Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ամառան հատոր · 4/24

ԳԼՈՒԽ ԻԱ-ԻԵ

Նորին քարոզ վասն արիութեան եւ գործոյ. ի բանն որ ասէ։

(Ի փոյթ մի վեհերոտք. հոգւով եռացեք։)

Հռօմ. 12. 11։

Կամ (Ով վատ երթ առ մրջիւնն։)

Առակ. 6. 6։

(Գլուխ ԻԱ)

Զվաստակ արիութեան գործոց ունիմք ի չորս իրաց յաստատեալ։

Նախ՝ ի բնութենէս. զի բնականապէս մերկ եւ դատարկ եմք յամենայն բարեաց. ի մարմնաւորէն, եւ ի հոգեւորէն. զի ոչ ունիմք զգեսա բնական որպէս կենդանեաց. եւ ոչ զէն, եւ ոչ այլ ինչ։

Նոյնպէս եւ ըստ հոգւոյն՝ ոչ ունիմք սրբութիւն, իմաբտութիւն, եւ ոչ այլ ինչ. այլ զամենայն յետոյ ստանամք. զսրբութիւն եւ զգիտութիւն հոգւոյ. զգեստս եւ զայլ պէտս մարմնաւոր։

Եւ այսպէս ստեղծաք, զի գործով եւ աշխատութեամբ եւ զհոգւոյն առաքինութեամբ եւ կրթութեամբ։

Երկրորդ՝ յայտ է ի սկզբանէ ի հրամանացն Աստուծոյ. զի յոր ժամ ստեղծ զմարդն, եդ ի դրախտին ասէ (գործել զնա եւ պահել) զի մի պարապ եւ անգործ մնասցէ. եւ յետ յանցանացն ասէ. (քրտամբ երեսաց քոց կերիցես զհաց զամենայն աւուրս։)

Արդ՝ նախ քան զյանցանելն եւ յետ յանցանացն՝ սկզբանական հրաման եւ օրէնք Աստուծոյ են ի վերայ մեր աշխատանքն եւ վաստակքն։

Երրորդ՝ յայտ է ի խրատողաց սուրբ գրոց. որպէս ասէ մարգարէն։

(Զվաստակս ձեռաց քոց կերիցես. երանի է քեզ եւ բարի եղիցի։)

Եւ առաքեալն գրէ։

(Որ արասցէ ոչ՝ կերիցէ մի։)

եւ ոյք ուտեն զհաց ցաւոց. ) այսինքն է, դատարկութեամբ զայլոց հաց ուտելն՝ ցաւոց եւ վշտաց հաց է։

Վասն զի յուտելն զայլոց վաստակ ամաչէ. եւ միտքն իւր ցաւի. եւ տուօղն վշտանայ։

Վասն այսր պատճառի խրատեն զմեզ իւրաքանչիւրոք վաստակին եւ ուտել։

Եւ դարձեալ՝ զի դատարկութիւնն մայր է ամենայն մեղաց մարմնական եւ հոգեկան. այլ յորժամ աշխատի, մարմինն տկարանայ ի մեղաց. եւ խորհուրդնն սուրբ մնայ. եւ ի գործոց աշխատանաց այլոց մասնաւորէ։

Եւ դարձեալ՝ զի անգործ մարդն՝ ոչ ինչ ունի զի կերիցէ. զմիտսն ի գողութիւն եւ ի զրկումն եւ ի յափշտակութիւն ձգէ՝ զի ապրիցի։

Եւ որ վաստակի՝ յայսմանէ ի զատ մնայ։

Եւ դարձեալ՝ անաշխատ մարդն՝ հանապազ մարմնով ծանրանայ եւ թուլանայ. եւ տկաարանայ յառաղջութենէ։

Վաս այսց եւ այլ բազում օգտութեանց՝ խրատեն զմեզ արիանալ ի գործս. որպէս ասէ։

(Ի փոյթ մի վեհերոտ։)

Չորրորդ՝ յայտ է յօրինակաց. որպէս ասէ առակախօսն։

(Ով վատ երթ առ մրջիւնն. եւ ուսիր ի նմանէ։)

Եւ զայս վասնն այնր տայ օրինակ՝ զ յորժամ զօրէնս Աստուծոյ եւ զխրատ սրբոցն մոռանայ ոք՝ զի լսելով է, նա զայս աշխատասէր կենդանիս տեսանէ եւ ուսանի. զի տես աչացն՝ հաստատ է, քանն զլուր ականջին. վասն այնր ասէ։

(Ով վատ երթ առ մրջիւնն։)

Վատ ասէ զթոյլն մարմնով եւ զծոյլն հոգւով, եւ զտգէտն մտօք. նոքա են վատ եւ չար։

Երթ առ մրջիւնն՝ որ հանապազ աշխատի եւ ժողովէ, որ տկար է քան զմարգս բազում իրօք։

Նախզի՝ մարմնովն տկար է եւ բնութեամբ վտիտ կենդանի եւ մարդն զորեղ եւ մեծ։

Երկրորդ՝ նա անբան զեռուն եւ մարդն բանական եւ իմաստուն։

Երրորդ՝ նա միայն զմարմնոյն հոգայ, եւ մարդս հոգւով եւ մարմնով է կարօտ։

Չորրորդ՝ նա ոչ ունի գործի վաստականաց. ոչ ձեռն, եւ ոչ եզն. ոչ երկաթ. եւ կամ այլ ինչ։

Եւ մարդս ունի զդոսա։

Հինգերորդ նմա վերակացու եւ փուծացուցանօղ ոչ է. եւ մարդկան Քրիստոս կայ վերակացու. եւ հրամայէ օրէնքն գործել։

Վեցերորդ՝ նմա պատուհաս ոչ է ի չգործելն. եւ մեզ Տէր գոյ եւ պատուհասօղ, թէ ոչ գործեմք։

Եօթներորդ՝ նմա օրինակ ոյ գոյ որ ուսանի. այլ մեզ բազումք են՝ մարգարէքն եւ առաքեալքն. որք բանիւ ուսուցանէն, եւ մարմնով գործէին։

Զի ասէ. (եւ որք ընդիս էին, պաշտեցին ձեռքս այս։)

Զայս եւ այլ բազումս ունի տկարութիւն եւ նուազութիւն քան զմարդս. եւ թէպէտ այսպէս անզօր զեռուն է. այլ ունի իմաստութիւն եւ ջանս. եւ ջանքն երեւի յերկու իր։

Նախ՝ ի հանապազ գործելն։

Երկրորդ՝ եւ զամենայն իրս ի ժողովելն։

Եւ իմաստութիւն ցուցանի երիւք։

Նախզի՝ գիտէ որ ինքն ոչ կարէ վաստակիլ եւ գործել զերկիր. այլոց վաստակաց ընկեր լինի. եւ ժողովէ ի կալոյ, ի յարտոյ, ի խոտոյ, եւ այլոց։

Երկրորդ՝ զի գիտէ զամառն գործելոյ ժամանակ, եւ ձմեռն հանգչելոյ։

Երրորդ՝ զի գիտէ բնութեամբ զանձերեւ եւ զերաշտ. եւ խնամ տան կերակրոյ, զի մի սովեսցի. կամ մեծացուցանէ զտունն. կամ զդուռն փակէ. կամ զկերակուրն կտրէ, եւ չորացուցանէ յարեւն։

Զոր եւ մեզ ուսանելի է։

Նախզ՝ հանապազ ջանամք եւ գործեմք. ոչ զմի օր գործեմք, եւ զմիւսն ոչ եւ զմի օր աղօթեմք, եւ զմիւսն ոչ. այլ հանապազ ի գործս. հանապազ յաղօթս. միշտ ի յուսումն. եւ զայն ջանիւք օրըստօրէ զջանսն յասելուլ ի վերայ միմեանց։

Երկրորդ՝ զի զամենայն գործ առնեմք. ոչ զմինն առնեմք եւ զմիւսն ոչ. այլ զամենայ առնեմք. այսինքն, զմարմնոյ աշխատանս. եւ զհոգւոյ առաքինութիւնս. եւ զուսումն նտաց։

Եւ զայս վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ օգուտ են սոքա եւ հանգիստ միմեանց. Որպէս զկերակուրն փոփոխելով՝ երբեմն զայս եւ երբեմն զայն՝ ախորժելի է. նոյնպէս եւ երբեմն ի մարմնոյ գործն՝ եւ երբեմն յառաքինութիւն՝ եւ երբեմն յուսումն՝ ախորժելի է մարդոյյ եւ կամակատար է։

Երկրորդ՝ զի ունիմք մարմնական եւ հոգեկան եւ մտաւոր մեղք. մարմնով աշխատել է վասն մեցաց մարմնոյ. եւ զառաքինութիւնն գործելի է վասն հոգւոյն. եւ զուսումն վասն մատց խորհրդոյն։

Երրորդ՝ զի վաստակն զմոր մնոյ պարտսն լնու. զքաղց՜ եւ զծարաւ, եւ զայլսն. եւ առաքինութիւնն զհոգւոյն. եւ գիտութիւնն զմիտսն լուսաւորէ աստ եւ այժմ։

Նոյնպէս եւ ի հանդերձեալն փառաւորի եւ հաննգչի մարմինն ի վաստակ մարմնոյն. եւ հոգին ի գործս առաքինութեան. եւ միտքն ի գիտութիւն իմաստութեան դէմ յանդիման տեսլեանն Աստուծոյ։

Յաղագս որոյ պարտ է զջանս վաստակոցն ուսանիլ ի իմրջիւնեն։

Իսկ զիմաստութիւն նորա ուսունիմք։

Նախ որպէս մրջիւնն յայլոց վաստակոց ժողովէ, ի կալոյ, եւ յարտոյ, եւ յայլմէ։

Նոյնպէս եւ մեք թէ տկար եմք, զայլոց գրելսն ուսանիմք եւ ժողովեմք. եւ թէ ոչ կարեմք օրէնս դնել եւ քարոզել՝ որպէս մարգարէքն եւ առաքեալքն, մեք ի նոցա վաստակն հաղորդիմք. եւ զօրէնս նոցա կատարեմք. եւ այս է ասելն. (այլք վաստակեցին. եւ դուք ի վաստակս նոցա մտիք։)

Եւ թէ տկար եմք՝ չարչարակից լինիլ Քրիստոսի եւ սրբոցն. արտասուօք՝ աղօթիւք՝ ընծայիւք՝ եւ տրօք ողորմութեանց՝ մասնաւորիմք նոցա. եւ թէ տկարանամք՝ միայն՝ ժամատեղս հասարակացն կցորդիմք։

Նոյնպէս ի բանս եւ յայլ ինչ գործս՝ ձեռնտուութեամբ այլոց զգործսն կատարեմք։

Երկրորդ իմաստութիւն է, որ ի ժամանակս ամարան ժողովէ՝ որք գտանին ամենայն կերակուրք. եւ ի ձմեռն հանգչի։

Նոյնպէս ամառն է այս կեանքս բարեգործութեան. ժողովելոյ, հնձելոյ, ամբարելոյ, եւ գանձելոյ յերկինս. ըստ այնմ, (գանձեցէք ձեզ գանձս յերկին։)

Իսկ այն կեանքն՝ ձմեռն է մեղաւորաց. զի ոչ վստակիլ կարեն. եւ ոչ ժողովել. եւ ոչ խնդրել. եւ ոչ այլ ին եղանակաւ գտանել. որպէս յիմար կուսանքն յիմաստ նոցան ոչ կարացին գտանել. թէպէտ բարեգործացն եւ իմաստնոցն կեանքն այն՝ գարուն է եւ ամառն։

Զի յորժամ ամենայն մերձի արեգակն արդարութեան, ցրտութիւն մեղաց եւ չարեաց հալածի. եւ կանաչագեղ մանկութեամբ ծաղկին եւ զարդարին սուրբքն. եւ զարդիւնս գործոցն վայելեն։

Սակայն ծուլիցն եւ մեղաւորացն՝ ձմեռն է եւ անճարակ ամենայն իրաց. զայս իմաստութիւնս պարտ է ուսանիլ ի նմանէ։

Երրորդ իմստութիւն է նորա. որ զառաջիկայն տեսանէ. եւ խնամ տանի կերակրոյն։

Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է մտօք զհանդերձեալն տեսանել. եւ զգործս բարիս այնպէս ամբարել եւ խնամել. եւ մեծացուցանել զառաքինութեան տունս մեր. զի յերկար է լինելոց սով եւ ձմեռն մահու. եւ զեդուռն փակեմք՝ զի մի սատանայ գողանայ կարիցէ եւ կորուսանել. եւ ի յարեւն չորացուցանեմք. այսինքն, զգործս մեր ցուցանեմք Աստուծոյ. որ լուսաւորէ՝ եւ զամենայն գարշութիւն մեղացն հանէ. զի մի փառասիրութեամբ կորիցէ։

Այսպէս զիմաստութիւն միջեանն ուսանելի է։

Իսկ զիմաստութիւն մեղուին որ ասէ. (երթ առ մեցուն։)

Զի եւ նա վաստակոց եւ երկասիրութեան է օրինակ. այլ զանազանապէս։

Զի մրջիւնն՝ գործնական առաքինութեան է օրինակ, եւ մեղուն տեսական։

Նախզ՝ մրջիւնն հանապազ ընդ երկիր ընթանայ եւ վաստակի. նոյնպէս եւ ամենայն մարմնական առաքնութիւնն հանապազ ընդ երկրաւ է. այսինքն, պահք՝ աղօթք՝ ողորմութիւն՝ գետնախշտութիւն՝ խոնարհութիւն, եւ այլն։

Երկրորդ՝ զի հանապազ ընդ մի ճանապարհ գնան. նոյնպէս եւ առաքինութեան ճանապարհն՝ մի է ամենեցուն. (նեղ եւ անձուկ՝ որ տանի ի կեանս։)

Երրորդ՝ զի զմիմեանց բերսն ոչ զրկեն. նոյնպէս եւ զառաքինութիւն վասն իւր վաստակի. եւ ինքն տանի զիւր գործն ի տունն յաւիտենից։

Չորրորդ՝ զի մարմնականն եւ յայնի եւ ծանր հատիկ ժողովեն. նոյնպէս եւ առաքինութիւնն մարմնական գործով եւ ծանր վաստակօք յայտնապէս չարչարի. յաղագս որոյ ի գործնական բաղդատի։

Իսկ մեցուն՝ ի տեսականն. զի թռչի վերընթաց, եւ յամենայն ծաղկացն վերայ նստի. եւ զանօսր եւ զթեթեւ ժողովէ։

Նոյնպէս եւ տեսականն՝ իմացմբն թռչի. եւ նստի ի վերայ ծաղկանց սուրբ գրոց. եւ զանօսր եւ զգեղեցիկ բանս քաղցունս ժողովէ ի բժշկութիւն հոգւոց եւ մարմնոց։

Զի որպէս խորխսխ մեդուն՝ իմաստութեան բանից համեմատի վասն քաղցրութեան եւ լուսաւորելն՝ ի գործունեայ մեղուն համեմատ։

Եւ այս վասն տանս պատճառի։

Նախզի՝ մշտաջան ժրութեամբ ժողովէ զմեղրն. վասն որոյ ասէ առակն. (երթ առ մեղուն եւ ուսիր ի նմանէ. զի արդ գործունեայ է եւ այլն։)

Այսպէս եւ իմաստութիւնն՝ աշխատաութեամբ քննի. որպէս ասէ Տէրն. (քնեցէք զգիրս. եւ ապա տեսէք։)

Եւ Դաւիթ ասէ. (լեզու իմ որպէս գրիչ երագագիր դպրի. վասն այն բղխեաց սիրտ իմ զբան բարի։)

Երկրորդ՝ եւ որպէս մեղուն օրըստօրէ մասն մասն ժողովելով, լնու զբջիչսն, այսպէս եւ մեզ պարտ է օրըստօրէ աճիլ յիմաստութիւն եւ ի գործս սուրբս. որպէս ասէ Պետրոս. (աճեցէք շնորհօք եւ գիտութեամբ Տեառն։)

Երրորդ՝ զի որպէս մեղուն ի զուսաւոր նիւթ ամբարէ զմեղրն։

Այսպէս եւ իմաստութիւն՝ հանգչի եւ ժողովի ի մաքուր խորհուրդն. որպէս ասէ առակն. (ես իմաստութիւն՝ բնակեցայ ի խորհրդեան։)

Եւ Տեառն ասէ. (որք սուրբ են սրտիւք՝ զԱստուած տեսցեն։)

Չորրորդ՝ զի որպէս իմաստութեամբ գործէ ի խաւարային տեղին. զանկիւնս ի վերայ որմոցն հաստատելով նախ. եւ ապա հաւաքէ զմեղրն։

Այսպէս պատշաճ է եւ մեզ զգործնական առաքնութիւնն հաստատել. եւ ապա ընդունիլ զտեսականն. զի գործնականն՝ ասպնջական է տեսականին ասէ փիլիսոփայն։

Հինգերորդ՝ զ ծնօղասէրք են՝ եւ առաջնորդին հետեւին. ուր եւեթայ, ի նա յարին. ի նա յարին. եւ վասն նորա մեռանին։

Այսպէս է մեզ պարտ է զծնօղն մեր զՔրիստոս սիրել. առնուլ զխաչն եւ զհետ հետոց թագաւորին մերոյ ընթանալ. եւ վասն նորա մեռանիլ զօրհանապազ. եւ ոչ բաժանիլ ի նմանէ. ըստ պօղոսի թէ՝ (ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի, եւ այլն։)

Վեցերորդ՝ զի ի վաստակս իւր առաւել ամբարէ. զի եւ մարդկան տացէ. այսպէս եւ մեք ի վաստակոց մերոց ըստ հոգւոյ եւ մարմնոյ՝ հաղորդել պարտիմք կարօտելոցն, (ըստ հաւատարիմ եւ իմաստուն տնտեսին. զոր կացոյց Տէր ի վերայ գերդաստանի իւրոյ տալ ի ժամու զկերակուրն. երանի իցէ ծառային այնմ, զոր եկեալ Տեառն գտանիցէ արարեալ այնպէս եւ այլն։)

Եօթներորդ՝ զի խայթոցիւն պատերազմի ընդ թշմամւոյն. այսպէս եւ մեզ պարտ է ընդ թշնամւոյն սատանայի պատերազմիլ. որպէս ասէ Պօղոս. (ոչ է մեզ մարտ ընդ մարմնոյ եւ ընդ արեան, այլ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս, եւ այլն. վասն որոյ առցուք զվահանն վահանն հաւատոյն. եւ զսաղաւարտն յուսոյ. եւ զսուսեր հոգւոյն. այսինքն, զբանն Աստուծոյ աղօթիւք որպէս խրատէ առաքելն։)

Նմանապէս եւ Դաւիթ ասէ. (որպէս զզէն շուրջ եղիցի զքեւ ճշմարտութիւն նորա. ոչ երկիցես դու յերկիւղէ գիշերի եւ այլն։)

Ութներորդ՝ որպէս մեղուն ծնանի ձագ՝ ոչ ի սէրմանէ, այլ ի վաստակոցն իւրոց։)

Այսպէս եւ վարդապետացն՝ պարտ է ստանալ զաւակ հոգեւոր. այսինքն, զաշակերտս բանին. զի նոքօք ուրախ լինին. (որպէս մայր որդւովք բերկրեալք ըստ Դաւթի։)

Եւ Յօհաննէս գրէ ի կաթուղիկէն. (իմ ուրախութիւն այն է՝ յորժամ լսեմ թէ իմ որդեակքն գնան ճշմարտոթեամբ։)

Իններորդ՝ զի երկնաթռիչ է մեղուն. այսպէս եւ մեզ պարտ է երկնաթռիչս լինիլ, (զվերինն խորհելով՝ ուր Քրիստոս նստի ընդաջմէ Աստուծոյ որպէս ասէ առաքեալն։)

Եւ դարձեալ ասէ. (մեր առաքինութիւնն յերկինս է։)

Տասներորդ՝ զի անարիւն է մեղուն բնութեամբ. զոր մեզ ստանալի է կամօք. այսինքն, պահօք եւ անսուաղութեամբ. զի այս ցամաք հոգի՝ իմաստուն եւ առաքինի է ասէ փիլսոփայն։

Եւ մի վայրաբեր լիցուք առաւելութեամբ գէջ եւ ջերմ խառնուածոյն։

Զի ասէ մարգարէն. (գիրացաւ ստուարացաւ՝ լայնացաւ Յակոբ. եւ եթող զՏէր Աստուած։)

Եւ թէ՝ (մի մնասցէ հոգի իմ դոսա վասն լինելոյ դոցա մարմին։)

Վասն որոյ եւ Տերն խրատէ. (զգոյշ լերուք անձանց. գուցէ ծանրանայցէ սիրտ ձեր շուայտութեամբ եւ արբեցութեամբ. եւ հոգօք աշխարհականօք. եւ հասանիցի ի վերայ ձեր օրն այն. յաղօթս կացէք զերծանիլ յայնմանէ ամենայնէ. եւ կալ առաջի որդւոյ մարդոյ ի տուէ եւ ի գիշերի։)

Որոց եւ մեզ տացէ Քրիստոս Աստուած՝ զառողջ խորհուրդս եւ զառաքինի վարս. զի նովաւ ժառանգեսցուք զկեանսն անվախճան. եւ Նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասն Գործոյ. ի բանն որ ասէ։

(Եւ էառ Տէր Աստուած զմարդն զոր արար. եւ եդ զնա ի դրախտին փապկութեան՝ գործել զնա եւ պահել։)

Ծննդ. 2. 15։

(Գլուխ ԻԲ)

Ի բանէս յայսմանէ՝ յայտնապէս ուսանիմք. զի բնական է մարդոյն գործել եւ աշխատիլ։

Բայց յառաջ տեսցուք թէ՝ զի՞նչ է միտք բանիս. եւ ապա վասն աշխատանաց։

Նախ որ ասէ (գործել եւ պահել։)

Զգուշութիւն է վասն փափկութեանն Ադամայ. զի երբեմն՝ փափկութիւն եւ ցնծութիւն թարգմանի։

Զայս ցուցանէ թէ՝ փափկութեանն գործել պարտի. եւ ոչ դատարկ նմալ. զի փափկութիւնն եւ դատարկութիւնն՝ մայր է ամենայն չարեաց։

Երկրորդ՝ դրախտն ամենալի էր պտղօք եւ ծառօք. ոչ թէ կարօտ էր գործելոյ. այլ զայս բնականապէս եդ մարդն. զի յորժամ արտաքս ելցէ ի դրախտէն, գործեսցէ եւ աշխատեսցի. եւ մի ձրի հաց ուտցէ։

Երրորդի՝ զի յորժամ ելցէ ի դրախտէն, մի միայն զգործս մարմնոյ արասցէ. այլեւ զհոգւոյն որ մնացական է միշտ՝ զառաքինութեան ծառս եւ զպտուղս հոգ եւ որս։

Վասն այն իսկզբանն անմահ անկոյն երկրագործ կացոյց զմարդն։

Իսկ զերկրաաւոր բոյսս՝ խոտ կոչեաց, որ է խոտան, եւ անարգ եւ կորստական կերակուր, համեմատել ի հոգեւորր եւ ի բանեղէնն. եւ Տեառն յաւետարանին ասէ. (երթայք գործեցէք՝ մի զկորստական զկերակուրն, այլ զայնն որ մնայ։)

Չորրորդ՝ գործել եւ պահել. այսինքն, անարատ կալ. եւ ապա կարես զդրախտն Աստուծոյ պահել քեզ ի ժառանգութիւն։

Իսկ յորժամ ոչ եկաց անարատ, կորոյս զդախտն եւ արատաքսեցաւ։

Հինգերորդ՝ վասն երկրորդն Ադամայ է իմանալ. զի գթացեալ հայր Աստուած առաքեաց զբանն իւր. եւ եղեւ մարդ կատարեալ. եւ եդ զնա ի մէջ դրախտի եկեղեցւոյ. եւ զհաւատացեալս. որ նշանակէ թէ, արդարութեան գործովն պահեաց զհաւատացեալս իւր. եւ չարչարանօք եւ մահուամբ ել յերկինս. եւ նստաւ ընդ աջմէ հօր. ոչ թէ վասն վարձուց որպէս ասեն չարափառքն, այլ վասն զմեզ ուսուցանելոյ, թէ չարչարանօք մտանեմք ի հանգիստն երկնից. որպէս ասէ Պօղոս. (բազում նեղութեամբ պարտ է մեզ մտանել ի հանգիստն։)

Վեցերորդ գործելն եւ պահելն, ցուցանէ զգործս եւ զհաւատս. զի պարտ է առաջնորդին գործով եւ հաւատով կալ եւ մնալ յեկեղեց։

Այլեւ գործով եւ հաւատով պահել զժողովուրդն։

Եօթներորդ՝ առ ժողովուրդն ասէ՝ զի գործով եւ հաւատով մնան ի եկեղեցին. այլեւ սոքօք պահեն զարքայութիւնն երկնից. վասն որոյ ասէ՝ (գործել եւ պահել։)

Ութներորդ՝ դրախտ է իմաստութիւնն. ասէ գործել եւ պահել՝ զի տեսականն գործնականաւն պահի. որպէս ասէ իմաստասէրն Պղատոն թէ՝ գործնականն ասպնջական է տեսականին իմաստասէրն. ասեմ իմաստասէր՝ ոչ զյոգնագետս եւ որ բազումս ի բերան ունի, այլ որ ուղիղ վարս ստացեալ ունի յինքեան։

Իններորդ՝ ցգործնականն ասէ. զի պարտ է զառաքինութեան գործն պահել ի յինքն. այսինքն է, միշտ գործել. եւ ոչ երբեմն առնել եւ երբեմն ոչ։

Եւ դարեալ գործել զառաքինւթիւնն՝ եւ պահել ի յինքն ի սիրտս իւր. եւ ոչ ի ցոյցս մարդկան ուսանիլ։

Տասներորդ՝ առ տեսականս ասէ՝ որք են աշակերտք բանից եւ ուսմանց. գործել՝ այսինքն, աշխատիլ եւ ուսանիլ եւ պահել. այսինքն, զուսեալն ամուր ի յիշողականն պահել. զի ուսումն է վերըստին յիշումն։

Արդ՝ այսպէս բազմադիմ կերպիւ է իմանալ զբանս որ ասէ։

(Եդ զմարդն ի դրախտին փափկութեան գործել եւ պահել։)

Այսքան վասն հոգեւոր գործոյն եղեւ ասացեալ։

Այլեւ զգործ մարմնաւոր եւ զաշխատանս ձեռաց գործելի է ամենեցուն վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ վասն Աստուծոյ հրամանացն որ ասաց. (քրտամբ երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։)

Եւ տես՝ զառաջին գործն որ հոգեւորն է ի դրախտին, նախքան զյանցանսն աւանդեաց. իսկ զմարմնաւորն՝ յետ յանցանաց։

Վասն այն առաջնապէս պարտ է գործել զհոգեւորն. եւ ապա զմարմնաւորն։

Երկրորդ վասն բնութեանս՝ որ գործիական կազմեցան շինւածք մարդոյն. որպէս ձեռն, եւ մատունք, եւ այլն։

Երրորդ վասն սովորութեան. զի յորժամ սովորիմք ի գործ մարմնական, եւ զհոգեւորն այլ գործեմք։

Չորրորդ վասն վտանգի կրից. զի պէտս ունիմք կերակրոյ եւ զգեստի. ապա թէ ոչ գործեմք, սովորիմք եւ մերկանմք։

Հինգերորդ վասն երանութեան. որպէս ասէ մարգարէն. (զվաստակս ձեռաց քոց կերիցես՝ երանի է քեզ եւ բարի եղիցի։)

Վեցերորդ վասն նախատանաց. որպէս առաքեալն. (որ արասցէ ոչ՝ կերիցէ մի. ) զի այնպիսին՝ (ուտէ զհաց ցաւոց որպէս ասէ մարգարէն. ) եւ նման է նաա բրէտի՝ որ ոչ վաստակի մեղր. այլ զայլոց վաստակ ուտէ։

Եօթներորդ՝ զի ընդ գործելն, մարմին աշխատի. եւ նուազի ցանկութիւնն. եւ միտքն աշխատի. եւ նուազի ցանկութիւնն. եւ միտքն պարզ եւ յստակ մնայ։

Ութներորդ՝ զի զիւր վաստակն ուտէ, վասն իւր աղօթէ, եւ որ զայլոց՝ զայլոց. որպէս վարձկան ոք՝ որ այլոց աշխատի։

Իններորդ՝ զի յիւր վաստակոցն այլք կերիցեն. եւ է ողորմութեան տեսակ. որպէս իմաստուն կուսանքն՝ որք ունէն զիւղ ողորմութեանն։

Տասներորդ՝ զի գործունեայյ մարդն՝ նման է պտղաբեր ծառոյ. իսկ անվաստակն՝ նման է անպտուղ թզենւոյն զոր անէծ Տէրն։

Եւ այնպիսի մարդն՝ ընդ դէմ է ամենայն ստեղծուածոց. զի ամենեքեան յօգուտ են այլոց։

Որպէս զջուրն զի ըմպեմք. զհողն վարեմք. եւ բոյսք եւ տունկք պտուղ տան, կամ հովանի. այսպէս կենդանիք. լուսավորքն երկնից. մինչեւ զի՝ քարինք եւս մամուռ հանեն. եւ պիտաննիքք են շնիուածս. իսկ անվաստակ մարդն՝ քան զսոսա վատթար է։

Եւ վասն վեց պատճառի առաւել բարի է երկրագործութիւնն։

Նախզ՝ առաջին արուստ է եւ հրաման Աստուծոյ որ ասաաաց՝ (ի դրախտին գործել եւ պահել։)

Եւ յելանելն ասաց. (քրտամբ երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։)

Եւ այլ արւեստք յետոյ ի ճարտար մտաց, եւ վասն կերաց գտան։

Երկրորդ որպէս ասացաք՝ գողութիւն՝ սուտ ասել՝ զրկել՝ եւ այլ ինչ մեղք զկայ ի նմա։

Երրորդ այլ արուեստք՝ ի ժամանակէն եւ ի մարդկանէ ունին զշահն. որպէս վաճառականք յայս ժամանակս գնեն յաժան, եւ իմիւսն ծախեն ի թանկ. եւ ի յայս քաղաքէս դնեն, եւ յայլ քաղաք տանին վաճառեն եւ շահին։

Այլ երկրագործն՝ յերկրէ եւ ի ծառոյ եւ պտղոյ շահի. նաեւ յանասնոց. որ բնական զդոսա ետ մեզ Աստուած օգնական՝ որ ի դոցանէ շահիմք եւ մեծանամք։

Չորրորդ՝ որ երկրագործն է եւ շինական, առաւել մեծանայ քան զայլ արուեստաւորս. զի թէ վաճառական է, եւ եթէ ճանապար հորդ, եւ թէ այլ արուեստաւոր, ամենեքեան աշխատին վասնն կերակրոց եւ ըմպելոյ, եւ զգեստի։

Եւ զայսոսիկ երկրագործն ունի. զկերակուրն յերկրէ. զմպելին յայգւոյ. զզգեստն ի յերկրէ, կամ յանասնոյ։

Հինգերորդ պատուկան է. զի զհարկաւորն ժողովէ եւ աշխատի. իսկ այլքն զաւելորդն։

Եւ հարկաւոր է մեզ կերակուր եւ ըմպելի, եւ զգեստ. զորս երկագործն տայ մեզ. եւ ոչ վաճաառականքն։

Վեցերորդ՝ զմեծամեծս եւ զթագաւորս եւ զամենայն մարդ՝ նա կերակրէ. զի առանց սրբոյ՝ ոչ շինութիւն լինի. եւ ոչ թագաւորութիւն հաստատի. եւ առանց այլոցն՝ կարէ ամենայն մարդ ապրիլ։

Նա վասն այն ի մէջ ամենայն արւեստիցն՝ երկրագործն բարի է եւ արդար, եւ պիտանի։

Այլ շատ ողորմութիւն եւ արդարութիւն լինի ի նմեաէ, քան ի յայլ մարդկանէ. ի նորա հողոյն՝ յարտէն՝ յայգւոյն՝ ի կալէ՝ ի հորէ՝ ի տանէն՝ եւ յամենայն տեղեաց՝ մարդիկ եւ կենդանիք եւ աղքատք վայելեն. եւ յայլ արուեստից՝ ոչ ոք. բայց միայն մի մարդոյ՝ որոյ է գործն։

Որեւ մեզ տացէ Քրիստոս Աստուած ժրութիւն եւ ժոժկալուի եւ կարողութիւն. զի վաստակեսցուք հոգեւոր եւ մարմնաւոր գործս բարիս. եւ ժառանգեսցուք զներկայս եւ զհանդերձեալն ի Քրիստոս Յիսուսի ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասն Երկրագործաց. ի բան առակին որ ասէ։

(Իբրեւ զանդաստան մի է այր անզգամ. եւ իբրեւ զայգի, եթէ թողուս խոպանանայ եւ մոլախոտի։)

Առակ. 24. 3Օ։

(Գլուխ ԻԳ)

Ճշմարիտ առակախօսն եւ քարոզօղն երկնային Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ ասէ ի վարդապետութեան իւրում այսպէ։

(Ել սերմանացան սերմանել. եւ կէսն անկաւ ի ճանապարհի. եւ կէսն յապառաժի. եւ կէսն ի մէջ փշոց. եւ այլն անկաւ յերկր բարի։)

Եւ ինքն դարձեալ լուծանէր զառակն։

(Որ սերմանէ ասէ՝ որդի մարդոյ է. եւ ագարակն աշխարհիս. եւ սերմն բանն Աստուծոյ է։)

Եւ երեք իր առաջի կայ մեր։

Նախ՝ տեսանել զբան առակիս։

Երկրորդ՝ ի մեզ փոխանցել օրինակաւ։

Երրորդ՝ վասն երկրագործ արուեստից։

Եւ ապա ձեռնարկել ի տեսութիւն բանիս որ ասէ։

(Իբրեւ զանդաստան մի է այր անզգամ։)

Արդ՝ զառաջինն որ ասէ։

(Ել սերմանացան։)

Նոյն ինքն է բանն Աստուած Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ որ ել ի հայրական ծոցոյ. եւ եկն յերկիր, առեալ մարմին ի սրբոյ կուսէն. երեւեցաւ մարդկան ի վերայ երկրի. եւ քարոզեաց զբանն ճշմարտութեան. որպէս ինքն ասէր. (ելի ի հօրէ եւ եկի յաշխարհի։)

(Ագարակն աշխարհիս է ասէ. ) այսինքն, մարդիկ աշխարհիս, եւ տեարք. զի բանաւոր սերմանց տեղի է սիրտ մարդկան. որպէս մարմնաւոր սերմանց՝ երկիրս տեղի զոր կոխեմք։

Եւ ի չորս բաժանէ զսիրտ մարդկան։

(Ոմն անկաւ առճանապարհաւ՝ եւ ոչ բուսաւ) վասն Գ պատճառի։

Նախզի՝ կոխի սերմն։

Երկրորդ՝ զի քաղեն թռչունք։

Երրորդ՝ զի ջրշեղջ լինի եւ հոտի։

Նոյնպէս այնոքիկ որք զչար խորհուրդն սատանայի հանապազ յինքեանս կրեն, ճանապարհ են սատանայի երթեւեկութեամբ. ե կոխան եկեալ սերմն բանին Աստուծոյ ոչ բուսանի ի նոսա։

Դարձեալ՝ զի թռչունք օդոյն դեւք՝ քաղեն զբարի սերմն ի սրտէ մարդկան։

Եւ դեարձեալ զի գէջ ցանկութիւնն որ ի հոգի մարդոյն՝ հոտեցուցանել եւ ապականէ զբարիս սերմն, եւ անպտուղ առնէ։

Այս առաջին բաժինն։

Երկրորդ ասէ։

(Ոմն անկաւ յապառաժի։)

Ոչ բուսանի։

Նախզի՝ ապառաժն անհիւթ է։

Եւ երկրորդ՝ զի արեւն չորացուցանէ. նոյնպէս որք խիստ եւ պինտ են կարծրացեալք ի մեղս եւ յանհավատութիւնս, սերմն բարի ոչ գտանէ ի նոսա տեղի։

Եւ երրորդ՝ յորժամ արեւն փորձութեան հասանի ի վերայ, կամ ի դիւաց, կամ ի մարդկանէ հալածումն վասն հաւատոյ, յորժամ չունին արմատ հաւատոյ, վաղվաղակի չորանան եւ յուսահատին. եւ լինին անպտուղ։

Երրորդ բաժինն՝ (Անկաւ ի մէջ փշոց, եւ հեղձաւ։)

Փուշ են եւ ցաւ հոգք աշխարհի եւ պատրանք մեծութեան. շինել, տնկել, ցանել, հոգալ, եւ այլն ամենայն, հակառակք են բուսոց բարութեան սերման. եւ հեղձուցանեն. զի վասն հոգոց աշխարհի՝ գիշեր եւ ցորեկ ի նոյնն կան. թողեալ զբան օրինացն Աստուծոյ, ընդ մեծութեան պարապին։

Եւ դարձեալ՝ փուշ է մեծութիւնն եւ խոցոտօղ. որպէս մարդ որ զփուշ հնձէ եւ ժողովէ, խոցի բոլոր մարմինն. նոյնպէս ի ժողովել զմեծութիւնն, վաստակիմք. եւ ի պահելն ցաւիմք. եւ ի պակասիլն տրտմիմք հանապազ։

Այլ փուշ է մեծութիւն որ հանապազ ի փորձութեան եւ ի մէջ ցաւոց պահէ. ի դողոց, յաւազակաց, յընկերաց, ի թշնամեաց, ի բռնաւորաց, եւ յայլոց. որպէս ասէ առաքեայն. (մի ցանկար մեծութեան. զի մի անկցիս ի փորձութիւն. ) այսինքն, հոգւոյ եւ մարմնոյ։)

Դարձեալ՝ փուշն այրելոյ նիւթ է. նոյնպէս եւ մեծութիւնն նիւթ լինի եւ այրէ զհոգիս մեծատանց. որպէս մեծցատունն որ ի հուրն այրիւր եւ պապակէր։

Վասն այն ասէ Տէրն. (վայ ձեզ մեծատանց՝ զ ընկալայք զմխիթարութիւնն ձեր։)

Ճշմարիտ վայ է մեծատանց՝ որք վասն սակաւ հեշտութեանց մարմնոյ, զրկին ի յաւիտենից կենացն։

Նա սերմն օրինացն Աստուծոյ՝ յայսպիսի մեծատանաց սիրտս ոչ բուսանի, եւ թէ բուսանի, անպտուղ լինի. եւ ոչ պտղաբերի ոստ։

Իսկ չորրորդն որ է (Երկիր բարի եւ արգաւանդ՝ տայ զպտուղն զանազան. երեսուն վաթսուն եւ հարիւր։)

Այսինքն է՝ բարի երկիր որ կակղացեալ լինի խոնաարհոթեամբ, եւ օտար խոտն սրբեալ ի նմանէ, յորժամ լսէ քարոզն Աստուծոյ, բանայ զսիրտն եւ ընդունիլ։

Եւ դարձեալ՝ ծածկէ ի հոգին. եւ բուսուցանէ իի զգայարանսն զզանազան բարեգործութիւնս։

Զի միայնն որ զբանն լսէ՝ չէ բաւական. այլ լսել պիտի եւ ի միտ պահել. այն է բուսանիլն։

Եւ որպէս մշակն յետ սերմանելոյն՝ ջրով ոռոգէ. նոյնպէս եւ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ յետ բանիւ քարոզութեանն, սքանչելիս կատարէր. այնուհաստատէր եւ ծածկէր զքարոզութիւնն ի սիրտս լսողացն։

Եւ յորժամ համբարձաւ յերկինս, առաքեց զջուր եւ զցօղ գիտութեան հոգւոյն սրբոյ ի յերկնից. որ էջ յառաքեալսն, եւ ի սիրտս հաւատացելոց. եւ զարգացոյց զնոսա. եւ ապա ետուն զպտուղ երեսուն, վաթսուն, եւ հարիւր։

Հարիւր է որպէս կուսութիւնն եւ մարտիրոսութիւնն. եւ վաթսուն է՝ որպէս որք թողուն զաշխարհս, եւ կրօնաւորին եւ ապաշխաարեն զմեղս. եւ երեսուն է՝ որպէս առ հասարակ հաւատացեալք ի Քրիստոս հալալ ամուսնութեամբ. որք զօրէնս Աստուծոյ ի վերայ ինքեանց կատարեն գործով. եւ ողորմութեանն արժանաւորին։

Այս առաջին խնդրն որ ասէ։

(Որ սերմանէ՝ որդի մարդոյ է. եւ ագարակն աշխարհիս. եւ սերմն բանն Աստուծոյ։)

Երկրորդն փոխանցեալ ի մեզ զբան առակիս օրինակաւ։

Զի աշխարհական մարմինս մեր՝ է երկիր. եւ միտքն՝ մշակ եւ երկրագործ. եւ սերմն՝ է օրէնքն Աստուծոյ. եթե բնական, եւ թէ գրաւոր, եւ թէ աւետարան։

Եւ լուծք եզանց՝ է զգայ արանս մարմնոյ. զի լուծ լուծեն սոքա. երկու աչք. երկու ունկն. երկու ռնկունք. երկու լեզուն, եւ մանկալեզուն. երկու ձեռք եւ այլն։

Եւ դարձել՝ հինգ զգայարանաք է հոգւոյս. եւ հինգ մարմնոյս լծակցեալ. եւ նոքօք հերկեմք զբանական երկիրս մեր։

Եւ որպէս մշակ առեալ ի շտեմարանէ զսերմն, եւ բերէ սերմանէ. նոյնպէս միտք մեր՝ ի շտեմարանէ սուրբ գրոց, առնու զսերմն օրինացն Աստուծոյ. եւ հաւատոյ իմաստութեամբ՝ իբր ջրով ոռոգանէ զնա, հանապազ ի միտսն յիշատակեալ զելս կենաց մերոց յաշխարհէ. (եւ զվերինն խորհեալ՝ ուր նստի ընդաջմէ Աստուծոյ. ) այն է որպէս ջուր եւ ցօղ զուարթարար։

Եւ զդաւանութիւնն հաւատոյ եւ զխոստովանութիւնն ի սրտի եւ ի լեզուս ունել. այն է որպէս արեւ՝ որ ծագէ եւ սնուցանէ զբոյսն հոգեւոր։

Եւ ապա պտղաբերէ երկիրս մեր զարմատ բուսոցն հաստատեալ ի հոգիս. եւ ծաղկեալ զգայարանս մարմնոյս զզանազան անուշահոտ առաքինութիւնս. եւ պտղաբեալ աստ գործով, եւ ի հանդերձեալն արդեամբք եւ հատուցմամբք ըստ գործոցն։

Իսկ երեսունն եւ վաթսունն եւ հարիւրավորն է. ոպէս բոյսն նախ դալարի կանաչագեղ՝ եւ ապա զհասակն կերպայ, եւ ապա ատոքանայ ցորեանն ի հասակինն։

Նոյնպէս ժուժկալութւնն մեզ՝ է կանաչագեղ գալարաբոյսն. զի ամենայն դալարին՝ կանաչ է գեղով. նոյնպէս եւ ամենայն բարիի գործ, ժուժկալութեամբ կատարի. այսինքն, պահօք, աղօթիւք, տքնութեամբ, չարչարանօք, եւ այլն ամենայն, (համբերութեամբ ձերով ստասջիք զոգիս ձեր։)

Զի որպէս աղն յամենայն ինչ խառնի. եւ զամենայն ի համ բերէ. նոյնպէս եւ համբերութիւնն՝ ամենայն գործոց պիտանի է. եւ զամենայն ի համ եւ ի հոտ բերէ. վասն այն կանաչութիւնն ժուժկալութիւն է։

Իսկ յետ այնորիկ հասկն ձեւացեալ ի մեզ՝ սրբութիւնն է. որ յամենայն ախտէ սրբեալ լինի հոգի եւ մարմն մեր եւ ազատեեալ. որպէս հասկն բարձրացեալ ծղովն եւ ամրացեալ։

Եւ ատոքացեալ հատիկն ի մէջ հասկին՝ է պտուղ ողորմութեանն. զի որղորմութիւնն է կատարումն ամենայն առաքինութեան գործոց. զի ողորմութիւնն ի սիրոյ ծնանի. եւ սէրն է կատարումն օրինաց եւ մարգարէից եւ աւետարանի։

Նա ծնունդն ի սիրոյ ողորմութիւնն կատարումն է ամենայն բարեաց։

Եւ որպէս պտուղն է արդիւն սերմանն. նոյնպէս ողորմութիւնն է արդիւն սերմանն. նոյնպէս ողորմութիւնն է արդիւն պտղաբերել հոգւոյն եւ մարմնոյ։

Եւ ողորմութիւնն է իւղ լապտերի կուսութեան, եւ այլն առաքնութեան. այս է երեսնաւորն որ է ժուժկղութիւնն. եւ վաթսնաւոր է սրբութիւնն եւ մաքրութիւնն. եւ հարիւրաւոր որ է պտուղ ողորմութեանն։

Եւ յետ այսորիկ՝ ժողովէ ի շտեմարանս հոգւոյն որ է յիշողական միտքն։

Զի ամենայն ինչ ի նա մտանէ եւ ամբարի եւ բարութիւն յիշողութիւնն. եւ ապա լինի հաց հոգեւոր բանիւ ճաշակողաց. ըստ այնմ, (ոչ թէ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ։)

Այսպէս լինի բանն Աստուծոյ սերմանեալ եւ աճեալ ի մեզ կերակուր հոգւոյնս. նոյնպէս եւ ըմպելի իմաստութիւնն Աստուծոյ։

Եւ որ չունի զայսպիսի բանական կերակուրս, անբան է եւ անիմաստ ի կարգ անասնոց. այլեւ սովեալ եւ ծարաւել հոգեւոր կերակրով եւ ըմպելեալ։

Այս երկրորդ գլուխն, փոփանցել ի մեզ օրինակաւ զբան առակի սերմանացանին։

Երրորդն ասելի է վասն երկրագործ արուստից։

Գիտելի է՝ զիի արւեստք չորք են՝ դուռն վաստակոց ամենայն մարդկան։

Մինն բարի է. մինն չար. եւ երկուքն միջին մասն են։

Այն որ բարի է արդար վաստակ՝ երկրագործութիւնն է. որ ի յերկրէ, եւ ի պտղոց, եւ ի կենդանեաց, յանասնոց, եւ յայլոցն շահի։

Սա ամենեւին բարի է եւ արդար. եւ հալալ վաստակ է քիրտն երեսաց ուտել զհացն։

Եւ միւսն ընդդէմ սուրբ՝ ամենեւիմբ չար, որ բռնութեամբ է եւ զրկելով. որպէս վաշխն ոսկւոյ եւ արծաթոյ. եւ տոկոսիքն ի տուգանաց. եւ մաքսն. եւ սոյնպիսիք ամենեւիմբ չար են։

Եւ Բ միջակն՝ խառն ի բարւոյ եւ չարէ. որպէս արուեստութիւնն. հիւսնն. դարսինն. ոստայնանկն. բարի է շատն. եւ սակաւ է չարն. որ կամ զգործն վատ առնէ, կամ ի նիւթէն գողանայ, եւ այլն։

Իսկ առաւել է չարն քան զբարին՝ ոպէս ի վաճառանոցն. զի ի վաճառն՝ բազում սուտ լինի եւ երդումն եւ զրկումն ի ճարտարութենէ եւ յագահութենէ։

Ապա յայտ է՝ որ զերկիր գործելն՝ քան զամենայն ինչ պատուական է. որ յԱստուած յուսայ եւ աշխատի։

Այժմ եկեսցուք ի քննութիւն առաջի եդեալ բանիս իմաստնոյն Սողոմօնի որ ասէ։

(Իբրեւ զանդաստան մի է այր անզգամ. եւ իբրեւ զայգիիի եթէ թողուս։)

Եւ վասն բազում պատճառի համեմատի մարդն յանդաստան եւ յայգի։

Զոր պարտ է իմաաստուն քնողաց առնուլ. զի ամենեցուն պիտաանի է եւ օգտակար։

Նախ՝ կոչի մարդս անդաստան եւ այգի. զի որպէս յանգն եւ յայգին զոր ինչ սերմանեն բուսացանէ. այսպէս ներընդունակ է մարդոյս բնութիւն. զի ընդ բարւոյն եւ զչար եւս սերմանսն որոմանն կրեմք ի մեզ. եւ բուսուցանեմք գործով. ըստ Տեառն առակի։

(Ո՞չ սերմն բարի սերմեցաք. իսկ զորոմն այր թշնամի արար։)

Երկրորդ՝ զի ընդ բարի բուսոյն՝ փուշքն եւ մոլախոտքն բուսեալ՝ հեղձուցանեն զնա. որպէս առակն ասէ. (եթէ թողուն զնոսա, խոպանայ եւ մոլախոտի եւ լքանի։

Նախզի՝ զջերմութիւն արեւուն արգելուն։

Եւ երկրորդ՝ զի զհիւթ երկրին քարշեն. նոյնպէս տունկ է ի մեզ հաւատն ի Քրիստոս է. եւ սերմն՝ օրենքն աստուածային. իսկ բոյսք չարին՝ թերահաւատութիւն եւ յուսահատութիւնն. եւ զանազան մեղաց գործքն աճեցեալ ի մեզ, զծագումն աստուածային շնորհացն արգելուն իմէջն. ըստ այնմ, (մեղք ձեր որոշեն ի մէջ եւ Աստուծոյ. ) եւ զհիւթ կենդանական հոգւոյն սրբոյն որ ի ջուրս առակի՝ նուազեն ի մէնջ. ըստ այնմ, (սուրբ հոգին իմաստութեան՝ փախչի նենգութենէ. ) եւ Պօղոս ասէ. (շնչաւոր մարդ՝ ոչ ունի զհոգին Աստուծոյ, զի յիմարութիւն է նմա։)

Երրորդ՝ զիի թէ օրըստօրէ քաղեն զաւելորդն, յայնժամ տան զպտուղն արդիւաւոր. երեսուն, վաթսուն, եւ հարիւր։

Նոյնպէս թէ զղջմամբ եւ խոստովանութեամբ ի բաց ձգեմք զմեղսն, աճինն ի մեզ բարեգործութեան պտուղքն. որպէս ասէ՝ յետոյ ասիցես թէ, ես զղջացայ եւ ընտրեցի զխրատ։

Եւ թէ կարի եւս յետոյ մերձ ի մահ զղջանան, բարերջանիկք են ասէ մեկնիչն աստ։

Չորրորդ՝ զի եւ որ ո յետոյ զղջանայ, այսպիսին է այն՝ քարինք ցանգոյ նորա բրին. այսինքն, ցանգ հաւատոյ նորա քակտի, որպէս ամենեւին անպիտանագոյն։

Զայնպիսն՝ յիմար կոչէ Պօղոս ի գաղատացւոցն։

(Ո՞ յիմար գաղատացիք՝ սկսեալ հոգւով, եւ վախճանիք մարմնով։)

Հիգերորդ՝ կոչէ անդաստան եւ այգի. զի մինն տայ զկերակուր կենդանական. եւ միւսն զգինի ուրախարար. որք են գործնական եւ տեսական առաքինութիւնքն. որով զարդին կատարեալքն։

Իսկ ան զգամն եւ պակասամիտ այրն՝ ոչ ունի զբանն Աստուծոյ ի կերակուր հոգւոյ ըստ Տեառն. եւ ոչ զիմաստութիւն հոգւոյն սրբոյն ի խառնեալ գինւոյ ըստ Սողոմօնի։

Վեցերորդ՝ վասն այսպսեացս ասէ յերբրայեցւոց. (երկիր որ ըմպէ զանձրեւ, եւ տայ պտուղս շահեկանս, ընկալց զօրհնութիւն. իսկ որ բերէ փու եւ տատասկ՝ անպիտան է. եւ մերձ յանէծս. եւ վախճան նորա յայրունմ։)

Օրհնութիւն՝ ըստ որում ասէ առակն. (պատուեա զՏէր ի քոյոց արդար վաստակոց. զի լցցին շտեմարանք քո ի գինւոյ. եւ հնձան առաւել եւս բղխեսցէ։)

Իսկ անէծք՝ ըստ որում ասէ Եսայի. (այգի եղեւ սիրեցելոյն յանկեան ի տեղւոջ պարարտութեան. մնացի զի բերեցէ ինձ խաղող՝ եւ եբեր փուշ. արդ զի՞նչ արարից. քակեցից զցանգ, այլն։)

Եօթերորդ՝ զի որպէս յանդաստանն զանզան բոյսք՝ զանազան կերպիւ հատցին. զի որոմն եւ փուշն՝ ժողովին նախ յայրումն ըստ Տեառն առակի։

(Ասացից ցհնձօղնս. կապեցէք զորումն առ ի յայրել. եւ զցորեանն ժողովեցէք յշտեմարանս իմ։)

Այսպէս եւ զայգւոյն ասէ Տէրն. (հայր իմ մշակ է. զի զպտղաբերս սրբէ. իսկ զանպտուղն կտրէ եւ ի հուր այրէ. (ժողովեն ասէ եւ ի հուր արկանեն եւ այրի։)

Նոյնպէս եւ ազգ մարդկան իմի եւ ի նոյն տեղիս բնակեալ. ոմանք այլազգի եւ այլադէմ. եւ ոմանք ի մէնջ՝ այլ ցամաքեալ անհաւատութեամբ, եւ հատեալ ի գլուխոյն Քրիստոսէ. որպէս դասք հերձւածողացն. որք են լուցկիք հրոյն յաւիտենից. զի (խաբեցանն յարգանդ է եւ խօսեցան սուտ։)

Եւ ոմանք հնազանդեալք Քրիստոսի հաւատով՝ ուղղափառ պտղաբերին. ըստ այնմ, (դուք պտուղ յոյժ բերիցէք. եւ եղիցիք իմ աշակերտք. ) զոր եւ Տէրն յառաջագոյն նշանակեաց յասելն։

(Եթե իցեն երկու յանդի, մինն առցի եւ միւսն թողցի։)

Ութներորդ՝ զի յանդաստանէն մի եւ նոյն բոյսքն՝ ոմանք լինին յայրումն հրոյ որպէս յարգն. եւ ոմանք ժողովին յշտեմարանս որպէս ցորեան. ըստ Ովհաննու. (որոյ հեծանոցն ի ձեռին իւրում. ) այսինքն, արդար դատաստանն ի ձեռն. (ժողովէ զցորեանն. եւ զյարդն այրեսցէ անշէջ հրով։)

Նոյնպէս եւ յայգւոյն միի եւ նոյն ողկոյզն ճմլեալ, պարզեալ գինին բերի ի ճաշակ բանական մարդկան. իսկ կնճիռն եւ դեղնին՝ կերակուր խոզից։

Նմանապէս ի մի եւ ի նոյն ազգ է քրիստոնէից՝ տնկեալ ի տուն Տեառն, եւ ի գաւիթս Աստուծոյ մերոյ, ի նոյն ծնեալք եւ ի նոյն սնեալք, ոմանք լինին ցորեան եւ բաժակ արքայական. եւ ոմանք ի կերակուր դիջասիրին սատանայի, մատնեալ ընդ նմա, ի տանջանս հրոյ. ըստ այնմ, (երթայք յինէն՝ ի տանջանս, որ պատրաստել է սատանայի եւ կամարարաց նորա։)

Եւ զայս ասէր յառաջագոյն. (թէ երկու աղայցեն ի մի երկանս, եւ թէ երկու իցեն՝ ի մահիճս, մինն առցի եւ միւսն թողցի։)

Իններորդ՝ զի որպէս այգին մի անգամ տնկի. եւ անդաստանն հանապազ յամենայն ամի սերմանի. նոյնպէս եւ հաւատն մի անգամ տնկի ի մարդն ի ծնընդենէ աւազանին եւ անախտ մնայ. զի մի անգամ թաղեցաք ընդ Քրիստոսի մկրտութեամբն ի մահ. եւ այլ ոչ կրկնի։

Այլ յատանելն եւ բերելն այն է՝ որ յամենայն ժամ խոստովանիմք զնոյն բերանով։

Իսկ ի գործ օրինացն՝ պարտ է վաստակիլ. եւ օրըստօրէ ներգործել. զի ամենայն ամն՝ (զհանապազ օրն նշանակէ. որպէս ասէ՝ (օր ըստ տարւոյ եղիցի ձեզ։)

Վասն որոյ ասէ Պօղոս. (զյետոյսն մեռացեալ եմ, եւ յառաջիկայսն փութամ ի կետ կոչմանն Քրիստոսի։)

Տասներորդ՝ ասէ մարգարէն. (հովիտք բազում արասցեն զցորեան) վասն խոնարհ գոլոյն, եւ յամենայն կողմանց ջրոյն։

Որ նշանակէ զխորհուրդս ի մարդկանէ. զի (որ խոնարհեցուցանէ զանձն՝ բարձրասցի։)

Եւ վասն լեառնացեալ ամբարտաւանից՝ նշանակէ Տէրն յասելն (ասասջիք լերինս այսմիկ բարձիր եւ անկիր ի ծով։)

Եւ յառակն ասէ. (Տէր ամբարտաւաից հակառակ կայ. եւ տայ շնորհս խոնարհաց։)

Նոյնպէս եւ այգին ի տեղիս ոմանս՝ արքայութեան նշանակ է. ըստ այնմ, (այր իմ տնկեաց այգի. եւ ետ զնա ցմշակսն. եւ յորժամ չետուն զարդարիւնսն, ասէ. (տացէ զայգին այլոց մշակացն, որք տայցեն զպտուղն ի ժամու. ) եւ ի վերայ էած. (այսպէս բարձցի ի ձէնջ արքայութիւնն՝ եւ տացի ազգի՝ որ առնիցէ զպտուղն։)

Եւ երբեմն ասէ՝ (հրաման տայ ամպոց իմոց զի մի տեղասցեն յայգի իմ. ) զանխնամութիւն նշանակէ։

Այսքան յաղագս այսորիկ։

Հարց՝ զի՞նչ է յորժամ քարոզէ վարդապետն, յետոյ օրհնութեամբ կնքէ զբանն։

Պատասխանի։

Քարոզութիւնն սերմն է եւ օրհնութիւն ջուր. որպէս երկրագործքն առնեն. յետ սերմանելոյ ջրով ոռոգեն՝ զ վաղվաղակի բուսցի։

Եւ գիտելի է՝ զի ի քարոզն հինգ ինչ երեւի։

Որ է բնաբան. եւ նախերգան. եւ քարոզ. եւ յորդորակ. եւ օրհնութիւն։

Եւ այսպէս համեմատի։

Բնաբանն է որպէս սերմն կապճով։

Եւ նախերգանն հերկն է՝որ կակղացուցանէ զլսելիս եւ զսիրտս։

Եւ քարոզն սերմն հոգեւոր։

Եւ յորդորակն ցագանն որ հաւսարէ եւ ծածկէ սերմն։

Եւ օրհնութիւնն ջուր ոռոգանել։

Եւ ժողովուրդն է երկիր արգաւանդ տեղիք սերմանեաց։

Վասն այն քարօզողն յոտին կաալով սերմանէ զբանն կենաց. եւ վարդապետն մշակ սերմանցան։

Հարց՝ վասն է՞ր յետ քարոզին օրհնէ վարդապետն։

Պատասխանի։

Նախ որպէս մշակն նախ սերմանէ. եւ ապա ծածկէ. եւ ապա ոռոգէ ջրով։

Երկրորդ՝ որպէս բանն Աստուած նախ սերմանեաց զբան քարոզութեանն ի վերոյ երկրի. եւ յետոյ սնուցանօղ հոգին էջ որպէս ճառագայթ արեգական եւ աճեցոյց եւ պտղաբերեաց զքարոզութիւն բանին. ըստ այնմ. ըստ այնմ, (նա ուսուսցէ ձեզ զամենայն. եւ յիշեցուսցէ ձեզ։)

Նոյնպէս վարդապետն նախ քարոզ է զբանն. եւ յետոյ օրհնութեամբն զշնորհս հոգւոյն պարգեւէ լսողացն. զի արդիւնասցին բանքն։

Երրորդ միտք. քարոզ վարդապետին՝ նշանակէ զայս կենաց քարոզութիւնք եւ առաքելօք եւ վարդապետիւք քարոզէ Աստուած զփրկութիւն մարդկան։

Իսկ օրհնութիւնն՝ զայնր կենաց՝ որ ի կատարած օրհնէ զհաւատացեալս, եւ մուծանէ ի կեանսն յաւիտենից։

Որոց եւ մեզ տացէ Քրիստոս Աստուած՝ լսեն բան քարոզութեան Տեառն մերոյ, Յիսուսի Քրիստոսի, եւ տալ զպտուղն երեսնաւոր. զվաթսնաւոր. եւ զհարիւրաւոր. եւ նովաւ ժառանգել զկեանսն յաւիտենից ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. Որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասնսն Հեղգաց. ի բան սաղմոսին։

(Վաստակեա յաւիտեան՝ եւ կեցցես մինչ իսպառ. եւ ոչ տեսցես զապականութիւն։)

Սաղ. 48. 1Օ։

(Գլուխ. ԻԴ)

Ի սկզբանէ ստեղծմանն մեր՝ գործ եւ վաստակ սահմանեաց Աստուած մարդոյս. զի ետ զդրախտին գործել եւ պահել։

Զի թէպէտ ի դրախտի ո ին գոյր երկիւղ պահպանութեան. ոչ գողոց. եւ ոչ անասնոց եւ ոյ փորելոյ. կամ տնկելոյ պետք էին այն։

Այլ ի գործ եւ ի վաստակ սահմանեաց զմարդն՝ զի յանաշխատ կեանս՝ դատարկ եւ պարապ ոչ կացէ. այլ կամ զաւելիսն հատցէ, կամ ջուր արբուսցէ որ բղխիւր յեդեմայ։

Իսկ յորժամ ել ի դրախտէն, զնոյն պատւիրանն դարձեալ երկրորդեաց մարդոյն եթէ. (քրտամբ երեսաց քոց կերիցես զհաց քո զամենայն աւուրս։)

Եւ այսպէս անգստին եւ առաջիին պատւիրան է գոծելն եւ աշխատիլն։

Արդ՝ կրկին է հաց՝ հոգեւոր եւ մարմնաւոր. վասն զի մարդս հոգի է եւ մարմին։

Եւ է հոգեւոր հաց այն, զոր ասէ Տեառն. (ոչ թէ հացիւ միայնն կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւն Աստուծոյ. այսինքն, բան պատուիրանին Աստուծոյ՝ հաց է հոգւոյս. յորժամ գործով զհրամանն Աստուծոյ կատարեմք, կերակրի հոգին։

Եւ իմաստութիւնն Աստուծոյ եւ գիտութիւնն՝ ըմպելի է հոգւոյն. ոպէս ասէ Տեառն. (որ ոք ծարաւի իցէ՝ եկեսցէ առիս եւ արբցէ։)

Եւ վասն մարմնոյ հացին՝ ասէ նոյն ինքն Տեառն. (զհաց մեր հանապազորդ տուր մեզ այսօր։)

Այլ սոքա երկոքին հաց քո՝ հոգեւոր եւ մարմնաւոր, առանց աշխատութեան ոչ գտանին։

Զի ի հոգեւորն՝ վարժիլ եւ կրթիլ բարի է եւ պիտոյ մամուլս գիտութեան եւ աշխատութեան. նոյնպէս եւ առաքինութեամբ չարչարիլ ի ճգնութիւնս՝ ի պահս՝ յաղօթս՝ եւ այլսն. եւ այսպէս զկերակուրն հոգեւոր կարէ գտանել։

Նոյպէս եւ ի մարմնավորն վաստակիլ պիտոյ է. քրտնիլ եւ աշխատիլ. եւ ապա զմարմնաւորն գտանել։

Վասն այն խրատէ զմեզ մարգարէն։

(Զվաստակս ձեռաց քոց կերիցես՝ երանի է քեզ եւ բարի եղիցի։)

Ապա ուրեմն թէ զմեր վաստակն ուտել երանութիւն է մարդոյն եւ բարի, թէ զայլոց վաստակն ուտէ՝ չար է մարդոյն եւ թշուառութիւն։

Եւ այնպսիքն՝ զհաց ցաւոց ուտեն։

Զորս յարուցանէ մարգարէն ի ծուլութենէ ասելով. (արիք մինչեւ էք ննջեցեալք. եւ ոյք ուտէք զհաց ցաւոց. ) այսինքն, հաց նեղութեան եւ հաց աղաղակի եւ զհաց մեղաց. զի որ զայլոց վաստակ ուտէ, զայլոց մեղս ուտէ։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ Տեառն հրամայէ վասն վաղուեանն մի հոգայք. եւ ոչ կերակրոյ, եւ ոչ վասն հանդերձի։

Ասեմք առ այնպիսին թէ՝ պատճառեն զպատճառս մեղաց ոմանք՝ որք գործեն զանօրէնութիւնս։

Այն որ հրամայէ թէ՝ զվաղուեանն մի հոգալ՝ զաւելի հոգալն եւ զագահութիւնն արգելու. թէ որ վաղւեանն է՝ աւելորդն է եւ անպիտանն՝ մի հոգայք. այլ զկարեւորն եւ զպիտանին հրամայեաց եթէ, (երթայք գործեցէք. ) այսինքն, զհոգեւոր եւ զմարմնաւոր գործն. եւ մի անաշխատ հաց ուտէք։

Եւ այն որ ասէ թէ՝ (վասն կերակրոյ եւ հանդերձի զի՞ հոգայք. ) զայն ասէ թէ՝ հանապազ վասն մարմնոյ մի հոգայք. այլ վասն հոգւոյ առաւել հոգացէք քան վասն մարմնոյ։

Զի որպէս պիտոյ է մարմնոյդ կերակուր եւ հանդերձ. նոյնպէս պիտանի է եւ հոգւոյդ. առաւել հոգացէք քան զմարմնաւորն։

Եւ ոչ զայն ասէ թէ դատարկ եւ պարապ կացէք ի գործոյ։

Եւ զի՞նչ է որ ասէ. (վասն է՞ր զօրս ցերեկս դատարկ կայք. երթայք գործեցէք յայգւոջ։)

Մարմնաւորն զհոգեւորն նշանակէ. զի մարմնաւորն պիտոյ է հոգեւորին. որ զմարմնաւորն ոչ գործէ, նոյնպէս եւ ոչ զհոգեւորն։

Եւ դու այսպէս լսօղդ աւետարանին եւ առնօղդ՝ ընդէ՞ր ոչ լսես առաքելոյն որ ասէ. (որ արասցէ ոչ՝ կերիցէ մի։)

Եւ ի չորս դէմս բաժանին։

Ոմանք առնեն եւ ուտեն. բարի է հոգւոյ եւ մարմնոյ. (զվաստակս ձեռաց քոց կերիցես երանի է եւ բարի եղիցի քեզ։)

Ոմանք ոչ առնեն եւ ոչ ուտեն. չար է հոգւոյ եւ մամնոյ. զի հեղգ են եւ ծոյլք։

Ոմանք առնեն եւ ոչ ուտեն. բարեգոյն է. զի այլոց բաշխեն։

Եւ ոմանք ոչ առնեն եւ ուտեն. չարագոյն է. զի հոգւոյ եւ մարմնոյ վնաս է։

Եւ դու ի չորիցս յայսցանէ՝ զվերջինն ընտրես որ առաւել չար է։

Եւ ընդէ՞ր յորժամ ասեն մի առներ, լսես եւ կարի քաջ մեկնես. եւ յորժամ ասեն թէ մի ուտեր, չլսես եւ զականջդ խփես։

(Այնպիսւոյն պատուիրեմ ասէ առաքեալն գործել ձեռօք՝ եւ զիւր հացն ուտել. եւ ոչ պարապ կենալ։)

Զի դատարկութիւնն մայր է ամենայն մեղաց. զի դատարկ մարդն՝ արգաւանդ երկիր է սատանայի. որ զամենայն չար խորհուրդն ի նա սերմանէ եւ պտղաբերէ։

Դարձեալ՝ մայր է ամենայն չարեաց. զի դատաարկութեամբն՝ ոչ զհոգին գտանէ մարդ, եւ ոչ զմարմինն. ոչ աղքատս կերակրէ, եւ ոչ զընկերս սիրէ եւ պատուէ։

Դարձեալ մայր է ամենայն չարեաց. զի յորժամ ոչ գործել է, մարմինն կարօտի պիտոյից. կերակրոյ եւ ծածկութի. զի ոչ կարէ մերկութեան եւ սովոյ տանիլ։

Յայնժամ կամ երթալ մուրայ եւ խնդրէ, եւ թէ ոչ տան՝ գողանայ եւ յափշտակէ. թէ մուրանայ՝ մարմնոյն է զէն եւ ամօթ. թէ գողանայ, հոգւոյն է զէն եւ տանջանք։

Դարձեալ՝ թէ մուրայ, վճարել պարտ է զայն աղօթիւք. եւ թէ ոչ՝ պարտական մնայ։

Եւ թէ գողանայ, սուտ ասէ եւ յափշտակէ, գողին պատիժնն սպանումն է եւ չանկալն։

Ահա պարապ եւ ան գործ մարդոյն պատիժն այդ է, որ փոքր՝ ի շատէ ծանուցէ ձեզ։

Բայց այժմ մտցուք ի սուրբ գիրս եւ անդ տեսցուք թէ, զի՞նչ ասեն վասն յուլիցն եւ ծուլիցն։

Եւ յոյլն ի մարմնաւոր աշխատանսն. եւ ծոյլն ի հոգեւոր ուսմանս եւ առաքինութիւնս։

*Արդ՝ նոյն ինքն ի մաստունն Սողոմօն՝ որ դայեակ է, եւ խրատիչ ամենայն հասակի մարդկան։

Նա դնէ զնախատինս վատացն, որք են հեղգք եւ տարտամք յամենայն գործս։

Զոր տասն գլխով առեալ ասացից ի բանից նորա։

Նախ որ ասէ։

(որ թաքուցանէ զձեռն իւր իի ծոց իւր ի տարապարտուց. եւ ոչ ի բերան իւր տարցէ զնա։)

Տարապարտ զայն ասէ, որ չունենայ ինչ պատճառ տկարութեան։

Զի չորս է պատճառ խափաանման ձեռաց. կամ ինքն հիւանդ լինի. կամ կոյր լինի. կամ ձեռն չորացեալ լինի. եւ կամ խոց լինի. ոչ գործելն՝ անմեղադիր է. այլ արտաքոյ սոցա՝ վատութիւն է դատարկ կալն։

Իսկ ի հոգեւորն՝ ձեռ նշանակէ զգործ առաքինութեան. զպահս. զաղօթս. զողորմութիւն, եւ զայլն. յորժամ թաքուցանէ զդոսա ծուլութեամբ ի ներքոյ հեղգացեալ խորհրդոյն, նա ի բերանն իւր ոչ կարէ տանիլ զնա։

Բերան՝ զբանական նշանակէ՝ եւ ձեռն զգործնական առաքինութիւնն։

Զ գործնականն՝ կերակուր է բանական հոգւոյն. եւ տնտեսականն՝ ըմպելի։

Մինն ջուր՝ որ զծարաւն զովացուցանէ միայն. եւ միւսն գինի՝ որ զովացուցանէ եւ զմայլէ։

Նոյնպէս որ իմաստնոց եւ աշխարհի գիտութիւնն է՝ զմիտսն զովացուցանէ իմաստութեամբ։

այլ ի հոգւոյն սրբոյ գիտութիւն սուրբ գրոց՝ զովացուցանէ իմաստութեամբ, եւ զմայլէ սիրովն Աստուծոյ։

Եւ որ ծոյլն է՝ ոչ կերակրէ զհոգին գործիականաւ, եւ ոչ արբուցանէ տեսական իմաստութեամբ։

Երկրորդ ասէ։

(Որպէս դուռն շարժէի ի ծխնւոջ իւրում. նոյնպէս եւ վատն ի մահիճս իւր։)

Դուռն ի ծխնւոջ շարջի ի յետ եւ յառաջ. այլ ոչ հեռանայ ի տեղւոյն. նոյնպէս եւ յոյլն՝ դանդաղեալ յանկողնի, շրջի յայկոյս եւ յանկոյս. եւ ոչ կարէ յառնել եւ ի գործ ընթանալ մարմնական։

Իսկ որ ծոյլն է ի հոգեւորն, սիրէ զհրեշտութիւն մարմնոյ. դատի ի խիղճէ մտացն. եւ շարժիի յայսկոյս եւ յնկոյս. եւ ոչ կարէ փոխիլ ի չարէն ի բարի խորհուրդ. զի ծանրացեալ է մարմինն հեշտութեամբ ծուլութեանն, որպէս քնով յիմարեալ։

Երրորդ՝ պատճառ դնէ վատ եւ ասէ։

(Առիւծ ունի զճանապարհն. եւ ի հրապարակս սպանանօղք։)

Զթոյլ եւ զտարատամն յոր ժամ ի ճանապարհ վասն բանի զրկես, պատճառ դնէ թէ՝ առիւծ կայ ի ճանապարհն եւ գազան. ոչ երթամ. առիւծն ի ճանապարհն զի՞նչ առնէ. առիւծն ի մայրին է. կամ ի վայրի. այլ ասէ՝ թէ սպանանօղք կան ի հրապարակս։

Ի հրապարակն ամենայն ժողովեալ են. ուստի՞ է սպանանօղն. այլ նա այսպէս պատճառ դնէ։

Իսկ հոգեպէս՝ յորժամ ուղարկեմք զմարդ առաքինութեան ճանապարհաւն յերկինս, ասէ. առիւծն սատանայ ի ճանապարպի կենցաղոյս է. եւ ըմբռնէ զիս. ըստ այնմ, (նստի դատարանեալ ի գաղտնիս, սպանանել զաղքատն։)

Եւ սպանօղք են ի հրապարակս. այսինքն, բնական ցանկութիւնս եւ կարօտութիւնս մարմնոյ՝ յամենայն կողմանէ իբրեւ ի հրապարակի՝ խոցոտեն զիս եւ սպանանեն։

Առիւծն սատանայ՝ զխորհուրդս մտաց ըմբռնէ. եւ ցանկութիւնք զզգայարանս մարմնոյն խոցոտեն. վասն այն ոչ իշխեմ գնալ յուղի առաքինութեան յերկինս։

Ամենայն այսոքիկ՝ պատճառք են նմա, որ զծուլութիւնս եւ զհեղգութիւնս սիրէ։

Տե՛ս զառաջինսն՝ որք արիութեամբ կոխեցին զցանկութիւն մարմնոյ. եւ զերծան յորոգայթից սատանայի։

Այլ քեզ հեշտութիւն մարմնոյն լինի պատճառ՝ որ կորուսանէ զքեզ, որ ծոյլ ես եւ հողգ. եւ այսպէս սատանայ տեսանէ թոյլ զքեզ եւ տկար, եւ որսայ։

Չորրորդ ասէ։

(Վատն՝ մաստնագոյն անձին իւրում թուի, քան զայն որ զլրումն օրինացն բերցէ։)

Այն որ հեղգ է եւ տարտամ ի գործն՝ յորժամ հարցանեն թէ ընդէ՞ր ոչ վաստակիս, ասէ. ես քան զամենայն մարդ խելօք եմ. նոքա ամենեքեան ինձ վաստակին. ասեն աշխարհականքն թէ՝ անբախտն առնէ, եւ բախտաւորն ուտէ։

Նոքա ինձ մշակեն, վաստակին, եւ ես անհոգ նստիմ։

Իսկ ի միտս՝ այն մարդն որ հեղգ է յուսումն, եւ տարատամ ի բարի գործն, զի ոչ ուսանի, եւ ոչ այլոց ուսուցանէ, ոչ գործ է զբարիս, եւ ոչ այլոց ուսուցանէ, ինքն ի յաչս իւր իմաստուն երեւի։

Ասէ՝ ես զայն ամենայն գիտեմ. վասն այն ոչ ուսանիմ. եւ ես ինձ համար եմ ուսեալ եւ ոչ այլոց. ինձ զի՞նչ փոյթ է որ ուսուցանեմ զայլս։

Ասեմք թէ զգործն է՞ր չես առներ. ասէ՝ ես ծածուկ գործեմ՝ որ չլինի թէ զիս փառաւորեն։

Կամ ասէ՝ մարդոյն հաւատ պիտի, գործս ի՞նչ իրք է. անասունք հանապազ խոտ ուտեն. էշք միշտ ի պահս են. ծառքդ խիստ ողորմութիւն տան. այլ մինն ի դոցանէ յարքայութիւնն ոչ գնայ։

Նա վայ տայ այնպիսւոյն մարգարէն Եսայի։

(Վա՛յ, այնոցիկ՝ որք յաչս անձանց իւրեանց իմաստունք են, եւ ինքեանց խոր հրդականք երեւին։)

Նա վասն այն չեն ուսանիր՝ եւ չեւն գործեր, թէ քան զամենն լաւգիտեմք եւ կատարեալ եմք. եւ քան զայնն ասէ՝ որ զլրումն աւետեաց բերեէ։

Լրումն՝ կատարեալ առաքինութիւնն է. որ տեսականաւն եւ գործնականաւն կատարեալ լինի. եւ աւետիս է, որ զայն քահանայ աւետարանէ այլոց. բանիւ ուսուցանէ զճշմարիտն. եւ գործով ցուցանէ զբարին. եւ այսպէս զամենայն մարդ տեսանելով եւ լսելով խրատէ ի բարին. որպէս Տէրն ասէ. (տեսցեն զգործս ձեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զհայր ձեր որ յերկինս է։)

Հինգերորդ ասէ։

(Ցանկութիւնք սպանանեն զվատն. զի ոչ յօժարի գործել ինչ։)

Այն որ թոյլն է եւ անգործ՝ հանապազ ցանկութեամբն չարչարի. զիի կարոտ է ամենայնն բարեաց եկրաւորաց. կերակրոյ, ըմպելւոյ, ծածկութիւն, եւ այլ իրաց, եւ ոչ հասանի. զի ոչ գործէ, եւ ոչ աշխատի. ոչ տան նմա զինչ եւ ցանկայ. եւ այն ցանկութիւնն սպանանէ, որ հանապազ հեշտութեան մարմնոյն ցանկայ. եւ վասնայն ոչ աշխատի եւ զկարօտն լնու։

Եւ հոգեպէս՝ (սպանանէ ցանկութիւնն զվատն։)

զի ծոյլն թէ ցանկայ իմաստութեան եւ ուսման, ոչ գտանէ. զի հեշտութիւն մարմնոյն հակառակի։

Նոյնպէս թէ ցանկայ բարի գործոց, առաքինութեան, խաղաղութեան եւ այլ ինչ իրաց, ոչ հասանի. զի մարմննով ոչ գործ է. աաայլ միայն ցանկութեամբ յօժրի. եւ այնու չարչարի. ըստ այնմ, (ցանկայք եւ ոչ հասանիք. վասն զի ոչ խնդրէք. խնդրէք եւ ոչ առնոյք. վասն զի չարաչար խնդրէք. եւ անդէն ի ցանկութիւնս ձեր մաշեսջիք։)

Դարձեալ եւ այլապէս՝ (ցանկութիւնն ապականէ զվատն. ) զի անպարիշտն եւ ծոյլն՝ միապէս են յանցաւորք. զի ծոյլն եւ հեղգն՝ մարմնոյ հեշտութեանն ցանկայ զի դիւրնսցի։

Նոյնպէս եւ անպարիշտն ի գործ շնութեան, կամ ագահութեան ցանկայ. որ մարմինն դիւրանայ եւ հեշտանայ. այսինքն, նոյն եւ հաւասար մեղք է անպարիշտ եւ թոյլ եւ վատ մարդոյն։

Այլ զանազանին՝ զի մինն զբարին ոչ առնէ. այսինքն, հեղգն. եւ մւսն առնէ զչարն. այսինքն, անպարիշտն. եւ մի նոյն է ոչ առնել զբարին, եւ առնել զչարն. վասն այն ասէ. (շնացօղք՝ ո՞չ գիտէք. զի սէր աշխարհիս՝ թշնամութիւն է առ Աստուած. ) որ զմարմնն սիրէ՝ զԱստուած ատէ, եւ թշնամի է նմա։)

Վեցերորդ ասէ։

(Որ գործէ զերկիր, լցցի հացիւ. եւ որ հետ երթայ նանրութեան, պակասամիտ է։)

Ի մէջ ամենայն արւեստից՝ զերկիր գործելն բարի է եւ արդար վաստակ. մէկ՝ որ առաջին արւեստ է մարդոյս. ասաց Աստուած. (գործել զերկիր եւ քրտամբ ուտել զհաց. ) երկու՝ զի յայլ արուեստ՝ լինի գողութիւն, կամ սուտ, եւ զրկանք։

Որպէս ի վաճառն որ ստախօսութեամբ լինի. եւ ոստայնանկն եւ դարբինն՝ կամ զրկի վարձն, կամ գողանայ ի նիւթոյն. եւ այլ սոյնպիսիք։

Այլ երկրագործութիւնն՝ ամենեւինն արդարութեան գործ է. ոչ սուտ ասել գոյ. եւ ոչ գողանալ եւ զրկել. այլ շահարար է նա տարերաց եւ տնկոց. եւ ակն ունի ողորմութեանն Աստուծոյ պտղաբերել. յայնժամ լնանի տունն եւ շտեմարանն հացիւ եւ ամենայն բարութեամբ. յանդէ. յայգւոյ, ի ծառոյ, եւ յանասնոցն, եւ յայլոց։

Իսկ որ յայսպիսի գործոցս նանիր եւ դատարկ կայ, պակասամիտ է. զի որ յամառն ոչ գործէ, ի ձմեռն ոչ վայել է. որ զերկիր մարմնոյ իւրոյ չար չարէ եւ հերկէ. ի պահս եւ յաղօթս. եւ յարութիւն, եւ յայլ խոնարհութիւն. եւ սերմանէ զբան պատուիրանացն Աստուծոյ ի սրտի. եւ ոռոգանէ իմաստութեան ջրով հոգւոյն սրբոյ որ ի սրբոյ գիրս խօսեցեալ է. յայնժամ բուսնի եւ տայ զպտուղն երեսնաւոր. վաթսնաւոր. եւ հարիւրաւոր. աստ հոգւով եւ մարմնով անկարօտ լինի. եւ անդ շտեմարանքն երկնից լցեալ լինի ամենայն բարութեան. ըստ այնմ, (գանձեցէք ձեզ գանձս յերկինս. զի յորժամ այդ պատկասի որ մարմնաւորդ է. ընդունեցին զձեզ ի յաարկսն յաւիտենից։)

Եւ որ յայսմանէ հողգանայ՝ անմիտ է. եւ զհետ նանրութեան ընթանայ։

Զի ամենայն ինչ մարմնական գործ՝ նանիր է եւ ընդունայն. որպէս ասէ ժողովօղն. (ունայնութիւք ունայնութեանց, եւ ամենայն ինչ ընդունայն է։)

Եւ յերկու դիմաց է նանրութիւնն։

Մին՝ որ նիւթքս ամենեքեան անցաւորք են. եւ միւս՝ որ մարդս անցաւոր եւ նանիր է. որպէս ասէ Դաւիթ. (մարդ նանրոյ նմանեցաւ. եւ աւուրք նորա որպէս հովանի անցին։)

Եօթներորդ ասէ։

(Զվատն կործանէ երկիւղ. եւ անձինք կանացեաց քաղցիցին։)

Վատն՝ հեղգն է եւ թոյլն ի գործս։

Նա այնպէս երկնչի ի գործոյ՝ որպէս թէ մարդն ի փուշ անկանի. որպէս ասէ. (զ ճանպարհս վատաց կալցեն փուշք. ) ոչ փուշ կայ ի գործն, այլ ինքն ի տրտմութէն փուշ կարծէ։

(Եւ անձինք կանացեաց կորիցեն։)

Զհեղգ մարդն եւ զրկինն՝ հաւասարէ ի տկարութիւնն. որ բնական է կանանց տկարութիւն. նա կամաւ ստանայ զբարս կանանց, եւ նոցա նմանի։

Դարձեալ ի հոգ եւ որն՝ որ ծոյլն է ի գործս բարիս։

Զի ոմանք առաւել յանդուգն են եւ չար. նոյնպէս ոմանք առաւել թոյլ են տկար. եւ այս եւս չար է։

Նոքա սնոտի երկիւղիւ օտարանան յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ. այն է որ ասէ մարգարէն. (ատեցեր զայնոսիկ՝ որք պահեն զերկիւղ սնոտիս։)

Եւ յայս սուտ երկիւղէս առաւել տկարանայ. եւ ոչ գործէ զառաքինութիւնս. որպէս այն մարդն՝ զոր Քրիստոս հրամայեաց յաւետարանին. (գիտեմ զի այր մի խիստ ես. երկեայ եւ զարծաթ քո թաքուցի։)

Զի կրկին է երկիւղ. մինն բարի. եւ միւսն չար։

Բարի երկիւղն է՝ որ վասն տանջանաց գեհենոյն երկնչի յԱստուծոյ. եւ երկնչի յօրինացն եւ իմահուանէ. եւ այս երկիւղիւս՝ պահեն զօրէնս Աստուծոյ։

Իսկ չար երկիւղ է՝ որք տկարանան եւ տրտմին, եւ զբարին ոչ գործեն. այս յուսահատութիւն է եւ ի չարն տանի. եւ այն երկիւղն բարի է եւ ի յարիութիւնն տանի։

Այս չար երկիւղ է որ ասես. չեմ կարել գործել զբարին. այսպէս սատանայ հակառակի. մարդիկ հակառակին. մարմինս եւ աշխարհս հակառակի։

Այս չար է՝ որ ժամանակէս վախէ եւ զբարին ոչ գործէ. այն բարի երկիւղ է՝ որ ի հանդերձեալ տանջանաց երկնչին, եւ զբարին առնէ. այսպէս զանազանին բարի է չար երկիւղքն։

Նա այնպիսիքն որք զկանացի երկիւղն ստանան եւ հեղգանան, աստ ի զգալի մարմնաւոր հացէս զրկին. եւ անդ ի հոգեւոր կենացն զրկին. որպէս այն ծառայն՝ որ չար եւ վատ կոչեցաւ ի Քրիստոսէ, եւ պատժեցաւ ի տանջանս։

Ութերորդ ասէ։

(Ամենայ արբիռ եւ բոզանոց՝ աղքատասցի. եւ պատառատուն զգեցցի ամենայն քնէած։)

Այսինքն, որք արբենան զգինին շարժէ գինին զցանկութիւնն եւ պոռնկին. եւ յետ պոռնկութեանն՝ ննջելն հետեւի որ գինին թափի։

Այնպիսիքն՝ աղքատանան յընչից գինւոյ գինն, եւ ի պոռնկաց կապէնսն, եւ ի վարձսն։

Եւ յորժամ արբենան եւ քնին, այլ ոչ գործեն. յայնժամ աղքատանան եւ մերկանան. զ զվաստակածն խմեն, եւ այլ ոչ վաստակին։

Նոյնպէս ծուլութիւնն եւ մեղքն՝ արբեցութիւն է. յորժամ ծուլութեամբ արբենամք եւ ի քուն մեղացն ննջեմք, յամենայն բարեաց աղքատանամք. զի հոգեւոր մեծութիւնն՝ այսոքիկ են. պահքն. աղօթքն. ողորմութիւնն. ժուժկալութիւն. չարչարանքն. արիութիւնն. եւ այլն։

Աստ յայսցանէ զրկեալ է. եւ անդ ի հանդերձեալն մերկ եւ պատառատուն զգեցեալ. որպէս այնմ որ ասէր. (ընկեր՝ ոչ ունէիր հանդերձ հարսանեաց, վասն է՞ր մտեր այսր. հանէք զծառայդ անպիտան ի խաւարն արտաքին։)

Իններորդ ասէ։

(Ով վատ՝ երթ առ մրջիւնն եւ նախանձեաց ընդ նա. կամ երթ առ մեղուն՝ եւ ուսիր զի արդ գործունեայ է։)

Զի զայս տկար կենդանիս ստեղծեալ է Աստուած վասն երկու իրաց։

Մին՝ որ զմեզ յամօթ առնէ. յորժամ սոքա չարչարեն զմեզ. այսինքն, մունն. մժեխն. պիծակն. եւ այլ կենդանիք մանր. որք հանապազ չարչարեն զմեզ։

Զի զփարաւօն՝ ոչ արջ կամ առիւծ տանջեցին, այլ այսպիսի ժիժմակք կենդանիք. որպէս մուն. մոծակ. գորտ. եւ շանճանճ, եւ այլքն։

Եւ երկրորդ՝ որ մեք ի սոցանէ օրինակկ ռնումք ժրութեան գործոց. որպէս մրջիւնն հանապազ յամառնն ի բուն վաստակի եւ աշխատի. ի հնձանէ, ի կալէ, ի խոտանէ, վաստակի եւ ժողովէ եւ ամբարէ. եւ ի ձմեռն վայելէ ոչ կայ ճաշակ ժողովելոց։

Այսպէս եւ մեզ պարտ է աշխատիլ ի հոգեւորն եւ իմարմնավորն. գործել յամառն, որ վայելեմք ի ձմեռն։

Զի որ յամառն շրջի ի կռնէ ի կուռն, ի ձմեռն շրջի ի դռնէ ի դուռն ասեն խելօքքն։

Արդ՝ իմա՝ որ ամառն է չես գործեր, ի ձեռն ուստի՞ վայելես. որպէս ասէ նոյն առակն. (թէպէտ նախատի վատ՝ ոչ ամաչէ. եւ որ առնու զցորեան փոխ յամարայն. զի ամառն ժամանակ է ժողովելոյ. յորժամ փոխառնուս, ե՞րբ պիտի վճարես։

Նոյնպէս այս կեանքս ամառն է ժողովելոյ զհոգեւոր բարիս. եւ անդ ձմեռն. ոչ սերմանել կայ եւ ոչ ժողովել. եւ ոչ փոխ առնուլ, եւ ոչ գործել. զինչ ի յայս կեանսս ճարակ կայ վաստակելոյ՝ անդ անճար է։

Վասն այն զհոգեւոր եւ զմարմնաւոր գործն՝ ի մրջիւնն պարտ է գնալ եւ ուսանիլ։

Այլեւ մեղուն փոքր թռչուն է. եւ հանապազ զքաղցր կերակուրն ժողովէ. զոր թագաւորք եւ տնանկք ի բժշկուի տանին։

Նոյնպէս պարտ է թռչիլ մեզ թեւօք մտացս ի զանազան ծաղիկ սուրբ գրոց եւ զգիտութիւնն ժողովել. որք քաղցր կերակուր է մտաց եւ լուսոյ պատճառ. որ զխաւար տգիտութեան հալածէ ի մարդոյ։

Եւ այսպէս զօրութիւն է աստուածային իմաստութիւնն՝ որ զանձնիշխան կամսն նա դարձուցանէ ի չարէն ի բարի. զոր ոչ մեծամեծք իշխանք եւ բռնաւորք կարեն. ոչ սուր, կամ նետ, մտանէ ի նա. բանն՝ իւր իմաստութեամբ մտանէ ի նա եւ փոխէ ի չարէն։

Եւ այնպէս իմաստութիւնն Աստուծոյ՝ որ յայս կեանս ի փառս եւ ի պատիւ հանէ զմարդն. եւ հանդերձեալն առաջնորդէ յանվախճան կեանս. եւ ոչ միայն ինքեան, այլեեւ ամենեցուն լսողաց մեծամեծաց եւ փոքունց բժշկութիւն է եւ դեղ հոգեւոր եւ մարմնաւոր։

Նա վասն այն զայս երկու կենդանիս օրինակ տայ զմրջիւնն բարի գործոց. եւ զմեղուն բարի իմաստից. որ բարի գործն՝ զմարմինն կարգաւորէ. եւ իմաստութիւնն զհոգին։

Իմաստութիւնն զհոգին։

Իմաստութիւնն լապտեր է. եւ բարի գործն իւղ՝ որ ի վառ պահե զլապտերն։

Բարի գործն կերակուրն է. եւ իմաստութիւնն ըմպելի ոպէս ասացաւ ի վերոյ։

Այլեւ երկուքն եւս պիտոյ է մեզ. որպէս մարմնոյ կերակուրն զքաղցն լնու. եւ ըմպելինն զծարաւ. նոյնպէս ի հոգեւորն է։

Վասն այն յերկոսին գործսն արիանալ պիտոյ է. զի զհոգիս կերակրեսցուք ի սովոյ. եւ զիմաստութիւնն արբցուք ի ծարաւոյ։

Տասներորդ ասէ. (Մինչեւ յե՞րբ անկեալ դնիս ով վատ. եւ ե՞րբ ի քնոյ զարթիցես, եւ այլն։)

Զի թէպէտ ըստ մարմնոյ ծուլիցն տեսանի այս, զի աղքատ մնան ասէ. իսկ ձեռք ժրաց մեծացուցանեն։

Սակայն հոգեւորն միանի այսպէս։

Ով վատ եւ դանդաղկոտ յառաքինութեանց. մինչեւ յե՞րբ անկեալ դնիս ի մէջ փշոյ մեղացդ առանց խլրտալոյ։

Կամ ե՞րբ ի քնոյ զարթիցես. զքուն մեղացն ասէ՝ որ տան ի մահ. զոր աղօթէ Դաւիթ. (լոյս տուր Տէր աչաց իմոց. զի մի երբէք ննջեցից ի մահ։)

(Սակաւ մի ննջիցես։)

Այսիքն, ասես տղայ եմ, փոքր մի հեշտանամ շռայլութեամբ եւ ազատեղութեամբ, եւ ոչ գիտութեանս թէ գող մահուն յորում ժամու գայ։

(Սակաւիկ մի դադարիցես։)

Այսինքն ասես մեծատուն եմ ընչիւք. փոքր մի կամ ի մէջ փշոտ աշխարհիս եւ ժողովեմ, մինչ մեծանայ որդին իմ եւ ժառանգէ. եւ ոչ գիտես անմիտ, (թէ յայսմ գիշերի զոգիդ քո ի քէն ի բաց պահանջեն։)

(Փոքր մի ընկրկեսցես զձեռնդ ի վերայ լանջացդ։)

Այսինքն, ասես տկար եմ մարմնով. անգործ մնամ մինչեւ առողջանամ. ըստ թոյլ ծառային որ ասաց. (Տէր իմ յամէ զգալ. յանկարծակի եկեսցէ եւ կտրեսցէ զնա ընդ մէջ, եւ այլն։)

(Այսպէս եկեսցէ իբրեւ զկարապետ աղքատութիւն քո։)

Այսինքն, աղքատութիւնդ բարեաց գործոց՝ կարապետ եւ գուշակ լինի քեզ տանջանաց դժոխոցն։

(Եւ կարօտութիւն քո. ) այսինքն, ըստ յիմար կուսանացն. որք կարօտ եղեն իւղոյ։

(Հասցէ իբրեւ զսուրհանդակ։)

Այսինքն, օրհասական մահն ըմբռնեսցէ իբրեւ զչար ճանապարհորդ. եւ այլ ոչ տայ թոյլ. այլ ի նոյնն սպանանէ. ըստ ժողովին՝ (փայտն յոր կողմն անկցի, ի նոյնն կացցէ. ) այսինքն, որպէս մարմինն մեռեալ. թէ ի հիւսիս՝ յանգթութիւնն Աստուծոյ. եւ թէ ի հարաւ՝ այսինքն, ի ջերմութիւն սիրոյն Աստուծոյ. (զի այս է ժամանակ ընդունելի եւ օր փրկութեան ասէ Պօղոս։)

Իսկ յետ այնորիկ ասէ. (ընկալցի իւրաքանչիւրոք իւրով մարմնով զար ինչ գործեաց. եթէ բար, եւ եթէ չար։)

Այժմեղ բարք՝ յորժամ օր մահուն այսպէս փութանակի է, եւ յանկարծակի գայ, եւ անհնար է որ հարկիւ պիտի գայ։

Նա զարթնուլ պիտոյ է մեզ ի քնոյ մեղաց. եւ պատրաստ կենալ. զի այսս է ժամանակ փրկութեան՝ որ զհոգին փրկեն ի դժոխոց. այս է ժամանակ ընդունելոյ զարքարյութիւնն. որպէս ասէ առաքեալն. (ահա օր փրկութեան. ահաա ժամանակ ընդունելի. մի եւ մի իւիք տայցէք պատճառս. զի մի արատեսցի պաշտօնն ձեր։)

Զի չկայ ճարակ ի յանկ կեանսն գտանելոյ. ոչ զբարի գործս, եւ ոչ զժամանակ կենացս։

Զի որպէս հասակս մեր փոխի իիի տղայութիւնն, ի մանկութիւն, եւ ի ծերութիւնն, այլ ոչ դառնայ յետ։

Նոյնպէս փոփոխի եւ անցանէ, եւ այլ ոչ գտանի։

Նա աղաչեմ զձեզ սիրովն Քրիստոսի. քանք օր կայ, եւ լոյս է գործելոյ, քանի ամառն է, եւ ժամանակ է ժողովելոյ, քանի առաջ ես եւ ուժ ունիս վաստակելոյ, քանի թագաւորն երկնաւոր յաթոռ շնորհաց է նստեալ, անկեալ առաջի նորա խնդրեսցուք զողորմութիւն ի դէպ ժամանակի։

Զի յայնժամ յաթոռ արդարութեան նստի. եւ ուղղութեամբ դատէ. եւ յարդար իրաւունսն ողորմութիւն ոչ ասէ. (մի ողորմի աղքատին ի դատաստանի։)

Քանի ժամանակդ ի ձեռսդ է, եւ ուժդ եւ խելքդ ի վերայ է, եւ դու քո կամացդ Տէր ես, նա իր մի պաշար հոգս այն կենացն. (յորժամ այդ պակասի, ընդունին զքեզ ի յարկսն յաւետիենից։)

Թէ չէ՝ գայ ժամանակ, որ ելանես ի մարմնոյս, եւ հանեն ի կամաց քոց, յայնժամ փոշիմանիլն ոչ օգնէ. հառաչանքն անպիտան է. աղաչանաց ոչ լսէ. զարտասուս ոչ տեսանէ։

Զոր օրինակ՝ գողն յորժամ տանին ի սպանումն եւ ի չանկալն, թէպէտ բազում աղաչէ, ոչ ոք լսէ. նոյնպէս եւ անդ։

Նա վասն այն պարտ է այսօր զղջանալ ի մեղաց. այսօր խոստովանիլ. այսօր հառաչել. աչօք լալ. ձեռօք գործել եւ վաստակիլ. եւ բաշխել. եւ տալ աղքատաց։

Այս է որ խրատէ մարգգարէն. (վաստակեա յաւիտեան՝ եւ կեցցես մինչ իսպառ. եւ ոչ տեսցես զապականութիւն։)

Արդ՝ ինքն ամենողորմ եւ բազմագութ՝ քաղցր եւ առատն Տէր՝ շարժեսցի ի գութ ողորմութեան ի վերայ ձեր. եւ շարժեսցէ ի գործս բարիս. եւ հանցէ ի ձէնջ զսիրտ քարեղէն. եւ տացէ սիրտ մարմնեղէն. եւ զհոգին սուրբ նորոգեսցէ ի ձեզ. եւ զամենայն որոգայթ եւ զխաբէութիւն սատանայի հալածեսցէ ի ձէնջ։

Ի կեանս յայսմիկ խաղաղութեամբ եւ անփորձ պահելով, եւ հետ աստեացս՝ սրբոց եւ սիրողաց անուան իւրոյ մասնակից արասցէ զձեզ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. Որում փառք եւ զօրութիւն ընդ Հօր Իւրում, եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն. այժմ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին քարոզ վասն քնոյ. ի բանն Ղուկասու։

(Զի՞ ննջէք. արիք կացեք յաղօթս։)

Ղուկ. 22. 46։

(Գլուխ. ԻԵ)

Չորս ազգ է քունն. երկուքն բարի է. եւ երկուքն չար։

Նախ՝ բնական քունն բարի է։

Երկրորդ՝ յաւիտենական բարեգոյն է։

Երրորդ քունն՝ չարէ որ է մեղացն։

Չորրորդն՝ չարագոյն է քուն տանջանացն։

Այսպէս չորս է արթունութիւնն յայսմ աշխարհի. երկուքն բարի են. եւ երկուքն չար։

Առաջին՝ արթնութիւն մարմնոյն բարի է. որ ի գործ ինչ եւ ի վաստակ լինի. ըստ այնմ, (զվաստակս ձեռաց քոց կերիցես. երանի է քեզ եւ բարի եղիցի։)

Երկրորդ՝ արթնութիւն բարեգոյնէ, որ մտօքն արթուն լինի եւ ժիր ի բարի գործս. այսինքն, որ զհոգեւորն եւ զմարմնաւորն ճանաչէ. զչարն եւ զբարին ընտրէ. թողու զչարն՝ եւ գործէ զբարին։

Վասն այսր ասէ Տէրն. (ամենեցուն ասեմ ձեզ արթուն կացէք։)

Երրորդ՝ արթնութիւնն չար է, որ յոյլն է եւ ծոյլն. եւ ոչ մարմնոյ գործէ, եւ ոչ հոգւոյ աշխատի. եւ ոչ ուսանի, եւ ոչ ուսուցանէ. այնպիսին չար է, թէպէտ մարմնովն արթուն է։

(Զի յուլից եւ ծույից՝ փակեալ է դուռն արքայութեանն։)

Չորրորդ՝ արթնութիւնն որ չարագոյն է, որ մարդնն ի չարն լինի արթուն. ի մարմնաւորն ճարտար. եւ ի հոգեւորն տգէտ. ի յառ եւ ի տուրս. յուտել եւ յմպել. ի զրկել եւ ի ժողովել. եւ յայլ ամենայնն յսպիսիս, առաւել չար արթնութիւն է. զի լաւ էր ննջել, քան յայսպիսին արթուն լինիլ։

Այժմ դարձցուք յառաջին բանն մեր՝ որ Դ ազդ է քունն։

Առաջին բնական քունն՝ բարի է եւ օգուտ վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ ասէ Ասրիստոտէլ. հարկ է որ ամենայն կենդանի ննջէ. զի յարթնութիւնն աշխատի. այսպէս եւ մարդս։

Երկրորդ՝ զի հրեշտակք յայտնի նմա. որպէս սանդուխքն Յակօբայ։

Երրորդ իմաստնանան. որպէս Սողոմօն ի տեսիլ երազոյն զամենայն խորհուրդս Աստուծոյ ի քունն յայտնեաց նմա. որպէս ասէ յերկրորդ թագաւորութեանցն։

Այլ աստ լինիի հարցումն վասն երազոյ։

Երազն մտա՞ցն է տեսութիւն, թէ զգայութեանցն։

Ասեմք թէ՝ երազն ոչ մտաց է տեսութիւն, եւ ոչ զգայութեանց։

Եւ զի ոչ է զգայութեանցն՝ յայտնի իսկ է. զի գոլորշիք կերակրոյն վերացեալ ի գլուխն իբրեւ զծուխ որ զլուսանցս տանն՝ խցեալ են զգայարանս։

Եւ նոքա խափանել են յիւրաքանչիւր գործոց. եւ կոչի ախտս այս քուն մարմնական։

Եւ զի ոչ մտացն է ներգործութիւն՝ յայտ է յերից։

Նախզի՝ գործիք մտացն՝ զգայարանքն են. որովք տեսանէ եւ լսէ եւ այլն։

Յոր ժամ նոքա խափանեալ են, դադարեալ է եւ միտքն ի գործոյն իւրոյ։

Զոր օրինակ՝ արուստաւորք ոչ ունելով գործիս, ոչ կարեն գործել ինչ։

Երկրորդ՝ զի գործ մտացն է՝ խորհիլն, եւ ընտրութեամբ դատելն. իսկ երազն՝ այլ ընդ այլոց ժիժմունք են եւ ժանդատեսութիւն, եւ ոչ կարգաւ եւ խորհրդեամբ ինչ։

Երրորդ՝ յայտ է ի նոցանէ, որք ոչ ունին բանական միտս՝ եւ տեսանեն երազս. որպէս շունք զի հաջեն յերազի, եւ այլքն. ապա ուրեմն յայտ է՝ թէ տեսիլք երազոյն՝ ոչ է բանական մտացն, եւ ոչ զգայարանացն։

Այլ է տեսութիւն տնկականին ոգւոյ. որ է կերակրական մասն։

Ուստի յայտ է՝ զ ի ժամ քնոյն՝ դադարի բանականն եւ զգայականն ի գործոյ. իսկ սա առաւել ներգործէ զիւրն։

Զ հայէ զկերակուրն. եւ բաշխեալ որոշէ զիւրաքանչիւրսն յիւրաքանչիւր մասունսն. որեւ առեալ զտեսութիւնս իրաց ի յիշատակարան է մտաց, եւ ապա ցուցանէ յնքեան ըստ տկարութեան իւրոյ։

Եւ զի ոչ ամենեւին որոշեալ է ի զգայարանացն եւ իմատացն. այլ խառն ընդ նոսա տեսանէ. Նախ՝ յայտ է ի բնութեամբ միաւորութենէն. որով կենդանին է. զի որոշումն սոցա՝ մահ գործէ։

Այլ որպէս յարթնութեանն միտքն է առաջնորդ, եւ սպասաւորէր զգայականն եւ տնկականն նմա. նոյնպէս ի քունն՝ հակառակ այսմ, տնկականնն առաջնորդէ. եւ զգայականն եւ միտքն՝ սպասաւորեն նմա առ աչօք տեսութեանն։

Երկրորդ յայտ է՝ զի երազն իրօք ինչ կարգաւոր ունի, եւ իրօք ինչ անկարգ։

Արդ՝ կարգաւորն է մտացն. որ խառէ ընդ նմա. իսկ անկարգն՝ տնկականին է. զի ոչ ուղղակի ընդունի զազդումն նորա։

Իսկ այն որ խօսի յերազի՝ տեսանէ, կամ լսէ, ընթանայ, գործէ, կամ ճաշակէ, այն զգայարանացն է որ անբաժ է ի նմանէ։

Եւ զայս գրէ ի գիրս կազմութեան սրբոյն Գրիգոր Նիւսեայ։

Վասն այն բնական քունն՝ բարի է եւ օգուտ որպէս ցուցաւ։

Երկրորդ քունն՝ յաւիտենական։

Սա առաւել բարի է վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ (մահ մարդոյ՝ հանգիստ է ասէ Յոբ. ) զի զերծաւ ի չարչարանաց աշխարհի եւ մեղաց։

Երկրորդ բարի է՝ զի հանգեաւ ի ներքոյ ձեռինն Աստուծոյ. որպէս ասէ Սողոմօն. (բայց հոգիք արդարոց՝ ի ձեռին Աստուծոյ են. եւ ոչ մերձեսցի ի նոսա չար. թուեցան յաչս անզգամաց թէ մեռան. այլ նոքա են ի խաղաղութեամբ։)

Եւ ղեւտացւոցն ասէ. (ննջեցէք՝ եւ ոչ ոքիցէ որ զարթուցանիցէ զձեզ։)

Երրորդ բարի է՝ ի յարութեան կեանսն յառնէ. որպէս ասէ Դաւիթ։

(Խաղաղութեամբ յայս եւ ի սոյն ննջեսցուք եւ զարթիցուք։)

Սոքա երկոքեան քունս՝ բարի են. այսինքն, քուն բնական, եւ քուն մահու։

Իսկ չար ննջելն՝ է մեղաց քունն. որպէս ասէ Դաւիթ. (ննջեցին ի քունս իւրեանց, եւ ին ոչ գտին։)

Եւ առաւել չարագոյն է, յաւիտենից տանջանացն եւ մահւանն. որպէս աղաչէր Դաւիթ։

(Լոյս տուր Տէր աչաց իմոց. զի մի երբէք ննջեցից ի մահ։)

Արդ՝ մեղքն նման է քնոյ վասն բազում պատճառի։

Նախզի՝ մարդն ի քունն բազում սուտ երազ տեսանէ. ուտել, ըմպել, եւ այլն։

Նոյնպէս եւ մեղաւորն ի յագահութիւնն՝ բազում ինչ տեսանէ. իսկ յորժամ մեռանի, ոչ ինչ ունի. որպէս ասէ. (ննջեցին քունս իւրենց, եւ ինչ ոչ գտին։)

Եւ Եսայի ասէ. (որպէս որք յերազի քաղեալ իցեն եւ ուտիցեն, իբրեւ յառնեն զուր իցէ տեսիլն. այսպէս եղիցին մեծութիւնք հեթանոսաց։)

Երկրորդ՝ որ ննջէ՝ ամենայն գործիական անդամքն նորա խափանին. այսպէս է ծուլութիւնն. վասն այն ասէ յառակն. (մինչեւ յե՞րբ անկեալ գնիցիս ո՛վ վատ. եւ ե՞րբ ի քնոյ զարթիցես։)

Երրորդ՝ ի ննջելն, ուստի ոչ է պարտ երկնչիլ, երկնչի. եւ յորմէ պարտէ երկնչիլ. ոչ երկնչի. որպէս ասէ Սողոմօն։

(Անդ երկիցեն զերկիւղ. ուր ոչ իցէ երկիւղ։)

Որպէս թէ յերազի սպանութիւն տեսանէ՝ երկնչի. եւ թէ զդալապէս ոմն զսուրն հանեալ է ի սպանանել, քրնեալն ոչ երկնչի։

Այսպէս եւ մեղաւորն ի մահուն ոչ երկնչի. այլ ի կենցաղոյս երկնչի։

Չորրորդ՝ ննջեալն ոչ ինչ զգայ. ոչ տեսանէ, ոչ լսէ, եւ այլն. եւ այս է պատճառն. որպէս պտուկ եդեալ ի վերայ հրոյ ի ջերմութենէ ելանեն գոլորշիքն. եւ ի խուփն՝ ժողովին եւ ի վայր իջանեն։

Այսպէս ստամոքս մարդոյն որպէս պրտուկ. եւ ջերմութիւն սրտին եւ լեարդին որպէս հուր. որք ի ներքուստ զկերակուրն հալեն. եւ գոլորշիքն ի վեր ի գագաթն ելանեն եւ ժողովին անդ. զի գագաթն հով է։

Արդ՝ թանձրացեալ գոլորշին որ ի գագաթն՝ իջանէ ի վայր, եւ սփռ յամենայն անդամսն. եւ յայնժամ խափանին ի գործոյ իւրեանց։

Այսպէս եւ հոգի մարդոյ՝ ի բազում գործոց մեղաց անզգայացեալ թմրի, հեշտացեալ ի մեղս։

Այսպէս իմասցիս զվերին մասն եւ զներքին մասն բանկանին, որ հաւանի մեղացն եւ հեշտանայ։

Հինգերորդ՝ ի քունն ամենայն ջերմութիւնն արտաքս սփռի ի մարմնոյն. վասն այն ննջեալն առաւել ցրտանայ։

Այսպէս որ ննջէ ի մեղս, զամենայն ջերմութիւն սիրոյն Աստուծոյ եւ զընկերին եւ զհոգւոյն եւ զօրինացն, արտաքսէ յինքենէ. եւ զմեղս միայն սիրէ։

Վեցերորոդ որ ննջէ, յառականաց ոչ ամաչէ. այսպէս (ոգիք ըմբռնեալք ի մեղս՝ ի մտաց եւս անկանին։)

Եւօթներորդ՝ որ զքունն սիրէ՝ քան զամենայն ինչ զնա առաւել սիրէ. այսպէս է մեղքն մեղաւորին. այսինքն, ագահին՝ արծաթասիրին՝ եւ վաւաշոտին ցանկութիւնն, հպարտին՝ փառքն, եւ այլն նոյնպէս։

Ութներորդ՝ որպէս քնեալն ոչ ամենեւն մեռեալ է, եւ ոչ ամենեւին կենդան. նոյնպէս մեղաւորն ոչ ունի զկենդանութիւն հոգեւոր, եւ ոչ ամենեւին մարմնով մեռեալ է։

Իններորդ՝ ի սովորեալ ժամուն՝ առաւել ըմբռնէ քունն. եւ մեղքն ի դիւէն եւ յինքենէ՝ ի սովորեալ ժամուն առաւել տիրեն։

Եւ որպէս քունն ի գիշերի գայ. այսպէս եւ մեղքն առաւել ի գիշերի գործի. (զի գործ խաւարային է։)

Տասներորդ՝ զի յետ քնոյն՝ գոյ եւ արթնութիւն. եթէ յայլմէ, եթէ յինքենէ. այսպէս եւ խափանին մեղք եւ ջնջին յանձնէ մերմէ ի շնորհացն Քրիստոսի, եթէ զղջանամք։

Կամ ծերութիւնն, կամ տկարութիւնն, կամ մահն խափանէ զմեղս։

(Եւ պարտ է մեզ ի քնոյ զարթնուլ. ) այնինքն, ի քնոյ մեղացն շուտով յառնել վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ վասն պատւոյն Քրիստոսի որ զմեզ կոչէ՝ պարտ է զարթնուլ։

Եւ երիւք կոչէ զմեզ։

Նախ՝ յորժամ բարի խորհուրդ ի սիրտս մեր ձգէ. որպէս ասէ տեսիլն. (ահա ես առ դուռն կամ եւ բախեմ. եթէ ոք լուիցէ ձայնի իմում եւ բացցէ, մտից առ նա եւ ընթրեցից։)

Երկրորդ՝ զարթուցանէ ի ձեռնն վարդապետաց քարոզելով. որպէս ասէ առակն։

(Որդեակ՝ եթէ լինիցիս յերաշխաւոր բարեկամին քո, մի տար քուն աչաց քոց եւ նորա. զի ապրեսցիս իբրեւ զայծեամն ի հաղբից։)

Երրորդ՝ զարթուցանէ հարկանելով եւ խրատելով. որպէս հրեշտակն խթեաց զկողսն Պետրոսի ի գործն եւ զարթոյց զնա. այսպէս խրատն մարմնական՝ զմեզ զարթուցանէ ի մեղաց։

Դարձեալ պարտ է մեզ ի քնոյ զարթնուլ. զի ժամանակն հասեալ է. որպէս ասէ Պօղոս. (ժամէ մեզ ի քնոյ զարթնուլ. գիշեր կենցաղոյս մերժեցաւ. եւ տիւն մերձեցաւ հանդերձեալ լուսոյն։)

Դարձեալ՝ պարտ է մեզ ի քնոյ մեղաց զարթնուլ. զի մեղքն տանի ի քուն դժոխոցն՝ որ չարագոյն է քան զամենայն քուն։

Որպէս ասէ Երեմիաս։

(Արբո զնոսա որպէս զի ննջեսցեն զյաւիտենական քունն, եւ մի զարթիցեն։)

Եւ են ոմանք՝ որք խօսօղ ոչ պահեն ի տունն. զի մի զարթուսցէ զնոսա։

Ընդդէս որոց ասէ Սողոմօն. (յարիցեն ի ձայն հաւուն։)

Եւ Պետրոս ընդ խօսօղ հաւուն՝ (յիշեաց զբանն եւ ելաց դառնապէս։)

Խօսօղն՝ նշանակէ զվարդապետս. որք քարոզելովն զղջանան մեղաւորք եւ յառնեն ի մեղաց։

Եւ այն որ երիցս խօսի հաւն՝ զի թէ յառաջինն եւ ի միջինն ոչ յառնեն, ի վերջինն յարիցեն։

Եւ նշանակէ զմարգարէսն զառաքեալսն եւ զվարդապետսն։

Եւ սովորութիւն է յեկեղեցիս՝ որ ի մեծ տօնս՝ երեք անգամ զզանկակն հարկանեն։

Զի թէ յառաջինն ծուլանան, յերկրորդն եւ յերրորդն յառնեն։

Այսպէս ի տօն արքայութեանն երկնից՝ երեք անգամ փող հնչեցին։

Նախ՝ մարգարէքն։

Երկրորդ՝ առաքեալքն։

Երրորդ՝ վարդապետք օրըստօրէ քարոզեն։

Վասն այսորիկ՝ պարտ է յառնել ի յանկողնոյ հեշտութեան եւ աղտեղութեան եւ անհանգստեան՝ որ է մեղքն. որպէս ասէ Միքիա. (յոտն կաց եւ գնա՝ զի ոչ գոյ քեզ անդր հանգիստ վասն պղծութեան։)

Եւ Տէրն մեր ասէր. (օն արիք գնացուք աստի։)

Եւ թէ՝ (երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի՝ դարձեալ գամ եւ առնում զձեզ առ իս։)

Եւ թէ այ ե՞րբ լինի։

Ասեմք՝ թէպէտ յամենայն ժամ պարտ է պատրաստ լինի. այլ առաւել ծերութեանն։

Զի բնական շարժման սկիզբն թոյլ է. եւ վերջն պինտ. որպէս քար ի լեռնէ յատակն իջանէ. եւ բռնութեամբ շարժման սկիզբն պինտ է, եւ վերջն թոյլ. որպէս նետ եւ քար՝ զոր բռնութեամբ ձգեմք. այսպէս սէր աշխարհիս եւ ցանկութիւն մեղաց՝ բռնութեամբ է յետոյ մտեալ։

Վասն այն թէ իտղայութեանն ջերմն լինի՝ պարտ է ի ծերութեան թուլանալ։

Եւ սէր հոգեւորին եւ անանց կենացն՝ բնութեամբ է ի մեզ. պարտ է ի ծերութեանն պնտիլ։

Զի ծեր մարդն որ լինի այսպէս խոհեմ եւ արի, ոչ միայն իւրն է օգուտ, այլեւ պսակ եւ պարծանք է որդւոց։

Եւ նոյն ինքն ծերութիւնն՝ նշանակէ զիմաստութիւն եւ զհին աւուրց։

Այլեւ սպիտակութիւնն՝ ցուցանէ զանմեղութիւնն եւ զարդարութիւնն։

Այլն ի ծերն՝ գոյ իմաստութիւն եւ տկարութիւն. եւ ի տղայն՝ գոյ արիութիւն եւ յիմարութիւն։

Արդ՝ զարիութիւնն աղայոյն ընկալեալ, եւ զիմաստութիւնն ծերոյն, բարւոք ծեր լինի եւ պատուական։

Ապա թէ զմին ի սոցանէ ունի՝ թերակատար է։

Իսկ թէ զերկուսն ունի, այսինքն զյիմարութիւն եւ զտկարութիւն, վատ է։

Եւ ծերն կոչի ծիւր. այսինքն, ծիւրեալ եւ մաշեալ։

Այլեւ ծեր՝ ի ծայր կենաց ժամանակին իւր հասեալ։

Դարձեալ ծեր՝ ի ծայր փոփոխմանն ժամանեալ. որ յայնմ հետէ ի գերեզմանն փոխի։

Վասն որոյ ասէ աւետարանն. (Արթուն կացէք եւ մի ննջէք։)

Որում զմեզ արժանի արասցէ Քրիստոս Աստուած. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

ԳԼՈՒԽ ԻԶ-Լ

Նորին քարոզ վասն հալալ ամուսնութեան. ի բանն որ ասէ առաքեալն։

(Պատուական է ամուսնութիւն. եւ սուրբ են անկողինք. բայց զշունս եւ պոռնիկս դատէ Աստուած։)

Եբր. 13. 4։

(Գլուխ ԻԶ)

Յորժամ ստեղծ Աստուած զառաջին մարդն եւ եդ ի դրախտին. էառ զմին ի կողիցն նորա, եւ շինեաց ընդ այնր մարմին. եւ արար զնա կին. եւ ետ օգնական մարդոյն։

Օրհնեաց զնոսա եւ ասէ. (աճեցէք եւ բազմացարուք. եւ լցէք զերկիր, եւ տիրեցէք դմա։)

Եւ յայն աստուածային օրհնութենէն եւ հրամանացն՝ հալալ եղեւ ամուսնութիւնն, եւ սուրբ անկողինն։

(Բայց զշունս եւ զպոռնիկս դատէ Աստուած ասէ առաքեալն։)

Արդ՝ բազում է պատուականութիւն սուրբ ամուսնութենէ։

Նախ այն՝ յորժամ ոչ գտաւ օգնական նման մարդոյն յամենայն ստեղծումս, վասն որոյ զկինն ետ օգնական նմա. այսինքն, ի տնարարութիւնն, յորդ է ծնութիւնն, եւ յայլն։

Իսկ կին պոռնիկ՝ ոչ է օգնական մարդոյն. այլ կորուսիչ տանն եւ ընչից, եւ այլոցն։

Երկրորդ՝ է օգնական մարդոյն յառաքինութիւնն, այսինքն, ի պոռնկութենէ պահելով զմարդն. եւ յայլ տեսակս բարեաց ի պահս եւ յաղօթս եւ յողորմութիւնս օգնական է նմա։

Իսկ պոռնիկն եւ շունն՝ վարէ զմարդն ի զանազան չարիս. եւ զրկէ յամենայն բարեաց։

Երրորդ՝ օգնական է մարդոյն. զի զմենայն ինչս ժողովէ եւ պահէ. այլեւ զհարկիս մարդոյն. եւ որպէս ծով զամենայն գետս յինքն ընդունի. նոյնպէս եւ կինն զամենայն բարութիւն ստանայ, պարունակէ եւ ժողովէ. վասն այն պատւական է ամուսնութիւնն։

Իսկ պոռնիկն՝ ցրւէ զամենայնն եւ կորուսնէ. վասն այն դատէ Աստուած։

Չորրորդ՝ կին կոչի, որ է կէս եւ կենակից. զի կցորդ է կենաց առն. եւ կէս մարմնոյ նորա. (զի ոսկի յոսկերաց նորա է մարմին ի մարմնոյ նորա։)

Այլ օտար կինն՝ ոչ է կէս մարմնոյ նորա. եւ ոչ կցորդի կենաց նորա. վասն այն ոչ է հալալ։

Հինգերորդ՝ օրհնեաց զամուսնութիւնն Աստուած. եւ արար զայլ եւ զկինն մի մարմին օրհնութեան պսակաւն։

Իսկ պոռնիք՝ շնութեամբ եզեն մի մարմին, եւ ոչ օրհնութեամբն Աստուծոյ. վասն այն դատէ զնոսա Աստուած։

Վեցերորդ՝ զի մի մարմին են շաղկապութեամբ սիրոյն որ մէջ առն եւ կնոջն. եւ այնչափ եղեն մի մարմին, մինչեւ զի կինն ոչ իշխէ իւր մարմանոյ, այլն. եւ ոչ այր իշխէ իւր մարմնոյն, այլ կինն. (զի այնուհետեւ ոչ են երկու, այլ մի մարմին։)

Իսկ պոռնիկք՝ ոչ են սիրով մի, եւ մի մարմին. այլ բազում ի բազումս բաժանեալ. վասն այնորիկ Աստուած դատէ զնոսա։

Եօթներորդ՝ ամուսնութիւնն վասն որդէծնութեան եղեւ. զի բազմապատիկ լինի մարդն. եւ տեսակն աճի պաշտօն փառացն Աստուծոյ. վասն որոյ պատւական է ամուսնութիւնն։

Իսկ պոռնիկն՝ ոչ վաս որդէծնութեան զաւակաց, այլ վասն հեշտ ցանկութեան մարմնոյ ընթանայ. վասն այն դատէ զնոսա Աստուած։

Ութներորդ՝ զի նոյն է գործ ամուսնութեան եւ նոյն վայելք. որպէս եւ պոռնկին. այլ մինն զհրամանն Աստուծոյ կատարէ հալալ ամուսնութեամբ որպէս ասաց. (աճեցէք եւ բազմացարուք. ) վասն այն պատւական է հրամանաւն Աստուծոյ։

Իսկ միւսոյն ասաց. (մի շնար՝ մի պոռնկիր. ) եւ նա ընդդէմ հրամանացն Աստուծոյ մրցի. վասն այն դատէ Աստուած։

Իններորդ՝ զի հալազ ամուսնութիւնն՝ ոչ ի մէջ մարդկան դատի կամ անարգի, եւ ոչ ի դատաստանին Աստուծոյ։

Իսկ շունք եւ պոռնիկք՝ ի մարդկանէ դատին եւ դատապարտին. որոց իշխանք կարգեցան հրամանաւն Աստուծոյ ի հինս եւ ինորս. որպէս քարկոծել զշնացօղս եւ այրել ի հինն։

Նոյնպէս ի նորս՝ հանել. զշրթունսն կտրել. սեւել եւ ծանակել եւ տուժել, եւ գան հարկանել ըստ իւրաքանչիւր գործոց։

Իսկ անդ ի հուրն յաւիտենական տանջիլ։

Տասներորդ՝ զի հալալ ամուսնութիւնն ի ցերեկի յայտնի ի մէջ եկեղեցւոյ բանիւն Աստուծոյ պսակի խաչիւ եւ աւետարանաւ. իսկ պոռնկութիւնն՝ ի գիշերի ծածուկ ի մարդկանէ ահիւ եւ սատանայական բանիւն ներգործի. վասն այն զնոսա դատէ Աստուած։

Իսկ հալալ ամուսնութիւնն՝ պատուական է եւ սուրբ անկողին։

Իսկ հալալ ամուսնութիւնն՝ թէպէտ հալալ է որպէս ասացաւ։

Բայց լինի եւ սա երեք եղենակաւ պղծեալ։

Նախզի՝ թէ անխտիր եւ յաճախ լինին ի գործն զօրէն անօրինաց եւ անասնոց՝ պղծեցաւ անկողինն. այլ համեստ եւ չափաւոր. զոր օրինակ՝ սակաւ գինին ըմպելի է եւ սուրբ. այլ առաւելն՝ արբեցութիւն է եւ մեծ մեղք. նոյնպէս եւ ամունութիւնն։

Երկրորդ ժամանակն՝ զի ի հրամայեալ ժամանակն հալալ է. իսկ ի յարգելեալն՝ հարամ է եւ պիղծ։

Զոր օրինակ՝ միս ոչ խերի եւ պախրի՝ ի յուտիսն հալալ է. եւ ի պահսն պիղծ։

Նոյնպէս եւ յամուսնութիւնն է ժամանակ արգիլման ի յանկողնաց. զոր պարտ է ուսանել։

Եւ այն ժամանակ արգիլեալ ի յանկողնոց՝ որ արգիլեալ օր է ի պսակ դնելոյ. որպէս ի կիրակէն ի չորեք շաբաթին՝ եւ յուրբաթի պսակ ոչ դնեն։

Նոյնպէս եւ յամենայն շաբաթապահսն պսակ ոչ դնի. նոյնպէս եւ յաղուհացից պահսն պսակ ոչ դնի. այսպէս եւ յինանցն. որով յայտէ թէ՝ ի յայսպիսի ժամանակս արգելեալ է մերձաւորութիւնն. վասն ոչ դնեն։

Նոյնպէս թէ յայլ ինչ ժամանակ լինի. որպէս յղութիւնն դաշտանին. հիւանդութիւն. ընտրելի է զժամանակն մարդոյ. որպէս սերմանացանն զժամանակն ընտրէ գարնան եւ աշնան, եւ ապա սերմանէ. ի ձմեռն եւ յամառն ոչ սերմանէ. զի վատաբոյս լինի։

Երրորդ ընտրողութիւն է տեղին, որ հրամանաւն Աստուծոյ լինի. եւ ոչ սատանայական որոգայթիւք։

Կամ թէ թողու կինն զայն, եւ յայլ ճանապարհ ընթանայ. կամ այրն զկինն. այսպիսիքս՝ շնութիւն է եւ պղծութիւն համարել նմա. եւ ոչ պատւական անկողին։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն է՞ր է պոռնիկութիւն արգիլեալ. զի եւ նոյն գործ է որպէս ամուսնութիւն. եւ լրումն է հրամանացն Աստուծոյ որ ասաց. (աճեցէք եւ բազմացարուք։)

Նախ նահապետք առին բազում կանայս եւ հարճս։

Ասեմք թէ գիտելի է՝ զի եդ Աստուած զցանկութիւնն նիւթ սիրոյ առն եւ կնոջ վասն երկու պատճառ։

Նախզի՝ վասն այնր ցանկութեան՝ խոնարհեսցի այրն ի կին. է զի թէ ոչ էր, յայնպիսի գարշ տեղի եւ ի գործ ոչ մտանէր։

Երկրորդ՝ զի կինն տարցէ զծանրութիւն երկանցն՝ եւ զդժուարասնութիւն մանկանցն։

Արդ՝ եթէ վասն ցանկութեանն մանկածնութիւնն լինի, կամ վասն մանկածնութեան ցանկութիւնն կատարի, զինչ եւ իցէ՝ աճումն եւ բազմանալն լինի յաշխարհի։

Իսկ պոռնկութիւնն՝ ընդդէմ է աստուածային օրինացն։

Նախզի՝ զծնունդս խափանեն յայլ եւ յայլ ախտիցն հոսելոյ։

Երկրորդ՝ զի տան զանձինս գարշ աղտեղութեանց ի ցանկութիւնս, եւ անյագապէս ի նոյն յօրանան։

Երրորդ՝ զի զանմեղ երիտասարդսն՝ ձգեն՝ ի բորբոք ցանկութիւնս ի թակարդ սատանայի, որ է մահն յավետենից։

Չորրորդ՝ զի եւ զնա խափանեն ի մանկարարութեան պաշտմանէ, ընդ վայր հոսելով զսերմն նորա։

Հինգերորդ՝ զի եւ զինչս եւ զվաստակս նորա ընդ նմին քարշեն. եւ նա արբեալ մոլութեամբ, առ ոչ ինչ համարի զկորուստ ընչիցն։

Վասն որոյ յիրաւի զգուշացուցանէ (մի հայիր ի կին չար։)

Եւ առքելալն ասէ. (Եւ առաքեալն ասէ. ) (մի խաբիք՝ ոչ շունք՝ ոչ պոռնիկք՝ զարքայութիւնն Աստուծոյ ժառանգութեն։)

Հարց։

Վասն է՞ր բազմայրութիւնն եւ բազմամուսնութիւնն խոտելի է. ոչ միայն ի գրոց սրբոց, այլեւ ի բնական բարոյիցն։

Որպէս Յովսէփ հրաժարեցաւ ի կնոջէն պետափրեայ. եւ ռուբէն անար գեցաւ՝ որ ել յանկողինս հօրն։

Պատասխանի։

Նախզի՝ զկապ սիրոյն որ եղեն երկուքն՝ ի մարմին մի՝ քակէ կինն ի յառնէ իւրմէ, եւ կապէ ընդ այլ ոք. նոյնպէս եւ այլն ընդ այլ կին. եւ ոչ ունին զսէրն կամօք առ միմեանս, այլ ի հարկէ։

Վասն որոյ վասն այլ ախտի՝ թէ իցէ լեզւանի, կամ գող, ոչ հրամայէ արձակել. բայց միայն (վասն բանի պոռնկութեան. ) զի ինքն զինքն արձակեաց յառնէ իւրմէ։

Երկրորդ՝ զի ոչ ճանաչեն որդիքն զհայրն իւրեանց։

Երրորդ՝ զի ոչ հայրն ունի զգութն ի վերայ որդւոցն. զի կարծեօքն է առ հարազատն։

Չորրորդ՝ զի որստոյգ ժառանգն է հօրն՝ զրկի. եւ օտարն մտանէ եւ ժառանգէ։

Հնիգերորդ է՝ զի ելին յածային կանօնացն՝ որ մի այր եւ մի կին զուգեցաց. եւ ոչ բազմամուսնութիւն. որպէս նախնինքն մեր Ադամ եւ Եւա. մանաւանդ յօրինացն որ ասէ. (մի շնար. ) իսկ նոքա ընդդէմ Աստուծոյ մարտնչին։

Այլեւ ոչ է պարտ առնակին մարդոյ սեղեխ լինիլ, եւ խաբելով հանել զնայառնէ իւրմէ։

Զորոյ զվասն՝ երկոտասան եղանակաւ ցուցանէ իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմօն։

Նախ ասէ. (Զի որ ընդ կապեալն ամուսնութեամբ մոլորի, չար է քան զպոռնիկ կանանց։

Զի որ պոռնկի՝ միայն մին է պատիժ հուր գեհենոյն. իսկ սոցա երեք. մին սորա առն. եւ մին պատուհաս դատաւորացն. եւ միւս դատաստանն Աստուծոյ, եւ պատիժ գեհենին։

Երկրորդ ասէ. (մի յաղթեսցէ գեղոյն ցանկութիւն կնոջ օտարի։)

Այս եղեւ կործանման պատճառ նախաստեղծին. որ (ետես կինն զծառն գեղեցիկ ի տեսանել. եւ հաճոյ աչաց հայելոյ. ) նոյնպէս եւ զԴաւիթ տեսութիւնն կապեաց ի սէրն Բերսբէի. վասն այն Տէրն հրամայեաց. (մի հայիր ամենեւին ի կին մարդ ցանկութեամբ. ) զի հայիլն ցանկութեամբ՝ ի կատարումն գործոյն տանի զմարդն։

Երրորդ ասէ. (գին կնոջ պոռնկի՝ իբր զնրկանակ մի հացի է. ) այսինքն, զկապէնս պոռնկութեան ասէ. դիւրին է՝ վասն է՞ր այդպէս պռստալ փղձկիս ի տռփանաց նորա։

Կամ որպէս մի նկանակ հաց կերեալ, վաղվաղաակի պակասի ցանկութիւնն։

Չորրորդ ասէ. (կին զարանց պատուականաց զոգիս որսայ։)

Զի ըստ չորից տարեաց մարմնոյ՝ չորս են որսորդք հոգւոյ. այսինքն, մարմինս. աշխարհս. կին. եւ դեւք։

Մարմինն որսայ զհոգիս ըստ ծանրութեան երկրի վայրաքարշ։

Եւ աշխարհս որսայ ըստ որակի հրոյ, զանազան գեղեցկութիւնս ցուցանելով։

Իսկ դեւք որսան ընդ օղոյդ շնչմանն։

Եւ կինն որսայ գէջ ցանկութեամբ ջրոյ։

Զի որպէս որսորդն որսայ կերակրովն զթռչունն, եւ արգիլէ յօդապարիկ լինելոյն. նոյնպէս եւ կինն ցանկութեամբն որսայ։

Այժմ զվերընթաց միտսն խափանէ. եւ յետ մահու՝ զհոգին յերկինս յըթանալոյ։

Եւ յետ յարութենն՝ զհոգին եւ զմարմինն կապէ ի հուր գեհենին։

Հինգերորդ ասէ. (ծրարէ՞ ոք հուր, եւ հանդերձն ոչ այրի։

Կամ գնա՞յ ի վերայ կայծականց հրոյ՝ եւ ոտքն ոչ այրի։)

Հուր է ցանկութիւնն. զի թէ ծրարեմք եւ թաքուցանեմք ի մեզ՝ յետոյ բորբոքի. եւ եթէ կոխեմք զոտս մարմնոյ՝ այրէ. այլ պարտ է զարմատն հատանել՝ որ է ցանկութիւն եւ ընտելութիւն կանանց։

Զի իմացմամբ եւ տեսութեամբ եւ խօսիւք եւ տեղեաւ՝ փախչելի է ի կանանց։

Իսկ ցանկութիւնն ի մեզ հատանի չորիւք. այսինքն, չարչարանօք մարմնոյն, եւ պահօք, եւ սովով, եւ ծարաւով. զի հեշտութիւն մարմնոյն եւ պարարտ կերակուրն, եւ յագ ուտելն եւ ընպելն՝ բորբոքեն զցանկութիւնն որպէս փայտ զհուր։

Նոյնպէս եւ որ մտանէ յառնակին, ոչ զերծանի ի պատուհասէն Աստուծոյ. որպէս մեծն Դաւիթ ոչ զերծաւ. այլ վասն այս մին գործոյ՝ ասացաւ նմա. (սուր ի տանէ քումմէ մի պակասեսցի։)

եւ անկաւ ի թագաւորութենէն. եւ հետիոտս փախեւ Յաբիսողոմայ։

Վեցերորդ ասէ. (վասն պակասամտութեան իւրոյ շնացաւ. ) այսինքն, զի յօրէնսն հրամայեայ է օրինաւոր ամուսնութիւն. եւ վայելն նոյն է. եւ որդէ ծնութեամբն աճի եւ բազմանայ. պակասամիտ է որր զայս թողու եւ շնայ հակառակ օրինացն. որ ասաց. (մի շնար. ) եւ որդիս ոչ ծնանի. այլ միայն վասն գարշութեանն անկանի ի պատուհասն Աստուծոյ, եւ ի պատուհասն մարդկան։

Եօթներորդ զի ասէ. (կորուստ անձին իւրոյ ստանայ շնացօղն։)

Այսինքն, կոչի ի դատաստանին Աստուծոյ. զի այժմ արհամարհեաց զօրէնս նորա. եւ ցաւ եւ անարգանս կրէ ի կնոջ մարդոյն, եւ յամենայն տեսողացն. զի չարախօսեն եւ բամբասեն, եւ դատապարտեն ի տուգանս. ծեծելով՝ անիծելով՝ եւ մասն հատանելով։

Ութներորդ ասէ. (բուռն է նախանձ առն. եւ ոչ խնայէ յաւուրն դատաստանի։)

Զի թէ մարդոյ զայգի կամ զանդ յափշտակեն՝ մախայ եւ սպանումն խոկոյ. քանի՞ առաւել որ զկենաց կցորդն յափշտակէ. որ սիրոյն կապովն միացաւ ընդ այրն. եւ սեղեխն քակէ զմարմին նորա եւ յինքեւ ձգէ։

Վասն այսորիկ յորժամ բողոքէ ի դատաստան առաջի դատաւորաց, ոչ խնայէ ի պատիժ նորին։

Իններորդ՝ առաքեալն ասէ. (մի զրկէք զընկերս յիրիդի յայդմիկ. զի Տէր է վրեժխնդիր այդորիկ. ) այսինքն, զի Աստուած վրէժխնդիր է զրկելոց եւ աղքատաց, որք զինչս մարդոյն զրկեն։

Ո՞րչափ եւս որ զկինն զրկէ ի մարդոյն՝ վրէժխնդիր լինի Տէր եւ պատուհասէ։

Եւ զայս ի ձեռն դատաւորաց. եւ եթէ նոքա ոչ դատեն, յայնժամ ինքն Աստուած բարկանայ եւ տանջէ. որպէս ջրհեղեղաւն. եւ զսոդոմայեցիսն. եւ զայլս բազումս։

Տասներորդ զի ասէ. (ոչ փոխանակեսցէ զթշնամութիւնն. եւ ոչ վճարի կաշառօք. ) ճշմարիտ է՝ զի թէ Շմաւոն եղեւի զքերցն իւրենց ոչ փոխանակեցին որ նախ քան զօրէնս, այլ ի սուր սուսերի մաշեցին զբնակիչս տեղւոյն, քանի՞ առաւել որ յանկողնոյն իւրոյ խլէ սեղեխն զօրնւոր կինն եւ ոչ առնու կաշառսս. զի զամենայն փարթամութիւն իւր՝ վասն կնոջն ծախէ. կաշառքն զի՞նչ պիտոյ են նմա։

Մետասաներորդ զի ասէ. (զի մոլորեցոյց բաիւք եւ պոռնկեալ դիմօք. ) այսինքն, զանմիտ երիտասարդն չորիւք մոլորեցոյց. ծաղրական դիմօք. եւ փոփոխեալ երեսօք. պատեր բանիւք. եւ պաճուճեալ զարդուքն. եւ նա մոլորեալ գնաց զհետ նորա իբր զարջառ ի սպանումն։

Զի անբանացեալ է հոգին նորա. եւ իբրեւ զշուն տոռնեալ. զի մարմին շնացողին՝ շուն կոչի. եւ իբրեւ զթռչուն ի ծօղակ ըմբռնեալ. զի զթռչուն միտսն խաբեաց եւ ըմբռնեաց. եւ որպէս զեղջերու հարեալ ի զերդակողմ որ ոչ ապրի։

Նոյնպէս եւ պոռնիկն զլեզուն լարեաց որպէս զաղեղն. եւ նետիւք բանից ընդ լսելիսն խոցեալ զլեարդն, որ է ամանց ցանկութեան։

Զի որպէս բանին տեղի գլուխն է. եւ ցասմանն սիրտն. նոյնպէս ցանկութեան լեարդն խոցեցաւ ի պոռնիկ կնոջէ. եւ այնու գերեաց զնա։

Երկոտասաներորդ ասէ. (մի երթար զհետ նորա. զի անթիւք են սպանանելք ի նմանէ. ) զ զԱդամ ի դրախտէն կինն եհան եւ մահացոյց. եւ կանայք զջրհեղեղն։

Կին զսամփսոն խաբեաց եւ ի թշնամին ետ։

ԶԴաւիթ ընկեաց յաթոռոյն. եւ զՍողոմօն կանայք հեռացուցին յԱստուծոյ։

ԶՈվհաննէս Մկրտչին ո՞վ գլխատեց. ո՞չ ապաքէն կինն. եւ զայլս բազումս։

Եւ թէ որպէ՞ս սպանանէ՝ այս է. որպէս մարդիկ ի ձեռն սրոյ զմարմինն սպանանեն. նոյնպէս կանայք ի ձեռն հեշտութեամբ մարմնոյն՝ զհոգին սպանանեն։

Եւ տուն պոռնկին՝ ճանապարհ եւ շտեմարան է դժոխոցն. զի այժմ ի դուռն մտանէ. եւ յետ աստեաց՝ ի մահն իջանէ. յայն մահն՝ ո հոգւոյ է եւ յաւիտենից. յայն մահն՝ ուր ոչ գոյ յարութիւն եւ ոչ փրկութիւն։

Այն մահն՝ որ ի կենացն յաւիտենից զրկէ. ըստ այնմ, (շունք եւ պոռնիկք՝ զարքայութիւնն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն։)

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն է՞ր այնչափ խնամով զիրս պոռնկութեան զամենայն ասես մի ըստ միոջէ։

Ասեմք վասն հինգ պատճառի։

Նախզի՝ թէ մտօք ոչ ուսանի զչարութիւն նորա՝ մարմնով ուսանի եւ խաբի. վասն այն զգուշացուցանեմք։

Երկրորդ՝ ամենայն որ զգաստ միտս ունի, նախ քան զգործն գիտէ զդառնութիւն. այլ անմիտքն յետ գործելոյ մեղացն ճանաչեն. յայնժամ չէ օգուտ. զի անցեալ է եւ գործեցեալ. վասն այն յառաջն ուսուցանեմք։

Երրորդ՝ մինչ զգարշութիւն չարին ոչ երեւեցուցանեն, մարդիկք ոչ փախչին ի նոցանէ։

Չորրորդ՝ որպէս ոք ճրագ առեալ ի մութն գիշեր՝ ցուցանէ զճանապարհն եւ զորոգայթն. զի տեսեալ զգաստանան։

Հինգերորդ՝ որպէս իմաստուն նաւաստի զերծեալ ի յալեաց ծովուն, եւ հասեալ ի նաւահանգիստն. որք մերձն են կացեալ՝ յեղեղէ եւ պատմէ զծովուն դժուարութիւնն. զիի մի ընկղմեսցին նոքա։

Նոյնպէս եւ իմաստունն Սողոմօն՝ եմուտ ի ծով աշխարհի. եւ զամենայն հեշտութիւնս փորձանաց՝ փորձեաց անձամբ իւրով եւ մեզ ուսոյց թէ՝ (ամենայն ինչ սուտ է եւ ունայնութիւն։)

Եւ այսպէս ըմբռնէ սատանայ. եւ այսպէս պատերազմի կինն. այսպէս է մեծութիւն եւ հեշտութիւն աշխարհիս. այսպէս ցանկութիւն մարմնոյ գերէ զմարդիկ. դուք զգուշ լերուք։

Զի որպէս զծով է աշխարհս. եւ ցանկութիւնն ալիք վասն հինգ պատճառի։

Նախզի բնական է ալիքն ի մէջնն ծովուն շարժեցեալ. նոյնպէս բնական է ի մեզ ցանկութիւնն մարմնոյն։

Երկրորդ՝ զի որպէս ոչ մի ալիք ծովուն, այլ բազում զհետ միմեանց. նոյնպէս եւ ցանկութիւնս մարմնոյ՝ բազում է. եւ բազում անգամ տիրէ ի տղայութեան հասակէ միչեւ ի ծերութիւնն։

Երրորդ՝ ալիքն բարձրացեալ՝ թէ թափի ի նաւն, ընկղմօ զնա, եւ թէ ի ներքոյ անցանէ, զերծաւ ի նմանէ։

Նոյնպէս եւ ալիք հեշտութեանս թէ կոխէ զմարդն, իիի խորս անդնդոց ընկղմէ. եւ թէ ոչ՝ զերծաւ ի նմանէ. զայսմանէ ասէ մարգարէն. (մի ընկղմեսցեն զիս պտոյք ջուրց. եւ այլն։)

Չորրորդ՝ զի կամ խաղաղ լինի ծովն, եւ կամ յանպոյ եւ կամ ի հողմոյ խռովեալ՝ ալէկոծի։

Նոյնպէս խաղաղ է մտքն ի ցանկութենէ. այլ կամ յարտաքին տեսութենէ, կամ ի խորհրդոյն, եւ կամ ի դիւաց ամբոխմանէ շարժ ի ցանկութիւնն։

Հինգերորդ՝ որպէս ալիքն խորտակի յեզերաց աւազոյ. նոյնպէս եւ ցանկութիւնն մեր խորտակի եւ դադարի ի մարդկան ամօթոյ. կամ յահէն Աստուծոյ. կամ ի սրբոյ գրոց. կամ ի խրատու եւ ի քարոզչաց։

Յաղագս այսորիկ հոգ տարան առաջինքն՝ եւ ուսուցին մեզ զլինելոցն յառաջիկայն զչարիս մեղաց, եւ զհատուցումն տանջանաց։

Վասն այն ասէ. (պատուական է ամուսնութիւն. եւ սուրբ են անկողինք. այլ զշունս եւ զպոռնիկս դատէ Աստուած։)

Յորոց փրկեսցէ զմեզ բազմանդութ եւ ողորմածն Տէր մեր Քրիստոս Աստուածն. աստ ի փորձանաց մեղաց, եւ անդ ի հրոյն տանջանաց։

Որում փառք եւ զօրութիւն եւ պատիւ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Յետ որոյ սասցաք վասն հալալ ամուսնութեան։

Այժմ ասասցուք վասն արդարութեան։

Նորին քարոզ վասն արդարութեան. ի բանն Ովսէի որ ասէ։

(Սերմանեցէք ձեզ զարդարութիւն. եւ հնձեցէք զպտուղն կենաց։)

Ովսէ. 1Օ. 12։

(Գլուխ. ԻԷ)

Արարչագործն Աստուած կազմեաց զմարդն ի պատկեր եւ ի նման Իւր. որպէս վկայէ մեծն ի մարգարէս եւ աստուածախօսն Մովսէս թէ՝ (արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր։)

Եւ այս պատկերիս երեք ազգ գեղեցկութիւն եդ. այսինքն, զարդարութիւն, եւ զբարին, եւ զճշմարիտն։

Զարդարութիւնն եդ ի բնութիւն. եւ զբարին յանձն իշխան կամսն. եւ զճշմարիտն յիմացումն մտացն։

Եւ զայսորիկ ոչ յետոյ, այլ իսկիզբն ստեղծանելոյ սերմանեց ի գոյացութիւն մարդոյն։

Նախզի՝ զճշմարիտն իմասցի. եւ զբարին կամեսցի. եւ զարդարութիւն գործեսցէ։

Եւ այսու նման լիցի պատկերն սկզբնատպին իւրոյ Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ զի սոքա սերմն բարի լիցին ի բնութիւն մարդոյն. զի յորժամ մին մարդն աճեսցի ի բոլոր ազգս մարդկան, ընդ նրմին աճեսցին բոյսքն բարի յամենայն մարդիկ։

Եւ երրորդ՝ զի սոքօք հաւասարեսցին ամենայն մարդիկ առաջին մարդոյն, որք նոյնպէս պատկեր եմք Աստուծոյ, զբարին զճշմարիտն եւ զարդարութիւնն սերմանեալ ունելով բնութիւնս մեր։

Եւ դարձեալ՝ չորս վկայ հաստատութեան ետ Աստուած զսուրբ գիրս՝ զհին եւ զնոր կտակարանս. զի ամենայն մարգարէքն եւ աւետարանն սուրբ՝ եւ առաքեալքն եւ վարդապետք՝ զնոյն ուսուցանեն մեզ. զբարին. եւ զճշմարիտն, եւ զարդարութիւնն գործել։

Ապա ուրեմն յայտ են, զի սոքա չորեքին համաձայնին միմենանց, եւ ուղղեն ի մեզ զարդարութիւնն. այսինքն, բնութիւնն, եւ կամքն, եւ միտք, եւ Սուրբ Գիրք. որպէս ասէ մարգարէն Ովսիա։

(Սերմանեցէք զարդարութիւն. եւ հնձեցէք զպտուղն կենաց։)

Եւ այս վասն չորս պատճառի։

Նախզի՝ ասէ գիրն. (յերկուց եւ յերից վկայից հաստատեսցի ամենայն բան։)

Արդ՝ սոքա են բազում վկայք՝ որք զարդարութիւնն ուսուցանեն մեզ առանց կարծեաց բարի եւ ճշմարիտ գոլ։

Երկրորդ՝ բազում են սոքա. զի թէ մին սխալի ի սոցանէ, կամ բնութիւնն, կամ կամքն, կամ միտքն, միւն ուղղեսցէ զնա. եւ թէ բոլոր ամենեքեան մոլորեսցին, Գիրք Սուրբ ուղղեսցեն զնոսա. եւ բերեն առ ճշմարտութիւնն։

Երրորդ՝ զի ներքին եւ արտաքին հակառակ կայ մեզ։

Ներքին է բնական կիրք եւ հեշտ ցանկութիւն մեղաց. զի այս հեշտ ցանկութիւնս՝ հանապազ հակառակի հոգւոյս մերոյ եւ մտացս։

Որպէս ասէ առաքեալն. (տեսանեմ այլ օրէնս զինեալ յանդամս իմ հակառակ օրինաց մտաց իմոց։)

Եւ է արտաքին հակառակ սատանայ եւ աշխարհիս վասն այն զբնական արդարութիւնն եդ Աստուած ի բնութիւնս մեր՝ զի յաղթեսցէ զբնական կիրս զցանկութիւնս մեղաց. եւ արտաքոյ զսուրբ գիրս՝ զի նոքօք յաղթեսցուք սատանայի եւ հեշտութեանց աշխարհի. զի թէ գիրք սուրբ չէին ասացեալ, ոչ գիտէաք թէ սատանայ կամ աշխարհս թշնամի է մեզ։

Եւ թէ գիրքն չէր ասացեալ (մի շնար մի գողանար, ) ոչ ճանաչէաք զմեզս։

Չորրորդ՝ բազում են սոքա. զի թէ գիրք եւ օրէնք ոչ լինին ուսուցանօղ մարդկան, նա բնութիւնն եւ կամքն եւ իմաստութիւնն՝ ուսուցանեն մեզ զբնրիս գործել. որպէս ասէ առաքեալն. (հեթանոսք որք զորէնս ոչ ունին, բնութեամբ զօրինացն գործեն. զի եւ անձանց իսկ են օրէնք. ) որպէս առաջին նահապետքն. Աբէլ, Ենովք, Նոյ, Աբրահամ. եւ այլքն ամենայն արդարարացան։

Նոյնպէս եւ այժմ հեթանոսք որք ոչ ունին զգրեալ օրենս Մովսիսի, եւ ոչ զաւետարանն,, բնական արդարութիւնն օրէնք է նոցա, զի բնութիւնս զբարին եւ զարդարն սիրէ. եւ յորժամ ոչ գործեն զբնականն, վասն այն պատուհասէ եւ տանջէ զնոսա. աստ մարմնով, եւ ի հանդերձեալն հոգւով յաւիտենական։

Վասն այսքան պատճառացս՝ բազումք ուսուցանեն մեզ զարդարութիւնս գործել. բնութիւնս. եւ կամքս. եւ միտքս. այլեւ մարգարէք, եւ առաքեալք, եւ աւետարանն, եւ վարդապետք։

Որպէս մարգարէն Ովսէէ ի դիմաց Աստուծոյ խօսի ընդ մեզ եւ ասէ։

(Սերմանեցէք զարդարութիւն. եւ հնձեցէք զպտուղն կենաց։)

Եւ ի վերայ այսր բանի՝ երեք իր հարցանելի է։

Նախ թէ՝ որպէս սերմանի արդարութիւնն. եւ հնձեն զպտուղն։

Երկրորդ՝ թէ վասն էր ի սերմ օրինակէ զարդարութիւնն։

Երրորդ՝ թէ զի՞նչ է արդարութիւնն, եւ քանի՞ են եղանակք նորա։

Վասն առաջնոյն գիտելի է՝ զի զինչ եւ սերմանէ ոք՝ զնոյն եւ հնձէ. թէ զսերմն ցորենոյ, եւ թէ զայլ ինչ։

Այլ այժմ արդարութիւն եւ կեանքն՝ ոչ է նոյն. զի արդարութիւն է որ է բարի գործն՝ նեղութեամբ եւ չարչարանօք կատարի. եւ կեանքն անդորրութիւն է եւ հանգիստ։

Ապա ուրեմն զարդարութիւնս սերմանելով՝ պտուղ կենաց ոչ հնձի։

Պատասխանեմք առ այս եթէ՝ ճշմարտութեամբ արդարութեան սերմանաց որոյ եւ պտուղն՝ կենքն է եւ անմահութիւնն։

Եւ այս յայտ է յերից։

Նախ՝ ի յօրինակէ սերմանց. զի սերմն ունի կրկին յատկութիւն. այսինքն, զմահ եւ զկեանս. զի նախ ի հողն թաղի եւ մեռանի եւ ապականի, եւ ապա բուսանի եւ կենդանանայ եւ աճի։

Այսպէս արդարութիւնն ունի կրկին յատկութիւն այսինքն եւ կեանք. զի յորժամ զարդարութիւնն սերմանեմք ի հոգի եւ ի մարմինս մեր՝ նախ մեռուցանէ եւ ապականէ զմեզ եւ զչար գործս. եւ ապա կենդանանայ բարի գործն ի մեզ եւ աճի։

Եւ դարձեալ արդարութեան՝ մեռուցանէ զմարմինն, եւ կենդանացուցանէ զհոգին։

Երկրորդ՝ յայտ է ի հակառակէն. զի զսերմանս մեղացն յորամ բուսուցանեմք ի մեզ, պտուղ նորին պատուհասն է եւ տանջանք. եթէ ժամանակեայ, եւ եթէ յաւիտենից։

Այսպէս արդարութեան սերմանց՝ պտուղն եւ արդիւնքն՝ կեանքն է եւ անմահութիւնն։

Երրորդ՝ յայտ է ի վկայութեանց սուրբ գրոց. որպէս Սողոմօն. (ոչ օգնեսցեն ինչք յաւուր բարկութեան. այլ արդարութիւն փրկէ ի մահւանէ։)

Եւ Տէրն յաւետարանին ասէ. (նեղ եւ անձուկ է ճանապարհն՝ որ տանի ի կեանսն, եւ այլն։)

Այսպէս եւ զայս իմանամք. զի արդարութեան սերմն՝ նեղութիւն եւ անձկութիւն է մարմնոյ. եւ պտուղն կեանքն է յաւիտենից։

Եւ այսպէս օրինակեցաւ ի ժողովուրդն հին Իսրայէլի. զի յորժամ զանազան մեղս սերմանեցին յիքեանս, պտուղ նոցին ետ զգերութիւնն ի Բաբիլօն. որ աւերեցաւ երկիրն. եւ քակեցաւ տաճարն. եւ անկաւ թագաւորութիւն նոցա, եւ ինքեանք ի ծառայութիւն մատնեցան։

Եւ յորժամ ի գերութեանն ծանեան զմեղսն իւրեանց եւ զղջացան, եւ դարձան առ Տէր ասելով. (մեղաք՝ անօրինեցաք՝ յանցեաք. եւ արդ գամք զհետ քո ամենայն սրտիւք մերովք. ) յայնժամ դարձեալ ազատեցան ի գերութենէ. եւ դարձեալ շինեցին զտաճարն. եւ նոր նորոգեցան յառաջին որպիսութիւնն։

Վասն այն Աստուած ասէ առ նոսա. յորժամ սերմանեցիք զմեղս, եւ սերմանեցի զձեզ բարկութեամբ ի գերութիւն Բաբելօնի. այժմ սերմանէք ի ձեզ զարդարութիւն. եւ հնձեցէք զպտուղդ անձին զկենս եւ զխաղաղութիւն. զի վերստին ժողովեմ զձեզ ի բնակութիւնս ձեր։

Այսպէս եւ առ մեզ՝ յորժամ սերմանեմք զմեղս, հնձեմք զպտուղս մեղաց. զսով՝ զսուր՝ զգերութիւն՝ զհիւանդութիւն, եւ զմահ տարժամ։

Եւ յորժամ սերմանեմք ի մեզ զարդարութիւն, հնձեմք ի մեզ զպտուղ նորին զխաղաղութիւն, զառողջութիւն, զհանգիստ, զերկար կեանս եւ զփարթամութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ։

Այս առաջին գլուխն որ ասէ։

(Սերմանեցեք զարդարութիւն. եւ հնձեցեէք զպտուղն կենաց։)

Երկրորդ հարցումն թէ՝ վասն է՞ր սերման օրինակէ զարդարութիւն եւ զբարի գործս։

Ասեմք թէ վասն տասն պատճառի։

Առաջին պատճառ։

Զի նախ սերմանելն է, եւ ապա հնձելն. եւ անհնար է առանց սերմանելոյ հնձել։

Նոյնպէս եւ անհնար է առանց արդարութեան գործոց հանգիստ կամ արքայութիւն մարդոյ. զի որպէս մշակն նախ աշխատի եւ ապա հանգչի, եւ ապա վարձ առնու. նոյնպէս ամենայն մարդոյ՝ ի կեանս յայս պարտ է աշխատիլ եւ գործել զբարիս. եւ յետ մահու հանգչիլ ընդ սրբոցն. եւ յետ յարութեանն՝ վարձս առնուլ զարքայութիւնն երկնի. որպէս ասէ առաքեալն. (զգործսն կատարեցի. զհաւատսն պահեցի. արդ կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն՝ զոր հատուսցէ ինձ յաւուր յայնմիկ արդար դատաւորն։)

Երկրորդ պատճառ. սերման օրինակի արդարութիւն. զի որպէս սերմն մի հատ սերմանի՝ եւ ոչ թէ մի հատ, այլ բազմապատիկ բուսանի եւ աճի։

Նոյնպէս մի գործոյ արդարութեան՝ բազմապատիկ է հատուցումն. որպէս խոստացաւ Քրիստոս. (հարիւրապատիկ առցէ. եւ զկեանս յաւիտենականս ժառանգեսցէ։)

Զի մին հացին փոխարէն զոր տաս աղքատին՝ զանմահ կերակուրն, եւ ընդ ցուրտ ջրոյն՝ զաղբիւրն կենաց, եւ ընդ մին հանդերձին՝ զլուսեղէն պատմուճանն առնուս. եւ ընդ փոքր չարչարանաց մարմնոյդ զհանգիստն յաւիտենից. այսպէս սերմն արդարոթեան՝ բազմապատիկ ունի զհատուցումն։

Երրորդ պատճառ. որպէս նախ հերկելն եւ կակզելն պարտ է զերկիր՝ եւ ապա սերմանել. հերկելն այն է՝ որ զինչ մեղաց բոյս եւ աւելորդ կայ ի քեզ՝ քակես եւ ի բաց ձգես. եւ զհոգիդ եւ զմարմինդ հնազանդես օրինացն Աստուծոյ. եւ ապա զգործ արդարութեան սերմանես ի քեզ որ պտղաբերի. որպէս հրամայեաց Տէրն թէ՝ (արգաւանդ երկիրն տայ պտուղ երեսուն, եւ վաթսուն, եւ հարիւր։)

Ապա թէ ի կորդ երկիր սերմանես ի մէջ փշոց, կամ ի ճանապարհի, կամ յապառաժի, ոչ բուսացի։

Այսպէս թէ զմի գործ արդարութեան ի մէջ բազում մեղաց սերմանես, ոչ բուսանի եւ ոչ տայ պտուղ։

Վասն այն խոստովանութեամբ պարտ է սրբել զմեղս. եւ ապա զարդարութիւն գործել։

Չորրորդ պատճառ. յորժամ սերմանէ՝ պարտ է զգուշանալ յերկու իրաց։

Նախզի՝ ծածկեսցէ զսերմն՝ զի մի թռչունք քաղեսցեն. եւ երկու՝ զգուշասցի՝ զի մի թշնամին զորումն ցանիցէ ի վերայ բարի սերմանցն։

Այսպէս եւ երբ զարդարութիւնն սերմանես, նա խոնարհութեամբ ծածկեա ի քեզ եւ պահեա. որ սատանայ չքաղէ զբարի սերմանսն ի սրտէդ. եւ ապա զգուշ կաց՝ զի սատանայ ընդ բարի սերմացն՝ զչարն խառնէ եւ սերմանէ ի մարդն. այսինքն, զհպարտութիւն, զբարկութիւն, զնախանձ, զագահութիւն, եւ զայլն. զի հանապազ սովորութիւն է սատանայի՝ կամ զբարի սերմն ի մարդոյն քաղէ, կամ զչարն ի ներս խառնէ. որպէս առակն ասէ յաւետարանին. (զսերմն բարի սերմանեցեր, որոմն ուստի՞ իցէ. ասէ՝ այր թշնամի արար զայն։)

Վասն այն պարտ է բարգործ մարդոյն՝ միշտ պատրաստ լինիլ եւ արթուն կալ. եւ պահել զբարի սերմանսն։

Հինգերորդ պատճառ. զի պիտոյ է սերմանն ջուր եւ ջերմութիւն արեւու. եւ նոքօք բուսանի եւ աճի։

Նոյնպէս արդարութեան գործոյն ջուր՝ արտասուքն է որ բուսուցանէ. եւ ջերմութիւն սէրն է որ ունի առ Աստուած. զի ջերմ սիրով եւ արտասւօք պարտ է սերմանել զարդարութիւն. զի ուրախութիւն ի հունձն լիցի. որպէս ասէ Դաւիթ. (երթալով երթային եւ լային որք բարձեալ տանէին զսերմանս. գալով եկեսցեն եւ ցնծասցեն որք բարձեալ բերցեն զօրայս իւրեանց։)

Վեցերորդ պատճառ. զի որ սերմանեն՝ յառաջ քան զինքեանս սերմանեն եւ ոչ յետոյ։

Նոյնպէս պարտ է մեզ սերմանել զարդարութիւն ի կեանս մեր. եւ ոչ թողուլ յետոյ յազգականս մեր. ոչ ի սիրելի որդիս, ոչ յեղբարս, եւ ոչ յայլն. զի ոչ ոք սիրէ զքեզ առաւել քան զքեզ. եւ զինչ դու արարեր քո ծնողնի՝ քո որդին քեզ զնոյն առնէ։

Վասն այնն խրատ տայ առաքեալն. (ահա օր փրկութեան. ահա ժամանակ ընդունելի. մի եւ մի իւիք տայցէք պատճառս զի մի արատեսցի պաշտօնն ձեր։)

Եօթներորդ պատճառ. որք սերմանեն՝ աջոյ ձեռամբ սերմանեն. եւ աջովն հնձեն. մեր աջն՝ հոգիս է. եւ ձախն մարմինս. եւ աջեայ գործն հոգեւոր է. եւ ձախաւորն մարմնաւոր. պարտ է միշտ ի հոգիս մեր զարդարութիւնն սերմանել. եւ ոչ ի մարմինս զմեղս. քանզի հոգիս անապական է եւ սերմանիքն իւր. եւ մարմինս ապականեցու եւ սերմանիքն իւր. որպէս ասէ առաքեալն. (որ սերմանէ ի մարմին, ի մարմնոյն հնձեսցէ զապականութիւն. եւ որ սերմանէ ի հոգին, հնձեսցէ զանապականութիւն։)

Ութներորդ պատճառ. որ սերմանէ՝ հաւատով սերմանէ. զի հաւատայ որ բազմապատիկ լինի. ապա թէ ոչ՝ ոչ ցրուէ զսերմն։

Նոյնպէս պարտ է հաւատով գործել զարդարութիւն. զի հաւատայ թէ ամենայն գործոց հատուցումն կայ ի Քրիստոսէ. թէ պահք, թէ աղօթք, թէ ողորմութիւն եւ այլն. եւ վասն այն առաւելու ի բարի գործն. որպէս ասէ առաքեալն. (որ առատութեամբ սերմանէ, առատութեամբ հնձեսցէ. այլ որ ճշդիւ սերմանէ, ճշդիւ հնձեսցէ եւ սակաւ. ) եւ խորշահար սերմն՝ անպտուղ լինի. այն է՝ որ թերահաւատ լինի. ի հարկէ եւ յակամայ գործէ զարդարութիւն։

Իններորդ պատճառ. որ պատուական սերմէ, ի յայս տարիս սերմանեն. եւ իմիւս տարին հնձեն. որպէս ցորեանն. եւ որ անարգ սերման է, ի նոյն տարին սարմանեն, եւ ի նոյն հնձեն. որպէս կորեկ, գարի, եւ այլն։

Նոյնպէս որ ճշմարիտ առաքինիքն են՝ աստ սերմանեն զարդարութիւն, եւ հանդերձեալն հնձեն զփառս յաւիտենից։

Իսկ կեղծաւորքն՝ աստ սերմանեն, եւ աստ հնձեն զփառս ի մարդկանէ. որպէս հրայէ Տէրն. (այն իսկ են վարձք նոցա։)

Տասներորդ պատճառ. յայլ եւ յայլ ժամանակս սերմանեն. որպէս յաշունն՝ ի գարունն. եւ ի մին ժամանակ հնձեն յամառն. եւ ի բազում տեղիս սերմանեն. եւ ի մին տեղիս ժողովեն ի կալն։

Այսպէս յոր ժամանակն գործէ ոք զբարիս, ի տղայութեան, յերիտասարդութեան, կամ ի ծերութեան, յոր տեղիս գործեն, ի տան ի ճանապարհի, յեկեղեիս, թէ ի դուրս, ամենայն գործոց հունձն եւ պտուղն, եւ որայն ի միում աւուր յարութեանն լինի. եւ իմի կալ դատաստանին ժողովին. եւ անդ լինի բաժանումն ցորենոյն եւ յարդին. այսինքն, մեղացն եւ արդարութեանն։

Եւ յայնժամ բաժանէ Քրիստոս զարդարս, եւ զեղաւորս. որպէս ասէ աւետարանն. (որոյ հեծանոց դատաստանին ի ձեռին իւրում է, եւ սրբեսցէ զկալ իւր. եւ ժողովեսցէ զցորեանն յշտեմարանս արքայութեանն իւրում. եւ զյարդն այրեսցէ անշէջ հրով։)

Այս երկրորդ գլուխն, թէ վասն է՞ր սերման օրինակէ զարդարութիւն։

Երրորդ հարցումն թէ՝ զի՞նչ է արդարութիւն եւ քանի՞ են եղանակք նորա։

Եւ իմաստունք այսպէս սահմանեն։

Արդարութիւն է՝ զօրութիւնն բաժանողական, ըստ արժանեաց իւրաքանչիւր ունեք։

Իսկ վարդապետք այսպէս սահմանեն. արդարութիւն է՝ զամենայն մասունս առաքինութեան յանձն իւր պարագրէ. այս է՝ զխոհեմութիւնն. զարիութիւնն. զողջախոհութիւնն. զհաւատ. զյոյս. զսէր. եւ զայլ ամենայն մասնաւոր բարութիւնս. զբարոյական. զտնտեսական. զքաղաքական ի յինքն ժողովէ. այն է արդարութիւնն։

Այլ եղանակ արդարութեան՝ երեք է. այսինքն, Նախ՝ ի հոգեւորն եւ ի մարմնաւորն։

Երկրորդ՝ յայժմուկեանս, եւ ի հանդերձեալն։

Երրորդ՝ յԱստուած եւ ի մարդիկ։

Արդ առաջին արդարութիւն է ի հոգին եւ ի մարմինն. որ ոչ թողու որ մարմինն զհոգին զրկէ. եւ ոչ հոգին զմարմինն։

Զի թէ մարմինն զհոգին զրկէ, լինի անիրաւութիւն եւ գործ մեղաց. եւ թէ հոգին զմարմինն զրկէ, անձնամատն է. եւ անխնայութիւն մարմնոյ այնպիսին առնէ։

Այլ զի՞նչ՝ մարմնոյ տալի է զպէտս մարմնոյն, որ հարկաւոր է եւ չափաւոր. որպէս հաց, ջուր, եւ զգեստ։

Եւ հոգւոյն տալի է զսրբութիւն, զպահս, զաղօթս, եւ զողորմութիւն, եւ զայլն։

Հոգին պատկեր է Աստուծոյ՝ պարտ է նախապատիւ առնել. որպէս զսկզբատիպն իւր. եւ զմարմինն երկրորդ պատւել. որ պատկեր է հողոյ. եւ նման անասնոց. զի ի հողոյս է մարմինս. եւ նման անասնոց ունի զգայարանս. ուտէ եւ ըմպէ. եւ հեշտանայ նման նոցա. հոգին Տէր է եւ տիկին. եւ մարմինն ծառայ եւ աղախին. պարտ է զի մարմին հնազանդ լինի հոգւոյն. եւ հոգին իշխէ մարմնոյն. մարմինն կառք է. եւ հոգին կառավար. որպէս ձի եւ ձիաւորն. պարտ է որ հոգին առաջնորդէ, եւ մարմինն հետեւի նմա. եւ այսպէս լինի արդարութիւն ի մէջ հոգւոյն եւ մարմնոյն. որպէս ստեղծեաց Աստուած զնոսա։

Այս կոչի բարոյական կարգ արդարութեան. ապա թէ զայս կերգս ոչ պահես, այլ զմարմինդ նախապատուես քան զհոգինդ, եւ զհոգիդ մարմնոյդ հետեւես, յայնժամ շրջեցաւ բնական կարգմ, եւ եղեւ անիրաւութիւն ի մէջ նոցա։

Երկրորդ եղանակ արդարութեանն՝ է յայժմու կեանս, եւ ի հանդերձեալն։

Զի պարտ է զկեանս զայս՝ անցաւոր եւ փոփոխական տեսանել. եւ զհանդերձեալն մնացական եւ անփոփոխ։

Նոյնպէս եւ զոր ինչ է ի կեանս յայս՝ անցաւոր է իմանալ. թէ փառք, թէ իշխանութիւն, թէ մեծութիւն, թէ մեծութիւն, թէ հեշտութիւն, ուտել. եւ ըմպել, եւ այլն ամենայն։

Իսկ ամենայն ինչ ի հանդերձեալն՝ է մշտնջենաւոր եւ անանց. կեանք, մեծութիւն, թագաւորութիւն, ուրախութիւն, անմահութիւն, եւ այլն։

Այլեւ (տալ բաժինս եօթանց՝ այլեւ ութից՝ արդարութիւն է որպէս Սողոսօն։)

Եւ զայս կեանս անասնոց իմանալ. եւ զայն հրեշտակաց եւ Աստուծոյ. այս գործոց է ժամանակ. եւ այն հատուցման. զայս կեանս ատել. եւ զայն կեանս սիրել. այս արդարութիւն է. եւ կոչի սա բնական արդարութիւն։

Ապա թէ զհակառակն՝ զայս կեանս բարի իմանաս եւ մնացական, եւ սիրես զսա, եւ ի սմա հեշտանաս, եւ զայն կեանսն մոռանաս եւ թեթեւ բռնես, եւ չտաս բաժին նմա եղեր անիրաւ եւ զրկօղ եւ մեղաւոր։

Երրորդ եղանակ արդարութեանն է առ Աստուած եւ առ մարդիկ։

Նախզի՝ պարտ է հաւատալ զԱստուած արարչի ամենայնի. եւ զամենայն արարածս վասն մարդոյս ըստեղծեալ. եւ զմեզ ծառայ Աստուծոյ. այլեւ յուսալ յողորմութիւն նորա. զի (աչք ամենեցուն ի քեզ յուսան. եւ դու տաս կերակուր նոցա ի ժամու։)

Այլեւ երկնչիլ ի նմանէ. եւ պահել զամենայն պատուիրանս նորա. թէ՝ ի հին, եւ թէ ի նոր օրէնս զորս հրամայեաց մեզ Աստուած. եւ ի վերայ ամենեցուն՝ (սիրել զԱստուած ի բոլոր սրտէ. ի բոլոր հոգւոյս, ի բովանդակ մտաց. եւ բոլոր զօրութեամբ. ) որ չլինի մասն սիրոյն առ Աստուած, եւ մասն սիրոյ յաշխարհս, կամ յընտանիս, կամ յինչս, կամ ի մարմինս մեր. այլ զԱստուած ի վեր քան զամենայն գերագոյն սիրել. եւ զհրամանս նորա քան զամենայն գերագոյն համարիլ։

Այս կոչի աստուածային արդարութիւն։

*Եւ երկրորդ արդարութիւն առ մարդիկ եւ առ ընկերս. որպէս հրամայեաց ի յօրէնս։

(Սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո։)

Զի որչափ սիրես զանձն քո՝ նովին չափովն հաւասար քեզ սիրեսցես զընկերն քո։

Այս առաջին արդարութիւն է առ մարդիկ։

Երկրորդ արդարութիւն է՝ որ գերագունին քան զքեզ՝ հնազանդ լինիս. եթէ աւուրբ մեծ են քան զքեզ, թէ իշխանութեան, թէ գիտութեամբ, թէ ընչիւք կամ այլ իրօք, պատուես զնոսա. եւ հնազանդ լինիս. եւ զքեզ նոցա երկրորդ համարիս։

Այլեւ փոքունց քան զքեզ թէ աւուրբք, թէ ընչիւք, թէ գիտութեամբ, նոցա գութ եւ խնամ ցուցանես. եւ ի մեծութենէն քո մասնաւորես զնոսա. թէ գիտութիւն, թէ ինչք, թէ փառք, եւ այլն ամենայն։

Այլեւ հաւասար ընկերաց քոց՝ որ զքո հասակդ ունին, կամ քո անունդ, կամ զփառսդ եւ զայլն, նոցա աննախանձ բարեկամ կացից. եւ զնոցան բարին քեզ համարեա. այս արդարութիւն է. որպէս ասէ առաքեալն. (տուք զպարտս. որում զպարտս, որում զերկիւղ, որում զհարկ, որում զմաքս. եւ մի պարտապան գտանիցք։)

Երրորդ արդարութիւն՝ է առ մարդիկ ի վաճառս. ի չափ՝ ի կշիռս՝ ի յարւեստս՝ ի մշակութիւնս՝ ի փոփոխն եւ ի տուրս՝ արդար լինիլ։

Ի վաճառս՝ ոչ գին ի վեր ասել. եւ ոչ քան զնորայն գին վայր գնել. այլ է զաժէն։

(Եւ կրկին չափ, եւ կրկին կշիռ, եւ կրկին կանգուն՝ այսինքն, մեծ եւ փոքր՝ ատելի է Աստուծոյ ասէ Սողոմօն։)

Այլ որով առնուն չափովն եւ կշռօքն տան, եւ այն է արդարութիւն։

Եւ յարուեստն՝ ոչ խորել զմշակութիւնն. միտմիտ առնել եւ ըստ կամաց տեարցն. զփոխն առանց շահի տալ. զգլուխսն միայն պահանջել. զտուրսն առանց փոխարինաց. զի յԱստուծոյ առցեն փոխարէնն եւ զշահնն երկոցունցն։

Չորրորդ եղանակ արդարութեան՝ է լեզուին. ոչ սուտ խօսիլ. եւ ոչ սուտ վկայել. ոչ անիծանել. ոչ յիշոց տալ. ոչ հերձուած խօսիլ. ոչ զուր ասել. ոչ մատնել. ոչ չար ասել զմարդոյ. այլ զամենայն բարի խօսիլ եւ զճշմարիտն։

Այլ եւս՝ թէ ուխտեալ է, կատարել. մի ուխտազանց լինիլ. թէ խոստացեալ է մարդոյ պարգեւել, մի սուտ լինիլ. եւ այլ սոյնպսիքս՝ լեզուի են արդարութիւք։

Հինգերորդ արդարութիւն է դատաւորաց եւ առաջնորդաց եւ իշխանաց. զի դատաւորք արդարութեամբ գատեսցեն. մի կշռօք. մի ակնառութեամբ. մի վասն երկիւղի, կամ այլ ինչ պատճառի զդատաստանն թիւրեսցեն։

Զի դատաստանն Աստուծոյ է. (եւ դատաստան արդար դատեցարուք ասէ Տէր։)

Այլեւ առաջնորդք հնազանդեցելոց՝ վարդապետք աշակերտաց՝ իշխանք ի վերայ երկրի՝ տեարք ի վերայ ծառայից՝ արդարութեամբ վարեսցին. եւ մի առաւել քան զհարկն պահանջեսցեն։

Այլեւ արդարութիւն է գրաստու եւ անասնոց խնամ տանել ի կերակուրն պէտս նոցա. եւ մի աւելի զկարն բեռն դնել. ասէ Սողոմօն. (այր արդար՝ ողորմի գրաստի իւրոց։)

Իսկ դատեալքն՝ հնազանդ լիցին դատաւորացն զոր ինչ ասիցեն, եւ աշակերտք ապետաց. եւ ծառայք տէրանց. որպէս օրինադրէ առաքեալն. (ծառայք հնազանդ լերուք տէրանց. ոչ յակամայ ծառայել, այլ միամտութեամբ սրտի. ) որպէս ասացաք վերոյ։

Վեցերորդ արդարութիւն՝ է ի մէջ առն եւ կնոջ. զ սրբապէս պահեսցեն զանկողինս իւրեանց. զի (պատուական է ամուսնութիւն եւ սուրբ անկողն ասէ առաքելն։)

Մի յաճախ բղջախոհութեամբ. եւ մի զրկելով զմիմեանս. այլ պարկեշտ եւ ողջախոհ ամուսնութեամբ ըստ կանօնաց եկեղեցւոյ վարիլ։

Այլեւ առ որդիս եւ առ ազգականս խնամ տանիլ՝ արդարութիւն է։

Այլեւ պահել զարենակիցս, եւ զհոգեւոր ազգակիցս աւազանաւն. եւ զօրինւոր ազգակիցս՝ որպէս խնամութիւն. եւ ոչ խառնել ընդ միմեանս դարձեալ պղծութեամբ. այլ պահել սրբութեամբ որպէս օրէն է քրիստոնէից, եւ կանօն սուրբ հայրահետացն, արդարութիւն եւ սրբութիւն այս է։

Այլեւ համառօտ ասեմ. ամենայն մասանց մերոց՝ գոյ արդարութեան գործ. զի աչքն՝ արդարութեաբ տեսանէ եւ առանց արատոյ. եւ ականջն արդարութեամբ լսէ եւ առանց նենգութեամբ. եւ միտքն՝ արդարութեամբ խորհիլ եւ առանց թիւրութեամբ. եւ կամքն բարի կամի եւ առանց չարութեան. արդարութեամբ խօսի. արդարութեամբ ըմպէ. արդարութեամբ ժողովէ. արդարութեամբ ցրուէ. արդարութեամբ գործէ. արդարութեամբ գնայ. եւ յամենայն ինչ՝ արդարութեամբ ուղղէ զկեանս իւր։

Այս է սերմանել զարդարութիւն. եւ ապա յետ այնորիկ հնձեսցէ զբարութիւն յաւիտենական կենացն, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասն արդարութեան. ի բանն Դաւթի։

(Արդար է Տէր եւ զարդարութիւն սիրէ եւ զուղղութիւն տեսանեն երեսք նորա։)

Սաղ. 1Օ. 8։

(Գլուխ. ԻԸ)

Բարի է բնութեամբ Աստուած եւ բարերար. եւ զամենայն բարութիւնս իւր՝ կամեցաւ պարգեւել մարդկան։

Վասն զի (արար զմարդն ի պատկեր իւր. ) եւ որպէս նմանութեամբ եւ պատկերին կցորդ արար. նոյնպէս եւ բարութեան իւրում հաղորդեաց զմարդն։

Արդ՝ որպէս բազում բարութիւնս ետ մեզ Աստուած՝ լոյս, կեանս, անմահութիւն, բան, իմաստութիւն, եւ այլն։

Նոյնպէս մի բազում բարութեանցն՝ արդարութիւնն է զի շնորհեաց մել. որպէս ասէ մարգարէն։

(Արդար է Տէր՝ եւ զարդարութիւն սիրէ։)

Զի զոր ինչ բարի է, սիրէ եւ կամի Աստուած. եւ զոր ինչ սիրէ եւ կամի, տայ Աստուած մարդկան ազգի։

Եւ դարձեալ՝ որպէս ասէ մարգարէն. (Աստուած սուրբ է, ի սուրբս բնակի։)

Նոյնպէս (արդար է Աստուած, եւ զարդարութիւն սիրէ. ուղիղ է Աստուած, եւ զուղղութիւն տեսանէ։)

Իսկ անիրաւութիւն եւ թիւրութիւն՝ ատելի է Աստուծոյ. եւ ոչ տեսանէ, եւ ոչ կամի թէ գործեն մարդիկ. այլ զարդարն եւ զուղիղն կամի առ մեզ եւ տեսանէ Աստուած։

Այս է որ ասէ մարգարէն։

(Արդար է Տէր՝ եւ զարդարութիւն սիրէ. եւ զուղղութիւն տեսանեն երեսք նորա։)

Արդ՝ սահման արդարութեան այն է, որ զմիջին կշիռն ունի։

Վասն զի արդարութիւնն բնականապէս՝ ոչ ամենեւին բարի է, եւ ոչ ամենեւին չար. զի երբեմն ի չարն հակէ արդարութիւնն. եւ երբեմն ի բարին։

Ի չարն հակէ, յորժամ զսուտ եւ զմարմնական արդարութիւնն ունիցին մարդիկ։

Որ յինքն միայն սոսկ արդարութիւն լինի, եւ առանց ողորմութեան։

Որ այսպիսի արդարութեանս՝ ասէ իմաստունն Սողոմօն. (մի կարի արդար լինիլ, եւ մի առաւել ճարտար. զի մի խոտորեսցիս։)

Իսկ արդարութիւնն որ բարի է, եւ բարին հակէ, այն է, որ ողորմութեամբ լինի. զի ողորմութիւնն ամենեւիմբ բարի է քան զարդարութիւն։

Վասն այն յորժամ մարգարէքն խօսէին զարդարութիւնն Աստուծոյ, ոչ ասէին զնա միայն արդար, այլեւ ողորմած. ըստ այնմ. (ողորմած՝ գթած՝ եւ արդար է Տէր։)

Եւ դարձեալ՝ (յողորմութիւն եւ յիրաւունս օրհնեցից զքեզ Տէր։)

Եւ դարձեալ՝ (ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն գնասցէ առաջի նորա։)

Զի արդարութիւնն Աստուծոյ՝ ողորմութիւնն արդարութեամբ, եւ ոչ առանց միմեանց։

Այլ երբեմն ողորմութիւնն յայտնի լինի, եւ արդարութիւնն ծածուկ։

Այսպէս եւ առ մեզ տեսանի գործ արդարութեան։

Զի է արդարութիւն՝ որ բարի է եւ պիտանի. որր ողորմութեամբն խառնեալ լինի. եւ է արդարութիւն որ պիտան է՝ եւ հակէ ի չարութիւնն, որ առանց ողորմութեան լինի։

Այս արդարութիւնն որ սոսկ է եւ առանց ողորմութեան, հին օրինաց արդարութիւնն է եւ մարմնաւոր. այսինքն, (առնուլ ակն ընդ ական. եւ ատամն ընդ ատաման ըստ օրինացնն Մովսէսի. ) եւ այս ոչ կարէ արդարացուցանել զմարդն վասն կրկին պատճառի։

Նախզի՝ ոչ կարէին կատարել զօրէնս. եւ մնայր օրէնքն ի վերայ նոցա. որպէս ասէ առաքեալն. (եթէ հին օրէնքն արգել զամենեսյան ընդ մեղօք։)

Երկրորդ՝ զի մարմնական էր օրէնքն եւ տկար. եւ ոչ կարէր արդարացուցանել զմարդն։

Այս է օրինաց արդարութիւնն։

Իսկ շնորհաց արդարութիւնս որ Քրիստոս է, հանդերձ ողորմութեամբ է. վասն այնորիկ բարի է եւ պիտանի։

Զի չորս է անպիտան եւ անօգուտ արդարութիւն։

Նախ՝ օրինաց արդարութիւնն որ ասէ. (սիրել զսիրելիս, եւ ատել զթշնամիս. հատուցանել չար փոխանակ չարի. եւ բարի փոխանակ բարւոյ. տալ փոխ եւ առնուլ անդրէն զկշիռն. ) եւ այլ ամենայն այսպիսիքս՝ հին օրինաց արդարութիւնն է եւ տաճկաց, եւ աշխարհի դատաւորաց. գնի, վաճառի, եւ յայլսն. որ մարմնաւոր է եւ անպիտան է հոգեւորին։

Իսկ շնորհաց արդարութիւնն որ պիտանի է՝ այն է զոր Քրիստոս հրամայեաց. (տալ փոխ ուստի ակն, ոչ ունիցիք առնուլ. սիրել զթշնամիս. օրհնել զանիծիչս. բարի առնուլ ատելեաց. աղօթս ի վերայ հալածողաց, եւ այլն ամենայն։

Այսպիսի արդարութիւնս՝ բարի է եւ հոգեւոր, զի ողորմութիւն է եւ գութ եւ սէր. վասն այնորիկ պիտանի է։

Երկրորդ՝ գոյ եւ այլ արդարութիւն՝ որ անպիտան է եւ չար. որպէս յեփթայի վասն արդար մնալոյ ի յուխտն իւր, սպան զդուստր իւր. զի ոչ հաճեցաւ Աստուած. այլ ընդ մարդասպանիցն դատապարտեաց. զի բան իւր ի վեր համարեցաւ քան զհեղումն արեան։

Նոյնպէս եւ Հերովդէս վասն արդար պահելոյ զերդումն՝ գլխատեաց զմրտիչն Օվհաննէ. վասն որոյ որդնալից եղեալ սատակեցաւ։

Նոյնպէս թէ ոք ուխտեսցէ չար ինչ առնել, կամ սպանանել, զինքն կամ զայլս, կամ չար գործել եւ վնաս բերել մարդոյ, թէ վասն արդարութեան զայնպիսի ուխտն պահէ, չար է եւ անպիտան արդարութիւն։

Երրորդն՝ անպիտան արդարութիւն է՝ որպէս մարմնական սրբութիւնն. զոր յայնժամ հրէայքն ունէին զշաբաթուցն ճարտարութիւն զբաժակաց եւ ստոմանաց մկրտութիւն եւ այլն. որք թիւրեալ էին յօրնացն Աստուծոյ ի յաւանդութիւն ծերոցն. զոր այժմ այլազգիք ունին մարմնական սրբութիւն. լուացումն ոտից եւ ձեռաց եւ մարմնոյ. եւ սրբութիւն զգեստուց եւ բնակութեանց. որ ոչ ինչ է օգուտ հոգւոյ, որ մարմնական է եւ անպիտան։

Որպէս Տէրն հրամայեաց. (դուք զարտաքին բաժակին լուանայք. եւ ներքինդ ձեր՝ պիղծ է անզգամութեամբ եւ մեղօք. ) այնպիսին ասէ՝ (նման է գերեզմանաց բռելոց. որք արտաքոյ գեղեցիկ երեւին. եւ ի ներքոյ լի են ոսկերօք մեռելոց եւ ժահահոտութեամբ։)

Այս է՝ որ մարմնով եւ հանդերձիւ լուացեալ եւ սրբեալ են ի յաղտոյ. եւ հոգի նոցա լի է մեռելոտի գործովք եւ ժահահոտ մեղօք։

Այնպիսի սրբութիւն անպիտան է. զի Աստուած զսրբութիւն սիրէ. որպէս Տէրն. (կեղծաւորք՝ նախ սրբեցէք զներքին հոգիսդ, զի եւ արտաքինն լինիցի սուրբ. զի սուրբքն սրտիւք՝ զԱստուած տեսցեն։)

Չորրորդ՝ գոյ եւ անպիտան արդարութիւն ի ներքս ի յեկեղեցիս քրիստոնէից. յորմէ հրաժարեցուցանէ առաքեալն եթէ՝ (ոմանք հարեալք ի խիղճէ մտաց, որք արգելուն յամուսնութենէ. եւ մեկնեն ի կերակրոյ, զոր ետ Աստուած ի վայելս հաւատացելոց։)

Այս ինքն, որք ամանք հերձուածօք նաւատիտնոսք՝ մտին յեկեղեցի եւ ասեն. թէ պիղծ է ամուսնութիւնն. եւ պիղծ է շնչաւոր կերակուրն. եւ յետ մրկրտութեան՝ այլ մեղաց թողութիւն չկայ։

Վասն որոց գրէ առաքեալն. (պատւական է ամուսնութիւնն. եւ սուրբ են անկողինքն. այլ զշունս եւ զպոռնիկս դատէ Աստուած։)

Եւ ոչ կերակուր է պիղծ. զոր Աստուած սրբեալ է յօրէնսն եւ հրաման տուեալ. (այլ նոցա է պիղծ՝ որք խղճիւն ուտիցեն ասէ։)

Եւ աստ գիտելի է՝ զի ոմանք որ զկուսութիւնն սիրեն՝ եթէ վասն սրբութեան է, եւ թէ վասն մարգարէից արքայութեան, ընդունելի է. որպէս հրամայէ աւետարանն. (են ներքինիք՝ որք վասն սիրոյն Աստուծոյ զանձինս արարին ներքինիս։)

Իսկ թէ բնական է, եւ կամ ի մարդկանէ եղեալ ներքինի, եւ կամ պիղծ ասեն զամուսնութիւնն, այնպիսիքն վատթար են անարգեալ ի գրոց սրբոց։

Նոյնպէս թէ զմիս կամ զայլ շնչաւոր կերակուրս ոչ ուտեն, զի չարչարեսցեն զմարմինն, ընդունելի է. (զի որքան արտաքին մարդն տկարանայ որ է մարմինն, ներքին մարդն զօրանայ որ է հոգին ասէ առաքեալն։)

Իսկ թէ վասն պիղծ համարելոյ ոչ ուտէ միս, եւ ըմպէ զգինի, այնպիսի մահու չափ մեղանչէ. եւ է ի կարգս հերձուածողաց։

Արդ՝ այսպիսի գունեալ եւ կերպարանեալ արդարրութիւնս՝ չէ ճշմարիտ. այլ պատուականեալ է. որպէս անագն եւ կապարն զգոյն զարծաթոյ՝ այլ ոչ է ճշմարիտ արծաթ անապական եւ սուրբ։

Նոյնպէս այսոքիկ ոչ են ճշմարիտ արդարութիւն. այլ սնոտի եւ նմանութեամբ. յաղագս այսորիկ ասաց իմաստունն. (մի առաւել արդար լինիր, եւ մի ամենեւին ճարտար. զի մի թիւրեսցիս։)

Այս է չորեքկին անպիտան արդարութիւն որպէս ասացաւ. որ առաւել ի չարն հակէ եւ մերձաւորէ զմարդ, եւ ոչ ի բարին. Այլ արդարութիւն որ ի շնորհացն Քրիստոսի է՝ եւ ունի որղորմութիւն եւ գութ եւ սէր առ ընկերս, վասն բարի է եւ ընտրելի. որպէս ասէ մարգարէն։

(Արդար է Տէր եւ զարդարութիւն սիրէ. եւ զուղղութիւն տեսանեն երեսք նորա։)

Եւ զայս պարտ է գիտել մեզ՝ որ այլ արդարութիւն՝ որ բարի է եւ ընտիր,, ե՞րբ լինի չար եւ անպիտան. որպէս ասէ իմաստունն։

(Է՛արդարութիւն՝ կորուսեալ յարդարութեան իւրում. եւ է՛ անպարիշտ՝ որ մնաց չարութեամբ իւրով։)

Նախ որ յԱստուծոյ իմաստնացեալ էր Սողոմօն, որ զամենայն մարդկան զբարսն եւ զկամսն եւ զգործսն քննեաց եւ ուսոյց, եթէ ո՞րն ի նոցանէ պիտանի է, եւ ո՞րն անպիտան. նոյնպէս եւ քննեաց զարդարն եւ զանպարիշտն եւ ասէ։

(Են ոմանք արդարք՝ որք մէջ արդարութեան են, եւ կորուսնեն զարդարութիւնս իւրենց. եւ են ոմանք անպարիշտք՝ որք մէջ չարութեանն կան եւ ապրին հոգւով. եւ կորուսանեն զչարութիւնս իւրեանց։

Եւ զսորա օրինակն՝ նախ ի յաւետարանէն ուսանիմք դէմս փարիսեցւոցն եւ մաքսաւորին ասացեալ։

Որ փարիսեցւոյն անձն արդար էր ըստ օրինացն. եւ յորժամ պարծելով եւ հպարտութեամբ թուեաց զարդարութեան գործն եթէ, (պահեմ երկիցս ի շաբաթու՝ եւ տամ տասնորդս յամենայնէ՝ եւ ոչ եւ իբրեւ զայս մաքսաւորս՝) վասն այն դատապարտեցաւ։

Իսկ մաքսաւորն՝ զերեսն յերկիր եդեալ, զաչս ի յերկինո ոչ համբառնայր. բախէր զկուրծս եւ ասէր. (Աստուած քաւեր զիս զմեղաւորս։)

Արդ՝ սա անպարիշտ էր՝ խոնարհութեանն գնաց արդարացեալ ի տուն իւր. եւ փարիսեցին վասն պարծօղ հպարտութեանն՝ գնաց մեղօք ի տունն իւր։

Այսպէս ամենայն արդար որ զբարիս գործէ՝ ի պահս, ի յաղօթս եւ յողորմութիւն, ի ճգնութիւն, ի գետ նախշութիւն, եւ յայլն, եւ ունի զախտ հպարտութեան, կորոյս եւ պղծեաց զգործ արդարութեանն։

Զոր օրինակ՝ սուրբ կերակուր ինչ լիցի անօթով, եւ պիղծ կենդանի ինչ անկցի ի նա, պղծեսցի, բոլորն։

Նոյնպէս եւ ամբարտաւանութիւնն մտեալ ի մէջ արդարութեան գործոցն՝ պղծէ զնա եւ կորուստնէ։

Իսկ մեղաւորն իւրով խոնարհութեամբն՝ զղջմամբ խոստովանութեամբ եւ բարի գործով՝ կորուսանէ զմեղս եւ ազատի։

Վասն այն ասի յառակաց եթէ՝ (մեղաւոր խոնարհն բարի է, քան զարդար հպարտն. ) զի երբեմն խոնարհութեամբն կամի զղջանալ ի չարեացն, եւ խոնարհիլ ի ներքոյ օրինացն Աստուծոյ։

Այլ հպարտ արդարն՝ միշտ զինքն արդար կարծէ. եւ մնաց ի նոյն չարիսն. եւ ոչ խոնարհիլ հրամանացն Աստուծոյ եւ կանօնաց սրբոցն եւ հարց խրատու. վասն այն կորուսանէ զինքն եւ զարդարութեան գործի իւր։

Դարձեալ՝ առնանի բանս ի վերայ ազգին հրէից. որք զինքեանս արդար հրամէին եւ օրինաւոր. եւ հակառակէին Քրիստոսի. եթէ մեք օրէնս ունիմք. եւ ըստ օրինացն ընթանամք. որպէս ասէ առաքեալն. (տգէտ են արդարութեանն Աստուծոյ՝ եւ զիւրեանցն խնդրեն կացուցանել։)

Զի ոչ գիտէին թէ ո՞ր արդարութիւն է հաճոյ Աստուծոյ. եւ զիւրեանց մարմնաւոր արդարութիւնն գործէին. եւ զշնորհաց արդարութիւնն ի Քրիստոսէ ոչ ընկալան. վասն այնորիկ դատապարտեցան. զի յետ խաչին Քրիստոսի՝ օրէնքն խափանեցաւ։

Զ ասեն վարդապետք թէ, առ խաչելութեամբն Քրիստոսի՝ հիւանդացաւ օրէնքն. եւ յորժամ էջ հոգին սուրբ ի դասս առաքելոցն, եւ նորոգեաց զնոր օրէնս, հին օրէնքն մեռաւ եւ բարձաւ ի միջոյ. եւ յայնմ հետէ կատարօղք օրինաց հնոյն՝ հաւասար են կռապաշտիցն եւ անհաւատիցն։

Զոր օրինակ՝ լուսինն եւ աստեղք ի գիշերի լուսաւորեն. եւ յորժամ ծագէ արեգակն, խափանի լոյս նոցա։

Նոյնպէս օրէնքն Մովսիս՝ որպէս զլուսինն լուսաւորէր. եւ այլ մարգարէքն որպէս զաստեղս պայծառացուցանէին զխաւար կենացղոյս։

Այլ ի ծագիլ արեգականն արդարութեան որ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս, խափանեցան ստուերական օրէնքն. որպէս ասէ մարգարէիւն Աստուած։

(Ծագեցից երկիւղածաց մոց զարեգակն արդարութեան։)

Այսպէս օրէնքն եւ օրինակքն՝ ի գալ շնորհացն եւ ճշմարտութեանն, բարձան ի միջոյ եւ դատարկացան։

Վասն նոցա ասէ Սողոմօն. (է արդարութիւն կորուսեալ յարդարութեան իւրում։)

Իսկ անպարիշտն՝ հեթանոսաց ազգն էր. որք յանհաւատութեան էին եւ ի չար գործս։

Յորժամ քարոզեցին առաքեալքն, նոքա հաւատացին ի Քրիստոս. եւ արդարացն շնորհօքն Քրիստոսի։

Փոխանակ անհաւատութեան՝ զհաւատս ընկալան. եւ փոխանակ չարեացն՝ զշնորհս արդարութեան գործոց. որպէս ասէ առաքեալն. (կատարումն օրինաց Քրիստոս է յարդարութիւն ամենայն հաւատացելոց։)

Այսուհետեւ որք ի Քրիստոս հաւատան՝ արդարանան շնորհօքն Քրիստոսի. եւ որք հաւատան, ոչ կարեն արդարանալ։

Զ արդարութիւն եւ փրկութիւն մարդկան Քրիստոս է. եւ աւետարանն ասէ. (որ ոչ հնազանդի որդւոյ, ոչ տեսանէ զկեանս. այլ բարկութիւնն Աստուծոյ մնայ ի վերայ նորա։)

Ապա յայտ է թէ՝ անհաւատն եւ այլազին եւ հրէայն՝ թէպէտ բազում բարիս գործեսցէ. ընդունայն է եւ սուտ. եւ ոչ ունի փրկութիւն։

Եւ այս վասն երկու պատճառի։

Նախզ՝ հիմն բարեաց գործոց՝ հաւատն է. եւ ապա գործքն շինւածք յարմարեալ. եւ որ ոչ ունի զհիմն հաստատեալ. ոչ կանգնի շնուածն իվերայ։

Երկրորդ՝ զ փրկութիւնն Քրիստոս է. եւ որ ոչ հաւատայ Քրիստոսի, ոչ ընդունի զփրկութիւն նորա։

Եւ վկայ բանիս այսորիկ՝ ասէ ի ժողօվն Սողոմօն։

(Իմաստութիւնն օգնական է իմաստնոց, քան զտասն իշխանս որք իցեն ի քաղաքի։)

Եւ զբանս զայս՝ զանազանապէս մեկնեն վարդապետք։

Նախ եւ առաջին իմաստութիւնն՝ է առ Աստուած նայիլն, եւ զԱստուած իմանալն եւ հաւատալն։

Եւ այն իմաստութիւնն՝ օգնական է հոգւոց մարդկան ընդդէմ պատերազմօղ դիւաց, առաւել քան զբազմազօր իշխանս, որք սպառազինեալ պահեն զքաղաքս ի թշնամեաց. այլ ոչ կարեն օգնել հոգւոց մարդկան. որպէս օգնեաց երից մանկանցն ի մէջ հրոյն անկէզ պահելով զնոսա. որք ոչ կարէին մարմնական զօրքն օգնել։

Նոյնպէս օգնեաց Դանիէլի ի մէջ գբոյն ընդդէմ առիւծուցն՝ որք ոչ մերձեցան ի նա։

Դարձեալ՝ իմաստութիւն է հաւատքն եւ յոյսն զոր ունիմք առ Քրիստոս. որ օգնեաց հաւատացելոց իւրոց, առաւել քան զտասն բանեան օրէնսն, որք էին ի քաղաքն Իսրայէլի. այսինքն, յազգս հրէիցն. զի օրէնքն ոչ կարացին զմարդն արդարացուցանել։

Նախզի՝ տկար էր եւ մարմնական։

Երկրորդ՝ զի ոչ կարէին զօրէնս կատարել. զի դժուարին էր. (ակն ընդ ական, եւ ատամն ընդ ատաման։)

Եւ այսպէս ի ներքոյ օրինացն պարտաւորք էին. եւ օրէնքն փակէր զամենայսն ընդ մեղօք որպէս ասացաք։

Իսկ արդարութիւնն Քրիստոսիւ եղեւ՝ որք արդարացաք ձրի շնորհօքն Քրիստոսի։

Եւ զի ձրի արդարացուցանէ զմեզ շնորհքն Քրիստոսի. յայտէ յերկու իրաց։

Նախ յայնմանէ՝ յորժամ բազում ժամանակաց ծերք եւ անհաւատք գան ի շնորհսն Քրիստոսի, եւ հաւատան եււ մկրտին, զամենայն մեղաց թողութիւն գտանեն եւ արդարանան շնորհօքն Քրիստոսի։

Երկրորդ յայտ է յորժամ դարձեալ յետ մկրտութեանն մեղանչեն զամենայն մեղս, եւ գան զղջմամբ եւ խոստովանին, զթողութիւն մեղաց գտանեն եւ արդարանան շնորհօքն Քրիստոսի։

Ապա յայտ է զի առաւել օգնեաց մեզ Քրիստոսի շնորհքն, քան զտասն բան օրինացն Մովսիսի։

Դարձեալ՝ (Քրիստոս է՞ Աստուծոյ զօրութիւն եւ Աստուծոյ իմաստութիւն ասէ առաքեալն. ) օգնական լինի մեզ՝ որք իմանամք զշնորհսն Քրիստոսի, առաւել քան զտասն զգայարանս հոգւոյ եւ մարմնոյ, որք իշխանք են ի քաղաքի բնութեանս մերոյ. զի մարդս կենդանի քաղաք է. եւ ներքին զգայարանքն միտքն եւ կամքն՝ իշխանք են քաղաքիս. եւ արտաքին զգայութիւնքս զօրք նոցա. աջք՝ ականջ՝ ձեռք, եւ այլն. զոր ինչ միտքն հրամայէ՝ նոքա կատարեն։

Արդ՝ Քրիստոս առաւել եղեւ զօրութիւն եւ իմաստութիւն մեզ, քան զտասն զգայարանս մեր վասն կրկին իրաց։

Նախզի՝ ներքին եւ արտաքին զգայութեմբս մեր՝ զմեղս գործեցաք եւ նուազեցաք ի փառացն Աստուծոյ. իսկ Քրիստոսիւ արդարացաք եւ ընկալաք զփառս։

Երկրորդ՝ զի այս զգայութեմբս՝ զօրացաք եւ իմաստնացաք ի ժամանակեայ կենցաղաս, որ փոփոխական է եւ անցաւոր։

Իսկ Քրիստոսիւ՝ զօրացաք եւ իմաստնացաք ի հոգեւոր եւ ի յաւիտենական կեանսն անվախճան։

Ապա յայտ է՝ զի առաւել օգնեաց իմաստութիւնն Քրիստոսի մեզ, քան զամենայն իմաստութիւն մեր։

Դարձեալ՝ իշխանք են յեկեղեցիս սուրբ եւ պահապան հրեշտակք մեր. զի ոմանք իշխանք եւ պահապանք են անձանց սրբոց. եւ ոմանք եկեղեցւոյ. եւ ոմանք ազգի եւ քաղաքի են պահապան եւ իշխեցօղք. որպէս ասէ մարգարէն Դաւիթ։

(Ինձ յոյժ մեծարու եղեն բարեկամք քո Աստուած. եւ յոյժ զօրացան իշխանք նոցա. որք են հրեշտակքն. թուեցի զնոսա՝ եւ քան զաւազ բազմացան։)

Այն է որ յայլ ուր ասէ. (բանակք հրեշտակաց Տեառն՝ շուրջ են զերկիւղածովք իւրովք եւ պահեն զնոսա։)

Արդ՝ սոքա այսպէս բիւրք հրեշտակաց՝ պահապան են մարդկան. այլ Քրիստոսի օգնականութիւնն՝ առաւել գերազանցէ քան զնոսա, որք իշխանք եւ պահպանօղք են մեր։

Եւ այս վասն կրկին պատճառի։

Նախզի՝ սոցա սպասաւորութիւնն որք շուրջ են զմեօք՝ պահպանեն զմեզ ի յարկածից չար խորհուրդոցն մեղաց. այլ ի մեռելոտի գործոց մեղաց՝ եւ ի խիղճէ մտաց՝ արիւնն Յիսուսի սրբէ զմեզ։

Վասն զի հրեշտակքն մեր՝ ոչ կարեն արդարացուցանել զմեզ ի մեղաց. այլ ի չար խորհրդոցն պահեն։

Իսկ օգնութիւնն Քրիստոսի պահէ զմեզ ի յարկածից դիւացն. եւ սրբէ ի մեղացն. որպէս մարգարէն. (Տէր պահապան մեր, եւ Տէր ընկալցի աջոյյ ձեռամբն իւրով. եւ Տէր պահեսցէ զմուտ եւ զել մեր յայսն հետէ մինչեւ յաւիտեն։)

Երկրորդ՝ զի հրեշտակք ոչ կարեն արդարաացուցանել զմեզ եւ փրկել ի դժոխոց. այլ ինքն Տէրն մեր՝ եկն եւ արդարացոյց զմեզ եւ փրկեաց զհոգիս ի դժոխոց. եւ զմարմինս ի չար ծառայութենէ մեղաց։

Որպէս Եսայի. (ոչ պատգամաւոր ոք՝ եւ ոչ հրեշտակք՝ այլ ինքնին Տէր եկեսցէ եւ փրկեսցէ զմեզ։)

Եւ թէ ընդ է՞ր ոչ հրեշտակօք փրկեաց զմեզ։

Այսմ դնեն վարդապետք կրկին պատճառ։

Նախ՝ եթէ հրեշտակ էր եկեալ եւ փրկեալ զմեզ, պարտ էր մեզ երկիր պագանել փրկչին մերոյ. եւ լինէր այն մեծ կռապաշտութեան հայհոյութիւն։

Զի գրեալ է. (Տեառն Աստուծոյ քո երկիրպագցես, եւ զնա միայն պաշտեսցս։)

Այլ ինքնին Տէրն՝ որ էր պաշտելի եւ երկրպագելի մեզ նա փրկեաց զմեզ. (եւ նմա երկրպագեն ամենայն երկնաւորք եւ երկրաւորք եւ այլք։)

Դարձեալ՝ փրկութիւն եւ արդարութիւն մարդկան՝ կարօտանայր անհուն զօրութեան։

Իսկ հրեշտակք՝ եղանակք են, եւ ունին հունաւոր զօրութիւն. եւ ոչ կարեն եղականք զեղականս արդարացուցանել եւ փրկել։

Վասն այն ինքն անեղ բանն Աստուած՝ որ ունէր ամենակարօղ զօրութիւն, էառ մարմին ի սուրբ եւ յանարատ կուսէն, եւ եղեւ մարդ հոգւով եւ մարմնով եւ մտօք կատարեալ, եւ մարմնովս մեր արդարացոյց զմեզ, եւ փրկեաց յիշխանութէնէ խաւարին։

Որում եւ զմեզ արժանի արասցէ սրբոց իւրոց եւ սիրողաց անուան իւրում. ընդ Որում Հօր ամենակալի, եւ ազատիչ Սուրբ Հոգւոյն, վայելէ փառք իշխանութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին քարոզ վասն Արդարութեան. ի բանն Դաւթի։

(Արարի իրաւունս եւ արդարութիւն. մի՛ մատնէր զիս ի ձեռս նեղչաց իմոց։)

Սաղ. 118. 121։

(Գլուխ. ԻԹ)

Ըզմարդն ի սկիզբն բարի եւ արդար ստեղծ առանց մեղաց. եւ եդ զնաա ի դրախտին իբրեւ յարդարութեան տեղիս. այլ չարն եւ մեղքն՝ յետոյ եկամուտ եղեւ ի մարդոյս բնութիւնն։

Եւ յայտ է ի Զ իմն վկայութեանց։

Նախզի՝ ասէ գիրն. (արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր. եւ ըստ պատկերի Աստուծոյ արար զնա։)

Այս է յիւր պատկեր բարութեան եւ արդարութեան ստեղծ զմարդն բարի եւ արդար։

Զի ոչ ինչ էր մեղք կամ չար. ոչ ի մարմինն, եւ ոչ ի հոգին, եւ ոչ ի միտս մարդոյն։

Զի այնպէս անմեղութեամբն՝ նախաստեղծին Աստուծոյ նմանեսցի։

Երկրորդ՝ յայտ է ի ձեւոյն. զի ուղիղ է մարդոյն կազմուած. եւ ոչ կորագլուխ կամ խոնարհ։

Նշանակէ զայն՝ որ ուղիղ էր հոգի մարդոյն. եւ միտքն ի վեր առ Աստուած. եւ ոչ ինչ ունէր թիւրութիւն կամ խոտորումն ի մեղս։

Երրորդ՝ յայտ է ի սրբութենէ մարմնոյն. զի մարմինն մարդոյ՝ ոչ ունի ծածկոյթ. մազ. կամ թեւ, կամ թեփ որպէս այլ կենդանիք. այլ է յստակ եւ մաքուր յամենայնի։

Նշանակէ զմաքրութիւն հոգւոյն եւ մտացն. զոր արար Աստուած առանց ծածկութի մեղաց։

Չորրորդ՝ յայտ է յայնմանէ՝ որ բազումք ի մարդկանէ սուրբ եւ արդար պահեցին զինքեանս որպէս Նահապետք. Աբրահամ. Իսահակ. Յակօբ. Յոբ. Մովսէս. եւ այլ Մարգարէքն եւ Հարք սուրբք։

Զի թէ բնութիւնս մեղանչական էր, ոչ կարէին նոքա արդարանալ ի մեղաց. զի նոքա բնութեանս մարդոյ կցորդ եւ հաղորդք եղեն։

Հինգերորդ՝ յայտ է Տեառն է մերմէ Քրիստոսէ. զի բանն Աստուած էառ զմարդկային բնութիւնս. զհոգի, զմարմին, եւ զմիտս կատարեալ. եւ պահեաց զբնական կիրս նոցա առանց մեղաց. զմարմնոյն քաղց՝ զծարաւ՝ զտքնիլ եւ զվաստակիլն կրեաց։

Եւ զհոգւոյ զտրտմիլ եւ զերկիւղն կամաւորապէս կրեաց առանց մեղաց։

Իյամօթ մարդկայինս ազգի. զի մի ասիցեն թէ, մարմինս մեր՝ է մեղանչական եւ հոգիս։

Այլեւ յամօթ թշնամւոյն սատանայի. որ չարախօսէր զմեզ եթէ, մարդկային ազգս՝ բնութեամբ մեղանչական է։

Եցոյց թէ՝ բնութիւն մարդոյս անմեղ է ստեղծեալ իսկզբանէ։

Վեցերորդ՝ յայտ է ի բանիցն Սողոմօնի որ ասէ. (Աստուած զմարդն ուղից արար. եւ նոքա խնդրեցին զանազան խորհուրդս. ) այսինքն, զի արդար եւ անմեղ է մարդոյս մարմինն եւ հոգին եւ միտքն ի ծննդենէ։

Այլ թէ յուստի՞ մտին ի ծննդենէ։

Այլ թէ յուստի՞ մտին մեղքն եւ չարիքն ի բնութիւնս մեր։

Ի վերայ բերէ թէ (նոքա խնդրեցին խորհուրդս զանազանս. ) այսինքն, անձն իշխան կամօք իւրեանց խնդրեցին եւ գործեցին. թէ զբարիս, եւ թէ զչարս։

Որպէս նահապետք. Աբրահամ եւ որդիք եւ ազունք նորա՝ խնդրեցին զբարեպաշտութեան հաւատն եւ զբարիս. եւ հետեւեցան նմա։

Եւ հեթանոսք եւ բազում չարք եւ վատթարք յազգէն հրէից՝ սիրեցին զանպարշտութիւն եւ զչար գործս. եւ հետեւեցան անիրաւութեան։

Վասն զի ամենայն մարդ ի վեց պատճառաց գործէ զմեղս։

Նախ՝ ի պատրանաց սատանայի. որ պատճառ է ամենայն չարութեանց. վասն այն սկզբնաչար կոչի. որ զառաջին մարդն ի սկզբանէ խաբեաց եւ ընկէց ի մեղս. եւ ամենայն մարդկան սկիզբն եւ պատճառ լինի կորստեան. զի նա շարժէ եւ յորդորէ զմարդն ի նախանձ. ի հպարտութիւն. ի բարկութիւն. ի պոռնկութիւն. ի գողութիւն. իսպանութիւն. եւ յայլ զանազան մեղս։

Վասն այն ասէ Տէրն թէ, (սատանայ իսկզբանէ մարդասպան է. ) որ յամենայն մեղս՝ սատանայ յորդորէ զմարդն։

Եթէ ի խորհուրդն, եթէ ի հոգին, եւ եթէ ի մարմինն, եւ ի ցանկութիւնն։

Երկրորդ պատճառ մեղաց՝ է՛ անձնիշխան կամք մարդոյս. որ մեք կամաւ ընտրեմք զմեղսն եւ գործեմք, թէպէտ ոչ է հարկ ի վերայ մարդոյս. զի իշխան է եւ Տէր ի վերայ չարի եւ բարւոյ. եւ զոր կամի՝ գործ է։

Երրորդ՝ գործ է մարդ զմեղս խաբէութենէ չար ընկերաց մարդկան. զի այնպէս է մարդոյ սովորութիւնն՝ թէ բարի տեղւոյ հանդիպի, առ բարի վարժապետ, եւ բարի ընկերաց, զբարիս սովորի ի նոցանէ եւ գործէ. ըստ այնմ, (մանուկ մտավարժ էի. եւ հոգւոյ բարւոյ դիպեցայ։

(Իսկ թէ ի չար տեղի հանդիպի, առ չար ուսուցիչ, եւ չար ընկերաց, զչարիս ուսանի եւ գործէ ի նոցա խաբէութենէն եւ չար գործոցն։

Վասն այն ոչ է պարտ քրիստոնէիցն ի մէջ չարաց, կամ այլազգաց բնակիլ. որպէս ասէ մարգարէ իւր Աստուած. (ելէք միջոյ նոցա. եւ մեկնեցարուք. եւ ի պիղծս մի մերձենայք։)

Չորրորդ՝ է հեշտութիւն մեղացն եւ սովորութիւնն. զի յորժամ մարդն հեշտանայ եւ սովորի ի մեղս, անխտիր գործէ զչարն իբրեւ զբարի։

Զի հեշտութիւն մեղացն եւ սովորութիւնն՝ կապ լինի, եւ զմարդն ի մեղս կապէ. որպէս ասէ մարգարէն. (տոռունք մեղաց պատեցան զինեւ։)

Հինգերորդ՝ է՛ բնական կամք մարմնոյն. (որ հաստատեալ է յանդամս մեր, եւ սիրէ զմեղս հակառակ օրինաց մտացն. ) եւ յորժամ դիպօղ ժամու հանդպի, այն որ ծածուկն էր, յայտն է զչարիս։

Վասնվ այն ասաց Աստուած առ նոյիւ. (միտք մարդկան հաստատեալն են ի խնամս չարին ի մանկութենէ իւրեանց. ) այսինքն, ի տղայութենէ բնական է մարդոյս՝ որ զհեշտ ցանկութիւն մեղաց սիրէ։

Վեցերորդ՝ գործ է ոք զմեղս. զի անտէր է, եւ անպատուհաս. զի թէ ի գործեալ մեղացն պատուհասիւր, երկնչէր եւ ոչ գործէր. այլ անխտիր է ի մեղս. զի ոչ խրատիի եւ ոչ յանդիմանի ի նոյն ժամն։

Այլեւ տեսանէ յառողջութեան զինքն եւ ի յաջողման եւ յուրախութեամբ յամենայն կողմանէ. որպէս ասէ Դաւիթ. (ահա մեղաւորք եւ յաջողեալ է նոցա. կան եւ ունին զմեծութիւն աշխարհի։)

Իսկ թէ զայլ ոք տեսանէ խրատեալ յԱստուծոյ՝ այնու ոչ զգուշանայ։

Նախ զի՝ ինքեանք իբրթէ ոչ են ի չարն. եւ զայլոցն ոչ ի միտ առնուն. եւ դարձեալ՝ պատճառեն զպատճառս աեղաց ոմանք թէ, նոքա արժանի են։

Այսպէս ըստ Զ եղանակի գործէ մարդ զչարս. եւ ոչ կամի զղջանալ եւ դառնալ. իսկ որ ասէ առակն։

(Որ առնէ զարդարութիւն՝ գտցէ օգնականութիւն։)

Արդ՝ արդար մարդն՝ ի վեց կողմանէ օգնական ունի. երեք յարտաքուստ. եւ երեք ի ներքուստ։

Եւ արտաքին օգնական է մեզ՝ Նախ Աստուած. ըստ այնմ, (Աստուած յօգնել ինձ նայեց։)

Երկրորդ՝ հրեշտակք օգնական են իբարի գործելն. ըստ այնմ, (հրեշտակն որ պահէր զիս ի մանկութենէ։)

Երրորդ՝ օրէնքն Աստուծոյ՝ օգնական եւ մարդոյն. որպէս սիւն տան. եւ պարիսպ քաղաքի. որպէս ասէ Եսայի. (ձողաբաձ զարդարեցի. եւ ցանկով փակեցի. ) այսինքն օրինօքն։

Չորրորդ՝ ի ներքուստ բնութիւնս մեր ձեռնտու եւ օգնական է արդարոյն. զի հնազանդ է հոգւոյն. եւ ոչ ոսոխ եւ հակառակ։

Զոր օրինակ՝ կազմուած սայլին պատրաստ է ի շարժիլ. նոյնպէս եւ հնազանդ է մարմինն ի գործն սուրբ։

Հինգերորդ խիղճ մտացն օգնական է. եւ ոչ ստգտանէ. այլ հանգուցանէ ի խաղաղութեան։

Վեցերորդ՝ նոյն ինքն գործն բարի ուրախացուցանէ զմեզ եւ արիացուցանէ ի գործելն զարդարութիւն։

Եւ սոքա վեցեքին օգնականքս՝ ի վեց կողմանէ շարժումն նորին այսպէս։

Ի վերուստ կողմանէ՝ օգնական է Աստուած։

Եւ յաջ կողմանէ՝ հրեշտակն։

Եւ յառաջ կողմանէ՝ օրէնքն Աստուծոյ որ յառաջընթաց է ի բարին։

Ի ներքին կողմանէ՝ մարմինն օգնական է եւ հնազանդ հոգւոյս։

Եւ ի ձախ կողմանէ՝ խիղճ մտացն օգնական է։

Եւ յետուստ կողմանէ՝ օգնական են բարի գործքն։

Այսպէս յամենայն կողմաէ՝ շուրջանակի օգնական գտանէ արդարութիւնն։

Իսկ որ թիւրն է յարդարութենէն եւ մոլորեալ, յամենայն կողմանէ վարակել եւ պատեալ է ի մեղս. զի օրէնք մարմնոյս՝ հակառակ է նմա. գերէ եւ քարշէ ի մեղս. եւ խիղճ մտացն դատօղ. եւ գործք մեղացն՝ հեշտ եւ թոյլ եւ ծանր՝ ի վայր հակէ։

Նոյնպէս եւ արտաքուստ դեւն եւ աշխարհս եւ ցանկութիւնք՝ քարշեն ի մեղս։

Այլեւ տեսօղքն անարգեն. եւ զրկեալքն աղաղակեն. եւ հանապազ ի մէջ նոցա վարակեալ է եւ դառնացեալ. զի լոյս բանականին՝ դեռեւս ի վառ է ի խիղճէ մտացն. եւ կշիռ խոհեմութեանն՝ այսինքն, հաւասարի դատողութեանն. քննէ եւ տեսանէ զթիւրութիւն մեղաց. եւ այնու չարչարի։

Եւ ոչ է որպէս անպարիշտն եւ անզգգամն՝ որ լոյսն շիջեալ է. եւ կշիռ խոհեմութեան կորուսեալ։

Տեսանելիքն կոյր է. եւ լսելիքն խլացեալ. եւ հոտոտելիք ընտրութեանն խոպանացեալ. եւ ճաշակելիքն անհամացեալ. եւ շօշափելիքն գօսացեալ՝ ոչ կարէ զգալ։

Նա հանգստեամբ գործէ մեղսն եւ ուրախութեամբ. (ծիծաղելով գործէ ասէ այր ամպարիշտ զմեղս։)

Որեւ մեզ տացէ Քրիստոս Աստուած ուղղութիւն վարուց. զի առնելով զկամս Նորա, արժանասցուք կենացն յաւիտենից ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր։

Որում փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ Արդար վաճառաց եւ կշռոց. ի բանն առակին որ ասէ։

(Կշիռ նենգութեան՝ պիղծ էառաջի Տէառն. եւ կշիռ արդար ընդունելի է Նմա։)

Առակ. 11. 1։

(Գլուխ. Լ)

Որպես ասէ մարգարէն. (Արդար է Տէր՝ եւ զարդարութիւն սիրէ. եւ զուղղութիւն տեսանեն երեսք նորա) Յաղագս որոյ՝ կամի մեզ զգործս արդարութեան գործել. զմիտս եւ զհաւատս արդար եւ ուղիղ պահել։

Զի զարդարութիւն սիրէ Աստուած։

Նախզի՝ բնական զմեզ ի յարդարութիւն ստեղծ զառաջինն։

Իսկ անիրաւութիւնս եկամուտ եւ յետոյ խառնեցաւ ի սատանայէ։

Վասն այն կամի զառաջին արդարութիւնն ի մեզ բերել գործովք։

Երկրորդ՝ զի արդարութիւնն է մեզ բնական կենդանութիւն։

Զի յորժամ տարերքն հաւասար եւ միաչափ լինին, առողջութիւն եւ կենդանութիւն է մեզ։

Իսկ անիրաւն մտնեալ ի ներքս որ է աւելի եւ պակասն, հիւանդութիւն է եւ մահ։

Վասն այն կամի Աստուած զարդարութիւնն՝ որ կենդանութիւն է եւ առողջութիւն. եւ ոչ զանիրաւութիւն՝ որ մահ է եւ պակասութիւն։

Երրորդ՝ զի գործ արդարութեանն՝ տանի ի յաւիտենից կեանսն արդարոց, որ է անմահութիւն. եւ անիրաւութիւնն՝ տանի ի տանջանսն յաւիտենից, որ է դժոխքն եւ տեղի անիրաւին սատանայի։

Վասն այն կամի զարդարութիւնն մեր՝ զի ինքն արդար է. եւ սկիզբն մեր ստեղծմանն՝ արդարութիւնն է. եւ պահօղն կենաց՝ արդարութիւնն է։

Եւ ի կեանս արդարոց՝ արդարութիւնն առաջնորդէ եւ հասուցանէ։

Որպէս ասէ։

(Արդար է Տէր՝ եւ զարդարութիւն սիրէ. եւ զուղղութիւն տեսանեն երեսք նորա։)

Վասն այն ի ձեռն Մովսիսի հրամայեաց Աստուած. (չափ մեծ եւ փոքր մի լիցի քեզ. եւ ոչ կշիռք. այլ հաւասար լիցին։)

Նոյնպէս եւ ի բնական օրէնս քաղաքաց՝ իմաստութեամբն գտին օրինակ արդարութեան։

Զկշիռն։

Զչափն։

Զկանգունն։

Զի կշիռն՝ զծանր եւ զթեթեւութիւն որակացն հաւասար է ի տեսութիւն աչաց։

Նոյնպէս կանգունն՝ զքանակն չափ է։

Եւ չափն՝ զգոյացութիւնն թուէ։

Եւ այսպէս ի տեսիլս աչաց զգործ արդարութեան սոցա տեսեալ, եւ թուով ի միտս պահեմք զարդարութիւն. զի ոչ արտաքոյ, եւ ոչ ի ներքս անիրաւութիւն մտանէ ի մեզ։

Եւ ի հաւասարութենէ չափոց եւ կշռոց՝ բազում օգտութիւն է եւ շահ։

Նախզի՝ քաղաքական օրէնքն եւ բարեկարգութիւնն ամբողջ մնայ եւ գեղեցկազարդ, ի հաւասարութենէ կշռոց եւ չափոց։

Երկրորդ՝ զի արտաքինք լուել զհաւասարութիւն կշռոց քաղաքաց, ի ներքս դիմեն. եւ որք ի քաղաքս միամտութեամբ վաստակին՝ առաւելու շինութիւն եւ շահն։

Երրորդ՝ զի անծին եւ անպտուղ նիւթք չափով եւ կշռով վաճառեալ՝ հանապազ աճին եւ ծնանին. եւ պտղաբերեն զրդիւնս։

Չորրորդ՝ զի շնիութիւն է քաղաքաց ի տուր եւ յառս վաճառաց հաւասար շահիլն. զի ծախօղն շահի զգինն. եւ զնօղն զնիւթն. եւ այսպէս լինի շնիութիւն քաղաքաց։

Հինգերորդ՝ զի հաւասար կշռովն՝ աղքատն ոչ զրկի ի մեծամեծաց. եւ ոչ տխմարն եւ փոքրն։

Վեցերորդ՝ զի առ եւ տուր՝ փոխ եւ հատուցմունք՝ սոքօք յարմարին։

Եօթներորդ՝ թագաւորաց եւ իշխանաց հարկ եւ սպասաւորութիւնք՝ սոքօք կարգաւորին։

Ութերորդ՝ այլեւ պարգեւք եւ հռոք մեեծամեծաց առ փոքունս՝ չափով քանակին։

Իններորդ՝ շինութիւն տանց՝ եւ ծախք ռոճկաց՝ ել եւ մուտք՝ չափով սահմանին։

Տասեներորդ՝ այլեւ ո՞ր է քան զայս մեծ շահ եւ օգտութիւն հոգեւոր, որ յորժամ զարդարութիւնն մոռանամք, ի սոցանէ տեսեալ ի միտ պահեմք եւ յիշեմք։

Վասն այն ասէ թէ, (կշիռք արդարութեան՝ ընդունելի է Աստուած։)

Իսկ նոքա որք նենգեն զկշիռս արդարութեան, եւ կամին զշահն ի յանիրաւութենէ ստանալ. այսինքն, յորժամ կրկին լինի չափ եւ կշիռ, մեծովն առնուն, եւ փոքրովն տան, այսպիսիքս պիղծ են առաջի Աստուծոյ։

Զի զօրէնս Աստուծոյ արհամարհեն որ ասաց թէ՝ (չափ մեծ եւ փոքր եւ կշիռք՝ մի լիցին քեզ։)

Այլեւ կոխեն զքաղաքական օրէնս. զի նա ուսուցանէ զարդար շահն ստանալ ի վաճառն, եւ ոչ զանիրաւն։

Եւ արդար շահն լինի ըստ չորից։

Նախ՝ ի պատուական նիւթն, թէ մեծաագին լինի։

Երկրորդ՝ ի գին եւ ի նիհն ըստ հասարակաց երկրին։

Երրորդ՝ ի տեղին։

Չորրորդ՝ ի ժամանակն։

Զի գոյ յայս ժամանակս աժան. եւ ի միւսն թանկ. եւ ի յայս տեղին աժան, եւ ի յայլ տեղիս թանկ. այսպիսի շահս՝ արդար է եւ հալալ ի վաճառս։

Այլ որ ի դէմս մարդոյն թէ կարիք լինի, թանկ վաճառէ, կամ որ ոչ արժէ՝ զգինն ի վեր ասէ, կամ թէ քան զհասրակաց նիհն առաւել խնդրէ, կամ կշիռն պակաս դնէ եւ սուտ երդմամբ հաստատէ, այնպիսին զանիրաւ շահն ստանայ. որ ոչ է շահ, այլ զէն եւ յաւիտենից հուր եւ այրեցումն հոգւոյն. վասն այն ասէ։

(Կշիռ նենգութեան՝ պիղծ է առաջի Աստուծոյ։)

Եւ այնպիսին տասն գլխաւոր մեղօք՝ պիղծ է առաջի Աստուծոյ։

Նախզի՝ որ զմարդ խաբէ՝ զԱստուծոյ խաբէ. զորոյ զպատկերն խաբեաց։

Երկրորդ՝ զի ոչ հաւատայ զԱստուած տեսօղ գոլ գործոցն. ըստ այնմ, (ոչ է Աստուած առաջի աչաց նորա. պիղծ են ճանապարհք նորա յամենայն ժամ։)

Երրորդ՝ զի ոչ հաւատայ դատաստանին Աստուծոյ, թէ ընդ գողոցն դատապարտի։

Չորրորդ՝ զի եւս առաւել չար է քան զգողն. վասն զի գողն ի ծածուկ եւ ահիւ գողանայ. են նա յայտնի է նստել ի մէջ կրպակին. որ է կուղբակ, որ ստուգաբանի գողի բակ։

Հինգերորդ՝ զի մարդիկ լսելով յաւազակաց խոյս տան. եւ առ նա իբր առ բարի սիրել ընթանան։

Վեցերորդ՝ զի գողն միանգամ գողանայ զմիոյն ստացուածն. իսկ սա՝ բազում անգամ ի մի եւ ի նոյն մարդոյն գողանայյ խաբէութեամբ։

Եօթներորդ՝ զի աւազակն զմարմին այլոց սպանանէ. իսկ նա զհոգին իւր սպանանէ մատնելով ի գեհեանն. որպէս մեծ է հոգին քան զմարմինն. նոյնպէս մեծ է եւ մահ նորին։

Ութերորդ՝ զի ագահութիւն առնէ՝ (որ է կռապաշտութիւն ասէ առաքեալն. ) Իններորդ՝ զի եւ զանունն Աստուծոյ կոչէ ի վերայ սնոտեանց, եւ երդմնահարի. զոր հրամայէ Քրիստոս. (ամենեւին մի երդնուլ։)

Տասներորդ՝ զի եւ զայլս գործակցէ ի մեղս իւր, վկայ կոչելով զնա. եւ նա վկայէ սուտ. զի եւ նա նորին վկայեսցէ. եւ պատժեսցի ընդ սուտ վկայիցն Քրիստոսի. որք խաբեցին զպիղատոս եւ պատժեցան յաւիտենից հրովն։

Վասն զի ասէ առակն. (վկայ սուտ՝ առանց պատժոց ոչ է։)

Դարձեալ՝ եւ այլ իմն եղանակ է բանիս իմացումն։

Զի կշիռ արդարութեամբ եւ ընդունելի Աստուծոյ՝ զմարդն է իմանալ։

Զոր եւ մարգարէն ասէ. (ընդունայնն են որդիք մարդկան. ի կշիռս իւրեանց մեղանչեն։)

Զի նժար կշռոյն՝ անձնիշխան կամքն է մարդոյն. որ հաւասար կախեալ ունի յինքն զհոգին եւ զմարմինն. եւ լուծն՝ միտքն եւ իմացումն է արդարադատ։

Եւ երկոքին թաթքն՝ հոգի եւ մարմին. եւ երեք չուանն կամ չորք՝ հոգին եռամասնեայ գոլով, եւ մարմինն ի չորից տարերաց. եւ կշռորդ է օրէնքն Աստուծոյ, եւ օրինացն հաւասար գործն մեր։

Արդ՝ անձնիշխան կամքն ի մէջ հոգւոյն եւ մարմնոյն՝ ոչ պարտի թողուլ զմիմեանս յաղթահարել. զի պիղծ է առաջի Տեառն։

Եթէ մարմինն զհոգին յաղթէ չար մեղօք, եւ հոգին զմարմինն յաղթէ եւ սպանանէ, պիղծ է եւ մահապարտ։

Այլ եւ սպանանէ, պիղծ է եւ մահապարտ։

Այլ ի մէջ ի յօրինաց սահմանն եւ ի չափն հաւասար պահելով զնոսա, ընդունելի է Աստուծոյ։

Ապա թէ յաղթահարէ մարմինն զհոգին, լուրր զի՞նչ ասէ առաքեալն. (գիրք այրւոյն՝ կենդանւոյն մեռեալ է։)

Զի (գիրացաւ ստուարացաւ Յակօբ՝ եթող զՏէր Աստուած իւր։)

Եթէ հոգին յաղթահարէ զմարմինն, դարձեալ լուր՝ զի ասէ առաքեալն աշակերտին. (մի ջուր եւեթ ըմպեալ, այլ սակաւ մի գինի խառնեսջիր վասն ստէպ հիւադութեան։)

Զի որպէս ձի զինւորի ոչ է ամենեւին խստերախտ, զի մի գահաւէժ լիցի. եւ ոչ ամենեւն նուազ, զի մի տկարասցի։

Նոյնպէս եւ զմարմինն ոչ ամենեւին փափկակեաց, զի մի ապստամբեսցի ի հոգւոյն. եւ ոչ ամենեւն տկար, զի մի վերջասցի ի պաշտօնն Աստոծոյ. այլ ի չափաւորն եւ կշիռնն ըստ օրինացն սահմանի՝ այն է բարի։

Եւ թէ ոք հակառակի թէ, ո՞րպէս զհոգի եւ զմարմին հաաւասարակշիռ պահեմք։

Նախզի՝ հոգին Աստուծոյ է պատկեր. եւ մարմինն հողոյ։

Երկրորդ՝ զի ասէ առաքեալն. (որքան տկարանամ, այնքան զօրանամ, զի յորժամ արտաքին մարդս մեր զօրանայ՝ ներքինն տկարանայ եւ այլն։)

Երրորդ՝ զի տեսանեմք բազում նահատակս՝ որք առաւել չարչարեցին զմարմինն ի պահս, ի ճգնութիւն, ի մարտիրոսութիւն, եւ այլն. եւ այս պիսիքս՝ ոչ պահեն հաւասարակշիռ։

Ասեմք թէ՝ կշիռ արդարութեան ոչ է այն, եթէ երբեմն զհոգւոյնն եւ երբեմն զմարմնոյն առնեմք զկամս, եւ ոչ այն՝ թէ մարմնով հեշտանամք եւ հոգւով չարչարիմք, եւ ոչ այն թէ մին բարի առնեմք, եւ մին չար, կամ օրհնեմք եւ անիծանեմք։

Այսպիսիքս՝ ոչ են կշիռք արդարութեան, այլ անիրաւութիւնք։

Եւ այս է արդարութիւն։

Որ Աստուած ի սկիզբն զառաջին մարդն բարի ստեղծ բոլովին հոգւով եւ մարմնով, եւ ոչ մասն ինչ չարի էր ի նմա. ոչ ի հոգին եւ ոչ ի մարմինն։

Եւ ետ նմա կշիռ արդարութեան զպատուիրանս օրինացն. զի թէ պահեալ էր, ի վերին կէտ երկնիցն էր բարձրանալոց։

Եւ յորժամ ոչ պահեաց, ծանրացաւ մեղօք եւ անկաւ ի ներքին կէտ երկրիս։

Եւ այս է այժմ կշիռ արդարութեան ի մեզ. զի զհոգին եւ զմարմին բոլորովիմբ ի նոյն յառաջին բարութիւնն պահեմք. եւ ի ձեռն պատուիրանին կշռոյ ի վեր յեկնս ելանեմք. եւ այս կոչի կշիռի արդարութեան. Դարձեալ կշիռ օրինական՝ որ Ը պատւիրանացն հաւասարեմք զմիիտս զբանս եւ զգործս մեր. եւ զոր ինչ օրէնքն հրամայէ՝ զայն առնեմք։

Դարձեալ՝ կշիռ է անձնական. յորժամ կշիռ արդարութեան վարուց եւ բանից յաճախապէս ի մեզ կրեսցուք եւ ծանրասցուք բարի գործով, միտքն ազատեալ վերանայ եւ հպի առ Աստուած։

Եւ յորժամ թեթեւանամք եւ նւազիմք ի բարեաց, միտք մեր ի վերայ հակէ եւ յերկիր կապի։

Դարձեալ՝ կշիռ է եղբայրական. այ է՝ որ քեզ հաւասար սիրես զնա. ըստ այնմ, (սիրեսցէք զընկեր քո իբրեւ զանձն քո։)

Եւ դարձեալ այն է՝ յորժամ տեսանես զոք ի մեծութիւն եւ ի փառս, եւ զքեզ ոչ՝ յայնժամ գոհանաս զԱստուծոյ որ նմա զայն է տուեալ. եւ ոչ նախանձիս. այն կշիռ եղբայրական է։

Եւ այսպէս բազում է կշռոյս անունն։

Այժմ պատասխանեմք հարցմանց։

Առ առաջինն թէ՝ ոչ է արդարութիւն զհոգի եւ զմարմին հաւասար պահել, այլ անիրաւութիւն. զի հոգին տէր է եւ մարմինն ծառայ. զծառայն Ը Տեառն հաւասարել՝ կարի անիրաւութիւն է։

Այլ ասեմք թէ, պարտի այսպէս կարգաւորել. ըզմարմնոյն պէտսն տալ ծառայի. եւ զհոգւոյն որպէս Տեառն. եւ զմարմինն հանապազ պահել ի ներքոյ հոգւոյն. եւ այն է բնական եւ բարոյական արդարութիւն եւ կարգաւորութիւն։

Երկրորդին ասեմք թէ՝ առաքեալն զմարմնոյ տկարանալն եւ զհոգւոյ զօրանալն՝ ոչ բնութեան տկարութիւն ասէ, այլ զկրիցն եւ զգործոցն։

Զի յորժամ կիրք մարմնոյ եւ գործք ախտիցն տկարանայ ի մեզ, յայնժամ հոգին զօրանայ եւ կարողանայ ի ներգործութիւն իւր։

Առ երրորդն թէ, որք բազումք առաւել չարչարեն զմարմինս եւ նահատակին։

Ասեմք եթէ՝ է կշիռ սիրոյ, եւ է կշիռ փոխոյ, եւ է կշիռ հատուցմանց։

Արդ՝ ոմանք զկշիռ սիրոյն կարտարեն եւ չարչարին ի սէրն Քրիստոսի, լաւ համարելով զսէրն Քրիստոսի Աստուծոյ, քան զանձինս իւրեանց. եւ պատուական զկեանսն յաւիտենից, քան զժամանակեայ եւ զանցաւորս։

Իսկ կշիռ հատուցմանց այն է, որ Քրիստոս վասն մեր չարչարեցաւ եւ խաչեցաւ. մեք վասն Քրիստոսի մեռանիմք եւ խաչեմեք. եւ այսպէս ոմանք փոխարէն կշռովն չարչարեցան։

Եւ ոմանք զկշիռ փոխոյն. այսինքն, ճգնեցան վասն հանդերձեալ կենացն. չարչարեցան, զի հագիցեն։

Ողորմեցան, (զի զողորմութիւն գտցեն։)

Զմարմին սպանին, զի զհոգիս կեցուսցեն։

Եւ այսպէս ամենեքեան ի կշիռս արդարութեան ժամանեցին։

Զի արտաքոյ սորայ՝ ոչ ինչ է բարեգործութիւն. վասն այն ասէ. (կշիռ արդարութենէ՝ ընդունելի է առաջի Աստուծոյ։)

Զի հատուսցէ ամենեցուն զկշիռս եւ զվարձս վաստակոց. (չափ զեղուն թաթաղուն ըստ անսուտ խոստմանն ճշմարտութեան։)

Որում եւ զմեզ մասնակից արասցէ մասին ժառանգութեան սրբոց Իւրոց ողորմած եւ մարդասէրն Տէր Քրիստոս Աստուած մեր. Որում փառք ընդ Հօր Իւրում եւ Սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս ամէն։