Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ամառան հատոր · 6/24

ԳԼՈՒԽ ԽԱ-ԽԵ

Դարձեալ յայլմէ քարոզ վասն կարգի քահանայութեան. ի Բանն։

(Քահանայք Քո զգեցցին զարդարութիւն. եւ սուրբի Քո ցնծալով ցնծասցեն։)

Սաղ. 131. 9. (Գլուխ ԽԱ. )

Վարդապետք ասեն թէ՝ պատշաճ է որ յեկեղեցի սուրբ՝ լինէր կարգ քահանայութեանն։

Եւ այս է պատճառն. զի երեք է հոգեւոր աստիճանն. այսինքն, բնութիւն. շնորհքն. եւ փառքն։

Բնութիւնն է աստիճան ներքին. եւ շնորքն միջին. եւ փառքն։

Բնութիւնն է աստիճան ներքին. եւ շնորհքն մջին. եւ փառքն վերին։

Վասն զի բնութիւն մարդկան՝ միջնորդութեամբ հրեշտակաց ելանէ ի փառսն վերին։

Այլ այժմ եկեղեցի սուրբ է ի միջին աստիճանն. այսինքն ի շնորհս հոգւոյն սրբոյ. վասն այն է ի մէջ բնութեան կենցաղոյս, եւ ի մէջ փառաց երկնաւորին։

Իսկ ի բնութիւնն՝ գտանի կարգ. քանզի երկնային մարմինքն՝ իշխեն ստորին մարմնոցս եւ լուսաւորեն զնոսա։

Այլ ի բնական մարմին մարդոյս՝ գտանի կարգ։

Զի գլխաւոր անդամքն՝ իշխեն այլոց անդամոցն. որպէս գլուխն սիրտն եւ լեարդն՝ իշխեն այլ անդամոցն. եւ ազգեն ի նոսա զբնական ջերմութիւնն եւ զշարժումն։

Նաեւ ի փառս արքայութեանն երկնից գտանի կարգ։

Զի անդ բազում են կարգք եւ աստիճանք հրեշտակաց եւ հրեշտակացելոց։

Ապա ուրեմն ճշմարիտ էր զի եւ յեկեղեցիս որ ի մէջն է բնութեան եւ փառաց՝ լինիցի կարգ. զի անկարգութիւնն յամենայն ուրեմք չար է. իսկ կարգաւորութիւնն բարի։

Այլեւ պարտ է զի ոչ մի կարգ լիցի յեկեղեցիս. այլ բազում կարգի։

Եւ այս վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ ընդարձակ լիցիի ճանապարհն որ հասանի մար ի ծառայութիւնն Աստուծոյ։

Զի թէ մին կարգ միայն էր, նեղ լինէր փրկութեան ճանապարհն. եւ ոչ ամենեքեան կարէին գնալ։

Երկրորդ՝ զի բնութիւն մարդոյս տկար է. վասն այն մինն միայն կարգն՝ ոչ կարէր կատարել զամենայն ծառայութիւնս Աստուծոյ. որպէս մարգարէն Մովսէս ոչ կարէր միայն զծանրութիւն ժողովրդեանն բառնալ՝ ընտրեաց ի նոցանէ եօթանասուն ծերս որք բարձին զծանրութիւն ժողովրդեանն։

Ապա ուրեմն ճշմարիտ էր զի զիցի յեկեղեցիս բազում կարգ։

Երրորդ՝ զի իմաստութիւնն Աստուծոյ յայտնեսցի. զի է գործ իմաստնոցն կարգաւորելն. զի արտաքին փրլիսոփայքն՝ ի կարգէ արարածոց ծանեան զիմաստութիւնն արարչին։

Եւ յորժամ դշխոյն հարաւոյ ետես զկարգաւորութիւն ծառայիցն Սողոմօնի, յիմարեցաւ եւ ասէ. մեծագոյն է իմստութիւն քո քան զոր ես լուեալ էի։

Եւ նշանակէ Սողոմօն զՔրիստոս. եւ դշխոյն հարաւոյ զեկեղեցիս հեթանոսաց. յորժամ տեսանէ զկարգ ծառայիցն Քրիստոսի, այսինքն զեօթն կարգս եկեղեցւոյ՝ զարմանայ եւ հիանայ յիմաստութիւնն Քրիստոսի։

Այլ ի մէջ եօթն կարգաց եկեղեցւոյ՝ վերին կարգն բարձրագոյն է քան զայլսն. այսինքն քահանայութիւն. որպէս եւ գրել է ի թագաւորութիւնս թէ՝ արար Սողոմօնն աթոռ փղոսկրեայ եւ ծածկեաց զնաա ոսկւով։

Եւ արար Զ աստիճան աթոռոյն. այսպէս Քրիստոս արար վեց աստիճան որ է վեց կարգ ներքին։

Եւ եդ ի վերայ նոցա աթոռ բարձրագոյն զեօթն կարգն որ է քահանայութիւնն։

Եւ պատեաց զնա ոսկւով. այսինքն արդարութեամբ եւ առաքինութեամբ. վասն այն ասէ Դաւիթ՝ (քահանայք քո զգեցցին զարդարութիւն։)

Արդ՝ ի կարգէ քահանայութեանս ասելի է թէ՝ Քրիստոս երեք ազգ պատւով պատւեաց զքահանայս։

Առաջին՝ զի զգեցոյց նոցա զանազան զգեստ։

Երկրորդ՝ զի եդ զթագն իւր ի գլուխս նոցա։

Երրորդ՝ զի ի սեղանն իւր բազմեցոյց զնոսա։

Արդ՝ առաջին պատիւն՝ զի զարդարեաց զքահանայսն զանազան զգեստիւք որք են վեց ազգ։

Առաջին զգեստն է խոյրն. եւ նշանակէ բան ինչ հոգեւորպէս։

Նախ՝ ցուցանէ զզօրութիւն հոգեւոր. զի ծածկէ զթիկունսն՝ որով բառնայ զբեռն օրինացն Քրիստոսի։

Երկրորդ՝ ցուցանէ խոյն զծածկոյթն զայն՝ որով ծածկեցին հրէայքն զգլուխն Քրիստոսի. եւ հարկանէին ասելով. (մարգարէաց մեզ ո՞վ է որ եհարն զքեզ։)

Եւ վասն այն զգեցուցանէ զխոյրն՝ զի անդ է հինգ զգայութիւնն։

Զի պարտ է քահանային որ պատարագէ՝ իբր զՔրիստոս լինի որ երթայ ի չարչարանս։

Խնուլ զաչս յարատ հայելոյ. եւ զլսելիս եւ զբերանն ի դատարկութեանց. ծածկելով զկուրծս ի վերայ սրտին, որ զբարին խորհրդն ժողովէ ի սիրտն։

Երկրորդ զգետն՝ է շապիկն։

Եւ այն ցուցանէ զսպիտակ հանդերձն՝ զոր զգեցոյց Հերովդէս Քրիստոսի վասն նախատանաց. նաեւ ցուցանէ զուրբ վարս՝ որ պարտ է քահանային նովաւ զգեստաւորիլ։

Եւ ի ժամ պատարագին պարտշաճին քահանայիցն սպիտակ հանդերձ. զի գործ քահանայիցն՝ է գործ հրեշտակաց. եւ աւետարանն յորժամ խօսի վասն հրեշտակաց հանդերձին, սպիտակ ցուցանէ զհանդերս նոցա. (տեսին զհրեշտակն զգեցեալ պատմուճան սպիտակ եւ զարհուրեցան։)

Եւ ի գործս առաքելոցն ասէ. (ահաւասիկ արք երկու երեւեցան ի հանդերձս սպիտակս. ) վասն այն պարտ է զի քահանայի կենքն՝ սուրբ լիցի որպէս հրեշտակաց։

Երրորդ զգեստն՝ է գօտին. եւ ցուցանէ զխարազանն զայն՝ որով հարին զՔրիստոս կապեալ ընդ սեանն։

Դարձեալ ցուցանէ գօտին զսպումն գէջ ցանկութեան. եւ կրթիլ յողջախոհութեան եւ զգաստանալ. որպէս ասէ աւետարանն. (եղիցին գօտիք ձեր պնտեալ ընդ մէջս եւ ճրագունք լուցեալ։)

Զի որ զմէջն գօտով ոչ պնտէ, ոչ ինչ կարէ դնել ի ծոցս իւր. այսպէս որ ոչ պահէ զողջախոհութիւն, ամենայն բարի գործքն հեղանին ի նմանէ։

Այլ աստ գիտել է՝ զի Եղիա ի հին օրէնսն պնտէր զմէջ իւր մաշկեղէն գօտւով. այլ ի նոր օրէնս՝ ունէր Քրիստոս գօտի ոսկեղէն։

Կրկին է զանազանութիւն ի մէջ Քրիստոսի եւ եղիայի այսպէս. զի գօտին Քրիստոսի ոսկեղէն էր. եւ գօտին Եղիայի մաշկեղէն։

Երկրորդ՝ զի գօտին Քրիստոսի առ ըստեամբն էր. եւ գօտին Եղիայի ընդ մէջն։

Արդ՝ Եղիայի գօտին ցուցանէ զողջախոհութիւն հին օրինաց քահանայիցն. զի նոքա վասն երկիւղի օրինացն էին ողջախոհ. այլ ի նոր օրէնս՝ զողջախոհութիւնն պահելի է ոչ վասն երկիւղի, այլ վասն սիրոյն Քրիստոսի. զի ոսկին զաստուածային սէրն նշանակէ։

Դարձել՝ հին օրէնքն զգործ պոռնկութեան արգելութիւնն. վասն գօտին Եղիայի ընդ մէջն էր։

Իսկ նոր օրէնս՝ զգործ շնութեանն եւ զցանկութեան սրտին արգելու. որպէս ասէ Տէրն. (որ հայի ի կին մարդ առ ի ցանկանալոյ՝ անդէն շնացաւ ընդ նմա ի սրտի իւրում։)

Վասն այն գօտին Քրիստոսի էր ի վերայ ստեանցն՝ մերձ է ի սիրտն. որ ցուցանէ զցանկութիւն սրտին զսպել ի յինքեան։

Չորրորդ զգեստն է ձեռնուրարն եւ բազպանն. եւ այս ցուցանէ զկապանն որով կապեցին հրէայքն զձեռն Քրիստոսի յորժամ ըմբնեցին զՔրիստոս։

Նաեւ ցուցանէ զօրայս փնջեալ. այսինքն, զգործս բարիս ժողովեալ. վասն այն եդեալ է ի ձախոյ ձեռն՝ որ զկեանս զայս ցուցանէ. եւ բազկուրարն որ յերկու ձեռն՝ զի ի կեանս յայս պարտ է սեմանել զբարիս որ է ձախ. եւ ի հանդերձեալն հնձեալ որ է աջ։

Նախ ձեռնուրարն՝ ցուցանէ զմաքրումն ներելի մեղաց. զի նման է փոքրիկ վարշամակի որով մաքրեն. զի թէպէտ ի յահեակ կեանս կարեն ի բաց կալ ի մահացու մեղաց՝ այլ ոչ կրեն ի ներելի մեղաց. վասն այն պարտ է մաքրել զերեսս հոգւոյն ի ներելի մեղացն։

Հինգերորդ զգեստն՝ որ է ուրարն. որ ցուցանէ զկապանսն որովք կապեցին զՔրիստոս ընդ սիւնն։

Նաեւ ցուցանէ զլուծ պատւիրանացն Աստուծոյ՝ որ թեթեւ է եւ քաղցր. որպէս ասէ Քրիստոս. (լուծ իմ քաղցր է։)

Վեցերրորդ զգեստն՝ է նափորտն. ցուցանէ զկարմիր քղամիթն Քրիստոսի, յորժամ տանէին ի չարչարանս։

Նաեւ ցուցանէ զաստուածային սէրն. զի որպէս նախորտն է վերին զգեստ եւ ծածկէ զամենայն. նոյնպէս սէրն Աստոծոյ ծածկէ զամենայն մեղս. որպէս ասէ առաքեալն. (սէր ծածկէ զբզմութիւն մեղաց։)

Եւ որպէս նափորտն է ի վերայ ամենայն զգեստուցն. նոյնպէս սէրն ի վերայ ամենայն առաքինութեանց։

Եւ այս գիտելի է՝ զի զամենայն զգեստ զոր ունի վեց կարգն՝ որ ի վայր է քան զքահանայն, կարէ զգենուլ քահանայն. եւ կատարել զամենայն գործս նոցա։

Եւ այս ցուցանէ թէ՝ ամենայն առաքինութիւնք որք տարածեալեն ի ներքին կարգաւորսն՝ պարտ է զի ի քահանայն ժողովեսցի։

Յայսմանէ երեւի թէ՝ յոյժ պատուեաց Քրիստոս զքահանայսն. զի զգեցոյց նոցա զիւր հանդերձն։

Զի ամենայն զգեստ պատարագին՝ նշանակէ զամենայն զգեստ չարչարանացն Քրիստոսի։

Եւ ոմանք են որք անգիտութեամբ արհամարհեն զսուրբ զգեստ պատարագին. զոր ի հին օրէնսն հրամանաւն զզգստաւորէին. եւ ապա պատարագ մատուցանէին. որպէս Ահարօն եւ որդիքն իւր. Զի թէ վասն պատարագելոյ զանբան անասունսն այնպէս պարտ էր զարդարիլ զգեստիւք. քանի՞ առաւել պարտ է զարդարիլ որ պատարագ է զգառն Աստուծոյ որ բառնայ զմեղս աշխարհի։

Վասն որոյ ասէ Դաւիթ. (քահանայք քո զգեցցին զարդարութիւն։)

Այս առաջին պատիւն որով պատուեաց Քրիստոս զքահանայսն։

Երկրորդ պատիւն՝ դնելով զթագն ի գլուխ նոցա. որպէս եդաւ ի գլուխն Քրիստոսի պսակ ի փշոց նշան թագաւորութեան։

Այսպէս եւ քահանյն ունի պսակ ի գլուխս իւր. այսինքն, զի մաքրեն զգլուխն. եւ կազմեն զհերս իբրեւ զթագ բոլոր։

Զ ծառայելն Քրիստոսի՝ թագաւորութիւն է. եւ կատարեալ խաչաձեւ. զի խաչակից եղեւ Քրիստոսի։

Եւ թագս այս բոլոր՝ պատշաճի քահանային վասն չորս պատճառի։

Նախզի՝ ասեն իմաստունք թէ՝ բոլոր ձեւ գեղեցիկ է քան զամենայն ձեւս. եւ քահանային պարտ է ունիլ զգեղեցիկ վարս քան զաշխարհանս։

Երկրորդ՝ զի ընդարձակ է բոլորն. եւ բազում ինչ պարունակէ յինքեան. եւ պարտ է զի ընդարձակ լից սիրտ քահանային լցեալ սիրով. զի ոչ միայնն սիրեն զսիրելիսն, այլեւ զթշնամիս։

Երրորդ՝ զի սրբագոյն է բոլորն. զի ոչ ունի անկիւն ուրթաքիցէ աղտ ինչ։

Նոյնպէս եւ հոգի քահանային լիցի սուրբ ի մեղաց՝ որ ոչ ունիցի անկիւն խորամանկութեան կամ նախանձու, ուր թաքչի աղտեղութիւն մեղաց։

Չորրորդ՝ զի պարզ է քան զայլ ձեւս. զի այլ ձեւք ի բազում գծից են բաղկացեալ. այլ բոլոր ձեւն՝ ի միոյ գծոյ. եւ ոչ ունի սկիզբն եւ կաատարած. այլ կատարեալ է. Վան այ աշխարհիս ի յայս ձեւս եղեւ եդեալ. որպէս չորս տարերքն. եւ աստեղք. եւ երկինքն. այսպէս պարտ է զի լիցի միտք քահանային պարզագոյն եւ միամիտ իբրեւ զաղաւնի։

Նաեւ սպասաւորեն Աստուած՝ որ է անսկիզբն եւ անվախճան. եւ վասն բոլոր ամենայն աշխարհի բարեխօսեն առ Աստուած. վասն այն հերցն է որպէս թագ բոլորեալ։

Դարձեալ՝ ասէ առաքեալն. (գէսք՝ փոխանակ զգեստու տուեալեն. ) վասնն որոյ պարտ է զի սպասաւորք եկեղեցւոյ՝ մաքրեսցեն զգագաթս իւրեանց բոլորաձեւ որպէս թագ։

Զայն նշանակէ՝ զի բաց եւ առանց ծածկութիւն լիցին սիրտք նոցա առաջի Աստուծոյ։

Այլեւ հերն նշանակէ զմեծութիւն եւ զինչս աշխարհի. որպէս երկայն հերն ծածկէ զզգայութիւնս զտեսանելիս եւ զլսելիս, եւ խափանածէ գործոց նոցա. նոյնպէս որ սիրէ զմեծութիւն եւ զինչս աշխարհի ծածկի միտք նորա ի զբաղումն աշխարհիս. եւ ոչ կարէ տեսանել զփառս հանդերձելոյն. կամ լսել զբանն Աստուծոյ. կամ ճաշակել զքաղցրութիւն աստուծային պատւիրանացն։

Եւ որպէս թանձր ունի զմազն ի գլուխն՝ խիստ ցաւի գլուխն. զի մազն զշոգլի գլխոյն արգիլէ եւ ի դուրս չելանէ։

Նոյնպէս որ միտքն զբազեալ է ի հոգւ աշխարհիս՝ բազում լինի ցաւ նորա. եւ յամենայն ժամ երկնչի ի գողոց եւ յաւազակաց. Իսկ որ չունի ինչս՝ ոչ ունի ցաւ եւ ոչ երկիւղ։

Վասն այն պարտ է քահանային սրբել զգագաթն. եւ հարթել զհերն բոլորաձեւ նման թագին Քրիստոսի՝ որ եդաւ պսակ ի գլուխն իւր։

Յայսմանէ յայտ է՝ զի յոյժ պատւեաց Քրիստոսի զքահանայս, որ զգեցոյց նոցա զիւր հանդերձն. եւ եդ ի գլուխ նոցա զպսակն իւր։

Երրորդ պատիւ զոր առնէ Քրիստոս քահանայիցն այն է, զի է սեղանն իւր բազմեցուցնէ. որ է սեղան հրեշտակաց. որպէս ասէ սաղմոսն. (զհաց հրեշտակաց կերին մարդիկ։)

Եւ ոչ միայն բազմեցուցանէ զնոսա ի սեղանս հրեշտակաց, այլ եւս առաւել պատւէ զնոսա քան զհրեշտակս։

Զ թէպէտ հրեշտակք բազմին ի սեղանս յայս, եւ ուտեն զհացնն կենաց իմանալաբար. զի ուրախան ի խորհուրդ պատարագին. այլ ոչ է տուեալ հրեշտակաց կարողութիւն որք զպատարագ զայս մատուցանեն. եւ փոխեն զհացն եւ գինին ի մարմին եւ յարիւն Քրիստոսի։

Նախ զայս կարողութիւնս՝ ոչ է տուեալ թագաւորաց եւ իշխանաց. նա հապետաց կամ մարգարէից. բայց միայն քահանայից։

Եւ թէպէտ մեծ պատիւ է մարդոյ ուտել ի սեղան թագաւորին, թէպէտ ի յետին բազմելոցն իցէ, այլ առաւել պատուաւոր է մերձ առ թագաւորն նստիլ անընդմիջաբար։

Իսկ քահանայն նստի ի սեղանն Քրիստոսի մերձ առ Աստուած անընդմիջաբար. որպէս սաղմոսն. (մտից առաջի սեղանոյ Աստուծոյ։)

Վասն այն պարտ է զի քահանայն որ նստի մերձ առ Աստուած ի սեղանն Քրիստոսի՝ առաւել սուրբ լինիցի. եւ լուսաւորեսցէ զձեռս իւր ի մեղաց խոստովանութեամբ. որպէս ասէ գիրն ղեւտացւոց. (քահանայք որք մատուցնեն պատարագ Աստուծոյ իւրեանց, պարտ է զի սուրբ լինիցին։)

Եւ այս վասն չորս պատճառի։

Առաջին՝ զի քահանայքն շօշափեն ձեռօք իւրեանց զմարմին Քրիստոսի ի վերայ սեղանոյն՝ յորմէ դողան հրեշտակ. վասն որոյ պարտ է սուրբ լինիլ քահանայից։

Զոր օրինակ՝ ի հինն տապանակն Աստուծոյ այն զի կրէր յինքն զոսկի սափորն լի մանանաւն ներքոյ եւ արտաքոյ պատեալ ոսկւովն։

Սափորն ոսկի լի մանանայիւ՝ է մարմինն Քրիստոսի լի աստուածաբանութեամբ։

Եւ քահանայն որ բառնայ զնա ի ձեռս իւր՝ նմանէ է տապանակին Աստուծոյ. Վասն այն պարտ է զի պատեալ լինի ներքոյ եւ արտաքոյ ոսկւով. ներքոյ աստուածային սիրովն. եւ արտաքոյ ընկերին սիրովն։

Դարձեալ՝ ի ներքուստ հոգւոյն ողջախոհութեամբն. եւ արտաքոյ մարմնոյն ողջախոհութեամբն։

Երկրորդ՝ զի քահանայն սպասաւոր եւ մատռուակ է երկնաւոր թագաւորին. այլ սպասաւորք թագաւորաց երկրի՝ յորժամ մատուցանեն խորտիկս եւ գինի բաժակաւ, թէ ձեռն նորա աղտեղեալ լինի, յորժ ամաչէ ի թագաւորէն։

Նոյնպէս որ պատարագէ զմարմին եւ զարիւն գառինն Աստուծոյ ի տեսակ հացի եւ ի տեսակ գինւոյ՝ մատուցանէ առաջի հօր Աստուծոյ։

Վասն այն թէ ձեռն նորա աղտեղեալ լինի մեղօք՝ մեծ ամօթ կրէ առաջի Աստուծոյ եւ հրեշտակաց նորա։

Վասն այն քահանայն յորժամ մատչի իմատուցումն պատարագին՝ նախ լուանայ զմատունս իւր ջրով ասելով. (լուացից սրբութեամբ զձեռս իմ եւ շուրջ եղէց զսեցանով քով։)

Զի ցուցցէ թէ, եւ ի փոշետեսակ մեղացն պարտ է սրբիլ։

Երրորդ պատճառ՝ զի թէպէտ որք ուտեն ի սեղան թագաւորին՝ պարտ է նոցա սուրբ ձեռս ունիլ՝ որք ընդ թագաւորին ուտել ի միում պնակի։

Արդ՝ պատարագօղ քահանայն՝ ի մի սկաւառակի եւ միով բաժակաւ ուտել եւ ըմպէ ընդ Քրիստոս. որպէս եկեր ինքն ի վերնատունն ընդ աշակերտսն. վասն այն պարտ է սուրբ լինիլ ձեռօք ի գործոյ մերաց։

Վասն այն Մովսէս լուացարան կազմեաց ի հայելեաց կանանց. զի անդ լուանային քահանայքն զձեռս եւ զոտս. եւ հայէին ի հայելւոջ եւ սրբէին զաղտս ի մտացն. եւ ապա մտանէինն պատարագ մատուցանել։

Լուցարանս այս՝ նշանակէ զխորհուրդ խոստովանութեան. զի անդ պարտ է հայիլ եւ տեսանել զարատս իւր, եւ ջրով արտասւացն լուանալ զմեղս։

Եւ ապա մատուցանել պատարագ զմարմինն եւ զարիւնն Քրիստոսի։

Չորրորդ՝ զի ամենայն գործք քահանային՝ աստուածագործութիւն է. որպէս պատարագաւն առնէ զհացն եւ զգինին մարմին եւ արիւն Աստուծոյ։

Նոյնպէս մկրտութեամբն զորդիս մարդկան՝ առնէ որդիս Աստուծոյ. այսպէս եւ զթողութիւն մեղաց շնորհէ. եւ Աստուծոյ միայն է թողուլ զմեղս ասէ աւետարանն։

Այսպէս զօրտար այր եւ կին պսակելովն՝ առնէ մի մարմին. եւ այս եւս Աստոծոյ գործ է. ըստ այնմ, (զոր Աստուած զուգեց՝ մարդ մի մեկնեսցէ։)

Արդ՝ այսպէս ամենայն գործ քահանային՝ գործ Աստուծոյ է. վասն պարտ է աստուածանալ՝ եւ ապա յԱստուած մերձենալ եւ զգործս Աստուծոյ կատարել. եւ աստուածանալ սրբութեամբ սրտի. անմեղութեամբ հոգւոյ. ճշմարտախօս լեզւով. անկեղծ սիրով. եւ բարի գործով. Եւ զայլ ամենայն բարեգործութեան մասունս մարդկային առաքինութեան եւ աստուածային յինքեանս բերելով, կարէ լինիլ ըստ կարողութեան իւրում նմանօղ Աստուծոյ։

Այլեւ գթալ ի վերայ ժողովրդեանն որպէս հայր ի վերայ որդւոց. եւ Աստուած գթայ յարարածս. Եւ որպէս հովիւ քաջ՝ դնէ զանձն իւր ի վերայ հօտին Քրիստոսի այնպէս, թէ համարս վասն ժողովրդենն եւ բանաւոր հօտին Քրիստոսի։

Որով եւ ընդ քաջ հովուապետին Քրիստոսի։

Որով եւ ընդ քաջ հովուապետին Քրիստոսի՝ դասեսցի ի դասս աջակողմեանն ասելով. (ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ զոր ետոր ինձ Աստուած։)

Եւ լսիցէ զձայնն երկնաւոր թէ, (ծա՛ռայ բարի եւ հաւատարիմ՝ մո՛ւտ իւրախութիւն Տեառն քոյ. ) ի փառս Ամենասուրբ Երրորդութեանն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին վասն Քահանայից. ի Բան մարգարէին։

(Շրթունք քահանային զգուշասցին գիտութեան եւ օրենք խնդրեսցին ի բերանոյ Նրա. զի հրեշտակ Տէրն ամենակալ է։)

Մաղաք. 2. 7. (Գլուխ. ԽԲ)

Նախ եւ առաջին այսպէս պարտ է իմանալ զբանս։

Զի յորժամ ներտրամադրել բանն ընդ խռչափողն ի բերանն՝ պարտ է շրթումք արագիլեր. եւ գիտութեամբ եւ իմաստութեամբ զարդարել եւ ապա խօսիլ։

Երկրորդ՝ զի նախ ինքն գիտասցէ եւ իմասցի. եւ ապա խօսեսցի առ այլս։

Երրորդ՝ զի շրթունք հոգւոյ նորա՝ այսինքն, իմացումն եւ միտքն՝ զգուշանայ գիտութեան եւ իմաստութեան յինքն ընդունիլ. վասն որոյ էրէց կոչի. այսինքն, իմաստութեամբ եւ բարի գործօք մեծացեալ։

Չորրորդ՝ գիտութիւն եւ իմաստութիւն հօր՝ է որդին միածին. եւ պարտ է զգուշութեամբ պահել առ ինքն քահանային. զի մի փոխիցէ յանարժան գործոց նորա. զի անիծանելն ընդ վայր եւ բամբասելն՝ եւ յիշոցն եւ մատնելն զոք՝ եւ սուտ խօսիլն եւ այլն՝ փախուցանէ եւ հեռացուցանէ՝ զՔրիստոս ի մէնջ. զի յանձն չար արւեստ՝ իմաստութիւն Աստուծոյ ոչ բնակի։

(եւ հոգին սուրբ փախչի ի նենգութենէ եւ ի մարմնոյ վարեցելոյ մեղօք ասէ Սողոմօն։)

Հինգերորդ՝ զի միտք քահանային՝ զգուշանայ շրթանց ժողորդեանն գիտել եւ ճանաչել զմեղս նոցա. զի կարասցէ բժշկել զնոսա ի վերաց անտի։

Վեցերորդ՝ զի մի շրթամբք ընթերցցի զգիրս. կամ շրթամբք միայն աղօթեսցէ կամ սաղմոսեսցէ. այլ գիտութեամբ եւ մտօք. ըստ առաքելոյն՝ (սաղմոս ասացից մտօք. սաղմոս ասացից հոգւով. սաղմոս ասացից եւ ի միտ առից. ) զի թէ որ աղօթէ ոչ գիտէ, եւ ոչ Աստուած գիտէ կամ կատարէ զխնդիրն։

Եօթներորդ՝ զի զգուշասցի շրթամբ աղօթից եւ պահոց. եւ գիտասցէ՝ զի սոքօք հալածին եւ հերքին դեւքն, եւ ներգործութիւնք նոցա ի նմանէ, որպէս ասէր Տէրն. (այս ազգ ոչ իւրք ելանէ, եթէ ոչ աղօթիւք եւ պահօք։)

Ութներորդ՝ զգուշասցի շրթումբք յամենայն վնասակար բանից՝ եւ յանմաքուր՝ եւ յանմաքուր կերակրոց. զոր չէ արժան կերակրիլ քահանայիցն ի խոզենւոյ ըստ կանոնաց հարցն. եւ ի գազանաբեկէ եւ ի զոհելոյ այլազգեաց եւ ի հեղձուցելոյ. եւ գիտասցէ զարժանաւորութիւն իւր. եւ ապա մերձեսցի ի մարմին եւ յորիւն Տեառն. զի մի կրկին անգամ ի խաչ հանիցէ զՔրիստոս ի դատապարտութիւն անձին իւրոյ։

Այլեւ զգուշասցի շրթամբքն եւ մտօքն՝ մի առնել ծայրաքաղ զսաղմոսն. զի առնու սատանայ զմնացորդ սաղմոսի նորա. եւ ի կատարածի մտանէ ընդ նա ի դատաստան առաջի Աստուծոյ ասելով թէ, զմեզ վաս մի անգամ լռելոյ յօրհնաբանութեացն մերժեցեր եւ մերկացուցեր ի փառաց մերոց. տես զպատկերս քո թէ որքան գողացեալ է եւ պակասասցեալ յօրհնութեանց քոց. եւ այու ամօթ բերեմք Քրիստոսի. եւ ամօթով հալածիմք ի Տեառնէ։

Իսկ ասելն (օրէնք պահանջեսցին ի բերանոյ նորա։)

Նախ զի՝ բանք քահանային զոր խօսի՝ օրինւոր լինի եւ ոչ անօրէն. դատարկաբանել՝ խեղկատակել՝ եւ այլ սոյնպիսիք. որպէս ասէ Սողոմօն. (զճշմարտութիւն խոկասցէ կոկորդ իմ։)

Երկրորդ՝ զի զինչ օրէնն եւ աւետարանն հրամայէ, զայն խնդրէ Աստուած ի բերանոյ քահանայից. եւ պարտէ զգուշանալ՝ զի մի լւիցէ թէ, (ի բերանոյ քումմէ դատեցից զքեզ ծառայ չար։)

Երրորդ՝ զի պարտ է այնպէս խօսիլ քահանային յարաժամ, զի օրէնս եւ կանոնս կարգէսցէ ժողովրդեանն. եւ մի լիցի պատճառ բամբասանաց եւ գայթակղութեան. (զի վայ ասէ Տէրն որ գայթակղեցուցանէ զմի ի փոքրկանց։)

Չորրորդ՝ զի քահանայն իւր բերանովն ուսուսցէ ժողովրդեանն զբան օրինացն եւ զուղղափառ հաւատս. զխորսովանութիւն եւ զայլն. զի սոքօք լուսաւորեալ վարժեսցին ժողովուրդքն ի հաճոյսն Աստուծոյ։

Յետ որոց ասէ թէ (հրեշտակ Աստուծոյ ամենակալի է։)

Եւ նմանի քահանայն հրեշտակի ըստ բազու եղանակի։

Նախզի՝ հրեշտակն բարձր է տեղեաւ. եւ քահանայն բարձր է պատւով եւ աստիճանաւ։

Երկրորդ՝ զի առաջին կարգապետութիւնքն։

Աթոռք՝ Սերօբէք՝ եւ Քերօբէք՝ համապատիւ են. այսինքն, աթոռքն՝ ի դէմս հօր. սերօբէքն ի դէմս որդւոյ, եւ քերօբէքն ի դէմս հոգւոյն սրբոյ։

Այսպէս քահանայն եպիսկոպոսն եւ կաթուղիկոսն համապատիւք են ի պատարագելն. զի պատարագօղ քահանային Տէր ասի. կաթուղիկոսն ի դէմս աթոռոցն եւ հօր. եւ եպիսկոպոսն ի դէմս սերօբէիցն եւ որդւոյ. քահանայն ի դէմս քեբօրէիցն եւ հոգւոյն սրբոյ։

Երրորդ՝ զի երեքեան նոքա անընդմիջաբար առնուն զիմաստն Աստուծոյ. այսպէս եւ այս երեքեան դասքս՝ անընդմիջբար առնուն զշնորհն եւ զիմաստութիւն յԱստուծոյ. վասն որոյ երեք են. այսինքն, սարգաւագն դպիրն եւ այլն։

Չորրորդ՝ զի անմարմին են եւ անտես ի մէնջ. այսպէս քահանային պարտ է ի մարմինի անմարմին լինիլ. զ տեսցեն ի նա բիծ եւ արատ ինչ. ըստ այնմ, (հայեսցի ի նա ակն անգեղ։)

Հինգերորդ՝ զի անմահ են կենդանութեամբ. այսպէս պարտ է քահանային անմահ լինիլ հոգւով ի գործս բարիս. եւ ոչ մեռանիլ մեղօք. ըստ իմաստասիրացն՝ (ոչ է քեզ մահ մահկանացու, այլ անմահ չար է։)

Վեցերորդ՝ զի անկիրք են եւ անկարօտ հրեշտակք, այսպէս քահանային պարտ է անկիրք լինիլ ի մեղաց եւ անկարօտ յաշխարհական ընչից։

Եօթներորդ՝ զի որպէս զհուր վերնաթաց են դիտաւորութեամբ առ Աստուած. ըստ այնմ, (ո՞ արար զհրեշտակս իւր յոգիս. եւ զպաշտօնեայս իւր ի հուր կիզելոյ։)

Այսպէս քահանային պարտ է (զվերինն խոկալ եւ խորհիլ, ուր Քրիստոս նստի ընդաջմէ Աստուած ըստ առաքելոյն. ) եւ մի զերկրաւորս։

Ութներորդ՝ զի անդադար են ի փառաբանութիւնն Աստուծոյ. այսպէս քահանային պարտ է միշտ լինիլ ի յօրհնութիւնն Աստուծոյ. յաղօթել՝ յուսանիլ՝ յուսուցանել. որպէս ասէ Դաւիթ. (օրհնեցից զՏէր յամենայն ժամ։)

Իններորդ՝ զի միշտ լոյս են նոքա. որպէս ասէ երգն. (ի լուսոյ արարեր զհրեշտակս։)

Այսպէս պարտ է քահանային լոյս լինիլ մտօք եւ իմաստուն. եւ ապա լուսաւորել զժողովուրդն. զի տգէտ քահանայն՝ կոյր է եւ զաչացու. եւ Տէրն ասէ. (կոյր կուրի յորժամ առաջնորդէ՝ սխալի. եւ երկոքինն ի խորխորատ անկանին։)

Տասներորդ՝ զ անապական են բնութեամբ. եւ քահանային պարտ է անարատ եւ անապական վարս ստանալ. որ է սրբութիւն. արդարութիւն. մաքրութիւն. խոհեմութիւն եւ այլն. զի մի ապականեսցի հոգի նորա աղտեցի գործօք. զի մի լիցի աղ անպիտան, եւ արտաքս ընկեն լի եւ կոխան. եւ մի լսիցէ թէ, (լոյսդ որ ի քեզ է՝ խաւար է. խաւարն ո՞րչափ եւս։)

Մետասաներորդ՝ զի հանապազ առնուն զիմաստսն եւ ոչ լրանալ. այլ եւս փափագին. այսպէս քահանային պարտ է միշտ կրթել զանձն յուսումն եւ յաստուածապաշտութիւն. որպէս ասէր առաքելն առ Տիմօթեոս թէ, (հանապազ միտ գիր ընթերցւածոց. եւ կրթեալ զանձն քո յաստուածապաշտութիւն։)

Երկոտասաներորդ՝ զի պահապան եւ խնամածու կարգեցան յԱստուծոյ մարդկային ազգի։

Այսպէս քահանայն խնաւ տանի ժողովրդեանն. եւ պահէ յիմանալի գազանէն սատանայէ եւ ի գայլոց հերձւածողաց։

Երեքտասաներորդ՝ զի հրեշտակք զբարի արանց՝ զբարի գործսն մատուցանեն առաջի Աստուծոյ. եւ պարգեւաց արժանացուցանեն եւ ողորմութեան. որպէս զկուռնելիոսին. եւ զչարսն պատուհասեն. ըստ այնմ, (առաքեաց ի նոսա տանջանս ի ձեռն հրեշտակի չարի։)

Այսպէս քահանային պարտ է զի վասն բարեացն աղօթէ. եւ տայ նոցա զմարմին եւ զարիւն Տեառն. եւ զչարսն եւ զանզեղջսն արտաքսէ յեկեղեցւոյ մինչեւ զղջասցին։

Չորեք տասաներորդ՝ զի կիզիչք եւ ջեռուցիչք են. այսպէս քահանայն պարտ է սրբութեամբ կիզել եւ սրբել եւ քաւել զեղս ժողովրդեանն. եւ իմաստութեամբ ջերմացուցանել զնոս ի սէրն աստուածային։

Հնգետասաներորդ՝ զի դժւարաշարժ են ի չարն. մանաւանդ թէ անշարժ. եւ մշտաշարժ ի բարին։

Այսպէս քահանային պարտ է ամենեւին անշարժ լինիլ ի չարն եւ ի մեղս. եւ մշտաշարժ առ բարին։

Վեշտասաներորդ՝ զի ըստ առաւել պարզութեան եւ նրբութեան որ ինչ է ի մին հրեշտակն՝ տեսանեն այլքն։

Նոյնպէս քահանայից չէ պարտ ծածկել զմեղս իւրեանց ի միմեանց. կա զխորհուրդս. կամ զբանն. այլ յայտնել խոստովանութեամբ. եւ զնոյնս ուսուցանել ժողովրդեանն. որպէս զի ուղիղ վարուք եւ ճշմարիտ հաւատով կացցուք յայսմ աշխարհի. եւ հանդերձեալ փառացն արժանի լիցուք ի Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Հարց։

Վասն է՞ր այժմ դասք աբեղայից եւ կրօնաւորաց ասուիս զդենուն որ է ասէ ոչխարաց եւ գառանց. եւ ոչ կտաւիս որպէս ի հինն։

Պատ։

Նախզի՝ մինչդեռ չէր Աստուած ծնեալ եւ ի բնութիւնս խառնեալ, կտաւեա հրամայեաց առնել զգեստ քահանայական. իսկ յորժամ միացաւ եւ խառնեցաւ ընդ ծնանելի բնութեանս, եւ դառն անուանեցաւ, հրամայեաց զգգեստ քահանայիցն ի զգեստից գառանց առնել. եւ ապա պատարագել զգառն՝ որ բառնայ զմեղս աշխարհի։

Երկրորդ՝ զի տեսանելով զասւիս, իմասցուք թէ՝ զՔրիստոս եմք զգեցեալ. վասն զի գառն կոչեցաւ ի Յոհաննէ. եւ ասր՝ այս է զգեստ նորա. վասն որոյ անմեզ լիցուք որպէս գառն եւ մի մեղիցուք։

Երրորդ՝ զի խոշոր է ասրն եւ չարչարօղ. նաեւ քահանային պարտ է խոշոր եւ խիստ եւ նեղիչ վարս ստանալ. եւ մի հեշտանալ ծուլութեամբ։

Չորրորդ՝ զի բուրգն առաւել սրբի ի կեղտոյ ի լուանալն, եւ սրբէ զայլս։

Նոյնպէս պարտ է քահային առաւել սրբիլ ի մեղաց եւ սուրբ լինիլ. նաեւ սրբել զայլ ի մեղաց ամենայն բանիւ խրատու։

Հինգերորդ՝ զի անգայտ է. այսինքն, կակուղ եւ թոյլ է ասրն. նոյնպէս քահանային եւ կրօնաւորին՝ պարտ է հեզ եւ խոնարհ լինիլ եւ հանգիստ Աստուծոյ. ըստ առաքելոյն թէ, (յո՞ հանգեայց, եթէ ոչ ի հեղս եւ ի խոնարհս, եւ որք դողան ի բանից իմոց։)

Վեցերորդ՝ զի ծածկոյթ եւ զգեստ է կենդանեաց. այսպէս քահանային պարտ է ծածկոյթ լինիլ ամենայն մեղաց ժողովրդեանն, եւ պահել յամենայն վնասակարաց. եւ մի յայտնել զմեղս ժողովրդեանն վասն նախանձու եւ կաշառաց։

Եօթներորդ՝ զի յամէ հատանի կարոցաւ. այսպէս քահանային զաւելորդս մեղացն օրստօրէ պարտ է հատանել եւ սրբել սրով բանին Աստուծոյ։

Ութներորդ՝ զի ասն բոյս է կենդանւոյ՝ եւ ինքն անկենդան. նոյնպէս քահանայն թէպէտ բուսեալ է ի կենդանի ծնողաց՝ պարտ է մեռուցանել զմարմինն եւ զախտ մեղացն. ըստ առաքելոյն. (սպանէք զանդամս ձեր զերկրաւորս։)

Իններորդ՝ պարտ է անմեղ լինիլ որպէս գառն. եւ ապա պատարագել զՔրիստոս զդառն անարատ. զի զգեցեալ է զզգեստ նորա։

Տասներորդ՝ զ ասրն չոր է եւ ջերմն բնութեամբ. նմանապէս քահանայն՝ լիցի ցամաք եւ չոր ի գիջութենէ մարմնական ախտից եւ հեշտութեանց. եւ ջերմ ի սէրն Աստուծոյ եւ եղբարցն եւ աղօթիցն. եւ ապա կարասցէ արժանապէս պատարագել զգառն Քրիստոս։

Հարց։

Իսկ ի հինն վասն է՞ր հրայեաց կտաւիս լինիլ զպատմուճանն քահանայական։

Պատ։

Այս վասն բազում պատճառի։

Նախզի՝ անախտ ունի ծնունդ այսպէս քահանայն մի ծնցի յախտաւոր ծնունդ։

Եւ որ ծնցի՝ մի քահանայագործեսցէ. որպէս ասէր առ Մովսէս. (լոյծ զկօշիկս յոտից քոց։)

Երկրորդ՝ զի անկենդան է եւ անզգայ. եւ քահանային պարտ է սպանել զանդամս երկրաւորս. զի ցանկայ հակառակ հոգւոյ։

Երրորդ՝ զի ի վեր արձակէ զբոյսն. եւ քահնային հրամայէ առաքեալն. (զվերինն խնդրել եւ խորհիլ. ուր Քրիստոս նստի ընդաջմէ Աստուծոյ. ) եւ մի զերկրաւորս։

Չորրորդ՝ ի բարձր դնէ զծաղիկն եւ զպտուղն. եւ քահանայից հրամայ է յերկինքս գանձել. (գանձեցէք ձեզ գանձս յերկինքս։)

Հինգերորդ՝ պարարտ է պտուղն. եւ քահանայն պարարտասցի բազմապատիկ առքինութեամբ եւ գործովք բարեաց։

Վեցերորդ՝ նիւթ է լուսոյ. եւ քահանայն լուսաւորէ զինքն իմաստութեամբ. եւ զայլս քարոզութեամբ օրինացն Աստուծոյ. (որ լոյս տան աչաց ըստ մարգարէին։)

Եօթներորդ՝ եւ չարչարելով լինի զգեստ. եւ քահանային պարտ է չարչարանօք մարմնոյ եւ մտաց լինիլ տաճար հոգւոյն սրբոյ՝ եւ շնորհաց նորին. ըստ այնմ, (որ քրիստոսեանցն են՝ զանձնս իւրեաց ի խաչ հանցեն կարեօք եւ ցանկութեամբ հանդերձ։)

Ութներորդ՝ զի կերակրելի է պտուղն. եւ քահանայնն զոր բանիւ խրատու, եւ զոր գործօք բարեաց կերակրէ զժողովուրդն. զի լցցին բարութեամբ։

Իններորդ՝ բժշկական է ցաւոց. եւ քահանայն բժիշկ է հոգւոց մարդկան՝ որք հիւանդացեալ են զանազան մեղօք։

Տասներորդ՝ զի պատուական է կտաւն առ ամենայն մարդ՝ որ վուշ լինի. նոյնպէս պարտ է պատւական գործովք զարգարել զինքն՝ եւ սիրիլ ի բազմաց. եւ պատւական առ ամենեսեան. (զի տեսցեն զգործս ձեր բարիս՝ եւ փառաւորեսցեն զհայրն երկնաւոր։)

Եւ զի ընկալաք զայս ի հնոցն ի զգեստ քահանայական պատարագին եւ այլն. իսկ զասրն ի հասարակաց եւ ի հանապազորդ զգեստ. զի ասաց Տէրն. (ոչ եկի լուծանել, այլ լնուլ. ) եւ առայս այսքան։

Հարց։

Զի՞նչ նշանակէ հոլանի հանդերձ ժառանգաւորաց եկեղեցւոյ։

Պատ։

Իշխանութեան է ցոյց գօտէլոծն լինիլ նոցա։

Եւ այս վասն վեց պատճի։

Նախզի՝ զանամօթ եւ զներկիւղ գոլն նոցա նշանակէ. որպէս թագաւորաց՝ որք ոչ երկն երկնչին կամ ամաչեն յումեքէ։

Երկրորդ՝ զարձակ եւ զհամարձակ եւ զանարգել հրամանն նոցա ցուցանէ առ նուաստագոյնսն. որպէս տէրանց առ ծառայս։

Երրորդ՝ զի ոչ ունին զկապ մարմնական իշխանութեանց, կամ հարկաց ի վերայ ինքնութեանցն. որպէս զիշխանց ի վերայ իշխեցելոց։

Չորրորդ՝ զի ոչ ունին զկապ եւ զերկիւղ ծառայական. այլ զորդիական սէր. որպէս ասէր Տէրն. (ոչ կոչեմ զձեզ ծառայս՝ այլ զձեզ կոչեցից բարեկամս. զի զամենայն ծանուցի ձեզ. ) եւ սոքա են որք կամին եւ սիրեն զՔրիստոս։

Հինգերորդ՝ ցուցանէ զաննխանձ եւ զընդարձակ բարս նոցա. որ անարգելաբար տան եւ բաշխեն զշնորհս եւ զիշխանութիւնս եւ զիմաստութիւնս միմեանց։

Վեցերորդ՝ ցուցանէ զառատ եւ զանպակաս պարգեւսն եւ շնորսն զորս ունին. եւ տան անարգել ոչ տալով կարծիս նուազութեան։

Հարց։

Զի՞նչ է ասելն ժառանգաւորք եկեղեցւոյ։

Պատ։

Նախզի՝ նոքա է ժառնգեն զմարմնական հաս եւ զիրաւունս եկեղեցւոյ, որ կարգեալ է ի հարցն սրբոց։

Երկրորդ՝ նոքա ժառանգեն զիշխնութիւն հոգեւոր որ յեկեղեցի։

Երրորդ՝ նոքա ժառանգեն զպատիւ եւ փառս ի ժողովրդոց։

Չորրորդ՝ նոքա ժառանգեն զպարգեւ եւ զշնորհսն Աստուծոյ իջեալ առ նոսա։

Հինգերորդ՝ նոքա ժառանգեն զվերին եկեղեցին որ է մայր ամենեցուն. եւ այս ըստ արժանաւորութիւն վարուց նոցա։

Հարց։

Վասն է՞ր գնաց Քրիստոս ի հարսանիսն։

Պատ։

Նախզի՝ յայտ արասցէ թէ, սա է որ գամուսնութիւն Ադամայ եւ այլոց նահապետացն օրհնեաց եւ աճեցոյց։

Երկրորդ՝ ի յամօթ այնոցիկ, որք պիղծ զօրինւոր ամուսնութիւն համարին։

Երրորդ՝ զի որպէս վասն յանցանացն առաջին անէծքն եղեն առ նախնիսն. նոյնպէս եւ նորն Ադամ յառաջին գործ սքանչելեացն օրհնեաց զամուսնութիւնս զայս. եւ յօրհնութիւն փոխեաց զառաջին անէծսն։

Հարց։

Վասն է՞ր արար զջուրն գինի։

Պատ։

Նախզի՝ փոխելով զջուրն ի գինին՝ եցոյց թէ, զցրտագոյն սէր աշխարհական ցանկութեանց փոխելոց էր ի ջերմութիւն աստուածային բաղձանացն իւրոց հրովն զորեկն արկանել յերկիր։

Երկրորդ՝ զի մարդիկ իբրեւ զջուր ցրտացեալ էին յաստուածցին սիրոյն. եւ ոչ շարժէին ի բարի գործս. ըստ այնմ, (որպէ զջուր մի եռացիս. ) իսկ Տէրն փոխելով զջուրն ի գինի՝ այսինքն, զի արբուսցէ զնոսա սիրով հոգւոյն. որպէս ասէին. (ո՞վ կարէ մեկնել զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւ՞ն, թէ անձկութիւ՞ն, ոչ որ կանս եւ ոչ հանդերձեալն։)

Երրորեդ՝ զի փոխելով զջուրն ի գինի. այսինքն, զերկրաւոր եւ զշնչաւոր իմաստութիւն՝ փոխեաց յերկնաւոր եւ ի հոգեւոր իմաստութեամբ։

Չորրորդ՝ ջուրն նշանակէ զհին օրէնսն որ Քրիստոսիւ լցաւ որ էր մարմնական. որպէս ինքն ասէր. (ոչ եկի լուծանել, այլ լնուլ. ) այլեւ ասէր. (լցէք մինչեւ ի վեր. ) եւ գալստեամբն Քրիստոսի փոխեցաւ ի հոգեւոր աւետարանս։

Հինգերորդ՝ զի գոյնն ջրոյ երեւէր. եւ բնութիւնն եւ համն փոխեցաւ ի գինի. զի ցուցցէ թէ, առեալն ի Տէառն մարդն՝ մնաց թանձրութեամբն եւ գունովն. բայց բնութիւնն աստուածացաւ միաւորելովն ընդ Աստուած ոչ կորուսեալ զմիմեանս կամ շփոթեալ. այլ միաւորեալ անբաժանելի։

Վեցերորդ՝ զանհնազանդութիւնն Ադամայ եբարձ հնազանդութեամբ մօրն. որպէս ասէ Ղուկաս. (եւ էր հնազանդ ծնողացն։

Եօթներորդ՝ զի որպէս հինն Ադամ լուաւ եւ եկեր, եւ ել ի դրախտէն. այսպէս այժմ նորն Ադամ լուաւ դստերն Եւայի Մարիամու, եւ եմոյծ ի դրախտն ճաշակմամբ գինւոյն հրամանաւ Տեառն. որ նշանակէր զտերունական արիւնն։

Ութներորդ՝ զի ջուրն ի գինի փոխելով՝ զտրտմութիւն Եւայի ելոյծ զտրտմութեամբ ծնցիսն. (զի գինի ուրախ առնէ ասէ Դաւիթ։)

Իններորդ՝ զի վասն յանցանաց նախնեացն՝ հեռացաւ Աստուած ի նոցանէ եւ մերժեաց յինյենէ. (զի մեղք ձեր՝ որոշեն ի մէջ իմ եւ ի մէջ ձեր ասէ Աստուած. ) իսկ աստ զմիջնորմն ցանկոյն քակեաց. եւ մերձեցաւ առ մեզ եւ յայտնեաց սքանչելեօքն։

Իսկ ասելն Տէառն առ մայրն. (զի՞ կայ իմ եւ քո. ) այսինքն, աստուածային բնութեանս եւ մարդկայինս որ ի քէն չկայ երկուութիւն եւ բաժանումն. այլ միաւորեալ մի անբաժանելի։

Եւ երկրորդ այլ ազգ. (զի՞ կայ մի եւ քո. ) այսինքն, թէպէտ միաւորեալ՝ այլ ոչ շփոթեալ եւ այլայլեալ որ ոչ մնացեալ՝ ոչ Աստուած եւ ոչ մարդ. որպէս ասաց եւ տիքէս. այլ Աստուած կատարեալ եւ մարդ կատարեալ. ոչ երկու կատարեալ, այլ մի կատրեալ անբաժանելի եւ անշփոթ միութեամբ։

Իսկ Զ թակոյքն լի ջրով՝ մին նշանակէ զվեց դարն որ մարդիկ գէջ ցանկութեամբ աշխարհիս լրացան. զոր եկն Տեառն եւ փախանեաց եւ փոխեաց ի ջերմ ցանկութիւն արքայութեանն երկնից. երկրորդ՝ նշանակէ զհինն Ադամ՝ որ յետ վեց աւուր արարաւ. եւ վեց շարժմամբ ապականեցաւ. իսկ նորն Ադամ՝ վերստին նորոգեալ կենդանացոյց։

Դարձեալ տասներորդ՝ վասն արար զջուրն գինի՝ զի այրն եւ կինն անձամբ կացցեն յատուկ եւ առանձին. իսկ բանիւ սրտով եւ կամօք եւ սիրով՝ մի եւ նոյն։

Դարձեալ՝ վաս այն զհամն գինի արար՝ եւ զգոյնն ոչ փոխեաց. զի ջուրն ունի երեք յատկութիւն. այսինքն, ցրտութիւն. գիջութիւն, եւ յագեցումն. իսկ գինին ընդ դէմ այսմ՝ ունի երեք յատկութիւն. այսինքն, ջերմութիւն, չորութիւն, եւ անյագութիւն։

Եւ այս ի խրատ ամուսնացելոց. զի մի ջերմեռանդ սիրով մոլեսցին առ չար ցանկութիւն. զի վասն այնպիսեացն ասէ իմաստունն. (ոգիք ըմբռնեալք ի մեղս, ի մտաց եւս անկանին։)

Այլ ցուրտ լիցին առ ցանկութիւն. եւ մի չորցեալ պնտեսցին ընդդէմ խրատու սուրբ գրոց եւ առաջնորդաց. այլ կակուղ եւ լսօղ եւ ընդուօղ խրատուց։

Եւ մի անյագ լիցին ի գործս ամուսնութեանց. այլ չափաւոր եւ հրամանաւ կանոնաց. որպէս ասէ առաքեալն. (ունիցին կանայս՝ այլ այնպէս, որպէս թէ չունցին։)

Այլ լիցին ջերմ սիրով առ Աստուած եւ առ ընկերս. եւ չոր եւ պինեդ ընդդէմ խրատուն սատանայի. եւ անյագ եւ անդադար ի գործս բարիս։

Դարձեալ զի՝ զաշխարհական եւ զապարանաց սէրն՝ որպէս զջրոյ ցրտութիւն համարեսցին. իսկ զհոգւորն եւ զաստուածայինն եւ զերկնային կենացն՝ իբրեւ զգինի ջերմ եւ ուրախարար եւ զովացուցիչ հոգւոյ։

Դարձեալ՝ զի ջուրն մտանէ յորթն եւ լինի խաղող. եւ կթեալ ժողովի ի հնձանն. եւ կոխեալ եւ պարզեալ լինի գինի. նոյնպէս եւ այրն եւ կինն կրթեսցեն զմիմեանս ի գինի ուրախութեան Աստուծոյ. ըստ այնմ. (ուրախ եղիցի Տէր յարարածս իւր. )եւ այնպէս հաճոյասցին Աստուծոյ եւ հրեշտակաց եւ մարդկան. եւ ժառանգեսցեն զկեանս յաւիտենից ի Քրիստոսէ Աստուծոյ. որ օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Յայլմէ քարոզ վասն խոստովանահարց։

(Շրթունք քահանային զգուշացին գիտութեան եւ օրէնք խնդրեսցեն ի բերանոյ Նրա զի հրեշտակ Տէրն ամենակալի է։)

Մաղաթ. 2. 7. (Գլուխ. ԽԳ)

Արդ՝ վասն չորս պատճառի պարտի զգուշանալ։

Նախ զի՝ սպասաւոր է Աստուծոյ. ըստ որում եւ հրեշտակ կոչէ. եւ պարտ է սպասաւորաց Աստուծոյ՝ իմաստուն լինիլ. զի կարասցէ ըստ հաւատութեան Աստուծոյ սպսաւորել. որպէս ասէ Սողոմօն. (ընդունելի է թագաւորի սպասաւոր իմաստուն։)

Երկրորդ՝ զի քահանայն միջնորդ է ընդ Աստուած եւ ընդ մարդիկ. վասն որոյ պարտ է զի եղիցի գիտուն եւ իմաստուն. զի ըստ կամացն Աստուծոյ միջնորդեսցէ։

Երրորդ՝ զի ասէ մարգարէն. (որ հանէ զանարգն ի պատուականէն՝ բերան Աստուծոյ կոչեսցի։)

Վասն պարտ է ներ հմուտ լինիլ ի մաստութեան. որպէս զի կարասցէ իբրեւ զճարտար թովիչ հանել զմեղս ի սրտէ մեղուցելոյն. զի եղիցի բերան Աստուծոյ։

Չորրորդ՝ զի անյայտ եւ ծածուկ գործոց մեղաց մարդկան՝ յայտնութեան տեղի է. եւ խոստովանահայրն՝ պարտ է զգուշանալ գիտութեան. որպէսզ կարասցէ զզանազան մեղսն. եւ անսխալապէս զհոգի մեղուցեալ մեղաւորին բժշկել։

Վասն որոյ փոքր ի շատէ ծանուսցուք զեղանակ գիտութեան խոստովանահայրութեան. որպէս զգուշասցի փրկալից գիտութեանս այս որպէս ասէ մարգարէս. եւ իմաստութեամբ ապրեցուսցէ զոգիս իւր եւ բազմաց։

Նախ եւ առաջին՝ զի խոստովանահայրն որ է հոգեւոր բժիշկ պարտ է գիտուն լինիլ եւ պատրաստ ձեռնարկել ի խոստովանութեան լսելն. եւ թէ ոչ՝ զբազումս սպանանէ։

Զի յորժամ ոչ կարէ ճանաչել զզանազան մեղս եւ ոչ կարէ զգեղ նորա գտանել, եթէ դեղ դնէ՝ ոչ զառողջարարնն դնէ. որպէս ոք որ հպարտութիւն ունենայ եւ խոստովանի, եւ կամ բարկութիւն, նա լուծ դնէ թէ, ի կերակրոյ պատրաստ պահեա զքեզ՝ ոչ է սա առողջարար դեղ հպարտութեան եւ բարկութեան. զի հպարտութեան դեղն խոնարհութիւն է. եւ բարկութեանն համբերութիւնն. իսկ կերակրոց պատրաստ կալն՝ է դեղ որկրամոլութեան եւ բղջախոհութեան։

Երկրորդ՝ պարտ է զի խոստոանահայրն քննեսցէ զբարս մարդկան թէ, որպէ՞ս իրաց պատրաստեսցէ զսրտ նոցա ընդունիլ զլուծ ապաշխարութեան. եւ զի գիտասցէ զզանազանութիւն ժամանակաց զարւաց եւ զիդոց։

Զ այլ ազգ պարտ է դնել զկանոնս ի վերայ խոստովանաորդւոցն ի ժամանակս նեղութեան. եւ այլ ազգ խաղաղութեան. այլ ազգ ի վերայ նեղեալ աղքատաց. եւ այլ ազգ ի վերայ հեշտացեալ փարթամաց. այլ ազգ ի վերայ հեշտացեալ փարթամաց. այլ ազգ կանոն պարտ է դնել իսկիզբան յորժամ նոր լինի սկսեալ ի մեղսն. եւ այլ ազգ ի մէջն յորժամ ոք սովորեալ է ի մեղսն. այլ ազգ տղային. եւ այլ ազգ ծերոյն. այլ ազգ առն. եւ այլ ազգ կնոջն. այլ ազգ առաջնորդացն որք են ի տեղ աչաց. եւ այլ ազգ խառնիճաղանճ ժողովրդոցն որք են ի տեղի ոտից։

Երրորդ՝ զի մարմնական բժշկն՝ այն հիւանդն որ ի մահու դուռն է հասել, ոչ տայ դեղ նմա. զի մի բնութիւն առաւել տկարասցի եւ մեռցի. այսպէս պարտ է հոգեւոր բժշկին՝ երբ տեսանէ զմեղաւորն հիւանդացեալ մարմնաւոր ցաւօք, պարտ է լսել զմեղս նորա. այլ ոչ դնել կանոն ի վերայ. այլ զհոգի նորա յԱստուած յանձնել. եւ ցուցանել նմա զպատշաճ կանոնն վասն այն մեղացն. զի թէ յարիցէ ի հիւանդութենէն՝ կատարեսցէ։

Չորրորդ՝ պարտ է զի խոստովանահայրն ճանաչիցէ զդեղն ամենայն ցաւոց. զի տացէ դեղ հակառակ մեղացն։

Որպէս ընդդէմ ամբարտաւանութեանն՝ զխոնարհութիւն գործել. ընդդէմ նախանձուն եւ ատելութեան՝ զսէրն. ընդդէմ բարկութեան զհեզութիւն. ընդդէմ ծուլութեան զժրութիւն. ընդդէմ ագահութեան եւ արծաթ սիրութեան՝ տուրք եւ ողորմութիւն առնել. ընդդէմ որկրամոլութեան զպարկեշտութիւն. որ ոչ է պարտ արբիլ գինւով եւ յագիլ մսով. ընդդէմ բղջախոհութեան՝ պահք եւ աղօթք եւ տանջանք մարմնոյ. ընդդէմ յիշոցաց եւ հայհոյութեան՝ զմեղայն եւ զփառաբանութիւն. ընդդէմ ծաղեր եւ կատարկերգութեան՝ զլացն, եւ միշտ ի հոգեւորն խօսիլ. ընդդէմ բամբասնացն զլռութիւն. նոյնպէս եւ այլոցն ըստ չափոյ հիւանդութեան կանոնէ. այսինքն, ներելի մեղացն սակաւ կանոն դնէ. եւ մահու չափ մեղացն ծանր։

Եւ հիւանդութիւն մեղացն որ ի վաղուց հետէ՝ տասն տարի, կամ քսան ի նոյն մեղսն մնացեալ է, պարտ է դնել ծանրագոյն. եւ որ նոր է անկեալ ի մեղս՝ թեթեւագոյն։

Հինգերորդ՝ պարտ է գիտել թէ, հիւանդութիւն մեղացն բաղադրեալ է թէ պարզ. ամենայն թէ, ազգի ազգի մեղս գործեալէ, պարտ է զի եւ դեղն զանազան լինի. որպէս պահք եւ աղօթք եւ ողորմութիւն. եւ յամենայն ազգ ապաշխարութենէ։

Եւ թէ մեղք պարզ է՝ ապաշխարութիւն եւս պարզ լինիցի. որպէս թէ զուրբաթն կերեալ է՝ ոչ այլ ինչ գործել, ըստ կարողութեան որչափ եւ կարիցէ՝ յանձն առնու զուրբաթն հաց եւ ջուր ուտել. այլ թէ պարզ մեղաց դեղն բաղադրեալ լինի՝ է բարեգոյն։

Վեցերորդ՝ եթէ քահանայն խոստովանադրամ առնու՝ ընդդէմ եւ սուրբ եկեղեցւոյ եւ սիմոնական ախտ. վասն որոյ ոչ պարտ վաճառել զշնորհս հոգւոյն սրբոյ. զ կանոնօք փակած է. քանզի այսպէս ասէ Քրիստոս թէ, (ձրի առիք եւ ձրի տուք։)

Եօթներորդ՝ զի քահանային պարտ է որ զխոստովանութիւն չյայտնէ՝ թէ եւ մասն մասն արասցեն. զի բազումք երկնչին եւ այլ ոչ խոստովանին. եւ այնպէս մեռանին եւ գնան ի դժոխ. եւ զարիւն նոցա Աստուած ի յայնպիսի քահանայիցն պահանջէ՝ որք զխոստովանութիւնն յայտնեն. զի քահանային սիրտն՝ որպէս զկուպղած սնտուկ է. պարտ է այնպէս պահել, որ սնտուկն կոտորի եւ կուպղարքն ոչ բացութիւն։

Ութներորդ՝ պարտ է հոգեւոր բժշկին՝ եթէ մեղքն ի սիրտն թաքուցեալ է, տացէ նմա դեղ զխոստովանութիւնն բազում խրատով, որ արտաքս քարշէ իսիտէ նորա զցաւս հոգւոյն բերանովն եւ խոստովանելովն։

Իններորդ՝ թէ ոք մեղօքն պնտեալ եւ քարացեալ է՝ խոստովանութեամբն պարտ է զնա հասուցանել. եւ կակղացուցանել յուսով ողորմութեանն Աստուծոյ. եւ ասել մի վախեր. քանի շատ մեղս ունիս, յորժամ զմենն ճշմարիտ ասեն եւ չծածկես վասն ամօթոյ եւ կամ վասն երկւղի, նա իբրեւ զկայծ մի կրակ որ յովկիանոս ծովն ձգեն՝ ի նոյն անցանի. զի ծովն ան չափաւոր է։

Այսպէս Աստուծոյ ողորմութիւնն անչափ է. եւ քո շատ մեղքն չափաւոր է. յորժամ ի ձեռն ճշմարիտ խոստովանութեան քահանային յԱստուծոյ ողորմութեան ծովն ձգես, նա իբրեւ զկայծ մի կրակ վաղվաղակի անցանի։

Տասներորդ՝ եւ թէ ուրուք կապեալ է հոգեւոր փորն, զիի ոչ կամի յիւրմէ վարել զմեղսն, պարտ է նմա դեղ տալ որ վարէ. այսինքն, երկեցուցանել զնա տանջանօք դժոխոցն ասելով թէ, (մեղաւորաց հուրն անշէջ է. եւ որդն անքուն ըստ Եսայեայ. զի անհատ կսկիծն. անսահման է չարչարանքն. անբժշկելի է ցաւն. անարձակելի է կապն. անազատելի է բանտն. անմխիթարելի է սուգն. անփարատելի է խաւարն։

Եւ զայս լսելով՝ արձակի փորն եւ յայտնէ զամենայն անօրէնութիւնս իւր։

Մետասաներորդ՝ տես որ թէ զգայութիւնն ճապաղեալ է. այսինքն, աչքն ի յարատ հայելն. ականջն ի չաար լսելն. բերանն ի դատարկաբանութիւն. նոյնպէս եւ այլքն. պարտ է հանց դեղ տալ՝ որ կապ է. այսինքն, երկիւղիւ դատաստանին Աստուծոյ, որ ոչ ճապաղի ի մեղս. զի յորժ երկիւղ լինելոց է ի դատաստանին. զի ասէ առակն. (եթէ արդարն հազիւ կեցցէ, իսկ անպարիշտն եւ մեղաւորն ո՞ւր երեւեսցի։)

Եւ Պօղոս ասէ. (ահ մեծ է անկանիլ ի ձեռն Տեառն. ) զի ամենայն դատարկ բանից՝ համարս խնդրելոց է. եւ յարատ հայելոյն՝ շնութիւն եւ պոռնկութիւն պահանջելոց է. նոյնպէս եւ այլոցն։

Երկոտասաներորդ՝ զի թէ ոք հիւանդացեալ է մեղօք, պարտ է զի առողջացուցանէ ապաշխարութեամբ. եւ յորժամ առողջացեալ լինի հոգւով եւ ուժովացեալ, պարտ է նմա դեղ տալ որ զառաղջութիւնն պահել։

Եւ որպէս որք կամին զմարմնոյ առողջոււթիւն պահել, երթան ի բաղանիս՝ ազգի ազգի մաճուն առնուն եւ օծանին եւ զառողջութիւն պահեն։

Այսպէս պարտ է զհոգեւոր առողջութիւն պահել բաղանեօք. այսինքն, ջրով արտասւաց. եւ առնուլ մաճուն զխոստովանութիւն որ պահէ զհոգեւոր առողջութիւնն։

Երեքտասաներորդ՝ գործ է խոստովանահօրն երթալ ի տես մեղաւորաց. եւ հարցանել զնոսա ի հիւանդութենէ հոգւոյն. եւ մխիթարել եւ հաստատել զնոսա փրկութեան յուսով. զի թէ յուսահատեալ լինի, ոչ կարէ ապաշխարանքն քաւել զնա։

Զի Յուդա ոչ եթէ վասն մեղացն ծանրութեան մեռաւ, այլ վասն անյուսութեան։

Բայց եթէ յոյսն նորա հաստատեալ լինի՝ եւ սակաւ մի զղջացեալ, ապաշխարոււթիւնն կարէ քաւել զնա։

Չորեքտասաներորդ՝ զի յորժամոք ծանրագոյն մեղանչէ՝ ոչ է պարտ զի ի նմին ժամու հատցէ զնա յանդամոց եկեղեցւոյ անիծելով կամ բանադրելով կամ դարձուցանելով զերեսս ի նմանէ. այլ պարտ է խնամել եւ խրատել զնա եւ դարձուցանել ի մեղաց։

Եւ թէ ոչ դառնայ, բայց դարձեալ անզեղջ կամօք քարշի ի մեղս, յայնժամ պարտ է հանել զնա յեկեղեցւոյ բանադրանօք եւ անիծիւք. զի մի զայլսն ապականեսցէ. որպէս ասէ Մովսէս թէ, (բարձ զչարն ի միջոյ։)

Հնգատասաներորդ՝ պարտ է որ թէ խոստովանահայրն փորձեալ է, եթէ կարի քաղցր խօսիւք եւ թեթեւ կանոիւք դարձուցանել զմեղաւորն, նա թող դարձուցանէ, եւ թէ ոչ կարէ դարձուցանել ի մեղացն, ապա պարտ է սաստկական եւ խոշոր բանիւ երկեցուցանել զնա. եւ ծանր ապաշխարութիւն դնել ի վերայ նորա. զի վասն երկիւղի ծանր ապաշխարանացն՝ թողցէ զհեշտութիւն մեղացն։

Վեշտասաներորդ՝ պարտէ ի սկիզբն խոստովանահօրն՝ ասել թէ առաջի Աստուծոյ խոստովանիս եւ ոչ առաջի մարդոյ. եւ Աստուած ողորմած է. եւ վասն մեղաւորց եկն. Պետրոսի՝ Պօղոսի՝ Մարիամու մագդաղենացւոյն՝ եւ այլ մեղաւորաց արա Աստուած ողորմութիւն, յորժամ զղջացան. յայնժամ քեզ առնէ՝ յորժամ խոստովանիս ճշարիտ. ապա թէ այս քաղցր դեղովս ոչ բացւի խոցն, յայնժամ պարտ է նշարակով եւ կամ շանթով պատառել. այսինքն, ահարկու եւ երկեցուցանօղ բանիւ. եւ ահիւ տանջանցն զնա զարհուրեցուցանել. զի վասն այնու դարձցի ի մեղացն եւ զղջասցի։

Եօթն եւ տասներորդ գիտելիէ՝ զի թէ ոք զբազում մեղս գործեալ իցէ, եւ զբազումս յորդորեալ ի մեղս, եւ բազում հոգիս կորուսեալ, կամ օրինակ չար տալով, կամ խրատ տալով չար, եւ կամ առաջնորդ գոլով ծուլացաւ յիւր գործն, նմա չէ բաւական միայն զղջանալ եւ խոստովանիլ վասն այնոցիկ՝ զորս ձգեալ է ի մեղս. եւ վասն բազում հոգւոցն զորս կորուսեալ է. զի Աստուած խնդրէ զնոսա ի ձեռաց նորա։

Զի աստ հարցումն լինի. զի՞նչ կանոն պարտի դնել խոստովանահայրն ի վերայ այնպիսւոյն, որ զբազումս կորուսեալ է. թէ բաւակա՞ն է նմա պահք՝ ողորմութիւն։

Պատասխանեն վարդապետք եւ ասեն թէ, չէ բաւական. քանզի թէ ոք ունի ի գլուխն ցաւ՝ եւ զդեղն ի վերայ ոտիցն դնէ, յիմար է այնպիսին. զի ուր ցաւն է՝ պարտ է անդ դնել զդեղն. զի զորս կորոյս մեղօք, պարտ է եւ զնոսա ի զղջումն ածել։

Դարձեալ գիտելի է՝ զի գողութիւնն երկու ազգ է. հոգեւոր եւ մարմնաւոր. եւ հոգեւոր գողութիւնն ծանրագոյն է։

Արդ՝ այն որ զմարդիկ ի մեղս յորդորեալ է, գողութիւն է. զի զմարդիկ յափշտակէ յԱստուծոյ գանձատանէն։

Վասն որոյ ոչ է բաւական նմա պահօք եւ աղօթիւք եւ ողորմութեամբ քաւել զմեղս իւր. այլ պարտէ դարձեալ գտանել զկորուսեալ հոգիսն յորդորելովն ի բարիս. եւ դարձուցանել զնոսա ի գանձս Աստուծոյ։

Դարձեալ՝ թէ ոք կողոպտէ զոք եւ մերկացուցանէ, եւ խոստովանահայրն հրամայէ նմա ի պահս կեալ, այսու ոչ կարէ առողջացուցանել զնա. զի հիւանդութիւն ի վերայ թիկանցն է. վասն զի մեր կացոյց զթիկունս մարդկան. իսկ Նա զմլհամն դնէ ի վերայ կրծիցն. այսինքն, զպահս որ թուլացուցանէ զսիրտն. այլ անդ ուր ցաւն է՝ պարտ է դնել զդեղն. եւ զի մեր կացոյց զմարդիկ՝ դարձեալ պարտ է զգեցուցանել զնոսա եւ զոր յափշտակեալ է՝ յետս դարձուցանել։

Եւ Քրիստոսի փառք ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։

Նորին քարոզ վասն Պսակին. ի Բանն՝(Արար Աստուած զմարդն ի պսակեր իւր արու. արու եւ էգ արար զնսոա օրհնեաց զնոսա եւ ասէ աճեցէ՛ք եւ լցէ՛ք զերկիր։)

Ծննդ. 1. 27. (Գլուխ ԽԴ)

Արարչագործն Աստուած յորժամ ստեղծեաց զԱդամ, ասէ՝ (ո՛չ է բարւոք մարդոյդ միայն լինել. այլ արասցուք օգնական ըստ դմա։)

Նախ զայն ցուցանէ թէ՝մարդն է մարդոյ օգնական. զի թէպէտ կային այլ կենդանիք օգնական մարդոյ ի բեռն ի լուծ՝ եւ յայլ պէտս, այլ ի յառաքինութիւն եւ ի սրբութիւն հոգւոյ՝ մարդն է օգնական մարդոյ։

Եւ յորդէծութիւն եւ յայլ շինութիւն տան՝ կին է օգնական. վասն այն ասէ. (ոչ է բարի մարդոյդ միայն լինիլ։)

Դարձեալ՝ Աստուծոյ միայն է բարի միայնակ գոլն. զի անկարօտ եւ անեղ բնոութիւն է։

Իսկ այլ արարածք՝ եղականք են, եւ կարօտ միմեանց։

Որպէս ինն դասք հրեշտակացն՝ են յեերկինս փառաբանիչք Աստուծոյ. հազարք հազարաց, եւ բիւրք բիւրուց. նոյնպէս ի երկրի՝ բարի է բազմութիւն մարդկան։

Նախ՝ զառատ մարդասիրութիւնն Աստուծոյ ցուցանեն։

Եւ երկրորդ՝ զի միմեանց օգնական լինին ի շինել՝ ի տնկել՝ ի յարուեստ՝ ի պէտս մարմնոյ՝ եւ յուսումն հոգւոյ, եւ յուրախութիւն միմեանց։

Եւ այլ բազում բարիս ի միմեանց գտանեմք. վասն ասէ։

(Ոչ է բարի մարդոյդ միայն լինիլ։)

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ կինն եղեւ պատճառ յանցանաց մարդոյն՝ ո՞րպէս է բարի։

Նախ պատասխանեմք եթէ՝ կանխագէտ է Աստուած. գիտէր զի մարդն անմեղութեամբ ոչ կարէր աճիլ որպէս հրեշտակք. վասն այն մարմին ստեղծ. եւ զկինն օգնական ետ. զի անասնական ծննդեամբ աճեցին եւ բազմանայցեն մարդիկ. որպէս օրհնեաց եւ ասէ. (աճեցէք եւ բազմացարուք՝ եւ լցէք զերկիր։)

Դարձել ասեմք թէ՝ Աստուած բարի է բնութեամբ եւ առատ եւ բարերար. ոչ կարէ մին մարդոյ մեղք՝ զբոլոր բարութիւնն Աստուծոյ խափանել եւ արգելուլ. այլ միայն ինքն մեղաւորն ի բարութենէն Աստուծոյ զրկի։

Զոր օրինակ՝ արեգակն բոլոր զիւր լոյսն ծագէ. այլ թէ մի մարդ զակն իւր խփէ. զարեւու լոյսն ոչ կարէ արգելուլ. այլ ինքն միայն զրկի։

Նոյնպէս թէպէտ կինն մեղանչեաց այլ զբազում բարութիւնս ոչ արգել Աստուած ի մարդկան ազգէ։

Եւ դարձեալ ասեմք. թէպէտ կինն մեղանչեաց՝ այլ բազում արք ընտիրք եւ արդարք եւ արդարք ի նմանէ ծնան. որպէս նահապետքն եւ մարգարէքն եւ ամենայն ընտրեալք՝ մինչեւ ի կատարած աշխարհի. եւ վասն բարի ծննդոց նորա խնմեաց եւ պահեաց զկինն. թէպէտ պատճառ եղեւ յանցանաց։

Նաեւ այժմ բազում մարդիկ են ի յերկրի չարք եւ մեղաւորք. եւ թոյլ տայ Աստուած նոցա մնալ ի յերկիր վասն բազում պատճառի։

Նախզի՝ թէպէտ ինքեանք չարք եւ մեղաւորք են, ի ծնունդս նոցա բարի մարդ լինելոց է. վասն այն բարի զաւակին՝ պահէ Աստուած զչար ծնօղսն։

Երկրորդ՝ թէ ծնօղք նոցա բարի են եղեալ՝ վասն բարի ծնողացն ներէ չար զաւակացն. որպէս վասն բարի նահապետացնն Աբրահամու Իսահակայ եւ Յակօբայ եւ այլոցն՝ ներէր Աստուած հրէից ազգին։

Երրորդ՝ թէ չար մարդն այն ունի ի ծածուկ մասն ինչ բարի զոր մեք ոչ գիտեմք, զայն հատուցանէ նոցա ի կեանս յայս։

Չորրորդ՝ թէ ինքեանք չարք են՝ այլոց բարւոյ լինին պատճռք. երկրի, գաւառի, շինութեան եւ խաղաղութեան։

Զոր օրինակ՝ փուշն ոչ ունի պտուղ՝ այլ զպտղաբերսն պահէ. վասն այն խնամենք զնոսա։

Հինգերորդ ի ձեռս նոցա հոգեւոր բարի լինի. որպէս չար բռնաւորք նեղեն զքրիստոնեայս եւ զաղքատս. եւ այնու պսակք եւ վարձք նոցա բազմանտն։

Վեցերորդ՝ զի Աստուած ոչ կամի զմահ մեղաւորին. ըստ այնմ, (ոչ կամիմ զմահ մեղաւորին. այլ զդառնալն նորա եւ զկեալն։)

Վասն այն պահէ զնոսա ի յերկրի՝ զի զղջասցին եւ դարձցին ի եղաց։

Այս զոր ասացաք. եւ այլ բազում պատճառ գոյ որ ներէ Աստուած մեղաւորին. կամ վասն ինքեան, կամ վասն այլոց բարութեան։

Նոյնպէս եւ նախամայրն եւս թէպէտ յանցեաւ, յետոյ ապաշխարեաց. եւ բազում զաւակք ի նմանէ ծնանելոց էին. վասն այն ներեաց Աստուած։

Դարձեալ եւ գլխաւորն ամենեցուն՝ թէ կինն ոչ էր յանցեալ, բանն Աստուած ոչ էր մարդացեալ. եւ այս բարութիւնս որ եղեւ քիւ խափանեալ լինէր։

Զի թէպէ արդարքն անմեղութեամբ մտանէին յարքայութիւնն երկնից ի տեղի անկելոց հրեշտակացն, այլ ոչ շնորհօքն Քրիստոսի։

Եւ բնութիւնս մեր ոչ լինէր ընդ Աստուած միաւորեալ. եւ ոչ ի հրեշտակաց երկրպագեալ. եւ ոչ տեսանէաք զմարդն մարդկան արարիչ որպէս եւ այժմ։

Այլեւ ոչ առատ մարդասիրութիւնն երեւեալ. եւ ոչ պատուականութիւն մարդոյս ցուցեալ. որպէս այժմ որ ի խնդիր եկն բանն Աստուծոյ. եւ չարչարանօք՝ խաչիւ եւ մահւամբ հրաւիրեալ մեծարեաց զմեզ յերկինս։

Այլեւ զի թէ ոչ էր Աստուած մրդացեալ, մեք որդիք Աստուծոյ ոչ լինէաք. եւ ոչ եղբայր Քրիստոսի եւ ժառանգակից. եւ ոչ հոգւովն սրբովն ծնանէաք. եւ ոչ ճաշակէաք զմարմին եւ զարիւն որդւոյն Աստուծոյ։

Այլ թէ ի դրախտէն էաք վերափոխեալ, ոչ ոք առնոյր զպսակ մարտիրոսական, եւ զայլ ճգնութեան. եւ ոչ առաքելութեան. եւ ոչ մարգարէութեան. եւ ոչ առաքելութեան. եւ ոչ մարգարէութեան. եւ ոչ նահապետութեան. որք հարք եղեն Քրիստոսի ըստ մարմնոյ։

Այլ խափանեալ լինէր ի յերկրի ամենայն գործք եւ արւեստք. շինելոյ. տնկելոյ. գորելոյ զերկիր. հանճար. ուսումն. կարեկցութիւն միմեանց. եւ այլ ամենայն բարութիւնք զորս ոչ երկարեմ, հետեւեցան յանցմանն Եւայի։

Եւ թէ ոք ասիցէ անհանճար մտօք, յորժամ այս ամենայն բարութեան պատճառ եղեւ մեղքն Եւայի, վասն է՞ր ինքն պատժեցաւ։

Ասեմք եթէ՝ մեղքն ըստ ինքեան չարէ եւ պակասութիւն բարւոյ եւ արդարութեան։

Նախ ինքն Եւա՝ ոչ յայն պատճառս մեղանչեաց թէ այս ամենայ բարութիւնս հետեւի մեզ. այլ մարդասիրութիւնն Աստուծոյ եւ ամենիմաստ գիտութիւնն հնարեաց զփրկութիւն մեր։

Որ ոչ կամեցաւ զկորուստ մարդկան ազգի. այլ ի չարէն բարի արար մեզ. եւ փոխեաց ի մեղաց յարդարութիւն. ի մահուանէ ի կեանս. յերկրէ յերկինքս։

Եւ յայսմանէ երեւի բարութիւնն Աստուծոյ եւ նախախնամութիւնն. զի ի չարէն եհան զմեզ ի բարի. եւ անարժնիցս եւ մեղաւորացս՝ շնորհեաց փրկութիւն եւ պարգեւ։

Ապա ուրեմն պատճառ փրկութեան մերոյ Քրիստոս է եւ ոչ Եւս. եւ շնորհք նորա արդարացուցին զմեզ եւ ոչ գործք մեր։

Եւ թէ ոք ասիցէ թէ՝ Եւա եւ Ադամ անմեղ էին կացեալ, ո՞րպէս աճէր մարդկային բնութիւնս։

Ասեմք եթէ՝ ոմանք ասեն զդրախտն ապականացու գոլ. եւ շաղաշարումն արւի եւ իգի. եւ առաւել ցանկութիւն եւ ծնունդ զաւակաց։

Եւ բազումք մտացածին բանս տողեն. որ ընդդէմ է սուրբ գրոց եւ ուղղափառաց հարց։

Նախզի՝ ասէ աստուածային հրամանն. (աճեցէք եւ բազմացարուք՝ եւ լցէք զերկիր. ) յերկրի ետ հրաման աճելոյ. եւ ոչ ի դրախտին։

Երկրորդ՝ զի դրախտն է տեղի անապական. եւ ոչ լինէր ի մարդոյն ծորումն ինչ աղտեղութեան. եւ ոչ տնկոցն։

Արդ՝ եթէ ծորումն ոչ լինէր, եւ ոչ ապականութիւն մարմնական. եւ ոչ ծնունդ ախտական։

Երրորդ՝ եկեղեցի սուրբ՝ օրինակ է դրախտին. արդ՝ պսակ օրհնութեան դնի յեկեղեցին. եւ մանկարարութիւն ոչ։

Նոյնպէս եւ ի դրախտն եղեւ պսակ օրհնութեան. եւ մանկարարութիւն ոչ։

Չորրորդ՝ զի թէ լինէր ախտական ծնունդ որպէս ի յերկրի, կարօտանայր մարդն ամենայն պիտոյից զաւակին. սննդեան աճելոյ. խնամելոյ, եւ այլոցն. եւ այսոքիկ ոչ են ի դրախտն. եւ ոչ զգեստ մարմնական։

Հինգերորդ՝ նախ քան զյանցանելն՝ էին Ադամ եւ կինն մերկ եւ ոչ ամաչէին. վասն զի ոչ ունէին ցանկութիւն տռփանաց առ միմեանս. արդ ի յանմեղութեանն միշտ այնպէս մնային՝ ապա ոչ ունէին ցանկութիւն հեշտութեանց։

Վեցերորդ՝ եւս յայտնի. զի թէ ապականացու էր, զապականեալն Ադամ վասն է՞ր հանէր ի դրախտէն. յայտ է զի դրախտն չէ ապականացու. եւ ոչ զապականացու բնակիչս ընդունի։

Եօթներորդ՝ զի ասէ սուրբն Գրիգոր Նիւսացին ի գիրս կազմութեան եթէ՝ առաջին կեանքն դրախտին՝ էր կուութիւն եւ անապականութիւն. եւ հրեշտակաց նմանութիւն. որեւ յետ յարութեանն՝ վերստին դառնամք յառաջին կեանս դրախտին յանապականութիւն, եւ հրեշտակաց հաւասար։

Արդ՝ եթէ առաջին կեանքն Ադամայ ամուսնութեամբ էր եւ որդէծնութեամբ որպէս նոքա ասեն, ապա ի վերջին յարութեան նոյնպէս է լինելոց. եւ լինի ազանդն մահմետականացն մարմնաւոր արքայութիւն եւ կերակուր. եւ ամուսնութիւն եւ այլ աղճատանք զորս նզովե սուրբ եկեղեցի զայնպիսի ասացօղս եւ զխորհօղ. եւ եղիցին նզովեալ։

Իսկ թէ ոք հարցանէ՝ ապա վասն է՞ր ստեղծական ծնընդական անդամքն, յորժամ ոչ ծնանէին ի դրախտին։

Ասեմք եթէ յառաջագէտ Աստուած. եւ նախ ծանեաւ եթէ՝ ոչ կարէին աճել անմեղութեամբ իդրախտին որպէս զհրեշտակս. վասն որոյ կազմեաց մարմին՝ զի յերկրի անասնապէս աճեսցին։

Եւ թէ ոք պնտեսցէ զօրինակ եւ զորպիսութիւն անմեղութեան ծննդենն։

Զայս ասեն վարդապետք սուրբք եթէ՝ որպէս հրեշտակք աճեցան յերկիրս. նոյնպէս եւ մարդկան ազգ ի դրախտին աճէին։

Եւ թէ ասէ՝ հրեշտակք յանէից գոյացան եւ ոչ ի միմեանց. իսկ մարդկան ազգ՝ պարտ էր ի միոյն ծնանիլ։

Ասեն սուրբք. որպէս ի միոյ բազում լոյսք վառէին։

Եւ թէ ասեն՝ անկատար է այս ծնունդս։

Ասեն վարդապետք սուրբք եթէ՝ զորօրինակ աստուածային կոյս Մարիամ կուսութեամբ ծնաւ առանց սերման կատարեալ եւ ճշմարիտ։

Նոյնպէս եւ ի դրախտն՝ կարէին ծնանիլ կուսութեամբ եւ առանց սերման կատարեալ մարդ ի բնութենէն Ադամայ։

Եւ կամ եւս ի կողիցն Ադամայ. եւ կամ այլ ինչ եղանակաւ. որպէս ինքն գիտէ ամենագէտն արարչի։

Այլ մեք ոչ միայն թէ զլինելոցն ոչ գիտեմք. զի ոչ եղեալքն՝ Աստուծոյ են գիտելի։

Այլ զայս որ եղեալ է եւ առ մեզ ի ներկայս՝ բազում աշխատութեամբ կարասցուք գտանել. զի այս է մեզ քննել. որպէս օրինաւոր ամուսնութիւնս արւի եւ իգի։

Զի այսպէս սահմանեն զպսակն։

Եթէ պսակն է արդար զուգակցութիւն արուի եւ իգի, ունելով անբաժանելի կենցաղավարութիւն։

Արդ՝ պսակն սկսանի ի նշանդրութիւն. հաստատի հաւանութեամբ սրտից, յորժամ յայտնեն բանիւ. զի երկուց կարացն հաւանութիւն հաստատէ զպսակն։

Իսկ կատարի պսակն օրհնութեամբ քահանային եւ մարմնական զուգաւորութեամբ։

Իսկ թէ վասն է՞ր դնի նշան. այս է. որպէս ծառն որ նախ ծաղկի եւ ապա պտղաբերի. նոյնպէս նշանն՝ պսակին ծաղիկն է։

Զի յայնմ հետէ հարսն փեսային լինի նշանեալ. եւ փեսայն հարսին է յատկացեալ։

Եւ օրինադրեցաւ ի բանն այն՝ յորժամ ոչ գտաւ օգտաւ ի բանն այն՝ յորժամ ոչ գտաւ օգնական մարդոյն. նա ասաց Աստուած. (ոչ է բարւոք մարդոյդ միայն լինիլ. արասցուք դմա օգնական ըստ դմա։)

Զի ծնօղն եւ արարիչն Աստուած՝ խորհեցաւ վասն հարսանեացն Ադամայ. եւ նշանեաց զԵւա կազմեալ օգնական նմա։

Այսպէս ծնօղք փեսային՝ հոգան եւ նշանեն զհարսն վասն որդւոյն իւրեանց։

Եւ որպէս հրեշտակապետն Գաբրիէլ՝ նախ ետ զաւետիս սրբոյ կուսին ասելով. (ուրախ լեր բերկրեալ Տէր ընդ քեզ։

Եւ նա խորհէր ի միտս թէ, զի՞նչ իցէ ողջոյնս այս. ) եւ յորժամ լուաւ թէ, (հոգին սուրբ եկիսցէ ի քեզ. ) իմացաւ զճշմարտութիւն բանին. ապա հաւանեցաւ եւ ասէ. (կամ աղախին Տեառն. եղիցի ինձ ըստ բանի քում. ) եւ ապա յղացաւ եւ ծնաւ զբանն Աստուծոյ մարմնացեալ եւ մարդացեալ։

Նոյնպէս եւ նախ նշան դնի հարսին. իսկ հաւանումն երկուց կամացն՝ հաստատութիւն է պսակին. զի բռնութեամբ եւ առանց հաւանելոյ միմեանց փեսային եւ հարսին՝ ոչ հաստատի պսակ։

Եւ այս երեւեցաւ ի բանն այն որ ասէ գիրն. (թէ զկողն զոր շինեաց ի կին՝ էած առ Ադաւ։)

Այս էր ածելն առ Ադամ, զի տեսեալ հաւանեսցին միմեանց։

Այլեւ անդամն գլխոյն մերձ պարտ է լինիլ. այլեւ ի միասին առցեն զպսակն օրհնութեան։

Ի յայս միտս նախ քան զպսակն՝ պարտ է զի տեսցեն զմիմեանս հարսն եւ փեսայն. եւ հաւանեսցին կամօք. եւ ապա ի միասին պսակին։

Զայս ունի խորհուրդ որ յառաջն տեսանեն զմիմեանս եւ հաւանին սրտիւ եւ կամօք. եւ ապա պսակին։

Իսկ կատարումն պսակին՝ նախ է օրհնութիւն քահանային. եւ ապա մարմնական զուգաւորութիւնն։

Որպէս Քրիստոս նախ օրհնէ ասելով. (եկայք օրհնեալք հօր իմոյ. ) եւ ապա միաւորի ընդ եկեղեցի սուրբ ի ժառանգութիւն արքայութեան։

Վասն որոյ այժմ քահանային օրհնութիւնն է. եւ ապա մարմնաւոր զուգաւորութիւնն. վասն զի նախ օրհնեաց զնոսա եւ ասէ. (աճեցէք եւ բազմացարուք՝ եւ լցեք զերկին։)

Եւ ապա ասաց. (եղեցին երկուքն ի մարմնին մի։)

Վասն զի աստուածային բանն է որ պսակէ զհաղորդութիւնն որ ասէ. (այս է մարմին իմ, եւ այս է արիւն իմ։)

Նոյնպէս Աստուծոյ բանն է որ առնէ զերկոսեանն մի մարմին զայրն եւ զկինն։

Իսկ թէ ոք ասիցէ՝ Ադաւ ասաց զայս թէ, (եղիցին երկուքն ի մարմին մի։)

Ասեմք թէ՝ Աստուած է բանն որ ասաց յայտնի թէ՝ (օրհնեաց Աստուած։)

Իսկ ի ծածուկ օրհնութիւնն այն էր թէ՝ (եղիցին երկուքն ի մարմին մի. ) որ զայս մարգարէական հոգւովն յայտնեաց Ադամայ։

Եւ թէ ոք ասիցէ թէ՝ ձեւ բանին ներկայական պարտ է լինիլ. որպէս այն (այս է մարմին իմ. ) իսկ այս ապառնի է որ ասէ, (եղիցին երկուքն ի մարմին մի։)

Ասեմք թէ՝ օրհնեացն եւ աճեցէքն ներկայական է. եւ եղիցին ապառնի. զայս ցուցանէ թէ՝ պսակին կատարումն կրկին է. է ի ներկայն օրհնութեան բանիւն. եւ է յապառնին մարմնաւոր զուգաւորութեամբ. վասն այն օրհնեաց ասէ եւ եղիցին։

Դարձեալ եղիցին՝ նշանակէ զայնոսիկ, որք մինչ ի կատարած աշխարհի պսակին մարմնական զուգաւորութեամբ։

Դարձեալ սահմանեն զպսակն ասելով. պսակն է արդար հատուցումն երկուց պատշաճաւոր անձանց ի մի զուգաւորութեանց։

Եւ դարձեալ՝ պսակն է արդար զուգաւորութիւն առն եւ կնոջ՝ անբաժանելի պահելով զկենցաղավարութիւնն։

Արդար զուգաւորութիւն վասն այն ասի՝ որ ոչ պարտի լինիլ, եթէ ոչ վասն ծնանելոյ զաւակս ի պաշտօնն Աստուծոյ։

Զի ասեն վարդապետք թէ՝ որ սաստիկ սիրէ զկինն, շնացօղ է։

Արդ՝ բարի պսակն եռակի է. այսինքն, հաւատն. զաւակն. եւ խորհուրդն։

Հաւատն է՝ զի ոչ ոք ի յերկոցուցան պղծեսցի օտար անկողնով. որպէս այն որ թողու զհաւատն եւ ուրախանա բանիւ՝ զշաղկապ հաւատոյն հատանէ եւ հաւատովն պղծի։

Նոյնպէս որ օտար անկողնով պղծէ զշաղկապ պսակին, որոշի յօրհնութենէն եւ պղծի անկողինն սուրբ. որպէս գրէ առաքեալն. (պատուական է ամուսնութիւն եւ սուրբ անկողին. բայց զշունս եւ զպոռնիկս դատէ Աստուած։)

Իսկ զաւակն՝ զի ծնցի եւ սնուցանիցի ի պաշտօնն Աստուծոյ. զի վասն ծննդեան զաւակին է հրաման պսկին։

Իսկ խորհուրդն այն է՝ զի մի բաժանեսցի. զի թէպէտ եւ եկեղեցի կարէ բաժանել վասն արգելման։

Զի բազում արգելմունք գոն պսակին. որպէս ազգակցութիւնն հոգեւոր կամ մարմնաւոր. կամ տկարութիւն բնութեանն. կամ պոռնկութիւն. կամ այսահարութիւնն. կամ ծառայութիւնն. կամ բռնութեամբն. կամ այլ ինչ այսպիսի պատճառաւ, որք բաժանին այր եւ կին։

Այլ ոչ է պարտ բաժանել զպսակն զայնն որ օրինօք լինի պսակեալ. ըստ այնմ, (թէ զոր Աստուած զուգեաց՝ մարդ մի մեկնեսցէ։)

Սակայն ի մահն արձակի եւ քակտի շաղկապ պսակին։

Եւ կրկին է շաղկապ պսակին. եւ կրկին է մահն որ պատասխանի տայ նոցին։

Այսպէս զի է շաղկապ հոգեւոր. այսինքն, սրտիցն, սրտիցն. եւ շաղկապ մարմնաւոր խառնման սերիցն։

Իսկ մահն կրկին է. հոգեւոր եւ մարմնաւոր. հոգեւոր մահուամբն՝ արձակի հոգեւոր շաղկապն. յորժամ մարդն մեռանի աշխարհի, մտանելով ի կրօնաւորութիւն։

Եւ մարմնաւոր շաղկապն՝ արձակի եւ քակի մարմնաւոր մահուամբն. վասն որոյ ոչ է պարտ բաժանել զօրինաւոր պսակն որքան կենդանի իցեն։

Եւ լինի ամուսնութիւնն վասն երից։

Կամ խորշելոյ ի պոռնկութենէ. կամ վասն զաւակ ծնանելոյ։

Արդ՝ երկոքին սոքա՝ պատուական եւ սուրբ են։

Այլ երրորդն է վասն վաւաշոտ ցանկութեան միշտ. եւ այս է մեղք։

Վասն որոյ՝ պարտ է գիտել եւ ընտրել զժամանակն. զտեղին. զորպիսութիւնն, եւ զկերպ ամուսնութեան. զի իցէ պատուական եւ սուրբ՝ եւ օրհնութեանցն Աստուծոյ արժանաւոր։

Եւ առանց այսոցիկ ընտրութեան՝բարւոքն ոչ բարւոք լինի. եւ պատուականն պիղծ եւ խոտան. եւ ի զազիր մեղս համարեալ լինի։

Եւ զայս առնէ խաբէութիւնն եւ հնարքն սատանայի. զի ամենայն բարեաց հակառակ եւ խափանօղ եւ խափանօղ է։

Զի կամ յաճախ սիրով եւ ցանկութեամբ ի մեղս տանի. եւ կամ ատելութեամբ բաժանել եւ քակել տալ. զի թէ այսպէս եւ թէ այնպէս, զօրէնս Աստուծոյ կոխել տայ եւ արհամարհել։

Յորոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած յայնպիսի հնարից սատանայի առ հասարակ զամենայն հաւատացեալս անուան Իւրոյ. եւ օրհնեսցէ զպսակն ողջախոհութեան սուրբ ամուսնացելոց. Ամէն։

Նորին քարոզ դարձեալ վասն Պսակին. ի Բանն՝ (Եւ էարկ Տէրն Աստուած թմրութիւն ադամայ եւ ննջեաց. եւ էառ կող մի ի կողիցն նրա. եւ շինեաց ադամայ ի կին եւ այլն։)

Ծննդ. 2. 21. (Գլուխ. ԽԵ)

ԳԼՈՒԽ ԽԶ-Ծ

Նորին դարձեալ վասն պսակին. ի Բանն՝ (Խորհուրդս այն մեծ է, բայց էս ասեմ ի Քրիստոս եւ եկեղեցի։)

Եփես. 5. 32. (Գլուխ. ԽԶ)

Խորհուրդն է ծածկելոց իրաց յայտնութիւն։

Եւ Է են խորհուրդք եկեղեցւոյ. այսինքն, Մկրտութիւն. Դրոշմն. Պատարագն. Ապաշխարութիւն. Օծումնն. Կարգ՝ քահանայութեանն. եւ Պսակն։

Եւ իւրաքաչիւր ոք ի խորհրդոցն՝ է ընդդէմ անցեալ չարին։

Իսկ պսակն՝ է ընդդէմ չարին որ գալոց է։

Այլեւ զսպումն է ցանկութեան. զի զողջախոհութիւն աւանդ է մեզ։

Այլեւ է ընդդէմ մահու. զի զոր մահն ապականէ զբնութիւնս՝ սա ծննդեամբ զաւակաց՝ վերստին զարդացուցանէ եւ լնու զտեցին։

Վասն այն յառաջին արարչութեանն օրհնեաց զպսակն եւ ասէ. (աճեցէք եւ բազմացարուք՝ եւ լցեք զերկիր։)

Իսկ յերկրորդ արարչութեանն՝ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս եմուտ ի հարսանիսն ի կանա. եւ օրհնեաց զնոսա. եւ դարձոյց զջուրն ի գինի. վասն որոյ ասէ։

(Խորհուրդս այ մեծ է՝ բայց ես ասեմ ի Քրիստոս եւ յեկեղեցի։)

Զի պարտ է մեզ ընթանալ. եւ կարգաւ յայտնել զխորհրդոյն մեծութիւն։

Եւ նախ սկիզբն պսակին՝ նշանն է. որ կատարի յերկուց. այսինքն, ի հաւանական խօսիցն՝ եւ ի նշան է մատանւոյն եւ այլոցն։

Զի թէ երկու կամքն ոչ հաւասարին եւ ոչ հաւանին, անհաստատ է պսակն. որպէս բռնութեամբ եւ ակամայն։

Եւ հաւանումն կամացն՝ երեւի ի իտեսանելն աչօք, եւ ի խօսիլն լեզուաւ, եւ յարդիւնս նշանին. եթէ իցէ մատանի. կամ այլ ինչ նիւթ։

Եւ այն քահանայից եւ արանց եւ կանանց միջնորդութեամբ։

Եւ այս վասն երկու պատճառի։

Նախզի՝ յերկուց եւ յերից վկայիցն հաստատ լիցի բան նշանին։

Եւ երկրորդ՝ քահանայն է օրհնօղ նշանին եւ պսակին. եւ առանց նորա՝ ոչ կարէ լինիլ։

Եւ արք եւ կանայք՝ փեսաւէրք եւ հարսնածուք՝ ի կողմանէ փեսային եւ հարսինն։

Եւ մատանին՝ ցուցանէ զմին եւ զբոլոր եւ զկատարեալ սէրն հարսին եւ փեսային։

Զի որպէս մատանին է ի մին մատն. նոյնպէս հարսն է միոյ փեսային. եւ փեսային միոյ հարսին։

Եւ որպէս բոլոր է մատանին. եւ է ի մատն այն՝ որ ունի զերակ սրտին. նոյնպէս բոլոր եւ կատարեալ սէր պարտ է ունիլ փեսային եւ հարսին։

Եւ այս երեւեցաւ իսկիզբն նախահօրն Ադամայ. որում ասաց Աստուած. (ոչ է բարւոք մարդոյդ միայն լինիլ. արասցուք օգնական ըստ դմա։

Եւ էառ մի ի կողիցն նորա՝ եւ շինեաց կին. եւ էած առ Ադամ տեսանել զնա։)

Տեսանելն այն՝ էր հաւանումն միմեանց։

Եւ Աստուած՝ ներգործօղ պսակին եւ օրհնօղ։

Իսկ փեսաւէրք եւ հարսնածուք՝ հրեշտակք էին յայնժամ։

Ուստի՞ յայտ է։

Նախզի՝ այնմ իրի որոյ Աստուած է քահանայագործօղ՝ հրեշտակաց պարտ է սպասաւորել. այլեւ յայնժամ նախաստեղծքն յանմեղութեան էին եւ ընկերակիցք հրեշտակաց։

Եւ յայնմ հետէ սկսան մարդիկ նախ խօսիլ զհաւանական խօսսն միջնորդիւ եւ անընդմիջաբար. եւ ապա դնել նշան հարսին եւ փեսային միջնորդութեամբ քահանայից՝ եւ արանց եւ կանանց որպէս ասացաւ։

Այլեւ յորժամ կամեցաւ բանն Աստուած առնուլ զմեր բնութիւնս եւ լինիլ մարդ, նախ առաքեաց զհրեշտակապետն Գաբրիէլ յաւետիս կուսին։

Որ եկեալ առ նա ասէ. (ուրախ լեր բերկրեալդ Տէր ընդ քեզ. եւ նա ընդ բան ողջունին խռովեցաւ. ) եւ յորժամ ստուգեաց ի հրեշտակէն թէ, (հոգին սուրբ եկեսցէ ի քեզ, եւ զօրութիւն բարձրելոյն հովանի լիցի ի վերայ քոյ։)

Ապա հաւանեցաւ եւ ասէ. (կամ աղախին Տեառն. եղիցի ինձ ըստ բանի քում։)

Եւ ապա եկեալ բանն Աստուծոյ մարդ եղեւ ի սրբոյ կուսէն։

Յայս միտս նախ նշան դնի հարսին ի փեսայէն՝ եւ ապա ի հարսնէն փեսային։

Եւ այս մարմնաւոր հարսանիքս է խորհուրդ հոգեւոր հարսանեացն եւ միաւորութեան հոգւոյս առ Աստուած. որպէս ասէ առքեալն։

*(Խորհուրդս այս մեծ է, բայց ես ասեմ ի Քրիստոս եւ յեկեղեցի։)

Զի այն առաջին քնամախօսքն՝ էին մարգարէքն. որք յառաջ ժամանակաւ պատմեցին զմարդեղութիւն բանին եւ զփրկութիւն մեր՝ ծածկապէս եւ միոյ ազգին հրէից։

Եւ յետ այնորիկ յորժամ բանն մարմնացաւ եւ երեւեցաւ մարդկան, առաքեալքն եւ հետեւօղքն փեսաւէրք եւ հարսնածուք եղեն. որպէս էր Ովհաննէս նախընթաց եւ հրաւիրօղ. զի ասէր՝ (որ ունի հարսն՝ նա է փեսայ. իսկ ես բարեկամ եմ փեսային։)

Եւ առաքեալն ասէք. (խօսեցայց զձեզ իբրեւ զկոյս մի սուրբ՝ յանդիման առնել երեսացն Աստուծոյ։)

Իսկ նշան մատանւոյն՝ հաւատն է. որ դնի ի մատն որ է զանազանօղ գործոյն։

Նոյնպէս եւ Աստուած դնէ զհաւատն ի բանականութիւն մարդոյն. զի նա որոշէ զանազանէ զբարի եւ զչար։

Երկրորդ՝ որպէս մատնին դնի ի մին ժատն ի հնգիցն. նոյնպէս հաւատն դնի ի յիմացումն մեր որ մի է ի հինգ զգայութեանց ներքնոյն։

Երրորդ՝ մատնին է ի մատն յայն՝ որ ունի զերակ սրտին. նոյնպէս եւ հաւատք մեր՝ առ Քրիստոս է ջերմ սիրով սրտի հաստատեալ. որպէս ասէ առաքելն. (ոչ թլփատութիւն ին է, եւ ոչ անթլփատութիւն. այլ հաւատք սիրով յաջողեալ։)

Չորրորդ՝ որպէս մատանին ոչ է պարտ որ լինի արձակ կամ նեղ. նոյնպէս եւ հաւատք մեր առ Քրիստոս՝ ոչ է պարտ որ լինի աւելի կամ պակաս. այս է, դնել զոր ոչ ուին. կամ ուրանալ զոր ունի։

Հինգերորդ՝ եւ որպէս մատանին պատէ զմատն յամենայն կողմաց. նոյնպէս բոլոր եւ ամբողջ հաւատն՝ պահէ զհոգի եւ զմարմին մեր յամենայն մոլութեանց եւ չարեաց։

Վեցերորդ՝ եւ որպէս բոլոր է մատանին. նոյնպէս եւ հաւատք մեր՝ բոլոր պարտ է լինիլ առ Քրիստոս առանց թերութեան եւ երկմտութեան։

Եօթներորդ՝ որպէս պատուական է նիւթ մատանւոյն ոսկի կամ արծաթ. նոյնպէս պատւական եւ անբիծ է հաւատքն մեր առ Քրիստոս։

Ութներորդ՝ գոյնն դեղին է կամ սպիտակ. որ ցուցանէ զպայծառութիւն հաւատոյն մերոյ. սպիտակն զանմեղութիւն հոգւոյս. եւ դեղինն զահ եւ զերկիւղ առաքինութեամբ մարմնոյս։

Իններորդ՝ ձայնեղ է նիւթն. եւ հաւատքն պարտ է լինիլ յայտնի եւ ի լուր ամենեցուն. որպէս ճրագն ի վերայ աշտանակի դնի. եւ ոչ ընդ գրաւանաւ։

Տասներորդ՝ որպէս մի է կնիք մատանւոյն ի բազում կնքեալ մոմս. նոյնպէս եւ հաւատքն առ մեզ ի բազումս՝ մի եւ նոյն տպաւորութիւն է ի մէջ մեր եւ Քրիստոսի, ի նմանէ ի հոգիս մեր գրեալ եւ պատկերացեալ. զայսմանէ ասէր իմաստունն Պորփիւրիոս։

Նախ քան զբազումս՝ ի բազումս՝ ի բազումս՝ եւ ի վերայ բազմաց՝ մի եւ նոյն կնիք հաւատոյն կայացեալ։

Դարձեալ՝ հաւատն դնի նշան քրիստոնէին ի կեանս յայս. եւ ի մահւանն՝ յուսով տեսանէ զփեսայն Քրիստոս. զի յոյսն ակն է հաւատոյն. եւ յետ յարութեանն՝ սիրով միանայ ընդ փեսային։

Զի աստ հաւատն է ի մեզ կատարեալ. եւ յետ մահու՝ յոյսն. (զի յոյս նոցա լի է անմահութեամբ ասէ Սողոմօն. ) եւ ի յարութեանն՝ սիրով լինիմք կատարեալ. որպէս ասէ առաքեալն. (սոքա երեքեան՝ հաւատք յոյս սէր. եւ առաւել քան զսոսա՝ սէրն է։)

Զի անտանօր հաւատն՝ է ընդ աղօտ տեսութիւն. եւ յոյսն հեռագոյն՝ բարձեալ լինի եւ նուազեաց. այլ սերն առաւերեալ՝ որ միաւորէ՝ որ միաւորէ ընդ փեսային Քրիստոսի. որպէս իմաստուն կուսանքն կազմեցին զլապտերս՝ եւ մտին յառագաստ փեսային։

Եւ յառակ հարսանեացն է տեսանել. որ այրն մեծատուն՝ արար հարսանիս որդւոյ իւր. եւ եկն շուրջ հայիլ զբազմականօքն, եւ այլն։

Որ ցուցանէ թէ՝ աստ հաւատալն է եւ հաւանիլն. եւ անդ միաւորիլն ընդ փեսային Քրիստոսի. զայս ունի խորհուրդ. իսկ օրինակ հարսին եւ փեսային՝ նշանակէ զկատարեալ սէրն, զոր ունի Քրիստոս ընդ եկեղեցի. զի ի մէջ ամենայն մարմնական սիրոյ՝ կատարեալ եւ առաւել է սէր փեսային եւ հարսին. որպէս ասէ յերգսն վասն եկեղեցւոյ. (սէր քո յիս որպէս զսէր հարսին, եւ այլն։)

Այս է խորհուրդ նշանին։

Իսկ յետ այնորիկ՝ պսակին կարգւորութիւն է։

Որ նախ երթայ փեսայն ի հարսին տունն. եւ առնու զհարսն եւ տանի յեկեղեցին եւ պսակի. որպէս ասէ գիրն. (թողցէ այր զհայր եւ զմայր իւր. եւ երթիցէ զհետ իւրոյ. եւ եղիցին երկոքեանն ի մարին մի։)

Եւ այս խորհուրդ կրկին է։

Նախ՝ է մարդեղութիւն բանին։

Եւ երկրորդ՝ միաւորութիւն հարսնացեալ եկեղեցւոյ։

Եւ նախ զառաջինն. զի բանն Աստուծոյ անբաժանելի միաւորութեամբ ի հօրէ եւ ի հոգւոյ իջեալ յերկրից յարգանդ սրբուհւոյ կուսին, էառ յարենէ կուսին որպէս զկողն յԱդամայ. եւ միաւորեաց ընդ իւրու աստուածութեանն. եւ եղեւ մարդ կատարեալ։

Եւ այս վասն բազում յատկութեանց կողին։

Նախ՝ որպէս անդ զկողն էառ եւ շինեաց կին. նոյնպէս եւ աստ բանն Աստուած՝ զարիւնն էառ ի կուսէն. եւ եղեւ մարդ խառնելով յինքեան։

Երկրորդ՝ որպէս կողն այն ունէր զօրութեամբ զայլ մասունս անդամոցն. նոյնպէս եւ արիւն կուսին՝ ունէր զօրութեամբ ի յինքն զբոլոր անդամս մարմնոյն. զոսկր, զմիս, զարիւն, զերակս, զմորթ, եւ զայլն։

Երրորդ՝ որպէս կողն, այն աննման էր Ադամայ՝ անկերպ, անկենդան, եւ անպատիւ, եւ կազմելովն կերպացաւ եւ կենդանացաւ հաւասար Ադամայ։

Նոյնպէս եւ արիւն կուսին՝ աննման էր Աստուծոյ. եւ միաւորութեամբ եղեւ Աստուծոյ կենդանութեամբ եւ կերպիւ. եւ հաւասար Աստուծոյ. ըստ այնմ, (որ ի կերպարանս Աստուծոյ էր՝ ոչ ինչ յափշտակութիւն համարեցաւ զլինիլն հաւասար Աստուծոյ. ) այսինքն, զմարդկայինս բնութիւն։

Չորրորդ՝ անդ մին կող էառ եւ կազմեաց. նոյնպէս եւ բանն ի կուսէն զմին անհատ բնութիւնն առեալ՝ միաւորեաց ընդ ինքն. եւ ոչ զընդհանուրն որ է ի մակամտածութեանս մերում։

Հինգերորդ՝ եւ որպէս մին կողն այն եղեւ ենթակայ եւ հիմն՝ եւ շինեցաւ բոլոր մարմինն եւ դէմն ի վերայ նորա։

Նոյնպէս մին անձն բանին Աստուծոյ՝ եղեւ հիմն եւ ներքոյ եգեալ բոլոր մարդկութեանն. եւ յինքն խառնելով՝ անձնաւորեաց զբնութիւնս ի մի անձն եւ ի մի դէմ եւ ի մի բնութիւն բանին մարմնացելոյ ըստ սրբոցն հարցն։

Վեցերորդ՝ որպէս աջն Աստուծոյ էառ զձախ կողն Ադամայ եւ շինեաց կին. նոյնպէս աջն Աստուծոյ որ է միածին բանն՝ էառ զձախ կողն որ է յանցաւոր բնութիւնս Ադամայ. եւ միաւորելով յինքն, ծնաւ անմեղ եւ անապական մարմին, հանելով յառաջին յաջ եւ յանխոտոր բնութիւնն Ադամայ որ նախ քա զյանցնելն։

Եօթներորդ՝ որպէս կողն մէջն է՝ մերձաւոր առոոտսն. նոյնպէս բանն Աստուծոյ՝ մարդ եղեւ ի ժամանակի մերձ առ վերջին դարս կենցաղոյս՝ որպէս կողն զօրութիւն է. զի հաստակող ասեմք զըմբիշս բանն մարմնով զօրացաւ եւ յաղթեաց թշնամւոյն. ըստ այնմ, (զգեցաւ Տէր զօրութիւն ընդ մէջ իւր էած։)

Իններորդ՝ կողն է ցանկութեան տեղի. եւ մարմին լինիլն է սէր բանին. զի մարդեղութեամբ՝ սէրն Աստուծոյ յայտնեցաւ ի մեզ. ըստ այնմ, (այնչափ սիրեաց Աստուած զաշխարհս՝ մինչեւ զորդին իւր միածին ետ։)

Տասներորդ՝ որպէս կողն նախ քան զառնուլն ի յԱդամ էր. եւ յետոյ առ ինքն միացաւ անբաժանելի. նոյնպէս եւ մարդկութիւնս ստեղծւած է բանին. էառ բանն՝ եւ առմամբն ի նոյնինքն ի բանն միաւորեցաւ անբաժանելի։

Զի որպէս աստուածութեան նորա ոչ գոյ սկիզբն. նոյնպէս եւ մարդկութեան նորա՝ ոչ է վախճան։

Վասն որոյ ասէ. (եղիցին երկուքն ի մարմին մի. ) այսինքն, յերկուց բնութեանց անբաժանելի իմութեամբ մի դէմ՝ մի անձն՝ եւ մի բնութիւն միաւորութեամբն։

Այլ այս օրինակ եւ խորհուրդ եւ ստուեր. եւ նա ճշմարտութիւն եւ իր. ըստ այնմ, (մարմին Քրիստոս է։)

Այսքան վասն առաջին խորհրդոյն մարդեղութեան բանին. եւ այլ առաւելն եւ բազմազան տեսութիւն միաւորութեան բանին եւ մարմնոյն՝ անճառ մնասցէ եւ լռութեամբ պատուեսցի։

Իսկ երկրորդդ միաւորութիւնն՝ է հարսնացեալ եկեղեցւոյ ընդ փեսային Քրիստոսի։

Եւ այս եւս յատկութեան կողին։

Առաջին՝ զի որպէս նախ էր Ադամ՝ եւ յետոյ շինեցաւ կինն ի կողէն. նոյնպէս եւ նախ է փեսայն Քրիստոս. եւ յետոյ հարսնացան եկեղեցիք քրիստոնէից։

Երկրորդ՝ ի ննջելն Ադամայ՝ առաւ կողն եւ շինեցաւ կինն. նոյնպէս եւ ի ննջելնն Քրիստոսի ի վերայ խաչին՝ բացաւ կողն եւ շինեցաւ եկեղեցի ի կրկին վտակացն արեան եւ ջրոյ. զի սրբիմք ջրովն. եւ ճաշակեմք զարիւնն։

Երրորդ՝ կողն է ի մէջ գլխոյն եւ ոտիցն. եւ Քրիստոս միաւորի ընդ եկեղեցի միջին սիրով ընդ եկեղեցի միջին սիրով. ի վայր քան զիսկական մարմին իւր. եւ ի վերքան զհասարակ մարմնակիցս։

Զի միաւորեցաւ ընդ մարմինն իւր անձամբ եւ բնութեամբ, եւ ի հաւատացեալս շնորհօք եւ սիրով. եւ յանհաւատսն եւ ի չարսն՝ միայն նախախնամութեամբ եւ արդար քննութեամբ. որք են ոտք վերջին եւ կցորդ մարմնոյ նորա։

Չորրորդ՝ կողն գոգ է եւ ժողովօղ. նոյնպէս եւ Քրիստոս ժողովէ զհաւատացեալս առ ինքն (որպէս հաւ զձագս. եւ ընդ թեւօք իւր պահպանէ։)

Հինգերորդ՝ որպէս կողն է ցանկութեան տեղի. եւ եկեղեցի սիրելի է Քրիստոս. որպէս հարսն փեսային։

Վեցերորդ՝ կողիւն եւ Ադամ եղեն մի մարմին. եւ Քրիստոս եւ հաւատացեալք՝ լինին մի մարմին. ըստ այնմ, (մարմին եմք ի մարմնոյ նորա. եւ անգամք յանդամոց նորա։)

Եօթներորդ՝ որպէս ի կողէն Ադամայ կինն զօրացաւ. եւ ելից ընդ այն մարմին. այսինքն հանգիստ. եւ այս հետեւի ամենայն առն եւ կնոջ սրբապէս։

Այսպէս եւ

Տէր մեր Քրիստոս զօրութիւն եւ օգնական է եկեղեցւոյ. եւ հանգչի ի հւատացեալս իւր։

Ութներորդ՝ որպէս սկիզբն Եւայի եւ կողին է Ադամ. նոյնպէս եւ սկիզբն եկեղեցւոյ՝ է Քրիստոս. (որ է անդրանիկ ամենայն արարածոց. ) եւ շնորհաց եւ արդարութեան. եւ անդրանիկ յարութեան մեռելոց։

Իններորդ՝ որպէս յԵւայէ եւ յԱդամայ լինի ծնունդ մարմնական ցաւոց եւ դատապարտութեան։

Այսպէս ի մէջ եկեղեցւոյ՝ լինի ծնունդ հոգեւոր եւ զաւակ օրհնութեան. ըստ մարգարէին եթէ՝ (զաւակք օրհնեալք են յԱստուծոյ. եւ ծնունդք նոցա ընդ նոսա։)

Տասներորդ՝ կողն Եւա կոչեցաւ. կէս մարմնոյ որ է կող մի. կամ կողածին, կամ կողաբոյս։

Նոյնպէս եւ եկեղեցի՝ կոչի կողածին եւ կողաբոյս եւ կէս մարմնոյն Քրիստոսի. զի կողէն Քրիստոսի ծնաք եւ բուսաք. եւ մեք անդամք. եւ Քրիստոս գլուխ մեր։

Զի որպէս ի գլխոյն ի ջանեն յանդամսն կենդանական շարժմունք եւ զգայութիւնք. այսպէս ի Քրիստոսէ առ մեզ իջանեն ի ձեռնն հաւատոյն՝ կենդանութեան շարժմունք եւ հոգեւորք զգայութիւնք։

Եւ որպէս այրն զգեղ եւ զհամեստութիւն կնոջն իւր համարի. եւ կինն զինչս եւ զփառս առն իւր. այսպէս եւ սրբութիւն առաքինութեան մերոյ՝ վերակոչի գլխոյն մերոյ Քրիստոսի. եւ փառք եւ ինչք եւ ժառանգութիւնն Քրիստոսի՝ հարսին եկեղեցւոյ իւրում։

Իսկ որ փեսայն երթայ ի տուն հարսինն եւ բերէ ի պսակն՝ այն է որ ասէ. (թողցէ այր զհայր եւ զմայր իւր. եւ երթիցէ զհետ կնոջ իւրոյ։)

Զի որպէս թողու փեսայն զհայր եւ զմայր իւր. եւ երթայ զհետ հարսինն. նոյնպէս Քրիստոս անբաժանելի աստուածութեամբն ի հօրէ եկեալ, թողու եւ զմայրն ի տրտմութեան. եւ գայ ի խաչ վասն սիրոյ եկեղեցւոյ։

Եւ դարձեալ ի կատարածի գայ փեսայն Քրիստոս եւ մտանէ ի տուն աշխարհի. եւ տանի ի հայրենի ժառանգութիւնն իւր. ըստ այնմ, (եկայք օրհնեալք հօր իմոյ. եւ ապա ի յարքայութիւնն երկնից բազմեցուսցէ։

Իսկ այն որ ըմբռնէ փեսայն աջովն իւրով զձախ ձեռն հարսին մինչեւ յեկեղեցի տանին։

Այսպէս աջն Աստուծոյ միածինն որդի՝ աջովն իւր ըմբռնեալ ունի զեկեղեցիս՝ որ դեռեւս են ի ձախ կողմ աշխարհի. մինչեւ մտանեն յանդրանկաց եկեղեցիս վերին, զաջ ձեռս նոցա ըմբռնեալ ունի. յայնժամ փոխին եւ լինին աջակողմեանք. ըստ այնմ, (կալար զաջոյ ձեռանէ իմմէ. ի խորհուրդս քո առաջնորդեցեր ինձ. եւ փառօք ընկալար զիս։)

Իսկ յորժամ արտաքս ելանել յեկեղեցւոյն, հարսն լինի ի ձախ կողմն փեսային. եւ յորժամ նստին ի բարձր տեղւոջն զոր կոչեն թախտ կամ հաճլէք, փոխէ եւ յաջ կողմն նստուցանէ զհարսն։

Այն է՝ զի Ադամ ի դրախտին ունէր զկինն յաջ կողմն իւր. եւ յորժամ արտաքս եկին, եղեւ կինն ձախակողմն Ադամայ եւ պատճառ գլորման։

Իսկ յորժամ կամեցաւ բանն Աստուած մարդ լինիլ, զձախողակի բնութիւնս մեր ի յաջն փոխեաց. վասն այն յաջակողմն արգանդի կուսին բնակեցաւ. որպէս կարգ է ամենայն արու մանկան ի յաջ կողմն մօրն գոյաւորիլ. իսկ էգն ի ձախն։

Նոյնպէս ի վերայ խաչին կամեցաւ զմեզ որդիս ծնանիլ՝ վասն այնն զաջակողմն կողին եբաց. եւ շինեաց զեկեղեցի յաջ կողմն իւր։

Որպէս եւ այժմ աւազանն է ի յաջ կողմն եկեղեցւոյն։

Եւ դարձեալ ի միւսանգամ գալստեանն՝ (ընդ աջմէ իւր դասեսցէ զեկեղեցի սուրբ որպէս ասէ աւետարանն։)

Եւ առաքեալն ասէ. (այնպէս յամենայն ժամ ընդ Տեառն լինիցիմք։)

Իսկ նոր հանդերձ եւ զգեստ զարդուց հարսին եւ փեսային՝ են թուով եօթն. չարս բոլոր անձինն է. եւ երեք գլխոյն։

Նշանակէ այնմ՝ յորժամ Ադամ եւ Եւա էին ի փառակենցաղ դրախտին անապական մարմնով եւ լուսազարդ փառօք. ուստի յայտ է զի ոչ տեսանէին զմերկութիւնս միմեանց։

Եւ եօթն թուով՝ զի եօթնեկի շնորհօք զարդարեալք էին նախ քան զյանցանելն պատւիրանին. այսինքն, չորս ի մարմինն. եւ երեք ի հոգին. զորս ի յարութեանն՝ վերստին ստանալոց եմք զեօթն զարդս զայսոսիկ։

Եւ յորժամ յանցեան եօթնեկի մեղօք, մերկացան յեօթն շնորհացն. եւ եօթն պատիժս կրեցին։

Վասն որոյ ասէ. (եւ բացան աչք երկոցունց՝ եւ տեսին զի մերկք էին։)

Նոյնպէս Տէր մեր Յիսոս Քրիստոս ի մարդեղութեանն տնօրէնութեամբ՝ իբր գլուխ մեր էառ զեօթնարփեան շնորհս. եւ ետ Ադամոց իւրոց. որք ծնանին հոգեւոր աւազանին ծննդեամբ, կամ յորժամ նորոգին մաքրութեամբ. որպէս յառակս անառակին ասէ. (հանէք ի դմանէ զհնութիւն մեղաց՝ եւ զառաջին պատմուճանն զգեցուցէք դմա։)

Իսկ յետ աստի կենացս ի յարութեան աւուրն՝ յորժամ գալ փեսայն Քրիստոս, զեկեղեցի սուրբ զարդարէ եօթն զարդիւք. յորոց երեք է ըստ մարմնոյն. եւ երեք ըստ հոգւոյն։

Զի մարմին սրբոցն չորիւք զարդարին։

Նախ՝ պայծառութիւն մարմնոյն. (զի արդարքն ծագեսցին յարքայութեանն երկրից որպէս զարեգակն։)

Երկրորդ՝ անչարչարութիւնն. զի անկրելիք լինին եւ անմահք։

Երրորդ՝ թեթեւութիւնն. զի նուրբ եւ թեթեւ լինին. եւ ոչ թանձր եւ ծանր։

Չորրորդ՝ երագութիւնն. մինչ զի ոչ ինչ դիմատիպ լինի եւ արգելել կարէ։

Եւ այնքան երագ լինին եւ սուր՝ մինչ զի ուր միտքն կամիցին, եւ մարմինն անդ հասանիցէ։

Այլեւ Քրիստոս յառաջ քան զչարչարանսն՝ զչորեսին զայսոսիկ եցոյց ի մարմինն իւր սուրբ։

Զպայծառութիւնն՝ յայլակերպիլն։

Զերագութիւնն՝ յորժամ գնաց ի վերայ ծովուն։

Զանօսրութիւնն՝ զի ծնաւ մարմնով անխախտելի մնալով կուսութեանն։

Եւ զանչարչարութիւնն՝ ի վերանատունն ի ժամ ընթրեացն, յորժամ զմարմինն իւր սուրբ ետ ուտել աշակերտացն, զի իմանալի է թէ՝ անչարչարելի էր ներգործութեամբ, եւ ոչ զօրութեամբ։

Չորեքին սոքա՝ զարդարանք են մարմնոյն։

Իսկ զարդարանք հոգւոյն երեք են։

Նախ՝ ճանաչումն իմացանն առանց տգիտութեան. զի տեսանեն զԱստուած դէմյանդիման։

Երկրորդ՝ զմայլումն աստուածային ուրախութեան եւ սիրոյ, զի ցնծութիւն լինի առանց տրտմութեան. ըստ այնմ, (դարձեալ տեսից զձեզ եւ ուրախ արարից. եւ զուրախութիւնն ձեր ոչ ոք հանիցէ ի ձէնջ։)

Երրորդ՝ ըմբռնումն եւ ուսումն առանց մոռացման. զի աստ բազում ինչ ուսանիմք եւ մոռանամք. եւ անդ անմոռաց պահեմք։

Այս են Է զարդքն՝ որք տեսեալ լինին հարսին եկեղեցւոյ. վասն որոյ ասէ Եսայի։

(Ցնծասցէ անձն իմ ի Տէր. զի զգեցոյց ինձ հանդերձ փրկութեան եւ պատմուճան ուրախութեան. իբրեւ փեսայի եդ ինձ զպսակ. եւ որպէս հարսն զարդու զարդարեաց զիս։)

Եւ դարձեալ՝ որպէս մարմնաւոր հարսին տուեալ լինին երեք իրք. այսինքն, բաժինք՝ օժիտք՝ եւ պարգեւք։

Բաժինքն տուեալ լինին ի հօրէ հարսինն վասն պիտոյից պսակին։

Եւ օժիտքն ի փեսայէն լինին տուեալ։

Իսկ պարգեւքն՝ ի բարեկամացն լինին տուեալ։

Այսպէս հոգեւոր հարսին եկեղեցւոյ՝ բաժին լինի տուեալ արքայութիւնն երկրից ի ստցուածս հարսին։

Իսկ օժիտք է խնդութիւնն՝ զոր ունին ի տեսութենէն Քրիստոսի։

Իսկ պարգեւքն՝ է ուրախութիւն յընկերակցութենէ սրբոցն, եւ ի հրեշտակացն դասուց։

Իսկ քօղն արկեալ զերեսօք հարսինն՝ եւ նոր հանդերձն երկոցուցն։

Զի որքան նախաստեղծքն ի դրախտին էին անապականութիւնն էր զգեստ նոցա եւ լուսեղէն փառքն. եւ ոչ ունէին ցանկութեամբ նայիլ ընդ միմեանս։

Ի նոյն տիպ՝ քօղ արկանի զերեսօքն. զի մի հայեսցի փեսայն ցանկութեամբ առ հարսն։

Դարձեալ՝ որքան եմք ի մարմնի աստ՝ յերեք ժամանակս մասին՝ ծածուկ եւ ընդ աղօտ տեսանեմք զփեսայն Քրիստոս. այլ յայնժամ յայտնի եւ բացաւ երեսօք դէմ յանդիման. որպէս ասէ առաքեալն. (այժմ տեսանեմք ընդ հայելի օրինակաւ. այլ յայնժամ դէմ յանդիման տեսանեմք զնա որպէս եւէն։

Եւ յայնժամ նորոգեսցի մարմին խոնարհութեան մերոյ, ըստ նմանութեան մարմնոյ փառաց իւրոց։

Զի արդարքն ծագեսցին իբրեւ զարեգակն ի թագաւորութեանն երկնից։)

Զայս ցուցանեն նոր հանդերձն եւ քօղն արկեալ զերեսօքն։

Իսկ թագ եդեալ ի գլուխն՝ նշանակ է թագաւորութեանն Ադամայ. որ Տէր եւ իշխան եղեւ ամենայն կենդանեաց. այլեւ գլուխ եւ Տէր կնոջն եւ թագաւոր. եւ հարսն թագուհի. վասն որոյ երկուցն դնի թագ պսակին. զի մի մարմին եղեն պսակաւն։

Վասն որոյ պսակ կոչի, որ է բոլոր եւ կատարեալ. զի բոլորապէս ընկալան զկատարելութիւն այր եւ կինն ի ձեռն պսակին։

Իսկ նարօտին գոյնք որակացն կարմիր եւ սպիտակ՝ արեանն եւ ջրոյն ունին զխորհուրդ բղխեալ՝ ի կենարար կողէն Քրիստոսի. որով միացեալ պսակեցաւ եկեղեցի սուրբ։

Եւ թագն՝ փշեղէն պսակացն զոր ընկալաւ ի գլուխ իւր փեսայն երկնաւոր. որպէս ասէ յերգն. (տեսաք զարքայն Սողոմօն՝ որ պսակեաց զնա մայր իւր յաւուր ուրախութեան սրտի իւրոյ։)

Իսկ որպէս ի հարսանիսն երեք զգայարանօք ամենայն բարեկամքն հաղորդին. այսինքն, ի տես՝ ի լուր՝ եւ ի ճաշակն. իսկ մինն յատուկ որ է միաւորութիւն շօշափելեացն՝ է միայն հարսին եւ փեսային։

Այսպէս եւ հրեշտակք խնդակիցք լինին մարդկան ի տես՝ եւ ի լուր եւ յայլն. այլ եկեղեցի միայն կոչի հարսն. եւ միանայ ընդ փեսային Քրիստոսի։

Զի ի հարսանիսն լինի միաւորութիւն բնութեանցն. եւ զայս ունին հրեշտակք. զի ոչ են բնութենակից Քրիստոսի։

Եւ այն զի յերկրորդ պսակին ոչ դնի թագ՝ եւ ոչ մերձ բեմին. այլ ի մէջ եկեղեցւոյն պսակին։

Եւ ցուցանէ զի ամուսնացեալքն՝ ոչ ունին զկուսանաց պսակն. եւ ոչ զնոյն տեղի։

Զի ասեն վարդապետք եթէ, ի դասս հրեշտակաց՝ միայն կուսանքն խառնին ի տեղի անկելոցն։

Իսկ ողջախոհ ամուսնացելոցն՝ լինին այլ որոշմունք եւ դասք հանգոյն ինն դասուց հրեշտակաց։

Իսկ երեք օր հարսանեացն այն է՝ զի ժամ ուրախութեամբ եղեն ի միասին Ադամ եւ Եւա ի դրախտին. յետ այնորիկ՝ ի ներքոյ ծառոյն ստուերացն։

Իսկ ուրախութիւն մարմնական՝ է յերեք ժամանակս. այսինքն, յանցեալն՝ ի ներկայս՝ եւ յապառնին. որպէս երէկ՝ այսօր՝ եւ վաղն. վասն այն երեք օր լինի հարսանիս։

Եւ դարձեալ՝ մին օր վասն փեսային. եւ մին օր վասն հարսինն. եւ մին վասն միաւորութեան որք լինին մի մարմին՝ լինի երեք օր ուրախութիւն հարսանեաց։

Իսկ յետ եօթն աւուրն ի յութներորդն՝ լինի վերացումն թագին. եւ ապա հրաման զուգաւորութեան մարմնական։

Այն է՝ որ Է ժամ կացին նախաստեղծք ի դրախտին. եւ ապա արտաքսեցան. զի յառաջին ժամ աւուրն ուրբաթի՝ Ադամ ստեղծաւ. եւ յերկրորդ ժամն կինն ի կողէն. եւ ի յերրորդ ժամն՝ խաբեաց օձն զԵւա. եւ ի վեց ժամն՝ կերին ի պտղոյն. եւ յինն ժամն ընդ էրեկս՝ արտաքսեցան ի դրախտէն։

Որոց եղեւ ուրախութիւնն ի միասին Ադամայ ընդ Եւայի երեք ժամն. եւ չորս ժամն տրտմութեամբ։

Վասն այն յետ երեք աւուր հարսանեացն՝ չորս օր այլ կան ի տանն, որ վճարի եօթն օրն. եւ յութն օրն՝ երթան յեկեղեցին եւ առնուն զթագն։

Դարձեալ՝ է այլ իմն խորհուրդ. զի եօթն օրն՝ նշանակ է զեօթն դար կենցաղոյս. եւ է մարմնաւոր թագ եւ պսակ ի կեանս յայսն։

Իսկ ի հանդերձեալն յութներորդ դարն՝ վերանան ամենայն թագք եւ պսակք։

Իսկ այն որ յետ ութն աւուրն հրամայէ քահանայն զուգաւորիլ նոցա մարմնով, վասն եօթն շնորհաց հոգւոյն՝ եւ եօթն խորհրդոյ եկեղեցւոյ պարտ է անարատ սրբութեամբ պահել զանկողինն։

Եւ դարձեալ՝ եօթն են աւուրք արարչութեանն. պարտ է պահել զեօթն թիւն անարատ։

Եւ շինւածք մեր ի չորս տարեաց են. եւ երեք զօրութիւն է հոգւոյն. բան՝ ցասումն՝ եւ ցանկութիւն։

Այլեւ ունիմք չորս առաքինութիւն ստացական. որ է խոհեմութիւն. արիութիւն. ողջախոհութիւն. եւ արդարութիւն։

Եւ երեք առաքինութիւն աստուածային. որ է հաւատ. յոյս. եւ սէր. որ լինի եօթն. վասն Աստուծոյ պահելի է եօթն օր սրբութեամբ։

Իսկ ըստ հոգեւորին՝ զի եկեղեցի հարսն է Քրիստոսի. եւ ի յեօթն դար կենցաղոյս ոչ է միաւորութիւն. այլ ի յութներորդին լինի իսկապէս միութիւն եկեղեցւոյ ընդ փեսային Քրիստոսի. եւ նովաւ ընդ հօր եւ հոգւոյն սուրբոյ. ըստ որում ասաց. (որպէս դու հայր ի յիս, եւ ես ի քեզ. եւ սոքա ի մեզ իցեն. զի տեսանիցեն զփառսն իմ։)

Որոց լիցի եւ մեզ ամենայնոցն արժանաւորիլ տեսլեան անմահ փեսային, եւ սիրով միանալ ընդ նմա. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։

պատւով ե

Նորին քարոզ վասն Մեղաց. ի Բանն Յօհաննու։

(Եւ մեղք՝ որք մեղք են. եւ էն՝ որք մահու չափի են։)

Յօհ. 5. 16։

(Գլուխ. ԽԷ)

Բնական ընտրողութեամբ ամենայն ոք բանական ստեղծաւ ի յԱստուծոյ։

Եւ է բնական ընտրողութիւն ի միտսն։

Նախզի՝ ճանաչէ եւ ընտրէ զբարի եւ զչար. եւ որոշէ ի միմեանց. որպէս աչք զգոյն սեւ եւ սպիտակ՝ տեսանէ եւ որոշէ։

Յետ այնորիկ երկրորդ ընտրելն է՝ որ զբարին առնէ եւ պահէ. եւ զչարն խոտէ։

Առաջին ընտրելն՝ իմացականին է. որ բանակ լուսովն ճանաչէ զնոսա։

Երկրորդ ընտրելն՝ կամացն. որ կամօք առնէ զբարին. եւ զչարն ի բաց ձգէ. վասն զի չարն ամենեցուն է փախչելի ըստ ինքեան. իսկ բարին ամենեցուն է բաղձալի։

Արդ՝ որ իմաստունք են մտօք՝ այսպէս ընտրեն զբարի եւ զչար. խոտեն զչարն՝ եւ ընտրեն զբարին։

Իսկ որ անմիտն է եւ անզգամ՝ ոչ ճանաչէ եւ ոչ խոտէ զչարն. որպէս կոյր աչք՝ ոչ տեսանէ զգոյն. այլ անխտիր զամենայն մեղս չարաչար գործ է։

Այլ երեք եղանակաւ զանազանին յանցաւորք։

Են ոմանք՝ որք ակամայ եւ անգիտութեամբ յանցանաեն. որպէս մանկունք։

Նոցա ներելի է եւ թողութիւն. որպէս ասէ Դաւիթ. (զմեղս մանկութեան եւ զանգիտութեան իմոյ մի յիշեր։)

Եւ են ոք ակամայ կամօք յանցանեն. թէպէտ գիտեն զմեղս։

Եւ են որք կամաւ եւ գիտութեամբ յանցանեն ի մեղս։

Արդ՝ այն որ անգիտութեամբ եւ ակամայն է որպէս մանուկ տղայոցն՝ այժմ ոչ յիշեմք. այլ զկատարելոցն քարոզեմք։

Զի ամենայն մեղք կատարելոց՝ յերկուս դէմս որոշի։

Նախ՝ որ ակամայ մեղանչէ մարմնովն եւ գայթակղեցուցանէ՝ այն երկրորդ՝ կամօք գործէ։

Իսկ որ առաջին կամօք եւ կամակար մտօք մեղանչէ՝ այն առաւել չար է եւ անպարշտութիւն. որպէս չարք ի մարդկանէ՝ որք հեշտացեալք են ի մեղս, եւ անզեղջ կամօք մեղանչեն. որպէս կռապաշտք. եւ որպէս այլազգիք. եւ անկիրթ երիտասարդք եւ անխրատք. որք խստացեալ են ի մեղս. զչարն իբի զբարի գործեն։

Զնոցա մեղսն զանազանէ թէ, (են մեղք՝ որք մեղք են. եւ եւ են՝ որք մահու չափք են։)

Եւ այս երկու մեղքս՝ այսպէս որոշին։

Առաջին՝ այն որ ակամայն է, գայթակղեալ է ի մեղս. որպէս ոք ի ճանապարհն գթի՝ եւ դարձեալ կանգնի։

Իսկ կամաւորն՝ գլորեալ է ի մեղս եւ անկեալ ի գուբ. եւ ոչ կարէ յառնել։

Երկրորդ՝ որ ակամայն է՝ ինքն ի ճանապարհէն է մոլորեալ. եւ դարձեալ գայ ի յուղղութիւն։

Եւ կամաւորին ճանապարհն՝ է թիւր. որ ոչ կարէ ուղղիլ. եւ քանի ընթանայ՝ մոլորի։

Երրորդ՝ այն որ ակամայ մեղան մեղանչէ՝ հիւանդ է. որ կարէ զցաւն զգալ զհոգւոյ։

Իսկ կամաւորն մեռեալ է, որ ոչ ամենեւիմբ ցաւի ի մեղաց. վասն այսր ասէ. (են մեղք՝ որք մահու չափք են։)

Չորրորդ՝ որ հիւանդ է, առողջանայ հոգեւոր դեղով. եւ որ մեռեալն է՝ ոչ կարէ առողջանայ. վասն այն աղաչէ Դաւիթ. (ողորմեա ինձ Տէր՝ զի հիւանդ եմ ես. բժշկեա զանձն իմ, զի ես մեղայ քեզ։)

Հինգերորդ՝ այն որ հիւանդն է՝ ի կողէ անկեալ. եւ աչքն տեսանէ եւ ասէ զցաւն։

Այսպէս ակամայ մեղանչօղն՝ տեսանէ մտօքն եւ խօսի զմեղսն. զի լոյս խղճի մտացն ի վառ է. որպէս ասէ Դաւիթ. (լուսաւոր առնես զճրագ իմ եւ այլն։)

Իսկ կամաւորն՝ ննջեալ է եւ մեռեալ ի մեղսն. որ ոչ խօսիլ կարէ. զի խաւարեալ է եւ կուրացեալ է միտքն։

Վասն որոյ աղաչէր Դաւիթ. (լոյս տուր Տէր աչաց իմոց. զի մի երբէք ննջեցից ի մահ. ) զի խաւար նորա՝ որպէս լոյս նորա է չարին։)

Վեցերորդ՝ նա տրտմութեամբ գործէ զմեղսն, եւ գիտէ որ մեղք է. ըստ մարգարէին՝ (տրտմութիւն կալաւ զիս ի մեղաւորաց եւ այլն։)

Իսկ կամաւորն՝ ուրախացեալ է ի հեշտութիւն մեղացն. եւ ծիծաղելով գործ է. որպէս ասէ առակն. (ծիծաղելով գործէ այլ անպարիշտ զմեղս։)

Եւ այս երկու մեղացս օրինակ. այն որ տրտմութեամբ գործէ՝ որպէս զխաւար տեսանէ զմեղս. ըստ որում ասէ Դաւիթ. (ասացի խաւար ուրեմն ծածկեաց զիս. եւ գիշեր փոխանակ լուսոյ։)

Խաւարն է որ պակասի լոյս աչացն. եւ գիշերն՝ որ պակասի արտաքին լոյսն։

Նոյնպէս ակամայ մեղքն՝ խաւար է եւ գիշեր. եւ զլոյս մտացն խաւարէ։

Իսկ կամաւոր մեղքն զոր ուրախութեամբ գործ է՝ որպէս լոյս հեշտացեալ է. (զի ղամբար անպարշտաց մեղքն է ասէ առակն. ) վասն զի մտաց բնական լոյսն՝ ընդ մեղաց լոյսն հեշտանայ եւ հաւանի. եւ այնպէսս ուրախութեամբ զմեղս գործէ։

Եօթներորդ՝ որ ակամայն է, մարմինն միայն գործէ զմեղս. այլ ի ներքս կամքն եւ իմացումն անհաճ են ի մեղսն. եւ հաճեալ են ընդ օրէնս Աստուծոյ. եւ ըստ գտանեն եւ խեթկեն ի ներքուստ։

Իսկ կամաւորն՝ մարմինն հեշտացեալ է ի մեղսն. եւ կամքն հետեւեալ եւ ամրացեալ. եւ խիղճմտանքն թէպէտ սակաւ ինչ դատէ. այլ մարմին եւ կամքն՝ հեշտութեամբ մեղացն ծածկեն զլոյս նորա եւ խաւարեն. եւ այնուհետեւ շրջանի եւ նա. եւ ամենեւիմբ խաւարի։

Ութներորդ՝ այն որ ակամայն է՝ թէ ոք խրատէ քաղցրութեամբ, լսէ եւ դառնայ ի մեղաց. իսկ կամաւորն՝ ամենեւին ոչ դնէ ունկն խրատի։

Ասէ զդառն բանն ըստ Յոբայ. (զճանապարհսս քո ճանաչել ոչ կամիմ։)

Այլեւ ատէ զխրատն եւ զխրատօղն. ըստ այնմ, (ատեցին զյանդիմանիչս ի դրունս իւրեանց։)

Իններորդ՝ այն որ ակամայն է՝ զայլ ոք ոչ քարշէ ի մեղս. այլ միայն ինքեան մեղօքն զգայ. եւ կամաւորն՝ եւ զայլս ընդ իւր քարշէ բանիւ եւ գործով. խաբելով եւ բռնութեամբ. զի ոչ միայն զինքն կորուսանէ, այլեւ զայլս. որպէս չար թագւորքն կռապաշտք եւ այլզգիք. որք յօրինաց հանեն. եւ յիւրեանց կորստեան խաւարն ձգեն։

Տասներորդ՝ այն որ ակամայն է՝ երկիւղ ունի ի տանջանացն. եւ ահիւ գործէ զմեղս. եւ անձնատանջ լինի յերկիւղէ պատւիրանացն՝ եւ ի մահուն եւ ի դատաստանէն Աստուծոյ։

Իսկ կամաւորն՝ ոչ ունի զերկիւղ օրինացն. ոչ մահուն եւ ոչ զդատաստանին, կամմմ զպատժոց նորին։

Զի (ասէ անզգամն ի սրտի իւրում թէ ոչ գոյ Աստուած. ) եւ ոչ հատուցումն. վասն այն առանց ահի գործէ զմեղս։

Մետասաներորդ՝ այն որ ակամայն է ի մեղս՝ դեռեւս յոյս ունի դառնալոյ եւ թողութեան մեղաց. թէպէտ այսօր ի թուլութենէ կամ ի սատանայէ զմեղս գործէ։

Իսկ կամաւորն՝ յուսահատեալ է ի թողութենէ. եւ ընկղմեալ է ի պտոյտս մեղաց. ոչ ունի ակն դառնալոյ եւ ոչ թողութեան։

Զորմէ աղօթէր մարգարէն. (մի ընկլցին զիս պտոյտք ջուրց. եւ ջրհոր մի կափուսցէ զբերան իւր ի վերայ իմ։)

Եւ այս երկու մեղացս օրինակն՝ է որպէս հնոցի հուրն, եւ ջերմացեալ ջուրն. որպէս ջերմացեալ ջուրն կարէ զովանալ եւ ցրտիլ. նոյնպէս եւ ակամայ մեղքն՝ կարէ փոխիլ։

Իսկ հնոցի հուրն՝ ոչ փոխէ զջերմութիւնն իւր. այսպէս որ կամաւ եւ գիտութեամբ ջերմացեալ է ի մեղս՝ անզովանալի է ի մեղս եւ ոչ փոփոխի։

Այլեւ այս երկու մեղացս՝ այն որ պատահմամբ եւ զղջմամբ՝ օգնական ունի զԱստուած եւ զհրեշտակս, զպատւիրանս եւ զքահանայս։

Սոքա չորեքին՝ օգնեն մեղաւորին որ զղջումն ունի. եւ հանեն ի մեղաց։

Իսկ որ ինքնայօժար կամօք է ի մեղս, ոչ ուստէք է օգնութիւն. զի օգնեն քահանայք. եւ ոչ պատուիրանք. ոչ հրեշտակք յորդորեն ի բարիս. եւ ոչ Աստուած դարձուցանէ զնա. այլ լքանէ եւ թողու զնա գնալ զհետ կամաց իւրոց. ըստ այնմ, (բարձի թողի զնոսա երթալ զհետ կամաց սրտից իւրենց. զի գնացին նոքա ըստ կամս անձանց իւրեանց։)

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն է՞ր բռնութեամբ ոչ քարշէ ի մեղացն, եւ բերէ յարդարութիւն զմարդ։

Ասեմք թէ՝ վասն երկու պատճառի։

Նախ՝ թէ բռնութեամբ քարշէր, հանէր զանձնիշխան կամս մեր. վասն որոյ թողու՝ որ մեր կամօք գամք ի յուղղութիւն։

Երկրորդ՝ թէ բռնութեամբ բերէր, թիւրութի լինէր արդարութեան իւրոյ. վասն որոյ արդար է Աստուած եւ ոչ անիրաւ. ոչ բռնութեամբ քարշէ յարդարութիւն։

Երկոտասաներորդ՝ որ ակամայն է՝ զղջումն ունի եւ փոշիմանի ի մեղաց գործն. իսկ կամաւորն՝ անզեղջ կամօք գործէ. որպէս սատանայ զի ոչ ունի զղջումն վասն այն ոչ գտանի թողութիւն. որպէս ասէ առաքեալն. (կամակար մտօք յանցուցելոցն՝ ոչ է պիտոյ վասն մեղաց պատարագ. այլ ահեղ ակնկալութիւն դատաստանին եւ նախանձ հրոյ՝ որ ուտիցէ զհակառակորդս։)

Վասն այսր մեղաց՝ ասէ աւետարանին. (ընկալեալ զողորմութիւն ի Տեառնէ, եւ դարձեալ ի մեղս կամակար մտօք անկցի, եւ զառաջինն եւս խնդրեսցէ ի նմանէ։)

Եւ վասն այս մեղաց՝ ասէ մարգարէն. (յորժամ անպարշտէ մեղաւորն, ոչ յիշեսցին առաջին արդարութիւնքն զորս գործեաց. ) այսինքն, կամ կամակար մեղանչելն զառաջին բարութիւնս կորուսանէ. եւ զթողեալ մեղաց պատիժն վերստին կրէ։

Զոր օրինակ՝ կատարեալ արդարութիւն՝ զառաջին գործեցեալ մեղսն եւ զպատիժն կորուսանէ. այսպէս եւ կամակար մեղքն՝ (որպէս զշուն դառնայ ի փսխածն, եւ խոզ լուացեալ ընդ տիղմն թաւալի։)

Այսպէս է զանազանութիւն կամաւոր եւ ակամայ մեղացն։

Զորմէ ասէ առաքեալն. (են մեղք՝ որք մեղք են. եւ են՝ որք մահու չափք են։)

Եւ գիտելի է՝ յորժամ մարդ որ ի խորս չարեաց հասանի, զԱստուած դնէ պատճառ մեղաց. իբրթէ ցանկացօղ արար զմեղ՝ վասն այն պոռնիկիմք։

Եւ բարկացօղ՝ վասն այն սպանանեմք։

Եւ կարօտ կերակրոյ՝ վասն այն ագահեմք։

Ասեմք թէ՝ սուտ է այս պատճառս։

Նախզի՝ Աստուած որ ի մարդս է դրեալ՝ վասն բարւոյ է դրեալ. մեք ի չարն փոփոխեմք. զի ի մեզ բան է դրեալ՝ որ զբարին Աստուած ճանաչեմք եւ ընտրեմք. մեք զչարն ընտրեմք։

Զբարկութիւն է տուեալ՝ որ ընդդէմ չարին բարկանամք. մեք փոխելով զայն, ընդդէմ օրինացն բարկանամք։

Նոյնպէս զցանկութիւնն է տուեալ վասն բարւոյն՝ մեք չարին ցանկանամք. նոյնպէս կարօտ է արարեալ կերակրոյ եւ զգեստուց՝ որ հանապազ աշխատելով գտանեմք. զի մի պարապիլով զչարն գործիցեմք։

Այսպէս Աստուած զամենայն բարի է դրեալ ի մեզ։

Եւ դարձալ՝ զամենայն չափաւոր է մեզ տուեալ. մեք ի յանչափն եւ յաւելորդն տանիմք. որպէս չափաւոր կերակրով պէտք մեր լնանին. եւ բնութիւնս զայն խնդրէ. իսկ զյաճխելն որկորստութեամբ՝ մեք կամօք ստանամք։

Նոյնպէս մի անձնհանդերձ մարդոյն բաւական է. բազումն աւելորդ է։

Ի մի ձի հեծնումք. բազումն աւելորդ է. թէպէտ ջուրն շատ է. սակաւն զծարաւ մեր անցուցանէ. եւ ի յօդոյս սակաւ ծծեմք. թէ աւելի առնումք, սատակիմք։

Այսպէս եւ զամենայն մեղս տես. զի ցանկութիւնն չափաւոր է. բարկութիւնն չափաւոր է. իմացումն չափ ունի զճշմարտութիւնն. այլ խորամանկելն եւ սպանանելն եւ շնալն յաճախ՝ ի մեր կամացս լինի։

Ապա ուրեմն անմեղադրելի է Աստուած. զի մեք եմք պատճառ մեր մեղացս։

Դարձեալ՝ որ այսպէս ի խորս մեղաց է հասել՝ անհաւատութիւն տիրէ մարդոյն. եւ զչորս իրս արհամարհէ անհաւատութեամբն։

Նախ զԱստուած. զի (ասաց անզգամն ի սրտի իւրում, թէ ոչ գոյ Աստուած։)

Զի թէպէտ լեզուաւն ասէ թէ Աստուած գոյ՝ այլ ի սիրտն ուրանայ. վասն այն՝ (ապականեցան եւ պղծեեցան յանօրէնութեան իւրեանց։)

Երկրորդ՝ արհամարհէ զդատաստանն Աստուծոյ, եւ զհատուցումն մեղաւորաց։

Երրորդ՝ արհամարհէ զպատւիրանս Աստուծոյ. (զմի շնարն՝ եւ զմի գողանարն, եւ զայլն։)

Չորրորդ՝ արհամարհէ զգործս բարիս ի յինքն. զի ոչ ի միտսն, եւ ոչ ի լեզուն. եւ ոչ ի մարմինն զբարին կամի. այլ թիւրէ զմիտսն եւ զխորհուրդն ի չարն եւ յանհաւատութիւնն։

Զլեզուն ի սուտ եւ ի հայհոյութիւն. զմարմինն ի զանազան չար գործս։

Այսպէս արհամարհէ անպարիշտն զչորեսինս զայսոսիկ։

Եւ յայնժամ ինքն մեղաւորն ի սոցանէ արհամարհի եւ անարգի. որպէս ասէ առակն. (որ արհամարհէ զիրօք՝ արհամարհեսցի ի նոցանէ։)

Նախ այնպիսին արհամարհի յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ հրամանաւ նորին. ի յիշխանաց եւ յառաջնորդաց մարմնաւոր եւ հոգեւոր. որ հրամանաւն Աստուծոյ պատուհասեն զչարս եւ զանօրէնս. կամ սիրով, կամ գերութեամբ, կամ սովով, աստ տանջէ, կամ անդ ի հուրն յաւիտենից։

Երկրորդ՝ դատաստանաւն վրէժ խնդրէ ըստ չափոյ յանցանացն, եւ պատժէ զնոսա. զի որ զդատաստանն ի գործ բարւոյն ոչ յիշեցին, ի վրէժ խնդրելն յիշեսցեն եւ ի միտ ածցեն թէ, գոյ դատաստան արդար։

Երրորդ՝ պատուհասէ օրիինօքն. թէ բնական. թէ գրաւոր, թէ աւետարանաւն։

Սոքա լինին տանջօղք մարդկան՝ որք զօրէնս առին եւ ոչ պահեցին. (զի որք օրինօքն մեղանչեն, օրինօքն դատապարտին. եւ որք արտաքոյ օրինացն մեղան, արտաքոյ օրինացն եւ կորչին։)

Չորրորդ՝ պատուհասեն զնոսա գործք բարիք զորս անարգեն յանձանց եւ գործեն զչրարս. եթէ ի միտս, եւ թէ ի լեզուս, եւ թէ ի գործս. զի որ մասամբ որ զչարն գործէ ոք՝ թէ հոգւով է թէ մարմնով, նոյն մասամբն եւ կրէ զտանջանսն, թէ հոգւով, եւ թէ մարմնով։

Արդ՝ եթէ մարդ մարդոյ իր մի զէն եւ պակասութիւն ածէ, ատեն զնա եւ թշնամի համարին. որ կամ ընչից զէն բերէ, կամ փառաց, կամ խօսիւք, կամ գործով իւրք։

Այլ արդ՝ մեղքն այնպէս թշնամութիւն է մեզ՝ որ ոչ մին իրաց, այլ ամենին եւ բոլորին զէն եւ պակասութիւն է. ընչից եւ կենաց՝ եւ փառաց՝ եւ հոգւոյ՝ եւ մարմնոյ։

Ընչից եւ փարթամութեանց զէն է եւ կորուսիչ՝ զոր ընդ գործակիցս չարեաց մսխեն եւ կորուսանեն։

Փառաց անարգիչ է՝ զի աչացն ելանեն՝ եւ մարդկան ատելի լինին։

Կենաց կորուստ՝ զի աստ ի մարմնաւոր կենացս կարճէ. եւ անդ յաւիտենից հոգւոյ եւ մարմնոյ պակասութիւն եւ զէն։

Ապա ուրեմն ատելի է այնպիսին եւ թշնամի համարելի։

Զի մեղքն ոչ միայն հոգւոյն, այլեւ մարմնոյն բազում վնաս առնէ։

Նախզի՝ խիղճ մտացն դատէ հանապազ զմեղաւորն, եւ չարչարէ ի ներքուստ։

Երկրորդ՝ զի տխրութիւն եւ պատկառանս առնէ դիմացն. որպէս կայէին խոնարհեցան անկան երեսք յետ սպանմանն Աբէլի։

Երրորդ՝ զի ահ եւ երկիւղ եւ կասկած պատուհասի անկանի ի միտն. որպէս Եւա եւ Ադամ յորժամ մերկացան եւ թաքեան։

Չորրորդ՝ զի ամենայն մարդկան ատելի եւ նախատելի լինին. ըստ այնմ, (յԱստուծոյ աչացն ելին. եւ ամենայն մարդկան ատելիք եղեն։)

Հինգերորդ՝ զի մոլորի միտք մեղաւորին. եւ ոչ կարէ ուղղել զխորհուրդն. զի ցրուեալ է ընդ զանազան մեղացն, եւ խաւարեալ տեսողութիւնն։

Վեցերորդ՝ զհամարձակութիւն կորուսանէ. եւ զջերմ սէրն որ առ Աստուած ցրտացուցանէ։

Եօթներորդ՝ զ հանապազ ցանկութեամբն մաշի. զի անյագ է գործ մեղացն. եւ տոչորի միշտ. ըստ այնմ, (անդէն ի ցանկութիւնս ձեր մաշեսջիք։)

Ութներորդ՝ զի ծոյլ եւ անարի՝ եւ խենեշանայ մարմինն։

Իններորդ՝ զի դատապարտին եւ տանջին ի մարմնաւոր իշխանաց վասն զանազան մեղաց։

Տուգանք վասն զրկանաց. քարկոծումն վասն շնութեան. արիւն ընդ արեանց. հատումն մասանց եւ այլն։

Տասներորդ՝ մարմնաւոր պատուհաս. որպէս սով եւ տարաժամ մահ հիւանդութիւն. սիրելեաց մահ. անասնոց մահ. անասնոց սատակումն. երաժշտութիւն խռովութիւն. գերութիւն. որոգայթ. եւ այլ ինչ պատուհաս. որպէս առ ջրհեղեղաւն, եւ առ սոդոմայեցւովքն։

Արդ՝ այսոքիկ մարմնական վասն մեղաց պատիժք։

Իսկ առ հոգեւորն՝ ի բազում ինչ վնասակար է մեղքն։

Նախզի՝ յանցաւոր առնէ Աստուծոյ եւ պարտկան պատուհասի նորա։

Երկրորդ՝ զի արհամարհէ զօրէնս Աստուծոյ՝ եւ լինի օրինազանց։

Երրորդ՝ զպատկերն Աստուծոյ կորուսանէ յինքն. եւ շաղախէ մեղօք։

Չորրորդ՝ զտաճարն Աստուծոյ ապականէ մեղօք. (դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք ասէ առաքեալն։)

Հինգերորդ՝ սատանայի տեղի հանգստեան լինի եւ բնակարան։

Վեցերորդ՝ զլոյս շնորհացն՝ հեռացուցանէ ի մարդոյն։

Եօթներորդ՝ զճանապարհն որ առ Աստուած տանի՝ կորուսանէ։

Ութներորդ՝ կապէ ի մահ զհոգին։

Իններորդ՝ խայտառակ եւ ամօթով ի դատաստանին՝ ըստ յիմար կուսանացն՝ գլուխ խոնարհեալ, սիրտ տրտմեալ հալածի ի ձայնէն Քրիստոսի։

Տասներորդ՝ դատաստանն ահագին, (եւ տանջանքն յաւիտենից՝ որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա։)

Յորժամ մեղքն այնպէս վնասակար է հոգւոյ եւ մարմնոյ մարդոյ՝ վասն է՞ր գործք մարդ։

Գիտելի է՝ զի Աստուած զմարդն բարի եւ ուղիղ է ստեղծեալ. զի մարմնով եւ հոգւով եւ մտօք բարի է ստեղծեալ։

Եւ որպէս ինքն Աստուած բարի է՝ եւ ստեղծեալքն ի նման է բարի են. այլ Աստուած անփոփոխ բարի է. իսկ մարդն փոփոխական է. ի փոփոխելի կեանս՝ նա կարեմք ի բարւոյն ի չարն փոխիլ մարմնով եւ հոգւով. եւ յուղիղ խորհրդոցն ի թիւրն։

Եւ այս յերկու պատճառ է լինի։

Նախ՝ ի սատանայ է որ թշնամի է մեր. եւ հանապազ կամի պատրել որ ի բարւոյն ի չարն փոխէ։

Երկրորդ՝ զանձն իշխան կամս մեր սատանայ խաբէ՝ որ զչարն բարի կերպարանէ եւ տան գործել։

Զի թէ չար ցուցանէր՝ ոչ գործէաք. զի է չարէն ամենայն մարդ փախչի. այլ զչարն բարեաւ զարդարէ եւ պաճուճէ. եւ այնու զմեզ խաբէ։

Իսկ մեք անձնիշխան կամօք խաբիմք ի յընտրելն մեր. եւ զայն որ չար է՝ գործեմք. եւ որքան ի գործն եմք, հեշտանայ մարմինն եւ հոգին, եւ ոչ իմանայ։

Եւ ի յայս մեղս որ մինչ ի խորհուրդն է եւ ոչ գործեալ. դիւրաւ ողջանայ. ապա թէ մարդն յերկարի ի մեղսն՝ հեշտանայ մարմինն. եւ զգայարանաքն թմրին ի մեղս եւ ոչ գիտեն զծանրութիւնն։

Զոր օրինակ՝ ձուկն որ կլանէ զկարթն ի մէջ ջրոյն խաղայ եւ ոչ գիտէ, մինչ ի ջրոյն ի դուրս անկանի։

Նոյնպէս եւ մարդ զմեղաց չարն ոչ գիտէ, մինչ ի զղջումն գայ եւ ելանէ ի մեղաց. եւ կամ մեռանի եւ ելանէ ի կենաց։

Ապա յայնժամ հաշի եւ հառաչէ եւ զղջանայ եւ ոչ գտանէ թողութիւն. զի ամեն մեղաւոր՝ ի յայն կեանս փոշի մանի ի հարկէ տանջանացն, եւ ոչ բժշկի։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ թէ նոյն ողորմած Աստուածն է, եւ նոյն մեղաւորն. յորժամ զղջայ՝ է՞ր ոչ թողանի։

Ասեմք եթէ՝ վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ անդ ոչ գոյ մարմին որով ապաշխարէ՝ պահօք, աղօթիւք, ողորմութեամբ կամ այլով, եւ գտանէ թողութիւն։

Երկրորդ՝ զի ակամայ է եւ ոչ կամաւոր այն կենաց զղջումն. վասն այն ոչ թողանի։

Երրորդ՝ զի անցեալ է ժամանակն աշխատելոյ եւ փակեալ դուռն. որպէս յիմար կուսանացն փակեցաւ. եւ թէպէտ խնդրեցին զողորմութիւն, ոչ ընկալան յիմաստնոցն։

Ապա ի կեանս այս է պիտանի զղջումն. որ ունի զգործիս մարմնոյն. եւ կամաւ զղջանամք. եւ է ժամանակս ընդունելի ըստ առաքելոյն։

(Ահա ժամանակ ընդունելի, ահա օր փրկութեան եւ այլն։)

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ թէպէտ ես ոչ ապաշխարեմ, այլ ոք վասն իմ ապաշխարէ։

Ասեմք եթէ՝ բարի է աղօթք արդարոյն. եւ պաշտօն եւ պատարագ եւ տուրք աղքատացն. այլ նոցա է օգուտ, որք ի մեղաց զղջացեալ լինին եւ խոստովանեալ. մեք աղօթիւք օգնեմք նոցա. եւ զպարտսն վճարեմք. այլ անզեղջ մեռելոցն՝ ոչ ինչ է օգուտ։

Զորօրինակ՝ ի կենդանութեան աղօթք սրբոց՝ անհաւատիցն չէ օգուտ, այլ հաւատացելոցն. նոյնպէս եւ անզեղջ մեռելոցն՝ ոչ ինչ է օգուտ. այլ զղջացելոցն։

Եւ զորօրինակ՝ մարմնաւոր հիւանդն կարէ դեղօք առողջանալ. այլ մեռեալն ոչ՝ որպէս ասացաք ի վերոյ. նոյնպէս եւ որ հիւանդն է մեղօք՝ թէ է զղջացեալ ի մեղացն, օգուտ է. այլ թէ ոք անզեղջ ի մեղս մեռանի, ոչ է օգուտ։

Եւ որպէս բազում ջուր չորացեալ ծառի ոչ է օգուտ. եւ բազում լոյս կուրացեալ աչաց. նոյնպէս բազում աղօթք՝ ոչ են օգուտ նոցա որք անհաւատութեամբ են կորացեալ, եւ կամ մեղօք չորացեալ։

Եւ ոչ միայն օգուտ չեն, այլ եւս առաւել վնասիչ են. որպէս մերկ ձեռաց՝ հրացեալ երկաթ. կամ որպէս պայծառ լոյս արեւու՝ բժուտ աչաց զսակաւ լոյսն խաւարէ. նոյնպէս անհաւատին եւ մեղօք մեռելոցն՝ անօգուտ է յետնոցն յիշատակութիւն։

Վասն որոյ այսօր պարտ է մեզ դառնալ ի մեղաց. եւ արժանաւորիլ ողորմութեանն Աստուծոյ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Նորին դարձեալ քարոզ վասն մեղաց. ասէ մարգարէն Մովսէս եթէ։

(Առնէ զողորմութիւն Աստուած ի հազար ազգս. եւ հատուցանէ զմեղս հարց յորդիս, յերիս եւ ի չորս ազգս։)

Ելից 34. 7։

(Գլուխ. ԽԸ)

Առնել զողորմութիւն ի հազար ազգս՝ կրկին իմացումն ունի։

Նախ՝ ցուցանէ զառատութիւն պարգեւացն Աստուծոյ. որ ոչ հաւասար եւ կշռով գործոցն հատուցանէ այլ բազմապատիկ եւ հազարաւոր. որ է անվախճան կեանքն յաւիտենից։

Երկրորդ՝ զայն ցուցանէ թէ, ի հազար ազգս վասն առաքինի հարց՝ բարի առնէ զաւակաց բարեաց. եւ թեթեւ ապացուցանէ զպարտս մեղաց. որպէս արար ողորմութիւն միածին բանն Աստուած. յիշելով զառաջին արդարսն զնախահարսն մեր. ըստ այնմ, (յիշեաց յաւիտենից զուխտ իւր. եւ զբանն զոր պատւիրեաց մինչեւ ի Ռ ամ։)

Իսկ ասելն թէ՝ ածէ զմեղս հարց յորդիս, յերիս եւ ի չորս ազգս՝ բազում տեսութիւն ունի։

Եւ ասեմ վեց մտօք։

Առաջին՝ երեք եւ չորս ազգն որ լինի Է՝ զեօթն դար կենցաղոյս նշանակէ. յելիցն Ադամայ ի դրախտէն, մինչ ի վերջին ծնունդն որ է կատարած աշխարհի։

Եւ այն է ութն դարն՝ յորում դատաստանն է ամենայն մարդկան, եւ հատուցումն ըստ գործոց. եթէ բարեաց, եւ եթէ չարաց։

Երկրորդ միտք բանիս՝ զի չորս ազգն՝ նշանակէ զչորս ազգ ծնունդս բոլոր ամենայնի մեղաւորաց, որոց հատուցանի ըստ գործոց։

Առաջին ծնունդ այն է՝ յորժամ զյանցաւորս ըստ բնական մեղացն ջրհեղեղաւն ջնջեաց Աստուած։

Յերկրորդումն ծննդեան՝ յորժամ զյանցաւորս ի կռապաշտութիւն, կարմիր ծովովն ընկղմեաց։

Յերրորդ ծնունդն՝ յորժամ զյանցաւորս գրաւոր օրինացն Մովսէսի՝ պատերազմօք սատակեաց։

Ի չորրորդ ծնունդ յորժամ զյանցաւորս աւետարանին՝ վերջին հրովն դատեսցէ ի տանջանսն յաւիտենից։

Երրորդ միտք բանիս՝ առնու ի վերայ չար ազգաց եւ թագաւորաց ի չորս դարս. այսինքն, ի չորս հարիւր ամս. զի հարիւր ամն՝ մին դար կոչի ըստ այնմ, յորմէ հետէ ետ Աստուած զերկիրն քանանու մեծին Աբրահամու. էանց առաջին դարն՝ եւ ոչ կոտորեաց զնոսա։

Նոյնպէս եւ երրորդն եւ երրորդն։

Ապա ի չորրորդ դարուն՝ կոչեաց զեբրայեցիսն. եւ նոքա ելին եւ կոտորեցին զ ԼԲ. թագաւորս ի նոցանէ. զի ի չորս դարն՝ դարձան նոքա յԵգիպտոսէ. այսինքն, յետ չորս հարիւր ամաց։

Չորրորդ միտք բանիս զայն ասէ՝ թէ զմեղս անիրաւ հարցն՝ ներեմ մինչեւ յերեք ազգն. եւ ի չորրորդին՝ հատուցանեմ զմեղս հարց յորդիս։

Ոչ թէ զմեղս հարցն յորդւոցն խնդրէ, այլ մեղաց հարցն ներէ եւ երկայ նամիտ հարցն ներէ եւ երկայնամիտ լինի մինչեւ յորդւոց յորդիս՝ զի դարձցին ի մեղաց։

Ապա թէ որդիքն եւ թոռունքն չօգտին ի ներելոյն, յայն ժամ պատուհասէ եւ ջնջէ զյիշատակ չար ազգին. որպէս ասէ Դաւիթ։

(Երեսք Տեառն ի վերայ չարագործաց՝ սատակել յերկրէ զյիշատակս նոցա։)

Հինգերորդ միտք՝ զի չորս ազգ մեղանչէ մարդ. այսինքն, խորհրդով, բանիւ, գործով, եւ յամառելով ի մեղս. եւ այս է երեք եւ չորս ազգ հատուցնել, յորժամ վասն գործոց զյամառեալն ի մեղս տանջէ։

Վեցերորդ միտք բանիս՝ զի Դ հասակ փոփոխի մարդոյս. այսինքն, մանուկ՝ երիտասարդ՝ կատարեալ հասակ՝ եւ ծերութիւն։

Երբ զերեք հասակի մեղս ներէ Աստուած՝ եւ թէ ի չորրորդին ոչ զղջանայ, յայնժամ պատուհասի։

Այս վասն առաջին բանին։

Տեսցուք զերկրորդն թէ՝ վասն է՞ր պատուհասէ Աստուած զմեղաւորս։

Ասեմք թէ վասն բազում պատճառի։

Նախզի՝ վշտասցին եւ աղաչեսցեն. զի մի կրեսցեն զյաւիտենից պատուհասն անապական ցասմանն։

Երկրորդ՝ զի աստ մարմնոյ տանջանքս՝ պտուղ ունին զապաշխարութիւն, որով թողութիւն մեղաց լինի. որպէս բովն ժանկոյն. եւ խարտոցն երկաթոյն, նոյնպէս տանջանքն զմեղաւորս սրբեն։

Երրորդ՝ զերեւելի տանջանս՝ ապացոյց առնուն հանդերձելոյն որով խնայէ ի նոսա Աստուած, եւ մարմնաւորովս խրատէ. ըստ այնմ, (եթէ դատիմք, ի Տեառնէ խրատիմք. զի մի ընդ աշխարհիս դատապարտիցուք։)

Չորրորդ՝ զի այս մարմնոյ միայն է նեղութիւն եւ ոչ հոգւոյ. աստ մարմնաւոր տանջէ. զի անդ ի բոլորէն զերծուսցէ. որպէս բժիշկ զմասն մարմնոյն խարէ եւ կտրէ՝ զի բոլոր մարմինն առողջասցի։

Հինգերորդ՝ զի աստի տանջանօքս կարճին եւ թեթեւանան յաւիտենից տանջանքն որպէս սոդոմայեցւոցն. ըստ այնմ, (դիւրագոյն լիցի սոդոմայեցւոց յաւուրն դատաստանի. ) զի զմասնաւոր պատիժն հրոյ կրեցին։

Վեցերորդ՝ զի զարթուսցէ զմեղաւորսն՝ որք ննջեալն են եւ կապեալ ի սէր աշխարհի. զի աստեացս նեղութեամբ՝ խնդրեսցեն զանտի կեանսն. որպէս զիսրաէլացիսն տանջեաց յեգիպտոս՝ զի ելցեն ի նմանէ։

Եւ մայրն դառն դեղով հատանէ զմանուկն ի ստեանց կաթին։

Եւ մարգարէն ասէ. (ի սանձս եւ ի դանդանաւանդս ճմլեսցես զկզակս նոցա։)

Եւ յայլ ուր՝ (լից զերեսս նոցա անարգանօք։)

Այս երկրորդն։

Երրորդ հարցումն թէ ոք տարակուսի թէ, անհաւատ մարդն՝ կամ որ հաւատացեալ է եւ ի մահու չափ մեղս է, եւ բարի ինչ գործէ, կամ այն որ յետոյ անկանի ի մեղս եւ բարի գործէ՝ զի՞նչ լինի։

Ասեն վարդապետք եթէ՝ անհաւատին բարի գործքն՝ եւ այն որ ի մէջ մեղացն է՝ երկոքեանն մեռեալեն. եւ անընդունելի են Աստուծոյ գործք նոցա։

Զի մինն անհաւատութեամբ է մեռեալ. եւ մինն մեղօք։

Այլ այն որ նախ բարիս գորթէ՝ եւ յետոյ ի մեղս անկանի, զանազանութիւն է ի մէջ նոցա։

Զի այն որ հաւատացեալ է եւ զբարիս գործէ, եւ յետոյ ի մեղս անկանի եւ դարձեալ զղջանայ, սորա բարի գործքն՝ որ յանմեղութեանն գործեաց՝ յետ զղջանալոյն յիշին։

Բայց որ ի մէջ անհաւատութեան, եւ կամ որ ի մէջ մահու չափ մեղացն գործէ բարիս, թէպէտ յետոյ զղջանայ, այն ոչ յիշի։

Որպէս որ դու երկու տունկ տնկես. մինն արմատ ունենայ, եւ մինն ոչ. եւ զերկուսն անջուր թողուս՝ բայց յետոյ ջրես. այն որ արմատ ունէր՝ կանանչի. բայց որ չունէր՝ չորանայ։

Այսպէս որ ոչ ունի մահացու մեղս՝ եւ արար ինչ բարի, թէպէտ անկաւ ժամանակ մի ի մեղս՝ յորժամ զղջանայ, դարձեալ կենդանանայ. զի ունէր արմատ։

Այլ որ յանհաւատութեան կամ ի մեղս արար ինչ բարի՝ թէ յետոյ զղջանայ, ոչ կենդանանայ. զի չունի արմատ. որպէս ասէ մարգարէն. (ոչ թէ յիշեսցին բարիքն զորս արար։)

Այլ թէպպէտ այսպէս է, սակայն բարի գործքն չեն առանց օգտն. թէ անհաւատն գործէ, եւ թէ մահու չափ մեղաւորն. զի Աստուած արդար է. թէպէտ անհաւատ է եւ անզեղջ մեռանի եւ ի ջանէ ի դժոխս՝ այլ բազում օգտութիւն է ի բարի գործոցն։

Առաջին՝ զի տանջանք դժոխոցն՝ թեթեւ լինի բարեգործացն։

Երկրորդ՝ զի աստ փոխարէն տայ Աստուած զմարմնոյ մեծութիւնս որպէս մեծատանն. որում ասացաւ՝ (դու ընկալար զբարիսն քո ի կեանս։)

Երրորդ՝ զի վասն այն բարի գործոցն՝ ծագէ Աստուած ի սիրտ նորա զլոյս Աստուած գիտութեան որպէս Կուռնէլիոսին։

Չորրորդ՝ ի մարմնաւոր որոգայթիցն փրկէ Աստուած. որպէս եղեւ աքայաբու վասն զղջանալոյն իւրոյ. զի պատուհասն որ գալոց էր ի վերայ իւր՝ ոչ եկն յաւուրսն իւր. այլ յետ նորա։

Հինգերորդ՝ զի աշխարհս շէն ոչ մնայր, թէ մարդիկ բարի ոչ գործէին։

Վասն որոյ՝ պարտ է որ ամենայն ոք բարի առնէ. թէ արդար է եւ թէ մեղաւոր. զի աշխարհս շէն մնասցէ։

Վեցերորդ՝ զի թէպէտ ինքն ի մահւ չափ մեղս է կամ յանհաւատութեան եւ գործէ ինչ բարի՝ այնչափ օգուտ է, զի սովորի եւ կրթի ի բարի գործս։

Եւ յորժամ ի հաւատ գայ կամ ի զղջումն, ոչ թուի դժուար բարեգործութիւնն. զի սովոոր էր յառաջն։

Եօթներորդ՝ զի որ ի մեղս կամ յանհաւատութեան է՝ հիւանդ է հոգւով. իսկ մարմնաւոր հիւանդին՝ պիտոյ է կերակուր. թէպէտ ոչ սնուցանէ զհիւանդն, այլ պահէ զնա զի մի պակասեալ է ի կարողութենէն մեռցի։

Այսպէս բարեգործութեան կերակուրն՝ ոչ միայն արդարոց, այլեւ մեղաւորաց է պիտոյ. զի թէպէտ ոչ առնէ զնա արդանի արքայութեան երկնից, այլ պահէ զհոգի նորա զի մի ամենեւին թուլասցի։

Ութերորդ՝ զի ամենայն որ է մեղս մահու չափ եւ յանհաւատութեան՝ սատանայի իշխանութիւնն վարի ի վերոյ նորա. որպէս ասաց Քրիստոս. (ամենայն որ գործէ զմեղս՝ ծառայէ մեղացն. ) իսկ որ գործէ ինչ բարի՝ ոչ լինի իշխանութիւնն սատանայի ամենեւին ի վերայ նորա, այլ սակաւ։

Այլ թէ վասն է՞ր անհաւատն եւ որ ի մահու չափ մեղս է՝ ոչ առնու զկատարեալ վարձն ի բարի գործոցն իւրեանց։

Այս է պատճառն. զի որպէս չորացեալ եւ կտրեալ անդամքն ոչ առնուն զկենդանական զօրութիւնն ի մարդոյն. նոյնպէս այնպիսիքն կտրեալք են ի Քրիստոսէ. ոչ առնուն զկատարեալ փոխարէնն։

Եւ այս գիտելի է՝ զի որչափ մարդն յաշխարհիս է, ոչ կարէ գիտել ստուգիւ թէ ի սէրն Ա՞ստուծոյ է, եւ թէ ի խռովութիւնն, մինչեւ ելանէ ի մարմնոյ։

Բայց ասեն վարդապետք թէ՝ հնար է որ մարդն չորս կերպիւ իմանայ զինքն, թէ ի սէրն Ա՞ստուծոյ է թէ ի խռովութիւն։

Նախ՝ յորժամ ի գործեալ եւ յանցեալ մեղացն զղջացն զղջանայ ոք, նշան բարւոյ է։

Երկրոդ՝ յորժամ զմեղս որ անկանի ի միտս՝ ոչ գործէ։

Երրորդ՝ յորժամ զբանն Աստուծոյ եւ զխրատս լսէ եւ հեշտալի թուի։

Չորրորդ՝յորժամ փութայ յամենայն բարեգործութիւնս։

Եւ հակառակ այսմ՝ յորժամ չորս նշանքն ոչ երեւեսցին, գիտացիր զի ի խռովութիւնն Աստուծոյ ես։

Մին՝ յորժամ ի գործած մեղացն ոչ զղջանաս։

Երկրորդ՝ որ յառաջիկայ մեղացն ոչ պահես զքեզ։

Երրորդ՝ յորժամ պատուիրանն Աստուծոյ եւ խրատ մարդկան դժուար թուի։

Չորրորդ՝ ոչ փութայ գործել ինչ բարիս։

Այս առ երրորդ հարցումն։

Չորրորդ բան՝ տեսցուք զզանազանութիւն մեղաց։

Եւ գիտելի է՝ զի ի չորից բաժանմանց երեւի զանազանութիւն մեղաց։

Նախ՝ որ քանակ եւ որակ մեղացն առաւել լինի՝ է ամենեւիմբ չար. զի որակ մեղացն՝ է կամաւ եւ գիտութեամբ եւ կարողութեամբ մեղանչելն. այսպիսիս՝ է մահու չափ մեղք եւ կամակար մտօք մեղանչել։

Երկրորդ մեղք՝ որ քանակն եւ որակն նուազ լինի, է սակաւ չար. եւ է այս ներելի մեղք. որ տգիտութեամբ եւ ակամայ եւ տկարութեամբ եւ սակաւ մեղանչէ։

Երրորդ՝ որ քանակ մեղացն առաւել է, եւ որակն նուազ. այն է որ տգիտութեամբ մեղնչէ որպէս աշխարհական ոք։

Եւ չորրորդ՝ որ քանակ մեղացն սակաւ, եւ որակն առաւել. այն է որ գիտութեամբ մեղանչէ. որպէս քահանայ ոք. սոցա պատիժն հաւասարէ. որ մին մեղք գիտութեամբ լինի՝ եւ բազում մեղք տգիտութեամբ՝ միաչափ կրեն զպատիժն. որպէս քահանայապետն մին զուարակ մատուցանէր. եւ բոլոր ժողովուրդն մին։

Եւ որպէս միանգամ մեղանչեաց Իսրայէլ կռապաշտութեամբն՝ եւ հեթանոսք բազում անգամ, հաւասար ի գերութիւն մատնեցան. զի նոցայն գիտութեամբ էր, եւ հեթանոսացն տգիտութեամբ։

Վասն այն ասէ առաքեալն. (բարկութիւն ի վերայ ամենայն մարդոյ, որ գործղ զչար. նախ հրէին, եւ ապա հեթանոսին։)

Այսպէս եւ յընդդիմակէն զբարին ի մասցիս։

Զի որ քանակն եւ որակն առաւել բարի է, ամենեւիմբ բարի է եւ կատարեալ։

Եւ որ քանակն եւ որակն նուազ է, է սակաւ բարի եւ անկատար։

Եւ է որ քանակն առաւել եւ որակն նուազ. որպէս աշխարհականաց որք տգիտութեամբ զբարիս գործեն։

Եւ է որ քանակն նուազ, եւ որակն առաւել. որպէս քահանայից որք գիտութեամբ զբարիս գործեն. հաւասար եւ միաչափ են ի վարձն։

Զի մին գործ քահանային՝ եւ բազում աշխարհական՝ զոյգ ունին զարդիւնս. զի քահանայիցն գիտութեամբ է. եւ աշխարհականացն անգիտութեամբ։

Վասն այն ասէ առաքեալն. (փառք պատիւ եւ գովութիւն ամենայն մարդոյ՝ որ առնէ զբարիս. նախ հրէին եւ ապա հեթանոսին։)

Եւ ընդդէմ այսմ թէ ոք բերցէ զաւետարանին բան, (որում շատ տուաւ՝ շատ խնդրեսցի ի նմանէ։)

Ասեմք եթէ՝ զայն ոչ ասէ Տէրն թէ՝ քահանայից եւ աշխարհականաց պատիւն եւ վարձն հաւասար է. զի ահա որ զերկու քան քարն էառ՝ շահեցաւ կրկին պատիւ. այս աշխարհականացն է։

Եւ որ զհինգն՝ շահեցաւ տասն. եւ եկաց ի վերայ տասն քաղաքի իշխանութեանց. այս քահանայիցն է։

Այլ զայն հրամայէ Տէրն, թէ քահանայն եօթն աստիճան աւելի ունի քան զաշխարհականն. եօթնապատիկ պարտ է զի առաւել եւս զբարիս գործեսցէ։

Եւ եպիսկոպոսն ութն աստիճան աւելի ունի. եւ կաթուղիկոսն ինն աստիճան։

Նմանապէս պարտ է եւ նոցա ըստ առաւել աստիճանացն՝ առաւել զբարիս գործել։

Իսկ վարդապետն ունի եօթն աստիճան ընդ քահանայիցն. եւ հինգ պատիւ առաւել. այն է զոր ասէ առաքեալն, (կամիմ զբանս հինգ մտօք խօսին ի մէջ եկեղեցւոյ։)

Նոքա աստիճանք վարդապետաց են. ապա ուրեմն քան զաշխարհականն, եւ քան զեպիսկոպոսն, եւ քան զկաթուղիկոսն, պարտ է վարդապետին առաւել զբարիս գործել։

Եւ ըստ բարեաց գործոցն՝ զանազանանպէս եւ առաւել ունին զպատիւ եւ զփառս վարձուցն հատուցման ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ դարձեալ վասն մեղաց. ի բանն՝ (Ցանկութիւն յղացեալ՝ զմեղս ծնանի. եւ մեղքն կատարեալ՝ զմահ։)

Յակոբոս. 1. 15։

(Գլուխ. ԽԹ)

Օձն որ խօսեցաւ ընդ Եւայի եւ խաբեաց՝ զհեշտ ցանկութիւն նշանակէ որ խաբէ զմեզ։

Եւ այս վասն տասն եւ չորս պատճառի։

Նախզի՝ օձն գազան է թունաւոր. (զի ցանկութիւն յղացեալ՝ զմեղս ծնանի. եւ մեղքն կատարեալ՝ զմահ։)

Երկրորդ՝ օձն ծածուկ ընթանայ. եւ ցանկութիւնն ծածուկ ըմբռնէ։

Երրորդ ի վերայ երկրի քարշի. եւ ցանկութիւնն ընդ երկիր քարշէ զմարդ։

Չորրորդ՝ ի լանջ եւ յորովայն սողաց. եւ ցանկութիւնն նախ սրտիւ կապէ ի հեշտութիւն. եւ ապա մարմնով գործել տայ։

Հինգերորդ՝ հող ուտէ. եւ ցանկութիւնն յերկրէ վայելչանայ։

Վեցերորդ՝ օձն հինգ պատ առնու. եւ ցանկութիւնս՝ հինգ է ի զգայութիւնս։

Եօթներորդ՝ խայտաբղետ է. եւ զանազան է ցանկութիւն ի զգայութեանց։

Ութեներորդ՝ թոյլ է գլուխն. եւ տկար է ցանկութիւնն։

Իններորդ՝ ուր գլուխն մտանէ՝ եւ զմարմինն քարշէ. եւ հեշտ ցանկութեան՝ գործն հետեւի։

Տասներորդ՝ դժուարաւ քարշի արտաքս վասն խորխոյն. եւ դժւար ելանէ ի մարմնոյն ցանկրութիւնն վասն հեշտութեան։

Մետասաներորդ՝ բազում ձագս ծնանի. եւ բազմածին են դստերք ցանկութեան։

Երկոտասաներորդ՝ ընդ բերանն առաւել մտանէ. եւ ցանկութիւնն ճաշակելօքն առաւել տիրէ։

Երեքտասաներորդ՝ գարշապարացն սպասէ. եւ յ ընթացս մարմնաւորս՝ ցանկութիւնն ըմբռնէ։

Չորեքտասաներորդ՝ զգլուխն ջախջախեմք. եւ զսկիզբն ցանկութեանն պարտ է սատակել ի մեզ. եւ ապա կարեմք յաղթել կրիցն. ըստ Տեառն խրատուն. (դու սպասեսցես նորա գլխոյն. եւ գարշապարիքում։)

Եւ նախ տեսցուք թէ ո՞րպէս զանազանի ցանկութիւնն եւ հեշտութիւնն։

Գիտելի է՝ զի ցանկութիւն եւ հեշտութիւն՝ չորիւք զանազանին։

Նախզի՝ ցանկութիւն ի հոգին է մասն. եւ հեշտութիւն ի մարմինն։

Երկրորդ՝ զի ցանկութիւնն յինքենէ. եւ հեշտութիւնն յայլմէ։

Երրորդ՝ զի ցանկութիւն նախ է քան հեշտութիւն։

Չորրորդ՝ զի ցանկութիւն առնել է. եւ հեշտութիւն կրել։

Այսպէս չորիւքս այս զանազանին։

Դարձեալ՝ փափագն է յապագայն. եւ փափկութիւնն է յանցեալն. եւ հեշտութիւնն ի ներկայն։

Այսպէս եւ զանազանին ախտն եւ աղտեղութիւնն։

Զի ախտն՝ ի ներքուստ է ի մէջն. եւ աղտեղութիւնն արտաքուստ։

Նոյնպէս եւ բիծն ի մասունս հոգւոյն է. եւ արատն ի զգայութիւնս մարմնոյն։

Այսպէս չարութիւն է՝ որ ի սրիտէն յառաջ գայ եւ պղծէ զմեզ։

Եւ մեղք՝ զոր յայլմէ կրեմք եւ մեղկանամք։

Երկրորդ տեսցուք թէ՝ որո՞վ զանազանին մեղք եւ տնօրէնութիւնք։

Ասեմք եթէ՝ վեցիւք որոշին։

Նախզի մեղքն՝ էր նախ քան զօրէնս մեղանչելն. եւ անօրէնութիւնն՝ է յետ օրինացն։

Երկրորդ՝ մեղքն առ ընկերն. եւ անօրէնութիւնն առ Աստուած յանցումն։

Երրորդ՝ մեղքն տգիտութեամբն է. եւ անօրէնութիւնն գիտութեամբ մեղանչելն։

Չորրորդ՝ մեղքն է ներելին. եւ անօրէնութիւնն մահու չափն։

Հինգերորդ՝ մեղքն մարմնոյն է. եւ անօրէնութիւնն հոգւոյն մեղանչելն։

Վեցերորդ՝ մեղք է նախ քան զխոստովանիլն. եւ անօրէնութիւնն է յետ խոստովանութեանն դարձեալ մեղանչելն. (եւ որպէս զշուն դառնալ ի փսխածն։

Երրորդ տեսցուք թէ զի՞նչ է մեղքն՝ եւ մահն՝ եւ մահու չափն։

Ասեմք. մեղքն այն է՝ յորժամ ի կրօնս ինչ լինի ոք, գթէ մեղօք եւ դարձեալ ապաշխարէ։

Իսկ մահն՝ որ տգիտութեամբ մեղանչէ. թէպէտ ոչ գիտէ, հոգին մահանայ։

Իսկ մահու չափն է՝ որ գիտութեամբ մեղանչէ. այս է դառն մահն յաւիտենից։

Եւ թէ ոք հարցանէ՝ ո՞րն է գիտութեամբ մեղանչելն։

Ասեմք. այն է՝ որ գիտէ զճշմարիտն, եւ առնէ զսուտն։

Եւ այս յերեք դէմս է։

Նախ ի գործն եւ ի պատիժն. յորժամ գիտէ ոք թէ այն գործն մեղք է եւ գործէ. եւ դիտէ զպատիժն այնմ մեղաց որ ծանր է։

Երկրորդ՝ ի գործօղն. որ ունի զճշմարտութիւն ինչ կարգի՝ եւ թողու զայն եւ գործէ զմեղս։

Երրորդ՝ ի յաստուածագիտութիւնն. որ եկեալէ ի հաւատս ճշմարիտ, թողու եւ գործէ զմեղս։

Արդ՝ երեք է գիտութեամբ մեղանչելն. վասն որոյ ասէ Յօհաննէս. (թէ անգիտութեամբ մեղիցէք, թողու ձեզ Աստուած. ապա թէ գիտացեալ զնա, եւ այնպէս մեղանչէք, եւ զառաջինն եւս խնդրէ։)

Եւ թէպէտ զամենայն մեղս գործէ մարդ՝ ի խաբէութենէ չարին լինի եւ ի թոյլ եւ ի հեշտասէր կամաց իւրոց, այլ են մեղք՝ որք ի խառնուածոց մարմնոյն ի չորս տարերացն հանդիպի. որպէս բարկութիւն՝ դիջութիւն՝ ծուլութիւն՝ եւ հպարտութիւն։

Որպէս ասէ նիւսացին. բարկացօղք են դառնամաղձոտքն. եւ այս հրոյ է։

Ցանկասէր են արիւն ոտքն. օդոյ է։

Տրտմակեացք են սերամաղձոտքն. հողոյ է։

Ծոյլ եւ հեղգ՝ որք զիւթն ունին ջրոյ։

Իսկ օդոյն՝ կրկին է մասն. մինն չոր է եւ հով. եւ միւսն գէջ եւ ջերմ։

Գիջոյ մասն է արիւնն ի մեզե. եւ չորն որ է հողմոյն՝ առնէ ի մեզ զսրնթաց եւ զթեթեւամիտ գոլն եւ զհպարտ։

Եւ լինի զարմանալի գործ. զի մարդն ունի առ ինքեան չար եւ բարի. եւ մարդն է հաղորդ կենդանի ստեղծեալ։

Զի զոր ինչ ունի ինքեան, մասնաւորէ այլոց. որպէս արեգակն զլոյս. եւ ծառ զպտուղ։

Արդ՝ թէ զբարին պահէ յինքն՝ եւ ոչ հաղորդէ այլոց, չար է։

Իսկ եթէ հաղորդէ բարի է. թէ գիտութիւն, թէ գիտութիւն, թէ առաքինութիւն, թէ ինչս։

Նոյնպէս զչարս թէ մասնաւորէ յայլս, չար է. թէ առ ինքն պահէ՝ բարի է. զի կորնչի յինքեան։

Եւ զոր օրինակ՝ թոյն օձի եւ խայթոց կարճի առ ինքեան բարի է. եւ յայլս հեղեալ լինի չար։

Այսպէս եւ ամենայն չարութիւն ի մեզ ծածկեալ՝ ոչ է չար. որպէս ցանկութիւն. բարկութիւն. իսկ ի յայլս տարածեալ. լինի եւ այլոց չար եւ ինքեան։

Չորրորդ՝ տեսցուք թէ զի՞նչ է որ ասէ Յոբ։

(Թուեցեր զգնացս իմ. եւ զանօրէնութիւնս իմ կնքեցեր ի քսակի։)

Ասեմք. ոչ թէ Աստուած թուելով գիտէ զգործս մեր. այլ թւել ասէ վասն չորից։

Նախզի՝ որ թուէ՝ գիտէ թէ որ է առաջին, եւ որ երկրորդ. եւ արյլն։

Այսպէս Աստուած՝ զամենայն գործս մեր ըստ կարգի գիտէ. զտղայութեան, զերիտասարդութեան, եւ զծերութեան. եւ ըստ կարգի հատուցանէ։

Երկրորդ՝ թուովն զամենայն ինչ անմոռաց պահեմք. նշանակէ թէ՝ զգործս մեր չէ մոռացեալ Աստուած. թէպէտ մեք գործեմք եւ մոռանամք, այլ նա գիտէ զխորհուրդոցն զբանիցն եւ զգործոցն։

Եւ զայն եւս՝ թէ ակամայ՝ գիտութեամբ թէ անգիտութեամբ գործեմք։

Երրորդ թուովն՝ ստուգապէս գիտեմք զարքանն. թէ տասն է, եւ թէ այլ աւելի եւ պակաս։

Այսպէս Աստուած զգործ մեր ըստուգապէս գիտէ. եւ ոչ աւելի կամ պակաս։

Չորրորդ՝ որպէս թուեալ իրն շարժականէ. թէ յաւելումքի թուելն, յաւելու թիւն. եւ թէ պակասեմք, պակասի։

Այսպէս զթիւ մեղաց մերոց՝ կարեմք մեք յաւելուլ գործով, եւ պակասեցուցանել. զի ի մեր ձեռս է աւելին եւ պակաս։

Իսկ ասելն. (զանօրէնութիւնս կնքեցեր ի քսակի։)

Նախ՝ որպէս կնքէ եւ պահէ ի քսակի՝ ի դէպ ժամու հանէ. այսպէս եւ Աստուած՝ զգործս զբանս եւ խորհուրդս մեր. զի յորժամ ոչ դառնամք ի մեղաց, յառաջ բերէ եւ ածէ ի դատաստան։

Երկրորդ՝ յորժամ գիտեմք թէ յիւր քսակն է պահեալ զամենայն գործս մեր, ի զղջումն գամք մեղաց մերոց. եւ նա հանէ ի քսակրէն եւ կորուսանէ։

Նաեւ Մովսէս ասէ։

(Ո՞չ այս ամենայն ժողովեալ եւ կնքեալ պահի ի գանձի իմում. յաւուր վրիժուց հատուցից նոցա։)

Վասն որոյ պարտ է ի միտ ածել եւ զարհուրելի մեզ թէ, զամենայն մեղս զոր գործեմք թէպէտ մոռանամք մեք, Աստուած ի մտին պահէ եւ հատուցանէ։

Եւ յորժամ խոստովանիմք եւ յիշենք զմեղս, Աստուած մոռանալ եւ անյիշաչար լինի. զի մարդասէր եւ ողորմած է։

Եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Յայլմէ քարոզ եւ ուղիղ վասն սկզբնական մեղաց. ի բանն՝ (Անօրէնութեամբ յղացաւ՝ եւ ի մեղս ծնու զիս մայր իմ։

Սաղ. 50. 6։)

(Գլուխ. Ծ)

Մեղք անունն ի յերիս բաժանի։

Իսկզբնականն. ի մահացուն. եւ ի ներելին։

Եւ բաժանմունքս այս՝ ոչ է որպէս սեռ ի տեսակս. եւ ոչ իբրեւ տեսակ յանհատս. եւ ոչ ըստ այլոցն. այլ իբր բոլոր իմաստունս։

Եւ սկզբնականն՝ չորիւք բաժանի յայլ երկուցն. այսինքն իմահացուէն եւ ի ներելոյն։

Ըստ միութեան. ըստ հասարակութեան. ըստ հաւասարութեան. եւ ըստ որակի տարբերութեան։

Ըստ միութեան զի մի է մեղքն սկզբնական. եւ ոչ բաժանի որպէս մահացուն ի յօթն. եւ ներելին յերեք։

Իսկ ըստ հասարակութեան՝ զի հասարակաբարո՛ոք եւ հաղորդի ի բնութեանս, հաղորդի եւ նորա, այսինքն սկզբնականին։

Զի մահացուն ոչ էր յԵրեմիա եւ Յովհաննէս՝ որք սրբեցան յորովայնէ. թէպէտ ոչ զերծանէին ի ներելոյն։

Այլ կոյսն Մարիամ Աստուածածին՝ ի մահուցուէն եւ ի ներելոյն էր ազատ. բայց ի սկզբնականէն՝ ի կէտ հոգեւորելոյն, Հոգւով Սրբով մաքրեցաւ։

Բայց միայն փրկիչն մեր Քրիստոս էր ազատ ի սկզբնականէն. որոյ պատճառ է՝ զի ոչ էր ի սերմանէ. այլ ի մաքուր արենէ կուսին էառ մարմին։

Իսկ ըստ հաւասարութեան՝ զի սկզբնականն հաւասարապէս է յամենայն մարդիկ. եւ ոչ է որպէս մահացուն մեծ եւ փոքր. որպէս է շնութիւնն մեծ մեղք քան զպոռնկութիւնն. եւ մարդասպանութիւնն մեծ է քան զգողութիւնն։

Իսկ ըստ որակացն տարբերութեան։

Նախզի՝ սկզբնականն հարկիւ եւ ակամայ տիրէ. իսկ սոքա ըստ կամաց։

Երկրորդ՝ զի սկզբնականն բնութեանն հետեւի. իսկ սոքա՝ անձինն են. վասն այն՝ որ ըստ բնութեանն է մեղք, ըստ բնութեանն եւ յորդիս անցանի. իսկ անձնականն՝ ոչ. զի ներգործութեամբ է ստացեալ զայնոսիկ։

Այս թէ որպէս զանազանի սկզբնականն ի յայլոցն։

Իսկ զանազանի մահացուն եւ ներելին մեղք՝ ըստ առաւելութեան եւ նուազութեան։

Որպէս առաւել է հարկանումն օձի քան զլուոյ. եւ նետի քան զփշի. եւ սարսամ եւ կամ նկարիս ցաւն զմասնաւոր անդամոց. այսպէս եւ մահացուն՝ է առաւել քան զներելին։

Դարձեալ՝ զանազանին ըստ թուոյ. զի մահացուն ի յեօթն բաժանի. որք են գլխաւորագոյնք. որպէս հպարտութիւն. բարկութիւն, եւ այլն։

Իսկ ներելին թէպէտ որոշի յերիս տեսակս ըստ մեծութեան եւ նուազութիւն. իբր (ի փայտ, եւ յեզէգն, եւ ի խոտ ըստ առաքելոյն։)

Այլ մանրամասնաբար՝ յանթիւս ելանէ. որպէս ծիծաղիլն՝ վայրաբանելն եւ այլն։

Եւ գիտելի է՝ զի չորս վէրք հարւածոց իսկզբնական մեղացն հանդիպի առ հոգիս մեր։

Որպէս ի ծանր հիւանդութենէ մարմնոյ՝ թողեալ լինին մնացւածք հիւանդութեան. կամ տկարուրութիւն զօրութեան. կամ ճաշակելեացն ի բաղձալն։

Այսպէս ի մեեզ իսկզբնական մեղացն՝ թողեալ լինին մնացուած ի հոգիս՝ որք վէրք եւ հարուածք անուանին. այսինքն. ցանկութեան մասին եւ ցասման, իմացմանն եւ կամացն։

Առաջինն է ցանկութիւնն. որ վէր է անբժշկելի. որ ծածկապէս թշնամի է հոգւոյ։

Զոր օրինակ՝ կենդանին որ կոչի ի գորոս՝ որ թշնամիէ կոկորդիլոսին, շաղկապի ընդ խոտոյ. եւ կոկորդիլոսն ուտելով զխոտն, կլանէ զիդորոսն. եւ թունիւք նորա սատակի։

Այսպէս ցանկութիւնն՝ շաղկապի ընդ փափկալի իրաց. եւ գործելովն մահանայ հոգին. որպէս ասաց Դանիէլ ցծերսն՝ որք վառեալ էին ի ցանկութիւնն շուշանայ. (զեղ դորա պատրեաց զքեզ. եւ ցանկութիւն քո՝ շրջեաց զսիրտ քո։)

Վասն այն է անբժշկելի՝ զի յորժամ շրջէ զսիրտն, շրջէ զամենայն զգայարանս ընդ նմա։

Երկրորդ հարուաթն՝ է տգիտութիւնն. որ վիրաւորէ զիմացումն. որպէս ասէ սաղմոսն. (լոյս աչաց իմոց. եւ այսոչ եղեւ ընդիս։)

Այլ ի կորնչիլ տեսութիւն՝ կորնչին ամենայն տեսանելիք։

Վասն այն ասէր Տուբիթ. (ուստի՞ է ինձ ուրախութիւն, զի ի խաւար նստիմ. եւ զլոյս երկնից ոչ տեսանեմ։)

Եւ ի մէջ ամենայն զգայութեանց՝ տեսութիւնն է առաւել փափկալի։

Եւ առաւել է տեսութիւն հոգւոյս, քան զտեսութիւն մարմնոյս։

Եւ այս հարուած՝ ի մեղացն եղէ, որք ամենեքեան շրջիմք ի խաւարի մտացն։

Երրորդ հարուածն՝ է բարկութիւնն. որ վիրաւոր է զհոգին. որպէս հիւանդութիւն զմարմինն. եւ բարկութիւնն փոխէ զկարգն իւր. զոր պարտ էր ընդդէմ չարին բարկանալ, բարկանայ ընդդէմ բարւոյն։

Եւ այս համեմատի յանգամալոյծն՝ որ շարժի ի հակառակն կոյս, զոր ինքն յարէ։

Վասն այն ասէ առաքեալն. (ոչ զոր կամիմ զբարին զայն գործեմ, այլ զոր ոչն կամիմ զչարն առնեմ։)

Չորրորդ հարւածն՝ է չարութիւնն. որ վիրաւորէ զկամսն. բայց թէպէտ կամքն՝ ոչ ինչ մեղս գործիցէ իւր չարութեամբն. որպէս ասէ սրբոյն Դիոնէսիոս յաստուածային անուանսն։

Ոչ ոք հայելով առ չարն՝ ներգործէ. զի չարն ոչ կարէ գոլ ըստ ինքեան կամեցեալ։

Որպէս վաշխառուն կամ յափշտակօղն՝ ոչ փութայ զգթելն առ Աստուած, այլ փութայ բազմացուցանել զարծաթն։

Եւ բղջախոհն կամի զհեշտութիւն մարմնոյ առանց գթելոյ առ Աստուած. բայց կամի մեղանչելովն՝ գթել առ Աստուած, քան թէ թողուլ զհեշտութիւն մարմնոյ։

Այսոքիկ չորս վէրք եւ հարուածք՝ իսկզբնականէն հանդիպեցաւ հոգւոյս մերոյ. զոր ոչ ունէր մարդն առաջին նախ քան զյանցանելն ի դրախտին։

Այսքան առ այս։