վասն այն չորրորդ աստիճան է՝ հաւատալ զերրորդութիւնն մի բնութիւն. եւ մի աստուածութիւն։

Այլ գործն Աստուած Գ ազգ է։

Առաջինն է գործ բնութեանն. որպէս ստեղծանելն։

Երկրորդ՝ գործ շնորհաց. որպէս խնամել զհաւատացեալս եւ թողութիւն շնորհել։

Երրորդ՝ գործ փառաց եւ մեծութեան. որպէս յարութիւն մեռելոց եւ փառք հրեշտակաց։

վասն այն՝ հինգերորդ աստիճան է՝ հաւատալ թէ, աստուած ստեղծօղ եւ արարիչ է ամենայն եղելոց՝ երեւելեաց եւ աներեւութից։

Վեցերորդ աստիճան է՝ հաւատալ ի սուրբ եկեղեցի զթողութիւն մեղաց։

Եօթներորդ աստիճան՝ պարտ է հաւատալ թէ, հասարակաց յարութիւն լինելոց է արդարոց եւ մեղաւորաց եւ արդարքն ժառանգեն զկեանսն յաւիտենից. եւ չարքն զտանջանս յաւիտենականս։

Այս ի կողմանէ աստուածութեանն։

Այլ ի կողմանէ մարդկութեանն Քրիստոսի՝ պարտ է եօթն ինչ հաւատալ։

Առաջին աստիճան է՝ զի հաւատասցուք թէ՝ որդին Աստուծոյ յղացաւ ի հոգւոյն սրբոյ ի սուրբ Աստուածածնէն։

Երկրորդաստիճան՝ զի հաւատասցուք թէ, ծնաւ ի կուսէն, անապական մնալով կուսութիւն ծնողին։

Երրորդ աստիճան է՝ զի չարչարեցաւ մեռաւ եւ թաղեցաւ մարմնով։

Չորրորդ աստիճան է՝ զի հաւատասցուք թէ՝ բանական հոգւով էջ ի դժոխս. եւ լուսաւորեաց զհոգիսնորք ի բանտին։

Հինգերորդ աստիճան է՝ զի հաւատասցուք եթէ, երեքօրյայ յարեաւ ի գերեզմանէն. աւերեալ զդժոխս եւ ազատեալ զհոգիսն ի բանտէն։

Վեցերորդ աստիճան է՝ զի յետ քառասուն աւուր՝ համբարձաւ ի երկինս նովին մարմնովն. եւ նստաւ ընդաջմէ Հօր. այսինքն, հանգեաւ ի փառս աստուածութեանն։

Եօթներորդ աստիճան է՝ զի հաւատասցուք զմիւսանգամ գալուստ Տէրն քրիստոսի. զի գալոց է դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս։

Այս են չորեքտասն աստիճանք հաւատոյ. իբր հիմն եւ արմատ հաւատոյ։

Զոր ժողովեալ՝ այսպէս դաւանեմք հասարակ բառիւք։

*Խոստովանիմք եւ հաւատամք ամենակատար սրտիւ զՀայրն Աստուած. անեղ՝ անծին՝ եւ անսկիզբն. այլեւ ծնօղ որդւոյ, եւ բղխօղ հոգւոյն սրբոյ։

Հաւատամք զբանն Աստուած անեղ՝ ծնեալ եւ սկսեալ ի Հօրէ նախ քան զյաւիտեանս. ոչ յետոյ, եւ ոչ կրտսեր. այլ որքան Հայրն Հայր՝ ընդ նմին եւ որդին որդի։

Հաւատամք զՍուրբ Հոգին՝ անեղ անժամանակ. ոչ ծնեալ, այլ բխեալ ի Հօրէ. էակից Հօր, եւ փառակից Որդւոյ։

Հաւատամք զերրորդութիւնն սուրբ՝ մի բնութիւն. մի աստուածութիւն. ոչ երեք Աստուածք, այլ մի Աստուած. մի աստուածութիւն. մի կամք. մի թագաւորութիւն. մի իշխանութիւն. արարիչ երեւելեաց եւ աներեւութից։

Հաւատամք յեկեղեցի սուրբ զթողութիւն մեղաց հաղորդութեամբ սրբոց։

Հաւատամք զմին յերկրից անձանց զբանն Աստուած՝ ծնեալ ի Հօրէ նախ քան զյաւիտեանս։

Ի ժամանակի իջեալ յԱստուածածին կոյսն Մարիամ, առաւել յարենէ նորա, միաւորեաց ընդ իւրում աստուածութեանն. ինն ամսեայ ժամանակաւ ժուժկալեալ յարգանդի անարատ կուսին. եւ եղեւ Աստուածն կատարեալ՝ մարդ կատարեալ. հոգւով, եւ մտօք, եւ մարմնով։

Մի անձն. մի դէմ. եւ միաւորեալ մի բնութիւն. Աստուած մարդացեալառանց փոփոխման. առանց այլայլութեան. անսերմն յղութիւն. եւ անապական ծնունդ. որպէս ոչ է սկիզբն աստուածութեան նորա՝ եւ ոչ վախճան մարդկութեան նորա. (զի Յիսուս Քրիստոս՝ երէկ եւ այսօր, նո՛յն եւ յաւիտեանս ժամանակաց։

Հաւատամք զՏէրն մեր Յիսուս Քրիստոս՝ շրջեալ ի վերայ երկրի. յետ երեսուն ամաց եկեալ ի մկրտութիւն. հայր վկայեալ (դա է որդի իմ սիրելի. ) եւ Հոգին Սուրբ աղաւնակերպ իջեալ. փորձեալ ի սատանայէ եւ յաղթեալ նմա։

Քարոզեալ մարդկան զփրկութիւն. աշխատեալ մարմնով. վաստակեալ. քաղցեալ. եւ ծարաւեալ։

Յետոյ եկեալ կամաւ ի չարչարանս. խաչեալ՝ մեռեալ մարմնով, եւ կենդանի աստուածութեամբն։

Մարմինն եդեալ ի գերեզմանի միաւորեալ աստուածութեամբն. եւ հոգւովն իջեալ ի դժոխիս անբաժանելի աստուածութեամբն։

Քարոզել հոգւոցն՝ աւերեալ զդժոխս՝ եւ ազատեալ զհոգիսն։

Յետ երից աւուրց՝ յարուցեալ ի մեռելոց՝ եւ աներեւեալ աշակերտացն։

Հաւատամք զՏէրն մեր Յիսուս Քրիստոս նովին մարմնովն համբարձեալ յերկինս, եւ նստեալ ընդաջմէ Հօր։

Այլեւ գալոց է դատեալ զկենդանիս եւ զմեռեալս. եւ հատուցանել ըստ գործոց. արդարոցն կեանք յաւիտենական. եւ մեղաւորացն տանջանք յաւիտենական։

Այս է ուղղափառ դաւանութիւն հաւատոյ. զոր պատ է ամենայն քրիստոնէից՝ յամենայն ժամ ի սրտի եւ ի լեզուի պահել։

(Զի սրտիւ հաւատալ արդարութիւն գործէ. եւ բերանով խոստովանիլ զփրկութիւն ասէ առաքեալն։)

Սա է հիմն. ի վերայ սորա պարտ է շինել զգործս բարիս։

Սա է վէմ անշարժելի. ի սա պարտ է յարիլ եւ հաստատիլ մեզ։

Սա է ճրագ ի խաւար կենցաղոյս. պարտ է միշտ ի ձեռին պահել եւ սովաւ լուսաւորիլ։

Սա է ճանապարհ. եւ սովաւ ընթասցուք ի յաւիտենից կեանսն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր։

Որով եւ ընդ որում Հօր միանգամայն եւ Հոգւոյն Սրբոյ, փառք եւ գոհութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին քարոզ ի բանն՝ որ ասէ Յակոբոս։

(Հաւատք առանց գործոց մեռեալ են առանձինն։)

Յակ. 2. 22։

(Գլուխ ԺԳ)

Ասեն վարդապետք եթէ՝ առաքինութիւն է առնելն. եւ ոչ գիտելն միայն։

Զի ոչ է օգուտ գիտելն եւ ոչ առնելն. այլ վասն։

Որպէս ասէ Յակօբոս. (որ ոք գիտիցէ զբարին եւ ոչ առնիցէ՝ մեղք են նմա։)

Նաեւ գիտելն՝ զմարդն ոչ առնէ երանելի. որպէս ասէ Տէրն մեր աշակերտացն. (թէ զայս գիտեք, երանելի եւս էք թէ առնիցէք զայս։

Զի որպէս ասեն իմաստունք թէ՝ ամենայն մարդ որ գիտէ զբժշկութիւն՝ բժիշկ է. այլ ոչ ամենայն որ գիտէ զարդարութիւն արդար է։

Նոյնպէս եւ ոչ ամենայն որ գիտէ զհաւատցեալ է. այլ այն որ գործ է զարդարութիւն արդար է. եւ այն որ առնէ զգործս) հաւատոյն՝ հաւատացեալ։

Այլ առանց գործոց՝ հաւատն մեռեալ է եւ ունայն. որպէս ասէ Յակօբոս։

(Հաւատք առանց գործոց մեռեալ են։)

Բայց ի բանէ հաւատոյս՝ վեց իրս տեսանելի է։

Նախ թէ՝ զի՞նչ է հաւատն։

Երկրորդ՝ քանի՞ է եղանակ հաւատոյն։

Երրորդ՝ մեռեալ եւ կենդանի հաւատն զանազանի։

Չորրորդ՝ թէ հարկաւոր է հաւատոյն եւ բարի գործն։

Հինգերորդ՝ թէ զի՞նչ շահ եւ օգուտ է ի հաւատոյն։

Վեցերորդ՝ զի՞նչ չար անհաւատին։

Տեսցուք զառաջին գլուխն թէ՝ զի՞նչ է հաւատն։

Այսպէս սահմանեն վարդապէտք։

Հաւատն է՝ ունակութիւն շնորհաց հեղեալ յառաջին լուսոյն ի բանական անձն, ի ճանաչել, առ ի ճանաչեալ զհոգեւոր բարինսն։

Հաւատն ունակութիւն է զոր ունիմք առ մեզ հեղեալ ի շնորհացն աստուծոյ՝ պարգեւ լուսոյ ի բանական հոգիս մեր. եւ նովաւ ճանաչեմք զհոգեւոր բարիսն. որպէս արեգական լոյսն միաւորի ընդ աչաց լոյսս մեր՝ եւ նովաւ տեսանեմք զաշխարհս, եւ զմարդ, եւ զքար, եւ զայլսն։

Նոյնպէս լոյս հաւատոյն ծագի յԱստուծոյ ի բանական հոգիս մեր, եւ լուսաւորէ զմեզ. եւ այն հաւատոյ լուսովն տեսանեմք զկեանսն յաւիտենից. զփառս արդարոց եւ տանջանս մեղաւորաց։

Եւ հաւատն յորժամ ծագի ի մեզ. այս է՝ ի ժամ մկրտութեանն՝ յորժամ արեւմուտս կոյս հրաժարիմք ի սատանայէ, եւ ի խաւարային գործոց նորա, յայնժամ դառնամք յարեւելս եւ հաւատամք ի Սուրբ Երրորդութիւնն եւ ի տնօրէնութիւնն Քրիստոսի։

Եւ այս է ուխտ մեր՝ որ զհաւատս ուխտեցաք Աստուծոյ. յայնմ հետէ մինչեւ ի մահ զուխտս զայլ ի սիրտս եւ ի լեզուս մեր պարտ է պահել։

Եւ յորժամ մկրտիմք յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ՝ ի նոյն ժամն ծագէ ի մեզ ծածկապէս զլոյս հաւատոյն։

Եւ յայտ է յերից վկայութեանց։

Նախ՝ որ ասէ մարգարէն Յովել. (հեղից յոգւոյ իմմէ ի վերայ ամենայն մարմնոյ. եւ մարգարէասցին ուստերք եւ դստերք ձեր. եւ ձերք ձեր երազովք երազասցին։)

Հեղումն զշնորհս հոգւոյն ասէ, զոր ի ժամ մկրտութեանն պարգեւէ։

Երկրորդ՝ առաքեալն Պօղոս վկայէ. (այլում բան մարգարէութեան. եւ այլում հաւատք նովին հոգւով։)

Այն է որ ի ժամ մկրտութեանն՝ զանազան շնորհք առնութիւնն. մարգարէութեան՝ վարդապետութեան՝ լեզուաց գիտութեան. նոյնպէս եւ զհաւատն ասէ շնորհել յԱստուծոյ։

Երրորդ՝ վկայէ աւետարանն՝ որ ասաց Պետրոսի։

(Երանի է քեզ. զի մարմին եւ արիւն ոչ յայտնեաց քեզ. այլ Հայրն իմ որ յերկինս է։)

Զայն հաւատն որ դաւանեաց Պետրոս զՔրիստոս Որդի Աստուծոյ, ասէ թէ՝ Հայրն յայտնեաց քեզ, եւ ոչ մարդ։

եւ երանեաց զնա. զի երանութիւնն Աստուծոյ՝ հաւատացելոցն է. ոչ որք տեսանեն եւ հաւատն, այլ որք ոչ տեսանեն եւ հաւատասցեն։

Որպէս ասաց Տէրն Թումայի։

(Դու տեսեր եւ հաւատացեր. երանի որք ոչ տեսեալ հաւատասցեն։)

Եւ այս երանութիւնս մեզ է՝ որք հաւատացաք ի Քրիստոս եւ մկրտեցաք. եւ առաք զպարգեւս հաւատոյն. զո՞րն՝ այսինքն է, զարքայութիւնն երկնից։

Զի որպէս մեք ուխտեցաք նմա զհաւատն՝ եւ նա ուխտեաց մեզ զարքայութիւնն. ընդ այնմ, (Հայր իմ ուխտեաց ինձ զարքայութիւն. եւ ես ձեզ ուխտեմ։)

Եւ յոյժամ մկրտեցաք, շնորհօք որդիք կոչեցաք աստուած եւ ժառանկակից Քրիստոսի։

Եւ որքան մեք պահեմք զուխտն հաւատոյ եւ զխոստովանութեանս մեր, եւ նա պահէ զուխտ խոստացեալ բարեացն իւրոց. ըստ այնմ, (որ ոք խոստովանեսցի զիս առաջի մարդկան. եւ ես խոստովանեցայց զնա առաջի Հօր իմոյ։)

Եւ յորժամ ուրախանամք զուխտ նորա եւ զհաւատն, եւ նա ուրախանայ զուխտն եւ զպարգեւն իւր. ըստ այնմ, (որ ուրանայ զիս առաջի մարդկան՝ ուրացայց եւ ես զնա առաջի Հօր իմոյ որ յերկինս է։)

ահա սարսափելի բան. ահա ահեղ հրաման։

Որ վասն մեր ուրախացմանն առաջի մարդկան ինքն փրկիչն մեր Քրիստոս՝ ուրանայ զմեզ առաջի Հօր Աստուծոյ, թէ (ո՛չ ճանաչեմ զձեզ։)

Եւ վասն Դ պատճառի ո՛չ ճանաչեն զմարդ։

Նախ թէ՝ գոյն երեսացն փոխեալ լինի՝ զոր յառաջին ունէր, եւ յետոյ սեւացեալ։

Այսպէս մկրտութեամբն հոգիս մեր սպիտականայ որպէս ձիւն. այլ յետոյ մեղօք սեւանայ. յայնժամ ոչ ճանաչէ զնա Քրիստոս. որպէս ասէ Երեմիա. (եղիցին երեսք ձեր սեւացեալ իբրեւ զպուտան։)

Երկրորդ՝ թէ ոք ծածկէ զերես իւր՝ ոչ ճանաչեն զնա. նոյնպէս որ յետ մկրտութեանն զմեղս գործէ եւ ծածկէ եւ ոչ խոստովանի, ո՛չ ճանաչէ զնա Քրիստոս. զի մեղքն նման է գործելոյ. թէ բազում ժամանակ թողեն ի ներքեւ հողին, ոչ ապականի. այլ թէ արտաքս հանեն ի վերոյ երկրի յարեւն եւ անձրեւն, շուտով հալի։

Այսպէս թէ ծածկես զմեղս ի սիրտս քո, եւ ոչ խոստովանիս, ամենեւին ո՛չ ապականի. ապա թէ յայտնես՝ շուտով ջնջի։

Երրորդ՝ թէ զնշանն զոր յառաջն ունէր փոխէ, ոչ ոք ճանաչէ զնա նոյնպէս որ զնշան հաւատոյն փոխէ՝ եւ ուրանայ զՔրիստոս, ոչ ճանաչէ զնա Աստուած, եւ ոչ հրեշտակք. որպէս ասէ սաղմոսն. (նշանս մեք ինչ ոչ տեսաք։)

Չորրորդ՝ յորժամ ի տղայութեանն երթան յօտարութիւն, եւ նման մինչ ի ծերութիւնն, երբ գան՝ ոչ ճանաչեն զնոսա. նոյնպէս թէ ի տղայութենէն իւրմէ հեռանայ ոք պատուիրանացն մինչեւ ի ծերութիւն, ոչ ճանաչէ զնա Աստուած։

ապա ուրեմն ճշարիտ է՝ որ ուրանայ զՔրիստոս հաւատով եւ գործով, եւ ինքն ուրանայ զնա առաջի Հօր եւ հրեշտակաց։

Այս առաջին գլուխն։

Երրորդ հարցումն թէ՝ քանի՞ է եղանակ հաւատոյն։

ասեն վարդապետք թէ՝ հաւատոյ անունն մի է, բայց կրկին զօրութիւն ունի։

Առաջին է դաւանութեան հաւատն՝ որ է խոստովանիլ ի Սուրբ երրորդութիւնն. զոր ընկալաւ իւրաքանչիւր ոք յաւազանէն. այսինքն է, որք հաւատամք զՀայր Աստուած. եւ հաւատամք զորդին Աստուած. եւ հաւատամք զսուրբ հոգին Աստուած հարթ եւ հաւասար։

Ո՛չ առաջին եւ ո՛չ վերջին. ո՛չ երէց. ո՛չ կրտսեր. ո՛չ մեծ. ո՛չ փոքր՞ այլ համագոյ. համապատիւ. զուգափառ. մի իշխանութիւն. մի տէրութիւն. մի թագաւորութիւն. մի աստուածութիւն. եւ մի բնութիւն. արարիչ ամենայն արարածոց։

Այլ հաւատամք ի ծնունդն Քրիստոսի. ի մարդեղութիւնն. ի խաչելիութիւնն. ի թաղումն. ի յարութիւնն. ի համբարձումն. ի միւսանգամ գալուստն Քրիստոսի։

Այս առաջին դաւանութիւն հաւատոյն որ ի Սուրբ Երրորդութիւնն։

երկրորդ հաւատն այն է՝ որ զբանս զորս հոգին սուրբ փօսեցեալ է բերանով մարգարէիցն եւ առաքելոցն, եւ վարդապետք եկեղեցւոյ որք զգիրս սուրբս գրեցին, չհամարի առասպելս եւ սուտս. այլ հաւատայ թէ, ճշմարիտ են եւ ուղիղ այնպէս, որպէս թէ իւր աչօքն տեսանէ զամենայն եղեալս, եւ զլինելոցն, եւ զորս ենն այժմ։

Եղելն այն է՝ զոր պատմեն թէ, ամենայն երեւելի եւ աներեւոյթ բնութիւնք՝ ոչ էին. այլ յԱստուծոյ հրամանէն ստեղծեալ գոյացան. եւ որ ինչ յետ լինելութեան արարածոցս սքանչելիք եւ զօրութիւնք եղեալ յԱստուծոյ պատմին ի գիրս, ի հնումն եւ ի նորումս, հաւատայ։

Եւ լինելոց այն է՝ զոր ասեն բարեգործացն բարի հատուցումն լինիլ յԱստուծոյ եւ չարացն տանջանք եւ հուր յաւիտենական. լալ աչաց, եւ կրճտել ատամանց. խաւար արտաքոյ այցելութեանն Աստուծոյ. եւ հուրն անշէջ. (որ հուր նոցա ո՛չ շիջանի եւ որդն ո՛չ մեռաանի։)

եւ որ ենն այժմ այն է՝ զոր քարոզեն յամենայն բանս իւրեանց թէ, Աստուած մերձաւոր է առ ամենայսն, եւ ոչ հեռաւոր։

Եւ զոր խորհին մարդիկ ի միտս իւրեանց բարի կամ չար, իմանայ զամենայն. եւ զոր խօսին զբանս լեզուաւ՝ լսէ անսխալ. եւ զոր գործեն մարմնով ի ծածուկ՝ տեսանէ յայտնապէս. (զի չիք արարած աներեւոյթ ի նմանէ։)

Արդ՝ որ այսոցիկ ի բոլոր սրտէ հաւատայ, նա է որ ունի հաւատ կենդանի. որ ոչ երբէք յանդգնի՝ կամ խորհիլ չար ի սրտի, կամ խօսիլ՝ անիրաւութիւն բերանով, կամ գործել զմեղս մարմնով։

Զի թէ միոյ ուրուք մերձ լինելոյ՝ արգելուն զանարժան գործս. եւ յորժամ հաւատայ ոք զԱստուած տեսօղ լինիլ. զի Աստուած տեսօղ թարգմանի. նա զիա՞րդ ժպրհի խօսիլ ինչ կամ գործել կամակար մտօք զչարութիւն։

Իսկ որ բանիւ միայն ունի յԱստուած խոստովանութիւն այլ գործով՝ այնպիսւոյն հաւատն մեռեալ է՞ զի յաղագս մեռելոտի գործոցն՝ մեռեալ ունի զհաւատն. որպէս ասէ առաքեալն Յակօբոս։

(Հաւատք առանց գործոց մեռեալ են առանձինն։)

Այս երկրորդ գլուխն։

Երրորդ հարցումն թէ՝ որպէս զանազաանի մեռեալ եւ կենդանի հաւատն։

Ասեմք թէ՝ տասն եղանակաւ զանազանին սոքա։

Նախ որպէս ասացաք. մեռեալ եւ կենդանի հաւատն՝ բարի գործօքն զանազաանին։

Զի որպէս հոգին մարմնոյն է կենդանութիւն. այսպէս եւ բարի գործոքն հաւատոյն։

Եւ որպէս մեռեալ մարմինն անգործ է. զի ոչ տեսանէ, եւ ոչ լսէ, եւ ոչ խօսի, եւ ոչ գնայ, եւ ոչ գործէ եւ այլն։

Նոյնպէս եւ մեռեալ հաւատն անգործ է. զի ոչ զբարիս տեսանէ. եւ ոչ լսէ ունկամբն. եւ ոչ խօսէ զճշմարիտն. եւ ոչ գնայ ի ճանապարհն Աստուած. եւ ոչ առնէ զբարիս։

Իսկ որ ունի զկենդանի հաւատն՝ զամենայն բարիս առնէ եւ խօսի եւ լսէ. եւ զայն ամենայն կատարէ։

Երկրորդ՝ ասեն իմաստունք թէ՝ տեսակ մարդոյն հոգին է՝ որ զմարդն կատարէ։

Եւ մեռեալ մարդն՝ անտեսակ է. զի շուտով լուծանի եւ ապականի կերպն մարմնոյ։

Այսպէս տեսակ հաւատոյն՝ սէրն է առ Աստուած եւ առ ընկերն։

Որ հաւատայ զԱստուած բարի. եւ սիրէ զնա։

Եւ հաւատայ փոխարինացն աստուծոյ. եւ սիրէ զընկերն. որպէս ասէ գաղատացւոց։

(Ի Քրիստոս Յիսուս ոչ թլփատութիւն ինչ կարօղ է, եւ ոչ անթլփատութիւն. այլ հաւատք սիրով յաջողեալ։)

Եւ որ ոչ ունի զսէրն՝ անտեսակ է հաւատն եւ անկատար. եւ շուտով լուծանի եւ ապականի. զի զսէրն որ զարդարէ զհաւատն եւ կաատարէ՝ ոչ ունի։

Երրորդ՝ որպէս կենդանին ճշմարիտ մարդ է եւ կոչի մարդ՞ եւ մեռեալն սուտ մարդ է. նոյնպէս որ ունի զկենդանիհաւատն՝ ճշմարիտ հաւատացեալ եւ քրիստոնեայ կոչի. այլ որ մեռեալ ունի զհաւատն, սուտ հաւատացեալ եւ սուտ քրիստոնյա կոչի։

Այսպիսին ըիդդէմ հրամանացն Աստուծոյ ասէ. (մի կոչեսցես զանուն Տէրն Աստուծոյ քո դատարկ ի վերայ սնոտեաց։)

Իբր թէ ասիցէ. թէ կոչիս քրիստոնեայ, զգործս քրիստոնէի գործեա զոր հրամայեաց քեզ. ապա թէ ոչ՝ զանունն Քրիստոսի սուտ կոչես ի վերոյ քոյ։

Զոր օրինակ՝ այն որ կոչի սուլթան կամ թագաւոր՝ եւ ոչ ունի զգործսուլթանի կամ թագաւորի. նոյնպէս եւ սուտ է անունն ի վերոյ քրիստոնէին, որ զգործս ոչ ունիցի։

Չորրորդ՝ ասի կենդանի եւ անկենդան հաւատ։

Զի որպէս ի կենդանի մարդն յորժամ զօրաւոր է բնական ջերմութիւնն եւ ուժն, յայժամ փութով կատարէ զամենայն գործս. եւ ի ծերն եւ ի տհաս մանուկն որ անկատար է ուժն, տկար են ի գործն։

Այսպէս որ զօրաւոր ունի զհաւատն եւ ջերմն սիրով, զամենայն բարի գործս փութով կատարէ։

եւ որ անկատար ունին զհաւատս, եւ հնացեալ են մաղօք, տկար են ի գործս բարիս. որ օրինակեցաւ ի գործիս ծննդոցն որ ասէ։

(Երեւեցաւ Աստուած Աբրահամու ի մէջօրէի աւուրն. ) որ նշանակէր արեգակն զպայծառ եւ ջերմ հաւատն Աբրահամու։

Եւ զկնի ասէ. (ամբարձ զաչս իւր եւ ետես, եւ ահա արք երկու կային ի վեր քան զնա. եւ թնդացաւ ընդառաջ նոցա։)

Զայն նշանակէ թէ՝ մարդ զօրաւոր հաւատով՝ փութով կատարէ զամենայ գործս բարիս։

Հինգերորդ՝ հաւատն ասի կենդանի՝ վասն ունելոյ զգոյն կենդանւոյն. այսինքն զհամեստ վարս։

Զի որպէս կենդանւոյն գոյնն որ կարմիր է եւ զուարթ՝ զանազանի ի գունոյ մեռելոյն որ դեղնեալ է։

նոյնպէս վարք արդարոցն. ի վարուց մեղաւորացն։

Զի վարք արդարոց՝ նմանի հրեշտակաց. եւ վարք մեղաւորացն սատանայի։

Զի ասեն վարդապետք թէ՝ մեռեալ հաւատն՝ է որպէս հաւատն դիւրաց. զի հաւատ սրբոցն՝ ուրախութեամբ է. իսկ հաւատ դիւացն՝ տրտմութեամբ։

Եւ այս օրինակեցաւ ի տեսիլն որ ասէ. (տեսի՛ եւ ա՛յլ ձի դեղին. եւ որ նստէր ի վերոյ նորա՝ ունէր զմահ. եկ դժոխք երթային զհետ նորա։)

Դեղին ձին նշանակէ զմեղսն. յորոյ վասն նսռտի մահ. եւ դժոխք երթան զհետ նորա։

Եւ դեղին գոյնն՝ պակասեալ է ի սպիտակութենէ եւ ի կարմրութենէ. նոյնպէս մեղքն կոչի դեղին ձի. զի պակասեալ է ի նմանէ սպիտակութիւն անմեղութեանն. եւ կարմրութիւն ջերմ սիրոյն Աստուծոյ։

Որպէս ասեն վարդապետք թէ՝ հաւատ մեղաւորին ոչ միայն նման է հաւատոյն սատանայի, այլ եւս չարագոյն. (զի դեւք հաւատան եւ սարսին. ) իսկ մարդիկ հաւատան՝ եւ համարձակին սպանանել զՔրիստոս։

Վեցերորդ՝ ասի կենդանի հաւատն. զի նմա վայելէ ուսուցանել, որ ունի զհաւատն կենդանի։

Եւ որպէս վառեալ մոմն զանազանի ի շիջեալ մոմէն. այսպէս կենդանի հաւատն՝ ի մեռեալ հաւատոյն։

Զի ի վառեալ մոմէն լոյս ելանէ. եւ ի շիջանելոյն՝ դառն ծուխ. որ երբեմն վիժել տայ յղւոյն։

Այսպէս ի կենդանի հաւատոյն՝ ելանէ լոյս ճշմարտութեան առաջի եդեալ մարդկան ի ճանապարհս ուղիղս։

Զի որպէս անաղօտ լապտերն լուսաւորէ առատապէս. նոյնպէս թէ ուսուցանօղն ունի հաւատ կենդանի, առաւել լուսաւորէ զմարդիկ, եւ ածէ ի ճանպարհս ուղիղս։

Իսկ թէ քարոզօղն լինի շիջեալ մոմ, այսինքն, ունիլով մեռեալ հաւատս չար գործովք, ոչ տայ լոյս. այլ ծուխ հանէ յինքենէ՝ որ տայ վիժել զյղիսն. այսինքն, գայթակղեցուցանէ զանկատարսն։

Եւ այսպիսիք էին որդիքն հեղեալ. որք չար գործովք իւրեանց՝ դարձուցանէին զմարդիկ յոչ զոհել Աստուծոյ։

Եօթներորդ՝ կենդանի հաւատն ի բաց մերժէ զհեղգութիւն. զի ասէ Արիստոտէլ թէ՝ կենդանութիւնն է սկիզբն շարժման ինքեան. զի թէ ոք շարժի յայլ ումեքէ, ոչ ասի վասն այն կենդանի։

Այսպէս որ շարժի ի գործս բարիս ոչ յինքենէ, այսինքն ոչ իւր կամօք հաւատալ եւ սիրով, այլ արտաքուստ. այսինքն, վասն ահի, կամ վասն ամօթոյ, կամ վասն փառասիրութեան, կամ ագահութեան, այնպիսին ոչ ոնի հաւատ կենդանի. զի սկիզբն շարժմանն՝ ոչ է ի ներքուստ, այլ արտաքուստ։

Վասն նոցա ասէ տեսիլն. (անուն միայ է քո թէ կենդանի ես. այլ դու մեռեալ ես. լեր զուարթուն. ) այսինքն, առ զսկիզբն կենդանութեան ի ներքուստ։

Ութներորդ՝ կենդանի հաւատն ճանաչի, որ զգուշանայ ի վնասակարացն. որպէս կենդանի մարդն. զի թէպէտ ճանճն նստի ի վերոյ շիջեալ գործելոյն՝ այլ ոչ ի վերոյ հրացելոյն. նոյնպէս փորձութիւնն սատանայի՝ փախչի յայնմանէ, որ ունի զհաւատն կենդանի։

Որպէս Յակօբոս. (կացէք հակառակ չարախօսին. եւ լինիցի փախստական ի ձէնջ։)

Եւ այս գիտելի է՝ յորժամ կարծիս ունի ոք թէ՝ ի կերակուրն խառնեալ է դեղ մահու, վասն կարծեացն միայն ի բաց կայ ի նմանէ. եւս առաւել թէ ստոյգ գիտասցէ։

Այսպէս հեշտութիւն աշխարհիս՝ յայտնապէս ունի յինքն ցդեղ մահու. որ ոչ զգուշանայ ի նմանէ, ոչ ոնի հաւատ կենդանի. եւ մահ հետեւի նմա։

Եւ այս յայտ է ի Սորոմօնէ՝ որ ասի ի ժողովօղն. (զամենայն զոր ինչ խնդրեցին աչք իմ, ոչ զրկեցայ ի նոցանէ. եւ ոչ արգելի զսիրտ իմ յամենայն ուրափութեանց։)

Եւ յայսմանէ անկաւ ի կռապաշտութիւն. զի ասի յերրորդ թագաւորութեանցն. (կանայք եւ գինի՝ մոլորեցուցին զնա ի հաւատոցն։)

Իններորդ՝ կենդանի հաւատն՝ հաշտեցուցաանէ զԱստուած. եւ մեռեալն տրտմեցուցանէ. զի որպէս պատւէ զԱստուած այն՝ որ մատուցանէ նմա գառն անարատ, եւ անարգո որ մատուցանէ հոգեալ գէշս։

Այսպէս որ մատուցանէ Աստուար վասն անմեղս՝ պատուէ զնա. իսկ որ չար վարս՝ անարգէ զնա։

Եւ զի Աստուած կեանք է. վասն այն որ բարկացուցանէ զնա՝ ոչ կարէ կեալ. այլ այնպիսին ունի յինքեն զգիրս մահու որպէս ուրիա։

զԻ իւրաքանչիւր մեղաւոր՝ ոնի գրել զամենայն մեղս իւր ի սիրտս իւր. եւ ցուցանէ՝ (թէ ոք զայնպիսին գործէ, զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգէ. ) որպէս ասէ առաքեալն. (որք ցուցանեն զգործս օրինացն գրեալ ի սիրտս իւրեանց եւ յանդիմանել զմիմեանս ի խօրհրդոց իւրեանց. եւ կամ թէ պատասխանի իսկ տալ յաւուրն յորում գիտիցէ Աստուած զգաղտնիս մարդկան։)

Զի յաւուրն դատաստանի՝ մեր խորհուրդս զոր այժմ ունիմք, յայնժամ յանդիմանեն զմեզ. զի այժմու խորհուրդս մնայ ի սիրտս մեր որպէս զգիր հաստատեալ։

Եւ թէպէտ այժմ ծածուկ են. յայնժամ յայտնեսցին, յորժամ դպրութիւնքն բացցին. այսինքն, գիրք խղճիմտացն. եւ ընթերցցի իւրաքանչիւր ոք զիւրն։

Տասներորդ՝ մեռեալ հաւատն՝ յաւելու զպատիժս վասն մեծագոյն մեղացն. զի որպէս տգիտութիւն մեղացն թեթեւացուցանէ զմեղսն. այսպէս գիտութիւն մեղացն՝ ծանրացուցանէ։

Զի ասեն վարդապետք թէ, հաւատ մեղաւոր քրիստոնէին՝ յաւելու զդատապարտութիւն նորին։

Զի որպէս կարգաթօղ քահա նայ անարդարգոյն է քան զայն՝ որ ոչ էրառաւել կարգս. եւ բնութիւն հրեշտակաց՝ ի դեւս անարգագոյն է քան զամենայն բնութիւնս. նոյնպէս առաւել անարգագոյն է մեղք քրիստոնէին, քան զմեղս անհաւատին։

եւ դարրձեալ՝ որպէս ի մէջ մեռեալ մարմնոյ առաւել գարշահոտ է մարմին մարդոյն. թէպէտ կենդանին պատուական է քան զամենայսն. այսպէս սուրբ քահանայն որ կենդանի է շնորհօքն Աստուծոյ՝ պատուական է քան զամենայն աշխարհականս։

Եւ բարի քրիստոնեայն՝ պատուական է քան զամենայն անհաւատս։

Իսկ թէ մեռանին մեղօք, են գարշահոտ առաջի Աստուծոյ։

Այնպիսիքն նման են անիծեալ թզենւոյն. որ թէպէտ երեւին կանաչ եւ սաղարթալի, այլ ոչ ունի պտուղ։

Այլ կենդանի հաւատն է՝ որպէս ծառ ծաղկեալ սուրբ դիտաւորութեամբն եւ զարդարեալ տերեւով. այսինքն, օգտակար բանիւք. կատարեալ պտղով գործոց բարեաց։

Այսպէս զանազանին կենդանի եւ մեռեալ հաւատքն. որպէս ասէ առաքեալն։

(Հաւատք առանց գործոց մեռեալ են առանձինն։)

Այս երրորդ գլուխն։

Չորրորդ հարցումն թէ՝ հարկաւոր է հաւատոյն բարի գործն. որպէս ցուցաւ կենդանի հաւատն։

Այլ նախ զայս պարտ է քննել թէ՝ որպէս է ձրի արքայութիւնն, յորժամ ըստ գործոց է վարձն. եւ բազում աշխատութեամբ ստանամք զնա. ըստ այնմ, (բազում նեղութեամբ մտանեմք ի հանգիստն։)

Ասեմք թէ՝ ձրի է արքայութիւնն երկնից վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ (չեն ինչ արժանի չարչարանք ժամանակիս հանդերձելոյ փառանցն, որք յայտնելոց են մեզ ասէ առաքեալն։)

Զի զի՞նչ արժէ քո հացն զոր տաս աղքատին, եւ առնուս զանմահ կերակուրն. կամ բաժակ մի ջուրն, զանմահ ըմպելին. կամ հանդերձն քո, զլուսեղէնն. կամ տունն քո, զտուն արքայութեանն. ապա ուրեմն ձրի տուրք է արքայութիւնն։

Երկրորդ՝ վասն յուսոյ եւ սիրոյն որ ի Քրիստոս առնումք զարքայութիւնն. եւ ոչ ըստ գործոց։

Երրորդ՝ զի հաւատով ստանամք ի Քրիստոսէ. որով արդարացաք. ըստ այնմ, (ո՛չ ի գործոց արդարանամք՝ այլ ի հաւատոց. զի մի ոք պարծեսցի։)

Ուստի յայտ է՝ զի Բ ոմաննք ճգնին մի աշխատութեամբ. մինն առնու զվարձս առ նա յուսոյն. եւ միւսն ոչ. որպէս ասէ աւետարանն. (եթե երկու տղայցենի մի երկանա յայնմ աւուր, մինն առցի. եւ միւսն թողցի։

Ապա ուրեմն գործքն բնաւ ոչ կարեն արդարացուցանել. այլ շնորհք ողորմութեանն աստուծոյ՝ ճշմարիտ հրամայէ. (ես տաց զարքայոթիւնն իմ ձրի։)

Նյլ թէ ոք ասիցէ, ոչ է պարտ ապա զբարիս գործել. յորժամ հաւատոց է արքայութիւնն։

Ասեմք՝ այո պարտ է զգործս բարիս ընդ հաւատոյն՝ծել։

Եւ այս վասն տասն պատճառի։

Նախզի՝ (հաւատք առանց գործոց՝ դատարկ են եւ մեռեալ։)

Իսկ կենդանութիւն հաւատոյն՝ գործքն է. զի որպէս գործք առանց հաւատոց դատարկ է եւ ունայն. նոյնպէս եւ հաւատք առանց գործոց։

Երկրորդ՝ պարտ է գործել զգործ հաւատոյն՝ որով արդարանամք. եւ ոչ զգործ հին օրինացն որ ոչ կարէ արդարացուցանել։

Երրորդ՝ հաւատովն սրբեցաք ի ժանկոյ մեղաց. եւ գործովքն ի մեզ պահեմք զսրբութիւնն, զի մի աղտեղասցուք։

Չորրորդ՝ հաւատովն արժանացաք արքայութեանն. եւ գործովք պահեմք միշտ զմեզ արժանաւոր։

Հինգերորդ՝ հաւատով զխոստումն արքայութեան առաք. իսկ գործովք ի կատարումն խոստմանց ժամանեմք։

Վեցերորդ՝ հաւատն եւ յոյսն առ ողորմութիւնն են. սէր եւ գործք առ արդարութիւնն Աստուծոյ։

Արդ՝ որպէս ողորմութիւնն Աստուծոյ արդարութեամբ է, եւ արդարութիւնն ողորմութեամբ. եւ նոյնպէս հաւատքն ի մեզ գործ է կատարեալ. եւ գործքն հաւատով լուսաւորեալ։

Եօթներորդ՝ հաւատքն ի մեզ զհոգին զարդարեն. եւ գործքն զմարմինն։

վասն որոյ է հաւատք եւ գործք՝ որք զհոգի եւ զմարմին զարդարեն։

Ութներորդ՝ հաւատովն մեղքն թողանի. եւ գործովք պատիժն մեղաց. վասն այն պարտ է զհաւատս եւ զգործս ի միասին ըստանալ։

Իններորդ՝ հաւատն ուխտ է եւ դաշն. որով հնազանդիմք աստուծոյ. եւ գործքն կատարումն է կամացն Աստուծոյ. զի այն հնացանդն՝ որ զպատուիրանն Աստուծոյ պահէ, եւ զկամս նորա առնէ։

Վասն այն պահանջի ընդ հաւատոյն դաւանութեան, եւ գործն սրբութեան։

տասներորդ՝ հաւատովն զշնորհն եւ զորդէգրութիւնն առնումք աստ. եւ գործօք զփառս եւ զարդիւնս կենացն յաւիտենից ժառանգեմք։

Զի աստ ի կեանս յայս՝ զամենայն բարութիւնս յուսով ունիմք. եւ անդ արդեամբք։

աստ շնորհքն է. եւ անդ փառքն։

Աստ ծածուկ է. եւ անդ յայտնի։

Վասն այն գործօք սրբութեան հանդերձեալ կենացն պատրաստեմք զմեզ շնորհաց եւ ողորմութեան նորին. որպէս ասէ առաքեալն. (ամենայն որ ունի յոյս յանձին, սրբէ իւր ի մեղաց, որպէս եւ նայն սուրբ է։)

Եւս յայտնի եւ համառօտ։

Զի որպէս երկու եզն հարկաւոր է լծոյն. նոյնպէս հաւատք եւ գործք ի լուծ օրինացն Քրիստոսի։

Եւ որպէս արծուին երկու թեւօք թռչի. նոյնպէս եւ մարդն հաւատով եւ գործով թռչի յարքայութիւնն երկնից։

Եւ դարձեալ՝ հաւատն արմատ է. եւ գործն պտուղ։

եւ հաւատն գլուխ. եւ գործքն մարմին եւ անդամք յօդեալ ի գլուխն. եւ կատարի. զի սոքա մին առանց միւսոյն՝ անպիտան է եւ անկատար. նոյնպէս հաւատք առանց գործոց, եւ գործք առանց հաւատոց։

Եւ դարձեալ՝ հաւատն որպէս լուսեղէն անմարմին իմն լարէ առ մեզ իջեալ յերկնից. եւ գործքն որպէս ձեռաց փոփոխելովն ի վեր ելանեմք։

Եւ հաւատն բանալի է արքայութեանն. եւ գործքն որպէս շարժելով բանամք զդուռն եւ մտանեմք։

Եւ դարձեալ՝ հաւատն որպէս հիմն է. եւ գործքն շինուածք ի վերայ հիման. որպէս ասէ առաքեալն. եթե ոք շինէ ի վերայ հիմանս այսորիկ ոսկի որ է արդարութիւն եւ ճշմարտութիւն. արծաթ որ էմաքրութիւն մտաց եւ սրբութիւն սրտի. ականս պատուականս որք են մասունք բազմապատիկ առաքինութեանց. սէր. խոնարհութիւն. ողորմութիւն. պահք. աղոթք. ժուժկալութիւն. եւ այլք նմանք սոցին՝ պատուական ակունք են շինեալ յանձինս արդարոց ի վերայ հիման հաւատոյ։

Իսկ մեղսասիրանցն անձինք՝ ոչ ի պատուական եւ ի հաստատուն նիւթոցս յայսցանէ ասէ շինեալ ի վերայ հաւատոյն հիման. այլ յանարդար եւ ի դիւրավատնեալեաց. այսինքն, փայտ, խոտ, եղէգն։

Փայտն զթանձրագոյն մեղսն ցուցանէ. զսպանութիւն. զպոռնկութիւն. զգողութիւն. եւ ողրք սոցին նման։

Խոտն զխորհրդոցն չարութիւն ժողովեալ ի սրտի։

Եղէգն զբանից զգարշութիւնս նշանակէ. զորս բղխեն մարդիկ ի բերանոց, զլեզուն գործարան տուեալ սատանայի, թշնամանալով զընկերն զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ. որ ընդ գեղջուկ բարբառոյ՝ յիշոցք թարգմանի. եւ ըստ սովորութեան գրոց՝ անէծք եւ թշնամանք։

Որպէս ասէ Դաւիթ. (անիծիւք եւ դառնութեամբ լի են բերանց նոցա։)

Նաեւ ստութիւն եւ չարախօսութիւն. եւ մատնութիւն. եւ այլք որք այսմ նմանք են բանք անիրաւութեան, եղեգանն են օրինակք։

Եւ զայսոսիկ զերկու հակառակ շինուածս՝ որք ի պատուականաց եւ յանարգաց. (հուրն ասէ ընտրեսցէ. ) քանզի հրով յայտնելոց է դատաւորն. թէ գործն զոր շինեաց ի վերոյ հիման հաւատոյն ոսկի է արծաթ, եւ ակն պատւական որք ոչ ապականին, այլեւ սրբին ի հրոյն, գործօղն կեցցէ եւ վարձս առցէ։

Իսկ թէ խոտ եւ եղեգն, եւ փայտ, որ դիւրաւ ապականին ի հրոյ անտի, որ գործեացն զնա տուժեսցի։

Վասն որոյ աղաչեմ զձեզ՝ ընդ հաւատոյ ճշմարտութեանդ զոր ընկալաք ի ծննդենէ աւազանին, եւ ունիք հաստատուն, յարմարեցէք եւ զգործս արդարութեան. զի մի միով աչօք լուսաւորէք զանձինս, այլ երկոքումբք պայծառացուցէք։

Մի նմանիք չար եւ վատ ծառային. որ զմին քանքարն առեալ էր եւ ոչ շահեցաւ. եւ արտաքսեցաւ ի խաւարն արտաքին. զի տաղանդն հաւատն է. եւ շահ տաղանդացն գործ բարի։

Վասն նոցա ասէ. (հաւատք առանց գործոց մեռեալ են առանձինն։)

Այս չորրորդ գլուխն։

Հինգերորդ հարցումն թէ՝ զի՞նչ շահ օգտութեան ունի հաւատն։

Ասեն վարդապետք եթէ՝ մեծ են հաւատք, եւ գլուխ ամենայն բարեաց. եւ յամենայն չարաց հեռացուցանեն զմարդն. եւ սիրելի եւ մերձաւոր առնեն Աստուծոյ, եւ բարեկամս հրեշտակաց։

Զոր ի բազում բարութեանցն՝ սակաւ ինչ ասասցուք տասն գլխով։

Նախզի՝ հաւատք զոմանս յերկինս վերացուցանեն. որպէս զենովք եւ զեղիա։

Երկրորդ՝ հաւատքն ջուրցն հեղեղաց յաղթեցին. որպէս Նոյ տամբ իւրով. զի հաւատով կազմէր զտապանն վասն ջրհեղեղին. եւ ապրեցաւ։

Երրորդ՝ հաւատքն արդարացուցանեն զմարդ. որպէս զԱբրահամ. զի ասէ գիրն. (հաւատաց Աբրահամ յԱստուած, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն։)

Չորրորդ՝ հաւատն խոտէ զժամանակաւոր իրս. որպէս ասէ յեբրայեցւոց. (հաւատով Մովսէս իբրեւ եղեւ մեծ՝ ուրացաւ զինքն լինիլ որդի դստերն փարաւօնի. լաւ համարեցաւ չարչարիլ ընդ ժողովրդեանն Աստուծոյ, քան առ ժամանակ մի վայելել ի մեղս։)

Հինգերորդ՝ հաւատն մատնչի ընդդէմ աշխարհի. որպէս ասէ առաքեալն. (սուրբն հաւատով պարտեցին զթագաւորութիւնս։)

Վեցերորդ՝ հաւատն առնու զի՞նչ խնդրէ. ըստ այնմ, (ո՛վ կին դու՝ մեծ են հաւատք քո. եղիցի քեզ որպէս եւ կամիսդ։)

Եօթներորդ՝ հաւատն փրկէ զմարդն ի մեղաց եւ ի տանջանաց. որպէս ասէր Տէրն մարդաղենացւոյն. (հաւատք քո կացուցին զքեզ՝ երթ ի խաղաղութիւն. եւ ողջ լեր ի տանջանացդ։)

Ութերորդ՝ հաւատն տայ զյարամնայութիւնն որպէս ասէ առաքեալն. (իսկ դու հաւատով կեանս։)

իններորդ՝ հաւատն երանելի առնէ զմարդ. որպէս ասաց Տէրն առ Թօմաս. (այդ զի տեսերդ զիս եւ հաւատացեր. երանի որոց ոչ իցէ տեսեալ եւ հաւատասցեն։)

Եւ երանութիւնն պառաութիւն էամենայն բարեաց՝ զոր հաւատն շնորհէ մեզ։

Տասներորդ՝ հաւատքն զմեռեալն կենդանացուցին. յորժամ անկաւ քոյրնՂազարու առ ոտսն Յիսուսի, ասէ. (թէ հաւատաս, յարիցէ եղբայրն քո. ասէ՝ այո Տէր՝ ես հաւատացի թէ դո՛ւ ես Քրիստոսն որ յաշխարհ գալոց էիր։)

Վասն այնորիկ զչորեք օրեայ մեռեալն յարոյց ի գերեզմանէն։

Այսպէս եւ առաքեալն ասէ. (հաւատովք ընկալան կանայք ի յարութենէ զմեռեալս իւրեանց. ) որպէս որդի այրւոյն զոր յարոյց եղիա մարգարէն։

Նոյնպէս եւ Եղիսէոս զորդի սոմնացւոյն։

Եւ այլ բազում եւ անթիւ են որք եղեալ են ի հաւատոցն. զոր թուէ առաքեալն ի թուղթ սն եբրայեցւոց։

(Որք հաւատովն զծովն պատառեցին. որպէս Մովսէս։)

Եւ զթագաւորութիւնս հաւատով պարտեցին. որպէս յեսու. եւ առին զբանակս օտարաց. եւ ապրեցան ի բբերանոյ սրոյ եւ հրոյ եւ առիւծուց. որպէս դանիէլ եւ երեք մանկունքն։

Զորս ես փոքր ի շատէ ասցի վասն ոչ ձանձրանալոյ լսողաց։

Այս հինգերորդ գլուխն վասն հաւատոց։

Իսկ վեցերորդն թէ՝ զի՞նչ վասն եւ չար է յանհաւատութիւնն։

Զի որպէս հաւատն մեծ բարութիւն առնէ մարդոյ, եւ սիրելի Աստուած եւ բարեկամ հրեշտակաց. այսպէս անհաւատութիւնն չար է քան զամենայն չարիս. եւ հեռացուցանէ յԱստուծոյ, եւ մերձաւոր առնէ դիւաց։

Եւ զի՞նչ է անհաւատութիւնն. այսինքն, չհաւատալ՝ եւ ոչ զմի ինչ ի պատուիրանացն Աստուծոյ կատարել՝ այլ ահաւատութեամբ եւ անառակ վարուք շաղախիլ միշտ յանօրէն գործս. եւ ի զանազան չարիս. ի յաստուծոյ ոչ երկնչելով. եւ ի մարդկանէ ոչ ամաչելով. եւ ոչ զանխաբ դատաստանն Աստուծոյ ի միտ ածելով։

Եւ անհաւատ աստ՝ ոչ միայն զայն ասեմ որ ոչ խոստովանի զայն՝ որ կոչեցեալ է ի հաւատս, եւ զանուն քրիստոնէի ունի, եւ զգործսանհաւատի. զի բանիւ զանունն Քրիստոսի կրել, եւ գործ զսատանայի ստանալ՝ չէ ինչ օգուտ. յորժամ ամենայն զհատուցումն իւրաքանչիւր գործոցն ոչ հաւատալ, եւ ոչ զանններելի տանջանսն, զանքուն որդունսն, զլալ աչացն, եւ կրճտել ատամացն, զխաւարն արտաքին, զընդ մէջ կտրելն, եւ զառագաստին փակիլն, եւ զայլ այսպիսի սպառնալիսն ոչ ի միտ ածէ, եւ ոչ զարհուրելի, եւ ոչ դողայ, ստուգապէս անհաւատ է։

Անհաւատ է եւ նա՝ որ անզեղջ է ի մեղս. եւ ոչ դառնայ խոստովանութեամբ եւ սրբէ զնոսա։

Անհաւատ է եւ նա՝ որ մամոնային ծառայէ. եւ աստ ի մեծութիւնս եդեալ է զյոյսն իւր. եւ ոչ սփռէ եւ տայ աղքատաց. (Որոյ արդարութիւնն մնայ յաւիտեան. ) եւ ոչ հաւատայ Աստոծոյ որ ասէ նմա. (անմիտ յայսմ գիշերի զօգիդ ի քէն ի բաց պահանջեն. եւ զոր պատրաստեցեր ո՞ւմ լիցի։)

Անհաւատ է եւ նա՝ որ զմարմինն իւր պոռնկութեամբ եւ գիճութեամբ, եւ աղտեղի մեղօք. զի ո՛չ հաւատայ նա ասողին. (դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք. եւ հոգի Աստուծոյ բնակեալ է ի ձեզ. եթէ ոք զտաճար Աստուծոյ ապականէ, ապականէ զնա Աստուած։)

Անհաւատ է եւ նա՝ որ աստուածացուցանէ զորովայնն ուտելով եւ ըմպելով, եւ արբեցութեամբ. զի ո՛չ հաւատայ նա ասողին. (լալով ասեմ զթշնամեաց խաչին քրիստոսի. որոց Աստուած որովայն իւրեանց է, եւ փառքն ամօթն։)

Անհաւատ է եւ նա՝ որ ամբարտաւան է փառասէր. սնափառ ամբարհաւաճ. զի ո՛չ հաւատայ նա ասողին։

(Որ բարձր է առաջի մարդոյ՝ պիղծ է առաջի Աստուծոյ եւ Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ. տայ զշնորհս խոնարհաց եւ դուք զի ա՞րդ կարէք հաւատալ. զի զփառս ի մարդկանէ առնոյք. եւ զփառս Աստուծոյ ո՛չ կամիք։)

Անհաւատ է եւ նա՝ որ գողանայ, եւ բամբասէ, եւ տրտնջէ. զի ո՛չ հաւատայ նա ասողին։

(Ո՛չ գողք՝ ո՛չ տրտնջօղք՝ եւ ոչ բամբասօղք զարքայութիւնն Աստուծոյ ժառանգեն. ) Անհաւատ է եւ նա ատէ զեղբայր իւր. եւ նախանձի. եւ պահէ ոխ ընկերի իւրում. զի ո՛չ հաւատայ նա ասողին. (որ ատէ զեղբայր իւր՝ մարդասպան է. եւ թէ՝ (նախանձու բանսարկուին եմուտ մահ յաշխարհի. որ ոք զինի ընդ նա՝ ի նորին սակի է։)

Եւ թէ՝ (անդ յիշեսցես, թէ ունի եղբայր քո խէթ զքէն, թող զպատարագն եւ երթ հաշտեաց ընդ նա։)

Անհաւատ է եւ նա՝ որ սուտ խօսի. եւ սուտ վկայէ. զի ո՛չ հաւատայ նա աստղին։

(Որ սուտ խօսի՝ յիւրոց անտի խօսի. զի սուտ է եւ հայր նորա սատանայ։)

Եւ թէ՝ (կորուսանէ Տէր զայնոսիկ՝ որք խօսին սուտ։)

Եւ թէ՝ (մի սուտ վկայեր զումեքէ։)

Անհաւատ է եւ նա՝ որ դատարկաբան է եւ ծաղրածու. եւ ծաղկասէր. եւ կատակերգակ. զի ո՛չ հաւատայ նա ասողին. (ընդ ամենայն դատարկ բանից՝ համարս տալոց էք յաւուրն դատաստանի, եւ վայ ձեզ որ ծիծաղիքդ։)

Անհաւատ է եւ նա՝ որ ո՛չ պատւէ զհայր իւր եւ զմայր. զիո՛չ հաւատայ նա ասողին. (պատուեա՛ զհայր քո եւ զմայր. եւ որ չարախօսէ զհօրէ կամ զմօրէ, մահու վախճանեսցի։)

Անհաւատ է եւ նա՝ որ սրտմտօղն է եւ բարկացող. զի ո՛չ հաւատայ նա ասողին. (որ բարկանալ եղբօր իւրում տարապարտուց՝ պարտաւոր լիցի գեհենին։)

Եւ թէ՝ (բարկութիւն մարդոյ՝ զարդարութիւն Աստուծոյ ո՛չ գործէ։)

Եւ թէ՝ (սրտմտութիւն նոցա՝ ըստ նմանութեան օձին։)

Անհաեւատ է եւ նա՝ որ ո՛չ սիրէ զեղբայր իւր. զի ո՛չ հաւատայ նա Քրիստոսի որ ասէ. (պատուիրան նոր տամ ձեզ. զի սիրեսջիք զմիմեանս. որպէս ես զձեզ սիրեցի. եւ թէ՝ (յայսմ ծանիցեն թէ իմ աշակերտք էք, թէ սիրեցէք զմիմեանս։

եւ Աստուած ի ձեզ բնակի։)

Անհաւատ է եւ նա՝ որ ծոյլ է յաղօթս, եւ հեղգ ի խնդրուածս։

Զի ո՛չ հաւատայ նա ասողին. (խնդրեցէք եւ առնուցուք եւ այլն։

Եւ յԱստուած ժամ յաղօթս կացէք. զի մի մտանիցիք ի փորձութիւն։)

Արդ՝ որ այսմ ամենի անհաւատ գտանի գրոց վարդապետութեան, զի ա՞րդ է նա ի հաւատացելոց մասին. այլ յանհատից կարգի է. եւ չար եւս քան զանհաւատսն վասն որոյ աղաչեմ զձեզ սիրովն Քրիստոսի, զի ընդ հաւատոցս՝ եւ զգործս բարիս ստասցուք. եւ հանդերձեալ բարեացն արժանասցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր։

Որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին դարձեալ վասն հաւատոյ եւ յուսոյ եւ սիրոյ. ի բանն՝ (Հաւատք սիրով յաջողեցեալք։)

Գաղ. 5. 6։

(Գլուխ ԺԴ)

Միտքս մեր եւ հոգիս բանական՝ լոյս է ստեղծեալ. ոչ զգալի, այլ իմանալի եւ անմարմին։

Զի Աստուած լոյս է միմանալի եւ բանական. եւ ի պատկեր իւր արար զմիտս մեր՝ լոյս իմանալի եւ բանական։

Եւ որպէս լոյս աչացս միաւորի ընդ լուսոյ արրեգական՝ եւ ապա տեսանել կարէ զգոյն եւ զձեւ եւ զչափ։

Այսպէս իմացական լոյսն Աստուծոյ՝ միաւորի ընդ բանական լոյս մտացս, եւ նովաւ տեսանեմք զերկնաւոր եւ զերկրաւոր գիտուեացս զանազանութիւն. եւ հաւատամք Աստուծոյ, եւ հաստատիմք յուսով առ Աստուած։

Ա՛յս է լոյս հաւատոյն՝ որ իմացական շնորհն Աստուծոյ հեղանի ի բանական միտս մեր, եւ կայանայ հաւատովն։

Որպէս դնեն սահման հաւատոյն եթէ։

Հաւատն է ունակութիւն հեղեալ յառաջին լուսոյն ի բանական անձն, առ ի ճանաչել զհոգեւոր բարիսն։

Այլեւ օրինացն լոյս՝ մտանէ ի հոգիս մեր. եւ յայնմանէ հաստատի հաւատն եւ յոյսն մեր։

Իսկ ի վերոյ սոցա եկեալ աւետարանին լոյս, հաստատէ ի մեզ զհաւատն եւ զլոյսն եւ զսէրն կատարեալ։

Եւ այսպէս յերեք լուսոյս՝ այսինքն, ի բանական ի հեղեալ լուսոյն, եւ ի գրաւոր օրինացն, եւ յաւետարանէն շնորհաց, հաստատին աստուածային առաքինութիւնքն ի մեզ Հաւատ եւ Յոյս եւ Սէր։

Եւ աստի յայտ է՝ զի նահապետքն ամենայն՝ երեք աստուածային առաքինութիւնս մասնաւոր եւ անկատար ունէին։

Զի հաւատային միայն թէ՝ է Աստուած։

Մինչեւ հայրն հաւտոց Աբրահամ՝ որ (հաւատաց յԱստուած եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն. ) եւ յոյսն եւ սէրն Աստուծոյ՝ առ նա էր կատարեալ։

Իսկ օրինօքն Մովսէսի՝ ստացան զհաւատն կատարեալ. եւ զյոյսն եւ զսէրն մարմնաւոր։

Իսկ աւետարաւն Քրիստոսի՝ հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն կատարեցան։

Զի հաւատն հաստատեցաւ յերեք անձինս Սուրբ Երրորդութեանն։

Այլեւ ի մարդեղութիւնն Քրիստոսի։

Իսկ յոյսն հաստատեցաւ ի հոգեւոր բարիսն անտեսանելի։

Իսկ սէր առ Աստուած. անխզելի կենօք։

(Զի ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի ասէ առաքեալն։)

Բեր տեսցուք զզանազանութիւն երեք աստուածային առաքինութեանցս։

Առաջին՝ զի երեք ժամանակս կատարեցան. այսինքն, նախ քան զօրէնս՝ եւ յօրէնս՝ եւ յաւետարանս, հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն որպէս ցուցաւ։

Երկրորդ՝ զի երեք լուսով հաստատեցան. այսինքն, բանական հեղեալ լուսովն. եւ գրաւոր օրինացն. եւ աւետարանին շնորհացն որպէս ասացաք։

Երրորդ՝ զի յերեք աստուածային անձինսն ընդ բաղդատութեան։

Հաւատն է ի հայր յոյսն առ որդին պատշաճի. եւ սէրն ի հոգին սուրբ։

Չորրորդ՝ ըստ երից կարողութեան մտացն։

Հաւատոյն հաւանումն է իմացմանն. եւ յոյսն յիշողութեանն աւանդեալ. եւ սէրն յօժարութեան կամաց։

Հինգերորդ՝ ըստ երից զօրութեանց հոգւոյն. հաւատն է բանական մասին. եւ յոյսն ցասման. եւ սէրն ցանկութեան։

Իսկ վասն կարգի սոցա գիտելի է՝ զի երեք կարգաւորութեամբ տեսանի։

Նախ՝ առաջին է հաւատն. եւ յոյսն ծնունդ նորա. եւ սէրն բղխումն։

Զի յոյսն եւ սէրն բղխին ի հաւատոյն. որպէս բանն եւ հոգին ի հօրէ։

Դարձեալ՝ որպէս արմատ է հաւատն. եւ ստեղունք յոյսն. եւ տերեւ եւ պտուղ սէրն է ի նմանէ։

Կամ որպէս հոգի եւ միտք՝ եւ կենդանութիւն ի նմանէ։

Կամ որպէս հոգի եւ բան՝ եւ շունչ ի նմանէ։

Կամ որպէս միտք եւ իմացումն՝ եւ կամք ի նմանէ։

Կամ որպէս միակն թիւ՝ եւ երկեակն՝ եւ երրեակն ի նմանէ. եւ այլ այսպիսիք։

Այս առաջին կարգաւորութիւն սոցա ի միոյ սկզբանէ։

Երրորդ՝ զի ընդ հաւատոյն՝ յոյսն եւ սէրն կարգաւորի ըստ բնականին։

Որպէս նախ է տնկական. եւ ապա զգայական. եւ ապա բական։

Կամ որպէս ծաղիկ՝ եւ տերեւ՝ եւ պտուղ։

Կամ որպէս սարգաւագն՝ քահանայն՝ եւ քահանայապետն։

Կամ որպէս սպասաւորն՝ զինուորն՝ եւ թագաւորն։

Կամ որպէս դուռն՝ եւ տուն՝ եւ վերնատուն։

Կամ որպէս խորանն՝ եւ սրբութիւն՝ եւ սուրբն սրբոց։

Կամ որպէս երկիր՝ եւ երկինք՝ եւ երկնքից երկինք։

Եւ կամ որպէս ծառայն՝ եւ վարձկանն՝ եւ որդին։

Եւ զայս կարգաւորութիւնս ըստ բնութեան՝ ուսուցանէ առաքեալն։

(Երեք են սոքա՝ հաւատ եւ յոյս եւ սէր. եւ մեծ քան զսոսա սէրն է։)

Զի է մնացական եւ յաւիտենական։

Զի ասա է հաւատն. եւ յետ մահույոյսն. եւ յետ յարութեանն սէրն մշտնջենաւոր։

Այսպէս բնական կարգիւ՝ ի նւաստէն ի մեծագոյնն յանկեալէ։

եւ երրորդ՝ կարգաւորութիւն պատուոյ. ընդ հաւատոյն նախ սէր՝ եւ ապա յոյսն. զի նախ հաւատամք ի յԱստուած եւ սիրեմք զնա. եւ ապա յուսամք բարութեանց նորա։

Որպէս նախ է բանալ զչարս եւ տեսանել զլոյս. եւ ապա լուսաւորիլ ի նմանէ։

Եւ կամ որպէս որդին նախ սիրէ զհայր. եւ ապա ժառանգէ զհայրենիս. այսպէս նախ է սէրն՝ եւ ապա յոյսն։

Կամ նախ է սէրն՝ եւ ապա գործն. եւ ապա հատուցմունքն։

Եւ որպէս նախ է սեղանն՝ եւ ապա պատարագն. այսպէս նախ է սէրն Աստուծոյ, եւ ապա ակնկալութիւն առ նա։

Իսկ որ ասէ առաքեալն։

(Բայց մնան հաւատք՝ յոյս՝ եւ սէր. եւ մեծ քան զսոսա սէրն։)

Եւ զայս տեսցուք չորս կերպիւ։

Նախզի՝ հաւատն ծանօթ առնէ Աստուծոյ. եւ յոյսն ուղղէ եւ հաստատուն պահէ ի հաւատն. իսկ սէրն կապէ ի միասին. եւ ոչ թողու յանհաւատութիւն եւ յանյուսութիւն բերիլ։

Նախ զամենայն ուղիղ վարս կապէ իմարդն. եւ զմարդն ուղիղ վարուք կապէ ի յԱստուած. վասն այն մեծ է սէրն։

Երկրորդ՝ մեծ է սէրն. (զի Աստուած սէր է ասէ Յօհաննէս ի կաթողիկէն. եւ որ սիրէ զԱստուած ի նմա բնակի, եւ նա յԱստուած։)

Երրորդ կերպիւ՝ մեծ է սէրն. զի ամենայն բարեաց սկիզբն եւ ծնօղ սէրն է. եթէ առ Աստուած, եւ եթէ առ ընկերս։

Զի վասն սիրոյն Աստուած՝ ամենայն նեղութեանց համբերեցին սուրբքն. եւ չարչարեցան եւ նահատակեցան սպանմամբ սրոյ եւ հրոյ եւ այլն. ընդ այնմ, որ ասէ առաքեալն։

(Ո՞վ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի՝ եւ այլն։)

Իսկ վասն սիրոյ ընկերին ասէ. (սէր ոչ նախանձի. ոչ հպարտանայ. ոչ գրգռէ. եւ ոչ այլն։)

Վասն որոյ ասէր. (նախանձաւոր լերոք շնորհացն որք լաւքն են. այսինքն սէրն քան զլեզուս, քան զմարգարէութիւնս, եւ քան զայլն ամենայն։)

Զի թէ զսոսա ունիմք՝ եւ սէր ոչ ունիմք, լինիմք (որպէս պղինձ որ հնչէ, կամ որպէս զծնծղայս որք ղօղանջեն։

Ապա եթէ զսէրն ունիմք, եւ չունիմք մարգարէութիւն, կամ լեզուաց գիտութիւն, զամենայն օրէնսն նորա կատարեմք. ըստ այնմ, (լրումն օրինացն սէրն է։)

Չորրորդ կերպիւ՝ մեծ էսէրն. զի հաւատն է յաստի կեանս մարդկան. եւ յետ մահու՝ ոչ է պիտոյ. զի դէմ յանդիմաան տեսութիւնն է Աստուծոյ։

Իսկ յոյսն՝ եւ յետ մահու ի հոգին մնայ. զի ակնունի պսակաց եւ փառաց ի յարութեան մարմնոյն. եւ անդ կատարեցաւ յոյսն. զի ամենայն յուսալիի յերաանութիւն ըմբռնելի եղեւ։

Իսկ սէրն առ Աստուած եւ ընկերս՝ մննայ յաւիտեանս յաւիտենից. եւ ոչ նուազի՝ այլ աճէ միշտ. աստուածային սէրն առ սուրբս իւր, եւ սէր ընտրելոց առ Աստուած եւ առ ընկերս իւրեանց։

Վասն այն մեծ եւ աստուածային սէրն քան զամենայն առաքինութիւնս։

Եւ գիտելի է՝ զի յորժամ ցասմնական եւ ցանկանան մասն թիւրի, բանական մասն կարէ ուղղել զնոսա խրատով եւ իմաստութեամբ. վասն որոյ շուտով դառնան յետս ի շնութեանց եւ իսպանութեանց։

Այլ որժամ բանականն սխալի ամբարտաւանութեամբ, կամ նախաանձու, կամ այլ իրօք, զի ոչ ունի խրատիչ, ոչ կարէ ուղղիլ փութով. այլ թէ Աստուած ի ձեռն պատուհասի դարձուցանէ զնա. որպէս զԱդամ որ մահուամբ պատուհասեցաւ վասն յանցանաց նորա։

Եւ որպէս այս՝ նոյնպէս տես զայն՝ յորժամ ի մարդկային առաքինութեանց մոլութեամբ սխալի ոք, այսինքն, յարդարութենէ եւ յարութենէ եւ յայլոցն, աստուածային առաքինութեամբ որ է հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն, դարձեալ դիւրաւ ուղղին նա ընդ մարդկային գործսն։

Ապա թէ՝ ի հաւատոց եւ ի յուսոյն եւ ի սիրոյն է սխալեալ, ոչ ուղղի այնպիսին։

Այլ թէ կամի Աստուած՝ խրատով եւ պատուհասիւ ուղղէ զնա։

Այսպէս թէ մարմնոյն գործքն եւ զգայարանքն թիւրին ի մեղս ակամայ, միտքն եւ կամքն ուղիղ՝ դարձուցանեն զնոսա դիւրաւ, այլ թէ կամքն եւ միտքն թիւրի եւ կամակորի ի մեղս, դժուարաւ ուղղի եւ պատուհասիւն Աստուծոյ։

Որեւ ինքն բանն կենաց՝ բացցէ զառագաստ մտաց մերոց, ընդունելի զծագումն շնորհաց. այլեւ ուղեսցէ զբանս մեր ի բացումն մտաց. եւ զլսելիս ձեր յընդունակութիւն արժանացաւ. եւ արժանաւորեսցէ գործոցն բարեաց ի կեանս յայս ուղիղ կայիւք, եւ ի դարձումն ի չարեաց. եւ ի հանդերձելումն լսել զաւետիս կենաց ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին քարոզ վասն Յուսոյ. ի բանն առաքելոյ։

(Յոյս ոչ երբէք ամաչեցուցանէ։)

Հռօմ. 5. 5։

(Գլուխ ԺԵ)

Երեք են աստուածային առաքինութիւնքն. այսինքն, հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն. որպէս ասէ առաքեալն։

(Սոքա երեքեան՝ եւ մեծ քան զսոսա՝ սէրն. ) զի մնացական է եւ յաւիտենական։

Եւ վասն այն աստուածայինք ասին՝ զի սոքա երեքեանն յԱստուած վերեբերերին. զի հաւատովն տեսանեմք զմեծագոյն բարին. եւ յուսովն ակնունիմք գերագոյն բարւոյն. եւ սիրովն ցանկամք վերնական բարւոյն։

Եւ դարձեալ՝ հաւատովն հաւատամք ի յԱստուած. եւ յուսովն ըմբռնեմք զԱստուած. եւ սիրովն միաւորիմք առ Աստուած։

Վասն այն աստուածային կոչին։

Եւ վասն յուսոյ՝ երեք ինչ հարցանելի է։

Նախ՝ թէ զի՞նչ է յոյսն. եւ յո՞ր մասն հոգւոյն։

երկրորդ՝ թէ որպէ՞ս զանազանի յոյսն եւ հաւատն։

Երրորդ՝ թէ որպէ՞ս յոյսն ոչ ամաչեցուցանէ։

Տեսցուք զառաջին գլուխն թէ զի՞նչ է յոյսն։

Եւ վարդապետք այսպէս սահմանեն։

Յո յսն՝ է ստոյգ ակնկալութիւն հանդերձեալ բարեացն, յառաջ եկեալ ի շնորհացն Աստուծոյ եւ ի բարի գործոցն։

Ստոյգ ակնկալութիւն վասն այն ասէ. զի կրկին է յոյս։

Նախ՝ է յոյսն կենդանեաց ի ճանապարհի աստի կենացս. եւ այս յոյսս՝ է ստուգութեամբ կարծեացս. եւ այս յոյսս՝ է ստուգութեամբ կարծեաց. զի հաստատ հաւատով եւ լույսով գնամք, եւ ոչ կարծեօք։

Երկրորդ յոյս է՝ որք ելեալք են ի մարմնոց. եւ յոյս նոցա է ստուգութեամբ գիտութեան. զի ստուգապէս գիտեն զլինելոց հատուցումն ինքեանց։

Եւ այն որ ասէ՝ յառաջ եկեալ ի շնորհացն Աստուծոյ եւ ի բարի գործոցն. զայն ցուցանէ թէ՝ կրկին է պատճառ յուսոյն։

Նախ՝ շնորհոքն Աստուծոյ եւ ապա բարի գործքն մեր. զի յուսալ յիր ինչ՝ այսինքն, արքայութեանն Աստուծոյ կամ պսակաց, առանց հաւատոց եւ բարի գործոց ոչ է յոյս. այլ յանդգնութիւն։

Իսկ թէ յո՞ր մասն է հոգւոյս. զի հոգին եռամասնեայէ. այսինքն, բան՝ ցասումն եւ ցաանկութիւն։

գիտելի է՝ զի հաւատն ի բանական մասն է. եւ յոյսն յարութեան ի ցասումն. եւ սէրն ի ցանկութեան մասին։

Այս առաջինն։

Տեսցուք զերկրորդն թէ՝ հաւատն եւ յոյսն եւ յոյսն որպէս զանազանին։

Գիտելի է՝ զի երկոքեանն շնորհք են յԱստուած հեղեալ առ մարդիկ. եւ երկոքենն՝ այսինքն հաւատն եւ յոյսն՝ յոչ երեւելիսն են. այսու հաւասարին։

Այլ զանննազանին այսպէս։

Նախ՝ հաւատն է ի յէութիւնն Աստուծոյ, որ հաւատամք թէ է Աստուած. եւ յոյսն ի պարգեւս բարութեան նորա։

Երկրորդ՝ հաւատովն ճանաչեմք զԱստուած. եւ յուսովն ըմբռնեմք զնա։

Երրորդ զանազանութիւն զի հաւատն է ի յանցեալն եւ ի հանդերձեալն. եւ յոյսն միշտ ի հանդերձեալն։

Զի հաւատամք ստեղծեալ զաշխարհս բանիւն Աստուծոյ. եւ հաւկատամք կատարումն առնիլ սոցա։

Այլ յոյսն՝ միշտ յետոյ ի հանդերձեալն է։

Չորրորդ զանազանին. զի յոյսն միշտ առ բարիսն է. իսկ հաւատն՝ առ բարի հատուցմունսն, եւ առ պատիժն նայի։

Դարձեալ զանազանին. զի յոյսն՝ ակն է հաւատոյն. որպէս ակն մարմնոյ։

Այս թէ որպէ՞ս զանազան սոքա։

Տեսցուք զերրորդ հարցումն թէ, որպէս յոյսն ոչ ամաչեցուցանէ։

ասեմք թէ կրկին կերպիւ։

Նախզի՝ չորս ինչ հարկաւոր է յուսոյն։

Այսինքն, յուսալին. յուսացօղն. յոյսն. եւ յոսալն։

Արդ՝ յուսալին է Քրիստոս. եւ յուսացօղն մարդ. եւ յոյսն իրն եւ զօրութիւնն. եւ յոսալն գործն եւ ակն ունելն։

Յորժամ այս չորսս լինին, նա յոյսն ոչ ամաչեցուցանէ։

Դարձեալ՝ առ յուսալին չորս ինչ հարկաւոր է. այսինքն, կարելն, կամիլն, եւ գիտելն, եւ մնալն։

Արդ՝ Քրիստոս ամենակարօղ է. այլեւ զամենեցունց բարին կամի. եւ նա գիտէ զօգուտն ամենայն մարդոյ. եւ ինքն յաւիտենից մնայ։

Վասն որոյ՝ յոյսն զոր առ Քրիստոս ունիմք, ոչ ամաչեցուցանէ զմեզ. ոչ աստ, եւ ոչ ի հանդերձեալն։

Այլ մարդիկ տկարք են. եւ չկամեցօղ. եւ տգէտ. եւ անցաւոր. եւ յոյսն ի նոսա եդեալ՝ անկատար մնայ։

վասն այն խրատէ մարգարէն. (մի յուսայք յիշխանս եւ յորդիս մարդկան եւ այլն։)

Եւ յայլում տեղւոջ ասէ. (բարի է յուսալ ի Տէր, քան յուսալ ի մարդիկ, կամ յիշխանս։)

Եւ Եսայի ասէ. (վայ որ դիցէ զյոյս իւր ի մարդ, կամ ի զօրութիւն բազկի իւրոյ. ) այլ յԱստուած՝ որ զամենեցուն զլոյսն կատարէ։

Եւ բազում բարութիւն առնէ յոյսն ի մարդն։

Նախ՝ ազատէ ի նեղութենէ. ըստ այնմ, (ի քեզ Տէր յուսացան հարքն մեր՝ եւ փրկեցեր զնոսա։)

Երկրորդ՝ փրկէ ի թշնամաց. ըստ սաղմոսին. (ո՛ փրկես զայնոսիկ՝ որք յուսացեալ են ի քեզ։)

Երրորդ՝ տայ զժամանակաւոս. ըստ այնմ, (աչք ամենեցուն ի քեզ յուսան. եւ դու տաս կերակուրն նոցա։)

Չորրորդ՝ յոյսն ուրախ առնէ զհոգին. ըստ այնմ, (ուրախ լիցին ամենեցունքն՝ որք յուսացեալ են ի քեզ. յաւիտեան ցընծասցեն եւ բնակեսցիս դու ի նոսա։)

Եւ դարձեալ ասէ. (ի քեզ Տէր յուսացայ մի ամաչեցից յաւիտեան։)

եւ առաքալն վկայէ. (յոյսն ոչ երբէք ամաչեցուցանէ։)

Եւ զայլ ամենայն անթիւ բարութիւնս հոգւոյ եւ մարմնոյ՝ յոյսն է որ հաստատէ ի մարդն։

իսկ յուսահատութիւնն՝ ամենեւին չար է եւ վատթար. եւ քան զամենայն մեղս ծանրագոյն եւ վնասակար է մարդոյ։

Եւ թէ զի՞նչ է յուսահատիլն։

Այն է՝ յորժամ միտքն տեսանէ զինքն առանց օգնութեան օրինացն. զի օրէնքն օգնական է մտացն. որպէս լոյս արտաքին աչաց. յորժամ զգործ օրինացն չէ կատարեալ, ի պատուհասէ օրինացն երկնչի եւ յուսահատի. ապա յայտ է՝ զի ի գործոյ մեղացն եւ յերկիւղէ օրինացն եւ ի միայնութենէ մտացն՝ լինի մարդն յոսահատ։

Ապա ուրեմն ընդդէմ այսմ՝ յոսոյ հուսահատութիւնն յերից է. այսինքն, յորժամ օրէնքն օգնական լինի մտացն եւ լուսաւորէ զնա. եւ կատարէ զգործ օրինացն. եւ տեսանէ զխոստմունս օրինացն մարմնաւոր կամ հոգեւոր։

Եթէ խոստումն հաւատոյն է՝ թէ բարի գործոյն՝ յայնմանէ հաստատի յոյսն. ապա ուրեմն լոյս օրինացն որ է հաւատն եւ գործն՝ սերումք եւ պատճառք են յուսոյն. եւ յոյսն պտուղ եւ արդիւնք նոցա։

Այլեւ հաւատքն եւ գործքն, են այժմ ի ներկայս. եւ յոյսն ի հանդերձեալն է։

Այլեւ օրէնքն եւ գործքն՝ տեսանելի են. եւ յոյսն անտես է. ըստ առաքելոլն. (յոյս տեսանելի՝ չէ յոյս։)

Ապա ուրեմն որք զլոյս հաւատոյն եւ գործս օրինացն ունին այժմ՝ նոքա ունին զլոյս եւ զակնկալութիւն բարեաց ըստ օրինացն ըստ հաւատոյն ի հանդերձեալ կեանսն։

Եւս յայտնի. զի հաւատն առնէ զյոյսն հաստատ. եւ գործք բարի՝ առնեն յոյս բարի։

իսկ թիւր հաւատն՝ առնէ յուսահատ. եւ չար գործն զերկիւղ տանջանացն։

Վասն որոյ՝ բարւոք է ոչ մեղանչելն եւ ոչ խոտորիլն ի հաւատոյ. այլ թէ թիւրիմք կամակոր գնացիւք, կամ ի չար ներգործութենէ արկածից, մի յուսահատեալ բեկցուք ի հաւատոց, եւ կամ անուղղայ գնացիւք խոտորիցուք ի գործոց։

Այլ ակնկալցուք արարչին. եւ հաստատիցուք ի խոստմունս անսուտ եթէ՝ (յորժամ յոգւոց հանիցես, ասիցեմ թէ՝ ահաւասիկ եմ։)

Եւ գիտեմք զի ոչ ըստ մեղաց մերոց առնէ. եւ ոչ ընդ գնացից մերոց հատուցանէ. Այլ միայն ի դարձն նայելով ըստ հաւատոց մերոց, եւ ըստ յուսոյ զղջմանն, զբարիս պարգեւէ Քրիստոս Աստուած փրկիչն մեր։

Եւ նմա եւ Հօր Իւրում ամենակալի՝ եւ նորոգօղ եւ փառակից Սուրբ Հոգւոյն, փառք եւ երկրպագութիւն եւ անլռելի օրնաբանութիւն յամենայն յիմանալի բանականաց, եւ ի զգալի տարրեղինաց, այժմ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

ԳԼՈՒԽ ԺԶ-Ի

Յայլմէ քարոզ վասն սիրոյ. ի բանն որ ասէ։

(Այս է պատուէր Իմ, զի սիրիցէք զմիմեանս։)

Յօհ. 11. 15։

(Գլուխ ԺԶ)

Ասեն իմաստունք թէ՝ թշնամութիւն՝ մեծ պակասութիւն է ի մէջ մարդկան. այլ սէրն եւ միաբանութիւնն՝ բազում շահ եւ օգտութիւն առնէ. որպէս բաժանումք մարմնոյ անդամոց՝ յոյժ ցաւ է. եւ լինի անտի մահ։

Նոյնպէս եւ քրիստոնեայք հոգեւոր մարմինք եւ եկեղեցւոյ. յորժամ ի միմեանց բաժանին, ցաւ է հոգւոյ. եւ մահ եւ աւերծումն է եկեղեցւոյ։

առաջին օգուտն է՝ զի միաբանութեամբ յաղթեն զթշնամին. որպէս ասէ առակն. (եղբայր յեղբօրէ օգնեալ՝ իբրեւ զքաղաք ամուր է։)

Եւ դարձեալ ասէ. (լաւ է երկուքն, քան զմինն. զի թէ գլորեսցի մինն, կանգնեսցէ զնա միւս ընկերն։

Եւ վայ է միոյն. զի յորժամ գլորի, ոչ ունի ընկեր զի կանգնեսցէ զնա։)

Սատանայ զբաժանումն կամի. որպէս ասաց Գողիաթ. (ընտրեցէք ձեր այր մի՝ որ իջցէ առիս. եւ մարտիցուք առանձինն։)

Այլ Աստուած ջանայ միաբանել զզօրս իւր. որպէս Մովսէս եկաց առ դրան բանակին եւ ասէ. (որ ոք տեսանիցէ՝ եկեսցէ առիս. եւ հասին առանա ամենայն որդիքն Ղեւեայ։

Երկրորդ օգուտն՝ զի միաբանութեամբ զոր ինչ խնդրեն յԱստուծոյ՝ առնուն. որպէս ասէ Տէրն. (միաբանութեամբ զոր ինչ խնդրէք հաւատով՝ եղիցէ ձեզ ի Հօրէ իմմէ. զի ուր երկու եւ երեք ժողովեալ են յանուն իմ՝ անդ եմ ես ի մէջ նոցա։)

դարձեալ օգուտ՝ զի զմիմեանս յորդորեն ի բարի գործս եւ ջերմացուցանեն ի սէրն Աստուծոյ։

Եւ բազում օգուտ է ի սիրոյն. վասն այնասաց Քրիստոս։

(Այս է պատուէր իմ, զի սիրեցէք զմիմեանս։)

Եւ արդ՝ վասն սիրոյ չորս ինչ գիտելի է։

Առաջին՝ զի բնութիւն է սիրոյ միացուցանելն. զի ամենայն ինչ որ միանայ՝ սիրով միանայ. որպէս մատունք ի ձեռն. եւ ձեռն ի բազուկն՞ եւ բազուկն ի մարմինն. եւ մարմինն ի սիրտն. եւ սիրտն ի հոգին սիրով միանայ։

Այլեւ ջուրն ի հողն. եւ օդն ի ջուրն. եւ հուրն ի յօդն սիրով միանայ։

Այլեւ տասն երկինք սիրով միանան. այսինքն, երկինք լուսնին՝ ի բոլորակութիւն հրոյն. եւ եօթն մոլորակք մինչեւ յերեւակն. եւ հաստատութիւնն ի յերեւակն. եւ ջրեղէնն ի հաստատութիւնն. եւ հրեղէնն ի ջրեղէնն։

Այլեւ սոքա ի մարդկանէ առաքեալք եւ մարգարէք, եւ մարտիրոսք եւ նահապետք եւ այլք, սիրով միանան ընդ հրեշտակս. եւ նոքա ի պետութիւնս եւ իշխանութիւնս։

Եւ տէրութիւնքն ի Սրովբէսն եւ ի Քերովբէսն եւ ի յաթոռսն։

Եւ նոքա ի Սուրբ Աստուածածինն. եւ Սուրբ Աստուածածինն ի Սուրբ Երրորդութիւնն։

Այսպէս սոքա ամենայնքն սիրովն են միաւորեալ։

Այս առաջինն։

Երկրորդ գիտելի է՝ զի մարմնաւոր անդամքս՝ չորս կերպիւ միացեալ են ընդ միմեանս։

Առաջին՝ զի մի բնութիւն ոնին ամենայն անդամքն. զի գոյացեալ են յոսկերաց եւ ի մսոյ։

Երկրորդ կերպիւ՝ միացեալ են յօդուածով եւ ջլով։

Երրորդ՝ զի բնական ջերմութիւն հոգւոյն եւ զօրութիւն՝ տարածի յամենայն, եւ զնոսա միաւորէ։

Չորրորդ՝ զի ամենայն անդամ ունի զմի բանական հոգի։

Եւ այս չորս միաւորութիւնս է ի մէջ եկեղեցւոյ՝ որք հոգեւոր անդամք են միմեանց։

Առաջին՝ զի ամենայն հոգեւոր անդամքն՝ մի բնութիւն ունին. այսինքն, ամենայն հրեշտակք եւ մարդիկ. կամ տեսակաւ՝ կամ սեռիւ՝ մի են։

Զի Քրիստոս գլուխ է՝ ոչ միայն մարդկան, այլեւ հրեշտակաց։

Այս առաջին միաւորութիւնս անկատար է. զի հասարակաց է ամենայն մարդկան՝ հաւատացելոց եւ անհաւատից. որք մին տեսակ եւ մին սեռ ունին։

վասն այն պիտոյ է երկրորդ միաւորութիւնն՝ որ հաւատով միանան ընդ իրեարս. որպէս մարմնաւոր անդամն յօդուածով եւ ջլով։

Եւ այս եւս չէ կատարեալ. զի կան հաւատացեալք՝ որք ի մէջ մեղաց են. եւ կան որք հերձուածօղք են. եւ սոքա չոր եւ հատեալ անդամք են եկեղեցւոյ։

Վասն այն պիտոյ է երրորդ միաւորութիւն՝ որ ամենայն հաւատացեալք լինին կենդանի բարի գործօք, եւ ուղղափառ հաւատով, եւ շնորհօքն Աստուծոյ. որպէս մարմնաւոր անդամքն ունին զբնական կենդանութիւնն ի հոգւոյն։

եւ ի վերայ այս՝ չորրորդ միաւորութիւնն է պիտոյ. զի ամենայն սուրբք՝ մի հոգւով սրբով զոր ընդունին՝ միաւորին. որպէս մարմնաւոր անդամքն մի հոգի ունին բանական։

Եւ որպէս բանական հոգին՝ չորաչեալ եւ հատեալ անդամոյն ոչ տայ կենդանութիւն. նոյնպէս եւ հոգին սուրբ՝ ոչ տայ կենդանութիւն անհաւատին՝ եւ հերձուածողաց՝ եւ բաժանողացն զՔրիստոս եւ զքրիստոնեայս։

Զի հատեալ անդամք են։

այս երկրորդն։

երրորդ գիտելի է՝ որպէս սիրեն մարմնաւոր անդամք զմիմեանս. նոյնպէս պարտ է մեզ զմիմեանս սիրել։

Եւ ասեմք զայս տասն կերպիւ։

Առաջին՝ զի մի անդամն՝ ոչ նախանձին ընդ միւսոյն. թէպէտ չունի զնորա գործն. զի ձեռն ոչ նախանձի ընդ աչսն. եւ ոչ ոտն ընդ ձեռն։

Նոյնպէս եւ ի մարմին եկեղեցւոյ՝ ոմն վերին անդամ է որպէս առաջնորդք։

Ոմն վերջին, որպէս գործաւորք։

Ոմն միջին, որպէս փարթամք եւ մեծատունք։

Եւ ոմանք աղքատք որպէս ստք ծառայեն մեծատանց։

Եւ չէ պարտ որ նախանձի մարդ ընդ մարդն։

Երկրորդ կերպիւ՝ անդամք սիրեն զմիմեանս. որ մի անդամն՝ ոչ խնայէ այլ անդամոց զգործս իւր. այլ ձրի բառխէ. որպէս աչքն զլոյս իւր տայ ձեռացն եւ ոտիցն։

Այսպէս պարտ է մեզ բաշխել ձրի զգործս մեր. զի քահանայքն ձրի տան զխորհուրդ սուրբ եկեղեցւոյ։

Եւ վարդապետք ձրի քարոզեն։

Եւ մեծատունք ձրի տան զողորմութիւն աղքատաց։

Երրորդ կերպ սիրոյ անդամոց. զի ոչ հատուցանեն վնաս միմեանց. թէ մի անդամն խոցէ զմիւսն, ոչ առնու վրէժ ի նմանէ։

Այսպէս պարտ է քրիստոնէին՝ որ չարի չար ո՛չ հատուցաանէ. այլ բարի. որպէս ասէ առաքեալն. (մի ումեք չարի չար հատուցանէք։)

Չորրորդ՝ զի անդամն որ տկար է եւ անարգ, առաւել պատիւ ունի. այսպէս պարտ է աղքատաց եւ հիւանդաց առաւել խնամ տանիլ. քան մեծատանց. զի մեծատունն յինքենէ ունի զպատիւն։

հինգերորդ՝ զի թէ միանդամ ցաւի, ամենայն անդամքն ի հետ ցաւին. եւ թէ մինն հեշտանայ, ամենայն անդամքն հեշտանան։

Այսպէս պարտ է մեզ ուրախակից եւ տրտմակից լինիլ միմեանց։

Որպէս ասէ Պօղոս. (լալ ընդ լացօղս. եւ խնդալ ընդ խնդացօղս։)

Զի ասէ Հիպոկրատէս բժիշկն. թէ մին անդամոյն ցաւն՝ զմին այլ անդամոյն ցաւն թեթեւացուցանէ։

Զի թէ խելագար մարդոյն զոտն եւ զբազուկն պիտն չուանով կապեն, գլխոյն ցաւն փոքրանայ։

Եւ այս է պատճառն։

Զի գլուխն վասն առաւել ջերմութեանն եւ գիջութեանն ցաւի։

Եւ յորժամ այլ անդամքն, նա գլուխն է որ ի յաւելի ջերմութենէն եւ ի գիջութենէն ուղարկէ ի յայլ անդամսն. վասն այն իւր ցաւն փոքրանայ։

Այսպէս թէ տրտում մարդոյն վշտակից լինին, նորա ցաւն եւ վիշտն փոքրանայ։

Վեցերորդ՝ զի զոր ինչ կրէ մի անդամն՝ թէ բարի եւ թէ չար, ամենայն անդամքն զայն իւրեանց համարին։

Զոր օրինակ՝ թէ զոտն հարկանեն, բերանն գանգատի, թէ ընդ է՞ր հարկանես զիս։

Եւ թէ լուանան զոտն, բերանն շնորհակալի, թէ զիս լուացեր։

Նոյնպէս պարտ է քրիստոնէից՝ որ զմիւս քրիստոնէից թէ զբարին եւ թէ զչարն իւրն համարի. որպէս Քրիստոս հրամայէ. (որ զձեզ ընդունի՝ զիս ընդունի. եւ որ ձեզ անարգէ, զի անարգէ։)

Եօթներորդ կերպ՝ այս է մսէր անդամոցն. զի մի անդամն՝ մատնէ զինքն վասն միւսոյն։

Զի թէ գայ ի վերայ գլխոյ նորա կամ աչացն թուր, կամ փայտ, ձեռն ի մէջն անկանի եւ յինքն ընդունի։

Այսպէս պարտ է քրիստոնէին՝ որ զանձն իւր մատնէ վասն ընկերին. որպէս Քրիստոս գլուխն մեր արար. որ ի խաչն բարձրացաւ. եւ զբարկութիւն Հօր որ գայր ի վերոյ մեր ի յինքն կրեաց. եւ զմեզ ազատեաց. որպէս ասէ Սողոմոն. (ի թիկնամէջ իւր ընկալցի զքեզ. ի հովանի թեւոց նորա յուսասցիս։)

Ութներորդ կերպ՝ անդամքն որ զկերակուրն առնուն՝ այսինքն, ստամոքսն եւ լեարդն եւ սիրտն, ոչ պահեն ինքեանց միայն. այլեւ յայլ անդամսն անցուցանեն։

Եւ թէ ագահութիւն առնեն, եւ ոչ անցուցանեն ի յայլսն զկերակուրն, վնաս է ինքեանց. եւ պատճառ հիւանդութեան լինի։

Այս մեծատունք որ ժողովեն զինչս՝ պարտին տալ աղքատաց մասն՞ ապա թէ ոչ տան, պատճառ կորստեան լինի ինքեանց ի դժոխս։

Նոյնպէս վարդապետք որք ժողովեալ են յինքեանս զհոգեւոր ուսմունս՝ եւ ոչ ուսուցանեն ժողովրդեանն, դատիլոց են յաստուծոյ. որպէս ասէ ժողովօղն. (է հիւանդութիւն զոր տեսի ես ի ներքոյ արեգականն. մեծութիւն ումեք պահել առ ի նմանէ՝ եւ է իւր պատճառ չարի. եւ կորիցէ մեծութիւն նորա։)

Իններորդ՝ զի անդամն յոյժ երկնչի, թէ չորանայ կամ հատանի. զի թէ կտրի, այլ չկարէ առնուլ զկենդանութիւն հոգւոյն։

Նոյնպէս չէ պարտ որ երկնչի մարդ ի յայլ իրաց, քան թէ յորժամ մարդ մեղօք կամ հերձուածով կտրի յեկեղեցւոյ. զի թէ կտրի, այլ ոչ կարէ առնուլ զշնորհս հոգւոյն սրբոյ։

Տասներորդ սէր է մէջ մարմնոյ անդամոցզ. զ յորժամ իմանայ թէ մարմինն կտրիլոց է, յոյժ սարսի եւ դողայ. թէ ոտն, եւ թէ ձեռն. այսպէս պարտ է սարսիլ քրիստոնէին, յորժամ մին անդամն կտրի. կամ ուրացութեամբ, կամ աոնզեղջ մեղօք։

Արդ՝ թէ մարմնաւոր անդամքն այսպէս սիրեն զմիմեանս. պարտ է եւ հոգեւոր անդամոցս զմիմեանս սիրել. վասն այն ասէ Քրիստոս։

(Այս է պատուէր իմ, զի սիրեցէք զմիմեանս։)

Չորրորդ գիտելի է՝ զի Քրիստոս օրինակ սիրոյ է տուեալ քրիստոնէից. որ այնպէս սիրեմք զմիմեանս, որպէս նա սիրեաց զմեզ։

Եւ այս Զ կերպիւ։

Առաջին՝ զի Քրիստոս սիրեաց զմեզ՝ ոչ ըստ արժանեաց, այլ ձրի. զի չէաք զնա սիրեալ. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթուղիկէն. (յայսմէ սէր նորա. ոչ զի մեք սիրեցաք զնա, այլ զի նա սիրեաց զմեզ։

Այսպէս պարտ է՝ զի քրիստոնեայքն սիրեն զմիմեանս. եւ ոչ միայն զսիրելիսն, այլեւ զթշնամիսն սիրել ըստ այնմ, (սիրեցէք զթշնամիս ձեր, այլեւն։)

Երկրորդ՝ սիրեաց զմեզ ճշմարիտ եւ սուրբ սիրով. ոչ վասն իւր օգտի, այլ վասն մեր. ոչ զի առցէ ինչ ի մէնջ, այլ զի տացէ։

Այսպէս պարտին քրիստոնեայքն սիրել զմիմեանս սուրբ սիրով։

Զի որ սիրէ զոք վասն ինքեան օգտի, ոչ սիրէ զնա, այլ զինքն։

Երրորդ՝ սիրեաց զմեզ Քրիստոս իմաստասիրութեամբ. զի սիրեաց զբնութիւնս մեր. այլ ոչ սիրեաց զմեղս մեր. այսպէս պարտ է մեզ սիրել զմարդիկ. եւ ատել զմեղս նոցա։

Զի ասեն վարդապետք թէ՝ այն է սահման սուրբ սիրոյն՝ որ ոչ աղաչէ զոք գործել ինչ անպատճառ. եւ թէպէտ նա աղաչէ զքեզ՝ դու մի լսեր. որպէս ասէ Պօղոս. (սէր ընկերի իւրում չար ոչ առնէ։)

Զի թէ վասն սիրոյ ընկերին արբենայ, կամ պոռնիկ, կամ սպանանէ, կամ այլ ինչ առնէ անպատշաճ, այն ոչ է սէր սուրբ. այլ ծուռ եւ անիմաստ։

Եւ գիտելի է՝ զի զանազանութիւն է ի մէջ երկնային մարմնոց, եւ երկրային. զի յերկրաւորս որ ինչ անօրս է՝ պատուական է. եւ որ ինչ թանձր է՝ անարգ է։

Քանզի հուրն հազարապատիկ անօրս է քան զհողն եւ օդն հարիւրապատիկ. եւ ջուրն տասնապատիկ նօսր է քան զհողն։

Վասն այն ասէ Արիստոտէլ թէ՝ ի մին ափ հողէն՝ տասն ափ ջուր ծնանի. եւ հարիւր օդ. եւ հազար հուր։

Վասն այն հողն ի մէջ չորս տարերաց անարգ է. զի մրուր է նոցա։

Այլ երկնային մարմինն՝ որ ինչ թանձրագոյն է, պատուական է. որպէս աստղ որ թանձրագոյն է քան զերկնային մարմինն, պատուական է։

Եւ ուր բազում են ժողովք աստեղաց, անդ բազում զօրութիւն լինի։

հողն նշանակէ զչարսն. զի որ չափ խիստ սիրով միանան եւ ժողովին ի միասին, առաւել անարգ են. եւ բազում չարիս առնեն. եւ լալ է նոցա բաժանումն. զի խափանի չար գործն նոցա։

Այլ որ սէր սուրբ ունին՝ նման են աստեղաց. զի որչափ շատ միաբանին, բազում առնեն բարիս։

Չորրորդ կերպիւ՝ սիրեաց զմեզ Քրիստոս ջերմ եւ խիստ սիրով. որպէս ասէ աւետարանն։

(Մեծ եւս քան զայս սէր ոչ ոք ունի, թէ զանձն իւր դիցէ ի վերոյ բարեկամաց իւրոց։)

Վասն այն պարտին քրիստոնեաք սիրել զմիմեանս ջերմ եւ խիստ սիրով. եւ դնել զանձն ի վերայ միմեանց. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթողիկէն. (այսուիկ գիտասցուք զսէրն Աստուծոյ, զի նա եդ զանձն իւր վասն մեր. եւ մեք վասն եղբայրց՝ պարտիմք դնել զանձինս։)

Հինգերորդ՝ սիրեաց զմեզ Քրիստոս պտղաբեր սիրով. այսինքն, ոչ լեզուաւ միայն, այլեւ գործով։

Այսպէս քրիստոնեայք պարտին սիրել զմիմեանս գործով եւ ճշմարտութեամբ. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթուղիկէն։

(Որդեակք՝ մի բանիւ եւ լեզուաւ միայն սիրեսցուք զմիմեանս, այլ արդեամբ եւ ճշմարտոթեամբ։)

Վեցերորդ՝ սիրեց զմեզ յաւիտենական եւ անվախճեէան սիրով. որպէս ասէ աւետարանն. (սիրեաց զիւրսն որ յաշխարհէ աստի էին. իսպառ սիրեաց զնոսա։)

Այսպէս պարտին քրիստոնեայք սիրել զմիմեանս հանապազորդ եւ յաւիտենական սիրով. որպէս ասէ Սողոմօն թէ՝ (հանապազ սիրէ՝ որ ճշմարիտ սիրելին է. վասն այն ասէ Քրիստոս. (Այս է պատուէր իմ, զի սիրեցէք զմիմեանս։)

Այլեւ սէր որ ի մէջ անասուն կենդանեացն է՝ յորդորէ ցմեզ սիրել զմիմեանս. որպէս ասէ Սիրաքն թէ՝ (ամենայն անասուն կենդանիք սիրեն զհամասեռն իւրեանց. ) որպէս գայլ, եւ առիւծ, եւ օձ. թէպէտ պատառօղ են այլոց, այլ ընդ ընկերս իւրեանց սէր ունին։

Ապա ուրեմն ամենայն մարդ որ պատառէ եւ ատէ զընկերս իւր, առաւել անարգ է քան զգազանս։

Եւ երանի թէ այնպէս սիրէին մարդիկ զիրեարս, որպէս խոզքն. զի յորժամ ըմբռնեն զմին խոզ, ամենայն խոզքն թափին ի վերայ՝ եւ թափեն զնա. եւ թէ ոչ կարեն թափել, աղաղակեն ողբաձայն գթով ի վերայ ընկերին իւրեանց։

Այլեւ մարդիկ կան՝ որք նմանէ շանց. որթէ բազում շունք գան ի վերայ քոյ՝ եւ դու քարիւ հարկանես զմինն, նա թողուն այլ շունքն զքեզ. եւ երթանք զծեծած ընկերն իւրեանց տան դնելով. գզեն։

Այսպէս թէ ոք մին յաղքատութիւն եւ ի փորձութիւն անկանի, նա մարդիկ այլ առաւել վիրաւորեն զնա. զպարտսն ուզելով. ի զնտան դնելով՞ եւ ամենեւին չգթան ի նա։

Եւ յայսմանէ յայտ է՝ թէ այնպիսիքն չեն Քրիստոսի աշակերտք. զի Քրիստոս ասաց. Յայսմ ծանիցեն թէ իմ աշակերտք էք՝ թէ սիրիցէք զմիմեանս։

Եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Դարձեալ յայլմէ քարոզ ի նոյն բանն։

(Այս է պատուէր իմ, զի սիրիցէք զմիմեանս։)

(Գլուխ ԺԷ)

Վարդապետք ասեն թէ սուրբ սէրն չորս յատկութիւն ունի։

Առաջին՝ զի համարձակ առնէ ի հոգեւոր պահերազմի. զի սուրբ սերն ջերմութիւն է. իսկ ջերմութիւն համարձակ առնէ զմարդն. վասն այն որք ջերմ սիրտ ունին՝ արի են. եւ որք հով երկչոտ։

Այսպէս որք զհոգեւոր սէրն ի սիրտն ունին ոչ երկնչին. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթողիկէն. (կատարեալ սէրն՝ ի բաց մերժէ զերկիւղն։)

Եւ օրինակ՝ յորժամ բնութիւնի յղացմամբ կազմէ զմարմինն, նախ զսիրտն կազմէ. եւ դնէ անդ զբնական ջերմութիւնն. եւ ապա միջնորդութեամբ. այնր ջերմութեան՝ զայլ անդամսն կազմէ։։

Նոյնպէս եւ հոգին սուրբ յորժամ վերստին նորոգէ զմարդն, նախ տնկէ ի սիրտ նորա զհոգեւոր ջերմութիւնն՝ որ է սէրն Աստուած եւ ընկերին. եւ այն սիրովն բազում բարի գործս կատարէ։

Երկրորդ յատկութիւն. զի սուրբ սէրն միացուցանէ անբաժանելի. այլ սէր աշխարհիս միաւորէ, այլ ոչ անբաժանելի. զի հիմն ժամանակաւոր է. եւ շուտով ապականի. որպէս օրինակ՝ թէ ոք սիրէ զմարդ վասն մարմնոյ գեղեցկութեան, եւ փարթամութեան, յորժամ փոխի ի գարշութիւն, կամ յաղքատութիւն, յայնժամ սէր նորա խափանի։

Այլ սուրբ սէրն՝ ունի հիմն յաւիտենական. Այսինքն, զաստուածային բարութիւնն. որ ոչ երբէք պակասի։

Վասն այն հոգեւ որ սէրն՝ անբաժանելի կապ է. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթուղիկէն. (որ կայ ի սէրն յաստուածային բնակի, եւ Աստուած ի նմա։)

Երրորդ յատկութիւն. զի սուրբ սէրն՝ ի միտ ածէ զսիրելին իւր անմոռանալի. զի որ սիրէ զԱստուած եւ զընկերն՝ ոչ երբէք մոռանայ զնոսա։

Որպէս ասէ սիրեցէքն, (լաւ է անզաւակութիւն հանդերձ սիրով. քանզի անմահ է յիշատակ նորա։)

Քանզի ոչ նա զԱստուած մառանայ, եւ ոչ Աստուած զնա։

Եւ որպէս սիրելիք՝ որք ոչ կամին մառանալ զմիմեանս՝ նշան խնդրեն ի միմանց։

Այսպէս Տէրն մեր՝ նշան է առ յինքն զհինգ խոցուածն որ վասն մեր. զի ոչ երբէք մառասցի զմեզ. որպէս ասէ Եսայի։

(Մի թէ մառասցի մայր զմանուկ իւր, կամ հարսն զլանջագեղ կամարն. սակայն ես զքեզ ոչ մոռացայց ասէ Տէր։)

Այլեւ կամին Տէրն՝ զի եւ մեք զնա ոչ մոռասցուք. վասն այն ասէ յերգս երգոցն։

(Դիր զիս իբրեւ զմատնեհար ի վերայ սրտի քոյ. եւ իբրեւ զնշան ի վերայ բազկի քոյ. զի հզօր է իբրեւ զմահ սէր քո։)

Չորրորդ յատկութիւն է. զի կատարեալ սէրն՝ տանջանս տայ կրել. եւ ոչ երբէք զգայ. այս է պատճառն. զի սէրն փոխէ զսիրօղն առ սիրեցեալն. վասն այն սիրօղն ոչ զգայ զտանջանս իւր. այլ զտանջանս սիրողին զգայ. զի նա ոչ յինքն, այլ փոխեցեալ է ի սիրեցեալն։

Վասն այն մարտիրոսքն ոչ զգային զտանջանս իւրեանց. այլ զտանջանսն Քրիստոսի. վասն զի սուրբ սէրն՝ փոխեալ էր զնոսա ի Քրիստոս. որպէս ասէ սաղմոսն. (սիրտ իմ եթող զիս. ) եւ մարմին որ սիրտ ոչ ունի՝ ոչ զգայ զտանջանս։

Եւ այսպէս զօրաւոր է սուրբ սէրն. որ համարձակ եւ արի առնէ զմարդն. եւ անբաժանելի միացուցանէ. եւ ոչ մառանայ զսիրելի. եւ ոչ զգայ զտանջանս. վասն այն ասաց Քրիստոս։

(Այս է պատուէր իմ, զի սիրիցէք զմիմեանս։)

Եւ վասն բազում պատճառի պարտիմք սիրել զմիմեանս։

Առաջին՝ զի ամենայն ազգականք սիրեն զմիմեանս. եւ մեք միմեանց ազգ եմք երկու կարպիւ։

Նախ հոգեւոր. զի ամենայնքն մի հայր ունիմք զՔրիստոս. եւ մի մայր զեկեղեցի. որպէս ասէ Տէրն. (մի է հայր ձեր որ յերկնս է. եւ դուք ամենայնքն եղբարք էք։)

Այլեւ ի մարմնաւոր կողմանէ՝ ազգ ամք միմեանց. զի ի կողմանէ հոգւոյս՝ ամենայնքն յԱստուծոյ ստեղծաք առանց միջնորդի։

Այլեւ ըստ մարմնոյ չեմք հեռի ի միմեանց. զի ի մի հողոյ ստեղծաք ամենայնքն։

Զի գինի որ ի մի այգոյ է՝ թէպէտ յետոյ, թէպէտ յառաջն լինի կոխած, ասեն թէ ի մի այգւոյ է. եւ մին գինի է։

Նոյնպէս ամենայնքն ի միոյ հողոյ եմք. թէպէտ կէսք յետոյ, եւ կէսք յառաջոյ եկին։

Եւ ոչ ստեղծեաց Աստուած երկու Ադամ. մին յոսկւոյ վասն իշխանաց. եւ մին ի կաւոյ վասն աղքատաց. այլ մին Ադամ, եւ այն ի հողոյ։

Եւ ամենայնքն մեծամեծք աւ փոքունք՝ ի նմանէ յառաջ եկին։

Այլ աստ հարցումն լինի թէ վասն էր Աստուած զմարդիկ համանգամայն ոչ ստեղծեաց որպէս զհրեշտակս։

Կամ վասն էր երկու ոչ ստեղծեաց՝ զԱդամ՝ եւ զկին նորա. որպէս զանասունս այլ զԱդամ միայն. եւ զեւա ի նմանէ։

Ասեն վարդապետք վասն երկու պատճառի։

Նախ զի՝ Ադամ առաջին մարդն՝ լիցի սկիզբն ամենայն մարդկան. զի հպարտութիւնն սատանայի անարգեսցի։

Վասն զի կամեցաւ գլուխ լինիլ ամենայն եւ նման Աստուծոյ. այլ ոչ կարաց. այլ այն պատիւն յոր նա ոչ եհաս, տուաւ մարդոյն։

Զի որպէս մի Աստուած է սկիզբն ամենայնի ստեղծմամբ. նոյնպէս Ադամ է սկնզբն ամենայն մարդկութեանս ծննդեամբ։

Երկրորդ պատճառ՝ զի ամենայն մարդիկ այնպէս սիրեսցեն զմիմեանս որպէս ի միոյ հօրէ ծնեալք. վասն այն ոչ ստեղծեաց Աստուած ի սկիզբն երկու զԱդամ եւ զԵւա. այլ մին։

Յայսմանէ պարտական են մարդիկ սիրել զմիմեանս առաւել զանասունսն զսիրեալս։

Այլեւ առաւալ քան զհրեշտակս. զի ամենայն հրեշտակք ի միոյ հրեշտակէ ոչ եկին յառաջ. եւ ոչ ամենայն անասունք ի միոյ անասնոյ։

Այլ ամենայն մարդիկ ի միոյ մարդոյն եկին յառաջ. վասն այն պարտիմք սիրել զմիմեանս. Որպէս հրամայեաց Քրիստոս։

(Այս է պատուէր իմ, զի սիրեցէք զմիմեանս։)

Եւ աստ գիտելի է՝ զի այս հրամանս զոր Քրիստոս պատուիրեաց՝ լուսաւոր եւ օգտակար է կարճ. եւ կատարումն է ամենայն օրինաց։

Լուսաւոր է. զի որպէս Քրիստոս լոյս ի լուսոյ է. վասն որոյ զպատուիրանսն իւր լուսաւոր եւ յայտնի ետ. զի մի ոք ասիցէ, թէ պատւէրքս այս ծածուկ էին. եւ ոչ կարացի հասկանալ։

Եւ որպէս բանն Աստուծոյ վասն մեր կարճ եւ համառօտ եղեւ ի մարմնի. որպէս ասէ Եսայի թէ՝ (բան մի հակիրճ եւ համառօտ արասցէ Տէր ի վերայ երկրի. ) վասն այն պատշաճ էր որ զպատուէր հին օրինացն կարճացուցանէր. վասն զի հին օրէնքն՝ վեց հարիւր տասն եւ երեք պատւիրան է. եւ յոյժ ծանր։

Եւ Քրիստոս ամենայն ի տասն բովանդակեաց. եւ զտասն ի յերկուս. այս է՝ սիրել յԱստուած, եւ զնկերն։

Եւ զերկուսն ի մի՝ այս է՝ սիրել զմիմիանս։

Եւ վասն այն կարճացոյց՝ զի մի ասասցեն թէ երկայն էր պատուիրանն, չկարացի ի միտ առնուլ։

Այլեւ պարտ է գիտել զի Քրիստոս վասն մեր օգտի եկն յաշխարհս. զի եւ պատւիրանք նորա օգտակարք լինէին. եւ քաղցր, եւ թեթեւ. զի մի ասիցէ ոք թէ՝ պատուիրան նորա ծանր էր եւ դժուար. վասն այն չկարացի կատարել։

Այլ ամենայն ոք կարէ կատարել. առողջն, եւ հիւանդն. փարթամն, եւ աղքատն. վասն այն Տէրն ասաց. (լուծ իմ քաղցր է, եւ բեռն իմ փոքր ոգի։)

Այլեւ պարտ էր՝ զի (Քրիստոս որ ոչ խափաներ զօրէնս, կամ զմարգարէս, այլ լնոյր. ) պարտ էր զի եւ պատւիրանն իւր լինէր կատարումն օրինաց եւ մարգարէից. որպէս Պօղոս. (որ սիրէ զընկերն՝ զօրէնս կատարէ. լրումն օրինացն սէրն է։)

Արդ՝ թէ ոչ կարեմք զհիմն օրէնս եւ զմարգարէս եւ զաւետարանս ընթեռնուլ եւ կատարել. եւ զայս պատւէրս զոր Տէրն ասէ։

(Այս է պատուէր իմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս, ) կատարեսցուք։

Յայն ժամ ամենայն պատուիրանացն Աստուծոյ կատարօղ եմք։)

Եւ զանազանութիւն է ի մէջ մարմնաւոր պարտուց եւ հոգեւոր. զի մարմնաւոր պարտս մի անգամ վճարեն. այլ ոչ են պարտական. այլ ի հոգեւո պարտուցն որ սէրն է, ոչ ոք ազատի. զի որչափ առաւել սիրէ, առաւել պարտական է սիրոյ. վասն այն ասէ Պօղոս թէ՝ (մի ումեք պարտապան գտանիցիք, այլ միայն զմիմեանս սիրելոյ։)

Այս առաջին պատճառ սիրելոյ։

Երկրորդ պատճառ. պարտ է սիրել զմիմեանս. վասն զի բնութիւնս ուսուցանէ զսէրն եւ զմիաբանութիւն. եւ ուսումն բնութեանս յոյժ ճշմարիտ է, եւ ոչ ստի։

Եւ թէ որպէս ուսուցանէ. ոչ բանիւ, այլ գործով։

Այսպէս՝ զի ամենայն ստեղծուած ցանկայ միաբանութեան. օրինակ զի բնութիւնս ի բազում անդամոց մի մարմին կազմէ. եւ մի բնութիւն առնէ ի մէջ նոցա։

Այլեւ Աստուած ի կրկին ստեղծուածոց որ յոյժ հեռի են ի միմեանց, զմի մարդն կազմեաց. այլեւ ի չորս տարերաց՝ որք հակառակք են միմեանց։

Այս է, ջերմ եւ ցուրտ. չոր եւ գէճ. բայց միանան եւ զմի մարմին գոյ ացուցանեն։

Եւ սոքա որք յոյժ հեռի են ի միմիեանց՝ սիրով միանան։

Ապա որ չափ առաւել պարտին մարդիւ սիրով միաւորիլ. որք յոյժ նման են միմեանց։

Եւ ամենայն ինչ զմիաբանութիւն սիրէ, բաց ի մեղաց եւ ի սատանայէ. որ բաժանէ յԱստուծոյ, եւ ինքն ի յինքն ոչ ունի միաբանութիւն։

Դարձեալ գիտելի է՝ զի ամենայն գիտութիւն վասն խաղաղութեան եւ միաբանութեան գտեալ եղեւ. քանզի աստուածային գրոց գիտութիւն վասն այն եղեւ, զի հաշտեսցին մարդիկ ընդ Աստուծոյ եւ միբանեացին։

Այլեւ բժշկական գիտութիւնն վասն այն է, որ զչորս հակառակ տարերսն ընդ իրեարս միաբանեսցէ. թէ նոքա միաբան են, մարդն կենդանի է. ապա թէ հակառակք են, մեռանի։

Այլեւ ուղղութիւն եւ գիտութիւն դատաստանին վասն խաղաղութեան գտաւ. զի որք վիճին ընդ իրեարս, կամ վասն հայրենեաց, կամ այլ իրաց, արդար դատաստանաւ ընդ իրեարս միաբանին։

Եւ արդ՝ զի ամենայն գիտութիւն վասն սիրոյ եւ միաբանութեան եղեւ. անբան եւ էշ է որ ոչ սիրէ զմիաբանութիւն եւ զսէր. վասն այն ասաց Քրիստոս։

(Այս է պատուէր իմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս։)

Երրորդ պատճաառ սիրոյ, սիրել զմիմեանսս. զի ընկերն ծանրագին է եւ պատւական։

Եւ այս ցուցանի Գ կերպիւ։

Առաջին՝ զի Քրիստոսի որդին Աստուծոյ վասն մարդկան զանձն իւր եւ զարիւնն գին ետ. ապա թէ չէր պատուական ընկերութիւնն, չէր այնպէս մեծ գին տուեալ. որպէս ասէ տեսիլն. (որ սիրեաց զմեզ. եւ լուաց զմեզ ի մեղաց մերոց արեամբն իւրով։)

Եւ դու զքո ընկերն չէ պարտ որ խոտան եւ անարգ համարիս եւ թեթեւ։

Այլ պարտ է՝ որ կշռես ի մին կողմն զՔրիստոսի. եւ ի մին կողմն զքո ընկերն. զի վասն նորա Քրիստոս զիւր արիւնն եհեղ. յայնժամ իմանաս զպատւականութիւն նորա, զի յոյժ ծանագին է։

Վասն այն ասէ Պօղոս. (մի կերակրով զնկերն քո կորումաներ. վասն որոյ Քրիստոսին մեռաւ։)

Երկրորդ կերպիւ ցուցանէ՝ զի հրեշտակք սիրեն զմարդն. եւ պահեն զնա յամենայն ճանապաարհս նորա. որպէս ասէ սաղմոսն. (հրեշտակաց իւրոց պատւիրեալ է վասն քո. ի պահել զքեզ յամենայն ճանապարհս քո) Իսկ դու հակառակ՝ որ չափ կարես՝ արհմարհես։

Ապա ասէ Քրիստոս. (զգոյշ լերուք. մի արհամարհիցէք զմի ի փոքրկանցս յայսցանէ. զի հրեշտակք նոցա հանապազ տեսնեն զերեսս հօր իմոյ որ յերկինս է։)

Երրորդ կերպիւ ցուցանէ՝ զի մարդն հաստատեալ է ի պատկեր Աստուծոյ. եւ թէպէտ ոյ սիրէ զորդի սիրելոյն իւրոյ՝ բայց առաւել եւս սիրէ զայն, որ խիստ նման է սիրելոյն իւրոյ։

Այսպէս թէպէտ պարտ է սիրել զամենայն ստեղծուածս Աստուծոյ՝ այլ առաւել պարտ է սիրել զմարդն՝ որ նման է Աստուծոյ. վասն այն ասէր։

(Այս է պատուէր իմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս։)

Չորրորդ պատճառ՝ պարտ է զմիմեանս սիրել. զի ընկերն մեր՝ անդամ է այն հոգեւոր մարմնոյն, որոյ Քրիստոս գլուխ է. եւ որ ոչ սիրէ զանդմն, ոչ սիրէ զգլուխն զՔրիստոս։

Դարձեալ՝ Գալիանոս բժիշկն ասէ թէ՝ այս է յատկութիւն բազկացն. զի զոր սիրտն սիրէ. բազուկն գիրկս արկանէ. եւ տանի մերձ առ սիրտն։

Սիրտնն որ կայ ի մէջ անդամոցն՝ նշանակէ զՔրիստոսի, որ է ի մէջ եկեղեցւոյ. վասն այն պարտ է՝ զի զոր սիրէ Քրիստոս սիրտն մեր, սիրեսցուք եւ մեք։

Եւ Քրիստոս զամենայն անդամս իւր սիրէ. բայց առաւել եւս զսուրբսն. վասն այն ասաց. (սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո։)

Եւ բանս այս՝ երեք կերպիւ մեկնեալ լինել։

Առաջին՝ զի այն իրօքն որ զքեզ սիրես, պարտիս եւզն կերն քո սիրել։

Եւ զքեզ այնպէս սիրես՝ որ յաստի կեանս կամիս լինիլ զշնորհսն Աստուծոյ. եւ ի հանդերձելն զյաւիտենական փառսն։

Այսպէս պարտիս եւ զայս կամիլ ընկերին քո յայս կեանս, եւ ի հանդերձելն։

Երկրորդ՝ (սիրեսցես զընկեր քո որպէս զանձն քո) այս է՝ թէ որպէս դու կամիս եւ ջանաս (սիրել զԱստուած յամենայն անձնէ, յամենայն զորութենէ, եւ յամենայն մտաց)։

Այսպէս պարտիս կամիլ եւ ջանալ՝ զի սիրեսցէ ընկերն քո զԱստուած յամենայն անձնէ, յամենայն մտաց։

Երրորդ մեկնութիւն. զի զոր ինչ կամիս որ քո ընկերն քեզ առնէ, դու նմա արա. եւ զոր ինչ կամիս որ քո ընկերն քեզ չառնէ, եւ դու նմա մի առներ։

Դարձեալ՝ կամիս սիրել զքեզ այսպիսի կարգաւ։

Նախ՝ ցանկաս հոեւոր բարեաց. զի հոգիդ քո սուրբ լիցի, լցեալ շնորհօքն Աստուծոյ։

Երկրորդ ցանկաս՝ զի առողջ եւ զօրաւոր լիցի մարմինդ քո՝ առ ի կատարել զհրամանս հոգւոյդ։

Երրորդ ցանկաս զի յաջողեսցի քեզ արտաքինն. այսինքնն. կերակուր, հանդերձ, եւ այլ ինչ. զի մի տկարասցի մարմինդ։

Այսպիսի կարգաւ պարտիս սիրել զընկերն քո։

Զի նախ կամեսցիս նմա զհոգեւոր բարիսն։

Երկրորդ՝ զմարմնաւորս։

Երրորդ՝ զարտաքինն։

Եւ թէ հակառակ այս կարգիս սիրես զընկերն, զի կամիս նմա զմեծութիւն ընչից առանց առողջութեան. եւ կամ առողջութիւն մարմնոյ առանց փրկութեան հոգւոյ, ապա ոչ սիրես զնա որպէս զքեզ։

Յայսմանէ յայտնի է, զի սէր մարդկան անկարգ է յոյժ։

Զի սիրեն նախ զատաքին բարին՝ որ է մեծութիւն աշխարհիս. եւ զմարմնոյ առողջութիւն. բայց վասն բարութեան հոգւոյն՝ ոչ ոք հսգայ. ոչ վասն ինքեան. եւ ոչ վասն այլոց։

Այլ թէ սիրես զընկերն վասն ազգականութեան, կամ վասն քաղաքակցութեան, բարի է այս. այլ ոչ է սուրբ սէր։

Այլ թէ սիրես զնա՝ զի լինիցի քեզ քաղաքակից ի վերինն Երուսաղէմ, այս սէրս՝ սուրբ է։

Այլ ասեն տ վարդապետք թէ՝ սէրն եօթն աստիճան ունի։

Առաջինն բարձր է քան զամենայն. զի զԱստուած սիրեսցուք առաւել քան զամենայն ինչ։

Երկրորդ՝ զի զհոգիս մեր սիրեսցուք առաւել քան զամենայն ինչ։

Երրորդ՝ զի զհոգի ընկերին մերոյ սիրեսցուք յետ մեր հոգւոյսե, առաւել քան զամենայն ինչ։

Չորրորդ՝ զի սիրեսցուք յետ ընկերին հոգւոյն. զմարմինս մեր առաւել քան զամենայն ինչ։

Հինգերորդ՝ սիրել զմարմին ընկերին առաւել քան զամենայն ինչ։

Վեցերորդ՝ զի սիրեսցուք զարտաքոյ զմարմնական ստացուածս։

Եօթներորդ՝ սիրել զմարմնական ստացւած ընկերին։

Այս է կարգաւոր սէրն. որպէս ասէ յերգս երգոց։

(Մուծէք զիս ի տուն գինւոյ. այս է՝ յեկեղեցի. կարգեցէք յիս զսէր։)

Զի գիտացից թէ՝ զինչ պարտէ առաւել եւ առաջին սիրովն սիրել, եւ զինչ յետին եւ սակաւ։

Ապա յայտ է՝ զի պարտ է առաւել զիւր հոգին սիրել քան զընկերին. եւ իւր հոգւոյն կորստեամբն՝ ոյ է պարտ փրկել զայլոց հոգի։

Եւ գիտելի է՝ զի ասեն վարդապէտք թէ, Աստուծոյ սէրն եւ ընկերին՝ կապել կապեալ կան ընդ իրեար. եւ ոչ երբէք բաժանին ի միմեանց։

Զի ոչ ոք կարէ ճշմարտութեամբ սիրել զԱստուած, թէ ոչ սիրէ զընկերն. եւ ոչ զընկերն, թէ ոչ սիրէ զԱստուած. որպէս ասէ Յօհաննէս ի կաթուղիկէն. (թէ ոք ասիցէ սիրեմ զԱստուած, եւ զեեղբայր իւր ատիցէ, սուտ է. որ ոչ սիրէ զեղբայր իւր զոր տեսանէ, զԱստուած որ ոչ կարէ տեսանել՝ զի ա՞րդ կարիցէ սիրել։)

Վասն այն ասեն իմաստունք թէ՝ ի սիրոյ ընկերին ծնանի սէրն Աստուծոյ. եւ ի սիրոյն Աստուծոյ ծնանի սէր ընկերին։

Դարձեալ՝ նման է սէրն կարակնի. որ երկու ոտն ունի. մէկն հաստատ մնայ. եւ մինն ի շուրջ գայ. եւ որ չափ մօտ լինի շուրջ գալն, փոքր առնէ զբոլորակն. եւ որչափ շատ հեռանայ. առաւել մեծ առնէ զծիր բոլորակին։

Այս եւ սէրն հոգեւոր՝ երկու ոտն ունի. մին Աստուծոյ սէրն է. եւ զայն պարտ է հաստատ պահել յԱստուած եւ ոչ շարժել. եւ մին մտն՝ սէր ընկերաց։

Եւ թէ ոք զիւրսն միայն սիրէ զմերձաւորսն, այս մօտ է եւ նեղ. եւ ոչ գնայ հեռի։

Եւ որ զօտարն այլ սիրէ այս ընդարձակ սէր է։

Իսկ որ թշնամիսն սիրէ վասն Աստուծոյ սիրոյն, առաւել մեծ է. որպէս ասաց Քրիստոս. (եղերուք կատարելք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է։)

Եւ այս գիտելի է՝ զի սէրն եւ միաբանութիւն յոյժ հաճոյ է Աստուծոյ. եւ խռովութիւնն եւ անմիաբանութիւնն՝ յոյժ դժուար է Աստուծոյ. որպէս ասէ Սողոմօն յառակսն։

(Վեց իրք են՝ զորս ատէ Տէր. եւ եօթեանն ոչ հանդարտի. ) այսինքն, աչք թշնամանօղ. լեզու անիրաւ. ձեռն՝ որ հեղու արիւն անբիծ. սիրտ՝ որ նիւթէ խորհուրդս չարս. ոտք՝ որք փութան գործել զչարիս. եւ վկայ անիրաւ. եւ որ սերմանէ անմիաբանութիւն ի մէջ եղբարց։

Չար սերմ է վէճն եւ անմիաբանութիւնն. եւ չար հունձք ելանեն ի նմանէ։

Զի երբեմն յայս չար սերմանէս՝ քաղաքի մի աւեր լինի. եւ երբեմն աշխարհի։

Վէճն եւ խռովութիւնն սատանայի է գործ. որպէս ասէ աւետարանն թէ՝ (գայլն յափշտակէ զնոսա եւ ցրուէ։)

Եւ հակառակ գործէ Քրիստոսի. որպէս ասէ Մատթէոս. (որ ոչ ժողովէ ընդիս, ցրւէ։)

Եւ Քրիստոսի յոյժ դժուար է բաժանելն զանդամս եկեղեցւոյ, քան զխոցումն մարմնոյ իւրոյ ի հրէիցն։

Զի զմարմին եկեղեցւոյ՝ առաւել սիրէ Քրիստոս քան զմարմին իւր։

Վասն այն ոչ եթող զանկար պատմուճանն իւր պատառել. բայց եթող զմարմինն իւր խոցել։

Զի անկար պատմուճանն՝ եկեղեցի նշանակէ. զոր ոչ եթող բաժանիլ։

Այլ զոր հրէայքն ոչ իշխեցին՝ զայն հերձւածօղքն արարին. որպէս նախ զՔրիստոս բաժանեցին. եւ ապա զքրիստոնեայս ի միմեանց քակտեցին. եւ պատառեցին զպատմուճանն Քրիստոսի։

Բարձին զսէրն ի միջոյ. եւ ատելութիւն եւ հակառակութիւն սերմանեցին. ընդ դէմ այնոցիկ ասէ Քրիստոս։

(Այս է պատւէր իմ, զի սիրիցէք զմիմեանս։)

Որեւ զմեզ արժանի արասցէ Քրիստոս՝ սիրոյն իւրոյ եւ ողորմութեան եւ գթութեան։

Եւ նմա փառք ընդ հօր իւրում, եւ ամենասուրբ հոգւոյն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին քարոզ վասն առաքինութեան. ի բանն՝ (Գովելի են գեղեցիկքն. եւ պարսաւելի են գարշելիքն ասէ իմաստունն ստորագրիչն՝ամենայն աշխարհի։)

(Գլուխ ԺԸ)

Եւ զի ըստ Պղատոնի՝ հոգին եռամասնեայ գոլով, ունի բան. ցասումն. եւ ցանկութիւն։

Բանն է՝ որով խօսիմք. ցասումն որով բարկանամք. ցանկութիւն՝որով ցանկամք ընչից, կերկրոց, եւ այլոց։

Եւ թէ վասն է՞ր երեք մասնեայ։

Առաջին պատճառ՝ զի երեք տեակ է հոգւոց. տնկական. զգայական. եւ բանական։

Եւ երկուքն՝ երկու մսունք են իբանական հոգիս մել։

Երկրորդ պատճառ՝ ցանկութիւն անասնական է, եւցասումն գազանային է ի մեզ։

Երրորդ պատճառ՝ զի հոգիս մեր՝ պատկեր է Աստուծոյ ասէ Մովսէս։

Եւ որպէս Աստուած երեք անձինք է եւ մի բնութի. նոյնպես հոգիս մեր՝ երեք մասն է ի միում էութեան, եւ գ զօրութիւն։

Եւ դարձեալ՝ երեք մասամբ հոգւոյս՝ ընդունմք ի մեզ զերեք հեղումն շնորհաց, որ է, հաւատս՝ եւ յոյս՝ եւ եէր։

Հաւատն՝ է ի բանական մասն. եւ յոյսն՝ յարութեան. եւ սէր ի ցանկութեան։

Վասն սոց ասէ իմաստունն Արիստոտէլ։

(Գովելի են գեղեցիկքն։)

Գեղեցիկ են առաքինութիւնքն, եւ առաքինի արքն։

Եւ կրկին է գովեթիւն. այսինքն, լեզուի եւ սրտի։

Լեզուի գովութիւնն է՝ բանիւ գովել. եւ զգեղեցկութիւնն ցուցանել. որպէս նոքա որ զպատուական ակն մ բերեալ, զխասի աթն պատմեն։

Եւ սրտի գովութւինն է՝ սիրել եւ ցանկալ առ ինքեան ստանալ։

Իսկ որ ասէ՝ (պարսաւելի են գարշելիքն։)

Գարշելի է ամենայն գործ չարութեան, եւ չարքն մարդկանէ. եւ պարսաւելն բաանւ՝ անարգելն է. եւ սրտովն ատելն. որպէս ասէ մարգարէն. (զատելիս քոր տէր ատեցի։)

Արդ՝ վասն երկու իրաց խօսելոց եմք. այսինքն, վասն Առաքինութեան. եւ վասն չարութեան։

Առաջին՝ թէ զի՞նչ է առաքինութիւն։

Երկրորդ՝ թէ ի քանի՞ս բաժանի։

Երրորդ՝թէ զի՞նչ է գործ նորա։

Չորրորդ՝ թէ զի՞նչ է գովութիւն առաքինութեան։

Տեսցուք զառաջինն թէ, զի՞նչ է առաքինութիւն։

Վարդապեետք այսպէս սահման դնեն։

Առաքինութիւն է՝ բարի որակութիւն մտաց. զոր միայն Աստուած ներգործէ իմարդն։

Այս սահմանս՝ յարմարի շնորհել առաքինութեան՝ որ տուեալ լինի յԱստուծոյ։

Բարի ասէ՝ զի է յԱստուծոյ որ բնութեամբ բարի է. եւ բարեացն տայ. եւ բարի առնէ զունօղսն, եւ ի բարի կատարումն հպնէ։

Իսկ արիս տոտէլ սահմանէ։

Առաքինութիւն է՝ ունակութիւն մտաց, կալովն ի մէջն ի մեր կողմանէ։

Մէջն այն է՝ որ ամենայնն առաքինութիւն չափաւորն է եւ մէջն։

Իսկ առաւելն եւ ներքին կողմն չար է. եւ մէջն բարի։

Զայս ասէ Սողոմօն. (ճանապարհ զարքունի գնասցես. մի յաջ խոտորիր եւ մ յահեակ։)

Եւ այլ բազում է սահման առաքինութեան. զի առաքինութիւն զարդարէ եւ ուղղէ, եւ կարգաւորէ զոգիս մեր ըստ բոլորին, եւ ըստ մասանց։

Զբանական մասն զարդարէ եւ առնէ խոհեմ։

Զցասումն ուղղէ եւ առնէ արի։

Զցանկութիւնն ողջախոհ։

Եւ զբոլոր հոգին կարգաւորէ եւ առնէ արդար. մեծահոգի եւ ազատաբարոյ։

Որպէս ընդ դիմակ չարութիւնն՝ անկարգութիւն է, եւ թիւրութիւն, եւ տգեղութիւն հոգւոյս մերոյ բոլորին եւ մասանցն. վասյն ասէ. (գովելի են գեղեցիկքն. եւ պարսաւելի գարշելիքն։)

Այս առաջինն։

Տեսցուք զերկրորդ գլուխն թէ՝ ի քանի՞ս բաժանի առաքինութիւնն։

Նախ՝ բաժանի յաստուածային եւ ի մարդկային։

Եւ է աստուածային Հաւատն, եւ Յոյսն, եւ Սէրն, եւ սոքա աստուածային կոչին։

Նախզի՝ յԱստուած շնորհք են ի մեզ տուեալ։

Եւ դարձեալ՝ զի սոքա երեքեանս յԱստուած վերաբերին. զի հաւատովն հաւատամք զԱստուած. որ միայն իւր բարութեամբն ստեղծեաց զմեզ. եւ վերստին փրկեաց։

Յուսովն ակն ունիմք որղորմութեանն Աստուծոյ, որ խոստացեալ է մեզ. զի գթած եւ ճշմարիտ է։

Եւ սիրեմք զնա. զի ինքն միայն է բարի. եւ վասն նորա սիրեմք զընկերն՝ զի ստեղծւած եւ պատկեր Աստուծոյ է։

Այս վասն աստուածայն առաքինութեանց։

Իսկ մարդկային առաքինութիւնքն՝ չորս են. այսինքն, խոհեմութիւն. որ է իմաստութիւն։

Արիութիւն, որ է ժրութիւն։

Ողջախոհութիւն. որ է սրբութիւն։

Արդարութիւն. որ է հաւասարաբաշխութիւն։

Սոքա մարդկայինք կոչին։

Նախզի՝ յԱստուծոյ մարդկան են պարգեւեալ սոքա, եւ բար մարդկան։

Եւ դարձեալ՝ զի սոքա կարգաւորեն զմեզ. առ մեզ, եւ առ ընկերս մեր։

Եւ ընդդէմ սոցա յայտնի է չարութիւնն։

Ընդէմ խոհեմութեան՝ անզգամն է. որ տգէտ եւ լիրբ եւ անզգայ կոչի. որ ոչ զգայ եւ իմանայ զբարին։

Ընդդէմ արիութեանն՝ բարկացօղն է. եւ ծոյլն յաղօթս՝ ի պահս՝ եւ յայլն։

Ընդդէմ ողջախոհութեան՝ բղջախոհն է եւ անժուժկալն. զոր Սուրբ Գիրք անառակ կոչեն եւ զեղխ։

Ընդդէմ արդարութեան անիրաւն է եւ անհնազանդն Աստուծոյ եւ մարդկան, եւ այլն։

Իսկ անհաւատն՝ յայտնի է. որ ոչ հաւատայ Աստուծոյ. եւ ոչ Սուրբ Գրոց. ոչ դատաստաանի, եւ ոչ հատուցման։

Եւ յուսհատն այնն է՝ որ ոչ ուն յոյս այլ կենաց եւ արքայութեան. այլ միայն զմիտսն եւ զհոգին յերկրաւորս է կապեալ։

Եւ ատեցօղ է՝ որ ոչ սիրէ զԱստուած, եւ ոչ զընկերն. եւ ոչ զբարի գործս. այլ միայն զինքն սիրէ եւ զմեղսն։

Վասն նոցա ասէ մարգարէն. (որ սիրէ զմեղս՝ ատէ զանձն իւր։)

Այս առաջին բաժանումն առաքինութեանց։

Դարձեալ՝ բաժանի առաքինութիւնն բբարոյական։

ի տնտեսաական. եւ ի քաղաքական։

Բարոյականն այն՝ որ զիւր բարսն զարդարէ. եւ կարգաւորէ զմասունս հոգւոյն։

Զցասումն եւ զցանկութիւն՝ բանին հնազանդ պահէ. եւ մարմինն հոգւոյն հնազանդ. եւ զհոգին ի վերայ իւր մարմնոյն եւ ցանկութեանն տէր եւ իշխեցօղ։

Եւ տնտեսական է՝ որ հեզ եւ քաղցր լինի. եւ բարեմիտ եւ բարեյշումն. մարդասէր՝ ընկերասէր՝ հիւրասէր, եւ այլն։

Եւ քաղաքական է՝ որ զբարին սիրէ, եւ զչարսն ատէ, ոչ տանջէ, այլ բարի առնէ. հանդարտ եւ հաշտ, եւ ներօղ լինի յանցաւորաց։

Եւ այս գիտելի է՝ որ զիւր բարսն կարէ ուղղել, եւ զտունն կարէ շինել. եւ որ զբարսն եւ զտունն կարգաաւորէ, այնպիսիին կարէ զքաղաք եւ զերկիր կարգաւորել եւ առաջնորդել. այս առաքինութիւնս արդարոցն։

Իսկ մեղուցելոցն՝ այլ գոյ առաքինութիւն. այսինքն, զղջումն սրտի. խոստովանութիւն լեզւի. եւ ապաշխարութիւն գործոց։

Եւ գործք ապաշխարութեան երեք են. այսինքն, պահք՝ աղօթք՝ եւ ողորմութիւնք։

Որպէս ասէ Դանիէլ. (զմեղս քո ողորմութեամբ քաւեսցես. եւ զանօրէնութիւնս քո տրօք տնանկաց։)

Եւ Սողոմօն ասէ։

(Ողորմութեամբ սրբին յանցանք։)

Այս երկրորդն, թէ ի քանի՞ս բաժանի առաքնութիւն։

Տեսցուք զերկրորդ գլուխն թէ, զի՞նչ է գործ առաքինութեան։

Զի ամենայն իր գործն ունի. որպէս աչքն տեսանէ. ականջն լսէ. եւ այլն։

Եւ ամենայն իր ի յիւր գործոյն ճանաչի. պիտանի՞ է թէ անպիտան. որպէս (ծառն ի պտղոյս ճանաչի։)

Արդ՝ նախ եւ առաջին խոհեմութեան եւ իմաստութեան գործն է. ընտրել եւ որոշել զբարին եւ զչարն. զսուտն եւ զճշմարիտն, եւ խոտել զչարն եւ զսուտն. եւ ընտրել զբարին եւ զճշմարիտն. ըստ այնմ, (խոտորեալ ի չարէ, եւ արա զբարի։)

Դարձեալ՝ գործ է խոհեմութեան, որ զժամանակն եւ տեղին եւ զդէմն ընտրէ, եւ ապա խօսի կամ գործէ. ապա թէ ոչ՝ բարւոքն ոչ բարւոք լինի։

Եւ ընդդէմ այսմ տգէտն այն է՝ որ ոչ ընտրէ զժամանակն եւ ոչ զտեղին. եւ ոչ որոշէ զչարն ի բարւոյն. այլ զբարին թողու, եւ զչարն գործէ. զճշմարիտն թողու, եւ զսուտն սիրէ։

Իսկ արիութեան գործն այն է՝ որ ոչ ի նեղութեան խորտակի, եւ ո իի հեշտութեանն կակղանայ։

Որ ի սպառնալեացն ոչ զարհուրի. եւ ի մէջ փորձութեանն քաջ եւ արի մնայ. թէ հոգեւոր թէ մարմնաւոր փորձանք հանդիպի։

Այլեւ ի վաստակ հոգեւոր՝ կամաւոր եւ ժիր եւ աշխատասէր եւ համբերօղ լինի։

Եւ ընդդէմ այսմ, ծոյլ այն է՝ որ ի հոգեւոր ուտմունս եւ յաղօթս հեղգ լինի։

Եւ յոյլն որ ի մարմնաւոր գործս թոյլ եւ տկար լինի։

Դարձձեալ՝ իի փոքրր եկւէղն զարհուրի եեւ տրտմի. այլեւ անձնասէր, խենեշ, անաշխատ, եւ պարապ լինի։

Իսկ ողջեխոհութեան գործն այն է՝ որ ժուժկալ լինի ընդդէմ գէջ ցանկութեանն. եւ այլ ինչ փափկութեան. ուտելոյ՝ ըմպելոյ՝ եւ այլն։

Դարձեալ՝ ողջախոհ է՝ որ չափն եւ ի հաւասարն կայ. եւ ոչ յաւելու, եւ ոչ նուազի։

Որ իի յառաւելն՝ գիտէ նուազիլ. եւ ի աղքատութիւնն գիտէ համբերել. որպէս ասէ առաքեալն. (գիտեմք առաւելուլ, եւ գիտեմք նուազիլ։)

Եւ ընդդէմ այսմ, բղջախոհն եեւ անժուժկալն է՝ որ միշտ յօժարի հեշտ ցանկութիւնս. եւ բանականն ոչ արգիլէ, զչարն բարի կարծէ եւ սովորի. եւ հանապազ ուրախութեամբ զմեղսն գործէ. որպէս ասէ Սողոմօն. (այր անպարիշտ՝ ծիծաղելով գործէ զմեղս։)

Այնպիսին առաւել անկարգանայ. ամամօթ. անպարկեշտ. փափկասէր. պղերգ. արհամարհօղ. լքեալ թուլանայ մտօք եւ մարմնով։

Վասն այն ի կանոնսն կարգեցին թէ՝ քահանայն գլորեալ՝ թէպէտ խոստովանի, այլ ոչ պատարագէ։

Զի յիշումն բղջախոհ մտաց՝ վերստին նորոգումն է մեղաց. եւ բնութիւն ապական. որպէս ասէ առաքեալն. (ամենայն որ մեղանչէ՝ արտաքոյ մարմնոյ է. այլ որ պոռնկի, յիւր մարմինն մեղանչէ։)

Եւ տէր հրամայէ. (թէ աղն անհամեսցի, արտաքս ընկեսցի։)

Եւ վասն անառակ որդւոյն. (ածէք ասէ զեզն պարարակ։)

Եւ այլ բազում է վկայութիւն Սուրբ Գրոց. զի անկեալ քահանայն այլ ոչ իշխէ պատարագել։

Այսքան՝ մասանց եւ զօրութեան հոգւոյն են գործք առաքինութեան եւ չարութեան։

Իսկ բոլոր հոգւոյն՝ երեք է առաքինութիւն. այսինքն, արդարութիւն. ազատութիւն. մեծահոգութիւն։

Եւ արադարութեան գործն՝ նախ ըստ արժանեաց հաւասարբաշխութիւն. այսինքն, որ հաւասար բաժանել ըստ արժանեաց։

Եւ կրկին այս. մին բնական. եւ միւս բանական։

Եւ բնական է՝ որ ամենայնց հաւասար բաժանէ. որպէս արեւն զլոյսն. եւ ջոււրն զհամն։

Եւ բանական՝ որ ընտրութեամբ բաժանէ ըստ արժանեաց՝ մեծի եւ փոքու. որպէս Աստուած զշնորհն ըստ չափու եւ կարողութեամբ. ըստ այնմ, (ումեմն ի հոգւոյ տուեալ է բան իմաստութեան. եւ ումեմն բան գիտութեան, եւ այլն։)

Դարձեալ գործ արդարութեան է հատուցանել Աստուծոյ զերկիւղ եւ զպատկառանս. իշխանաց եւ առաջնորդաց հնազանդութիւն. հաւասարին զսէր եւ զխաղաղութիւն. փոքերն զուղղութիւն եւ զողորմութիւն. որպէս ասէ առաքեալն. (հատուցէք իւրաքանչիւր ումեք. որում զպարտս. եւ զպատիւ. եւ զայլն։)

Դարձեալ՝ որ ճշմարիտ խորհի՝ ճշմարիտ խօսի. ճշմարիտ գործէ. զուխտն կատարէ. զչարսն ատէ. եւ զբարիսն սիրէ։

Սոքա ամենայնք գործ արդարութեան են։

Եւ ընդդէմ արդարութեան՝ է անիրաւութիւն։

Եւ երեք տեսակ է անիրաւութեան. այսինքն, անպարշտոութիւն. անարգութիւն։

Նախ անպարիշտն անհավատն է եւ ուրացօղն եւ հերձուածօղն. որ ոչ հաւատալ Աստուծոյ. եւ ոչ հաւանի գրեալ կանոնաց առաջնորդաց եւ հայրապետաց։

Երկրորդ՝ ագահութիւնն է իվաճառն, եւ սա կրկին է. չար եւ բարի. ըստ այնմ, (որ իրս տայ, եւ իրս առու, բարի է. եւ կոչի վաճառ. այլ (որ իրս տայ, եւ իրս առնու, բարի է. եւ կոչի վաճառ. այլ որ ի վեր քան զարժանն տայ, եւ ի վայր առնու կրկին չափով, (եւ կրկին կշռով, մեծ եւ փոքր, ատելի է ասէ Սողոմօն. ) եւ այս կոչի վաճառ. զի բազում սուտ եւ երդումն եւ աղաղակ լինի։

Երրորդ տեսակն է՝ ի յանարգութիւնն. որ է յիշոց, հայհոյութիւն, եւ այլն։

Եւ է սա անշահ անիրաւութիւն։

Վասնսորայ եւ Ենոսիմոս իմաստասէրն ասէ. գիտէ զի ոչ ինչ շահի. սակայն անիրավէ։

Եւ զայս յիշոցս՝ անէծ կոչէ սուրբ գիրն։

(Անէծ եւ դառնութիւն եւ նենգութիւն լի է իբերան նորա, եւ այլն։)

Եւ յիշոցն՝ թարգմանի յիշումն բակութեանն Աստուծոյ. զի որ բարկանայ Աստուած վասն մեղաց աշխարհի եւ ներէ, յիշոցն դարձեալ իմտ ածէ եւ բարկացուցանէ։

Այս արդարութիւնն է. եւ ընդդէմ նորա անիրաւութիւն։

Իսկ երկրորդ առաքինութիւն. ազատաբարոյն այն է՝ որ առատ եւ պարզ եւ արձակասիրտ լինի։

Գործ է սուրբ՝ առատ ի բարի տուրս, եւ յարժանաւոր սեղանս։

Զգեստ եւ բնակութիւն սրպիկ. եւ բարուքն քաղցր՝ ողորմած՝ օտարասէր, եւ այլն։

Եւ ընդդէմ՝ անազատաբարոյ. եւ երեք ազգ է. այսինքն, չարաշահն. եւ ժլատն. եւ անհաղորդն։

Չարաշահն է՝ որ յամենայն իրաց շահիլ խնդրէ. իրաւ, եւ անիաւ. չարաց եւ բարեաց, եւ այլն։

Ժլատն ռիշտն եւ անողորմն է. որ ի չարն մսխէ. Եւ անհաղորդն՝ պինտն է՝ որ բարի տեղին ոչ մսխէ ամենայն կենդանի որ սուրբ է՝ հողորդ է. եւ անսուրբն եւ գազանն անհաղորդ է։

Եւ գործ է անազատ եւ չանսալ մարդոյն, որ յոյժ փոյթ ունի վասն ընչից. որ ժողովէ եւ ոչ մսխէ, միտքն անպիտան. եւ խօսքն անարգ. մարդատեաց, եւ այլն ամենայն։

Իսկ երրորդ առաքինութիւն է՝ մեծահոգին. այն է՝ որ թէ բարի հանդիպի թէ չար, համբերէ, ընդ մեծութիւնս եւ իշխանութիւնս եւ փառս՝ ոչ փքանայ. զմարմնոյ կենդանութիւն ոչ սիրէ. զստութիւն ոչ սիրէ։

Այլ պարզ լինի մտօք. եւ մեծ խորհրդով. եւ ճշմարիտ լեուաւ։

Այս է գործ մեծահոգի մարդոյն։

Եւ ընդդէմ այսմ՝ փոքրահոգի մարդն. ոչ ի պատիւն համբերէ՝ եւ ոչ յանապատուութիւնն. թէ պատւիի հանդիպի, փքանայ. թէ անպատւոյ, դժգոհ, եւ պարստւէ զիւր բախտն յուսա հատ եւ անպիտան խօսիւք։

Արդ՝ ասոքիկ են գործք բոլոր եւ մասնաւոր առաքինության եւ չարութեան մարդոյ։

Եւ սոցա ասէ։

(Գովելի են գեղեցկքն. եւ պարսւելի գարշելիք։)

Այս երրորդ գլուխն։

Չորրորդ գլուխն թէ՝ զի՞նչ է գովութիւն առաքինութեան։

Գիտելի է՝ զի բազում գովութիւն դնեն վարդապետք եկեղեցւոյ։

Զոր սակաւ ասացից տասն գլխով։

Նախզի՝ ամենայն առաքինութեան պատճառ Աստուած է. որպէս ամենայն չարեաց պատճառ սատանայ է։

Զի Աստուած միայն ներգործէ ի մարդն զառաքինութիւն որպէս ասացաւ. Հաւատ. Յոյս. Սէր. Խոհեմութիւն. Արիութիւն. Ողջախոհութիւն. եւ Արդարութիւն։

Որպէս ասէ առաքեալն. (Աստուած է որ տայյ ձեզ զկամիլն եւ զառնելն։)

Եւ տէրն ասէ. (առանց իմ ոչ ինչ կարէք առնել։)

Երկրորդ՝ զի ամենայն մարդկան՝ զամենայն մարմնական բարս տայ Աստուած արդարոց եւ մեղաւորաց. ըստ այնմ, (ծագէ զարեգակն. եւ ածէ անձրեւ չարաց եւ բարեաց։)

Իսկ զառաք ինութիւնս՝ միայն արդարոց տայ. ըստ այնմ, (ձեզ տուեալ է գիտել զխորհուրդս արքայութեանն երկնից։)

Երրորդ գովութիւն. զի վարձ առաքինութեան՝ նոյն ինքն Աստուած է որ ետ զնա. ըստ առաքելոյն. (զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ եւ այլն։)

Չորրորդ գովութիւն. զիի առաքինութիւնն բարի է ըստ ինքեան. զի առաքինութիւն է՝ բարի ունակութիւն մտաց։

Զի որպէս բարի է անդն որ մերձ է քաղաքին. այսպէս առաքինութիւն որ ի ներս ի հոգին է։

Հինգերորդ՝ պատւական է համեմատեալ առ այլ բարիս. որպէս առաքեալն գրէ առ եբրայեցիս. (առաւել բարի է շնորհօք հաստատել զսիրտս։)

Վեցերորդ՝ պատուական է ըստ գործոյն. զի բարի առնէ զգործս մարդկան եւ վարձատրելի. զի ոչ լին գործն վարձատրելի, եթէ ոչ առաջ գայ ի յառաքինութենէն. որպէս ասէ Սաղմոսն. (զամենայն զոր ինչ արասցէ՝ յաջողեսցի նմա։)

Եօթներորդ՝ պատուական ըստ փոփոխման. զի ի գայլոյն գառն առնէ. եւ գլխաւորն դարձուծցանէ ի լոյս. եւ զչար մեղացն՝ ի բարի շնորհաց փոփէ։

Եւ այս նշանակեցաւ, յորժամ զջուրն ի գինի փոխեաց Քրիստոս։

Ութերորդ պատւական է՝ զ զանազանէ զորդիսն Աստուծոյ յոր դւոցն սատանայի. ըստ այնմ, (յայսմ ծանիցեն ամենեքեան թէ իմ աշակերտք էք՝ թէ սիրիցէք զմիմեանս։)

Իններորդ՝ պատուական է ըստ օրիակի. զի ամենայնի սուրբք՝ ջան եդեալ էին առաքինութեանց պարապիլ։

Զի ի յաբէլ անմեղությունն գովի։

Իյաբրահամ հնազանդութիւնն։

Իյովսէփ ողջախոհութիւնն. Ի Մովսէս հեզութիւնն։

Ի Դաւիթ խոնարհութիւնն, եւ յայլսն այլ իմն։

Տասներորդ՝ այնչափ մեծ է պատուական առաքինութիւնն՝ որ մեր Քրիստոս առնէր եւ ուսուցնէր. ըստ այնմ, (ուսարուք յինէն՝ զի հեզ եւ խոնարհ սրտիւ։)

Եւ այլ բազում է գովութիւն եւ գեղեցկութիւն առաքինութեան՝ զոր աստ ոչ յերկարեմք։

Եւ սոցա ամենին՝ ընդդէմ եւ ներհակ եւ մոլութիւնն. եւ պարսաւելի եւ գարշելի որպէս իսկիզբն ցուցաւ։

Եւ փրկողին զմեզ ի չարեաց, եւ տուողին մեզ ըզզանազան պարգեւս բարեաց, Յիսուսի Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, փառք եւ գովութիւն եւ բարեբանութիւն, ընդ հօր իւրում եւ ամենասուրբ հոգւոյն. այժմ եւ յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասն խօհեմութեան. ի բան առակին։

(Որ յաւելու ի գիտութիւն, յաւելու ի ցաւս։)

Ժող. 1. 18։

(Գլուխ Ժթ)

Զմարդն ստեղծ Աստուած հոգի եւ մարմին։

Եւ չորս իրօք զհոգի զարդարեաց այսինքն, անձնիշխան կամօք. եւ բանիւ. եւ ցասմամբ. եւ ցանկութեամբ. Եւ յետ յանցանացն՝ զայսոսիկ ոչ եբարձ ի նմանէ եւ ոչ պակասեցոյց. վասն երկու պատճառի։

Նախզի՝ մի քակտեսցի նկար պատկերին Աստուծոյ ի մարդոյն։

Զի այսոքիւք ձեւանայ դէմ պատկերակցութեանն Աստուծոյ առմարդն։

Երկրորդ՝ զի դարձեալ ինքնիշխան կամօք եւ իմաստությամբ եւ արիութեամբ եւ սիրով՝ պահեսցէ զպատուիրանն Աստուծոյ. եւ ելցէ յառաջին արդարութիւնն։

Նմանապէս եւ այսոքիկ գոն եւ իդեւս այժմ, որպէս ի հրեշտակս. այլ զանազանին։

Զհրեշտակք ազատ կամօք ընտրեցին զբարին եւ սիրեցին. եւ հաստատեցան ի նա առանց փոխելոյ։

Իսկ դեւք՝ անձնիշխան կամօք ընտրեցին զչարն, եւ սիրեցին եւ հաստատեցան առանց փոփոխելոյ։

Իսկ մարդս՝ ունի զանձնիշխան կամսն փոփոխել ի բարին, ի չարն ընտրութեամբ բանին։

Այլեւ ցասմամբն եւ ցանկութեամբն։

Այս չորեքինս՝ է դեռեւս ի հոգ մարդոյն ի ստեղծմանէ եւ յաւիտեան։

Սմին նման եւ զպատուհասն ընկալաւ ի մարմինն չորեքկնաբար։

Այսինքն։

Նախզի՝ ընդ մահու դատապարտեցաւ։

Երկրորդ՝ զի յանցաւոր կեանս եմուտ։

Երրորդ՝ զի անկարգ պատահման հանդիպեցաւ։

Չորրորդ՝ զի հարկաւոր կրից եւ պիտոյից տաժանեցաւ։

Արդ՝ եթէ Աստուծոյ բարեգործ եւ ընտիր մարդ եւս լինի, ի ներկայ յաւտեանս յայսցանէ ոչ կարէ զերծնիլ եւ ոչ փոփոխիլ. որպէս այն որ մեղաւոր է անձնիշխան կամօք՝ բռնութեամբ եւ ակամայ ոչ ձգի յարքայութիւն։

Այսպէս եւ ոչ պատուհասն մեղաց բարձցի յամենայն մարդոյ ի յաւիտենիս յայս։

Եւ այսմ կրկին է պատճառ։

Նախզի՝ որպէս զանձն իշխանութիւնն իսկզբանէ ընկալաւ մարդն. նոյնպէս եւ զզպատուհաս մաղացն ի սկզբանէ կրեաց իսկոյն ընդ յանցանելն մարդոյն։

Եւ այսպէս ընդ սկզբնական մեղացն՝ սկզբնական եղեւ պատուհաս մեղացն եւ յաւիտենց։

Երկրորդ պատճառ՝ ասէ նոյն ինքն Սողոմօն եթէ, (արար Աստուած զպատուհասն անզերծանելի. զի երկիցեն ի նմանէ. ) այսինքն, զի մի տեսեալ զհոգին անմարմին, եւ զմարմինն անկարօտ, անհնազանդ լիցին Աստուած։

Որպէս նախնին Ադամ այսպէս տեսեալ զինքն, անհնազանդ եղեւ Աստուծոյ։

Նոյնպէս եւ սատանայ անհնազանդ եղեւ Աստուծոյ, եւ անկաւ ի փառացն։

Իսկ զմարդս արար կարօտ բնութիւն. զի երկիցեն յամենայն իրաց, եւ յերկիւղէն առ Աստուած ապաւինեսցին եւ հնազանդեսցին։

Վասն որոյ ասէ առակն։

(Որ յաւելու ի գիտութիւն, յաւելու ի ցաւս։)

Պարտ է գիտել՝ զի կրկին է գիտութեան տեսակն. մին աստուածային. եւ միւսն մարդկային եւ երկրաւոր։

Այն որ աստուածային եւ հոգեւոր գիտութիւն է՝ որքան առաւելու, խնդութիւն եւ ուրախութիւն է. ըստ այնմ, (յիշեցի զԱստուած, եւ ուրախ եղէ. եւ քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո, քան զմեղր բերանոյ իմոյ. ) որպէս եւ հրեշտակացն եւ սրբոցն որ յերկինս։

Իսկ մարմնական եւ երկրաւոր գիտութիւնս՝ որքան յաւելու, ցաւ եւ տրտմութիւն առնէ։

Եւ այս է պատճառն։

Նախզի՝ զերկնաւորն յիմանալն եւ խորհիլն, միտքն լուսաւորի եւ պայծառանայ։

Եւ զերկրաւորս խորհիլն, խաւարի եւ տգեղանայ։

Երկրորդ՝ զի զանմարմինս եւ երկինս խորհիլն իւր բնական ընթերցումն է մտացն։

Եւ յերկիրս ի վայր դիտել՝ քարշելով բռնադատի. որպէս տեսողական ակն մարդոյս յորժամ ի վեր հայի, հեշտանայ, եւ ի խորհին վայրս նայելով՝ դժուարի։

Երրորդ՝ զի երկնաւորքն անփոփոխք են՝ հաստատի յուսով. երկիրս փոփոխական, յուսահատի իմացմամբն։

Չորրորդ՝ զի յերկինս իմին միայն խորհի առ Աստուած, վասն որոյ ուրախութիւն եւ խնդութիւն հեղանի ի սիրտս մարդոյ առ ժամայն։

Իսկ յերկրաւորս ի բազում հոգս աշխարհի, եւ ի պատրանս մեծութեանց ցրուի եւ տարածի. վասն այն ցաւի եւ տրտմի։

Հինգերորդ՝ զի կրկին է իմացումն։

Նախ առանձին պարզ ըստ ինքեան տեսանէ զամենայն ինչ. այսպիսիս լոյս կոչի եւ լուսաւոր։

Եւ երկրորդ՝ ի զգայ արանս խառնել եւ տեսանել. աչօք զգոյն. ունկամբ զձայն. եւ զայլսն. ըստ կարգի. այսպիսի տեսութիւնս խառնեալ եւ թիւրեալ՝ խաւար կոչի. որ զգայութիւնս է կապեալ եւ հեշտացեալ։

Արդ՝ այն որ առանձին պարզ տեսութիւն է՝ խնդութիւն եւ ուրախութիւն ծնանի. իսկ որ թիւրեալ եւ շարամանեալ է ընդ զգայութիւնս՝ ցաւ է հոգւոյն եւ կսկիծ եւ դառնութիւն. զորմէ ասէ. (Որ յաւելու ի գիտութիւնս՝ յաւելու ի ցաւս։)

Դարձեալ եւ այսպէս տեսանի միտք բանիս որ ասէ։

(Որ յաւելու ի գիտութիւնս՝ յաւելու ի ցաւս։)

Նախ առ մեզ. յորժամ յաւելումք ի գիտութիւն ուսման, ի քննութիւն եւ ի խոկումն, եւ ի յիշեցումն նորին ի բազում եւ առաւել հոգ վասն ուսեալ իրաց եւ ուսանելոյն։

Երկրորդ՝ վասն այլոց. յորժամ քննեմք զբարիս եւ զվարս մարդկան բազում եւ զանազան, եւ ըստ զանազանութեան նոցա խրատ եւ ուղղութիւն հոգամք ի միտս մեր, բազում խորհրդոց պէտք են։

Որպէս բժիշկքն որք զանազան ցաւոց՝ զանազան սեղանիս զմտաւ ածեն։

Երրորդ՝ յորժամ անկար գացեալ տեսանեմք զմարդիկ ի զանազան բարիս դժուարաշարժ, եւ դիւրաշարժ ի չարիս, յայնժամ վշտանամք եւ տրտմիմք ի մեզ. ըստ այնմ, (տրտմութիւն կալաւ զիս իի մեղաւորաց. եւ ոյք թողին զօրէնս քո։)

Չորրորդ՝ յորժամ յամառին ի մեղս, եւ խստանան սրտիւք, զի սովորութիւն է չարաց՝ յետ խրատու եւ յանդիմանութեան՝ յանդգնիլ եւ յամառիլ ի չարիս. որպէս Տէրն ետես զկուրութիւն հրէիցն՝ տրտմեցաւ եւ ելաց ի վեր նոցա։

Հինգերորդ՝ յորժամ ոչ լսեն ուղղութեան խրատուն հեշտացեալք ի չարիս եւ սովորեալք, յայն ժամ զօրութիւն բանին ասողի տկարանայ եւ ոչ ներգործէ. վասն որոյ առաւել ցաւի։

Որպէս թէ ոք զհրամանս մեծ մարդոյ արհամարհէ, եւ նա ցաւի վասն անարգութեան բանին իւրոյ։

Վեցերորդ՝ որքան իմաստուն է մտօք եւ առաւել կարեկից, տեսեալ զչարիս մարդկան եւ զպատուհաս մեղաց նոցա, վշտակցի ի սիրտս իւր վասն նոցա։

Եւ այսպէս իմաստունն առաւել ցաւի վասն չարաց քան զտգէտն։

Զոր օրինակ՝ յեզր ծովուն կանգնեալոք՝ տեսանէ զնաւն ի մէջ ծովուն ալէկոծեալ եւ ընկղմեալ, վշտանայ եւ ճմլի հոգին բնական բարոյիւքն. որպէս նոքա որք ի նաւին մարմնով վշտանան. եւ նա հոգւով։

Այլ որ ի բացեայ է՝ եւ ոչ տեսանէ զնաւն, ոչ վշտանայ. նոյնպէս եւ տգէտն ոչ վշտանայ. ոչ վասն ինքեան, եւ ոչ վասն այլոց։

Այլ իմաստունն տեսեալ վշտանայ վասն այլոց որ մէջ ալեաց մեղաց աշխարհի ծփին. եւ կամին ընկղմիլ դժոխս. եւ ոչ լսեն եւ ոչ գան նաւահանգիստն արդարութեան։

Այսպէս եւ իմաստունն ցաւէր. եւ մարգարէն Դաւիթ տրտմէր. եւ ամենայն մարգարէքն սուգ ունէին վասն աշխարհի. եւ սգոյ հանդերձ մաշկ եւ այծենի զգենուին։

Դարձեալ՝ մեղաւոր մարդն որ անգէտ է եւ անզգայ՝ ոչ զգայ զծանրութիւն մեղաց. որպէս խիստ հիւանդն ոչ գիտէ զցաւն։

Իսկ որ իմանայ զծանրութիւն մեղացն՝ եւ ի միտ ածէ զցաւ եւ զերկիւղ տանջանացն, եւ ի յինքն բերէ զգործս ապաշխարութեան, այնպիսին գիտութեամբն յառաղջութիւն եւ լաւութիւն փոխի եւ բժշկի։

Դարձեալ՝ որք յաւելուն ի շնորհս ինչ գիտութեան՝ եթէ վարդապետութիւն, եթէ քահանայութիւն, կամ այլ ինչ, պարտ է յարգել զքանքար շնորհացն։

Ապա եթէ ի ծուլութեան վարշամակն ծրարէ զինչ եւ առեալ լինի շնորհս յԱստուծոյ, այնպիսին գիտութեամբ մեցանչէ. եւ որ գիտութեամբ մեղանչէ՝ առցէ սաստիկ պատուհաս։

Զայն ասէ (որ յաւելու ի մեղս գիտութեամբ՝ յաւելու ի ցաւս անձին զսաստիկ պատիժն։)

Դարձեալ՝ (գիտութիւն հպարտացուցանէ ասէ առաքեալն. այլ սէր շինէ։)

Զի պարտ է իմաստնոց (կոխել զամենայն բարձրութիւն հպարտութեան. եւ գերել զամենայն միտս ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի։)

Այլ պարտ է նախ յինքեան ստանալ զհնազանդութիւն. եւ ապա զայլս ուսուցանել. այն է որ սիրով շինէ։

Իսկ որ հպարտանայ ի գիտութիւն իւր, այնպիսին տգէտ է եւ ստանայի նման. որ գիտութեամբ հպարտացաւ եւ կործանեցաւ։

Եւ այսպէս հպարտութիւնն ցաւ է եւ ախտ, եւ կործանիչ հոգւոյն։

(Եւ Տէր է ամբարտաւանից հակառակ եւ մրցակից։)

Զայնմանէ ասէ։

(Որ յաւելու ի գիտութիւն հպարտութեան, յաւելու ի ցաւս եւ ի կորուստ անձին իւրոյ։)

Դարձեալ՝ վասն հերձուածողաց ասէ. զի նոքա որքան յաւելուն յիմաստս գիտոթեան, յաւելուն ի ցաւս կորստեան անձանց։

Զոր օրինակ՝ ախտացեալ որովայն՝ զառաջարար կերակուրն փոխէ ի մաղձ դառնութեան, եւ յաւելու ցաւն։

Նոյնպէս եւ հերձւածօղն օրօստօրէ ուսեալ ի սուրբ գրոց զբանս սրբոյս, թիւրէ ի միտս իւր, եւ մոլորի հետ խորհրդոց մտաց իւրոց ընթացեալ։

Եւ զառաջին չորեքեան դասս առ ինքն ժողովէ. այսինքն, անգէտ եւ անզգայ. զի անզգամութեամբ եւ տգիտութեամբ զհերձուածս. եւ նա է կամաւ կորացեալ եւ թիւրեալ յուղղութենէ. եւ նա է հպարտացեալ ի գիտութիւնս իւր. որով խօսի զանազան հերձուածս պատիր եւ քաղցր բանիւք. եւ այնու հաւանել առնէ զբանս իւր։

Զի պատիր եւ խաբեբայ բանիւ՝ զամենայն լսելիս որպէս քաղցկեղ ճարակէ. եւ յինքն փոխէ. եւ քաղցրութեամբ որոկօք բանին՝ զմիտս հաւանե ցուցանէ եւ հաճի ի բանն։

Եւ վասն քաղցրութեան եւ մոլեկան խօսիցն՝ առակօղն զբանս նոցա ի մեղր առակէ ասելով։

(Մեղր շատ ուտելն՝ չէ բարւոք։)

Եւ քանզի զանազան են գիտութիւնք. որպէս զանազան են մեղերք։

Զի են որք վնասակարք են. եւ են որք շահարարք։

Բանք սուրբք եւ ուղղափառք՝ շահարար, մեղր առակին. ըստ այնմ, (քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո, քան զմեղր բերանոյ իմոյ։)

Իսկ բանք հերձուածողացն՝ ի վնասակարն։

Եւ այս վասն բազում պատճառի։

Նախզի՝ որպէս այն մեղր քաղցր է ի ճաշակ, եւ չարչարէ զմարմինն է եւ խելագարէ. նոյնպէս եւ բանք հերձուածողացն՝ որպէս ասէ առաքեալն. (քաղցրաբանութեամբ եւ օրհնութեամբ պատրեն զանձինս անմեղաց։)

Եւ յառակն ասէ։

(Մեղր կաթի ի շրթանց կնոջ պոռնկի. բայց յետոյ դառնանայ քան զլեղի։)

Յայս միտս եւ Դաւիթ ասէ. (կակուղ էին բանք նոցա քան զձէթ, եւ այլն։)

Եւ Տէրն ասէ. (հանդերձիւք ոչխարաց գան, եւ ներքոյ են գայլք յափշտակօղք։)

Երկրորդ՝ զմեղեր ճաշակն առնուլ պարտ է եւ ընտրել. եւ շատ ուտելն չէ բարի ասէ. այսպէս եւ հերձուածողաց բանից չէ բարի աշակերտիլ մտօք. այլ այսչափ միայն ընթեռնուլ՝ զի ընտրեսցէ ցուղղափառին եւ զնոցայն։

Եւ զի լուծումն յարմարեսցէ ընդդէմ։

Ըստ այնմ, (տուր պատասխանի անզգամին ըստ նորա անզգամութեանն։)

Երրորդ՝ զի որպէս վայրին նման ընտանի մեղուին կազմէ զբջիչսն եւ ժողովէ ի ծաղկանց. այսպէս եւ հերձուածօղքն զբանն յարմարեն ըստ ուղղափառացն, ժողովելով զվկայութիւն սրբոց գրոց. եւ կերպարանեն ի կերպ ճշմարտիցն. որպէս ասէ առաքեալն. (ունին զկերպարան գիտութեան։)

Չորրորդ՝ ի մեղրն ոչ խառն աղ. նոյնպէս հերձւածող բանն՝ ոչ ունի աղ. այսինքն, զշնորհս հոգւոյն սրբոյ. ըստ այնմ որ ճշմարտիցն ասէ. (ամենայն բանք ձեր իբրեւ աղիւ համեմեալ. լիցի. զի տացէ շնորհս լսողացն։)

Եւ յիրաւի, (զի շնչաւոր մարդ՝ ոչ ունի զհոգին Աստուծոյ. զի յիմարութիւն է նմա. (զի սուրբ հոգին իմաստոթեան փոխիցէ նենգութենէ ասէ Սողոմօն։)

Հինգերորդ՝ զի մեղրն, կամ զանգեալն ի նմանէ՝ ոչ մտանէր ի տաճարն պատարագ։

Այսպէս եւ հերձւած բանք՝ մի մտցեն յեկեղեցի. եթէ երգք, եւ կամ այլ ինչ. (զի ծառ չոր՝ պտուղ չար առնէ որպէս ասէ Տէրն։)

Այս քան համեմատութիւն հերձուածոց բանից ընդ մեղեր։

Իսկ բանք սուրբք՝ առակին ընտանի մեղեր։

Նախզի՝ մեղրն մանանայ է յերկնից. եւ բանք աստուածշունչք՝ ի հոգւոյն սրբոյ. ըստ Պետրոսի որ ասէ. (ոչ թէ ըստ կամաց տուան մարգարէութիւնք, այլ ի հոգւոյն սրբոյ կրեալք խօսեցան մարդիկք յԱստուծոյ։)

Եւ Պօղոս ասէ թէ՝ (մեզ յայտնեաց հոգւովն սրբովն։)

Երկրորդ՝ զի ի զանազան ծաղկանց պարզն հաւաքի։

Եւ Դաւիթ ասէ. (բանք Տեառն՝ ընտրեալ են քան զարծաթ. սրբեալ եւ պարզեալ եօթնապատիկ ի հողոյ. ) եւ վարդապետք եկեղեցւոյ նոցանէ հաւաքեն։

Երրորդ՝ զի քան զամենայն որակս համոց քաղցու՝ քաղցր է ճաշակ մեղերն։

Այսպէս եւ զիմաստութիւնս սուրբ բանից՝ Դաւիթ համեմատէ ասելով. (քաղցր է նա քան մեղու խորխսի։)

Եւ պղատոն գրէ առ Թէոդորոս երկրաչափ։

(Ով Թէոդորէ՝ այսպիսի իմն բարի պարգեւք որպպէս իմաստութիւնս՝ յԱստուծոց ոչ երբէք եկն առ մարդիկ, եւ ոչ երբէք գալոց է։)

Չորրորդ՝ զի բժշկութիւն է վիրաց եւ ցաւոց. որպէս ասէ առակն. (մեծամեծք եւ տնանկք՝ ի բժշկութիւն մատուցանեն։)

Այսպէս եւ իմաստուն բանք՝ բժշկութիւն են հոգւոյ եւ մարմնոյ. որպէս ասէ առակն. (են որք բանիւ խոցեն որպէս սրով. բայց լեզուք իմաստնոց բժշկեն։)

Եւ դարձեալ ասէ. (բժշկութիւն լեզուի ծառ կենաց։)

Հինգերորդ՝ զի մեղերքն ըստ որակի գունոցն՝ զանազան են. այլ ըստ որակի համոցն՝ մի եւնոյն։

Այսպէս եւ բանք սրբոք՝ թէպէտ ըստ շարամանին այլեւ այլ ունին զկարգն. այլ ամենայն ըստ մի դիտաւորութեան են, ի յուսումն մեզ եւ խրատ ուղղութեան ըստ առաքելոյ։

(Ամենայն գիրք աստուածաշունք եւ օգտակարք՝ ի խրատ են մեզ եւ ի յուսումն։)

Այսքան բաղդատութիւն սուրբ բանից ընդ մեղեր։

Իսկ որ ասէ առակն։

(Թէ հարկանես զանզգամն ի մէջ ատենի, ոչ կարես մերժել զանզգամութիւն նորա։)

Անզգամն տգէտն է եւ անպարիշտն, եւ խորամանկն եւ հերձւածօղն։

Եւ ամենայն մարդ որ ի բանական մասն ունի զչարութիւնն՝ անզգամ կոչի։

Եւ այս անզգամս ոչ ուղղի ի մոլորութենէ վասն տասն պատճառի։

Նախզի՝ բանն վերին մասն է հոգւոյն. եւ ոչ ունի խրատիչ եւ ուղղիչ. որպէս ինքն ուղղէ զցասումն եւ զցանկութիւնն. վասն այն ոչ զղջանայ ի մեղացն։

Զոր օրինակ՝ առաջնորդն եւ իշխանն զհնազանդեալս իւր խրատէ. այլ ինքն յորժամ սխալի, ոչ ուղղի. զի ոչ ունի ի վերոյ ինքեան խրատօղ։

Երկրորդ՝ թէ եւ այլ ոք խրատէ զանզգամն՝ ոչ լսէ. զի զինքն ուղիղ գիտէ քան զքեզ որ խրատես։

Երրորդ՝ զի իւր թիւրն՝ իւր ուղիղ թուի. եւ քո ուղիղն՝ նմա թիւր եւ մոլար երեւի. վասն այն ոչ լսէ քեզ. որպէս ասեն իմաստունք թէ՝ խեւն՝ իւրն խելօք թուի. վասն այն զխելս ոչ ուսանի։

Չորրորդ պատճառ որպէս շիլ աչքն զինչքն ոչ տեսնու. այլ զայլսն. նոյնպէս եւ անզգամն զիւր պակասն ոչ իմանայ. այլ զայլոցն. ըստ այնմ, (զշիւղ ընկերին տեսանես՝ եւ ի քում ականգ զգերանդ ոչ նշմանես։)

Հինգերորդ՝ որպէս նաա որ իմաստուն է՝ ի սրբութիւնն է հաստատեալ խոհականաւն. նոյնպէս եւ անզզգամն ի չարութիւնն։

Վեցերորդ որպէս սովորութիւնն զմարմինն ամրացուցանէ ի գործն. նոյնպէս զհոգին հաստատէ կամքն եւ իմացումն։

Եօթներորդ՝ զի անզգամին լոյսն խաւարեալ է. եւ չունի զխիղճ մտացն. վասն այն ոչ զղղջանայ։

Ութերորդ՝ զի հաւանութիւնն որ է հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն՝ պակասեալէ՝ նմանէ. վասն այն ոչ լսէ եւ զղջանայ. զի ոչ ունի ակն բարեաց եւ վարձուց. եւ ոչ սիրէ զԱստուած։

Իններորդ՝ զի խոհեմն այն է՝ որ զծածուկն տեսանէ. եւ ի հեռուն նայի որպէս ի հանդերձեալն։

Իսկ անզգամն՝ զվերին երեսին տեսանէ եւ զմերձակայս, որ է հեշտութիւն աշխարհիս. վասն այն հեռու երկիւղէն ոչ երկնչի, եւ ի պատժոցն Աստուծոյ։

Տասներորդ՝ զի անզգամն արհամարհէ զօրէնս Աստուծոյ եւ զԱստուած. եւ ոչ ունի օգնականութիւն. ոչ յօրինաց, եւ ոչ յԱստուծոյ. եւ ոչ ի մտացն ի ներքուստ, եւ ոչ յարտաքուստ յումեքէ. վասն այն թէ հարկանես՝ ոչ զգայ. եւ ոչ երկնչի եւ ոչ ամաչէ։

Այլ զայսպիսի անզգամս՝ հանճարով եւ կակուղ բանիւ պարտ է ածել փոքր փոքր ի հաւանութիւն. որպէս առաքեալն զազգս հեթանոսաց՝ որք անզգամեալք էին զհետ կռապաշտութեան։

Որեւ Քրիստոս Աստուած՝ տացէ մեզ իմաստութիւն եւ հաւատ եւ յոյս եւ սէր. զի երթիցուք զհետ օրինաց նորա. Եւ զկամսն Նորա առնելով, ժառանգեսցուք զկեանս յաւիտենականս։

Եւ Քրիստոսի Աստուծոյն մերոյ փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ իմաստութեան ի բանն որ ասէ։

(Երանեալ է այր՝ որ եգիտ զիմաստութիւն։)

Առակ. 3. 13։

(ԳԼՈՒԽ Ի)

Իմաստասիրութիւնն բաժանի ի տեսականն եւ ի գործնականն ըստ փիլիսոփային։

Եւ ներգործականն է առաքինութիւն՝ որ մարմնով կատարի։

Եւ տեսական իմաստութիւնն՝ մտօք ներգործի։

Եւ այն որ գործնականն է՝ յերեք բաժանի։

Ի բարոյականն. Ի ստացականն. եւ Յաստուածայինն։

Բարոյականն է՝ որ բնական է ի մեզ. որպէս Խոհեմութիւն. Ողջախոհութիւն. եւ արդարութիւն։

Եւ սոքօք զարդարեմք զբարս մեր։

Այլեւ կոչ բարոյական. զի եւ յանասունս երեւին սոքա. որպէս ուղան խոհեմ. առիւծն արի. տատրակն աղջախոհ. արագիլն արդար։

Իսկ ստացական առաքինութիւն է՝ յորժամ մեր կամաւ ստանամք զայս եւ գործեմք. այսինքն, զարդարութիւն. ողջաախոհութիւն. զպարհս. զաղօթս. զողորմութիւն. սոքօք զտունն եւ զքաղաք կառավարեմք։

Այլեւ կոչի ստացական՝ զի գիտեմք զպատճառն եւ գործեմք զարդարութիւն։

Զապս. զաղօթս. զողորմութիւն. թէ վասն շինութեան. թէ վասն եղբայրսիրութեան, թէ վասն մեր հոգւոյս, եւ այլն։

Այսոքիկ ստացական եւ մարդկային առաքինութիւնք կոչն։

Իսկ աստուածային առաքինութիւն է՝ Հաւատն. եւ Յոյսն. եւ Սէրն։

Եւ սոքա կոչին աստուածայինք. զի ի շնորհացն Աստուծոյ է հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն. այլեւ առ Աստուած ունին զդիտաւորութիւնն։

Զ հաւատն ի յԱստուած. եւ յուսան յողորմութիւն նորա. եւ սիրեն զն։

Եւ սոքա առաքինութիւն վասն այն կոչին՝ թէպէտ ի միտս են ենթակայցեալ. այլ գործով կատարին եւ տեսակաւորին. զի առանց գործոց՝ հաւատն եւ յոյսն եւ սէրն՝ անտեսակք են, եւ ոչ երեւին. (եւ հաւատք առանց գործոց մեռեալ են ասէ առաքեալքն։)

Նոյնպէս եւ յոյսն եւ սէրն անկատար են առանց գործոց։

Եւ սոքա առաքինութիւնքս։

Առաաջինն զմեզ առ ինքեան կարգաւորէ։

Երկրորդն զմեզ առ ընկերս։

Եւ Երրորդն զմեզ առ Աստուած կարգաւորէ։

Այս գործնական իմաստութիւնն է։

Իսկ տեսականն՝ բազում եղանակաւ է իմաստութիւն. որ առ մեզ ի յեկեղեցիս է եւ պիտանի։

Առաջին իմաստութիւնն է Աստուած. եւ իմաստութիւն կոչի՝ զի իմացական մտաց է հաւատալի. եւ ոչ զգայութեանցս է հասանելի։

Զի ոչ աչօք տեսանի. եւ ոչ ձեռօք շօշափի, այլեւ. այլ իմացմամբ մտաց պարտ է հաւատալ՝ (թէ է Աստուած՝ եւ որք խնդրեն զնա՝ լինի պարգեւատու։)

Այլեւ կոչի իմաստութիւն՝ զի նմանէ իմաստնաց ամենայն իմանալ եւ զգալի արարածք, ըստ որպիսութեան իւրեանց եւ կարողութեան։

Երկրորդ՝ իմաստութիւն կոչիի եւ Քրիստոս ըստ առաքելոյն. (Քրիստոս Աստուաած զօրութիւն, եւ Աստուած իմաստութիւն։)

Նախզի՝ նովաւ եղեն ամենայն արարածք. երեւելիք եւ աներեւոյթք։

Այլեւ կոչի իմաստութիւն՝ զի եղեւ մեզ իմաստութիւն եւ արդարութիւն եւ փրկութիւն. ըստ այնմ, (զոր լուայ իի հօրէ իմմէ՝ ծանուցի ձեզ։)

Երրորդ՝ կոչի իմաստութիւն եւ Հոգին սուրբ. ըստ եսայեայ. (հոգիի իմաստութեան եւ գիտութեան։)

Եւ կոչի իմաստութիւն. նախզ՝ Աստուաած է իմանալի՝ եւ մտաց տեսանելի. այլեւ լնու զմեզ շնորհօք. եւ լուսաւորէ գիտութեամբ եւ իմաստութեամբ. ըստ այնմ, (նա ուսուցէ ձեզ զամենայն զոր ինչ ասացի ձեզ։)

Չորրորդ՝ իմաստութիւն է եւ երկնաւոր կենացն հաւատ եւ յոյս. յորյորդորէ առաքեալն. (զվերինն խորհիլ ուր Քրիստոս նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ։)

Եւ կոչի սա իմաստութիւն. նախզի՝ հաւատով եւ յուսով տեսանի այժմ. եւ ապա զի իմաստունք ժառանգեն զերկնաւոր կեանսն։

Հինգերորդ՝ իմաստութիւն է եւ բար գործոցն խոկումն եւ ընտրողութիւն. որպէս ասէ Դաւիթ. (յօրէնս Տեառն են կամք նորա. եւ յօրէնս Տեառն խորհեսցի նա ի տուէ եւ ի գիշերի։)

Եւ կոչի սա իմաստութիւն. նախզի՝ խորհիմք զօրէնս Աստուծոյ. եւ ընտեմք զչարն եւ զբարին միմեանց. եւ ապա կատարեմք։

Այլեւ հաաւատով եւ յուսով ակնունիմք փոխարինացն. վասն այն կոչի իմաստութիւն։

Վեցերորդ՝ իմաստութիւն կոչի հելլենացւոց քննութեան բնութիւնն երկնի եւ երկրի. ժամանակաց եւ ամենայն գոյից։

Եւ կոչի սա իմաստութիւն. նախզի՝ իմացմամբ եւ մտօք ներգործի. այլեւ այսու իմացմամբ՝ ժամանեն վերին իմաստութեան Աստուծոյ։

Որպէս նկատումն Արիստոտէլի. աստուածաբանութիւնն Պղատոնի. եւ այլոցն։

Նաեւ այսու բնական քննութեամբս՝ ժամանեցին կատարելութեանց։

Նախ՝ առ իմացումն Աստուծոյ որպէս ասացուք։

Երկրորդ՝ ժամանեցին փութով ի հաւատն Քրիստոսի. որպէս աթենացիիք քարոզութեամբ առաքելոյն։

Երրորդ՝ ժամանեցին եւ ազատութեան հոգւոց, յորժամ գնաց Քրիստոս ի դժոխս եւ քարոզեաց գերելոցն, եւ նոքա հաւատացին եւ ելին։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ յորժամ ի կենդանութեան ոչ ունէին հաւատ, անդ որպէս հաւատացին։

Ասեմք եթէ՝ նոքա զշնորհաց հաւատն ոչ ունէին. այլ բնական իմաացմամբ ծանեան զԱստուած. որով ի դժոխսն հաւատացին։

Այլեւ ունէին զբարոյական առաքինութիւն. այսինքն, խոհեմութիւն, արիութիւն, ողջախոհութիւն, եւ արդարութիւն։

Այսքան, մինչ իմաստութիւն զխոկումն մահու ասացին. վասն որոյ ազատեցան. Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն էր կոչի սա երկրաւոր՝ շնչաւոր՝ եւ դիւական։

Ասեմք եթէ՝ օն անդր ի բաց տար զմիտդ։

Զի մաստութիւն յԱստուծոյ է. եթէ բնական, եւեթէ շնորհական։

Այլ կոչին երկրաւոր շնչաւոր եւ դիւական, յորժամ այն իմաստութեամբն, զերկրաւոր հեշտութիւնս իմաստասիրեն. եւ գտանեն զկախարդութիւնս եւ զայլ չարիս։

Իսկ յորժամ զերկնաւորն խոկան եւ քննեն, ան ժամանեն եւ լինին երկնաւոր եւ սրբոյ եւ գիտութեամբ։

Զորօրինակ՝ մի եւ նոյնն են միտք մարդկան եւ զգայարանք. յորժամ ի բարին ուղղեմք լինին բարի. եւ ի չարն սովորեալ, լինին չար։

Արդ՝ այսոքիկ են իմաստութիւնք տեսական եւ գործնական որպէս ասացաւ. վասն որոյ ասէ իմաստունն։

(Երանեալ է այր՝ որ եգիտ զիմաստութիւն։)

Գիտելի է՝ զի եւ աստ տասն եղանակաւ գովէ զիմաստութիւնն որ ըստ Աստուծոյ։

Նախզի՝ երանելի առնէ զգիտօղ իմաստութեան. վասն զի ամենայն կեանքս անցաւորք են, եւ որ ի սմա հեշտութիւնք։

Իսկ իմաստութեամբն՝ ի յանցանց կեանս յուսայ եւ խոկայ, յիրաւի երանէ զնա. զի երանութեանց մասին արժանացաւ։

Երկրորդ՝ ասէ։

(Մահ կանացուն զհանճար։)

Այսինքն, արուեստ եւ հնար անմահութեան մահկանացու մարդոյս՝ իմաստութիւնն է։

Զի հաւատք եւ գործք յանմահութիւն առաջնորդեն մեզ. այլեւ անմահութիւն կենդանի Քրիստոս է, յորժամ գտանեմք զնա։

Երրորդ՝ ասէ։

(Լաւ է զվաճառն զայն գտանել, քան զգանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ։)

Այսինքն, զի գանձն ի մահու ոչ թափէ զմարդն. այլ իմաստութիւն փրկէ ի մահուն յաւիտենից. ըստ այնմ, (ոչ օգնեն ինչք յաւուր բարկութեան. այլ արդարութիւն փրկէ ի մահւանէ։)

Եւ դարձեալ՝ զի մերձ ի մահ եկեալ գանձն՝ որպէս աղբ անպիտան լինի. այլ իմաստութիւն Քրիստոսի՝ զանճառ բարեաց ժաառանգութիւնն տայ մեզ. ուրեմն լաւ է քան զգանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ։

Իսկ զի վաճառ ասէ. այն է որ ասէ. (նման է արքայութիւնն երկնից գանձի ծածկելոյ յագարակի. զոր գտեալ մարդոյ, վաճառեաց զամենայն եւ գնեաց զնա։)

Գանձ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ծածկեալ յագարակի մարմնոյն. եւ գանձ կոչի։

Նախ՝ վասն պատուականութեանն։

Երկրորդ՝ զի զստացօղս իւր փարթամացուցանէ։

Երրորդ՝ զի փրկանք եւ գին եղեւ մեզ. ըստ այնմ, (գանձիւք եղիցի փրկութիւն նոցա։)

Եւ այսպէս գտանեմք զնա վաճառեալ զամենայն ինչս մեր. այսինքն թէ հոգեւոր՝ հաւատ յոյս եւ սէր. եւ մարմնաւոր՝ արւն եւ մարմին. նաեւ զհեշտութիւն եւ զինչս եւ զհայրենիս եւ զմեծութիւնս եւ զայլ փառս տալ. եւ ապա գտան իմաստութիւնն այն. նաեւ պահօք՝ աղօթիւք՝ արտասուօք՝ եւ ալ չարչարանօք։

Եւ այսպիսիքս մեզ դժւարին թւին. վասն այն յորդորէ զմեզ։

(Լաւ է զվաճառն զայլ գտանել ասէ։)

Չորրորդ՝ ասէ։

(Ամենայն ինչ որ պատուական է՝ չարժէ զնա։)

Այսինքն, թէ պատուական ինչ լինի աշխարհի, անապականութիւն ոչ կարէ տալ. այլ միայն իմաստութիւնն։

Եւ դարձեալ՝ իմաստութիւնն անհակառակ բարի է. զի գանձոյ եւ մեծութեան Գ հակառակ գոյ։

Նախ՝ գողք եւ աւազակք գողանան։

Երկրորդ՝ իշխանք բռնութեամբ զրկեն զինչսն։

Երրորդ՝ փոփոխումն ժամանակաց։

Իսկ իմաստութեանն հակառակ ոչ գոյ։

Ոչ գողք գողանալ կարեն. եւ ոչ բռնաւորք յափշտակել. եւ ոչ աղքատութիւն կամ հիւանդութիւն հանել կարեն։

Զի իմաստունն թէ մեծանայ, գիտէ կարգաւորել. թէ աղքատանայ, (յԱստուած մեծանայ. ) թէ առողջ է՝ գոհանայ զԱստուծոյ. փառաւորէ զԱստուած որպէս Յոբ. թէ կեայ յաւելու յարդարութիւնն. թէ մեռան, անխիղճ գնայ աշխարհէս. այսպէս գովելի է իմաստութիւնն. Հինգեերորդ զի ասէ. (Յայտնի է ամենեցուն, որք մերձին ի նա։)

Այսինքն, որք հաւատով մերձենան, յայտնի է իմաստութիւն Քրիստոսի. եւ որք ոչ մերձենան, արհամարհեալ. (զի շնչաւոր մարդ՝ ոչ ընդունի զհոգին Աստուծոյ. զի յիմարութիւն է նմա. ) զի ի կարծիս ձգէ յորժամ պատմենք զյարութիւն մեռելոց, եւ զհանդերձեալ կեանսն, եւ զայլսն։

Դարձեալ՝ չորս ազգ մարդիկ արհամարհեն զիմաստութիւն։

Նախ՝ տգէտ հակառակին։

Երկրորդ՝ ատեցօղքն արհամարհեն։

Երրորդ՝ օտար արւեստքն դժվարանան։

Չորրորդ՝ հեշտասէր եւ շնշաւոր մարդիկքն։

Վասն որոյ իմաստութիւնն ոչ յայտնի նոցա։

Այլ իմաստութիւնն յայտնէ զիւր գեղեցկութիւնն այլոց իմաստնոց եւս սիրողաց. եւ որք ի նայ կրթին. եւ զհոգեւորն սիրեն։

Վեցերորդ զի ասէ։

(Երկայն աւուրք ընդաջմէ. եւ փառք եւ մեծութիւն յահեկէ։)

Ի յանհաւասար կեանս՝ զայս ոչ գտանեմք. զի ի փառաց սրբոյ բազում իմաստունք վրիպին. եւ անմիտք մեծանան եւ փառավորին. որպէս ասէ նոցա առակն. (ընդունայնութիւն ի ներքոյ երկնից. զի ոչ իմաստնոց հաց, եւ ոչ հանճարեղաց մեծութիւն։)

Ապա ուրեմն երկայն աւուրք՝ կեանքն է յաւիտենից. ըստ որում ասէ Քրիստոս. (եկայք օրհնեալք հօր իմոյ. ժառանգեցէք զկեանս յաւիտենականսս։)

Փառք եւ մեծութիւն այն է որ ասէ. (փայլեսցին արդարքն իբրեւ զարեգակն։)

Զայս իմաստունք այժմ հաւատով եւ յուսով ի միտս իւրենց խոկան. (զի զերեւելիսս ոչ գիտեն. այլ զաներեւոյթն ըստ առաքելոյն։)

Իսկ աջ եւ ահեակ ասէ. աջ զհոգւոյն, եւ ահեակ զմարմինոյն փառսն։

Այլ աջ է այն կեանքն. եւ ահեակ այս կեանքս, որր յուսով ուրախանայ։

Եօթերորդ ասէ։

(Ի բերանոյ նորա բղխի արդարութիւն եւ օրէն։)

Որ է նոյն ինքն Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. այլեւ իմաստունն միշտ զճշմարիտ եւ զարդարն խօսի. զի գիտէ որ (ի բանից արդարանայ, եւ ի բանից պարտաւորի. ) որպէս այն որ դաւանութեամբն արդարանայ. եւ ուրախութեամբն կորնչի։

Այսպէս զամենայն բան ճշմարիտ պարտ է խօսիլ ըստ առաքելոյն. (ճշմարտութեամբ ասեմ ի Քրիստոս եւ ոչ ստեմ։

Զի կորուսանէ Տէր զայնոսիկ՝ որք խօսին սուտ։)

Ութերորդ որ ասէ։

(Ճանապարհնը բարի է եւ ուղիղ։)

Ճանապարհ է կեանս այս ի ծննդենէ մինչեւ ի գերեզմանն։

Նախզի՝ որպէս ճանապարհորդն միշտ յառաջ ընթանայ եւ ոչ ընդ կրունկն։

Նոյնպէս եւ մեք՝ դէմ եդեալ ի գերեզմանս ընթանամք։

Եւ որպէս ոտքն մի քան զմի յառաջ փոխին. նոյնպէս կամք եւ խորհուրդք մեր՝ երբեմն ի չար, եւերբեմն ի բար փոխն։

Այսպէս տրտմութիւն եւ ուրախութիւն. ողջութիւն եւ հիւանդութիւն եւ այլն, մի զմի փոփոխեն։

Եւ որպէս ճանապարհորդն որքան յերկարի՝ մօտ ուր երթալոցն իցէ. եւ հեռանայ ուստիել։

Յայսպիսի կեանս որքան յերկարեմք ամօք՝ ի գերեզմանս մերձիմք։

Եւ ի յայս ճանապարհս ոմանք զզւելով եւ զրկելով զաղքատս այսպէս գնան, եւ ի չարն աւրտեն։

Եւ իմաստունքն հեզ եւ հանդարտ եւ սիրով առ ամենեսեան, եւ ի բարին ուղղին կեանսն յաւիտենից։

Իններորդ ասէ։

(Փայտ կենաց է ամենեցուն՝ որք պատսպարին ի նա. եւ որք յենուն ի նա՝ իբրգւ ի Տէր հաստատութեամբ։)

Զիմաստութիւնն նմանեցուցանէ փայտին կենաց՝ որ տնկեցաւ ի մէջ դրախտին. զոր յետ յանցանացն հրաժարեցոյց զԱդամ ի նմանէ։

Եւ նախ քան զյանցանս՝ հրամայեալ էր ուտել եւ ի կեանս փոխիլ։

Նոյնպէս եւ հոգեւոր իմաստութիւնս որ է նոյն ինքն Քրիստոս եւ Սուրբ երրորդութեանն բան՝ եւ վասն խաչի եւ վասն յարութեան եւ այլոցն, նոցա որք անհաւատք են, յիմարութիւն է եւ տկարութիւն եւ մահ. վասն այն արգլել պարտ է ի նոցանէ։

Իսկ որք հաւատով եւ իմաստութեամբ պատսպարին ի նա, իմաստութիւն է եւ կարողորւթիւն եւ կեանք։

Վասն այն տալի է նոցա եւ կերակրելի. զի օգուտ է նոցա։

Զի մի եւ նոյն իմաստութեան բանն՝ ոմանց յիիմարութիւն է. եւ ոմանց իմաստութիւն. որպէս այն որ Քրիստոս ոմանց վէմ հաստատութեան, եւ ոմանց քար գայթակղութեան է. զի հաւատացեալքն կարգնին. եւ անհաւատքն գլորին։

Այսպէս եւ իմաստութիւնն հոգեւոր՝ ոմանց կեանքն է. եւ ոմանց մահ։

Եւ որպէս խաչին բան (կորուսելոցն յիմարութիւն, այլ փրկելոցս մեզ զօրութիւն Աստուծոյ. ) նոյնպէս եւ իմաստութիւն։

Պատսպարելն այն է՝ ո թիկամբն ամրանան ի պարիսպն։

Եւ յենուլն է՝ որպէս ի վերայ գաւազզանի սրտիւք ի վերայ յենուն եւ հաստատին. եւ առանց գայ թակղութեան մնան։

Նոյնպէս հաւատով ի յիմաստութիւնն ամրանմք. եւ յուսով նա յյեենումք եւ զօրանամք. եւ հաւատով եւ յուսով զանմահ կեանս ըստանամք ի Տեառն մեր Քրիստոս հաստատեալք։

Տասներորդ գովութիւն որ ասէ։

(Աստուած իմաստութեամբ հիմունս էարկ երկրի։)

Եւ այսպէս գովելի է իմաստութիւնն։

Զի աշխարհի իմաստութեամբ կանգնեցաւ. ապա ուրեմն պիտանի է ամենեցուն եւ կարի քաջ։

Այլ իմաստութիւն է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. զոր հայր Աստուած զիմաստութիւնն զայն՝ ի նորս արարչութեան հիմն եդ երկրի. այսինքն, սուրբ այնմ, (ահաւասիկ ես դնեմ, ի հիմունս սիօնի վէմ պատւական, գլուխ անկեն. եւ որ ի նա հաւատասցէ, մի ամաչեսցէ։)

Եւ խորհրդով իւրով զրեկինս պատրաստեաց. ) այսինքն, հոգւովն սրբով. զի (հոգի խորհրդոյ եւ զօրութեան ասէ մարգարէն Եսայի։)

Զերկինս պատրաստեանց տեղի եւ հանգիստ սիրողաց իւրոց։

(Հանճարով իւրով զանդունդս պատառեաց։)

Այսինքն, զխորս գգիտութեան յայտնի արար. եւ կամ զանդունդս մեղաց ասէ. պատառեաց գծով աշխարհի նշանաւ խաչին. որպէս Մովսէս գաւազանաւ զծովն Կարմիր։

(Եւ ամպք հոսեցին զանձրեւ։)

Զի յետ տնօրէնւթեանն՝ ամպով հոգւոյն արբին զանձրեւ իմաստութեան. եւ զհեղումն շնորհաց յերկիր տարածեաց. որպէս նախ ի վերնատունն յառաքեալսն։

եւ նոքօք ամենայն աշխարհ այնմ, (լցաւ երկի գիտութեամբ Տեառն իբրեւ զջուրս բազումս որք ծածկեն զծովս։)

Արդ՝ այսքան մեծ եւ բարգաւաճել է գովութիւն իմաստութեանն. յիրաւի երանէ զնոսա, որք գտանեն զիմաստութիւն եւ զհանճար։

Որոց ամենեցուն մեզ լիցի արժանաւորիլ շնորհաց իմաստութեան նորա. եւ մասնաւորիլ երկնային պարգեւացն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։