Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ամառան հատոր · 8/24

ԳԼՈՒԽ ԿԱ-ԿԵ

Նորին քարոզ վասն Ամբարտաւանութեան եւ Խոնահութեան. ի բանն որ ասէ առակն։

(Տէր ամբարտաւանաց հակառակ կայ. տայ զշնորհս խոնարհաց։)

Առակ. 3. 34։

(Գլուխ. ԿԱ)

Սկզբնաչարն սատանայ՝ եւ արուսեկն անկեալ՝ որ մայր եւ գտակ եղեւ ամենայն ամբարտաւանութեան մեղաց՝ նախկին անձնիշխան կամօք ախտացաւ զամբարտաւանութիւն. եւ ապա խաբելով՝ յայլս սերմանեաց զապականութիւն իւր։

Եւ այս եղեւ պատճառն. զի ետես զինքն անմարմին եւ անմահ եւ լուսաւոր՝ ընդվզեցաւ ընդդէմ արարչին. լռեաց եւ ոչ ետ զփառս Աստուծոյ. որպէս ասէ Պօղոս յերկրորդ թուղթն կորնթացւոց. (անօրէն իշխանան՝ աստուածանալ կամեցաւ. ) եւ սուրբն լուսաւորիչ՝ զնոյն երկրորդէ։

Վասն որոյ անկաւ ի յերկնից ի լուսեղէն կենաց եւ ի դասուց հրեշտակաց յերկրի եւ ի խորս անդնդոց։

Եւ յաղագս այսր պատճառի՝ շինեաց Աստուած զմարդն ի հողոյ թանձր մարմին. եւ բնական կրիւք՝ կարօտ պիտոյից. զի ի մարմինն իւր նայելով, ի խոնահութեան կացցէ. եւ ելցէ ի տեղի հպարտութեամբ անկելոյն. ի յամօթ եւ ի նախատինս սատանայի, յորժամ տկարս այս հողեղէն՝ ելցէ եւ մտցէ ի փառս նորա, յորմէ նա որ փառաւորն էր անկաւ։

Իսկ չարն տեսեալ զմեծութիւն պատուոյն Ադամայ, նախանձեցաւ ընդ նմա. եւ խաբեաց նովին ախտիւ ամբարտաւանութեանն, որով ինքն կորեաւ։

Զի (Աստուած ասէ լինիցիք, թէ ուտէք ի պտղոյն։)

Որով եւ նոքա յանցեան եւ անկան յերկիրս մահաբեր եւ անիծից. ըստ այնմ, (նա խեաձու բանսարկւին եմու մահ յաշխարհս։)

Եւ այսպէս (Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ. ) զի զամբարտաւանն սատանայ՝ ընկէց ի յերկնից. եւ զԱդամ եւ եհան ի դրախտէն։

Դարձեալ՝ այժմ որք տեսանեն մարդիկ յորժամ այս ախտիւս հպարտացաւ սատանայ եւ կորեաւ, եւ մարդն ի դրախտէն վասն այն զրկեցաւ, այլեւ տեսանեն զմարմինս թանձր եւ ախտակիր եւ անկեալ ընդ կարեօք, ունելով զամենայն գարշութիւնս առ ինքեանս վասն հպարտութեան ախտին, զայս ոչ մտածեն, այլ զկործեօք եւ փոքր գիտութիւնս իւրեանց ճշմարիտ եւ մեծ իմանան, եւ ընդդէմ հակառակին մեծամեծաց իւրեանց որպէս աշակերտք վարդապետաց, որդիք հարց, ծառայք տէրանց, իշխեցեալք իշխանաց եւ այլն, յայնժամ Աստուած ոչ ողորմի նոցա. այլ ինքն վրէժ խնդրէ ի նոցանէ. պատերազմի եւ պատուհասէ զնոսա։

Որպէս զԴաթան եւ զԱբիրոն որք հակառակեցան Մովսէսի՝ (բացաւ երկիր եւ եկուլ զնոսա. ) զի այսպէս պատժի ի խորս երկրի բարձրացեալն մտօք ի վեր։

Նոյնպէս եւ զկորխ որ յիսնիւքն իւրովք հակառակեցաւ Ահարօնի՝ (հուր վառեցաւ ի ժողովս նոցա եւ այրեաց։)

Եւ թէ հարցանէ ոք՝ վասն է՞ր զի կորխեանքն եւ դաթանեանեքն զմի մեղս գործեցին որք հակառակեցան Մովսէսի եւ Ահարօնի՝ ոմանք հրով այրեցա՞ն։

Այսմ երեք պատճառ ասեն վարդապետք։

Նախզի՝ քահանայութիւնն երկնային է. վասն այն կորխ յերկնից հրով այրեցաւ. իսկ իշխանութիւնն երկրաւոր՝ վասն այն (երկիր բացաւ եւ եկուլ զԴաթան։)

Երկրորդ՝ ասեն եթէ, քահանայից մեղքն՝ զերկինս շարժէ որպէս անդ. եւ երկրաւոր իշխանաց՝ զերկիր. որպէս ասէ առակն։

(Երիւք շարժի երկիր. եւ ի չորրորդին ոչ հանդարտի։

Առաջին՝ թէ ծառայ թագաւորէ։

Երկրորդ՝ թէ անմիտն յագեսցի հացիւ։

Երկրորդ՝ թէ աղախինն արտաքաս հանէ զտիկինն։

Չորրորդ՝ կին ատելի, թէ դիպեսցի առն բարւոյ։)

Երրորդ՝ ասեն եթէ քահանայութիւնն կարգ է հրեշտակաց՝ պարտ է սրբութեամբ պահել. ապա թէ ոչ՝ հրեշտակք զայրացեալ հրով այրեն. կամ զմարմին, կամ զհոգի։

Իսկ Դաթան քրէական մեղանչեաց. որ է յանցումն ի թագաւորս։

Զի որք ի թագաւորս մեղանչեն, անհնարին պատուհասին, եւ գոյիւք եւ ազգօք ջնջին, քանի՞ առաւել որք յԱստուծոյ եւ ի Մովսէս մեղան. որ Աստուած էր կոչեցեալ եւ իշխան ժողովրդեան։

Եւ որպէս զնոսա վասն անհնազանդութեանն պատուհասեաց Աստուած. այսպէս զհեզեն Մովսէս պատուեաց։

Որ ասէր՝ (չեսմս բաւական. զի նրբաձայն եւ ծանրալեզու եմ։)

Եւ յայնմ հէտէ եւ առ յապայ՝ սովուրութիւն է Աստուծոյ առ բնաւ ազգս մարդկան, յորժամ ինքնահաճութեամբ խնդրեն զփառս, հոգեւոր կամ մարմնաւոր, արգիլէ եւ յետս ձգէ. եւ որք ոչ խնդրեն՝ նոցա պարգեւէ։

Զորօրինակ՝ ստուեր մարդոյ յորժամ փութան ի նա հասանիլ, փախչի ի նոցանէ. եւ յորժամ կանգնին կամ յետս դառնան, զհետ վազէ. նոյնպէս եւ փառք աշխարհիս։

Վասն որոյ ասէ. (Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ. տայ զշնորհս խոնարհաց։)

Եւ գիտելի է՝ զի այլ ամենայն յանցաւորաց՝ ողորմած է Աստուած. որպէս պոռնկին եւ աւազակին ողորմեցաւ. քանանացւոյն եւ մաքսաւորին զմեղսն եթող. ուրացողին եւ սպանողին եւ այլ ամենայն մեղաւորաց՝ ողորմի Աստուած եւ ներէ. (եւ ամբարտաւանին հակառակ կայ։)

Եւ այս վասն տասն պատճառի։

Նախզի՝ հպարտութիւնն է ի բանական մասն խոհեմութեան. եւ կամաւ եւ գիտութեամբ մեղանչէ. վասն որոյ ոչ ներէ Աստուած։

Իսկ այլ մեղք՝ ի սրտմտականն, կամ ի ցանկանանն եւ ի մարմինն, ակամայ եւ տգիտութեամբ գործի. ի թուլութենէ, կամ ի պատրանաց. վասն որոյ ներումն եւ թողութիւն գտանէ։

Երկրորդ՝ զի ամբարտաւանն՝ զիւր սխալումն ոչ տեսանէ հպարտութեամբն. վասն որոյ եւ զինքն ճշմարիտ կարծէ. ընդդէմ խրատողացն մրցի. իսկ այլ մեղաւորք՝ տեսանեն զմեղս իւրեանց. եւ լսեն խրատու եւ առնուն զբժշկութիւն։

Երրորդ՝ զի խիղճ մտացն՝ զամբարտաւանս ոչ դատէ. վասն որոյ ոչ զղջանան եւ ոչ գտանեն թողութիւն. իսկ այլ մարմնական մեղօք եղեալքն՝ ի խղճէ մտացն դատին ի ներքուստ եւ տրտմին վասն մեղացն. եւ զղջանան ի սիրտս. վասն որոյ թողութեան հանդիպին։

Չորրորդ՝ զի հպարտութիւնն՝ քան զամենայն մեղս ծանրագոյն է. զի ընդդէմ փառաց եւ էութեանն Աստուծոյ է մեղանչումն. որպէս սատանային. իսկ այլ մեղք՝ ընդդէմ պատւիրանին Աստուծոյ է յանցումն. կամ ընդդէմ ընկերին. կամ ընդդէմ իւր մարմնոյն. վասն որոյ փոքրագոյն են քան զնա։

Զորօրինակ՝ որպէս ոք ի ճառագայթէ լուսոյ զակն խփէ եւ խաւարի՝ սակաւ է խաւարումն. իսկ որ ընդդէմ բոլորակի արեգականն հայիցի՝ կորուսանէ զլոյս եւ խաւարի՝ մեծ է խաւարումն. այսպէս եւ հպարտութեան մեղքն՝ մեծ է եւ ծանրագոյն յանցումն։

Հինգերորդ՝ զի հպարտութիւնն յամենայն մեղս գտանի. զի որպէս առանց սիրոյ առաքինութիւնք ոչ ինչ են. նոյնպէս առանց հպարտութեամբ՝ ամենայն մոլութիւնք ոչ ինչ են։

Եւ այսպէս երեւի հպարտութիւնն յամենայն մեղս. զի այլ ամենայն մեղք՝ խոտորումն է օրինանցն Աստուծոյ, եւ խոտորումն զհետ հեշտութեան մարմնոյն. իսկ հպարտութիւնն այն է՝ որ խոտեմք եւ անարգեմք զճշմարիտ բարին. եւ ապա խոտորիմք զհետ փոփոխելւոյ բարւոյս. եւ այսպէս երեւի հպարտութիւն յամենայն մեղս։

Վեցերորդ՝ զի ամբարտաւանն՝ իւրով հպարտութամբն անհնազանդ լինի օրինաց եւ կանոնաց. զի ոչ զբնական օրէնս առնէ. եւ ոչ զգրաւորն. եւ ոչ զաւետարանն. եւ ոչ կանոնաց եւ հարց հնազանդի. վասն որոյ անօրէն կոչի։

Զի կրկին է անօրէնն. մի՝ որ ամենեւին զօրէնս ոչ է առեալ, անօրէն է. եւ մի՝ որ առեալ է զօրէնս եւ արհամարհեալ. որպէս հպարտն անօրէն է. վասն անօրինին մեղքն ոչ թողանի։

Իսկ այլ մեղաւորք՝ օրինաւորք են եւ մեղաւորք. վասն որոյ ի ձեռն օրինացն՝ մեղքն նոցա թողանի։

Եօթներորդ հպարտն անպարիշտ կոչի. եւ անպարիշտն անաստուածն է որ (ասաց անզգամն ի սրտի իւրում թէ ոչ գոյ Աստուած. ) այսինքն, հպարտն է. վասն զի ոչ հաւատայ Աստուծոյ. թէ վասն այն մեղացն դատապարտէ. եւ ոչ հաւատայ թէ այն մեղք. վասն այն թողութեան ճանապարհն նորա կորեալ է. ըստ այնմ, (ճանահարհք անպարշտաց կորիցեն։)

Իսկ այլ մեղաւորք՝ ոչ եեն անպարիշտք. այլ յանցաւորք են Աստուծոյ. եւ հաւատան եւ երկնչին յԱստուծոյ։

Վասն որոյ ի ձեռն հաւատոցն՝ թողութիւն առնուն. ըս այնմ, (հաւատաց Աբրահամ յԱստուած՝ եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն։)

Ութներորդ՝ զի այլ տեսակք ախտիցն՝ իր ինչ երեւեցուցանեն մեզ. որպէս գողութիւնն գրնչս. եւ պոռնկութիւնն զհեշտութիւնս, եւ այլն։

Իսկ հպարտութեանն՝ ոչ գոյ ամենեւին ակնկալութիւն. վասն այն միշտ անհանգիստ են մտօք եւ մարմնով։

Իններորդ՝ զի զամենայն բարիսն որք ի մեզ են՝ արտաքս հանէ. զոր օրինակ՝ եկեալ խաւարն հանէ զլոյս. այսպէս եւ ի հանդիպիլ հպարտութեանն, արտաքաս ելանեն ամենայն բարութիւնք մեր. զի զգործելն կորուսանեմք՝ եւ այլ ոչ գործեմք հպարտութամբ մերով։

Իսկ այլ մեղք որեւ իցէ՝ զիւր ընդդիմակ բարին հանէ. եւ ոչ զայլս. որպէս պառնկութիւնն զողջախոհութիւն. ագահութիւնն զպարկեշտութիւն. եւ այլն նման սոցա։

Տասներորդ՝ զի զամենայն մեղս՝ մեղսասէրքն գործեն. իսկ զհպարտութիւն՝ սուրբք եւ ընտիրք. որպս հրեշտակք ի յերկինս. նոյնպէս եւ ամենայն առաքինիք կարեն պարկեշտանալ յայլ ինչ մեղաց. այլ ոչ ի հպարտութենէ։

Զի այս է յաջ խոտորումն. որպէս եւ այլ մարմնականքն ի ձախ. զի սատանայ որսայ զմարդիկ պէսպէս որոգայթիւն. որպէս որսորդ հաւուց վարմ եւ ծօղակ եւ որորգայթ զանազան կազմեն ըստ զանազան բարուց թռչնոց. ախմարաց եւ ճարտարաց։

Եւ սոքա չորեքին բառքս թէպէտ մի են տեսակաւ, սակայն ունին զանազան տեսութիւն. որպէս ամբարհաւաճն. ամենայն բարտաւանն. հպարտն. եւ սնափառն։

Զի ամբարհաւաճն՝ ինքնահաճ է. որ այլում ոչ հաւանի. այլ միայն իւր կամացն եւ իւր տեսութեանն։

Իսկ հպարտն՝ ինքն ըստի ինքեան փքացեալն է եւ մեծամիտն. որ քան զամենն՝ զինքն գերագոյն համարի։

Իսկ ամբարտաւանն է՝ որ ի վերայ այլոց ոտնահար լինի. եւ կամի զամենայն ոք փոքր եւ յետին քան զինքն։

Իսկ սնափառն եւ փառասէրն՝ մի են. որ յամենայն մարդոյ՝ զփառս եւ զպատիւ եւ զգովութիւն սիրեն։

Այսոքիկ են ամբարտաւանից տեսանք եւ գործք։

Վասն այն ասէ. (Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ. տայ զշնոհս խոնարհաց։)

Իսկ խոնարհութիւնն՝ բազում գովութիւն ունի. որպէս ամբարտաւանութիւն պարսաւանս։

Վասն զի (գովելն են գեղեցիկքն ասէ իմաստուն. եւ պարսաւելի են գարշելիքն։)

Եւ որովհետեւ գարշելի հպարտութիւնն պարսաւեցաւ. տեսցուք եւ զգովութիւն խոնարհութեանն։

Արդ՝ վասն խոնարհութեան գիտելի է՝ որպէս ասէ մեծն Անտօն. ամենայն չար խորհուրդ՝ ի խոնահութենէ մարդոյն սպառի։

Եւ երեք է խոնարհութեան եղանակն. այսինքն, բնական. եւ տեսական. եւ գործնական։

Եւ բնական խոնարհութիւն է՝ յորժամ ի միտ ածես զվատթարութիւն եւ զապականութիւն դորա, թէ ուստի՞ սկսաւ, եւ յո՞ւր դադարի. այսինքն, ի հողոյ սկսաւ. եւ ի հող լուծանի։

Եւ յապականելի ախտից եւ գարշութեանց՝ դարձեալ ապականի եւ գարշելի լինի։

Վասն այն ասէ մարգարէն։

(Խոնարհութիւնն քո՝ է ի միջիքում, եւ առ մարմինդ քո։)

Իսկ տեսական է՝ յորժամ զանձնդ ի խոնարհութիւն կալնուս ասելով. (ես չեմ բաւական. եւ ոչ արժանի այդմ խորհրդոյ։)

Իսկ գործնական է՝ յորժամ զմարմինդ չարչարես ի տքնութիւն, ի ծունր, յայնժամ փախչի չար խորհուրդն ի քէն. ըստ որում աշխատութեամբ՝ անջրդի վայրեացն փորձութեան գետն սպառի ասեն սուրբք։

Եւ բազում է օգտութիւն խոնարհութեան որ ի սուրբ գիրս տեսանի։

Եւ նախ առաջին այս զոր ասէ. (Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ. տայ զշնորհս խոնարհաց. զի եթէ մարմնաւոր շնորհ իցէ արուեստից՝ խոնարհութեամբ ուսանին, եւ եթէ հոգեւոր ուսումն գիտութեան եւ իմաստութեան՝ խոնարհացն է շնորհ. որպէս առաքելոցն ի վերնատանն։

Երկրորդ՝ խոնարհութեամբ ամենայն օրէնք կատարին. առաքելական՝ մարգարէական՝ եւ կանոնական. զի հնազանդիմք եւ լսեմք եւ կատարեմք զգրեալս նոցա. եւ որպէս հպարտն որ ոչ հնազանդի օրինաց իմիք՝ անօրէն կոչի. նոյնպէս եւ խոնարհն օրինաւոր։

Երրորդ՝ խոնարհութեամբ արդարանամք ի մեղաց. յորժամ ստուգանէ ի ներքուստ խիղճ մտացն, տրտմիմք եւ զղջանամք։

Եւ յորժամ խրատեն զմեզ արտաքուստ՝ լսեմք եւ ապաշխարեմք զմեղս։

Տես որ ամենայն բարեաց պատճառ՝ խոնարհութիւնն է. զի խոնարհութեամբ զօրէնս կատարեմք. եւ թէ գթեմք ի տկարութենէ մարմնոյ, կամ ի պատրանաց թշնամւոյն, դարձեալ խոնարհութամբ ապաշխարեմք եւ արդարանամք։

Չորրորդ՝ խոնարհութեամբ ի պատիւ եւ փառս հասանեմք. որպէս զՄովսէսէ վկայէ։

(Հեզ է ծառայն իմ Մովսէս. ) տես թէ որպէս փառաւորեցաւ. զԱստուած ետես, եւ օրէնսդիր եղեւ. ազատեաց զդողովուրդն. եւ իշխան նոցա կարգեցաւ։

Նոյնպէս եւ վասն Դաւիթ ասէ. (յիշեա Տէր զԴաւիթ՝ եւ զամենայն հեզութիւն նորա. ) որով մարգարէութեան շնորհի եհաս. եւ նստաւ յաթոռ թագաւորութեան. հայր եղեւ Քրիստոսի ըստ մարմնոյ. եւ անուանի յերկինս եւ երկրի։

Հինգերորդր՝ Տէրն հրամայէ. (երանի հեզոց՝ զի նոքա ժառանգեսցեն զերկիր. ) զո՞ր երկիր՝ ոչ զայս տրտմութեան եւ մեռելոց, այլ զայն, որ զլոյս եւ զարդարութիւն կրէ, զայն՝ որ երկիրս է կենդանեանց եւ սրբոց. այն՝ որ դրախտ կոչի եւ արքայութիւն։

Եւ յիրաւի՝ զի որպէս նոքա որք վասն հպարտութեան անկան ի ժառանգութենէ նորա. որք հնազանդին եւ խոնարհին՝ մտցեն ի նա։

Եւ յայլ ուր ասէր. (յինէն ուսարուք. զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ. եւ գտջիք հանգիստ անձանց ձերոց. ) այսինքն, աստյուսով, եւ անդ արդեամբ։

Վեցերորդ՝ այլեւ ի մարմնաւոր կեանս՝ խոնարհք եւ հեզք խաղաղութեամբ բնակին. որպէս ասէ մարգարէն. (ով մարդ՝ որ կամիս զկեանս քո տեսանել ի բարութեան, լռեցո զլեզու քո ի չարութիւնէ. եւ շրթունք քո մի խօսեսցին զնենգութիւն։)

Յայնժամ առ ամենայնսն սիրով եւ խաղաղութեամբ բնակի. կռիւ, անարգանք, ստազրանք, սպանումն, եւ այլ այնպիսիք զորս կրեն չարքն, հեզն եւ խոնարհն յայսցանէ հեռի լինի։

Եօթներորդ՝ Տէրն հրամայէ. (որ խոնարհեցուցանէ զանձն՝ բարձրասցի. եւ որ բարձրացուցանէ՝ խոնարհեսցի։)

Որպէս այնոքիկ որք խոնարհեցան եւ չարչարեցան վասն սիրոյն Քրիստոսի, բարձրացան ի յերկինս ի կարգս հրեշտակաց. եւ որք ոչ խոնարհեցան այլ բարձրացան, ի յերկիր կործանեցան եւ կորեան։

Այս փարիսեցին որ բարձրացոյց զինքն, կորեաւ. եւ մաքսաւորն՝ խոնարհութեամբն արդարացաւ. որպէս յայտ է յաւիտարանին։

Ութներորդ՝ խոնարհութեամբն բնակի Աստուած ի մարդն. ըստ այնմ, (ես յո՞ հանգեայց, եթէ ոչ ի հեզս եւ ի խոնարհս. եւ որք դողան ի բանից իմոց։)

Զայս որ երկինք եւ երկիր ոչ կարեն տանիլ խոնարհութեամբ ընդունի յինքեան. որպէս կոյսն Մարիամ աստուածածին յորժամ ասաց՝ (կամ աղախին Տեառն, ) բնակեցաւ բանն Աստուած յորովայն նորա. եւ ի ծնանիլն մարմնով՝ ասէր. (նայեցաւ ի խոնարհութիւն աղախնոյ իւրոյ. այսուհետեւ երանիցեն ինձ ամենայն ազգք։)

Իններորդ՝ աչքն Աստուծոյ ի երկնից ի յերկիր ի խոնարհն եւ ի հեզլն ակնարկէ հանապազ. ըստ այնմ, (զխոնարհս տեսանէ յերկնից ի յերկիր. յարուցանէ զտառապեալսն. եւ նստուցանէ ընդ իշխանս. ) այսինքն, թէ որբ է, թէ այրի, թէ տառապեալ, թէ զրկեալ, թէ նեղեալ, թէ գերեալ, հանապազ ի նոսա է աչքն Աստուծոյ, զնոսա տեսանէ եւ իրաւունս առնէ նոցա։

Տասներորդ՝ զաղօթս խոնարհաց տեսանէ. եւ լսէ զաղաչանս նոցա. ըստ այնմ, (հայեցաւ Տէրն յաղօթս խոնարհաց, եւ ոչ արհամարհեաց զխնդրուածս նոցա. ) յորժամ ի միտս իւր խոնարհի մարդ, եւ զամենայն մեղս առաջի աչացն դնէ, եւ խոնարհի առաջի Աստուծոյ, զայնպիսւոյ խնդրուածսն՝ անյապաղ կատարէ. (զի զսիրտ սուրբ եւ զհոգի խոնարհ՝ Աստուած ոչ արհամարհէ. ) զի պատարագ է Աստուծոյ հոգի խոնարհ, եւ անձն մաշեալ։

Եւ ոչ միայն այս, այլեւ ամենայն բարութեամբ լնու զխոնարհս։

Եւ տես ի հովիտս վայրեաց, յորժամ ցած է եւ խոնարհ, յամեն կողմանց անձրեւն ի նա ժողովի։

Վասն այն ասէ. (հովիտք բազում արասցեն զցորեան։)

Նոյնպէս եւ միտք մարդոյն յորժամ խոնարհ լինի, առատանայ շնորհօքն Աստուծոյ. եւ բազմանայ արդեամբ եւ բարութեամբ։

Տես եւ զծառս՝ որ ոստ զպտուղն ունի, ցած է եւ խոնարհ. եւ որ դատարկ է, ցոփ է եւ անխոնարհ։

Նոյնպէս ամենայն մարդ որ զբարի ինչ պտուղ ունի՝ խոնարհ է. եթէ գիտութիւն, եթէ ուսումն, եթէ առաքինութիւն եւ այլն։

Տես եւ զվարդենին. որ զանուշահոտ ծաղիկն ունի, փոքր է, մերձ ի յերկիր. եւ որ դաժան է եւ ունայն՝ երկայնաձիկ. որպէս բարտին։

Վասն այն ի մորենին էջ Աստուած եւ երեւեցաւ Մովսէս, զի փոքրիկ է եւ ցած ի յօրինակ խոնարհաց՝ առ որս իջանէ Աստուած որպէս ասացաւ։

Վասն որոյ ասէ Սողոմօն հոգւովն սրբով։

(Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ. տայ զշնորհս խոնարհաց։)

Եւ առաքեալն ասէ. (խոնարհեցարուք ընդ հզօր ձեռամբն Աստուծոյ. զի զձեզ բարձրացուսցէ ի ժամանակի։)

Այսինքն, ի ժամանակի գալստեանն. յորժամ ի կեանս յայս խոնարհիմք եւ հնազանդիմք պատուիրանաց նորա, ի կեանսն յայնմիկ՝ բարձրացուցանէ ի տիեզերական հրապարակին եւ ասէ. (Եկայք օրհնեալք Հօր Իմոյ՝ ժառանգեցեք զկեանսն յաւիտենից։)

Որոց լիցի մեզ ամենեցուն մասն եւ ժառանգութիւն յարքայութեան Աստուծոյ մերոյ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարզ վասն նախանձու. ի բան մարգարէին Դաւթի։

(Մի նախանձիր ընդ չարս. եւ մի ընդ այնոսիկ՝ որք գործեն զանորէնութիւն։)

Սաղ. 36. 1։

(Գլուխ. ԿԲ)

Որպէս դայեակ որ վարժէ զըստնդիայ մանուկ՝ եւ խրատէ ուսանիլ զբարին եւ յեռանալ ի չարէ։

Նոյնպէս շնորպօք՝ հայր է մեզ Աստուած. (որ ծնաւ զմեզ ի յոյսն կենդանի. ) եւ մայր հոգեւոր է եկեղեցի սուրբ՝ որ ծնաւ զմեզ աւազանաւն ի հոգւոյն սրբոյ։

Իսկ դաստիարակ եւ դայեակ են մեզե մարգարէքն եւ առաքեալքն. որք խրատեն զմեզ եւ ուսուցանեն հեռանալ ի չարէ, եւ առնել զբարի. եւ այնպէս ժառանգ լինիլ մեզ եւ ժառանգակից Քրիստոսի յարքայութեանն երկնից։

Վասն այն աստուածահայր մարգարէն Դաւիթ՝ քաղցրութեամբ խրատէ զմեզ եւ ուսուցանէ։

(Մի նախանձիր ընդ չարս։

եւ մի ընդ. այնոսիկ՝ որք գործեն զանօրէնութիւն։)

Այսինքն թէ, ով որդեակ իմ սիրելի. որ ունկն դնես բանից բերնոյ իմոյ. աշխարհի ամենայն ի չարի կայ. եւ աշխարհասէր քան սիրեն զչարս. եւ ի գործելն զչարսն, չարքն վաղվաղակի կորնչին. որպէս զխորդալարին՝ որ փութով չորանայ եւ կորչի. նոյնպէս եւնոքա։

Վասն այն քեզ պատուիրեմ, որ ի բարեաց մասն եւ բաժինն վիճակեցար։

Դու մի նախանձիր ընդ չարս՝ եւ որք գործեն զանօրէնութիւն. զի մի վաղվաղակի կորիցես ընդ նոսա եւ լիցիս լուցկի յաւիտենից գեհենին։

Այլ բազում է չարագործացն գործ. որ ատելի է բարեգործացն եւ հաւատացելոցն. այսինքն, շնութիւն, պոռնկութիւն, ագահութիւն, գողութիւն, ստախօսութիւն, ծուլութիւն, հպարտութիւն, եւ այլն. յորոց յայսցանէ՝ պարտ է փախչիլ ամենայն քրիստոնէից։

Այլեւ ի մէջ գլխաւոր եւ մեծամեծ մեղացն՝ մին նախանձն է. զի այսպէս ասեն վարդապետք եթէ՝ եօթն մահու չափ մեղք են. որք են հպարտութիւն. նախանձ. բարկութիւն. ծուլութիւն. ագահութիւն. որկորստութիւն. եւ բղջախոհ ցանկութիւն։

Եւ ի յայս եօթն մեղացս՝ երկուքն առաւել մեղք են մեծամեծ քան զայլսն. այսինքն, հպարտութիւն եւ նախանձն. զի զայլ մեղսն մարդն՝ Ադամ եւ Եւա գործեցին. իսկ զհպարտութիւնն եւ զնախանձն՝ սատանայի գործեաց։

Զի հպարտացաւ եւ հակառակեցաւ ընդդէմ փառացն Աստուծոյ. եւ զկեցաւ ի պատուոյ եւ ի դասէ հրեշտակացն. եւ անկաւ յերկիր. եւ ապա նախանձեցաւ ընդ փառս Ադամայ։

Պարտեաց զնա եւ եհան ի փառազարդ եւ յանմահ դրախտէն. զմահ եւ զփշաբեր եւ զանիծից երկիր ժառանգեցոյց։

Վասն այն մեծ է նախանձն, եւ չար քան զամենայն մեղս. զի սատանայի գործակից եւ նման առնէ զմարդն. որպէս ասէ իմաստունն. (Աստուած զմահ ոչ արար՝ բայց նախանձու բանսարկւին եմուտ մահ յաշխարհ. որ ոք զկնի ընթանայ՝ ի նորին սակի է բաին նորա։

Այլ գիտել պարտ է՝ զի կրկին է նախանձն. չար եւ բարի. չար նախանձ է՝ յորժամ զբարի մարդոյն տեսանեն, յաչաղեն եւ ցաւին թէ, վասն է՞ր ունի զայն բարին. զայն փառսն. զայն ապրանսն, եւ զայլն. կամ զչարն տեսանեն եւ խնդան թէ, այնպիսի չար դիպւածոց հանդիպեցաւ. այս չար նախանձ է։

Դարձեալ՝ չար նախանձ է՝ յորժամ մարդ զչարագործն տեսանէ, ցանկայ նմանիլ գործոց նորա. կամ զշունն, կամ զարբեցօղն, կամ զգողն, եւ զայլն. վասն սոցա ասէ։

(Մի նախանձիր ընդ չարս։)

Իսկ բարի նախանձն է՝ որ մարդ զբարի գործն տեսանէ՝ եւ ցանկայ նմանիլ. այսինքն, զպահս. զաղօթս. զողորմութիւն. զհաւատ. զյոյս. զսէր։

Վասն սոցա ասէ առաքեալն. (նախանձաւոր լերուք շնորհացն՝ որք լաւքն են. ) այսպիսի նախանձս՝ բարի է եւ հաճոյ Աստուծոյ. եւ առ բարի մարդիկ երեւի։

Իսկ չար նախանձն՝ որ սերմն սատանայի է, եւ առ չարս ի մարդկանէ գտանի, նա հինգ յատկութիւն ունի, որ քան զամենայն մեղս՝ չարգոյն է եւ հեռացեալ ի բարւոյն։

Առաջինն այն է՝ որ նախանձու ախտս առ որս լինի, հանապազ միտսն չարաչարէ. զմարմինն մաշէ. հիւծէ եւ տոչորէ. որպէս իւր անունն թարգմանէ. այսինքն, նախ ի յիւր անձն վնասէ՝ եւ ապա յայլս։

Եւ նախանձոտն՝ նախանձաբեկ կոչի. որ նախանձն հանապազ բեկէ եւ խորտակէ զսիրտս նորա։

Վասն այն նախանձոտին երեսն՝ դեղնեալ եւս եւացեալ լինի ի դառն տրտմութենէ սրտին. բայց զայս յատկութիւնս՝ ի յայլ մեղս ոչ գտանեմք, ոչ ի հպարտն. ոչ ի բարկացօղն. եւ ոչ յայլսն։

Զի նոքա ի գործելն՝ սակաւ ինչ ուրախանան եւ հեշտանան. թէպէտ յետոյ տրտմին. այլ նախանձոտն՝ միշտ ի դառնութեան եւ ի տրտմութեան կայ առաջ եւ յետոյ մեղացն. զի հառաջէ եւ թառաչէ յոգւոց հանելով. եւ ոչ փարատի ամենեւին եւ ոչ մխիթարի։

Երկրորդ յատկութիւն է՝ որ նախանձն ի համանմանն լինի եւ ի մերձաւորն. եւ ոչ յօտարն եւ ի հեռաւորն. որպէս ասէ Սողոմօն։

(Նախանձ առն՝ ի մերձաւէ իւրմէ. ) զի ոչ նախանձի քաղաքացի ընդ զինուորն. եւ ոչ իշխան ընեդ հողագործ. այլ ընդ հոմանունն եւ ընդ գործակիցն գոյանայ. զի նախանձի թագաւոր ընդ թագաւոր. եւ իշխան ընդ իշխան. աղքատ ընդ աղքատ. եւ փարթամ ընդ փարթամ. երէցն ընդ իւր նմանն. եւ երեստաւորն ընդ իւր գործակիցն։

Եւ երեք դէմ մարդոյն. այսինքն, վերին. եւ ներքին. եւ հաւասար։

Արդ՝ հպարտութիւն առ ներքինս լինի եւ առ հաւասարս. եւ առ վերինն ոչ լինի։

Ընդդէմ այսմ՝ նախանձն առ ներքինս ոչ լինի. այլ առ հաւասարս եւ առ վերինս գոյանայ. սակաւ ինչ լինի առ հաւասարն. զի մի նմանեսցի նմա. եւ առաւելն՝ լինի առ վերնագոյնսն նմա. եւ առաւելն՝ լինի առ վերնագոյնսն յաչաղելով զբարիս նոցա։

Երրորդ յատկութիւն՝ զի զամենայն ջանս եւ զվաստակս՝ աշխատի եւ գործէ վասն նախանձու. որպէս ասէ Սողոմօն։

(Տեսի զամենայն վաստակս մարդկան վասն նախանձու առն. ) զի վասն նախանձու ընկերին՝ շինեն՝ տնտեն՝ ժողովեն՝ մեծանան՝ ծովագնաց լինին՝ յերկիր հեռաւոր ընթանան. շահին. վաստակին. չարչարին. եւ ունայն է ամենայն եւ ի նանիր վաստակ երկու պատճառի։

Նախզի՝ այն որ մեծամեծ եւ բազում գանձս ժողովէ եւ շինէ եւ տնկէ, ոչ ինչ առաւել լնու զմարմնոյ պէտսն քան զայն՝ որ տակաւ ունի եւ հանգստեամբ վայելէ. եւ թէ զի՞նչ են պէտք մարմնոյն. այն է՝ զոր առաքեալն Պօղոս վկայէ. (ունիմք կերակուր եւ հանդերձս՝ եւ այնու շատասցուք։)

Պիտոյ է կերակուրն՝ զի մի մեռցուք ի սովոյ. եւ հանդերձն պահէ ի ցրտոյ եւ ի մերկութեանց. եւ այլն ամենայն՝ աւելորդ է անպիտան եւ սուտ ցանկութիւն հոգւոյ։

Երկրորդ՝ ունայն է եւ սնոտի. զի մահուամբ ամենայն կորնչի եւ ունայնանայ. եւ միայն մեղքն եւ չարչարանքն մնան. եւ ստացուածքն այլոց լինին. որպէս ասէ մարգարէն. (ի զուր խռովի՝ գանձէ եւ ոչ գիտէ ում ժողովէ. ) եթէ բարի՞ք ոմանք ժառանգեն, եւ թէ չարքն. ի՞ւրքն թէ օտարքն. սիրելի՞քն թէ թշնամիքն. զայն ոչ գիտէ։

Չորրորդ յատկութիւն. զի նախանձն հիւն եւ արմատ լինի ամենայն չարգործոց. զի վասն նախանձու զրկեն զմիմեանս. յափշտակեն. հայհոյեն. բամբասեն. նախանձեն. կռուին. հակառակին. սպանանեն. մտանեն. եւ բազում չարիս վասն նախանձու առնեն. զի թէ չէր նախանձն, բաւական էր այս երկիրս այս թագաւորիս. այլ նախանձու՝ զիւրն ունի՝ եւ յափշտակէ զնորայն. կռիւ եւ բազում արեան հեղմունք լինին։

Վասն նախանձու՝ երկրագործն զմիւսոյն անդաստանն զրկէ. եւ ոչ վասն բնական կարեացն. որպէս ասէ Եսայի. (մերձեցուցանեն տուն առ տուն. եւ անդաստան առ անդաստան. զի զնկերին հանիցեն։)

Վասն նախանձու շարժեցան հրէայքն ի վրայ Քրիստոսի զնշանսն Բեեղզեբուղաւ համբաւել. եւ ոչ թէ նոցա բռնութիւն առնէր ի հիւանդս ի կաղս եւ ի կոյրս բժշկելով զնոսա։

Վասն նախանձու կորխ եւ դաթան՝ յարեան ի վերայ Մովսէսի. եւ հակառակէին նմա. եւ ոչ թէ զրկեցան ի նմանէ։

Եւ տես թէ որպէս կորեան նա խանձաբեկքն. (զի բացաւ երկիր. եւ եկուլ զդաթան. եւ հուր վառեցաւ ի ժողովս նոցա. եւ բոց մաշեաց զնոսա. ) այսպէս հուր բորբոքի ի հոգիս ամենայն նախանձոտաց. այժմ հուրն նախանձուն. եւ յետոյ հուր գեհենոյն։

Հինգերորդ յատկութիւն է՝ զոր ասէ Սողոմօն. (անզգամն բուռն եհար զբաղկաց իւրոց. եւ եկեր զմարմին իւր։)

Ոչ թէ պայն ստուգէ բանս թէ, մարդ զիւր մարմինն ուտէ, այլ օրինակաւ ցուցանէ զբանս թէ, որպէս հարեալն ի դիւէ կատաղի եւ զմարմինն իւր ուտէ. նոյնպէս նախանձոտն՝ ի դառնութենէ ախտին՝ անզգամի եւ ուտէ զիւր բազուկն եւ զմարմինն։

Բազուկն է հարազատ եղբայր մարդոյ եւ հայրն. եւ այլ ընտանիքն՝ բոլոր մարմին։

Արդ՝ ինախանձու ախտէն՝ յիմարի մարդն, եւ ուտէ զբազուկ զեղբօր իւրոյ. որպէս վասն ընդունելոյ պատարագին՝ նախանձեալ կային, եսպան զԱբէլ զեղբայրն իւր։

Նոյնպէս վասն նախանձու՝ Աբիսողոմ բուռն եհար զհօրէ եւ յափշակեաց ի նմանէ զթագաւորութիւնն։

Այսպէս ուտէ նախանձոտն անզգամ զմարմինն իւր։

Զայս եւ մարգարէն Եսայի գրէ. (այր առ քաղցի՝ դարձցի եւ կերիցէ զկէս անձին իւրոյ. ) զիւր անձին կէսն ուտելն այն է, որ նախանձն առաւել առ ընտանին լինի, քան ի յօտարն. եւ ի գլուխ հանէ նախանձոտն զչարն։

Կամ սպանանելով, որպէս կային զեղբայրն։

Կամ բամբասելով, որպէս Մարիամ եւ Ահարօն զՄովսէս բամբասեցին։

Կամ զիշխանութիւն յափշտակէ. որպէս Աբիսողոմ զԴաւիթ հօր իւրոյ։

Կամ նախանտելով ի մահ ածեն. որպէս հրէայքն զՔրիստոս որպէս ասացաւ յառաջն։

Եւ դու տես զդատաստանն նախանձոտին. դորժամ այլոց կամի զչար եւ առնէ, ինքն այլ նոյն չարիւն կորնչի. զի ասէ Սողոմօն. (որ փորէ հոր ընկերի իւրում, անձամբ իւրով լցցէ զնա. ) եւ Դաւիթ ասէ. (գուբն զոր փորեաց եւ պեղեաց՝ ինքն ակցի ի խորխորատ զոր եւ գործեաց։)

Եւ յայտնի է այս ի նոյն ասացեալ բանիցս. յորժամ եսպան կային զեղբայրն վասն նախանձու, անէծս ընկալաւ յԱստուծոյ, եւ դողդոջում մարմնոյ. եւ յետոյ սպանաւ ի Ղամեքայ։

Մարիամ որ բամբասեաց զՄովսէս՝ բորոտեցաւ։

Աբիսողոմ սպանաւ ի պատերազմին։

Համան որ զփայտն կանգնեաց մուրթքէի՝ ինքն փոխանակ նորա յիւր փայտէն կախեցաւ։

Հրէայքն որք ի մահ ածին զՔրիստոս՝ ի Տիտոսէ եւ ի Վեսպիանոսէ, եւ ընդ աշխարհիս ցրուեցան։

Այսպէս դառն եւ դաժան եւ չարախտ է նախանձն. զի որպէս կատաղեալ շուն՝ զիւրն եւ զօտարն ոչ ճանաչէ, այլ զամենայն խածանէ։

Նոյնպէս նախանձոտն՝ ոչ ընտրէ զիւրն եւ զօտարն. զբարին կամ զչարն. այլ զամենայն ոք վնասէ չար նախանձովն վասն ագահութեան. վասն փառաց. վասն իշխանութեան. եւ վասն այլ իրաց. եւ ինքն ընդ նմին վնասի եւ կորնչի։

Այլեւ ասեն վարդապետք թէ, մախացօղ եւ նախանձոտ մարդն՝ նման է երեք իրաց։

Նախ՝ նման է գաղտառ շան. զի երկու ազգ են շանց. չար եւ բարի։

Այն որ յերեսաց գայ եւ հաչէ՝ բարի է. որ ցուցանէ թշնամութիւն իւր. եւ զգուշանայ մարդ։

Այլ չար շունն՝ լուռ կալով յետուստ ըմբռնէ զջիլն։

Այսպէս եւ բարկացօղն՝ բանիւ զբարկութիւնն յայտ առնէ. այլ նախանձոտն՝ առ երեսն ծածկէ. եւ յետոյ բամբասելով զընթացսն խածանէ։

Երկրորդ՝ նման է մախացօղն հրոյ ի ներքոյ յարդի ծածկեալ. եւ չորս է յատկութիւնն։

Նախզի՝ ծածկեալ է հուրն։

Երկրորդ՝ զի ի ներքոյ այրէ եւ ուտէ զյարդն։

Երրորդ՝ դառն ծուխ ելանէ։

Չորրորդ՝ թէ շնչումն հանդիպի, յետոյ բորբոքի։

Այսպէս նախանձոտն՝ ծածկէ սիրելութեամբ երեսօք եւ խօսիւք զմախանսն. եւ ի ներքս զսիրտն եւ զոգին այրէ եւ ուտէ։

Վասն այն հառաչէ ի սրտէն. եւ դառն ծուխն որ ընդ ռնգունսն՝ ի տեսութիւն ցուցանէ. եւ յորժամ ընկերանան եւ փչեն սակաւ բամբասելովն, յայտնի բորբոքի եւ վառ է զչար նախանձն։

Երրորդ՝ մախացողն նման է նոցա՝ որք ի հոգէվարս մտանեն. կամ նոցա՝ որք կախին զպարանոցէ։

Նախզի՝ նոցա աչքն ցամաքին ի լուսոյն. այսպէս եւ նախանձոտին աչքն ոչ կարէ տեսանել։

Երկրորդ՝ զի նոցա աչքն ի խոր անկանի. եւ կոպքն պնտին. այսպէս նախանձոտին։

Երրորդ՝ զի յօնքն նոցա ի վայր անկանին. եւ ոչ թողուն տեսանել. նոյնպէս մախացօղն։

Չորրորդ՝ նոցա ոսկերքն ցցուին. եւ քիթն սրի. եւ գոյնն դեղնի. այսպէս եւ մախացողին մաշի մարմինն. եւ ոսկերքն ի մորթն ցցուին. եւ սրի քիթն. եւ գոյնն դեղնի ի դառն մաղձոյն որ յերեսն տայ։

Եւ այլ եւս նշան՝ զի նախանձոտն զափն յիրեար հարկանէ. եւ զմատունսն կցէ եւ երերայ. եւ ի միտսն տարկուսի. եւ ի սիրտէն հառաչէ. ատելի երեւի դէմք նորա որ զնախանձն ունի։

Սեղանն դառն թուի. եւ ուրախութիւնն տրտմութիւն. եւ այնպէս զի ի ցաւս եւ ի չարչարանս կայ մարմնով եւ հոգւով։

Եւ գիտելի է՝ զի նախանձն առաւել չար է քան զբարկութիւնն եւ զսրտմտութիւնն։

Նախզի՝ բարկութիւնն ի վերայ չարաց է. իսկ նախանձն ի վերայ բարեաց, այսպէս զի բարկանամք յորժամ թիւրի մարդ ի հաւատս. կամ անկարգ է ի գործս. կամ թշնամի է մեզ։

Իսկ նախանձիմք՝ յորժամ տեսանեմք զմարդն ուղիղ ի հաւատս եւ սուրբ. եւ փառաւոր ի գործս. եւ բարեկամ մեզ. եւ այդ է նշան նախանձոտին. յորժամ այլք գովեն, նա բամբասէ, թէ ուղիղ է, նա այպանէ. նախատէ. զի զայն գովութիւն որ ասեն մարդիկ՝ բառնայ ի նմանէ։

Երկրորդ դարձեալ՝ թէ մարդն մեզ չար լինի գործեալ ի յանցեալն, կամ չար խորհի որ առնէ, կամ չար խօսի ի ներկայս, բարկանամք այնպիսեացն։

Իսկ նախանիմք ընդ նմա՝ որ ոչ չար է արարեալ մեզ. եւ ոչ չար խորհի. եւ ոչ չար ասէ մեզ։

Եւ յայսմանէ երեւի նախանձոյն ախտն՝ որ ի բարկանալն չարչարի եւ փոխարէն հատուցանէ. այլ նախանձոտն՝ բարւոյն փոխարէն հատուցանէ։

Երրորդ դարձեալ՝ բարկացօղն եւ սրտմտօղն՝ զղջանայ երբեմն եւ հանդարտի եւ հաշտի. այլ նախանձոտն՝ ոչ հանդարտի եւ ոչ զղջանայ, մինչեւ վնասէ զնախանձելին եւ ապա հանգչի. որպէս հրէայքն նախանձ ունէին առ Քրիստոս. թէպէտ զամենայն ցաւոց բժշկութիւն ի նմանէ վայելէին, ի նախանձէն ոչ դադարէին. այլ ատէին (ոչ է մարդդ այդ յԱստուծոյ. զի զշաբաթս ոչ պահէ. ) եւ այնչափ առաւելացաւ նախանձ նոցա մինչ խաչեցին զՔրիստոս։

Չորրորդ դարձեալ՝ այն մարդն որ բարկացօղ է, վնաս այլոցն առնէ. կամ բարկութեամբն խոտէ, կամ սրտմտութեամբ հարկանէ. այլ նախանձոտն՝ նախ ի յիւր անձն վնասէ. եւ այլոց կամ առնէ վնաս կամ ոչ։

Վասն այն նախանձ ասի՝ այս է նախ ի յիւր անձն չարանայ. որպէս հրով փայտն այրի՝ եւ ապա զայլս այրէ կամ ոչ. նոյնպէս ի նախանձէն՝ ինքն այրի եւ տոչորի նախանձոտն. եւ ապա հասանի կամ ոչ չարութիւն նորա։

Զոր օրինակ՝ հուր որ ծածկեալ լինի ի յարդի՝ ինքն ի յինքն մխայ եւ ծխայ. եւ յետոյ բորբոքի. նոյպէս եւ նախանձոտն՝ ինքն ի յինքն մխայ եւ ոխոյ եւ նենգի. եւ ծուխ նախանձուն ընդ ռնգունսն ելանէ. եւ թէ տեղի. դիպի՝ ապա բորբոքի։

Հինգերորդ դարձեալ՝ բարկութիւնն յայտին է զոր տեսանեմք սրտմտեալ եւ բարկացեալ. կամ ինքն ամաչէ, կամ յայլմէ խրատի եւ հանդարտի. այլ նախանձն՝ ծածուկ է ի սրտին. եւ ոչ ոք տեսանէ. եւ ոչ ամաչէ։

Զոր օրինակ՝ խոցն որ յերեսս մորթոյն է՝ տեսանեն. եւ դեղ եդեալ փութով առաողջանայ. իսկ խոցն որ ի ներս է՝ ոչ տեսանի եւ դժուարաւ բժշկի. նոյնպէս եւ նախանձն ծածուկ է՝ դժուարաւ բժշկի։

Վեցերորդ դարձեալ՝ բարկացօղն է որպէս չշուն որ ի հեռուստ աղաղակէ. նա գիտեն մարդիկ եւ զգուշանան ինքեանց։

Իսկ նախանձոտն՝ է որպէս գաղտառ շուն. որ մարդն յանգետս ի վերայ երթայ. եւ նա յանկարծ յետուստ կողմանէ զջիլն խածանէ։

Նա այն բարեբարոյ շուն է՝ որ ձայնիւն աղաղակէ թէ, մի գայք՝ զգուշ կացէք. ես ձեզ թշնամի եմ։

Այսպէս բարկացօղն այլ բարի է՝ որ ճանաչեմք զչարութիւն նորա եւ պահեմք զմեզ։

Այլ նախանձոտն՝ ամենեւին է չար որպէս զգաղտառն. որ յագէտս ըմբռնէ. եւ զընթացս բարի բամբասէ եւ չարախօսէ։

Եօթներորդ դարձեալ՝ բարկութիւնն ի վերայ փոքունցն է, կամ հաւասարիցն, իսկ նախանձն՝ առ բարձրագոյնսն է եւ առ մեծամեծս. այն որ բարկանայ ի վերայ փոքունց կամ հաւասարից, կատարի գործն եւ հանգչի. այլ որ ի գերագոյնն նախանձի եւ հակառակի, ոչ կատարի կամքն, եւ ոչ հանգչի ի նախանձոյն. այլ հանապազ ի դառնութիւն եւ իմախանս կենայ. վասն այն առաւել չար է նախանձն քան զբարկութիւնն։

Ութներորդ դարձեալ որպէս ասացաք՝ բարկութիւնն ի բարին հանգչի. եւ ի չարն զայրանայ. իսկ նախանձն՝ ընդդէս նմա ի չարն հանգչի, եւ ի բարին զայրանայ։

Նա մարդիկ ի վերայ երկրի կամ հոգեւոր են բարիք, կամ մարմնաւոր. նա հանապազ նախանձոտն զնոսա տեսեալ անհանգիստ կենայ։

Եւ չկայ պատճառ չարին յոր նա հանգչի։

Վասն այն ասեն վարդապետք թէ՝ նախանձոտին պիտոյ է յամենայն կողմանէ ունիլ աչս եւ ականջս՝ որ զամենայն բարիսն մարդոյ տեսանէր եւ լսէր, եւ հանապազ ի չարչարանս կայր։

Իններորդ դրաձեալ՝ նախանձոտն այնպէս մախայ ընդ այլոց բարիս՝ որ զիւր բարին այլ կորուսանէ վասն նոցա, որպէս ասեն առակս թէ, երկու մարդ նախանձոտք էին ընդ միմեանս. եւ թագաւորն մինյն խոստացաւ թէ՝ խնդրեա յինէն պարգեւս. եւ զինչ դու ուզես՝ միոյն կրկին քո ընկերին տամ որ թշնամի է քեզ. ի միտս իւր ասէ՝ թէ ես գեղ ուզեմ, կամ ձի, կամ հանդերձ, կամ ոսկի եւ արծաթ, նոյնպէս կրկին իմ թշնամւոյն տայ. նա վասն նախանձոյն ասէ ցթագաւորն. թէ զայն խնդրեմ ի քէն՝ որ զիմ մին աչս հանես, որ զթշնամւոյն զերկուսն հանես։

Տասներորդ դարձեալ՝ առաւել է նախանձն քան զբարկութիւնն. զի վասն բարկութեանն՝ բազում մարդիկ ի յուղղութիւն գան. թողուն զչարն եւ առնեն զբարիս. իսկ ի նախանձոյն՝ ոչ ամենեւին։

Ոչ նախանձոտն ուղղի, եւ ոչ նախանձելին այլ յամենայն ուրեք յամենայն կողմանէ՝ չար է եւ վնասակար հոգւոյն եւ մարմնոյն եւ ընչիցն, եւ հանգստեան իւրոյ եւ այլոցն՝ որպէս ցուցաւ։

Եւ այնպիսի չար ախտ է նախանձն՝ որ զհամբաւ բարի նախանձելոյն թէ տեսանէ, թէ լսէ, թէ մտածէ, միտքն զկծի եւ ցաւի. եւ հոգին մաշի եւ հալի. եւ սիրտն նեղի եւ չարչարի. վասն այն կոչի նախանձ՝ որ նախ զիւր անձն վնասէ եւ զիւր հոգին. եւ ապա առ այլս մախայ եւ նախանձի։

Եւ թէ զի՞նչ են նախանձն՝ եւ մախանքն՝ եւ չարակնութիւնն։

Ասեմք թէ զմին չարաբարութիւն նշանակեն. սակայն զանազանին։

Զի չարակնութիւնն այն է՝ յորժամ լսէ կամ տեսանէ զբարի ուրումն, նախ ի միտսն չարակնէ։

Եւ նախանձն այն է՝ որ ախտն ի հոգին շարժի ի գործ նախանձնոյն. իբր չարականելն սկիզբն է. եւ նախանձն կատարումն նորին։

Իսկ մախանքն՝ մնացորդն է նախանձոյ. որպէս ոխն եւ քէնն մնացորդ է բարկութեանն. նոյնպէս եւ մախանքն նախանձոյն։

Զի որպէս հեղեղն որ անցանէ եւ քամն մնայ. նոյնպէս նախանձն եւ բարկութիւնն հեղեղ ախտիցն են. յորժամ շարժին ի գործն, լինի բարկութիւն կամ նախանձ. եւ յորժամ դադարին, քամն եւ մնացորդն կոչին մախանք եւ ոխ եւ քէն։

Եւս յայտնի. չարակնութիւնն այն է՝ յորժամ երգեցին պարաւորքն, Սաւուղ պարտեաց զհազարս. եւ Դաւիթ զբիւրս. ցաւեցաւ Սաւուղ՝ եւ չարակնեաց զնա։

Եւ նախանձն՝ յորժամ շարժեցաւ բազում անգամ եւ կամէր սպանանել զԴաւիթ. եւ մախանքն՝ յորժամ ընթանայր ի լերինս, եւ խնդրէր զԴաւիթ մախանօք նախանձոյն։

Այլ թէ ոք կամի որ հանգիստ ապրի զիւր ժամանակն, հեռանայ ի յախտ է նախանձու. եւ սակաւ իրօք բաւականանայ։

Որպէս խրատէ իմաստունն Սողոմօն։

(Լաւ է բուռն մի հանգստեամբ. քան երկու բուռն լի ջանիւ եւ յօժարութեամբ։)

Այս է բարւոք խրատն. լաւ է ասէ բուռն մի. սակաւ մի ստացւած եւ փոքր մի իշխանութիւն մարդոյ լաւ է առանց նախանձու՝ առանց զրկելոյ՝ եւ առանց աղաղակի, քան մեծ իշխանութիւն լինի մարդոյն նախանձով եւ աղաղակաւ. եւ բազում ստացուած յափշտակութամբ եւ զրկանօք։

Զի զմարմնոյ պէտսն որք են կերակուրն եւ հանդերձն՝ փոքր ստացւած լնու. եւ շատն ոչ ինչ առաւելու, քան զցաւն եւ զփորձութիւնն։

Վասն այն ասեն աշխարհականք թէ՝ մեծացաւ. այսինքն թէ, ցաւն եւ չարչարանքն բազում եղեն եւ մեծ ըստ մեծութեանն։

Վասն այն ասէ մարգարէն. (մեծութիւն թէ առիւ գայցէ, մի յօժարեսցին սիրտք ձեր։)

Եւ առաքեալն խրատէ. (մի ցանկար մեծութեան. զի մի անկցիս ի փորձութիւնս եւ յորոգայթս։)

Զի բազում եւ զանազան որոգայթ կայ մարդոյն ի մեծութենէն։

Զայս խրատէ Սողոմօն. (լաւ է մին բուռն հանգստեմբ։)

Մին բուռն զչափաւոր է զհարկաւոր պէտսն հրամայէ ունիլ. եւ այն բաւական է քան զաւելորդն նախանձով եւ դառնութեամբ, որ ի չար ձգէ եւ ի չափաւորէն զրկէ։

Եւ տես յառաջնոց օրինակաց. քանի՞ առաւել լաւ էր Յուդայի լիութիւն հարկաւորացն ի յաշակերտութիւնն Քրիստոսի, քան որ արծաթասիրութեամբն ելից զերկու բուռն. մատնեաց զՔրիստոս եւ զրկեցաւ յայնմանէ զոր ուտէր. ել ի կենաց եւ խեղդեցաւ. կորոյս զարծաթն. եւ մնաց ի ներքոյ անիծից եւ տանջանաց. եւ այս յագահութենէ եւ ի փառաց։

Նոյնպէս գէեզի ունէր զչափաւոր կեանսն առ եղիսէ մարգարէն. եւ յորժամ ագահացաւ եւ էառ զարծաթն ի նէեմանայ, վիճակեցաւ յազգէ յազգ ի բորոտութիւն։

Նոյնպէս աքայաբ լի բռամբ ունէր զթագաւորութիւնն. յորժամ նախանձեցաւ ընդ այգին Նաբովթայ եւ յափշտակեաց ի նմանէ, յաղագս այնորիկ կործանեցաւ թագաւորութիւն նորա. եւ եօթանասուն զաւակքն ի սուր անկան. եւ բարձաւ յիշատակ նորա յերկրէ։

Վասն այն զայսոսիկ ի միտ առցուք եղբարք. եւ զխրատս իմաստնոյն արասցուք. յախտէ նախանձու եւ ագահութեան ի բաց փախիցուք. բաւական համարեսցուք զոր ինչ ի ձեռս մեր է. զի հանգստեամբ վայելեսցուք զսակաւ ստացուածս մեր։

Մի նախանձեսցուք ընդ այլոյ մեծութիւն։

Մի չարակնեսցուք զայլոյ փառս։

Մի բամբասեսցուք զայլոյ պատիւ։

Մի յաչաղեսցուք զայլոյ զգովութիւն։

Մի ատեսցուք զեղբարս չար նախանձով. այլ սիրեսցուք զնոսա ի սուրբ սրտէ. (զի սէր յԱստուծոյ է. եւ որ սիրէ զեղբայրն՝ սիրէ զԱստուած։)

Իսկ նախանձն եւ ատելութիւնն ի սատանայէ է։

(Եւ որ ատէ զեղբայր իւր՝ մարդաստան է. եւ ամենայն մարդասպան՝ ոչ ունի զկեանս յանձին։)

Վասն այն խրատէ մարգարէն. (մի նախանձիր ընդ չարս. եւ մի ընդ այնոսիկ՝ որք գործեն զանօրէնութիւն. զի նոքա որպէս զխոտ դալարի վաղվաղակի անցցեն. ) եւ լինին լուցկիք յաւիտենական հրոյն։

Յորմէ փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած Փրկիչն մեր՝ եւ զամենայն երկպագուս անուան իւրոյ ի յաւիտենական հրոյն եւ ի դառն տանջանաց մեղաւորաց. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասն Ագահութեան. ի բանն առակին որ ասէ։

(Դժողք եւ կորուստ ոչ յագի. նոյնպէս անհագ է աչք ագահի։)

Առակ. 27. 2Օ։

(Գլուխ. ԿԳ)

Հինգ են զգայարանք կազմեալ ի մարմինս. այսինքն, Տեսանելիք. Լսելիք. Հոտոտելիք. Ճաշակելիք եւ Շօշափելիք։

Վասն զի հինգ են ամենայն զգալիք. կամ գոյն է զոր աչքն տեսանէ. կամ ձայն՝ զոր ականջն լսէ. զհոտն ռունգն առնու. եւ զհամն ճաշակէ. եւ զմարմինն ձեռքն շօշափէ։

Եւ զի ի հնգիցս յայսցանէ՝ արտաքոյ ոչ գոյ այլ զգալի իր յաշխարհի։

Վասն այն հինգ են զգայութիւնք՝ որովք ճանաչեմք զնոսա։

Դարձեալ չորս են տարերք աշխարհի եւ հիմն ամենայն մարմնոց. այսինքն, հուր. եւ ջուր. օդ. եւ հող։

Եւ ունիմք չորս զգայարանս՝ որ նմանեաւն զնմանն ճաշակամք. զի աչօք զհուր եւ զլոյս տեսանեմք. եւ ականջով զօդ եւ զձայն ըմբռնեմք. եւ բերանով զհամ եւ զջուր ճաշակեմք. եւ ձեռամբք զծանրն եւ զթեթեւն իմանամք։

Իսկ ջրոյ անօսրութիւնն եւ օդոյ թանձրութիւնն խառնեալ՝ լինի հոտ, զոր քթովն ընդունիմք։

Եւ յայս Ե զգայութեանց՝ աչքն եւ ականջն անյագ են. որպէս ասէ Սողոմօն. (ոչ յագի աչքն ի տեսանելոյ՝ եւ ոչ ունկն ի լսելոյ։)

Եւ այս է պատճառն. զի այլ զգայութիւնքն՝ թանձր մարմինն են. եւ զթանձր մարմինն զգան. վասն այն յագենան եւ դադարին ի հոտոյ եւ ի համոյ եւ ի շօշափելոյ։

Իսկ աչքն եւ ականջն՝ անօսր տեսութիւն եւ լսելութիւն են. եւ զուրուական նմանութիւնս տեսանեն եւ լսեն. վասն այն ոչ երբէք յագին. զի որքան առաւել տեսանեն եւ լսեն, առաւել կարօտին։

Եւ սոքա նման եւ օրինակ են ագահ մարդկան. զի որպէս աչքն եւ ականջն միայն ի տեսն եւ ի լուրն հեշտանան. նոյնպէս ագահ մարդն՝ ի գոյնն եւ ի ձայն ընչիցն ուրախանայ եւ հեշտանայ։

Եւ որպէս անյագ է աչքն եւ ականջն ի տեսն եւ ի լուրն. այսպէս եւ ագահն՝ անյագ է ի տեսութիւն ընչիցն եւ ի լուրն. եւ որքան շատ տեսանեն եւ լսեն զհամարս մեծութեան եւ ընչից իւրեանց, առաւել կարօտին եւ պապակին։

Եւ վասն այն զայս կարօտութիւն բարուցս՝ իմաստունն Սողոմօն դժոխոց համեմատէ ասելով։

(Դժոխք եւ կորուստ՝ ոչ յագի. նոյնպէս անյագ է աչք ագահի։)

Դժոխքն որ է գերեզման եւ ապականութիւն. եւ մահն ոչ երբէք յագի. զի զամենայն մարմին ապականէ մահ, եւ կրէ գերեզմանն. նոյնպէս ագահ մարդոյն աչքն եւ միտքն՝ ոչ երբէք լնանին. ոչ ոսկւով եւ արծաթով՝ եւ այլ ընչիւք մթերելալ։

Այլ ագահութիւնն հոմ անուն է. զի է որ ագահ սրտիւ եւ աչօք. որպէս ասէ Դաւիթ. (որ ամբարտաւան էր աչօք եւ ագահ սրտիւ՝ ընդ նմա եւ հաց ոչ ուտէի։)

Եւ է որ ագահ է բերանով եւ մարմնով՝ եւ որկրամոլ կոչի. եւ երկուքն մահացու եւ մեծամեծ մեղք են. սակայն զանազանին։

Նախ ագահութիւնն հոգւոյն է ախտ. եւ որկրամոլութիւնն մարմնոյն։

Երկրորդ՝ որկրամոլութիւնն միայն կերակրոյ եւ ըմպելեաց է. իսկ ագահութիւնն՝ այլ արտաքին ընչից։

Երրորդ՝ որկրամոլութիւնն մանկանց է. իսկ ագահութիւնն ծերոց։

Չորրորդ՝ որկրամոլութիւնն մարմնասիրացն է. իսկ ագահութիւն է ընչասիրութիւն՝ եւ հոգեւորացն հանդիպի։

Հինգերորդ՝ որ մարմնական եւ որկորիւ է ագահ՝ սակաւուք յագի եւ կշտանայ. այլ որ սրտիւն է ագահ՝ ոչ լնանի. եւ հանապազ ի քաղց է եւ թերի. այսպէս զանազանի անյագն բերանով, եւ անյագն սրտիւ. զի ագահն սրտիւ՝ անյագն է որ ոչ յագի։

Այլ ագահութիւնն յերիս իրս տեսանի։

Նախ՝ ի վաճառն՝ որ զրկէ զընկերն։

Երկրորդ՝ ի սահմանաց կամ ի ստացուածոց բաժանեալն՝ որ զառաւելն խնդրէ։

Երրորդ՝ ի պատիւն՝ որ զմեծանալն կամի։

Եւ թէ յորժամ տեսանէ որ ի վաճառն զրկեցաւ, կամ ի բաժինն կամ ի պատիւն ընկերն առաւելացաւ, նեղի եւ չարչարի. կռուի եւ հակառակի. որպէս ասէ առակն։

(Որ ագահն է՝ հակառակի միշտ. եւ որ յուսացաւ ի Տէր՝ պարսպի նովաւ. ) այսինքն, որ յուսայ ի Տէր՝ ոչ հակառակի. եւ ոչ պահէ ստացւածս նորա. այլ ի յինքն դարձուցանէ. ի միտ ածէ թէ անցաւոր է ստացւածն. որոնէ թէ եւ չափն մեր գերեզմանն. եւ զրկիլն լաւ է քան զզրկելն։

Նախզի՝ որ զրկի՝ մարմինն կորնչի. իսկ որ զրկէ հոգին։

Դարձեալ՝ որ զրկէ՝ զԱստուած ի վրէժ խնդիր ունի. եւ որ զրկի՝ օգնական. լաւ համարի զխաղաղութիւնն սիրով, քան զինչս։

Եւ ագահութիւնն երեք աստիճան ունի։

Նախ՝ որ կարօտն է մտօք, եւ սին աչս ունի։

Երկրորդ՝ նոյն ինքն ագահութիւն բարուցն՝ որ խնդրէ ժողովել։

Երրորդ՝ յափշտակութիւնն. որ անխտիր ժողովէ յամենայն կողմանէ։

Եւ այսպէս զանազանին սոքա։

Կարօտութիւնն ակնարկէ ի պակասութիւնն. զոր օրինակ՝ մարմնոյն քաղցն եւ ագահութիւնն՝ դիտեն լնուն զպակասն. որպէս ուտելն. եւ յափշտակութիւնն է ի գործն, որ զրկէ եւ ժողովէ։

Դարձեալ՝ կարօտութիւնն սկիզբն է ախտին. եւ ագահութիւնն մէջն՝ յոր շարժի ախտն. եւ յափշտակութիւնն կատարումն ախտին։

Եւ ագահութիւնն պատճառի յերկուց։

Մին ի կարօտութենէ ընչից որ աղքատ լինի. եւ մին ի կարօտ բարուցն՝ որ սին եւ նեղ լինի. եւ յայս երկու ագահութենէս խօսիմք յառաջիկայդ։

Առաջինն՝ որ աղքատ է եւ ագահ. որպէս այնոքիկ որք ի պատահմանէ աղքատք են. ի ծնողաց կամ ի զրկողաց աղքատացեալ. այլ ի բարս իւրեանց ունին զագահութիւնս։

Վասն այն որք գործեն հանապազ. խնդրեն յայլմէ. եւ մուրանան անդադար։

Կամ զրկեն եւ յափշտակեն. եւ կամ գողանան. այսպիսիքն թէպէտ մարմնով աղքատ եեն, այլ բարուքն անազատք են. եւ ցանկութեամբն ծառայեն ագահութեանն։

Վասն նոցա ասէ առաքեալն. (աղքատք որրք ոչ են բարեմիտք։)

Այսպիսիս՝ չար է եւ վատթար վասն բազում պատճառի։

Նախզի՝ հանապազ մարմնով չարչարին եւ գործեն զկորստական վաստակն։

Երկրորդ՝ հանապազ միտն ի զբազումն է, թէ յումմէ՞ խնդրեմ. զո՞վ զրկեմ. ուստի՞ գողանամ։

Երրորդ՝ թէ ոչ գտանէ, տրտմի թաղծի եւ յուսահատի։

Չորրորդ՝ անապատ է յաղքատութեանն. եւ միտն ծառայէ ընչիցն։

Հինգներորդ՝ միշտ ցանկայ ստրուկ մեծութեանն. ամենայն մեծութիւն մարմնոյ ստրուկ է. զի անցաւոր է. այլ ագահութիւնն առաւել. զի ընչիւք աղքատ է, եւ ցանկութեամբն միայն մեծանայ։

Վեցերորդ՝ զի անբան եւ անմիտ է յաղքատութեանն. եւ ոչ կամօք եւ մտաւոր։

Եօթներորդ՝ զի ի խեռ եւ ի բամբասանս եւ ի նախանձ է այլոց։

Ութներորդ՝ զի խորհի եւ կամի ի միտս իւր հանապազ իշխան լինիլ այլոց. զգենուլ պատւական զգեստ. ժողովել զինչս. փափկանալ կերակրովք եւ այլն։

Իններորդ՝ ոչ հաւատայ նա ասողին. (մեծութիւն թէ առիւ գայցէ, մի յօժարեսցին սիրտք ձեր. ) եւ ոչ առաքելոյն որ ասէ. (մի ցանկար մեծութեան. զի մի անկանիցիս յորոգայթս վնասակար։)

Այն է որոգայթ՝ որ վասն ընչիցն իշխանքն տուգանեն. աւազակն թալանէ. եւ գողն տանի. եւ զինքն թէ սպանանեն եւ չարչարեն, ոչ վասն Աստուծոյ, այլ վասն ընչիցն սատակի։

Տասներորդ՝ որ առաւել ունի զսէր ընչիցն՝ քան զսէրն Քրիստոսի. (մանաւանդ արծաթասէր, քան Աստուածասէր։)

Այսոքիկ են չարախորհուրդք աղքատք. որք մարմնով պակաս են յնչից. եւ մտօքն ագահ եւ անազատ։

Իսկ երկրորդ ագահն՝ որ թէպէտ ընչիւք մեծատուն լինի, այլ մտօքն սին եւ տառ եւ ծակ աչք։

Նախ՝ նոքա նման են ջրգողի. որ հանապազ ըմպէ եւ ոչ յագի. նոյնպէս որ աչքն սին է, ոչ յագի ժողովելով։

Երկրորդ՝ նման են ծակ կարասի՝ որ ոչ լնանի. նոյնպէս եւ ագահն՝ ծակ է բարուքն եւ ոչ լնանի։

Երրորդ՝ նման է հրոյ՝ որ զամենայն նիւթ ըմբռնէ յագի. նոյնպէս եւ ագահն բարուք ոչ յագի։

Չորրորդ՝ նման է սին երկրի. որ զամենայն ջուր կլանէ եւ ոչ կանաչի. նոյնպէս եւ ագահն՝ թէպէտ բազում ինչս սատանայ, գաղէ եւ ծածկէ ի խաւարի։

Հինգերորդ՝ նման է քաղցեալ գայլի՝ որ ոչ յագի. որպէս ասէ առակն. (առիւծ քաղցեալ եւ գայլ ծարաւի. ) նոյնպէս եւ ագահն հանապազ յափշտակէ որպէս զգայլ, եւ որպէս զառիւծ հզօրացեալ ի վերայ փոքունց։

Վեցերորդ՝ անմիտ է. զի ոչ վասն պիտոյից, այլ վասն աւելորդացն չարչարի եւ տառապի անդադար։

Եօթներորդ՝ կռապաշտ է ագահն. որպէս ասէ առաքեալն. (ագահութիւն որ է կռապաշտութիւն. ) եւ ճշմարիտ է. զի թողեալ զպաշտօնն Աստուծոյ եւ զաղօթս, ծառայէ ընչիցն գիշերի եւ ի տունջեան։

Ութներորդ՝ զի մոռացեալ է զօր մահուն եւ զդատաստանին. եւ շահիցն պարապեալ. որպէս այն մեծատունն՝ որոյ ետուն անդք զտոհմականսն. եւ ասէ զապարանս իմ մեծ շնիեցից. առ որ ասաց. (անմիտ՝ յայսմ գիշերի զոգիդ ի քէն ի բաց պահանջիցեն. եւ զոր ժողովեցեր՝ ո՞ւմ լինիցի։)

Իններորդ՝ ագահն անմիտ է. եւ այլոց վաստակի եւ ժողովէ եւ պահէ՝ զի այլք ցրուեսցեն. որպէս ասէ ժողովօղն. (տեսի չարութիւն ի ներքոյ արեգական. ետ Աստուած մարդոյս ինչս եւ արծաթս՝ եւ արար զնա Տէր յուտել յնչից իւրոց։)

Եւ որպէս մարգարէն ասէ. (թողցեն օտարաց զմեծութիւն իւրեանց. զի գանձն եւ ոչ գիտէ ում ժողովէ։)

Այնպիսին ողորմելի է. զի կորուսանէ զմարմինն եւ ոչ գտանէ զհոգին. ապա յայտ է՝ զի ագահն ոչ մարմնոյ է եւ ոչ հոգւոյ։

Տասներորդ՝ ագահն յամենայն մարդկանէ խնդրէ շահիլ. եւ է անխտիր ի չարէ եւ ի բարւոյ. ի յարծաթոյ՝ ի գործոյ՝ ի վաճառոց՝ ստախօսութեամբ՝ անիրաւութամբ, եւ այլն. միայն իմացումն եւ սէրն ի շահից ժողովելն է։

թէպէտ անարգի, թէպէտ չարչարի, թէպէտ սովի, ոչ ինչ զգայ վասն ագահութեան ախտին։

Վասն որոյ խրատէ առաքեալն. (բարս անածաթասէրս ունիցիք. բաւական համարեալ միայն որ ի ձեռս իցէ. ) զի բնութիւնս չափաւորաւն շատանայ. եւ ո՞րն է չափաւորն. այն է՝ զոր ասէ առաքեալն. (շատասցուք եւ այլն. ) քան զայս աւելին՝ ամենայնն ի չարէն է։

Իսկ ագահութեան պատճառն կրկին է ամենայն մարդոյ։

Առաջինն՝ որ բնական զմարդն Ադամ ստեղծ Աստուած փառօք եւ իշխանութեամբ. եւ եդ ի դրախտին Տէր եւ թագաւոր ամենայնի. զի ասէ գիրն. (զամենայն ինչ հնազանդ արար ի ներքոյ ոտից նորա. զխաշն եւ զարջառ եւ զամենայն ինչ։)

Իսկ յետ յանցանացն՝ արտաքսեցաւ ի փառաւոր դրախտէն. եւ ի մեծութենէն զրկեցաւ. մեծատունն աղքատ եղեւ. եւ տէրն ծառայ մեղաց. եւ որ իշխանն էր՝ (անասնոց եւ անբանից հաւասարեցաւ ըստ Դաւիթի. ) այժմ ի յայս աղքատութիւնս տեսեալ զմեզ՝ ոչ ժուժեմք. այլ զբնական փարթամութիւնն ի միտ ածեալ, ագահեմք. զրկեմք. գողանամք. անհնազանդ լինիմք տէրանց. եւ ապստամբիմք ի միմեանց։

Իբրթէ բնութեամբ այսպէս ստեղծաք իսկզբանն՝ եւ զրկեցաք ի նմանէ վասն մեղաց, դարձեալ ջանք դնեմք, թէ մեղօք եւ անիրաւութեամբ ի նոյն ժամանեմք. եւ լինի այնպէս ագահութիւն։

Երկրորդ՝ լինի ագահութիւն ի բնական կարօտութենէ հարկաւորաց եւ պիտոյից. որպէս կարօտ եմք կերակրոյ եւ ըմպելւոյ եւ զգեստուց եւ բնակութեանց, եւ այլ այսպիսւոյ. որպէս ասէ իմաստունն։

(Զբազումն չար՝ ետ Աստուած մարդկան զբաղիլ նովաւ. ) զբազումն զկարօտութիւն պիտոյիցն ասէ։

Եւ այս ոչ է չար. այլ բարի է վասն վեց պատճառի։

Նախ՝ կարօտ արար զմեզ Աստուած. զի լիցի պատճառ խոնարհութեան մեզ. եւ մի որպէս զնախահայրն՝ որ յորժամ անկարօտ էր ի դրախտին կերակոցղ եւ զգեստուց եւ յարկաց եւ այլն. վասն այնորիկ հպարտացաւ եւ կործանեցաւ։

Զմեզ կարօտ արար. զի ի խոնարհութեան մնացուք. որպէս ասէ մարգարէն. (խոնարհութիւն քո՝ ի միջի քում. ) այսինքն, պակասութիւն որ առ մեզ։

Երկրորդ՝ արար զմեզ Աստուած կարօտին պիտոյից. զի վասն հարկաւորին աշխատեսցուք հանապազ. (եւ քրտամբ կերիցուք զհաց ըստ հրամանին Աստուծոյ. ) եւ մի դատարկացեալ ի գործոյ, անպարապ հանապազ զմեղս գործեսցուք. որպէս իշխանք եւ բռնաւորք՝ հանապազ դատարկ են ի գործոյ. անպարապ են ի մէջ մեղաց։

Երրոր՝ ստեղծ զմեզ կարօտս ամենայնիւ՝ հոգւով եւ մարմնով պակաս եւ տկար. զի տեսեալ զկարօտութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ մերոյ՝ սիրեսցուք զԱստուած. եւ ինմանէ խնդրեսցուք զլցումն բարութեան։

Չորրորդ՝ արար զմեզ կարօտ՝ զի միք ի միմեանց օգնութենէ գտցուք զկարօտութիւն մեր. եւ սիրեսցուք զմիմեանս. եւ լինի եղբայրասիրութիւն. զի այժմ կարօտ եմք միմեանց հոգւով եւ մարմնով. զի ի միոյն ուսանիմք. եւ այլոց ուսուցանեմք. գնեմք եւ վաճառեմք, շինելով եւ տնկելով եւ այլովն՝ դեռեւս ատեմք զմիմեանս. քանի՞ առաւել ատէաք թէ անկարօտ էաք միմեանց։

Հինգերորդ՝ կարօտ եմք կերակրոյ եւ զգեստի. զի խնամեսցուք զանասունս, եւ ի նոցանէ գրացանէ զպէտս մեր. ի կերակուրս, ի զգեստս, ի լուծս, ի բեռինս, եւ յայլս։

Վեցերորդ՝ արար զմեզ կարօտս եւ մերկս ի բնական զգեստուց եւ զինուց եւ կերակրոց եւ տանց բնակութեանց. զի ետ մեզ բան իմաստութիւն որարուեստիւ հնարիմք եւ գտանեմք զպակասութիւն մեր. թէ զգեստ է, թէ զէնք, թէ կերակուր, թէ բնակութիւն, եւ այլն ամենայն։

Արդ՝ այսոքիկ ոչ են չար. այլ բարի եւ պատճառ բարւոյ տուեալ մեզ յարարչէն։

Այլ խաբէութիւն ստանայի՝ եւ անձնիշխան կամք մեր. որք հետեւիմք նմա եւ փոխեմք զբարին ի չար. եւ չարաց պատճառ առնեմք զագահութիւն այսպէս. զի յորժամ վասն հարկաւոր պիտոյից զբաղիմք եւ հոգամք զկերակուր, զգեստ, եւ զայլ ինչ, յանկարծ թաքնաբար ի ներքս մտանէ աւելորդն եւ անչափն. եւ այն լինի մեզ չար. եւ աւելի հոգալովն՝ զրկեմք զմիմեանս. ի վաստակս. ի հողս, եւ ի ջուրս. եւ այն լինի անիրաւութիւն. եւ յորժամ ոչ կարեմք, լինի նախանձ եւ թշնամութիւն եւ պատերազմ, եւ սպանումն. այսպէս կարօտութիւնն տանի զմեզ յագահութիւնն. եւ ի յագահութենէ բազում չարիք յառաջ գան եւ կորուսանեն զմեզ։

Եւ տես՝ ի յառաջին հարս սուրբս եւ ճգնաւորս՝ որք ստացան զչափաւոր կերակուրս՝ եւ զզգեստս եւ զյարկս. եւ այնու հաճոյացան Աստուծոյ։

Իսկ որք զաւելորդն ի ներս խառնեցին՝ եղեւ նոցա չար զբաղումն։

Զի գործք մեղացն եւ արդարութեանն՝ երեք իրօք զանազանին։

Նախ՝ չափաւորովն։

Երկրորդ՝ ժամանակաւ։

Երրորդ՝ հրամանաւ։

Նախզի՝ ամենայն ինչ որ չափաւոր է եւ ի պէտս կարօտութեան, բարի է եւ արդարութիւն. որպէս սակաւ կերակուրն եւ ըմպելին, եւ ողջախոհ ամուսնութիւնն եւ այլն։

Իսկ անչափ կերակուրն՝ լինի ագահութիւն եւ անչափ ըմպելին՝ արբեցութիւն. եւ յաճախ բղջախոհութիւնն՝ լինի պոռնկութիւն։

Երկրորդ՝ ժամանակն առնէ զմեղս եւ զարդարութիւն. որպէս քեզ օրինակ՝ ի յուտիսն միսն եւ գինին եւ այլ կերակուրն՝ բարի էր. եւ այսօր ի պահս չար։

Նոյնպէս ամունութիւնն ի հրամայեալ ժամանակն բարի է եւ հալալ. իսկ ի յարգելեալ ժամանակն՝ որպէս ի պահսն, ի կիրակէն եւ այլն, լինի պոռնկութիւն եւ շնութիւն։

Երրորդ՝ հրամանն առնէ զմեղս եւ զարդարութիւնս. զի յորժամ հրամանաւ լինի եւ կամօքն Աստուծոյ, չարն բարի լինի. որպէս պոռնկութիւնն Ովսէի. զի հրամանաւն Աստուծոյ էր՝ ոչ էր մեղք. եւ սպանումն Եղիայի որ կամօքն Աստուծոյ զութն հարիւր եւ յիսուն մարգարէսն կոտորեաց՝ ոչ էր մեղք. այսպէս եւ Սամուէլ մարգարէն եսպան զագագ թագաւորն Ամաղեկայ. եւ փենեհէզ զԶամբրի եւ զՔասբի եսպան. եւ հաշտեցաւ Աստուած եւ եբարձ զմահն յԻսրայէլէ. որպէս ասէ Դաւիթ. (քահեաց եւ արգելաւ մահ. եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն յազգէ յազգ։)

Իսկ Սաւուղի պատարագն զոր առանց հրամանի արար, ի մեղս համարեցաւ նմա եւ բարձաւ թագաւորութիւնն։

Ոզիայի խունկն զոր մատոյց տաճարին զի չէր հրաման՝ բորոտեցաւ եւ անկաւ ի թագաւորութենէն. այսպէս եւ ամենայն գործ որ հրամանաւն Աստուծոյ եւ կանոնօք առաջնորդաց լինի՝ բարի է եւ արդարութիւն. իսկ որ արտաքոյ հրամանաց լինի, մեղք է եւ չարիք. այսպէս եւ այս. այն որ չաւաւորն է եւ հրամանաւ՝ բարի է եւ պիտանի. եւ որ առանց հրամանաց է եւ անչափ, ագահութիւն է եւ չար։

Եւ բազում չարիս առնէ ագահութիւնն։

Նախ՝ որպէս ասէ առաքեալն. (ագահութիւն որ է կռապաշտութիւն։)

Զի այս է գործ կռապաշտիցն. որք զպաշտօնն ճշմարտին Աստուծոյ խափանէին եւ մատուցանէին կռոցն. որք պատկերք ոսկւոյ եւ արծաթոյ էին։

Նմանապէս եւ ագահութիւնն՝ զպաշտօնն Աստուծոյ եւ զծունր եւ զաղօթս խափանէ՝ եւ տայ ընչից ոսկւոյ եւ արծաթոյ. զի ախտիւ

Նորին քարոզ վասն Արծաթսիրութեա. ի բանն ժողովողին։

(Որ սիրէ զարծաթ՝ ոչ յագեսցի արծաթով. եւ որ սիրէ զբազում արդիւնս՝ ունայնութիւն է։)

Ժող. 5. 9։

(Գլուխ ԿԴ)

Արարիչն Աստուած զհոգիս մարդկան եռամասնեայ է ստեղծեալ ասէ իմաստունն Պղատոն. որ է բան՝ ցասումն՝ եւ ցանկութիւն։

Զբանն տուեալ է մեզ՝ որով ճանաչեմք զԱստուած երախտաւոր մեր եւ ստեղծօղ։

Զցասումնն՝ որով բարկրանամք ընդդէմ չարին եւ հակառակիմք։

Եւ զցանկութիւն՝ զի զամենայն ինչ որ բարի է՝ ցանկամք եւ սիրեմք եւ գործեմք։

Եւ ի յայս ցանկալի իրացս՝ կայ զոր առնումք եւ ցանկամք եւ յագենամք. որպէս մարմնաւոր տան կերակուրն, եւ ըմպելին. զի սակաւիկ մի զպէտս մեր առնումք եւ յագենամք։

Եւ կայ իր մի՝ որ ոչ է յագեցումն. որպէս այն զոր աչօք տեսանեմք, եւ ականջօք լսեմք, ոչ յագենամք. որպէս ասէ իմաստունն յայլ ուրեք. (ոչ յագեսցի ակն ի տեսանել. եւ ոչ ունկն ի լսել. ) եւ այսպէս է արծաթսիրութիւնն որ ասէ։

(Որ սիրե զարծաթ՝ ոչ յագեսցի արծաթով։)

Եւ այս է պատճառն. որ ամենայն կերակուր եւ ըմպելի՝ ի ներքս մտանէ եւ լնանի եւ ծանրանայ մարմինն. վասն այն յագենամք։

Իսկ տեսութիւն ածաթոյն՝ յարտաքուստ զաչսն կերակրէ. եւ զգոյնն ի միտսն տայ եւ մոլորեցուցանէ զնա եւ ոչ յագի. վասն զի զմիտսն մարդոյ՝ անյագ է ըստեղծեալ Աստուած. զի հնապազ տենչայ երկնաւորացն եւ ոչ յագենայ։

Իսկ զմարմինն՝ յագեցօղ է արարեալ. զի սակաւ իրօք՝ կարօտութիւն պիտոյիցն լնանի եւ դադարի։

Արդ՝ տես զարծաթսիրութեան մոլութիւնն կրկին կերպիւ։

Նախզի՝ զմիտսն եւ զհոգին որ անյագ է ի սէր երկնաւորացն՝ փոխէ եւ կապէ ի սէր երկրաւոր եւ հողեղէն արծաթոյս։

Եւ երկրորդ՝ զմարմինն որ յագեցօղ է եւ չափաւոր պիտոյիւք, անյագ առնէ ի սէր արծաթոյն. որպէս ասէ։

(Որ սիրէ զարծաթ՝ ոչ յագեսցի։)

Այլեւ այս գիտելի է՝ զի արծաթն եւ ոսկին եւ նմանք նոցա՝ ոչ են ի մարմնոյն պէտսն զոր արարչին յօգուտ է սահմանեալ մարդոյ. որպէս կերակուրն է եւ ըմպելին եւ հանդերձն. եւ ննջելն եւ արթնութիւնն. զի այսոցիկ են հարկաւոր պէտք մարդոյ. այլ արծաթն եւ ոսկին եւ այլն՝ օտար են ի պիտոյից բնութեանս. զի ոչ կերակուրն են, եւ ոչ ըմպելի. եւ ոչ հանդերձ մերկութեան, եւ ոչ այել ինչ։

Այլ մարդիկ վասն զօշոտութեան եւ հեշտութեան իւրեանց գտին զնոսա ի վայելչութիւն անձանց. եւ ոչ ի հարկաւոր պէտս։

Եւ յորժամ հարկաւոր պէտքն նուազին, արհամարհել եւ անարգ է ոսկին եւ արծաթն. եւ յորժամ հարկաւոր պէտքն լնանին, ապա նոքա ցանկալի լինին ի զարդարանս վայելչաութեան. եւ հարկաւոր պէտն այն է՝ որ թէ լինի, ապրի մարդ. եւ թէ ոչ լինի՝ մեռանի. որպէս հուր եւ ջուր եւ այլն։

Իսկ վայելչական այն է՝ որ թէ լինի՝ ոչ կերնդանացուցանէ զմարդն. եւ թէ ոչ լինի՝ ոչ մեռանի. որպէս արծաթն. ոսկին. ակն. մարգարիտն եւ այլն. զի աւելորրդ են ի մարդկային կեանս՝ եւ ընդունայն եւ ի նանիր։

Վասն այն ասէ. (որ սիրէ զարծաթ՝ ոչ յագեսցի արծաթով. եւ որ սիրէ զբազում արդիւնս՝ ունայնութիւն է։)

Իսկ առաքեալն ասէ։

(Ագահութիւն որ է կռապաշտութիւն։)

Արդ՝ կրկին է կռապաշտութիւն։

Նախ՝ որ զկուռսն պաշտէ։

Երկրորդ՝ որ զարծաթ եւ զոսկին ժողովէ։

Եւ այս երկուքս՝ մի եւ նոյն կռապաշտութիւնք տասն կերպիւ։

Նախ՝ ըստ նիւթոյն. (կուռք հեթանոսաց՝ որսկի եւ արծաթ են՝ ասէ մարգարէն։)

Երկրորդ՝ ըստ սիրոյն. որպէս նոքա զկուռսն սիրէին. եւ սա զոսկի եւ զարծաթ. (ուր գանձք ձեր են՝ անդ եւ սիրտք ձեր եղիցին ասէ։)

Երրորդ՝ ըստ պաշտամանն. որպէս նա թողեալ զԱստուած՝ զկուռսն պաշտէ եւ երկրպագէ. եւ սա թողեալ զպաշտօնն Աստուծոյ եւ զաղօթս՝ խափանէ վասն արծաթոյն։

Չորրորրդ՝ վասն սպանման. նոքա զոհէին զուստերս եւ զդուստերս իւրեանց. եւ սոքա սպանանեն զմիմեանս վասն արծաթոյ։

Հինգերորդ՝ ըստ ժողովման. նոքա բազում կուռս ժողովէին. եւ սա բազում արծաթ, եւ ոչ յագի։

Վեցերորդ՝ ըստ պահպանութեան. նոքա զկուռսն պահէին զի մի կորիցեն. եւ սոքա զինչ։

Եօթներորդ՝ ըստ տրտմութեան. ի կորուստ կռոցն նոքա տրտմէին. եւ սա ի պակասիլ ընչիցն։

Ութներորդ՝ անպիտան են երկուքն. կուռքն՝ զի (աչս ունին եւ ոչ տեսանեն եւ ոչ լսեն. եւ ոչ խօսին եւ ոչ օգնեն. ) այսպէս եւ արծաթն. ոչ ի կերակուր, եւ ոչ յըմպելի, եւ ոչ ի զգեստ, եւ ոչ ի բնակութիւն, եւ ոչ փրկէ զմարդ ի չարէ. ըստ այնմ, (ոչ օգնեն ինչն յաւուր բարկութեան. այլ արդարութիւն փրկէ ի մահւանէ։)

Իններորդ՝ անպտուղք են երկուքն. եւ արծաթ ոչ ծաղկի եւ ոչ պտղաբերէ. եւ ոչ ծնանի որպէս երկիր՝ որպէս երկիր՝ որպէս անասուն՝ որպէս ծառ եւ տունկ։

Այլ թէ շահի տայ զարծաթն՝ զհոգին տուժէ. եւ թէ պահէ՝ սիրտն սեւանայ եւ ժանկի որպէս աման արծաթոյն։

Տասներորդ՝ ըստ գործոյն. գործ կռապաշտիցն՝ շնութիւն, արբեցութիւն, եւ պոռնկութիւն. եւ գործ արծաթոյն՝ զնոյն առնէ. եւ քան զնոյն դառն է. զի զամենայն մեղս գործէ մարդ արծաթովն. եւ յետոյ ընդ կռապաշտիցն ի դժոխս տանջի։

Զայս վկայէ որ իմաստունն է մտօք. եթէ սէր արծաթոյն՝ եւ բազում արդիւնք եւ շահ եւ վաստակք ամենայն՝ ունայն են եւ սուտ եւ ոչ ինչ։

Եւ ճշմարտութեամբ ասէ վասն բազում պատճառի թէ, ունայն եւ սնոտի է սէր արծաթոյն։

Նախ զի՝ զմարմինս ոչ մխիթարէ սէր արծաթոյն. զի ոչ կերակու է եւ ոչ ըմպելի. եւ ոչ զգեստ ըստ ինքեան. թէպէտ վաճառել գտանեմք արծաթովն կերակուր ըմպելի եւ զայլն. եւ այն ի ճարտարութենէ մարդկան եւ ի հնարից. սակայն ինքն ըստ ինքեան՝ ոչ ինչ մխիթարէ զմարմինն մարդոյ, որպէս ասացաւ։

Երկրորդ՝ զի յԱստուծոյ սիրոյն ծաղրացուցանէ զմարդ. որպէս ասէ Տէրն. (երկու Տէրանց ոչ ոք կարէ ծառայել. ) այսինքն, Աստուծոյ եւ մամոնայի. զի թէ զմինն սիրէն զմիւսն արհամարհէ։

Երրորդ՝ զի ամենայն եղբարցն զրկօղ առնէ զարծաթասէրն. նախ՝ ի ժողովելն՝ զրկէ յափշտակէ գողանայ եւ ամփոփէ. եւ ապա պահէ եւ զրկէ զեղբարսն եւ զընկերսն. եւ ոչ տայ աղքատաց եւ կարօտելոց։

Չորրորդ՝ բանս այս որ ասէ. (որ սիրէ զարծաթ՝ ոչ յագեսցի արծաթով. ) այս է՝ որ հանապազ անյագ ցանկութեամբն մաշի եւ հաշի եւ ոչ լիանայ. որպէս ասէ առաքեալն. (ցանկայք եւ ոչ առնոյք. զի անդէն ի ցանկութիւնս ձեր մաշեսջիք։)

Քանզի արծաթասէր բարքն՝ ծակ է աղքատ. որքան ժողովէ, այնքան առաւել կարօտի. զի արծաթասէրն՝ նման է ջրգողեալ ախտի. որքան մպէ՝ առաւել ծարաւի։

Հինգերորդ՝ զի միտք արծաթասիրին՝ հանապազի յերկիր եւ յարծաթն է կապեալ. եւ ոչ կարէ հեռանալ. եւ ոչ վերանայ յերկինս. որպէս հրամայէ Տէրն. (ուր գանձք ձեր են՝ անդե եւ սիրտք ձեր եղիցին. ) զի թիւ համարացն է ի միտսն եւ յաւելուլն արծաթին եւ պակասիլն։

Վեցերորդ՝ զի սիրտ արծաթասիրին այնպէս սեւացեալ է եւ ժանկեալ՝ որպէս արծաթն. զի յորժամ ի մին տեղի կապես զարծաթն՝ զամանն սեւացուցանէ, եւ ինքն ժանկի։

Նոյնպէս եւ սիրտ մարդոյն՝ սեւանայ եւ ժանկի որ հանապազ ի սէր արծաթոյն է կապեալ. որպէս ասէ Սողոմօն. (ամենայն աւուրք արծաթասիրին՝ ի խաւարի են եւ ի սուգ. ի սրտմտութեան եւ ի հիւանդութեան. ) այն է խաւարն՝ որ հոգ արծաթոյն հանապազ զմիտսն խաւարեալ ունի. եւ ոչ լուսաւորի աստուածային բանիւն. որպէս Տէն հրամայէ. (պատրանք մեծութեանն հեղձուցանեն զբանն. ) եւ ի սուգ է՝ յորժամ ցանկութիւնն ոչ կատարի, տրտմի եւ տխրի դիմօքն. եւ սրտմտութեամբ զածառայս եւ զմչակսն վարէ ի գործն. զի պատրաստեսցեն աստի եւ անտի զարծաթն. եւ յորժամ պակաս ժողովեն՝ սրտմտի ի վերայ նոցա եւ զայրանայ. եւ յառաւել տրտմութենէն եւ ի բարկութեանցն՝ հիւանդանայ եւ գժդմնի դէմ նորա։

Վասն այն արծաթասիրին դէմքն դեղնած եւ սեւակերպ լինին. եւ այնու իմաստուն մարդիկք ճանաչեն զնա, թէ արծաթ ունի ժողովեալ։

Եօթներորդ՝ արծաթասէրն ոչ կարէ քաղցր ի քուն մտանել. որպէս ասէ Սողոմօն. (որ յագի մեծութեամբ, ոչ համարձակ ննջէ. այլ ծառայն քաղցրութեամբ ննջէ. ) այս է զի աղքատ մարդն՝ որ չունի զցաւ արծաթսիրութեանն, հեշտութամբ զհարկաւոր պէտսն հոգայ՝ եւ ոչ զաւելորդդն. եւ թէ շատ եւ թէ սակաւ ուտէ, զքաղց որովայնին լնու եւ հեշտութամբ ննջէ եւ անհոգ։

Այլ մեծատունն՝ վասն ազգի ազգի հոգւցն՝ որ գերեալ է ի սէր ընչիցն, ոչ իշխէ ննջել ի յահէ գողաց եւ աւազակաց, ի յարթնութեան լինի եւ թէ ննջէ՝ դրամբք ամրանայ. եւ զզէնս ի ձեռս եւ ի մէջս կապէ. եւ ծառայքն շրջապատեն եւ ապա ննջէ. զի մի թշնամիքն եկեալ սպանցեն զնա. եւ զստացուածսն տիրեսցեն. որպէս յուդիդ արար հողեփեռնեայ. ի գիշերի զգլուխ նորա հատեալ ել ի միջոյ նոցա. եւ ի ցերեկի աւար առին զինչսն ամենայնի. եւ բազմաց այս պատահի։

Ութներորդ՝ զի արծաթն եւ մեծութիւնն՝ չարի եւ սատակման լինի պատճառ ստացողին զնա. որ բազմաց հանդիպի. յորժամ մարդ մեծութեամբն զչարն գործէ, եւ զհոգին կորուսանէ, թոյլ տայ Աստուած եւ յափշտակեն զինչս նորա. կամ իշխանք, կամ աւազակք, եւ կամ գողք. զի զրկեսցի յնչիցն՝ եւ գտցի զհոգին. այլ նա ոչ խորհի զայն եւ զհոգեւորն. այլ եւս ժողովել եւ մեծանալ. որպէս ասէ Սողոմօն. (տեսի չար ի ներքոյ արեգական. զի ումեք մեծութիւն պահեալ, եւ կորիցէ մեծութիւն նորա, եւ նա ի զբաղման չարի է. ) այս է չար զբաղումն՝ որ հոգայ վերստին մեծանալ. փոխով եւ շահով՝ գնելով եւ վաճառելով. որ դարձեալ ի յառաջի չարն անկանիցի։

Զի ինչքն եւ արծաթն ամենայն՝ կորստեան իրք են. կամ ինքն միայն կորնչի եւ գնայ ի մարդոյն. կամ զստացօղն իւր ընդ ինքեան կորուսանէ։

Եւ թէ՝ ինչքն կորստական են. Տէրն խրատէ զմեեզ. (մի գանձէք ձեզ գանձս յերկրի. ուր ցեց ապականէ. եւ գողք ական հատանեն եւ գողանան։)

Եւ թէ՝ զստացօղն ընդ իւր կորուսանէ. յայտ է ի Սենեքերիմայ. որ վասն յափշտակելոյ զթագաւորութիւնն՝ յարեան որդիքն ի վերայ եւ սպանին զհայրն իւրեանց. եւ յորժամ ոչ կարացի տիրել, Ադրամելէք եւ Սանասար փախստական եղեն ի հայս։

Նոյնպէս եւ վասն զմեծութիւնն յափշտակելոյ՝ Կիւրոս թագաւորն մարաց եսպան զԲաղտասար թագաւորն բաբիլացւոց. ըստ որում մեկնեաց զգիրն Դանիէլ։

Եւ այսպէս բազումք են ի մարդ կանէ՝ որք ինչքն եւ մեծութիւնն նոցա չարի չինին պատճառք եւ կորստեան։

Իններորդ՝ ի պատահիլն մահու՝ յորժամ մեռանի մարդ, թողու օտարաց զմեծութիւն իւր ի նախատինս եւ յանծս. որպէս ասէ Դաւիթ. (յորժամ տեսցես թէ իմաստունք մեռանին, ի միասին անզգամք եւ անմիտք կորիցեն. եւ թողցեն օտարաց զմեծութիւնս իւրեանց։)

Եւ զօտարսն զայն ոչ գիտեմք թէ չա՞ր են թէ բարի. սիրելի՞ թէ թշնամի. արժա՞ն թէ անարժան. վասն այն ասէ Դաւիթ։

(Իզուր խռովի՝ գանձէ եւ ոչ գիտէ ում ժողովէ։)

Տասներորդ՝ զի արծաթն եւ այլ ինչքն՝ ոչ մնան մեզ. եւ ոչ փրկեն զմեզ յորոգայթէ մահուն. եւ ոչ ի մեռանիլն ընդ մեզ տանիմք. մեզ մնան աշխարհիս փառքն եւ ծեծութիւն. զի ոչ կարեմք մեր որդւոցն ի ժառանգութիւն տալ զինչս մեր. զի բազում մեծատանց եւ թագաւորաց որդիք՝ եղեն աղքատ եւ ստրուկք. եւ ոչ կարացին ժառանգել զհայրենիսն. որպէս որդին Սաւուղայ Մեմփիփոստէ կաղն Դաւթի՝ ոչ կարաց ժառանգել զթագաւորութիւն հօրն. այլեւ ծառայ եւ ստրուկ եղեւ ի տան Դաւթի։

Այլեւ ոչ փրկեն զմեզ յորոգայթէ մահուն. զի թէ ինչքն փրկել կարէին՝ մեծատունք ոչ մեռանէին։

Վասն այն ասէ իմաստունն. (ոչ օգնեսցեն ինչք յաւուր բարկութեան եւ այլն։)

Այլեւ ոչ գնան ընդ ի գերեզման. զի ասէ առաքեալն. (ոչ ինչ բերաք. յաշխարհ, եւ ոչ տանիլ ինչ կարասցուք. ) այլ որպէս մերկ ելաք յորովայնէ մօր. եւ մերկ դառնալոց եմք ի մայր գերեզմանին. զի որպէս այն որ արածէ զհողմն՝ անկար է ըմբռնել զհողմն։

Նոյնպէս անկար է զինչս ընդ իւր տանիլ. եւ որպէս կողովն եդեալ ի ջուր ի հանիլն ի ջրոյն՝ թափուր եւ դատարկ ելանէ ի դուրս. նոյնպէս եւ մարդիկ ի կենցաղոյս այս՝ դատարկ ի յնչից եւ ունայն ելանեն. եւ զամենայն մեծութիւն եւ զփառս՝ եթէ շինւածք, եթէ հարյրենիք, եթէ ստացւածք, եթէ գանձս, եթէ ծառայս եւ աղախնեայս, զամենայն ի տեղիս թողումք. որպէս ասէ Դաւիթ. (ոչ թէ ի մեռանիլն իւրում առցէ ընդ իւր զամենայն, եւ ոչ թէ իջցեն փառք տան նորա ընդ նմա։)

Այլ ախտ չարեաց. որպէս ասէ Սողոմօն. (որ զայն ճգնիմք եւ վաստակիմք հանապազ, որ ի մեռանիլն օտարանայ ի մէնջ։)

Եւ տեսէք եղբարք այլ իմն չարութիւն եւ ողորմ գործ. որ ինչքն ոչ գան ընդ մեզ. այլ դատապարտութիւն ընչիցն, եւ խիղճ եւ մեղքն ընդ մեզ գան ի յայն կեանսն եւ տանջեն զմեզ։

Չոր օրինակ՝ սատակեալ շաղից մեռեալ կենդանւոյ, կամ զազրահոտ աղբ, եւ կամ այլ ինչ որ ինքն ընկեցեալ է ի բաց՝ եւ զգարշ հոտն բուրէ առ մեզ։

Նոյնպէս եւ գարշելի ստացուածք աշխարհիս՝ աստ մնան. եւ դատապարտութիւնն ընդ մեզ գայ. որպէս այն մեծատանն որ պատակէր կարօտեալ կաթիլ մի ջրոյ. եւ ողորմածն Աբրահամ ոչ արժանաւորեաց զնա. նոյնպէս եւ ամենայն մարդոյ է լինելոց։

Եւ այս է պատճառն. որ մարմնական ինչքն ընդ մարմնոյն մնան. իսկ գործեցեալ մեղքն որք անմարմին են, ընդ անմարմին հոգւոյն անդ ընթանան եւ չարչարեն զհոգին եւ զմարմինն. որպէս ասէ ոմն ի սրբոցն։

(Վայ մեծատանց՝ զի ինչքն եւ մեծութիւնն թողուն զնոսա. եւ հուրն յաւիտենից ընդունի զնոսա։)

Այլ այս ոչ ամենայն մեծատանց հանդիպի. այլ չարացն միայն. որք ստանան զմեծութինս եւ ի գործ ածեն ի մարմինս եւ կորուսանեն զհոգիս։

Իսկ բարեպաշտ մարդիկ՝ որոց տայ Աստուած զմեծութիւն, տայ եւ զայն շնորհ, որք գիտեն այնու գտանել զհոգի եւ զմարմին. որպէս ասէ Սողոմօն. (ետ Աստուած մարդոյն մեծութիւն. եւ իշխան արար զնա ուտել ի նմանէ. եւ առնու զբաին իւր ի վաստակս իւր. այն պարգեւ յԱստուծոյ է. ) այս է բանս զոր զսեմք ի գրոց. զի բարի մարդկան մեծութիւն եւ ինչքն՝ յԱստուծոյ են. որպէս վասն Յոբայ ասաց սատանայ առ Աստուած։

(Դու ամրացուցեր զներքին նորա եւ զարտաքին։)

Ներքին ասէ զմարմնոյն առողջութիւն. եւ արտաքին՝ զինչսն եւ զմեծութիւնն։

Եւ ասէ Աննա. (Տէր աղքատացուցանէ, եւ Տէր մեծացուցանէ. ) եւ յայտ է՝ զի բարեպաշտից մեծութիւնն յԱստուծոյ է. եւ թէպէտ մեծութիւն չարաց յԱստուծոյ է՝ թէպէտտ պատահմամբ հանդիպի, կամ ի չարէն յաջողի, կամ ինքն իւր անձամբն վաստակի եւ ստանայ, եւ այս եւս յԱստուծոյ է. այլ այս ներողութեամբ եւ թոյլ տալովն է Աստուծոյ. իսկ բարեաց մեծութիւնն, կամենալովն է Աստուծոյ։

Արդ՝ որպէս զինչս տայ Աստուած բարեացն. նոյնպէս եւ զիշխանութիւն տայ նոցա՝ բաժին առնուլ մարմնոյն, եւ բաժին տալ հոգւոյն։

Մարմնոյ բաժինն այն է՝ որ զմամինն անկարօտ պահէ ի պիտոյիցն. եւ հոգւոյ բաժինն այն է՝ ո աղքատաց տայ եւ զհոգին անկարօտ պահէ եւ յերկինս գանձէ. որպէս հրամայեաց Տէր մեր. (գանձեցէք ձեզ գանձս յերկրիս. ) եւ դարձեալ՝ (արաէք ձեզ բարեկամս ի մարմոնայէ անիրաւութեան. ) այնպիսի մարդն՝ մեծ պարգեւ էառ յԱստուծոյ. այնպիսին ուրախ է յիւր վաստակն. թէ ինչքն կորնչի թէ մնայ, ոչ ցաւի. զի զիւր բաժինն յերկնիս գանձեաց։

Եւ թէ շուտ մեռանի եւ թէ ուշ, ոչ հոգայ, զի յուսովն ուրախ է վասն յաւիտենից կենացն. որպէս ասէ Դաւիթ. (ուրախ լիցի ամենեքեան՝ որք յուսացեալ են՝ ի քեզ. յաւիտեան ցնծասցեն եւ այլն։)

Եւ Պօղոս ասէ. (ինձ կեանք Քրիստոսի է՝ եւ մեռանիլն շահ։)

Այլ դարձեալ խեղճ եւ ողորմելի մարդ կայ յաշխարհիս վերայ. որպէս ասէ Սողոմօն. (տեսի չարութիւն՝ ի ներքոյ արեգական. որ ետ Աստուած ինչս մարդոյն մեծութիւն. եւ արար զնա Տէր ուտել ի նմանէ եւ այլն։)

Զի զերեք ազգ մարեդիկ որք արծաթասէրք են, նախատէ իմաստունն Սողոմօն։

Նախ՝ որ ինքն միայնակ լինի մարդն. որ չէ յաջողեալ յամուսնութեան. եւ չունի զաւակ. կամ չէ ծնեալ որդի եւ դուստր. կամ մեռեալք են եւ ոչ ունին ազգական. ոչ եղբայր, ոչ քոյր. կամ ինքն գաւառաւ հեռացաւ եւ օտարացաւ. եւ ոչ ունի որդիս որոց գանձէ ըստ առաքելոյ. (հարք որդւոց գանձեն. ) եւ ոչ ազգական որոց վայելէ. եւ նա հանապազ առանց դանդաղելոյ ի վաստակ է եւ ի ջանս. ժողովէ, ամփոփէ, եւ ոչ մսխէ. եւ ոչ յագի. ոչ մարմնովն հանգչի, եւ ոչ հոգւովն անզբաղ կեանս ստանայ. զի հոգւոյ բարութիւնն անզբաղութիւնն է։

Եւ այս եւս զբաղումնս չար է ասէ. զի թէ հայր վասն որդւոյն վաստակի եւ չարչարի, այն բնական աղէտն է զոր ունի առ որդիսն։

Իսկ նա վասն ինանիր ագահութեան չարչարի. վասն այն զբաղումն չար է։

Երկրորդ՝ նախատելի են արծաթասէրքն. որ ինչքն իւրեանց՝ սատակման եւ չարի եղեն պատճառ. կամ ի յաւազակաց, կամ ի գողոց, եւ կամ յիշխանաց. եւ նա դարձեալ կամի զառաջին մեծութիւն ստանալ՝ որ դարձեալ պահճառ լինի նմա չարեաց եւ տանջանաց։

Երրորդ՝ նախատելի են ագահ արծաթասէրք. որպէս ասէ. (ետ Աստուած նմա ինչս եւ մեծութիւն. արծաթ եւ ոսկի եւ զայլն ամենայն. ) եւ նա վասն ագահութեան ծրարէ եւ թաքուցանէ. ոչ ինքն վայելէ եւ ոչ զայլս հաղորդէ աստուածային պարգեւացն։

Այլ ասէ ընդ այն մեծատանն՝ որ յաւետարանին է գրեալ. (որում ետուն անդք զտոհմանկանսն. քակեաց զշտեմարանս. եւ մեծամեծս շինեաց. եւ անդ ժողովեաց զցորեանն եւ զամենայն բարութիւնս։)

Այսպիսի ռիշա եւ ագահ էր չարն նաբաղ՝ ոչ վայելէր զինչս իւր. եւ ոչ կարաց առատանալ առ Դաւիթ։

Վասն այն ի սպառնալեացն Դաւթի սատակեցաւ յԱստուծոյ. եւ օտարն ի նմանէ Դաւիթ՝ արժանապէս ժառանգեաց զկին նորա Աբիգա. եւ զստացուածս նորա վայելեաց։

Վասն այնպիսի ագահին՝ ասէ Սողոմօն. (եթէ ծնցի հարիւր այր, եւ ամք կենաց նորա բազմասցի ի վերայ երկրի, սակայն գերեզման ոչ գտցի նմա։)

Զի տայ Աստուած այնպիսի ռիշա մարդոյն բազում որդիս եւ երկար կեանս. եւ այս է պատճառն. զի թէ չունէր որդիս՝ ասէին օտարաց ոչ տայ. զի իւր որդւոցն պահէ. ահա զի որդիս ունի՝ եւ ոչ որդւոցն տայ զինչս իւր։

Եւ թէ երկարակեաց չլինէր, ասէին տղայ էր եւ ոչ հասաւ ի կատարելութիւն. վաստակ այն բազում ժամանակ տայ Աստուած՝ եւ նա ի յայն չար կամացն ոչ փոխի եւ ոչ արձակէ զձեռնն. ոչ վասն իւր մարմնոյն, եւ ոչ վասն ընտանեացն. այլ կապեալ է զձեռն. եւ միայն պահօղ է ստացուածոցն եւ ոչ բաշխօղ։

Եւ ոչ առնէ զինչսն փրկանք իւր. վասն զի ապրանքն՝ փրկանք թարգմանի. որ մարդ տայ եւ զմարմին իւր փրկէ, եւ կամ զհոգին. եւ նա որ ռիշա է՝ ոչ մարմնոյն տայ է հոգւոյն, յանկարծակի թշնամիքն գան ի վերայ եւ յափշտակեն զինչս նորա. եւ հանեն զնա ի կենաց. զի գերեզմանի իւրում ոչ լինի արդանի։

Որպէս չար թագաւորն Աքայաբ եւ Եզաբէլ վասն ագահութեանն՝ որք յափշտակեցին զայգին Նաբովթայ. յորոյց Աստուած. զՅէու՝ որ եկն ի վերայե նորա. եւ յափշտակեաց ի նմանէ զթագաւորութիւնն. ինքն Աքայաբ սպանաւ ի պատերազմին. որպէս մարգարէացաւ Եղիա եւ Միքիա. եւ զկինն Եզաբէլ ձգեաց արտաքոյ պարսպին եւ սատակեցաւ. եւ շունք լափեցին զմարմին նորա. եւ խոզք լուացան յարեան նորա. եւ գերեզման ոչ գտաւ նոցա։

Այսպէս եւ Յուդա արծաթասէրն որ մատնիչ եղեւ Քրիստոսի, անարժան եղեւ գերեզմանի. այլ կախեալ խեղդեցաւ. եւ գարշ հոտ նորա. յայտին եղեւ ամենայն քաղաքին։

Նոյնպէս եւ բազում որք արծաթասէրք են եւ ընչասէր՝ անթաղ ընկեցել լինին մարմինք նոցա. որոց ասէ մարգարէն Երեմիա. (գրեցէք զայրդ տարագիր. զի գերեզման ոչ գտցի դմա։)

Դարձեալ՝ այլ իմն առակի նշաւակէ Սողոմօն զագահ արծաթասէրն. (ասացի թէ լաւ է վիժացն քան զնա։)

Զայս եւ Տէրն հրամայէ յաւետարանին. (լաւ էր նմա, թէ ոչ էր ծնեալ մարդն այն։)

Ոչ թէ լաւ է ոչ ծնանիլն քան զծնանիլն. այլ յորժամ այսպէս լինի որպէս Յուդային՝ որ մարմնաւոր կեանքս լինի նմա պատճառ յաւիտենական հրոյն, նա լաւ է ապա ոչ ծնանիլն։

Նոյնպէս եւ Սողոմօն ասէ թէ՝այնպիսի այրն որ չունի իշխանութիւն ի վերայ ընչիցն զոր վայելէ ինքն եւ կամ որդիքն իւր՝ եւ կամ օտարացն տայ, նա այնպիսին քաղցեալ է ի վերայ սեղանոյն. եւ ծարաւի ի մէջ ջրոյն. լաւ էր թէ ոչ էր ծնեալ եւ զարգացեալ. այլ որպէս զվիժածն ի ծնունդն ապականեալ էր։

Վասն զի զայնպիսի ռիշտ մարդ՝ վեց իրօք հաւասարէ վիժածին։

Նախզի՝ վիժածին ունայն եղեւ յղանալն եւ ծնանիլն. նոյնպէս եւ այնպիսի մարդոյն՝ ունայն է եւ ի նանիր ծնանիլն եւ յաշխարհէ գնալն. եւ յաշխարհէ գնալն. զի ոչ ինչ օգուտ եղեւ աշխարհի կամ մարդկան։

Երկրորդ՝ որպէս վիժեալն ի խաւարէ ի խաւար գնաց. այսինքն, ի խաւարէ արգանդին ի խաւար մահու վճարեցաւ. նոյնպէս եւ ագահն ի խաւարէ կենցաղոյս՝ ի խաւար յաւիտենիցն ընթացաւ. ոչ զմարմինն մխիթարեաց ուտելով եւ ըմպելով, եւ ոչ զհոգին մխիթարեաց բարի գործովք. այլ եկաց մարմնովն խաւար, եւ մտօքն նսեմ եւ խաւար։

Երրորդ ասէ՝ (ի խաւարի անուն նորա ծածկեսցի. ) այսինքն, զի գերեզմանի ոչ արժանացաւ. ոչ վիժեալն եւ ոչ ռիշտն. քանզի յետ մահուան մարդն՝ ի գերեզմանն յիշատակի. որպէս ասէ Դաւիթ. (կարդասցին անուանք նոցա ի հողս իւրեանց. ) իսկ սոքա ոչ մտին գերեզման. եւ անյիշատակ ելին յաշխարհէ։

Չորրորդ՝ զի որպէս վիժածն ոչ է տեսեալ արեգակն. նոյնպէս եւ ոչ նա զիմանալի արեգակն ծանեաւ. որ լուսաւորէ. զմիտս սուրբ հոգին. ըստ այնմե, (ծագեցից երկիւղածաց իմոց զարեգակն արդարութեան։)

Հինգերորդ՝ զի որպէս վիժածն անյոյս գնաց ի կենցաղոյս. նոյնպէս եւ նա անյոյս է հանդերձեալ կենացն. զի ոչ ինչ է բարի գործեալ որ զհանգիստն գտանէ. եւ առանց բարի գործոց՝ ոչ դառանգեն զկեանսն։

Վեցերորդ՝ զի որպէս վիժածն ի խաւար ընթանայ վասն սկզբնական մեղացն Ադամայ. զի թէ առեալ է զբնական հոգին յԱստուծոյ, ունի անմահութիւն եւ ունի յարութիւն. այլ զի մկրտութեան շնորհացն եւ բարի գործոցն ոչ ժամանեաց, ոչ մտանէ յարքայութիւնն. եւ ոչ առնու զփառս. այլ զի ոչ ունի ներգործական ոչ տանջի հրով. այլ վասն սկզբնական մեղաց նախահօրն՝ ի խաւարի մնայ։

Նոյնպէս եւ ագահ մեծատունն որ ունի զյոյս հանգստեան երկնից, զի ոչ է զբարիս գործեալ, այլ վասն չար գործոցն եւ անողորմ բարուցն՝ մատնի ի տանջանս հրոյն։

Որպէս այն մեծատունն՝ (որ ագանէր բեհեզս եւ ծիրանիս՝ եւ ուրախ լինէր հանապազ առատապէս. եւ ոչ ողորմէր Ղազարու, մեռաւ եւ էջ ի դժոխս. եւ պապակէր ի մէջ հրոյն. եւ կաթիլ ջրոյ միոյ կարօտէր՝ եւ ոչ ոք տայր նմա։)

Նոյնպէս եւ ամենայն անողորմ եւ անբարի մարդ՝ ոչ առնու զողորմութիւն ի բարերարէն Աստուծոյ. (զի անողորմ դատաստան լինիցի այնմ, որ ոչ առնէ զողորմութիւն ասէ առաքեալն։)

Եւ Տէրն հրամայէ մեղաւորաց դասուն. (երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից. որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա. զի քաղցեալ եւ ոչ ետուք ինձ ուտել եւ այլն։)

Զի որպէս մարմինն որ ի հողն թաղի. նոյնպէս հոգի մեղաւորին ի դժոխս եւ ի տանջանս մտանէ որպէս մեծատունն։

Եւ որպէս Ղազարու հոգին հանգեաւ ի գոգն Աբրահամու. նոյնպէս եւ հոգի արդարոյն՝ ի հանգիստ արքայութեանն եւ յօթեւանս սրբոցն ժամանէ. եւ անդ ուրախանայ ընդ հրեշտակաց դասուն, եւ ընդ պարսհոմացեղ ընտրելոցն սրբոց. (զի հոգիք արդարոց՝ ի ձեռին Աստուծոյ են. եւ ոչ մերձենայ ի նոսա չար. ) այլ են ի խաղաղութեան մինչեւ յօրն վերջին. որ մարմով եւ հոգւով ընկալցին զպսակն եւ զփառս անվախճան կենացն ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ։

Որպէս ասէ առաքեալն. (գործսն կատարեցի. զհաւատսն պահեցի. այսուհետեւ կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն՝ զոր հատուսցէ ինձ, այլեւ ամենեցուն որք սիրեցին զյայտնութիւն նորա։)

Որով եւ զմեզ արժանի արասցէ առ հասարակ յարութեան եւ փառացն եւ անթառամ պսակացն Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր. Որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Յայլմէ քարոզ վասն որկրամոլութեան. ի բանն՝ (Որոնց Աստուած որովայնք իւրեանց են եւ այլն։)

Փիլիպ. 3. 19։

Կամ (Գուցե ծանրանայցեն սիրտք ձեր շուայտութեամբ եւ արբեցութեամբ։)

կամ այլ ինչ։

Ղուկ. 21. 34։

(Գլուխ. ԿԵ)

Վարդապետք ասեն թէ՝ որովայնամոլութիւնն է բերան եւ դուռն ամենայն մեղաց։

Վասն այն ընդդէմ սմա՝ եդ Աստուած զառաջին պատւիրանն ոչ ուտել ի պտղոյն, յորժամ ասաց թէ (յԱստուծոյ ծառոց կերիցես՝ բայց ի ծառայն որ է ի մէջ դրախտին՝ մի ուտիցես։)

Եւ վասն այն որ դուռն է ամենայն չարեաց՝ սատանայ նախ կամեցաւ զայս դուռնս բանալ, յորժամ փորձեաց զԵւա այս մեղօքս։

Եւ պարտ է գիտել թէ զի՞նչ է որովայնամոլութիւնն։

Որորվայնամոյութիւնն է՝ տռփումն բացեալ բերանի, լնու զորովայնն անյագելի. եւ սահման գիտենալոյ՝ զի որովայնամոլութիւնն է փափագումն անյագ բերանոյ առփման։

Եւ սա է ընդդէմ բնութեան. եւ ընդդէմ եղբօրն. եւ ընդդէմ Աստուծոյ. եւ պակասութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ ուրախութիւն սարտանայի։

Եւ զի է ընդդէմ բնութեան՝ վասն զի գրեալ է ի գիրս բնութեան, թէ կենդանիք որք առաւել արձակ բերան ունին, առաւել պարտին ուտել վասն մեծութեան անձինն. բայց մարդս որ գլուխ է ամենայն կենդանեաց՝ նեղ ունի զբերանն. զի արարիչն Աստուած այնպէս սահմանեաց. զի սակաւ հոեասցէ վասն կերակրոյ քան զանասունս։

Դարձեալ՝ ընդդէմ եղբօրն՝ որպէսս ասէ Դաւիթ. (որպէս գերեզմանք բաց են կոկորդք նոցա. ) զի որպէս գերեզմանն բաց գարշելի է ամենայն մարդոյ. նոյնպէս արբեցօղքն եւ որովայնամոլքն՝ գարշելի են ամենայն մարդոյն. զի օրինակ չար տան։

Դարձեալ՝ մին մարդ արբեցօղ եւ շռայլ՝ առաւել խարճ առնէ քան զտասն մարդ։

Դարձեալ՝ պակասութիւն է ընտանեաց՝ սիրելեաց՝ բարեկամաց՝ դրացեաց. զի հանապազ աղմուկ կռիւ եւ բարկութիւն է ի մէջ նոցա. որպէս ասէ Սողոմօն. (այր արբեղօղ՝ վիճախնդիր է։)

Դարձեալ ասէ. (անառակ է գինի. եւ թշնամանօղ արբեցութիւն։)

Դարձեալ՝ ընդդէմ է Աստուծոյ բազում կերպիւ։

Նախ զի՝ զգարշելի ստացուածս Աստուծոյ պաշտէ. որպէս ասէ Պօղոս փիլիպեցւոց. (որոց Աստուած որովայնք իւրեանց են։)

Եւ ի վերայ այսր բանի՝ ասեն վարդապետք թէ՝ մարդիկ զայլ իրն պաշտեն՝ զոր առաւել սիրեն։

Երկրորդ պակասութիւն՝ զի զտաճարն Աստուծոյ խահարարոց շինէ որովայնին. զի տաճար Աստուծոյ է սիրտ քրիստոնէին. որպէս ասէ Պօղոս. (դուք ամենեքեան տաճար Աստուծոյ էք. ) ապա ուրեմն որք թողուն զաղօթս, եւ հոգան զորովայնին, եւ զԱստուծոյ խոկումն թողուն վասն ուտելոց եւ ըմպելոյ, երեւի թէ՝ զորովայնն պաշտեն. եւ ծուխ խնկոցն՝ է գոլոշի կերակրոցն եւ գինւոյն։

Երրորդ պակասութիւն՝ զի զպատկերն Աստուծոյ աւերէ եւ ապականէ. որպէս Երեմիա յողբն. (թխացած քան զածուխ տեսիլ նոցա՝ եւ ոչ ոք ճանաչէր զնոսա. ) եւ սուրբն Ջերօնիմոս ասէ թէ, ոչ ինչ իրք աշխարհիս այնպէս շլացուցանեն զիմացումն մարդոյս, որպէս զյագ ուտելն եւ ըմպելն։

Չորրորդ պակասութիւն՝ զի արբեցօղ եւ որկրամոլք՝ ատեն զԱստուած։

Որպէս եսաւ զանդրանկութիւնն վաճառեաց. եւ յորժամ խորհէր թէ զանդրանկութիւնն իմ վաճառեցի, ծաղր եւ նախանտիք համարէր ի սիրտս իւր զԱստուած։

Նոյնպէս արբեցօղք եւ որովայնամոլք յորժամ տեսանեն թէ նախատինք եւ ծաղր են, արհամարհեն զԱստուած եւ հայհոյեն։

Հինգերորդ պակասութիւն՝ զի շղթայ է եւ ճանապարհ. զի զոտս մեր ըմբռնէ. զի ի ներքոյ կարեաց մերոց թաքչի. որպէս ասէ Գրիգոր ի վրայ բանին Սողոմօնի. (ի խնդրուծոց իմոց հան զիս Տէր. թէ ի ներքոյ այսր բանիս՝ է շղթայ առաւելութեանն։

Դարձեալ՝ վարդապետն ասէ. զկերակուր ձեր կերիցէք ի նմանութիւն դեղի վասն հանգստեան փորձանաց, եւ վասն առողջութեան մարմնոյ. որպէս հիւանդաց տան կերկուր պարկեշտութեամբ. զի թէ շատ ուտէ՝ ստամոքս ապականի ի ջերմութենէ յոլով կերակրոյն։

Վասն այն սակաւ տան զկերակուրն. որպէս ասէ Սիրաք. (պատուեա զբժիշկս քո վասն խնդրածոց քոց. ) այսինքն թէ, զոր տայ զպիտոյսն քո եւ ոչ զաւելին։

Դարձեալ՝ վասն առաղջութեան պարտ է զգուշ լինիլ. զի ասեն բժիշկք թէ՝ հիւանդք են որպէս տիկինք. եւ ջերմութիւն ստամոքսին՝ որպէս աղախնեայք որք մեծարեն զտիկինս իւրեանց զանազան կերպիւ։

Նոյնպէս ստամոքս հիւանդին՝ յորժամ ի կերակրոյ ուտէ, գան որպէս աղախնեայք ցանկութիւնք ուտելոյ եւ ասեն՝ կեր յամենայն ազգ կերակրոյ. եւ բազում անգամ յորժամ գան աղախնեայք՝ թաքչի մահադեղ հոգւոյ եւ մարմոյ ի նմա. եւ ուրախանայ մոլորեալ հոգին յայն իրն զոր շահ կարծէ՝ կորնչի այնր իրօք։

Վեցերորդ պակաութիւն՝ որ գայ յորովայնամոլութենէն մեծամեծ ցաւ նման բորոտութեան։

Եւ աստ գիտելի է՝ զի վեց վնաս եւ պակասութիւն գայ յորկրամոլութենէ՝ որ նման է վեց ազգ ցաւոց։

Առաջին՝ զի յանկարծակի սպանանէ զմարդիկ։

Երկրորդ՝ յոյժ վշտացուցանէ որչափ եւ կանգնի։

Երրորդ՝ զի սակաւ ոք կարէ առողջանալ։

Չորրորդ՝ զի բազում ծախս խնդրէ յայն իրացն՝ որք աւելի վնասեն քան թէ շահ։

Հինգերորդ՝ զի զամենայն հիւանդութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ՝ ընեդ ինքեան ունի կապեալ։

Վեցերորդ՝ զմարդ ի ճլէլս ձգէ. եւ վատ առողջ պահէ։

Առաժինն որ փութով եւ յանկարծակի սպանանէ՝ նման է բօղմայի, որ յանկարծ բռնէ զփողն եւ սպանանէ զմարդն. որպէս Պօղոս գաղատացւոց. (մարմինն ցանկայ հակառակ հոգւոյն. եւ հոգին հակառակ մարմնոյն. ) զի թշնամինք են միմեանց. զի յորժամ մինն նուաղ է եւ միւսն գեր, ներհակք են միմեանց. եւ սպանանեն զիրեարս։

Բայց զի՞նչ է դեղ այնմ որ յանկարծակի բռնէ զփողսն։

Ասեն բժիշկք թէ, երակ առնուն ի ծործորակէն զգուշութեամբ՝ որ բազում արիւն ելանէ. եւ ապա առնու զօշնարին ջուրն ի բերանն եւ ողողէ։

Այսպէս եւ հոգեւորապէս ցուցանէ մեզ՝ եթէ ոք անկեալ լինի ի հիւանդութիւն որկրամոլութեան, այս է հնար. զի խոկամք զմահն Քրիստոսի որ է գլուխ մեր. եւ զարիւն մարմնոյն Յիսուսի որ հեղաւ յաւուր չարչարանացն. ի փոշոց պսակէն, ի կողէն, ի ձեռացն, եւ ի յոտիցն. որպէս ասէ ի մակաբայեցւոց թէ, (յորժամ գնաց Յուդա ի պատերազմ, եւ ունէին բազում փիղս, եւ ի վերայ շինեալ աշտարակ, յայնժամ ցուցին զարիւն փղիցն. ) այսինքն, զարիւն թթոյն՝ արիացան ի պատերազմ։

Նոյնպէս որք նեզին յամենայն փորձութեանց, յոյժ խոկացեալ զչարչարանս եւ զարիւն Քրիստոսի, ստոյգ առողջանան եւ փրկին ի դիւական փորձութենէ։

Դարձեալ՝ ողորմել զբերանն այս է՝ խոկալ զդառնութիւնն զոր կրեաց Քրիստոս՝ զլեղին եւ զքացախն. որպէս ասէ Երեմիա յողբն. (յիշես զաղքատութիւնս իմ. զօշինարն եւ զքացախն իմ։)

Զի թէ ոք առնու զճաշակ աշխարհիս՝ ոչ կարէ ապրիլ, թէ ոչ խոկասցէ զմահն Քրիստոսի. որպէս ասէ Պօղոս յերկրորդ կորնթացւոց. (որպէս կցորդ եմք չարչարանցն. նոյնպէս եւ մխիթարութեան. ) եւ այսպիսի հնարիւք կարեմք ազատիլ յայսմ մեղաց։

Դարձեալ՝ ասեն բժիշկք. թէ ոք առնու զկաթն խոզին՝ եւ զաղբշանն՝ եւ զջուր շուշանին եւ կղկղէ, յոյժ օգտէ ցաւին որ բռնէ զփողսն։

Հոգեւորապէս խոզի կաթն՝ նշանակէ զցանկութիւն աշխարհիս. եւ աղբ շանն՝ նշանակէ զցանկութիւն աշխարհիս. եւ աղբ շանն՝ զչարչարանս դժոխոցն. եւ շուշան՝ զարքայութիւնն. թէ ոք խոկայ թէ վասն կաթին խոզի՝ եւ աղբի շան կորուսանեմք զշուշան արքայութեան, խորհելով զչարչարանս Քրիստոսի, ոչ կարուսանէ վասն ցանկութեան աշխարհիս զարքայութիւնն երկնից։

Վասն երկրորդին որ յոյժ վշտացուցանէ՝ նմանի հիւանդութեան, որ կոչի նաժ, որ թարգմանի ստամոքս շնութեան. որ բնաւ ոչ լիանայ կերակրով. որպէս ասէ Դաւիթ. (սովեսցին որպէս շունք՝ եւ շրջեսցին զքաղաքաւ. ) եւ ջերօնիմոս ասէ թէ, յագումն քաղց բերէ եւ ոչ յագումն. զի մարդ որկրամոլ՝ կամ ունի բազում ինչ կամ սակաւ. թէ սակաւ ունի, բազում ընչից ցանկայ. զի լցցէ զորովայնն իւր. եւ թէ բազում ունի, ցանկայ ստամոքսաց որ յոլով ուտէ եւ ըմպէ. զի փսխէ՝ եւ դարձեալ ուտէ վասն ցանկութեաեն որովայնին. որպէս ասէ Ովսէէ. (կերիցեն եւ ոչ յագեսցին հոգւով. բայց որովայն անպարշտաց անյագ են։)

Վասն երրորդին որ սակաւ բժշկի։

Զի այս մեղքս՝ արմատանայ որպէս բնութիւն. եւ այնպէս կապակցի ընդ նմա՝ որ ամենեւին ոչ կարէ անվնաս բժշկիլ ի նմանէ. որպէս թէ սովորի արբացութեան եւ յագ ուտելոյ՝ ոչ կարէ թողուլ զգինին. զի կամ մեռանի, կամ դարձեալ անկանի յարբեցութիւն. որպէս ասէ յառակաց. (եթէ ոք սնուցանէ զորդիս իւր փափկութամբ, յետոյ գտցէ անպարիշտեալ. ) բայց զի՞նչ պարտ է առնել այնպիսւոյն. Պօղոս խրատէ զնոսա ի կորնթացւոց ասելով. (թէ կերակրովն քո եղբայրն գայթակղի. լաւ է ոչ ուտել միս. եւ ոչ ըմպել գինի. ) հոգեւորապէս՝ պատուական սիրելի մարդոյս՝ է հոգին եւ մարմինն։

Եթէ ուտելով կամ ըմպելով գթէ եւ տկարանայ հոգին. լաւ է պարկեշտանալ յուտելւոյ եւ յմպելւոյ, որ ոչ կորնչի հոգի նորա։

Վասն չորրորդին որ բազում ծախ խնդրէ՝ ասէ ժողովօղն. (ամենայն հիւանդութիւն մարդոյ ի բերան իւր. ) եւ այս յոյժ զազիր է եւ գարշելի. զազիր է զի զբաղեալ է ի լցումն որովայնին. եւ զազրութիւն նորա երեւի ի թափումն որովայնին։

Դարձեալ՝ ընդունայն է մսխել զինչս մարդոյ՝ որ սպանանիլոյ է որպէս զաւակ. որք կամին ստոյգ ի վաղիւն սպանանել. ի վարայ ամենայն մարդոյ հրաման է որ մեռանի նման գողոյ. ապա ուրեմն որ զամենայն իւկ մսխէ որովայնին՝ ի վաղիւն մեռանի. եւ լինի որդանցն կերակուր, եւ ընդունայն է. որպէս ասէ Պօղոս ի կորնթացւոց. (կերակուր պորտոյ. եւ պորտկերակրոյ. Աստուած զսա եւ զնա խափանեսցէ։)

Դարձեալ՝ վատթար է զայնպիսի տիկն յագեցուցանել, որ բնաւ ոչ հասնի եւ ոչ յագի։

Նոյնպէս ստամոքս մարդոյ որ պատրաստեալէ յուտել՝ զամենայն վաստակս մարդոյ ուտէ եւ ոչ յագի. որպէս ասէ Ովսէ է. (ուտելով կերիցեն՝ եւ մի յագեսցին. ) այս է անէծ եւ պատիժ մնացեալ ի վերայ մեր վասն որովայնամոլութեան. եւ ոչ ոք գտանի յաշխարհի որ հաւանեցուցանէ զկամս իւր. թագաւոր կամ իշխան. եւ մուրացիկ կամ փարթամ. մեծ կամ փոքր. եւ ոչ ուտելով յագի։

Վասն հինգերորդին որ ասէ թէ՝ դուռն է ամենայնի մեղաց. թէ փակեալ է յամենայն մեղաց՝ փակեալ կայ. եւ թէ արձակ է՝ ամենայն մեղաց տեղի. զի որպէս ձի գիրացեալ՝ որ ոչ կարէ սանձահարիլ եւ նւաճիլ հանդարտութեամբ. եւ զվերելեակն ձգէ ի տիղմն եւ ի մօրատ պոռնկութեան։

Վեցերորդ՝ որ լինի յորովայնամոլութենէն բազում վնաս եւ պակասութիւն ի կողմանէ մարմնոյն։

Նախ՝ որ բերք քաղց. որպէս ասէ Ղուկաս վասն անառակ որդւոյն. (որ էառ զբարժին իւր. եւ եկեր ընդ պոռնիկս եւ ընդ արբեցօղս. եւ յետոյ սովամահ կորնչէր. ) եւ այս յոյժ յիմարութիւն ի փողսն գնայ՝ մին տարի սովամահ լինի։

Երկրորդ՝ զի յորկրամոլութենէն գայ զանազան աղքատութիւն. որպէս ասէ յառակաց. (ամենայն ոք որ սիրէ զկերակուրս՝ ի պանտխտութեան մնասցէ. ) ընդէ՞ր զինչս իւր դնէ ի քսակս ծակոտս. զի բազումք յերկար ժամանակ յոյժ աշխատին եւ վաստակ առնեն. եւ ի մի օր զամն շռայլուեամբ վայրապար մսխեն. որպէս ասէ անդէաս. (զվարձս իւր ժողովեաց եւ եդ ի քսակս ծակոտս. ) եւ նմայ դատարկ եւ աղքատ եւ պարտական անօրինաց. եւ ի հաւատոյն ելանէ։

Երրորդ՝ ի յորովայնամոլութենէն բազում եւ զանազան ցաւ անկանի ի մարմինն. զի բազում անգամ բորոտին. խլանան. կուրանան. հիւանդանան. ջեմոտին. որպէս ասէ Սիրաք. (ի բազում կերակրոց ելանեն հիւանդութիւնք. եւ բազումք մեռանին յորկրամոլութենէն. ոպէս յառակս. (որք յաճախեն յուտել եւ ի յմպել ի պարգեւս միմեանց, ապականեսցին նոքա հոգւով եւ մարմնով։)

Արդ՝ որկրամոլութիւն եկու կերպիւ ասի։

Նախ՝ ուտելով որ կոչի թուխմայ։

Երկրորդ՝ ըմպելով որ կոչի արբեցութիւն։

Յաղագս այսոցիկ ասէ Ղուկաս. (զգուշ կացէք անձան. գուցէ ծանրանայցեն սիրտք ձեր շուայտութեամբ եւ արբեցութեամբ եւ հոգօք աշխարհականօք։)

Արդ՝ վասն շուայտութեան այս է որ ասացաւս։

Եւ վասն արբեցութեան այժմ ասելի է։

ԳԼՈՒԽ ԿԶ-Հ

Նորին քարոզ վասն Արբեցութեան. ի բանն որ ասէ Պօղոս յԵփեսացւոց։

(Մի ըմպէր գինի յորում զեղխութիւն է։

Եփես. 5. 18։

(Գլուխ. ԿԶ)

Արդ՝ չորս կերպիւ արբենալ իմանամք յԱստուածաշունչ գիրս։

Առաջին՝ արբենալն իմաստութեամբ. որպէս արբեցան մարգարէքն եւ առաքեալքն եւ սուրբ վարդապետքն աստուածային գինւովն. այսինքն իմաստութեան արբեցութամբ։

Որպէս ասէ Երեմիա. (զմայլեցուցից եւ արբեցուցից զանձինս քահանայից, որդւոցն Իսրայէլ ի Ղեւեայ. եւ ժողովուրդ իմ լցցի իմովք բարութեամբք ասէ Տէր։)

Զի որպէս ոք որ արբեալ է ի գինւոյ՝ զամենայն ինչս ի բաց ձգէ եւ տայ այլոց. նոյնպէս որ արբեալ է իմաստութեամբ՝ ոչ ինչ համարի զաշխարհս. այլ ի բաց ընկենու. որպէս արարին առաքեալքն. զի յորժամ իմաստութիւնն հօր Քրիստոս կոչեաց զնոսա, թողին զաշխարհս եւ գնացին զհետ նորա. եւ յորժամ զհոգին սուրբ առին, այնպէս կատարեալ արբեցան իմաստութեամբ, եւ ընդ արձակ ունէին զբանս իւրեանց, որք կարծէին նոքա արբած են. որպէս ասէ Սիրաք. (թէ որ իմաստունն է՝ թէ ամենայն ոսկի եւ արծաթ համեմատեալ լինին իմաստութեամբ, նւազ են ասէ։)

Արբեալք աշխարհիս՝ զայս արբեցութիւնս ոչ ընդունին. որպէս ասէ Սիրաք. (սիրտ անզգամաց՝ որպէս զանօթ բեկեալ զիմաստութիւնն ոչ տանի։)

Եւ ոչ միայն վասն իմաստութեանն Աստուծոյ զաշխարհս ոչ ինչ համարեցան, այլեւ փիլիսոփայք ոչ ինչ համարեցան զաշխարհս վասն իմաստութեան. որպէս ընթեռնումք վասն Պղատոնին եւ այլոցն՝ որք ոչ ինչ համարեցան զաշխարհս եւ զինքեանս. որպէս զի կարասցեն հասանիլ իմաստութեանն։

Երկրորդ արբեեցութիւն է արբեցութիւն ողորմութութեանն Աստուծոյ. որպէս ասէ սաղմոսն. (օծեր իւղով զգլուխ իմ. բաժակ քո որպէս զանապակ արբեցոյց զիս։)

Բաժակ զողորմութիւն Աստուծոյ ասէ. զի որպէս մարդ արբեալ ի գինւոյ արի է եւ վստահ. նոյնպէս եւ սուրբքն որք արբեալ էին աստուածային գինւովն իմաստութեան՝ արիացան. որպէս Պետրոս եւ այլ առաքեալքն այնպէս արիացան, որք ամենայնի աշխարհի յաղթեցին։

Երրորդ արբեցութիւն՝ է ուրախութիւն եւ ցնծութիւն եւ փառք արքայութեանն. զի որպէս մարդ որ արբեալ է գինւով՝ անչափ ուրախանայ եւ ծիծաղի. նոյնպէս եւ սուրբքն յարքայութեանն՝ անթիւ եւ անսահման ուրախանան. որպէս ասէ Դաւիթ. (արբեսցին նոքա ի պարարտութենէ տան քոյ. եւ զուխս փափկութեան քոյ տացես ըմպել նոցա. ) եւ այս երեք ազգ արբեցութիւնս՝ յոյժ բարի է եւ ընդունելի Աստուծոյ եւ սրբոց նորա։

Բայց չորրորդ արբեցութիւնս՝ է գինւով աշխարհիս։

Եւ վասն այս արբեցութեանս՝ ասէ Սիրաք. (գինի ըստեղծեալ եղեւ վասն ուրախութեան եւ ոչ արբեցութեան. ) վասն զի այս արբեցութիւնս՝ յոյժ չար է եւ մեղք, եւ մայր ամենայն մեղաց. եւ թոյն մահու ամենայն բարութեան. որպէս ասէ Գրիգոր. արբեցութիւն է կակուղ դեւ. քաղցր թոյն, անուշ մեղր. եւ ով ունիցի զսա, զրկեալ է յիւրմէ, եւ զինքն ոչ ունի. եւ ով ոք զայս մեղս գործէ, ինքն բոլորովին մեղք է։

Եւ այլ վարդապետք ասեն. զի որպէս յոյժ վնաս է եւ պակասութիւն երկար երաշտն երկիր. նոյնպէս եւ սաստիկ անձրեւք եւ գիջութիւնք վնասակարք են երկրի. բայց չափաւորն բարի է։

Որպէս մարդ որ ոռոգէ զերկիր. նոյնպէս ի հոգիս մարդկան չափաւորն վասն կարեացն բարի է։

Բայց արբեցութիւն է որպէս զյորձանս հեղեղաց որ ապականէ զերկիր. եւ զամենայն պտուղ յարմատոց քակէ։

Դարձեալ ասեն թէ՝ արբեցութիւնն զրկէ իմտաց. եւ ապականէ զզգայութիւնն. ցրուէ զիմացականն. շարժ է զպոռնկականն. թերացացուցանէ զլեզուն. խառնակէ զարիւնն. եւ զամենայն անդամսն թուլացուցանէ. զկենդանութիւն մարդոյն կարճէ, եւ զփրկութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ կորուսանէ. վասն ասէ Պօղոս։

(Մի արբենայք գինւով յորում զեղխութիւն է. ) այսինքն, մի ըմպեր գինի յորում ամենայն չարութիւն եւ պոռնկութիւն, ի նմա է։

Եւ որք արբենան՝ ոչ միայն պոռնիկն ընդ զեղխութեամբ, այլ ընդ ամենայն ստեղծուածս Աստուծոյ զեղխութեամբ գնան. եւ բնաւ ոչ լինի բարի յարբեցութենէն. այլ խայտառակ է ամենայն ստեղծւածոցս։

Որպէս օրինակ ունիմք յարարածոց. յորժամ Նոյ էարբ գինի եւ արբեցաւ, մերկացաւ զառականս. եւ որդի նորա ծաղր արար զնա։

Եւ մարդն լինի անզգայ. որպէս ի նոյն ասէ. զի զովտ որ փրկեցաւ ի Սոդոմայ, էարբ գինի եւ արբեցաւ. եւ ննջեաց ընդ դստերս իւր։

Զի գինին ծծումբ է ջերմութեամբ պոռնկական մեղացն. եւ նաֆթ պոռնկական հրոյն. զի յոր տեղի լինի, հուր պոռնկութեան բորբոքի. որպէս յառակաց. (գինին է արմատ պոռնկութեան։)

Դարձեալ ասէ՝ (մի լիցիս ի պատիւ գինարբուաց. զի որ գինւով պարտին՝ ապականին։)

Մի հայեսցիս ի գինին յորժամ իցէ ի կթայն. փայլ գոյն նորա. եւ քաղցր մտանէ. բայց յոտոյ խածանէ որպէս զօձ. զի աչք գինարբուաց՝ տեսանեն զօտար կանայս. եւ սիրտք խորհին զչար. եւ լինի որպէս մարդ ննջեալ ի նաւ առանց ուղղչի. վասն ասէ Պօղոս։

(Մի ըմպեր գինի յորում զեղխութիւն է։)

Ճշմարիտ է. զի ամենայն արբեցօղք՝ ապականին եւ յամօթ լինին յԱստուծոյ եւ ի մարդոյ։

Բայց առաւել վնաս է երեք ազգ մարկան։

Նախ՝ ամենայն սպասաւորաց եկեղեցւոյ։

Երկրորդ՝ առաջնորդաց եկեղեցւոյ եւ եպիսկոպոսաց։

Երրորդ՝ թագաւորաց եւ իշխանաց։

Վասն սպասաւորաց եկեղեցւոյ ասէ ղեւտացւոց. (գինի եւ արբեցութիւն մի ըմպեսցես դու եւ որդիք քո, յորժամ երթիսցես ի տաճար Տեառն. զի մի մեռցիք։)

Եւ թէ Աստուած վասն հնոյն վրէժ խնդիր եղեւ եւ այնպէս մեծ մեծ հրամանս կարգեաց նոցա, ո՞րչափ եւս առաւելլ ի նորս պարտ է զգուշանալ քահանայից եւ եպիսկոպոսաց. որք եմք ի ճշմարտութիւն եւ ի լոյս օրինացս։

Դարձեալ՝ մեծ նախատինք է թագաւորաց եւ իշխանաց արբեցութիւնն. որպէս յառակս. (մի տացես գինի թագաւորաց. զի մի արբեսցին եւ մոռասցին զդատաստանն Աստուծոյ։)

Եւ ոչ միայն ասէ վասն քահանայից թագաւորաց եւ իշխանաց, այլ ամենեցուն որք տան գանձինս իւրեանց Աստուծոյ, կրօնաւորաց, քարոզողաց, սարկաւագաց, եւ այլոց. որպէս ասէ ի թուոց. (ամենայն մարդ եւ ամենայն կին՝ որ ուխտ է տայ զանձն իւր Աստուծոյ, ի գինւոյ եւ յամենայն արբեցութենէ զգուշասցի. ) ոչ ասէ թէ չէ հրաման բնաւ ըմպել գինի ի նոր օրէնս. զի Պօղոս ասէ. (ջուր միայն մի ըմպեր. այլ սակայն մի գինի խառնեսցես վասն հիւանդութեան քոյ։)

Դարձեալ գիտելի է՝ զի գինին ի կարգաւորաց ամենեւին արգիլեալ է. այլ աշխարհականաց չափաւորն է հրամայեալ. որպէս ասէ մեծն եւ Ագրիոս։

Գինի ամենեւին մի ըմպեսցես. զայս վասն կրօնաւորացն ասէ. ապա թէ ըմպիցես, զարարիչն քո օրհնեսցես. զայս վասն աշխարհականաց եւ հասարակաց ասէ։

Զի ամենեւիմբ գինի ոչ ըմպելն՝ է իբրեւ զկուսութիւն սուրբ. իսկ չափաւոր ըմպելն՝ է որպէս հալալ ամուսնութիւն. եւ անչափ արբեցութիւնն՝ է որպէս շնութիւն եւ պոռնկութիւն։

Վասն ասէ առաքեալն. (ոչ շունք, ոչ պոռնիկք, ոչ արբեցօղք, զարքայութիւնն Աստուծոյ ժառանգեն։)

Եւ գինւոյն՝ կրկին զօրութիւն է բնաւորեալ. այսինքն, այլայլելն եւ շարժելն։

Այն է այլայլելն՝ յորժամ ըմպէ մարդ զգինին, ծուխն ելանէ ի խելսն. եւ այլայլէ զմիտսն. թէ ուրախ է, ի տրտմութիւն եւ ի լաց փոխէ. եւ թէ տրտում՝ յուրախութիւն փոխէ։

Նոյնպէս յիմաստութենէ ի տգիտութիւն, եւ ի տգիտութենէ յիմաստութիւն. ի զօրութենէ ի տկարութիւն. եւ թէ տկար՝ ի զօրութիւն։

Այս առաջի գործ է գինւոյն։

Երկրորդ գործն՝ որ շարժէ զարբեցօղն ի բարկութիւն, ի ցանկութիւն. ի խաղ. ի ծափ. ի կաքաւ ոտից, եւ այլն. որպէս ասէ գիրն. (նստաւ ժողովուրդն յուտել եւ ըմպել. եւ յարեան ի խաղալ։)

Եւ այս երկու զօրութիւնս՝ բնական է գինւոյն։

Առաջինն որ այլայլելն է՝ յայմանէ է, որ ինքն այլ այլի հանապազ։

Ոչ է որպէս ցորեան եւ այլ պտուղ՝ որք միշտ նոյնպէս մնան. այլ գինին այլայլի. զի խաղող էր, եւ եղեւ քացու. եւ մաճար. եւ գինի. եւ քացախ. վասն որոյ յոր եւ մտանէ՝ այլայլէ զնա։

Երկրորդ շարժումն յայնմանէ է՝ որ գինին շարժի եւ եռալ եփելովն, յորում զտարերսն բաժանէ եւ յստակի. վասն այն ամենայն մարդ զշարժումն գործէ. զի բռնական է նմա։

Այլեւ այս գիտելի է՝ զի չորից ոմանց հրաման տայ իմաստունն ըմպել գինի։

Նախ՝ աղքատաց եւ տնանկաց. զի մոռասցին զթշուառութիւնս իւրեանց։

Երկրորդ՝ տրտմեցելոց եւ սգաւորաց. զի մխիթարեսցին եւ ուրախասցին։

Երրորդ՝ տկարաց եւ հիւանդաց. զի առողջասցին ի ցաւոց։

Չորրորդ՝ ծերոց. զի զօրութիւնն եւ գաւազան է նոցա։

Իսկ մեծամեծքն բարկասիրտք են՝ գինի մի արբցեն արսէ. զի մի ցրուեսցին խելքն. եւ թիւրեսցեն զդատաստանն աղքատաց։

Նոյնպէս եւ ոչ ուրախքն՝ զի մի տրտմեսցին. եւ ոչ առողջքն՝ զի մի տկարասցին որպէս ցուցաւ ի վերոյ։

Նաեւ տղայքն. զի մի այլայլեսցէ զմիտսն. եւ շարժեսցէ ի ցանկութիւն եւ ի բարկութիւն։

Նոյնպէս եւ զգինին հոգեւոր որ է իմաստութիւն սուրբ գրոց՝ այնոքիկ որք աղքատք եւ տնանկք են յառաքինութեանց, եւ ցաւոտ եւ տրտում եւ տկարք են մեղօք, որք միշտ ցաւին եւ տրտմին ի խիղճն մտաց, նոցա տուր զայն գինին որ ասէ. (ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս. ) եւ թէ՝ (եկայք ամենայն աշխատեալք եւ ես հանգուցից զձեզ. ) եւ թէ՝ (Յիսուս Քրիստոս եկն յաշխարհ վասն մեղաւորաց՝ եւ գլուխն ես եմ. ) այսպիսիս՝ նոցա յոյս եւ մխիթարութիւն է եւ գաւազան ուղղութեան։

Իսկ որք մեծեալք են առաքինութիւն եւ ուրախ են գործօք՝ եւ արի եւ առողջ՝ անխայէ զիմաստութեան գինին. զի մի յագեալ եւ զմայլեալ լինին գործնականաւն եւ տեսականաւն, եւ այլոց աղքատաց ի գործոց, եւ տգիտաց յիմաստից անողորմ լիցին. եւ ոչ դատեսցեն ողորմութեամբ եւ ուղղութեամբ զնոսա. որպէս ասէ. (մեծամեծք բարկասիրտք են. գինի մի արբցեն. ) որպէս Եղիա էր բակասիրտ. եւ լցեալ գործնականաւն եւ զմայլեալ իմաստիւք, փափկեաց զերկինս ի վեարայ Իսրայէլի. եւ պատուհասեաց զարդարս եւ զմեղաւորս. զարժանն եւ զանարժանն ի միասին։

Յաղագս Շռայլութեան։

Արդ՝ աստ հետեւ մնացորդ մեղաց Շռայլութեան. որ է ներհակ ագահութեան եւ հակառակ առաքինութեան՝ որ կոչի առատութիւն։

Զի շռայլութիւն՝ ներհակ է առատութեան չորս կերպիւ։

Առաջին՝ զի շռայլ մարդն՝ ոչ տայ զինչս իւր. այլ հողմ փառասիրութեան յափշտակէ ի նմանէ. զոր օրինակ՝ հողմ զպտուղն ի ծառէն ձգէ. ոչ ասեն թէ ծառն բաշխեաց, այլ հողմն։

Երկրորդ զանազանութիւն. զի առատն բաշխէ. բայց շռայլն ընդ վայր ճգէ. որպէս մարդ որ Իսրայէլի տիկ կամ ի կարասի վերայ գինի ածէ. կամ ի վատթար աման վայթէ եւ կորուսանէ. նոյնպէս ամենայն մարդ որ տայ զինչս իւր վատ եւ չար մարդկան, շռայլ է եւ վատնօղ։

Երրորդ՝ մարդ որ առատ է ոչ վասն բարեկամութեան կամ առաքինութեան, նման է հաւորսի՝ որ խայծ դնէ զի ըմբռնեսցէ զնոսա. ոչ է այս առատութիւն. այլ խաբէութիւն։

Չորրորդ առատ է՝ որ բաշխէ զինչս իւր. բայց ռիշտն՝ բազում անգամ յայն իրացն տայ որ ոչ է իւր։

Եւ զի՞նչ առնէ շռայլն։

Ասեմ թէ բազում։

Նախզի՝ զմարդն մուրացիկ առնէ. ի քաղց եւ ի ծարաւ. որպէս ասէ Ղուկաս վասն անառակ որդւոյն։

Երկրոդ՝ բազում անգամ անկանի ի ձեռս վաշխառուաց. որք տան նմա յոլով չարիս գործել վաշխառելով եւ ուտելով։

Երրորդ՝ զի զմարդիմ գող եւ աւազակ առնէ. եւ նմանի սարդի ոստայնի՝ զի յաղեաց իւր հինէ եւ ըմբռնէ բազում ճանճ եւ ուտէ. եւ դարձեալ հինէ։

Չորրորդ՝ որ զհոգեւոր բարութիւնն ատէ. որպէս Եսաւ վասն ոստանն զօրհնութիւն Աստուծոյ վաճառեաց։

Եւ թէպէտ ամենայն մարդոյ վատթար է շռայլութիւն եւ վատնելն՝ առաւել եւս վատթարագոյն է քահանայից վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ ասէ սուրբն Գրիգոր թէ՝ ամենայն ինչ զոր ունին քահանայք՝ աղքատաց է. վասն այնորիկ զամենայն ինչ որ առաւել քան զհանդերձն եւ զկերակուրն առնու՝ անպատշաճաբար մեծ մեղք է եւ աւազակութիւն եկեղեցւոյ։

Վասն է՞ր՝ զի ամենայն ինչ եկեղեցւոյ Քրիստոս է. վասն այն նոցա պարտ է տալ. զոր ինքն ասէ. (ամենայն որ յաւելցին ի ձեզ՝ տուք աղքատաց. ) որպէս ասէ Պօղոս. (ունիմք կերակուր եւ հանդերձ՝ եւ այնու շատասցուք։)

Եւ սուրբ ոսկէբերանն ասէ. յոյժ բարեգոյն է կերակրել զաղքատս, քան թէ ծածկել զքարինս ոսկւով, եւ զորմունս պատկերօք։

Երկրորդ՝ պարտ է զի քահանայք բարի օրինակ զիցին այլոց. յոյժ անպատեհ է, թէ բժիշկք որք պարտին զայլս բժշկեալ՝ թէ ինքեանք այլ ի նոցանէ հիւանդանան։

Երրորդ՝ զի այս մեղքս՝ արգել է զնոսա յաղօթից եւ ի բարեգործութենէ։

Չորրորդ՝ երկիւղ դատաստանին Աստուծոյ. զի ասէ Քրիստոս զբանն զայն նոցա յաւուրն դատաստանի թէ՝ (քաղցեայ եւ ոչ ետուք ինձ ուտել եւ այլն։)

Ընդ նոսա զայս ասէ որ զքրտունս իւրեանց ուտեն եւ այլն։

Ընդ քահանայիցն զի՞նչ կամի ասել՝ որ զՔրիստոսին ուտեն եւ առնուն. այլ ասէ զբանն զայն թէ՝ (գնացէք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից։)

Որովհետեւ ասացաւ վասն ագահութեան եւ որկորստութեան։

Ասացուք այժմ վասն պոռնկութեան։

Նորին քարոզ վասն Պատրանաց սատանայի եւ Պոռնկութեան. ի բանն առակին։

(Տզրկի երեք դստերք էին սիրով սիրեցեալք. երեքին ոչ յագեցուցանեին զնա. եւ չորրորդն ոչ լցաւ ասել շատ։)

(Գլուխ. ԿԷ)

Մարգարեն Մովսէս՝ զլինելութիւն բոլոր աշխարհի պատմեաց. եւ զսատանայ բնաւ ոչ ինչ ճառեաց վասն կրկին պատճառի։

Նախզի՝ մարդիկ յայլ ժամանակին պարզամիտք էին եւ տղայաբարուք. իմանալի եւ անմարմին իր՝ ոչ կարէին գիտել։

Վասն այն նոցա օրէնք մարմնական եդ. եւ բարիք մարմնական խոստացաւ. եւ թշնամի մարմնական գիտէին. եւ ի մարնմական մեղաց խորշէին. եւ զհրեշտակաց եւ կամ զդիւաց՝ ոչ ինչ ասաց։

Երկրորդ՝ զի նոր էր աստուածածանօթութիւնն. ոչ ասաց. զսատանայ հակառակ գոլ Աստուծոյ եւ թշմամի մարդկան. կամ ի յերկնից անկեալ. զի մի կարծիցեն երկու հակառակ Աստուածս. զմինն բարւոյ արարիչ՝ եւ զմիւսն չարի. որպէս մանիքեցիքն աղանդաբանեցին յետոյ։

Այլ ի նոր օրէնս՝ յորժամ աստուածապաշտութիւնն յայտնի եղեւ, եւ գիտութիւն Սուրբ Երրորդութեանն, մարդիկ լցան իմաստութեամբ եւ հոգւով սրբով, օրէնք հոգեւոր տուան. եւ պարգեւ հոգեւոր խոստացաւ. եւ արքայութիւն հաւատացելոց. եւ տանջանք յաւիտենից անհաւատից եւ անօրինաց։

Ապա ի ձեռս առաքելոց եւ հարցն սրբոց՝ յայտնեցաւ թշնամին սատանայ, թէ հակառակ է Աստուծոյ եւ հրեշտակաց եւ մարդկան. եւ ի յերկնից անկեալ. եւ նա է պատճառ կորստեան եւ մեղաց մարդկաեն։

Այլ յառաջագոյն մարգարէքն՝ առակաւ եւ օրինակաւ ցուցակէին զսատանայ թշնամի գոլ մեզ. եւ հակառակ բարի գործոց մերոց։

Որպէս մարգարէն Դաւիթ՝ առիւծ կոչէ զնա. (դարանի ի գաղտնիս որպէս առիւծ ի մորւոջ իւրում։)

Եւ առիւծ կոչի սատանայ վասն յափշտակողութեանն. զի մռնչէ եւ յափշտակէ զմարդկան հոգիս կորուսանէ։

Շուն կոչէ զսատանայ վասն շողոքորթութեանն ի մեղս. եւ ցուլ վասն հարկանողութեանն. (շուրջ եղեն զինեւ շունք բազումք. եւ ցուլք գէրք պաշարեցին զիս ասէ. ) ի գործոց նոցա անուանէ զնոսա։

Իշխան չարախօս կոչէ զնոսա վասն զուր խօսելոյն եւ բամբասելոյն զմեզ։

Հալածօղ եւ թշնամի կոչէ. (հալաթեաց թշնամին զանձն իմ ասէ։

Եւ բազում եղեն նեղիչք իմ. բազումք յարեան ի վերայ իմ. ) զպատերազմն ասէ զոր ընդ մեզ ունին։

Իժ եւ քարբ կոչէ վասն նենգութեան նոցա եւ չար թունիցն՝ զոր ի խորհուրդս մեր եւ ի հոգիս արկանեն եւ ապականեն։

Եւ որպէս մարգարէն Դաւիթ՝ կամակոր վիշապ եւ առիւծ եւ գազան կոչէ. նոյնպէս եւ իմաստուն որդի Սողոմօն՝ տզրուկ կոչէ զթշնամին սատանայ ասելով։

(Տզրկի երեք դստերք էին սիրով սիրեցեալք։)

Եւ վասն բազում պատճառի տզրուկ կոչի սատանայ։

Նախզի՝ տզրուկն զարիւնն ծծէ՝ որ է հիւթ կենդանական։

Նոյնպէս եւ սատանայ զկենդանական խորհուրդն խոհեմութեան ցասման եւ ցանկութեան՝ ծծէ եւ քարշէ ի մարդոյն. յաղագս որոյ ասէ Քրիստոս. (սատանայ իսկզբանէ մարդասպան է։)

Երկրորդ՝ զի տզրուկն զախտաւոր արիւնն որպէս ասեն ծծէ. նոյնպէս կերակուր է սատանայի ախտ մեղացն։

Վասն որոյ ի խոզ առակէ յառակս անառակին ասելով. (ցանկայր լնուլ զորովայնն յեղջերէն զոր խոզքն ուտէին։)

Երրորդ՝ զի անյագ է տզրուկն. որպէս ասէ աստ. (երեքեանն ոչ յագեցուցանէին զնա. ) նոյնպէս եւ սատանայ անյագ է ի գործս չարեաց։

Չորրորդ՝ զի տզրուկն լինի ի գէջ տեղիս. եւ սատանայ է հանապազ ի գէջ ցանկութիւն. որպէս ասէ. (բեհմովթ ննջէ ի գիջային տեղիս։)

Հինգերորդ՝ զի սողուն է տզրուկն. եւ սատանայ սողալով եւ թաքնաբար մտանէ ի խորհուրդ մարդոյ. (զոր անհնար է ասէ իմանալ ինձ զհետ օձի ի վերայ վիմի։)

Վեցերորդ՝ տզրուկն երկու բերան ունի. եւ սատանայ կրկին ունի նենգութիւն ի խօսս. զի նախ քան զմեղանչելն՝ քաղցր՝ բարերար՝ երկայնամիտ ասէ զԱստուած, եւ ձգէ ի մեղս. եւ յետ մեղացն՝ զարդարութիւնն եւ զդատաստանին պատիժն ի միտ ածէ. եւ այնու յուսահատութեամբ կորուսանէ. վասն որոյ ասէ Դաւիթ. (բանք բերանոյ նորա՝ անօրէնութիւն եւ նենգութիւն են։)

Եօթներորդ՝ տզրուկն ոչ թողու զմարմինն, մինչեւ լնու զորովայնն արեամբ. այնպէս եւ սատանայ՝ յորժամ ըմբռնէ զոք ի մեղս, ոչ թողու ի բաց, մինչ բովանդակ ի կատարումն ածէ մեղացն. եւ ամենայնիւ տայ մեղանչել։

Ութներորդ՝ տզրուկն ի սկզբնդիւրութեամբ ըմբռպնէ. եւ ի կատարումն տայ զկսկիծ ցաւոցն։

Եւ սատանայ զմեղաց սկիզբն ցուցանէ քաղցր. եւ յետոյ դառնայ ի խիղճ մտացն, եւ ի պատկառանացն, եւ յօրինացն երկիւղէ. որպէս ասէ Սողոմօն. (մեղր կաթէ ի շրթանց պոռնկի եւ յետոյ դառնագոյն է քան զլեղի։)

Իններորդրր՝ տզրուկն գիշակեր է եւ սեւաթորմի. այսպէս եւ սատանայ խաւար կոչի. ըստ այնմ, (խաւար նմա ոչ եղեւ հասու։)

Եւ թէ՝ (փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի։)

Վաս որորյ աստ խաւար մեղաց եւ անգիտութեան՝ նսեմացուցանէ զմիտս մեղաւորաց. որպէս ասէ Տէրն. (ամենայն որ չար գործէ՝ ատեայ զլոյս. եւ ոչ գայ առ լոյսն. ) եւ ի կատարածի՝ ընդ նմին ի խաւարն արտաքին։

Տասներորդ՝ տզրուկն յառողջ մասն մարմնոյն ոչ կարէ մերձենալ. եւ սատանայ ոչ կարէ մերձենալ ի կատարեալ առողջսն հոգւով. ըստ այնմ, (գայ իշխան աշխարհիս այսորիկ. եւ ոչ գտանէ յիս յիւրոցն։)

Այսպէս եւ յամենայն եւ ընտրեալսն. որպէս ասէ Դաւիթ. (ի մերձենալ առիս չարից յուտել զմարմին իմ, նեղիչք իմ եւ թշնամիք նոքա տկարացան եւ անկան։)

Եւ դարձեալ՝ (անկցին ի կողմանէ քումմէ հազարք եւ այլն։)

Վասն զի (բանակք հեշտակաց Տեառն՝ շուրջ են զերկիւղածովք իւրովք եւ պահեն զնոսա։)

Իսկ երեք դստերքն տզրկին սատանայի՝ այսինքն, դժոխքն որ է կորուստ գերեզմանին. եւ սէր կանանց. եւ տարտարոսն որ է տանջանք գեհենին. սոքա են երեք դստերք ստանայի։

Եւ վասն է՞ր դուստր կոչէ եւ ոչ որդի։

Վասն կրկին պատճառի։

Նախ՝ զվատթարութիւն նոցա յայտնէ իգական անուամբ։

Եւ երկրոդ՝ զի կրօղք եւ ընդունօղք են, եւ ոչ տուօղք. վասն այն դուստր. զի սէր կանանց ըմբռնէ զմիտսն. եւ գերեզման զմարմինն. եւ տարտարոսն զհոգիս մարդկան. եւ ոչ տան. ի բաց։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ահա Քրիստոս զհոգիս ազատեաց ի դժոխոց. եւ մարմինք մարդկան յառնեն ի գերեզմանէ. նոյնպէս եւ էգն տայ զզաւակ։

Ասեմք թէ՝ խնամօքն Աստուծոյ է եւ զօրութեամբ՝ որ մարմինք մարեդկան յառնեն ի հողոյ. եւ հոգիք ի դժոխոց. այլ նոքա կրօղք են եւ ոչ տուօղք. եւ յայտ է ի յաւիտենից տանջանացն՝ որք այլ ոչ երբէք ազատին։

Նոյնպէս եւ զայլսն իմասցիս որ կրօղք են եւ ոչ տուօղք. վասն այն դուստր կոչէ զնոսա։

Եւ դարձեալ՝ թէ ոք ասիցէ, ո՞րպէս են սոքա դստերք սատանայի. զի ահա զկինն Աստուծոյ ետ ի յօգնութիւն մարդոյն. նոյնպէս զդժոխսն պատրաստեաց տանջանաք մեաւորաց. այսպէս եւ զգերեզմանն (հող էիր եւ ի հող դարձցիս ասէ։)

Ասեմք թէ՝ սոքա դստերք էին սատանայի՝ ոչ թէ ի նմանէ ստեղծեցան, այլ ի նմանէ ի չարն փոխեցան. եւ նա եղեւ պատճառ սոցա չարութեան։

Ասպէս զի կինն բարի ստեղծաւ յԱստուծոյ վասն զաւակի պտղաբերութեան մարդոյն. այլ հեշտ ցանկութեան եւ գործոյ շնութեան՝ սատանայ եղեւ պատճառ. յայնմանէ, որ ցանկութեամբ տեսանել ետ զպտուն ի դրախտին. եւ զցանկութիւնն փոխեաց ի նա։

Նոյնպէս եւ զմահ եւ գերեզմանն պատճառեաց. (զի Աստուած զմահ ոչ արար. նախանձու բանսարկութիւնն եմուտ մահ յաշխարհ ասէ առակն. ) զի պատրանօքն զպտուղն եկեր եւ ի հող դարձաւ։

Նոյնպէս եւ զտարտարոսն եւ զգեհեանն պատրաստեաց Աստուած վասն կատարածի մեղաւորաց. այլ նա բռնութամբ իսկզբանէ աշխարհի անդ տանէր զհոգիս մարդկան եւ տանջէր։

Եւ դարձեալ՝ զի Աստուած մեղաւորացն պատրաստեաց զտանջանս. սատանայ բռնութեամբ զարդարս եւ զմեղաւորաս տանջէր։

Ապա յիրաւի դստերք սատանայի կոչէր զկինն, եւ զգերեզմանն, եւ զգեհեանն։

Եւ դժոխք կոչէ զգերեզմանն. զի որպէս դժոխք ներքին դժւարին եւ նեղ տանջանքն է հոգւոց. նոյնպէս եւ գերեզմանն մարմնոյ է դժոխք. զորմէ ասէր Դաւիթ. (զսիմէի արեամբ հանդերձ ի դժոխս իջուսցես. ) այսինքն, ի գերեզմանս. եւ Եզեկիա ասէր։

(Ոչ թէ մեռեալք օրհնեսցեն զքեզ՝ եւ ոչ խոստովան լինին որք իջանեն ի դժոխս. ) այսինքն, ի գերեզմանն։

Եւ զսէր կանանց ի մէջն դնէ. ցուցանէ զի երկոցունց պատճառ կինն եղեւ. այսինքն, գերեզմաին մահու, եւ տանջանաց գեհենին։

Եւ այս յայտ է յերկուց։

Նախ՝ ի նոյն յառաջին կնոջէն Ադամայ. որպէս ասէ առաքեալն. (մարդն ոչ պատրեցաւ, այլ կինն յանցեաւ. ) զի մարդն ոչ ըստ կամաց, այլ վասն սիրոյ կնոջն եկեր զպտուղն։

Այսու մտօք՝ թէ վասն իմ սիրոյս՝ եւ կնոջս ողորմեսցի որ յանցաւոր է։

Եւ եղեւ այնպէս ըստ նորա դիտաւորութեանն յետոյ. յորժամ եհար զհոգին Ադամայ ի դժոխոցն, եհան եւ զկնոջ Եւայի վասն Ադամայ։

Զի այս երկու դիտաւորութիւնքս նոցա կատարեցան։

Առաջին՝ նախամօրն որ եդ ի մտի ուտել զպտուղն եւ Աստուած որդիս ծնանիլ. եւ կատարեցաւ այս՝ ի ձեռն աստուածածին կուսին Մարիամու. որ ծնաւ զորդին միածին մարմնացեալ եւ մարդացեալ Աստուած։

Եւ երկրորդ դիտաւորութիւնն Ադամայ՝ կատարեցաւ յայն, յորժամ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս էջ ի դժոխս. եւ ի պատճառս արդարոցն եւ սիրով նոցին՝ ազատեաց եւ զհոգիս մեղաւորաց ի տանջանաց դժոխոցն։

Ապա յայտ է՝ զի կինն յանցեաւ եւ ոչ մարդն. որպէս եւ ինքն վկայէ Ադամ որ ասաց առ Աստուած. (կինս զոր ետուր՝ սա ետ ինձ. ) եւ ըստ բնական սիրոյս զոր ունիմ առ նա՝ կերի ի պտուղոյն։

Վասն որոյ ասաց Աստուած. (փոխանակ զի լուաւ ձայնի կնոջ քոյ եւ կերեր ի ծառայն, անիծեալ լիցի երկիր ի գործս քո. փուշ եւ տատասկ բուսցի քեզ. քրտամբք կերիցես զհաց քո, մինչեւ դարձցիս յերկիր ուստի առար. զի հող էիր եւ ի հող դարձցիս։)

Արդ՝ տես զի սէր կնոջն տարաւ զնա ի դժոխս գերեզմանին. եւ որպէս մարմինն եմուտ ի բանտ գերեզմաին. նոյնպէս եւ հոգին ուր ունէր զփուշ մեղացն, եմուտ ի տանջանս գեհենին. եւ անդ տանջեցաւ հոգին Ադամայ ի դժոխսն վեց հազար ամ, մինչ ի գալուստ միածնին Աստուծոյ. որ մարդ եղեւ եւ չարչարեցաւ. եւ ազատեաց զնա ի դժոխոցն։

Վասն այն զսէր կնոջն ի միջին դասէ. զի մահուան մարմնոյն եւ տանջանաց դժոխոցն՝ կինն եղեւ պատճառ։

Առաջին՝ յայսմանէ յայտնի է։

Երկրորդ՝ յայտ է յայժմոյս՝ որ դեշեւս կինն լինի պատճառ մահու մարմնոյն, եւ գեհենին յաւիտենից տանջանացն, որ վասն շնութեան եւ պոռնկութեան գործոց. որպէս ասէ առաքեալն. (շունք եւ պոռնիկք՝ զարքայութիւնն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն. ) ահա տանջանք հոգւոյն յոր ածեն կանայք։

Նոյնպէս եւ մահք մարմնոյ բազումք եղեւ ի ձեռն կանաց. որպէս ջուր ջրհեղեղին եղեւ վասն կանանց. (ուտէին եւ ըմպէին. կանայս առնէին, արանց լինէին։)

Վասն որոյ բարկացաւ Աստուած. եւ ջրպեղեղաւ կորոյս զամենեսեան. միայն ապրեցաւ Նոյ եւ երկու որդիք իւր. որ հինգ հարիւր ամ պահեաց զկուսութիւն։

Այսպէս վասն դինայի դստերն Յակօբայ շնութեան՝ ի սուր սուսերի մաշեցաւ բոլոր քաղաքն սիկիմացւոց։

Եւ ի յանապատին զի պղծեցան ի կանայս օտարաց՝ եւ կերին զզոհեալ եւ զմեռելոտի՝ ստակեցան ի ժողովրդենէն ԻԴ հազար արանց. մինչ փենեհէզտ եսպան զԶամբրի եւ զՔասբի. եւ դադարեցաւ մահն։

Այսպէս եւ յաւուր դատաւորացն՝ վասն հարճի կնոջն ղեւտացւոյ շնութեան՝ բոլոր ցեղն Բենիամենի սատակեցաւ սրով. Լ հազար պատերազմօղ արանց մեռաւ ի մետասան ցեղիցն։

Եւ զի՞նչ ասեմ ըստ կարգի։

Սամփսոն հզօրն՝ ի ձեռն Դալիլայ կնոջն խաբեցաւ եւ կորեաւ։

Մարգարէն Դաւիթ ի կնոջէն խաբեցաւ եւ անկաւ յաթոռոյն. եւ դարձեալ մեղայ ասելովն արդարացաւ ի ձեռն Նաթանայ։

Նոյն ինքն իմաստունն Սողոմօն՝ վասն կնոջն ելաւ յաչան Աստուծոյ. (գինի եւ կանայք ասէ հանին զնա յԱստուծոյ։)

Զմկրտիչն Յովհաննէս գլխատեաց կինն։

Եւ զԱդամ ի դրախտէն էհան։

Եւ այլ բազում վնասս հոգւոյ մինչ ի կատարած աշխարհի՝ ի ձեռն կնոջն է եղեալ եւ լինի. զբազումս է տապաստ արկեալ նորա խոցելովն. եւ անթիւ են սպանեալքն ի նմանէ. ասինքն ի կանանց։

Այսպէս անյագ է թշնամին ստանայ. եւ անյագ է կորուստ կանանց։

Զի հանապազ սատանայ պատերազմի չար խորհրդովն ընդ մարդկան. եւ ածէ ի սէր կանանցն. եւ կինն ածէ ի մահ զմարմինն, եւ ի տարտարոսս յաւիտենից տանջանաց զհոգին. եւ (ոչ երբէք ասեն շատ. ) այսինքն, որպէս գերեզմանն մարմնով ոչ շատանայ կամ լնանի. եւ ոչ դժոխք տանջանօք։

Նոյնպէս եւ ոչ շատանան դեւք ի խաբելոյ. եւ կանայք ի կորուսանելոյ. որպէս ասէ առակն. (կին զարանց պատւականաց զոգիս որսայ։)

Եւ հետագայ բանիւն՝ սիրոյ կանանց եւ չար խորհրդոց սատանայի օրինակ տայ ասելով։

(Երկիր ոչ յագի ջրով. եւ ջուր եւ հուր ոչ երբէք ասեն շատ։)

Այսինքն, որպէս երկիր ոչ յագի ջրով առագելոյ վասն երկու պատճառի։

Նախզի՝ կրէ յինքն եւ ընդունի։

Եւ երկրորդ՝ զի այն ջրովն զանազան բոյսս բուսուցանէ։

Այսպէս երկրի զբանական միտս մեր նշանակէ. զգիտութիւնն եւ զխորհուրդն զոր կրեմք ի մեզ։

Եւ գիտութիւնն երկու է. մինն բարի է. եւ միւսն չար։

Այն որ բարի գիտութիւնն է՝ ի հոգւոյն սրբոյ է. սուրբ գրոց գիտութիւն. եւ հոգեւոր իմաստութիւն. եւ բարի խորհուրդ որ յԱստուծոյ գայ առ մարդ։

Իսկ չար գիտութիւնն՝ է ի չար հոգւոյն սատանայէ. զոր հանապազ չար խորհուրդ արկանէ ի մարդն եւ կորուսանէ։

Եւ մեր բանական միտքս՝ զերկուսն կրէ յինքն եւ ընդ ունի. զչարն այլ, եւ զբարին այլ. զի բանական է՝ բանիւն կերակրի. ոմանք աստուածային բանիւ. ոմանք դիւական։

Վասն այն պարտ է հանապազ զաստուածային լսել եւ ուսանել. եւ ի միտս պահել եւ խոկալ. զի մի դիւական խորհուրդն մտցէ ի մեզ. զոր օրինակ՝ աման ինչ զի ջրով՝ զայլ ինչ ոչ ընդ ունի. նոյնպէս եւ միտքն ի բարի խոկումն՝ զչար խորհուրդն սատանայի ոչ ընդունի։

Եւ դարձեալ՝ որպէս ջուրն որ շարժի հանապազ ի յարմատն եւ ի բոյսն՝ ի ծաղիկն եւ ի պտուղն։

Նոյնպէս եւ գիտութիւնն եթէ բարի է ի միտս մեր, զբարի արմատն ոռոգէ. եւ ի մարմինս բուսուցանէ. եւ ծաղկէ որպէս զանուշահոտ վարդ եւ մանուշակ եւ այլն. այսինքն, զողջախոհութիւն. զարիութիւն. զհաւատ. զյոյս. զսէր. եւ զայլ ամենայն բարի գործս պտղաբերէ ի մեզ այսպէս։

Զի բարի գործն՝ արմատանայ ի միտսն. եւ բուսանի ի մարմինն. եւ ծաղկի անուշահոտութեամբ ի գործելն. եւ պտղաբերէ աստ զմարմնոյ խաղախութիւն եւ անդորրութիւն. եւ ի հանդերձեալն զկեանսն յաւիտենից։

Այսպիսի պտուղս է ի բարի գիտութենէ ի սուրբ ջրոյն։

Այսպէս եւ չար գիտութիւնն՝ մտանէ ի խորհուրդս մեր. եւ բուսուցանէ զփուշ մեղաց. զբղջախոհութիւն. զանհաւատութիւն. զատելութիւն. զծուլութիւն. եւ զայլն։

Նոյնպէս եւ այս չար խորհուրդս՝ արմատանայ ի հոգին. բուսանի ի մարմինն. աճէ եւ ծաղկի ի գործն. եւ պտղաբերէ զչար պտուղն. աստ ի հոգին զխղճմտանսն. եւ ի մարմինն զպատուհաս մեղացն. զհիւանդութիւն, զմահապատիժ, զսով, զսուր, զգերութիւն, եւ զայլն։

Իսկ անդ՝ զտանջանսն յաւիտենական, զլալ աչացն, եւ զկրճտել ատամացն զոր տարտարոս կոչէ։

Ահա եղբարք՝ տեսէք աչօք եւ իմացէք մտօք. այս է երկու խորհրդոց պտուղն. բարւոյն եւ չարին. զոր կամիք՝ ընտրեցէք։

Եւ յետ այնորիկ ասէ. (ջուր եւ հուր ոչ երբէք ասեն շատ։)

Ջուր ոչ դադարի ի գործելոյ որպէս ասացաւ։

Նոյնպէս եւ հուրն ի յերեւելիս զամենայն ինչ զոր արականեմք ի նա, կրէ յինքն, եւ ոչ ասէ շատ. այս է՝ թէ քար, թէ փայտ, երկաթ, եւ այլ ինչ, զամենայն ընդունի եւ առաւել բորբոքի։

Այսպէս եւ հուր ջերմութեան սիրոյն ի հոգիս մեր՝ անյագ է եւ առաւել բորբոքի։

Եւ այս հուր սիրոյս կրկին է. բարի եւ չար։

Այն որ բարին է՝ հոգեւոր սէրն է առ Աստուած. զոր ունիմք ի սուրբ սրտէ բոլորորվիմբ սիրել զԱստուած։

Եւ չար սէրն այն է՝ որ մարմնական է եւ ախտաւոր, եւ վատթար սէր ի հեշտութեանց աշխարհի. որպէս կնոջ սէրն. ուտելոյ՝ ըմպելոյ՝ արծաթոյ՝ փառաց, եւ այլ ամենայն։

Եւ վասն ախտաւոր սիրոյն՝ ասէ մարգարէն. (ջեռաւ սիրտի իմ ի փորի իմում. եւ ի խորհուրդս իմ վառեցաւ հուր։)

Վառիլն այն է՝ որպէս ոք բորբոքէ զկրակն եւ դնէ զփայտն, նա վառի։

Նոյնպէս ցանկութիւնն ի մեզ բնական հուր է. եւ սատանայ ի խորհուրդն բորբոք է. եւ յարտաքուստ տեսութիւն զգայարանացն լինի նիւթ եւ վառէ զցանկութիւն չար. եւ գորթելովն ծնանի զմահ. ըստ այնմ, (ցանկութիւն յղացեալ զմեղս ծնանի. եւ մեզքն կատարեալ զմահ. ) այս չարին բորբոքումն է։

Իսկ վասն բարւոյն ասէ մարգարէն. (զբերան իմ բացի եւ առի զհոգի. ի պատւրանս քո փափագեաց անձն իմ. ) այսինքն, զբերան մտացս որքան բանամք եւ արձակեմք, առնումք ի մեզ զազդումն հոգւոյն սրբոյ. եւ փափագեալ պատւիրանին Աստուծոյ՝ բորբոքիմք ի սէր նորա. այս բարի սէրն է. եւ այս սէրս է մնացական. որ ոչ երբէք պակասի ի յերեք պատճառէ. այսինքն, ի սիրելւոյն, ի սիրողէն, եւ ի սիրոյն։

Սիրելին Աստուած է եւ յաւիտենական։

Այլեւ սէրն որ է շաղկապ հոգւոյս մեր եւ Աստուծոյ՝ է յաւիտենական. որպէս ասէ առաքեալն. (սոքա երեքին. եւ լաւ քան զսոսա՝ սէրն է. ) այսինքն, զի հաւատն ի կեանս յայս է. եւ յոյսն յետ աստի կենացս ակնկալութիւն վարձոյն. եւ սէրն յետ յարութեանն՝ ի յաւիտենական կեանս մնայ ի մեզ եւ առ Աստուած։

Իսկ վատթար սէրն աշխարհի՝ ոչ է այսպէս մնացական յերեք կողմանէ. այսինքն ի սիրելւոյն, ի սիրողէն, եւ ի սիրոյն։

Ի սիրելւոյն այսպէս. զի աշխարհս անցանէ. եւ ոսկի եւ արծաթ եւ կինն. եւ ցանկութիւնն ընդ նոսա կորնչի. նոյնպէս եւ մարմինս մեր կորնչի. եւ ցանկութիւն իւր ընդ իւր։

Այսպէս եւ սէրն ըստ ինքեան որքան յերկարի, այսինքն նւազի։

Զի այսու զանազանի սէրն Աստուծոյ եւ սէր աշխարհի. զի Աստուծոյ եւ հոգեւոր սէրն՝ որքան յերկարի, այնքան աճի եւ առաւելու։

Իսկ աշխարհի եւ մարդկան սէրս՝ որքան յերկարի, թուլանալ եւ պակասի։

Վասն զի սկիզբն աշխարհիս սիրոյ՝ պիտ է, եւ վախճանն թոյլ։

Իսկ աստուածային սիրոյն՝ սկիզբն թոյլ է, եւ վախճանն պինտ եւ բորբոքեալ։

Զայսմանէ սիրոյս ասէ։

(Ջուր եւ հուր ոչ երբէք ասեն շատ։)

Ասինքն, ջուր գիտութեան հոգւոյն սրբոյ՝ եւ հուր սիրոյ նորա մշտնջենաւոր են եւ յաւիտենական։

Զի որպէս այժմ հրեշտակաց գիտութիւնն եւ սէրն են մշտնջենաւոր հեղումն յԱստուծոյ։

Նոյնպէս անդ ընտրելոց սրբոցն իմաստութիւնն եւ գիտութիւնն Աստուծոյ՝ հանդերձ անսպառ սիրովն բղխին միշտ եւ յաւիտենական կենօք։

Որում զմեզ զամենայնսն զհաւատացեալս անուանի իւրոյ, արժանի արասցէ Քրիստոս երկանային իմաստութեամբ իւրոյ՝ հաղորդիլ անմահական սեղանոյն, զոր խոստացեալէ սրբոց իւրոց. եւ նմա փառք յաւիտեաենս ամէն։

Նորին քարոզ վասն վնասուց Պոռնիկ կանանց։

(Գլուխ. ԿԸ)

Եթէ զի՞նչ է վնաս պոռնիկ կանանց՝ խրատէ ըստ կարգի իմաստունն Սողոմոն։

Նախզի ասէ. (մի հայիր ի կին չար։)

Զի ամենայն մեղաց պատճառ՝ ցանկութեամբ հայիլն է յարտաքուստ։

Զի հրամայէ Տէրն. (որ հայի ի կին ցանկութեամբ, արդէն շնացաւ ի սրտի իւրում. ) թէպէտ զարտաքին գործն խափանեցին տեղիքն եւ ժամանակն. այլ ի կամսն իւր շնութիւն կատարեցաւ։

Այլեւ ընդ տեսութեանն սատանայ զցանկութիւնն խառնէ. որպէս նախամօրն Եւայի. (որ ետես զծառն գեղեցիկ։)

Եւ զհաճոյութիւնն սատանայ խառնեաց. եւ եկեր ի պտղոյն. վասն այն ոչ է պարտ նայիլ։

Եւ դարձեալ նայելովն աչաց՝ ցանկութիւն ախտին շարժի եւ վարէ ի գործն. վասն այն չէ պարտ ամանեւին նայիլ։

Զի թէ ոչ էր տեսեալ զԲերսաբէ Դաւիթ, ոչ էր ցանկացեալ, եւ ոչ շնացեալ. նոյնպէս եւ Յուդա զԹամար։

Այս առաջին վնաս ի պոռնիկ կանանց ի հայիլն աչաց։

Երկրորդ վնաս զոր ասէ Սողոմօն։

(Շնացօղն՝ պակասութիւն իւրում ստանայ եւ նախատինս։)

Եւ առաքեալն ասէ առ կորնթացիսն։

(Որ միանայ ի Տէր՝ մի հոգի է. եւ որ միանայ ի պոռնիկ՝ մի մարմին է։)

Զի որպէս պոռնիկն չար է, ամենայն չարութեան նորա՝ կցորդի ընդ նմա. որպէս այն որ ընդ աղբ խառնի, զգարշ հոտն ընդունի. եւ որ իմուր՝ սեւանայ։

Երրորդ որ ասէ. (մեղր կաթէ ի շրթանց պոռնկի. բայց կատարածն դառնագոյն է քան զլեղի։)

Զի քաղցրապատիր բանիւն՝ ձգէ զերիտասարդն ընդ իւր. եւ ի կատարիլ գործոյն՝ դառնանայ քան զլեղի ի խղճէ մտացն եւ ի մարմնոյն գարշութեանց։

Որպէս ամոն ընդ քուեր Աբիսողոմայ. վերջին ատելութիւնն՝ դառն քան զառաջն հեշտութիւնն։

Նոյնպէս եւ ամենայն մանկան՝ վաղ կամ անագան՝ այսպէս դառնութիւն հանդիպի։

Չորրորդ զի ասէ. (սուր երկսայրի է արեալ. ) այսինքն, չար գործն. զի հատանէ զմարմինն ի կենաց եւ զհոգին յարքայութենէն. ըստ այնմ, (մի խաբիք. ոչ շունք՝ ոչ պոռնիկք զարքայութիւնն ժառանգեն։)

Հինգերորդ զի ասէ. (ոտք նորա մահու հանդերձ իջանեն ի դժոխս. ) այսինքն, պատճառ յաւիտենից մահուն է պոռնկութիւնն. որ ընդ նմա ի գերեզմանն իջանէ յաւիտենից զհոգին։

Որպէս առաքեալն ասէ. (ցանկութիւն յղացեալ զմեղս ծնանի. եւ մեղքն կատարեալ զմահ։)

Զի կատարումն մեղաց՝ սկիզբն է մահուն յաւիտենից։

Վեցերորդ՝ (ոչ է հաստատուն սէր նորա ասէ եւ կորնչի. ) զի վասն կապենիցն էր նենգաւոր սէր նորա. եւ յորժամ էառ, այլ ոչ սիրէ զքեզ. թողու եւ զմիւսն սիրէ։

Եօթներորդ ասէ. (յափշտակէ զկեանս քո. ) այսինքն, զինչսն. զի ապրանք կոչեմք։

Զի ի սէր կապէ զմանուկն՝ եւ նավաւ տանի զամենայն ինչսն։

Եւ նա արբեալ ի սիրոյ նորա, ոչ ինչ համարի զկորուստ ընչիցն։

Զի բազումէ արբեցութիւնն. այսինքն, մեղաց, եւ իշխանութեանց, եւ մանկութեանց, եւ փարթամութեանց, եւ այլ սոյնպիսեանց։

Եւ սոքա ամենեքեան չար արբեցորւթիւնք են քան զգինւոյ. որպէս ասէ մարգարէն. (Վայ ձեզ որք արբեալ էք եւ ոչ ի գիւնւոյ։)

Վասն այն ոչ զգան. ոչ զահ, ոչ զամօթ, եւ ոչ զխրատ. զի արբեալք են մեղօք եւ յիմարեալ. Ութներորդ՝ (յետոյ ի զղջումն տանի, յորժամ մաշեսցին անդամք քո. ) այսինքն, յայնժամ փոշիմանի եւ վայ տայ, յորժամ ծերանայ եւ հատանի զօրութիւնն. կամ հիւանդանայ եւ նուազի պարարումն. կամ աղքատանայ եւ նուազի կերակուրն եւ ըմպելին։

Զի սոքա՝ աղայութիւն եւ առողջութիւն եւ փարթամութիւն՝ ձեռնտու եւ օգնական են չարագործացն. յորժամ սոքա նուազին, հոգին զօրանայ եւ ի խիղճէ մտաց իւրոց չարաչարի. յայնժամ ի մանայ զամօթն եւ զհարկիսն որ գնայ։

Զի պոռնիկ կինն՝ ամենայն իրաց զրկօղ է. զինչսն զրկէ. զամօթն տանի. զհարկիսն բառնայ. զկեանսն կարճի զմարմինն չարչարէ. եւ զհոգին ի հուր տանջէ. որպէս ասէ. (անկան. ի բազում չարիս՝ ի մէջ ժողովրդոց եւ եկեղեցւոյ։)

Ոչ միայն զաստի բամբասանս եւ զամօթն ասէ, այլեւ յահեղ հրապարակին։

Յորդամ աթոռք դատաստանին դնին. եւ դպրութիւնք բանին. եւ երկինք եւ երկիր ի մի վայր ժողովին, անդ են ամօթ եւ նախատինք եւ չարչարանք չարագոծին. ըստ այնմ, (մեզ ամենեցուն յանդիման լինիլ կայ առաջի ատենին Քրիստոսի. զի ընկալցի իւրաքանչիւր իւրով մարմնով. եթէ բարի եւ եթէ չար։)

Իններորդ զ զի ասէ. (առաջի աչացն Աստուծոյ է գործ քո։)

Այս է մեծ ահ եւ երկիւղ քան զամենայն. զի զոր ինչ գործէ ոք՝ տեսանէ Աստուած. եւ ոչ ինչ ծածկի ի նմանէ։

Զի ի մարդկանէ չորս իրք ծածկեն զգործն։

Նախ՝ միջոց հեռաւորութեան երկրի։

Երկրորդ՝ տունն, Երրորդ՝ մութն։

Չորրորդ՝ մարմինն։

Արդ՝ հեռաւորութիւնն եւ պատրուակն երկնից՝ ոչ կարէ ծածկել զմեզ ի տեսութենէն Աստուծոյ. ըստ այնմ, (Աստուած յերկնից նայեցաւ յամենայն որդիս մարդկան տեսանել. ) եւ ոչ տուն. եւ ոչ մութն. (զի խաւար նոցա որպէս զլոյս է. ) եւ ոչ մարմինն. (զի քննէ զսիրտ եւ զերիկամունս։)

Այլ արդ՝ Աստուած տեսանէ զգործս մեր եւ հատուցանէ. եւ մեք ոչ տեսանեմք զԱստուած։

(Զի ասաց անզգամն ի սրտի իւրում, թէ ոչ գոյ Աստուած։)

Զի թէ տեսանէ ոք մերձ իւր զԱստուած՝ ոչ մեղանչէ. զոր օրինակ՝ թէ զմարդ տեսանեմք, ոչ գործեմք։

Նախ զօրէնսն իւր եդեալ է առ մեզ. որ ի տասն բան օրինացն՝ մին այն էր թէ՝ (մի շնար. ) յորժամ արհամարհեմք զայն. ի նոյն օրինացն դատիմք. որ զշնացօղն քարկոծել եւ այրել հրամայեաց. Տասներորդ զի ասէ. (անօրէնութիւնքն որսան զնա. եւ մեռանի ընդ անխրատս։)

Այսինքն, սատանայ է որսորդն. եւ սակաւ հեշտութամբն՝ ի թակարթ մեղացն պատատէ. ըստ այնմ, (տոռունք մեղաց պատեցան զինեւ. ) եւ ընդ իւր ի յաւիտենից տանջանսն քարշէ. որպէս ասէ. (մեռանի ընդ անխրատս։)

Արդ՝ մին մահ եւ տանջանք մարմնաւոր են աստ. յիշխանաց երկրի եւ ի դատաւորաց. (զի իշխանք ոչ են յերկիւղ բարեաց, այն յերկիւղ չարաց. ) որպէս պոռնկին եւ շանն եւ չարագործին պատիժ տան։

Զինչսն յափշտակեն. գանիւ չարչարեն. զմասն հատանեն. կամ զբոլոր գլուխն։

Դարձեալ՝ անխրատն սատանայ է. զի ոչ հնազանդեցաւ Աստուծոյ, եւ ոչ հրեշտակաց, եւ ոչ հին եւ նոր օրինաց. ընդ անխրատին սատանայի եղիցի վախճան նորա. զի զնորա խրատն ընկալաւ. եւ զԱստուծոյ եւ զեկեղեցւոյ եւ զսրբոց խրատն արհամարհեաց։

Եւ զի՞նչ է երկոցունցն կատարած. այն է զոր ասէ. (երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից. որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա։)

Այս է բաժին եւ վիճակ ժառանգութեան պոռնկին։

Վասն այն ասէ. (մի հայիր ի կին չար։)

Եւ այլ վասն շնութեան՝ ասացաւ իսկիզբն գրոցս յօրէնսն. (մի շնար. ) անդ տես։

Նորին բան վասն Պոռնկութեան։

Վասն է՞ր հրամայեաց Աստուած մարգարէին ՈՎսէի պոռնկիլ։

Պատասխանի։

Բազում խորհուրդ ունի։

Առաջին՝ ցուցանէր զպոռնկութիւն ժողովրդեանն Իսրայէլի. որք թողին զՏէր Աստուած, եւ պաշտեցի զկուռս։

Երկրորդ՝ ցուցանէր թէ՝ այսպէս պոռնկելոց էր երկիր նոցա ի ծառայութիւն թշնամեաց նոցա։

Երրորդ՝ պատուհաս գալոց էր ժողովրդեանն. եւ նոքա ի տաճարն ապաստանեալ՝ ոչ հաւատային. եւ կարծէին թէ ստին բանք մարգարէիցն։

Վասն այն ոչ միայն բանիւ այլ գործով տայ ապացոյց կորստեան նոցա։

Չորրորդ՝ բազում էին խօսեցեալ մարգարէքն. եւ ժողովուրդն մոռացեալ էր՝ վասն այն զմարգարէն Եսայի մերկ եւ բոկշրջեցոյց ի յօրինակ գերութեան նոցա. եւ Ովսէին հրամայեաց պոռնկիլ ի նշանակ կործանման նոցա. զի հաստատ է տեսութիւն աչաց քան զլուր ականջաց. եւ այս նոյն ըստ երրորդ մտացն։

Հինգերորդ՝ մարգարէքն՝ բարեխօս լինէին վասն չար ժողովրդեանն։

Ասաց Աստուած առ կին պոռնիկ, զի ուսցիս թէ դու մարդ ես եւ զազրիս ի պոռնկէն, ո՞րքան առաւել ես համբերեմ ընդ ինեւ ժողովրդեանն՝ որք միշտ ընդ կուռսն պոռնկին։

Վեցերորդ՝ օրինակ եդ զմարգարէն դառնացօղ ազգին. զի պոռնիկ կին՝ ցածուցեալ զգաստանայ. յորժամ առնուս դու զնա՝ այլ ոչ պոռնկի։

Իսկ ժողովուրդն եբրայեցւոց՝ ոչ զգաստացան. թէպէտ յիս մերձեցուցի, այլ թողին զիս եւ պղծեցան ի կուռսն։

Եօթներորդ՝ յօրինակ այնմ՝ զի կին պոռնիկ էառ Աստուած իւր ժողովուրդ զհին եւ զնոր եկեղեցի. զի հրէայքն. պոռնկեալք էին յեգիպտոս եւ ընդ քանանացիս. այսպէս եւ զնոր ժողովուրդս զհեթանոսաց՝ ընկալաւ Քրիստոս։

Ութներորդ՝ որպէս սրբեաց մարգարէն զկինն պոռնիկ՝ զի սուրբն՝ ի պիղծն մերձենալով ոչ պղծի. այեել պիղծն սրբի ի պղծութենէ իւրմէ։

Այսպէս եւ էառ Աստուած զպիղծ ժողովուրդս. եւ արբեաց յամենայն պղծութենէ իւրմէ. եւ կոչեաց անուն սուրբ զհրէայսն Իսրայէլ՝ որ է աստուածատես. եւ զհեթանոսս քրիստոնեայ որ է Քրիստոս ի նա։

Իններորդ՝ հրամայեաց պոռնկիլ՝ զի ցուցցէ զհնազանդութիւն մարգարէին, եւ զկատարեալ սէրն առ Աստուած. զի արհամարհեաց զամօթ եւ զնախատինս ժողովրդեանն վասն հրամանացն Աստուծոյ։

Այսպէս եւ մեզ պարտ է օրինացն Աստուծոյ եւ առաջնորդացն կամաց՝ հնազանդ լինիլ։

Տասներորդ՝ ասաց յօրէնսն. (մի շնար. ) եւ մարգարէին հրամայեաց պոռնկիլ եւ շնալ. զի ցուցցէ թէ՝ կամքն Աստուծոյ գեր ի վերոյ օրինացն է. եւ ոչ ի ներքոյ եւ կարէ Աստուծոյ զեդեալ օրէնս իւր փոխել։

Որպէս ասացաւ (մի սպանաներ. ) այլ Սամուէլի հրամայեաց սպանանել զագագ. եւ զփենեհէզի եւ զԵղիայի սպանումն ընկալաւ. սոյնպէս եւ այս։

Իսկ պոռնիկութիւնն եւ շնութիւնն՝ զանազանին այսպէս. զի պոռնիկն յայտնին է եւ համարձակն. ըստ այնմ, (երեսք կնոջ պոռնկի եղեւ քեզ. անամօթացար առ ամենայնի։)

Իսկ շնութիւնն է՝ որ ի ծածուկ եւ գաղտագողի գործէ որպէս շուն։

Վասն այն ասէ Տէրն. (որ հայի ի կին՝ անդէն շնացար ի սրտի իւրում։)

Եւ զի Եփրեմ յայտնի պոռնկէր ի կուռսն. եւ Երուսաղէմ ծածուկ. վասն այն ասէ մարգարէն. (շնար Երուսաղէմ եւ պոռնկէր Սամարիայ։)

Հարց՝ զի՞նչ է որ Ովսէէ ի պոռնիկն մերձեցեալ ոչ պղծեցաւ, այլ կինն սրբեցաւ նովաւ. եւ այլ ոք յարժամ պոռնկի՝ պղծի։

Պատասխանի՝ սուրբն եւ պիղծն՝ տրամատեալ ի մանին չորս դիմօք. զի է սրբութիւն հոգւոյ՝ եւ է սրբութիւն մարմնոյ. նոյնպէս եւ պղծութիւն հոգւոյ եւ պղծութիւն մարմնոյ։

Արդ՝ պիղծ մարմին մերձեցեալ ի յայսն. պիղծէ զմարմինն, այլ ոչ զհոգին. զի ըստ իմաստնոցն՝ նիւթի եւ որակի պղծութիւնն, ոչ կարէ պղծել զգոյացութիւնն. այլ զորակն եւ զպատուհումն։

Նոյնպէս եւ պիղծ հոգին ի յայլս մերձեցեալ պղծէ զհոգի. այլ ոչ կարէ պղծել զորակութիւն մարմնոյ։

Իսկ ի միւս կողմն՝ սուրբ հոգին մերձեցեալ ի յայլս՝ կարէ սրբել զհոգին եւ զմարմինն։

Այսպէս եւ սուրբ մարմինն մերձեալ ի յայլս, կարէ սրբել զմարմինն. զի զօրաւոր է սրբութիւն քան զպղծութիւն. զի կարողանայ զերկոսին որակսն փոփոխել։

Յաղագս որոյ՝ պիղծ կինն մերձեալ ի սուրբ մարգարէն, սրբեցաւ նովաւ. ըստ այնմ, (ընդ սրբոյն սուրբ եղիցիս եւ այլն։)

Եւ այլք ի մարդկանէ մերձեալ ի պոռնիկն, պղծին նովաւ. (զի ընդ թիւրսն կործանեսցին ասէ Դաւիթ։)

Եւ առաքեալն ասէ. (որ միանայ ի Տէր՝ մի հոգի է. եւ որ միանայ ի պոռնիկ՝ մի մարմին է։)

Դարձեալ՝ ամենայն արւեստի ընտրութիւն ի գործոցն լինի զինչ եւ իցէ. իսկ բարի եւ չարն՝ ի պատճառէն ընտրի. եւ պատճառն է դիտաւորութիւն նորին. զի ըստ դիտաւորութեան գործոյն հատուցանի. եթէ բարեաց եւ եթէ չարաց. որպէս ասաց Տէրն. (այն իսկ են վարձք նոցա։)

Արդ՝ պատճառ եւ դիտումն ովսէի՝ էր հրամանն Աստուծոյ զոր կատարեաց. վասն որոյ ոչ պղծեցաւ. իսկ այլք ի մարդկանէ՝ պատճառ ունին զհեշտութիւն մարմնոյ՝ վասն որոյ պղծին։

Եւ ապացոյց սոցա Փենէհէզ եւ Եղիա. որք զբազումս սպանին եւ ոչ են պարտական արեան վասն պատճառին։

Սաւուղ պատարագ մատոյց. եւ Ոզիա խունկ. եւ եղեն դատապարտք վասն պատճառին եւ դիտաւորութեան։

Այսքան առ այս։

Նորին քարոզ վասն Լծոյ Օրինացն։

Հարց։

(Գլուխ. ԿԹ)

Ասէ Ովսէէ՝ (Երինջ կիրթ է Եփրեմ։)

Պատ։

Ժողովուրդն յորժամ թողոյր զօրէնս Աստուծոյ, երինջ լծնկէց անասնեաց։

Իսկ յորժամ հնազանդ էր ի ներքոյ օրինացն Աստուծոյ, երինջ կիրթ անւանէր։

Եւ ունի բազում յատկութիւն։

Նախ՝ ըստ անուանն. զի երինջ զծննդականն նշանակէ. եւ նոքա ունէին զծնունդս բարեաց։

Երկրորդ՝ կիրթ եւ ընտել է ի լութն. եւ նոքա յօրէնս Աստուծոյ։

Երրորդ՝ արդարագործ է. զի առ ընկերն զհաւասարութիւնն ունի։

Չորրորդ՝ վաստակարար է եւ արդիւնաբեր։

Հինգերորդ՝ զի ուղիղ ընթանայ ի շաւիղն. ոչ յաջ խոտորի եւ ոչ յահեակ։

Վեցերորդ՝ արիութեամբ է ի գործն իւր՝ որքան է ի լուծն։

Եօթներորդ՝ եթէ ծուլանայ կամ յառաջէ քան զընկերն՝ զխրատ գաւազանին առնու։

Ասէ մարգարէն. (լից զերեսս նոցա անարգանք. եւ հարից գաւազանաւ զանօրէնութիւնս նոցա։)

Ութներորդ՝ հակառակի ընդ նորա որք չունին զլուծն. եւ պարտ է հաւատացելոցն ընդ անհաւատին հակառակիլ։

Իններորդ՝ զպարանոցն խորնարէ ի ներքոյ լծոյն՝ որ նշանակէ զխաչն. եւ սամետէնք՝ զանխզելի կապն. զոր հրամայեաց Տէն առնուլ զխազն եւ հետեւիլ նմին. այս զկամաւ խոնարհութիւնն նշանակէ։

Տասներորդ՝ պարանոցն զհետս եւ զնշան լծոցն ունի. եւ այն է գեղ պարանոցին. եւ ի վերայ նորա դնի լուծն։

Այս է՝ առաքինութիւնն ի մեզ. եւ նովաւ ընդունիմք զօրէնս եւ զխաչն Քրիստոսի. եւ նովաւ գեղեցկանայ հոգիս մեր։

Այսպէս է յատկութիւն կիրթ երջոյն՝ որ է հաւատացեալ ժողովուրդս Քրիստոսի։

Իսկ լծնկէց երինջն՝ այսմ ամենայնի ընդդէմ է իմանալ. որ նշանակէ զանհաւատս՝ որք ոչ են հնազանդել ի ներքոյ օրինացն Աստուծոյ։

Այսքան առ այս։

(Տուր նոցա Տէր արգանդ անորդի. եւ ստինս ցամաքեալս։)

Նախ այս՝ է ի մէջ Իսրայէլի նախատինք. ամուլն եւ անծնունդն։

Այսպէս անիծանէ զչարս ի մարդկանէ. զի մի լիցի նոցա ծնունդ մարմնոյն եւ յիշատակ ի վերայ երկրի։

Երկրորդ՝ ծնօղք թագաւորքն էին՝ որք բազմացուցանեն զզօրսն. եւ ստինք քահանայքն՝ որք ճմլեն զօրօնս. եւ կերակրեն զժողովուրդն. յորժամ թագաւորքն զկուռսն բազմացուցանեն, եւ քահանայքն զօրէնս ոչ ուսուցանեն, այսպէս անիծանէ զնոսա։

Երրորդ՝ կերակրէ. հերծուածօղքն որք զմոլութիւնս յղանան եւ ուսուցանեն՝ զայսպիսի անէծս ընկալցին։

Չորրորդ՝ անգանդ է հոգիս մեր՝ եւ ծնանի զբարիս։

Եւ ստինք՝ է մարմինն. զի սնուցանէ գործով։

Արդ՝ որ ընդդէմ այսմ զչարս յղանայ հոգւով եւ գորէ մարմնով, այսմ անիծից արժանաւորին։

Այսքան առ այս։

Նորին բան վասն Սպառնալեաց Մարգարէիցն։

Հարց՝ վասն է՞ր մարգարէքն յառաջագոյն սպառնային զպատուհաս ժողովրդեանն։

Պատասխանի. վասն չորս պատճառի։

Նախզի՝ յանդիմանէին զմեզս նոցա՝ եւ ասէին զպատուհասն. զի գիտասցեն, թէ վասն այնպիսի մեղացն՝ զայնպիսի պատիժս կրելոց են։

Երկրորդ՝ զի գիտասցեն թէ՝ ոչ վայրապար է պատուհասն. այլ Աստուծոյ հրամանաւն է եւ անդառնալի։

Երրորդ՝ զի նախ միտքն հեշտանայ չար խորհրդովն եւ ապա մարմինն գործէ։

Նոյնպէս նախ սպառնալեօք զարհուրի եւ չարչարի ի միտս. եւ ապա ի մարմինն կրէ զպատիժ մեղացն։

Չորրորդ՝ զի պատուհասն կրկին մասն ունի. մին սպառնալիքն է. եւ միւսն գործն։

Արդ՝ զսպառնալիսն ետ ի մարգարէսն. եւ գործն ի թագաւորսն ասորաց եւ բաբիլացւոցն։

Զի թէ սպառնալեացն լւիցեն եւ զղջասցին զերծանին ի պատուհասէն։

Որպէս նինուէացիքն յորժամ ի միոյ բարբառոյ մարգարէին զարհուրեցան եւ զղջացան, ապրեցան ի պատժոյն։

Իսկ իսրայէլացիքն՝ ի բազում մարգարէիցն զբազում սպառնալիս լսեցին եւ ոչ զղջացան. վասն այն կրեցին զպատուհաս գերութեանն, ի թագաւորացն ասորեստանեայց. եւ ապա զղջացան ի մեղս իւրեանց։

Այսքան առ այս։

Նորին բան։

(Աքեացս երկու՝ եւ բլթակ մի ունկան։)

Հարց՝ զի՞նչ է որ ասէ Ամովս։

(Իբրեւ հովիւ մի որ թափէ ի բերանոյ առիւծու աքեացս երկու. եւ բլթակ մի ունկան։)

Պատասխանի։

Նախ՝ ի վերայ Իսրայէլի է բանս։

Հովիւ նորա Աստուած. ըստ այնմ, (Տէր հովուսցէ զիս. ) թափեաց զժողովուրդ իւր յասորեստանւոյն եւ ի բաբելացւոյն, յորժամ դարձոյց ի գերութենէն։

Երկու աքն՝ են երկու թագաւորութիւնքն որք յԵրուսաղէմ եւ ի Սամարիայ։

Եւ բլթակ մի ունկանն՝ մասն է ի բոլոր մարմնոյն. զայն ցուցանէ՝ որ բոլոր աշխարհն ամենայնի ի գերութիւն վարեցան։

Եւ միայն զԻսրայէլ ազատեաց՝ որք լսօղքն էին օրինացն Աստուծոյ։

Եւ դարձեալ՝ որ յառաջն երկու էին թագաւորութիւնք՝ յորժամ դարձան ի գերութենէն՝ միոյ թագաւորութեան եղեն եւ հնազանդ։

Իսկ հոգեպէս՝ հոգիւ է ամենայնի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. այսինքն, երկնաւորաց եւ երկրաւորաց. հրէից եւ հեթանոսաց. ըստ այնմ, (ես եմ հովիւն քաջ։)

Նա եկն զհետ մահու եւ կորզեաց ի նմանէ զազգս մարդկան։

Զի ասելն երկու աքեաց՝ զմարդս փրկեաց որ հոգի է եւ մարմին. եւ ոչ զայլ անասունս, զչորքոտասանիս, կամ զթռչունս։

Եւ ասելն բլթակ մի ունկան՝ ընդդէմ սատանայի է՝ որ զնա ոչ փրկեաց. զի ոչ ունէր ամենեւին ունկն հնազանդութեան Աստուծոյ։

Այլ մարդս թէպէտ մի ունկամբն լուաւ սատանայի, այլ մի ունկամբն լուաւ օրինացն Աստուծոյ եւ հնազանդեցաւ։

Դարձեալ՝ երկու աքեացն՝ նշանակէ զԱդամ որ երկու գարշապարաւն ընթացաւ ի ծառն՝ եւ արտաքսեցաւ ի դրախտէն։

Զոր Քրիստոս ի ձեռն աւազակին՝ վերստին ի դրախտն փափկութեան եմոյծ զնա։

Եւ բլթանկն ունկան՝ նշանակէ զԵւա. որ լուաւ զձայն օձին եւ հեշտացաւ. եւ լուաւ զանէծս եւ տրտմեցաւ։

Եւ ի ձեռն սրբուհւոյ կուսին լուաւ զձայն հրեշտակին եւ խռովեցաւ, եւ յետոյ հաստատեցաւ ուրախացաւ եւ օրհնեցաւ. ըստ այնմ, (ողջոյն ընդ քեզ Մարիամ զի շնորհօք. ուրախ լեր բերկրեալդ Տէր ընդ քեզ. օրհնեալ եւ դու ի կանայս։)

Յայսն ողջունէ՝ ողջացան վէրք ունկանն Եւայի։

Նորին բան վասն գիտութեան եւ փառացն Աստուծոյ։

Ամբակում ասէ։

(Լցաւ երկիր փառօք եւ գիտութեամբ Տեառն՝ իբրեւ զջուրս բազումս որք ծածկեն զծովս։)

Ծովս՝ նշանակէ զբանս մարգարէիցն։

Նախ՝ վասն դառնութեան։

Երկրորդ՝ վասն ժողովելոյն յաղագս Իսրայէլի։

Երրորդ՝ զի կղզի եւ ցամաք մնացին հեթանոսք։

Իսկ ջուրք բազում է տեղումն անձրեւաց. նշանակէ զնորս կտակ հեղեալ ի հոգւոյն սրբոյ։

Նախ՝ վասն քաղցրութեան ի շնորհաց։

Երկրորդ՝ վասն առատութեան ի հրէ այս եւ ի հեթանոսս։

Երրորդ՝ վասն միշտ բղշմանն որ յեկեղեցիս։

Իսկ որ ասէ (գիտութամբ եւ փառօք Տեառն՝ լցաւ ամենայն երկիր. ) չորս է իմացումն։

Առաջին՝ զի մինչ ի գալուստ բանին՝ արդարութիւնն նեղէր զողորմութիւնն Աստուծոյ. զի միայն յաղագս հրէից էր ողորմութիւնն. այլ յամենայն հեթանոսս արդարութիւն. նաեւ զհէայս արդարութեան օրինօքն դատէր. այլ ի գալուստ բանին՝ ողորմութիւնն նեղեաց զարդարութիւնն. զի փոխեցաւ ի շնորհս եւ ի թողութիւն։

Երկրորդ՝ զի յայնժամ ցեղն Իսրայէլի միայն էր ընտրեալ եւ փառաւորեալ. իսկ այժմ՝ հեթանոսք ընտրեցան. (զի չիք խտիր. ոչ հրէի, եւ ոչ հեթանոսի որպէս ասէ Պօղոս. ) եւ մարգարէն Յովէլ ասէ. (հեղից յոգւոյ իմոյ ի վերայ ամենայնի մարմնոյ եւ մարգարէասցին։)

Երրորդ՝ զի ի հինն ի տաճարն միայն էին զոհք եւ պատարագք ըստ օրինացն Մովսէսի. այլ ի նորս՝ յամենայն ոլորտս տիեզերաց շինեցաւ տաճար փառացն Աստուծոյ, ուր կենաց կերակուրն Քրիստոս պատարագի հանապազ։

Չորրորդ՝ անդ միայն տաճարն մարմնական, եւ պատարագն եւ պաշտօնն մարմնական. իսկ աստ՝ (դուք տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ էք ասէ Պօղոս. ) եւ պատարագն եւ պաշտօնն բանաւոր եւ խօսուն։

Զի խափանեցաւ ստւերն եւ օրինակն. եւ հաստատեցաւ էութիւնն եւ ճշմարտութիւնն. այսպէս (լցաւ ամենայն երկիր գիտոթեամբ եւ փառօքն Աստուծոյ։)

Զի փոխանակ միոյ տաճարին՝ բազում տաճարք. եւ վասն միոյ ազգին՝ բազում ազգք ընտրեցան. մարմնականն ի հոգեւորն. եւ արդարութիւնն՝ ի շնորհս եւ յողորմութիւնս փոխեցաւ։

Եւ այս եղեւ գալստեամբն Քրիստոսի եւ իջմամբ հոգւոյն սրբոյ ի սիրտս հաւատացելոց։

Դարձեալ Ամբակում ասէ։

(Տեսէք արհամարհոտք եւ եղծարուք. զի գործ մի գործեմ ես յաւուրս ձեր՝ որում ոչ հաւատայք, թէ ոք պատմեսցէ ձեզ։)

Արհամարհելն այն է՝ որ յայլմէ կրէ. արհամարհօղն՝ որ բանիւ զայլս արհամարհէ. իսկ արհամարհոտն՝ որ գործով արհամարհէ. որպէս այնոքիկ որք զներելովն Աստուծոյ արհամարհեն եւ անզեղջ մնան ի չարիս։

Ոչ թէ Աստուծոյ քաղցր է մեղքն եւ բարի համարի՝ եւ վասն այն ներէ մեղաւորին։

Այլ քաղցր է հաճոյ է Աստուոյ զղջումն մեղաւորին, վասն այն վերջին զղջմանն յերկար ժամանակս երկայնամիտ լինի Աստուած՝ եւ տեղի տայ ապաշխարութեան նմա։

Այլ յորժամ անզեղջ մնան ի մեղս մինչ իսպառ՝ յայնժամ բարկանայ Աստուծոյ, եւ զանցեալ ժամանակին մեղսն ժողովէ ի վերայ նորա, եւ պատժէ զնա. թէ աստ, եւ թէ ի հանդերձեալն. որպէս ասէ առաքեալն. (եթէ զներելովն Աստուծոյ գանձես անձին քում բարկութիւն յաւիտեան ի յարդարութեանն Աստուծոյ։)

Եւ երկայնամիտ լինելոյն՝ երկու մասունք են։

Նախզի՝ տեսանէ Աստուած զմեղս՝ եւ անտես առնէ։

Երկրորդ՝ զի խորհի զողորմութիւն ի վերայ նորա ածել։

Իսկ ոչ երկայենամտելն՝ այս է։

Նախզի՝ տեսանէ զմեղսն եւ յիշէ։

Երկրորդ՝ զի արդարութեամբ պատուհասէ։

Ուսեալք զայս՝ եկեսցուք ի տեսութիւն բանիս։

Առաջին միտքն այս է բանիս թէ, տեսէք, տեսէք դուք արհամարհոտք զայնչափ ներելն իմ եւ զքաղցրութիւն առ ձեզ՝ եւ ոչ զղջացայք։

Այժմ հաւատացէք ընդ վրէժ խնդրութիւն իմ. եւ զարմացարուք ընդ եղծումն ապականութեան ձերոյ։

Զի գործ մի գործեմ ես, որում ոչ հաւատայք պատմողաց։

Այս է՝ զի ի լսելիսդ ոչ հաւատացիք օրինաց իմոց. գործով ի մարմինս ձեր պատուհասեմ. որպէս թէ ի յականջաց ոչ լսեցիք, ի թիկունս լսիցէք։

Եւ այնպիսի գործն՝ ձեր անհաւատալի թուի. զի դուք արբեալ եւ յիմարեալ էք մեղօք՝ եւ ոչ հաւատայք պատմողաց։

Այլ յորժամ գործով զպատուհասն կրէք ի ձեզ, յայնժամ զարմանք։

Դարձեալ միտք բանիս՝ ակնարկէ յառաջին գալուստն Քրիստոսի. որ զարմանալի գործ արար Աստուած ի վարայ արկրի. զի արհամարհոտքն եւ անհաւատքն ոչ հաւատան։

Եւ այս չորս կերպիւ։

Առաջին՝ զի Աստուածն երկնի եւ երկրի յարգանդին կուսին բնակեցաւ՝ եւ Աստուածն մարդ եղեւ։

Երկրորդ՝ զի անմահն եւ կենդանին Աստուած մեռաւ մարմնով ի վերայ խաչին՝ եւ զմեզ կենդանացոյց։

Զայս լսեն հեթանոսք եւ յիմարին. եւ հրէայքն ծիծաղին. (զի ճառ խաչին կորուսելոցն՝ յիմարութիւն է ասէ առաքեալն։)

Երրորդ՝ զի էջ ի դժոխս եւ աւերեաց զնա եւ ազատեաց զհոգիսն որք յԱդամայ. եւ յարեաւ ի մեռելոց եւ համբարձաւ յերկինս։

Չորրորդ՝ զի հեթանոսքն եւ անհաւատքն հաւատացին եւ փրկեցան. եւ հրէայքն անհաւատք եղեն եւ կորեան։

Չորեքին սոքա՝ մեծ գործ էին զորս արար Տէրն. եւ արհամարհոտքն՝ այոց ոչ հաւատան։

Դարձեալ՝ անկարկէ բանս ի վերջին գալուստն Քրիստոսի եւ ի կատարած աշխարհի։

Եւ այն ամենայն զօրութեան եւ սքանչելեացն Աստուծոյ է՝ եւ ոչ ըստ կարգի բնութեան. այսինքն, յարութիւն մարդկան եւ նորագումն աշխարհի. փառք արդարոց եւ տանջանք մեղաւորաց։

Եւ այս եւս մեծ գործ է Աստուծոյ Դ կերպիւ։

Առաջին՝ յարութիւն առ հասարակ ամենայն մարդկան՝ որք մեռեալք են եւ ի հող լուծեալք. մարմնով յառնեն եւ կենդանան ի կեանս անմահ։

Երկրորդ՝ նորոգում աշխարհի եւ տարեաց՝ եւ փոփոխումն կարգաց եւ ժամանակաց. շարժելոցն դադարումն, եւ անշարժիցն միշտ շարժումն։

Երրորրդ՝ տեսութիւն Աստուծոյ եւ հրեշտակաց եւ մարդկան՝ եւ գործոց ամենեցուն. եւ լսել զլուր մանր քննութեան դատաւորին եւ զպատասխանին։

Չորրորդ՝ զի մեռեալք ի դժոխոց եւ ի գերեզմանց յառնեն. եւ կենդանիք ի դժոխս եւ ի գերզմանս իջանեն. տանջօղքն տանջեն. եւ տանգեալքն ազատին։

Անմարմինքն ի վերուստ ի ստորին կողմ երկրի ստորազուզին. եւ մարմնաւորք ի վերին կողմն վերաբերին. լինին անդ առաջինքն վերջինք. եւ վերջինքն առաջինք. եւ այլ սոյնպիսիք։

Եւ վասն այսր հիանան արարածք ամենայն. այնմ աւուր մեծամեծ գործոյն՝ արհամարհոտ դեւքն եւ չարքն՝ ի մարդկանէ՝ ոչ հաւատան. այլ յորժամ գործով տեսանեն. զարմանան կրելով զտանջանս անշիջանելի։

Այսքան առ այս։

Նորին քարոզ վասն կռապաշտութեան. ի բանն որ ասէ Աստուած Ովսէէ մարգարէիւն։

(Եսեմ Տէր Աստուած՝ որ հաստատեցի զերկին եւ զերկիր. եւ ոչ հրամայեմ քեզ երկրպագել զարդուցն նոցա ասէ։)

Ովսեայ. 13. 4։

(Գլուխ. Հ)

Աստ հարցանելի է նախ թէ, զի՞նչ է պատճառն որ արգել զերկրպեգութիւն արարածոց։

Պատասխանեմ թէ՝ վասն բազում պատճառի։

Բայց գլխաւորօրէն դիցուք տասն պատճառ։

Առաջին՝ զի ամենայն արարածք ստեղծեալք են յոչնչէ. եւ յոչ ինչ հետեւի կարգ բնութեան դարձեալ, թէ ոչ կամքն Աստուծոյ պահէր նոցա զգոլն. արդ՝ թէ արարածոյ երկրպագէին, լինէին պաշտօնեայք ոչնչի։

Երկրորդ՝ զի կարգաւոր է՝ որք արարածք արարչին երկիրպագեն, յորմէ ունին զգոլն իւրեանց. այլ արարծ յարարածոյ ոչ գոյանայ, թէ ոչ հրամանաւ արարչին։

Երրորդ՝ անկարգութիւն է որ Տէառն ծառային երկիրպագանէ. որդ՝ Տէր իշխան է մարդս. եւ ամենայն արարածք՝ ծառայեն մարդոյ. եւ վասն սորա արարան։

Չորրորդ՝ արարիչն մի է. եւ արարածք բազումք. թէ արարածոց երկիրպագէին, լինէր մոլորումն եւ բազմածութիւն. եւ ոչ գտանէին զմինն Աստուծոյ։

Հինգերորդ՝ յատուկ միայն արարչին է առնուլ զպաշտօն. եւ յատուկ է արարարոց՝ տալ նմա. արդ՝ թէ արարածոց տան պաշտօնն, փոխի յատուկն երկրոցունց. վասն այն ասաց. (զփառս իմ այլոց ոչ տամ։)

Վեցերորդ՝ ամենայն արարածք յարարչէն են կախեալ առընչաբար. եւ ի նմա ունին զդիտումն. վասն որոյ նմա երկրպագեն։

Եւ արարծք առ միմեանս ոչ ինչ ունին զդիտումն. վասն այն ոչ երկրպագեն։

Եօթներորդ՝ նախատիպ եւ գաղափար ամենայն արարածոց՝ միայն արարիչն է. առ որ ձկտին ամենեքեան. եւ առաւել մարդն միայն պատկեր է Աստուծոյ քան արարածոյ. վասն որոյ զնա միայն պաշտէ, եւ ոչ զարարածս։

Ութներորդ՝ որ երկրպագէ ումեք՝ զօգնութիւն խնդրէ. եւ արարածք ամենայն ակար են, եւ ոչ կարեն օգնել. վասն որոյ մարդն ոչ երկրպագէ արարծոց, այլ արարչին՝ յորմէ զամենայն օգնութիւն գտանէ։

Իններորդ՝ որ պաշտէ զոք՝ մերձենայ եւ սիրէ զպաշտելին. արդ՝ կամեցաւ Աստուած սիրել զինքն միայն եւ ոչ զարարածս։

Տասներորդ՝ առաջին հպարտացեալն Սադայէլ՝ ոչ պաշտեաց զարարիչն, եւ կործանեցաւ. այլ զինքն պաշտել ետ արարածոց՝ եւ զնոսա կործանեանց. վասն որոյ ընդդէմ նմին հրամայեաց ոչ պաշտել զարարածս. այլ զարարիչն Աստուծոյ։

Արդ՝ այսոքիկ գլխաւորօրէն պատճառ։

Այլ բազում եւ անթիւ պատճառ կորստեան եղեւ պաշտօն կռոցն. այսինքն, պղծութիւն, օճրագործութիւն, հայհոյութիւն, սպանութիւն, եւ այլ նմանապէս։

Վասն որոյ բազում օրինադրեաց մարգարէիւքն. (ես եմ Տէր Աստուած քո. մի երթար զհետ Աստուծոյ օտարի. եւ մի պաշտեսցես զնոսա։)

Երկրորդ հարցումն՝ քուրմքն ո՞րպիսի բանիւք հաւանեցուցանէին զմարդիկ զոհել կռոց։

Պատասխանի՝ չորս իմն մտածութեամբ գոյ տեսանել։

Նախ ասէին թէ՝ յորժամ զորթն եւ զերինջն կանգնեցին, անասուն զոհէին նոցա ըստ նմանութեան նոցա. այլ արդ՝ պատկերի կռոցն. պարտ է զնման մարդիկն զոհել։

Երկրորդ՝ անասունք օտար են ի մէնջ ասէին. այլ զուստերս եւ զդստերս յանձնէ ձերմէ զոհեցէք, որ առաւել սիրոյ է նշան։

Երրորրրդ ասէին. ի տաճարն Աստուծոյ զանասունս զենուն միայն. արդ՝ դուք զմարդիկ զենեցէք որով որորշիք ի նոցանէ. եւ առաւել լիցի պաշտօնն ձեր։

Չորրորդ՝ օրինակ դնէին զհայրն Աբրահամ. որ զորդին պատարագեաց եւ արդարացաւ։

Եւ Եփթայի զդուստրն ուխտեաց եւ զոհեաց։

Եւ հարքն մեր որք ելին յԵգիպտոսէ՝ (զոհեցին զոստերս եւ դստերս իւրեանց դիւացն որպէս ասէ Դաւիթ։)

Վասն որոյ դուք որդիւք էք՝ զնմանութիւն հօրն բերէք ի ձեզ։

Երրորդ հարցումն՝ որպէս մեծ է մեղք կռապաշտութեան քան զամենայն մեղս։

Պատասխանի։

Նախզի՝ կռապաշտութիւնն մեղանչումն է ընդդէմ էութեանն Աստուծոյ եւ փառացն. իսկ այլ մեղք՝ ընդդէմ ընկերի, կամ յանձն իւր մեղանչէ։

Երկրորդ՝ կռապաշտութիւնն հասարակաց էր մեղք. իսկ այլքն՝ առանձնակի։

Երրորդ՝ կռապաշտութիւնն յայտնի եւ համարձակ էր. եւ այլ մեղքն՝ ծածուկ գործին։

Չորրորդ՝ կռապաշտութիւնն որպէս զբարի գործէին. եւ այլ մեղքն՝ չար եւ խղճիւ գործին։

Հինգերորդ՝ զկուռսն կամաւ եւ գիտութեամբ պաշտէին. եւ այլ մեղքն՝ տգիտութեամբ եւ ակամայ գործին։

Վեցերորդ՝ կռապաշտութիւնն եւ զայլս քարշէ առ ինքն. եւ այլ մեղքն՝ միայն գործին. եւ յայտ է ի չար թագաւորսն՝ որք բռնութեամբ ի կուռսն դարձուցանէին եւ ոչ յայլ մեղս։

Եւ թէ զի՞նչ զրկէին կուռքն յԱստուծոյ։

Ասեմք չորս ինչ։

Նախ՝ զանունն. զի Աստուած կոչէին։

Երկրորդ՝ զպաշտօնն եւ զռհսն։

Երրորդ՝ զքահանայսն։

Չորրորդ զժողովուրդսն։

Չորրորդ հարցումն թէ, ուստի՞ սկսաւ կռապաշտութիւնն։

Պատասխանի։

Իսկ սկիզբն կռապաշտութեան՝ չորք են։

Նախ՝ որպէս ասի՝ վաղամեռիկ որդւոյ հայր՝ արար պատկեր նմա։

Եւ երկրորդ՝ այլ բռնաւորք նախանձեալ նմա, արարին իւրեանց պատկեր։

Երրորդ՝ ի հեռաբնակ աշխարհ տարին ընդ ինքեանս. եւ բազմացաւ պատկերն։

Չորրորդ՝ պատկերագործ արուեստաւորքն գեղեցկացուցին զնոյնն. եւ յետոյ ի պաշտօն առին։

Դարձեալ՝ չորք են պատճառ կռապաշտութեան։

Նախ դեւք՝ որք շարժեցին զմարդիկ ի պաշտել զինքեանս։

Երկրորդ՝ դիւթք եւ կախարդք. որպէս Արամազդ. Կռօնոս. Ափրոդիտէս։

Որք ի կեանս կախարդութեամբ աստուածացուցին զինքեանս. եւ յետ մահու՝ զպատկերս նոցա պաշտեցին։

Երրորդ՝ չար թագաւորք. որպէս Նաբուգոդոնոսոր կանգնեաց զպատկերն Բէլայ վաթսուն կանգուն. եւ երկրպագել ետ։

Չորրորդ՝ դիւամոլ մարդիկ. որպէս ուրացօղն Յուլիանոս. եւ այլք հարեալք ի դիւէ։

Դարձեալ՝ չորիւք հաստատեցաւ կռապաշտութիւնն։

Նախ՝ ի նախնեացն աւանդութենէ. որդի ի հարցն ուսեալ. եւ երկար ժամանակօք ի նոյն հաստատեալ։

Երկրորդ՝ ի գեղեցկութենէ պատկերացն՝ զօշոտեալ պաշտէին զնա։

Երրորդ՝ ի յերեւմանէ եւ ի խօսից դիւացն. որք զխորհուրդն յայտնէին. որպէս Սաւուղայ երեւեցաւ դեւն ի կերպս Սամուէլի. եւ ասէր բազում ինչ զառաջիկային։

Չորրորդ՝ ի հեշտութենէ մարմնով պղծագործութեանն ի զանազան տօնս նոցա. որպէս Ափրոգիտէս խնդրէր զպոռնկութիւնն։

Եւ դինոս՝ զարբեցութիւնն. եւ այլն նոյնպէս։

Յաղագս այս չարս պատճառիս՝ հաստատ կային ի պաշտօն կռոցն։

Հինգերորդ հարցումն՝ վասն է՞ր կռապաշտքն զայնչափ զանազան շարիսն գործէին անխտիր։

Պատասխանի. վասն չորս պատճառի։

Նախ՝ վասն հեշտութեան սովորութեան մարմնոյն։

Երկրորդ՝ զի եւ կուռքն զնոյն խնդրէին. արիւն եւ սպանումն եւ չար գործս։

Երրորդ՝ զի ոչ ունէին զօրէնս. եւ ոչ ճանաչէին զմեղս։

Չորրորդ՝ զի ոչ ունէին երկիւղ ի կռոցն դատիլոյ եւ պատժիլոյ։

Վասն այն ի յօրէնսն Մովսիսի հրամայեաց Աստուած հատուցանել չար փոխանակ չարի. (ակն ընդական. եւ արիւն ընդ արեան. ) զի երկիցեն եւ մի գործեսցեն զչարրիս։

Վեցերորդ հացումն՝ վասն է՞ր սերմանեցին դեւք զկռապաշտութիւն։

Պատասխանի. վասն չորս պատճառի։

Նախզի՝ լիցին հակառակ ընդդէմ Աստուծոյ. այն որ ասէր. (եդից աթոռ իմ յամպս. եւ եղէց նման բարձրելոյն։)

Երկրորդ՝ զի եւ նոյնպէս առնելոց էր հրեշտակաց ի յերկինս. ի նոցանէ առնուլ զփառս եւ տիրել նոցա։

Երկրորդ՝ զի զմարդն զրկեսցէ յԱստուածապաշտութենէ. եւ ընդ իւր կորուսցէ։

Չորրորդ՝ զի հաստատեալ է ի չարն. եւ կուրացեալ ընդդէմ բարւոյն. զոր ինչ եւ գործէ՝ առաւելու ի տանջանս իւր։

Եօթներորդ հարցումն՝ զի՞նչ է քան դակելն եւ դրօշելն. եւ զի՞նչ կուռք անունն։

Պատասխանի. քանդակելն՝ դրւատելն է. եւ դրօշելն՝ նկարելն դեղով. եւ դրօշելն ձուլածոյն. եւ դրօշն եւ ստուերագիրն՝ պատկերն է։

Իսկ կուռք անունն՝ նախզի կուրութիւն է մտաց։

Երկրորդ՝ զի կռեալ է եւ գործեալ։

Երրորդ՝ զի անուշունչ է եւ կուռք։

Չորրորդ՝ զի անշունչ եւ կուռք։

Չորրորդ՝ զի հակառակ է Աստուծոյ։

Ութներորդ հարցումն՝ ո՞րքան են աստիճանք կռապաշտութեանն։

Պատասխանի. ըստ նիւթոյն վեց. եւ ըստ պաշտամանն տասն։

Այսինքն է, նախ լուսաւորքն երկնից։

Երկրորդ՝ տարրակն մարմինք՝ որպէս հուր եւ ջուր։

Երրորդ՝ արծաթ եւ ոսկի։

Չորրորդ՝ քարինքն տեւօղք։

Հինգերորդ՝ փայտք եւ ծառք։

Վեցերորդ՝ խեցի բրտի։

Սոքա եեն նիւթք. աստիճանաւ մի քան զմի անարգ։

Եօթներորդ՝ մարդոյ պատկերք։

Ութներորդ՝ անասնոց եւ թռչնոց պատկերք։

Իններորդ՝ անասուն կենդանիք եւ սողունք. որպէս եգիպտացիքն։

Տասներորդ՝ բագին անծանօթին Աստուծոյ. որպէս աթենացիքն. զորմէ առաքեալն ասաց. (զոր դուք յանծանօթս պաշտէք, ես զնոյն քարոզեմք ձեզ։)

Իններորդ հարցումն՝ զի՞նչ է ասելն զպարտս հոգւոյ պահանջէ։

Պատասխանի. յայսմ բանէ՝ հակառակին այլազգիք։

Նախ եթէ՝ կուռք են ամենայն պատկերք։

Երկրորդ թէ՝ հոգի խնդրէ Աստուած՝ ի պատկերագործ էն։

Առաջնոյն ասեմք եթէ՝ այլ են սուրբք, եւ այլ դեւք. մեք զսրբոց պատկերն նկարեմք եւ ոչ զդիւաց. ապա ոչ ամենայն պատկերք կուռք. զի այլ է նախատիպն սոցա. եւ այլ նոցա։

Եւ թէ ասեն, նոյն է նիւթն այս պատկերիս եւ այլ. որպէս ոսկի եւ արծաթ. եւ նոյն ձեւ պատկերին մարդոյ. եւ աղայի։

Ասեմք. թէպէտ նոյն է նիւթն՝ այլ զանազանին կատարմունքն. որպէս՝ ի մի նիւթոյ փայտէն՝ կազմի աթոռ եւ անիւ. եւ ի մի նիւթոյ քարանց՝ շինի տաճար Աստուծոյ եւ տաճար կռոց։

Նոյնպէս եւ զմին կնդրուկն՝ ոմանք ծխեն Աստուծոյ, եւ ոմանք կռոց. ահա նիւթն մի է, եւ կատարմունքն զանազան են։

Առ երկրորդն ասեմք. եթէ ոչ պահանջ է Աստուծոյ հոգի ի պատկերագործէն։

Նախզի՝ ասէ Աստուած. (ոգի յինէն ելցէ. եւ զամենայն շունչ ես արարի։)

Արդ՝ թէ հոգւոց եւ շնչոց արարիչ Աստուած միայն է, զի ա՞րդ ի մարդոյ հոգի խնդրէ որ անկար է մարդոյ։

Երկրորդ՝ ծնօղք մանկանցն՝ զնիւթ մարմնոյն միայն պատրաստեն. եւ ոչ տան հոգի. նկարօղն զի ա՞րդ տայ հոգի։

Երրորդ՝ Մովսէս կանգնեաց զՔերովբէսն ի վերայ քաւութեանն. եւ զհսկայաձեւ պատկերն ի վերայ աշտանակին լուսոյ։

Եւ Սողոմոն ի տաճարին արար զՔերովբէսն ի փայտն նոճոյ. եւ հոգի ոչ խնդրեաց ի նոցանէ։

Չորրորդ՝ ի նորս փրկիչն զպատկերն սուրբ նկարեաց ի վերայ դաստառակին. նոյնպէս եւ տիրամայրն ի փոխման իւրում. եւ հոգի ոչ խնդրի. նոյնպէս եւ յայլ պատկերաց։

Դարձեալ՝ ասեմք առ հակառակն. թէ դուք զպատկեր կենդանւոյ նկարէք՝ ապա պարտական էք շնչոյ կենդանւոյ. եւ յորվամ զծառս նկարէք՝ պարտական էք տնկական հոգւոյ ստեղծանելոյ որ է սուտ։

Իսկ որ ասէ իմաստունն թէ՝ (զպարտս հոգւոյ պահանջէ՝)այս է. զոր արար զպատկեր կռոցն, եւ որ պաշտեաց եւ երկիրեպագ, ի հոգւոց նոցա պահանջէ Աստուած զմեղս կռապաշտութեան՝ եւ տանջէ ի հուր գեհենին։

Յորոց եւ զմեզ փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած մեր յամենայն մարդապաշտ հայհոյութէնէ. եւ յամենայն մեղաց եւ դառն տանջանաց գեհենոյն եւ նմա փառք յաւ։