Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ամառան հատոր · 12/24

ԳԼՈՒԽ ՂԶ-Ճ

Նորին քարոզ վասն աղքատաց, ի Բանն Դաւթի։

(Երանի որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն, յաւուր չարէ փրկէ զնա։)

Սաղ. 40. 1։

(Գլուխ. ՂԶ)

Նախ պարտէ գիտել թէ՝ զի՞նչ է զանազանութիւն աղքատին եւ տնանկին։

Եւ ապա թէ՝ (Երանի որ խորհի զնոսա։)

Զի ասեն վարդապետք թէ՝ ի բազումս բաժանին աղքատաց դասք. եւ որպէս քահանայիցն եօթն են դասք. նոյնպէս եւ աղքատաց. զի եւ նոքա զօրորւթեամբ քահանայք են Աստուծոյ։

Եւ են այսոքիկ։

Առաջին աղքատ է՝ որ ի բնէ ծնողաց կարօտ է ընչից եւ պակաս. եւ տնանկ՝ որ ի մեծ տանէ անկեալ է եւ չքաւորեալ։

Երկրորդ՝ որբն եւ այրին, որբն կարօտ է ծնողաց. եւ այրին անխնամածու։

Երրորդ՝ հիւանդն եւ անդամալոյծն. որպէս կաղ, կոյր, եւ այլ ինչ աղքատացեալք, որք կարօտ են առողջութեան։

Չորրորդ՝ բանտեալն եւ գերին եւ ստրուկն. որք կարօտ են ազատութեան։

Բանտեալն է՝ որ ի զընտան եւ ի կոճեղս է եւ ի տանջանս։

Եւ գերին՝ յոչ կամայ ի ծառայութիւն վարեալ. եւ ստրուկն է՝ որ ոչ է գերեալ սրով. եւ ոչ գնեալ. եւ ոչ վարձեալ. այլ միշտ ծառայ է. այսոքիկ ողորմելիք են։

Հինգերրորդ՝ աւետարան՝ պանտուխտն՝ նշդեհն՝ եկն՝ եւ այլն. որք կարօտ են յարկի եւ հայրենեաց. եւ քաղցր խօսից եւ գթոց։

Օտար է հիւրն. որ ժողովիլոյ եւ յարկի է կարօտ. ըստ այնմ, (օտար էի եւ ժողովեցիք զիս։)

Պանտուխտն՝ որ եկեալ է յայլ գաւառէ ի մէջ մեր. եւ կարօտ է տան եւ ժառանգութեան եւ այլոց։

Իսկ նշդեհն է՝ որ կամաւ թողեալ է զազգն իւր եւ հայրենիս. եւ յօտարութիւն շրջի. անինչ անոք եւ անուրեք. նմանեալ որդւոյն Աստուծոյ։

Իսկ եկն՝ որ եկեալ յարեալէ ի մեզ. եւ կարօտ է հաւատոց եւ բարեաց գործոց. խրատու եւ ուսման. որոց պարտ է ողորմիլ առաւել եւ տալ զպիտոյսն։

Վեցերորդ՝ այնոքիկ որք քաղց են եւ ծարաւ. եւ կարօտ են բնական պիտոյից. թէպէտ ոչ են օտար եւ հիւանդ եւ ոչ ի բանտի եւ ոչ որբ եւ ոչ աղքատ. այլ քաղցեալ եւ ծարաւի են. պարտ է զպէտս նոցա լնուլ ըստ հրամանի փրկչին. (զքաղցն կերակրել. զծարաւն արբուցանել։)

Եւ վեցերորդք սոքա ի կարգ աղքատաց՝ որք չմարդամոյրք կոչին։

Իսկ եօթներորդ՝ մեռեալքն մարմնով. որոց պարտ է ողորմելի եւ թաղել զնոսա ըստ պիտոյից իւրեանց. իսկ այս վերջինս՝ կարի դառն եւ ողորմելի է։

Զի որ կենդանի աղքատն է եւ կարօտեալ՝ թերեւս շրջի եւ խնդրէ եւ գտանէ զպէտս։

Իսկ մեռեալն՝ ամենեւիմբ ողորմելի է. զի ոչ ունի զոք մերձակայ եւ ոչ զգայարանս որով խնդրէ. եւ որպէս պիտոյ է ի կենդանութեանն՝ նոյնպէս եւ ի մահուն։

Եթէ ոք նոցա օգնական լինի, մեծ վարձս առնու։

Ոմանք արտասուօք. ոմանք բանիւ Աստուած ողորմի ասելով. կամ տանիլ ի գերեզմանս եւ թաղել ըստ օրինաց։

Այս եօթն տեսակք են աղքատաց. եւ սոքա են ողորմելիք. որք հասարակ անուամբ աղքատք կոչին. այսինքն, ի յաղխեաց եւ ի յնչից հատեալ. զի աղխն՝ ինչն եւ ստացուծքն են մարդոյն. եւ կամ աղքատ՝ այսինքն, յաղեաց եւ ի գթոց հատեալ. զի սոքա մարդկան ատելիք եղեալ. եւ սիրելիք միայն Աստուծոյ եւ աստուածասիրացն. որք վասն Աստուծոյ սիրեն. ըստ այնմ, (որ ողորմի աղքատին՝ փոխ տայ Աստուծոյ։)

Արդ՝ սոքա զօրութեամբ քահանայք կոչին Աստուծոյ որպէս ասացաք։

Նախ ըստ եօթն դասուց. զի որպէս քահանայիցն են դասք բաժանեալք. նոյնպէս եւ սոքա յեօթն բաժանին. թէպէտ բազում են ըստ իւրաքանչիւրոցն։

Երկրորդ՝ ըստ նմանութեան. որպէս քահանայից բաժին Աստուծոյ է. եւ զԱսոտուծոյ բաժինն ստացան. նոյնպէս եւ աղքատքն յերկրէ չունին. այլ զԱստուծոյ բաժինն ստանան եւ կերակրին. զի նա է հայր որդոց. եւ դատաւոր այրեաց. ըստ այնմ, (ի քեզ թողեալ է աղքատն. եւ որ բոյն դու ես օգնական։)

Երրորդ՝ զի զօրութեամբ են քահանայք եւ ոչ ներգործութեամբ. այսինքն. զի որպէս քահանայք զինչս մեր նուիրեն Աստուծոյ. եւ միջնոցդ հաշտութեան լինին. նոյնպէս եւ աղքատքն հաշտեցուցանեն զԱստուած ընդ մեզ։

Այլ զի քահանայն իշխանութեամբ թողու զմեղս մեր. եւ դէմ յանդիման խօսի ընդ Աստուած. այլ նոքա աղաչանօք եւ հոլովական խնդրեն յԱստուած ասելով. Աստուած ողորմի նոցա, եւ այլն։

Յաղագս այնորիկ ի յօրէնսն Մովսէսի հրամայեաց Աստուած յերկրորդ ամին՝ կրկին տասանորդ տալ. զմին քահանայիցն ղեւտացւոց. եւ զմին օտարին՝ որ բոյն՝ եւ այրւոյն. զոր յիշէ տուբիթ թէ՝ հանապազ կրկին տասանորդս ետու. զմին քահանայից, եւ զմիւսն աղքատաց։

Այլեւ օրէնս եդ Աստուած թէ՝ զայգի քո մի առներ ճռաքաղ. եւ զմնացեալ որոյն ի յարտին՝ մի հնձեր. զի զայն խնամքն Աստուծոյ ծածկեաց ի քէն, զի աղքատն տեսեալ ուրախասցի. եւ յետոյ ցուցանէ եւ փորձէ զքեզ. թէ պահե՞ս զպատւիրանն Աստուծոյ թէ ոչ։

Թէպէտ ըստ մտաց նշանակէ արտ եւ այգին զժողովուրն, զոր չէ պարտ իշխանաց ճռաքաղ առնել եւ զամենայն ինչսն զրկել. ըստ այնմ, (հարկահանք ձեր ճռաքաղ առնեն զայգի իմ եւ զրկեն։)

Եւ թէ՝ (զրկեալն ի ձէնջ աղաղակէ. եւ բողոք հնձողացն եհաս յականջս Տեառն զօրութեանց։)

Թէպէտ վասն աղքատաց եւ զրկողաց ասէ. այլ առ տեղեաւն զայն նշանակէ։

Զի ի հունձս արտին՝ երեք օրէնս եդ։

Մին՝ որ զառաւելն որ գլուխն է արտին՝ մի հնձեր. այլ աղքատին թող։

Եւ մին՝ թէ սրպիկի տակ մի՝ հնձեր՝ որ մանր հասկն աղքատին մնայ։

Եւ երրորդն՝ թէ զանկեալ հասկն ի վեր մի առնուր. այն հասկաքաղին է բաժին. եթէ հասկաքաղ չլինի, թռչունք եւ անասունք ուտեն ի քո վաստակոցն. զի եւ նոքա Աստուծոյ ստեղծուածք են. օրէնքն զնոսա եւս խնամէ. որպէս այն որ ասէ. (Մի կապեսցես զցռուկ եզին կալօտւոյ. ) զի յիւր վաստակոցն վայելեսցէ. թէպէտ առաքեալն մեկնէ վասն քարոզողաց որ ի յաշակերտացն կերակրեսցին. այլ առ տեղեաւն վասն անասնոց ասէ խնամել զնոսա. որպէս եւ Սողոմօն ասէ. (այր արդար՝ ողորմի գրաստու իւրոյ։)

Եւ վասն չորս պատճառի՝ պարտ է խնամել զանասունս։

Մին՝ զի ստեղծուածք են Աստուծոյ. վասն նոցա ստեղծողին՝ պարտ է խնամել զնոսա. զի ոչ կորուսանին վարձքն. ըստ Սողոմօնի՝ (առաքեա զհաց քո ի վերայ ջրոյ. եւ ի ժամանակի գտցես զնա. ) այն է՝ յորժամ ձկունք ուտեն, Աստուած տայ զվարձսն։

Երկրորդ՝ որ մեր ծառայք են աշխատօղք ի լուծ, ի բեռն, ի կիթն, եւ յայլն. պարտ է խնամել զնոսա։

Երրորդ՝ զի հրեշտակք մեզ են պահապան. որպէս մեք անասնոցն. վասն այն պարտ է խնամել զնոսա՝ զի եւ հրեշտակք զմեզ պահեսցեն եւ խնամեսցեն։

Չորրորդն այս է՝ զի եւ անասունքն բաժանակից են մեր. զի այս տեղիքս յորում մեք պանտխտիմք, նոցա է բնական. եւ մեք հաւասարեցաք նոցա եւ եկաք աստ. ըստ այնմ, (մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ. հաւասարեցաւ անասնոց անբանից եւ նմանեցաւ նոցա։)

Եւ մին այս՝ որ բաժանակից արար Աստուած ասելով Ադամայ. (մենայն սերմանք եւ ամենայն պտուղք դալարի՝ ձեզ լիցի ի կերակուր. եւ անասնոց եւ գազանաց երկրի։)

Վասն այն ընդ մեզ ի պատերազմ են հանապազ. զիւրեանց բաժինն խնդրեն. որպէս թռչունք եւ վայրիք՝ եւ կինճ եւ արջ, եւ այլք։

Եւ ոչ միայն զնոսա խնամէ, այլեւ զբոյսս եւ զտունկս ասելով. (զպտղաբեր ծառս մի հատցես. այլ զպտուղն կեր. եւ զայգի քո մի վարեսցես այլ եւ այլ. ) թէպէտ մեկնութիւնն այն է, որ այգի զկինն նշանակէ. ըստ այնմ, (կին քո որպէս այգի վայելուչ յանկիւնս տան քոյ. ) եւ մի բնական եւ անբնական ճանապարհաւ ընթանալ։

Այլեւ հրամայէ ի յղի կանայս մի մտանել. զի մի աւերեսցի յղացեալ սաղմն. այս մեկնութեամբ է։

Այլ առ տեղեաւն զայն ասէ թէ՝ մի անգամ զայգին վարել. եւ մի կրկնել. զի արմատն նոր բուսեալ մի հատցի. եւ թէ այլ ինչ սերմանք իցեն բուսեալ։

Իսկ պտղաբեր ծառն՝ օրինակ է բարեգործաց. եւ անպտուղն չարաց. որպէս Տէր ասէ. (ամենայն ծառ որ ոչ առնէ զպտուղ բարի, հատանի եւ ի հուր արկանի. ) յայտ է թէ պտղաբերն ոչ հատանի։

Եւ տապարն հատանօղ՝ տարաժամ մահն է. որ յաստի կենացս հատանէ զմարմինն։

Նոյնպէս արդար դատաստանն Աստուծոյ՝ հատանէ զհոգին ի յաւիտենից կենացն որ է ինքն Քրիստոս կեանք յաւիտենից եւ արմատ անմահութեան. եւ արկանէ ի հուրն անշէջ եւ այրի։

Ահա եղբարք՝ այս է չարագործացն բաժին. վասն այնորիկ չարագործք եւ անիրաւք եւ մեղաւորք՝ շուտով կորնչին. որպէս ասէ մարգարէն. (չարք վաղվաղակի սատակեսցին։)

Իսկ (արդարքն որպէս զարմաւենիս ծաղկեսցին. եւ որպէս զմայրսն լիբանանու բազումք եղիցին. եւ տնկեալք եղիցին ի տան Տեառն։)

Զայս վասն այն յիշեցի եւ յերկարեցի՝ որ գիտէք թէ մարդոյն պտուղն ողորմութիւնն է հանապազ։

Եւ թէ բուսոց եւ տնկոց՝ եւ անասնոց եւ գազանաց եւ թռչնոց ողորմիլ պարտ է, քանի՞ առաւել մարդկան որ պատկերք են Աստուծոյ առ հասարակ։

Եւ որպէս Աստուած զամենեսեան յիւր պատկերն ստեղծեաց. զայր եւ զկին՝ զհրէայս եւ զհեթանոսս. ըստ այնմ որ ասէ. (արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր. ըստ պատկերի Աստուծոյ արար զնոսա առ հասարակ։)

Նոյնպէս դու զողորմութիւնն առ հասարակ արտպատկերին Աստուծոյ. եւ մի ընտրեր զարդար եւ զմեղաւոր. զհաւատացեալ եւ զանհաւատ։

Զի հայրն Աբրահամ՝ հեծանոսաց եւ քանանացւոցն առնէր զողորմութիւն. զի այլ աստուածապաշտ ոչ էր ի յայն ժամանակին. եւ Աստուած ընկալաւ զայն։

Նոյնպէս եւ ղովտ սոդոմացւոցն եւ գոմորացւոցն ողորմէր. եւ ընկալաւ Աստուած. զի Աբրահամ զԱստուած ետես. եւ ղովտ զհրեշտակս. զի վասն սիրոյն Աստուծոյ առնէին, եւ ոչ վասն սիրոյ հեթանոսաց։

Նոյնպէս եւ դու վասն սիրոյն Աստուծոյ արա առհասարակ զողորմութիւնն։

Եւ թէ այլազգեաց ողորմիլ պարտ է, ապա առաւել Քրիստոնէից. որք արեամբ գնեալ ծառայք են Քրիստոս. եւ ծնունդք աւազանի նորա. եւ ճաշակօղք մարմնոյ եւ արեանն սրբոյ. զի զոր ինչ առնեն քրիստոնէից՝ վասն Քրիստոս առնեն. ըստ այնմ, (որ արբուցանէ բաժակ մի ջուր ցուրտ յանուն իմ թէ դուք Քրիստոս էք, ոչ կորուսցէ զվարձս իւր։)

Եւ թէ ամենայն քրիստոնէից պարտ է ողորմիլ՝ ապա առաւել քահանայից՝ որք են քրիսոնեայք, եւ քրիստոնէից առաջնորդք, եւ Քրիստոսի փոխանորդք. եւ մեղաց եւ յանցանաց քոց քաւիչ եւ բարեխօս առ Քրիստոս, եւ միջնորդ հաշտութեան. վասն որոյ ասէ. (որ զձեզ ընդունի՝ զիս ընդորւնի։)

Ապա թէ քահանային ողորմելի է որ հարկիւ առնու, ապա առաւել քրիստոնեայ աղքատին՝ որ պատկեր է Քրիստոսի. ոչ միայն զի մարդ է եւ հաւատացեալ Քրիստոսի. այլ զի աղքատութեամբ պատկեր է Քրիստոսի. զի Քրիստոս եկն յաշխարհս օտարական. ըստ այնմ, (յիւրսն եկն՝ եւ իւրքն զնա ոչ ընկալան. եւ որք ընկալան զնա, ետ նոցա իշխանութիւն որդիս Աստուծոյ լինիլ։)

Զի նա եկն յերկնից ի յերկիր հիւր մարդկան. վասն որոյ պատկեր է Քրիստոսի եւ ընդունելի է։

Այլեւ աղքատ եւ տնանկ շրջէր. զի աշակերտքն փշրէին հասկ եւ ուտէին բոկ եւ հետիոտ. որ նշանակէ զաղքատութիւն։

Այլեւ (որդի մարդոյ ոչ ունի տեղի ուր դիցէ զգլուխ իւր. եւ արտաքոյ ի լերինն ձիթենեաց ագանէր։)

Եւ նա որ մեծատունն էր եւ Տէր ամենայն ստացուածոց եւ հանգիստ աշխատելոց՝ քաղցր եւ ծարաւ եւ վաստակեալ նստէր ի ճանապարհին. եւ աղքատ եւ տնանկ շրջէր. եւ երանեաց զաղքատս ասելով. (երանի աղքատաց հոգւով՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից։)

Մին՝ զի դու ցանկաս աղքատութեան կենացն. եւ համբերես սովի, ծարաւի, մերկութեան, տնանկութեան, եւ այլոցն ի Քրիստոսէ ուսեալ։

Եւ երկրորդ՝ զի զաղքատն եւ զտնանկն ընդունիցիս իբրեւ զՔրիստոս. եւ զօրինչ առնես աղքատին՝ Քրիստոսի առնես. ըստ այնմ, (որ արարիք միում ի փոքրկանց՝ ինձ արարիք։)

Եւ թէ սոցա աղքատացս ողորմելի է, ապա առաւել որք են աղքատք եւ ծերք եւ տկարք. կաղ եւ կոյր. որբ եւ այրի. անտէր եւ անխնամածու. որք ոչ կարեն շրջիլ. եւ ոչ տեսանել եւ ոչ խնդրել. ողորմիլ պարտ է նոցա։

Եւ առաւել քան զսոսա ողորմելի է օտարն եւ պանտուխտն. որք են աղքատք եւ անծանօթք. անտուն եւ անտեղի։

Եւ առաւել քան զսոսա՝ քաղցն եւ ծերն է ողորմելի. որ գործել ոչ գիտէ. եւ մուրանալ ամաչէ։

Վասն այն պարտ է տալ այնպիսեաց առանց քննութեան։

Եւ ոչ տալ եւ անարգել թէ, գնա բան արա եւ աշխատեաց. կամ թէ դու ինչս ունիս. կամ յերէկ տուի քանի՞ գաս. մի զայդ ասեր. զի կորուսանես զողորմութիւնն։

Մի քններ զնա, թէ ունի՞ եւ թէ ոչ. թէ արժա՞ն է եւ թէ ոչ. զի այս քննելոյ չէ ժամանակ, այլ ողորմելոյ։

Եւ ուսիր յԱստուած զողորմութիւնն. զի առ հասարակ է ողորմած. եւ չարաց եւ բարեաց տայ անձրեւ. արդարոց եւ մեղաւորաց ծագէ արեւ. եւ մի լինիր նախ դառնացեալ եւ երես հատեալ։

Դու յերէկ կերեր, այսօր չե՞ս ուտեր. կամ թէ մարմինդ հանապազ ուտէ՝ հոգւոյդ չպիտի՞ հանապազ կերակուր։

Եւ թէ նոքա քաւիչ են մեղաց քոց. մին մեղք էր քո, այսօր չունի՞ս մեղս որ ողորմիս։

Կամ մի անգամ բարեխօսեն քեզ, եւ այլ ո՞չ. զայսպիսիս մի ածեր զմտաւ։

Եւ եւս առաւել ողորմելի է գերին եւ ստրուկն եւ բանտեալն։

Զի թերեւս այլ աղքատք ըստ իւրեանց կամաց շրջին. եւ յիւրեանց հաւատոցն են. եւ զբարիս գործեն. այլ գերին եւ բանտարկեալն ի կամաց ելեալ՝ ի հաւատոց եւ ի բարի գործոց ի մեղս անկեալ. վասն այն զնոսա ազատելն եւ օգնելն մեծ վարձս ունի։

Ոչ միայն վասն մարմնոյն, այլեւ վասն հոգւոյ նոցա եւ հաւատոյն։

Եւ որպէս Քրիստոս որ ազատեաց զհոգիս նոցա ի դժոխոց, եւ զմարմինն ի չար ծառայութենէ դիւաց եւ մեղաց։

Նոյնպէս նա որ ազատէ զբանտեալն եւ զստրուկն եւ թափէ զգերին. զի վասն այն ասեն թէ՝ քան զամենայն վարձս՝ մեծ է գերւոյն թափելն. զի նման Քրիստոսի լինին ազատօղքն գերաց։

Զի մեք էաք գերի. եւ Քրիստոս ազատեաց զմեզ. պարտիմք մեք զքրիստոնեայ գերին ի ծառայութենէ այլազգեաց ազատել։

Եւ քրիստնեայ մարդոյ՝ քրիստոնեայ գերի պահել չկայ. զի քրիստոնեայն ծառայ Քրիստոսի է, եւ ոչ մարդոյ. եւ Քրիստոսի ծառայն՝ ազատ է. այլ պարտ է գնել եւ ազատել, եւ Քրիստոսի նմանիլ։

Եւ ի վերայ այսոցիկ՝ մեռեալն քան զամենայն ողորմելի է ի յանճարն գնացեալ. ոչ խօսի, եւ ոչ խնդրէ, եւ ոչ գտանէ. այլ միայն առաջի քոյ անկեալ կայ ողորմելի դիմօք։

Եւ որպէս զՔրիստոս պատեցին եւ եդին ի գերեզմանի. նոյնպէս ամենայն մեռելոյ պարտ է առնել. եւ ի Քրիստոսէ վարձս ընդունիլ։

Մանաւանդ՝ զի համարձակ այսօր առաջի Քրիստոսի երթայ. եւ վասն քո բարեխօսէ։

Եւ ի միտ ած զոր դու նմա առնես մարմնով՝ նա քեզ հատուցանէ հոգւով. փոխանակ հացի. զանմահ կերակուրն եւ զմպելին. այլեւ պատանւոյն վասն. զլուսեղէն հանդերձն Ադանիս. եւ վասն դնելոյն ի հանգիստ գերեզմանին, զհանգիստն յաւիտենից։

Եւ վասն արտասուացն քոց՝զանտրտում ուրախութիւնն եւ զմշտաւէտ ցնծութիւնն, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Դարձեալ քարոզ վասն ողորմութեան. ի Բան առակին։

(Տուր բաժին եւ Բանց. այլեւ ութնից ասէ սաղմօսն։)

Ժողովօղ. 11. 2։

(Գլուխ. ՂԷ)

Ասեն վարդապետք եթէ՝ զամենայն ինչ զոր տուեալ է Աստուած մարդոյս՝ եթէ հոգի եւ թէ մարմին, միտս եւ բան եւ զգայարանս. կեանս, իմաստութիւն, ինչս եւ ստացուածս, եւ զայլն ամենայն զորս Աստուած պարգեւեալ է մարդոյս, յամենայն իւրն բաժին խնդրէ։

Զի բաժին խնդրէ ի հոգւոյն եւ ի մարմնոյն զբարի գործս. ի մտացն զԱստուած իմանալ եւ հաւատալ. ի բանից զաղօթելն. ի կենաց զժամ աղօթիցն. յիմաստութեանցն զսէրն։

Նոյնպէս յիւրաքանչիւր զգայութեանց մարմնոյս՝ բաժին է յաչացն տեսանել զարարածս եւ իմանալ զարարիչն սոցա, կամ արտասուել. յականջացն լսել զհարամանս Աստուծոյ. բերանով խօսին զբարին. զձեռս համբառնալ առ Աստուած յերկինս. ոտիւք ընթանալ ի տունս սրբութեան։

Այսպէս եւ ինչս եւ ստացուածս է տուեալ. եւ ի սոցանէ զբաժինն խնդրէ ի մէնջ. որպէս հրամայեաց ի յօրէնսն. (տալ պտուղ եւ երախայրիս. ի կալոյ եւ ի հնձանոյ. եւ տասանորդս յամենայն ընչից. եւ ի կենդանեաց բաժին տալ Աստուծոյ։)

Եւ ոչ միայն այս, այլեւ ի զաւակաց եւ ի ծննդոցն՝ զառաջին ծնունդն հրամայեաց տալ բաժին Աստուծոյ։

Եւ դու տես զմեծ գթութիւն արարչին. որ զբոլորն զամենայն ինքն ետ մեզ. եւ դարձեալ ի մէնջ զմասնաւորն խնդրէ։

Եւ այս վասն երեք պատճառի։

Նախզի զմեր սէրն առ ինքն ձգէ. զի ասեն յառակս թէ՝ (սրտին սէրն՝ ի ձեռաց տուրսն երեւի։)

Երկրորդ՝ զի ինչքն մեր սրբեսցին. զի յամենայն որ մասնաւորն Աստուծոյ բաժին լինի, բոլորն սրբի եւ հալալ լինի մեզ. եւ ինչն այն յորմէ Աստուծոյ բաժին չկայ, պղծեալ է եւ հարամ մեզ։

Երրորդ կամի որ զմարմնաւոր ինչս մեր առնու որ անցաւոր է եւ ապականացու, եւ փոխարէն տայ մեզ զանանց եւ զանապական կեանս. այս է՝ զարքայութիւն երկրնից։

Վասն այն խրատէ զմեզ իմաստունն։

(Տուք բաժին եօթանց. այնեւ ութնից։)

Եւ ոչ թէ զոր ինչ տամք Աստուծոյ կարօտ է ընչից մերոց, եւ կամ ինքն վայելէ. զի ասէ մարգարէն. (բարիք իմ քեզ չեն ինչ պիտոյ։)

Եւ ահա յայտին է՝ որ զբոլորն նա ետ մեզ. մասնաւորին ընդէ՞ր է կարօտ։

Եւ այլ եւս յայտնի. զոր ինչ տամք յանուն Աստուծոյ՝ ոչ թէ նա վայելէ, այլ դարձեալ մեք. զի յորժամ զպատարագն նուիրեմք Աստուծոյ, մեք կերակրիմք։

Եւ թէ զմերկն զգեցուցանեմք, թէ կերակուր աղքատաց բաշխեմք, դարձեալ մեք վայելեմք եւ ոչ նա. որպէս ասէ մարգարէիւն. (ոչ ուտեմ ես զմիս զուարակաց քոց եւ զարիւն նոխազաց քոց ես ոչ ըմպեմ։)

Այլ այսու զհաճոյսն Աստուծոյ առնեմք, յորժամ կատարեմք զհրամանս նորա. եւ դարձեալ մեզ լինի շահն եւ օգուտն։

Զի զոր օրինակ՝ եթէ ոք ի հուր մերձենայ եւ ջերմանայ, կամ զլոյսն տեսանէ եւ լուսաւորի, ոչ թէ հրոյն կամ լուսոյն եղեւ շահն, այլ մեզ է օգուտն որք մերձ եղաք նոցա։

Եւ թէ ոք զաչսն խփէ, ինքն ի խաւարի մնայ. եւ որ հեռանայ ի հրոյն՝ ինքն ցրտանայ։

Նոյնպէս թէ մատուցանեմք Աստուծոյ նուէրս, պատարագս, աղօթս, գոհութիւն, եւ զայլն, մեզ լինի օգուտն եւ փրկութիւնն. եւ թէ ոչ մատուցանեմք, մեզ լինի վնաս եւ պակասութիւն։

Ապա յայտ է՝ յորժամ զբարիս գործեմք, շահն մեր է. եւ թէ ոչ գործեմք, զէն եւ պակասութիւն մեզ է. վասն որոյ ուսուցանէ իմաստունն։

(Տուք բաժին եօթանց. այլեւ ութնից։)

Եւ թէպէտ բազում է եօթանց տեսութիւնն, այլ առ ժամս զսակաւն ասասցուք։

Նախզի՝ եօթն թիւն՝ սուրբ է եւ նուիրեալ Աստուծոյ. վասն այն հրամայեաց Աստուած ի յօրէնսն (զվեց օրն գործեսցես. եւ զեօթներորդ օրն՝ պահեսցես եւ հանգիցիս ի գործոց։)

Եւ դարձեալ՝ (ի վեց օրն արար Աստուած զարարածս ամենայն, եւ յեօթն օրն՝ հանգեաւ յամենայն գործոց իւրոց. ) զի Աստուած ոչ վաստակի եւ ոչ հանգչի որպէս մեք. այլ հանգչիլ ասի յեօթն օրն՝ սրբել եւ օրհնել զնա. զի գիտասցես թէ, եօթն թիւն սուրբ է եւ նուէր Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ զի իմաստունքն արտաքինք՝ զեօթն թիւն կոյս ասացին եւ պատուեցին. զի շնորհաւոր է ասեն. կոյս վասն այն է՝ որ ի ներքոյ տասնեկին ոչ ինքն զայլս ծնանի, եւ ոչ ինքն յայնմէ ծնանի. որպէս վեցն ծնանի ի յերկուց երից. եւ ութն ի չորից. այսպէս եւ այլքն։

Իսկ նա՝ կոյս է եւ սուրբ. այլեւ շնորհաւոր է. զի եօթն ամսայ ծնեալ մանուկն ապրի. եւ ի շնորհաց լինի. եւ յեօթն ամիսն ատամն բուսանի տղայի. եւ յեօթն ամն փոխէ դարձեալ։

Եւ յեօթն ամին՝ ուսումն կարէ ուսանիլ. վասն այսորիկ պատուելի եւ շնորհաւոր է եօթն թիւն յիմասնոց։

Երրորդ՝ զի գոյութիւնս մեր՝ յեօթանց է. այսինքն, զի մարմինն է ի չորս տարերց ի հողոյ, ի ջրոյ, յօդոյ եւ ի հրոյ։

Իսկ հոգին՝ երեք մասն ունի. բան, ցասումն, եւ ցանկութիւն. որ լինի եօթն մասն. ուստի գոյացաւ բնութիւն մարդոյս։

Այլեւ ունիմք եօթն զօրութիւն եւ առաքինութիւն ի հոգիս եւ ի մարմինս մեր. որ է հաւատ, յոյս, եւ սէր առ Աստուած. այսոքիկ Աստուածային առաքինութիւն են եւ գերագոյնք։

Այլեւ ունիմք մարդկային առաքինութիւնս. զխոհեմութիւնն, զարիութիւնն, զողջախոհութիւն, եւ զարդարութիւնն։

Այլեւ եօթն են մոլութիւնք եւ չարութեան գործք գլխաւորք. եւ այսպէս թշնամին մարդկան այսոքիւք կորուսանէ զմեզ. այսինքն է, ամբարտաւանութիւն. նախանձն. բարկութիւնն. ծուլութիւնն. ագահութիւնն. որկորստութիւնն. եւ բղջախոհութիւնն։

Այլեւ ընդդէմ այսց եօթն մոլութեանցս՝ ընդունակ լինիմք եօթն շնորհաց եւ խորհրդոյ եկեղեցւոյ։

Որոց առաջինն է մկրտութիւնն, որ ի հայր եւ յորդի եւ ի հոգին սուրբ մկրտիմք։

Եւ Դրոշմ՝ որով օծանիմք եւ արիանամք։

Պատարագն՝ որով հաղորդիմք ճաշակելով զՔրիստոս։

Ապաշխարութիւնն եւ խոստովանութիւնն՝ որովք քաւիմք ի մեղաց։

Օծումն վերջին։

Կարգ քահանայութեան։

Եւ Պսակն ամուսութեան։

Եւ այլ բազում է առ մեզ եօթեան խորհուրդն։

Չորրորդ՝ զի պատուելի էր եօթն թիւն եւ ի հնումն ի մէջ Իսրայէլի. զի եօթն օր ելանէր բորոտն արտաքոյ բանակին։

Զեօթն օր բաղարջ ուտէին ի զատկին։

Եւ յեօթն օր տօն կատարէին. եօթն եօթն բերէին զպատարագն ի գլխաւոր տօնսն իւրեանց։

Եւ եօթնից եօթն էր տօն յիսներեկի նոցա. զի որպէս յեօթն աւուրցն մինն սուրբ էր. եւ յեօթն շաբաթուց մին շաբաթն. եւ յԷ ամսոց մին ամիսն. եւ յեօթն ամաց մին ամն. եւ յեօթնից եօթն ամն՝ որ է յիսուն ամ, յոբելեան էր ամ թողութեան նոցա։

Եւ այսպէս բազում է եօթանց խորհուրդն զոր համառօտեմ։

Այլ այժմ որ ասէ. (տուր բաժին եօթանց. այլեւ ութնից. զայն ինչ մտածէ, որպէս ասէ աստուածաբանն Գրիգոր եթէ՝ եօթն թիւն՝ զեօթն դար կենցաղոյս նշանակէ։

Նախ՝ յեօթն օր արար Աստուած զաշխարհս. եւ յեօթն դարուն վախճան ածէ արարելոցս. փոխէ յայլ իմն գերագոյն բնութիւն. ի յապականութենէ յանապականութիւն. ի ժամանակէս ի յաւիտենականն։

Երկրորդ՝ յայտ է յաւուրց շաբաթուն՝ որ եօթամբ վճարի. նոյնպէս եւ ժամանակեալ կենցաղս՝ եօթամբ կատարի։

Իսկ որ յաւիտենական կեանքն է՝ ութներորդ դարն է. որ օր է առանց երեկոյի, եւ առանց փոփոխման. վասն նորա ասէ։

(Տուք բաժինս եօթանց կենցաղոյս. այլեւ ութնից հանդերձելոց։)

Եւ զայս ասէ վասն կրկին պատճառի։

Նախզի՝ մի միայն զայս կեանս կարծեսցես՝ որ եօթամբ վճարի եւ անցանէ. այլեւ ի միտ ածցես զութներորդ օրն՝ որ անանց է եւ մնացական։

Երկրորդ՝ զի յայս կենացս որ ի ներս եմք, այն հանդերձելոյն բաժին տայցեմք զբարի գոցծս մեր։

Եւ թէ ո՞րպէս ի կենացս յայսցանէ բաժին տանիմք ի հանդերձեալն՝ իմաստունն սողոմօն երեք բանիւք խրատ տայ մեզ եւ ուսուցանէ։

Նախ ասէ. (ընդ առաւօտս սերմանեա զսերմն քո. եւ ընդ երեկս՝ մի լքցին ձեռքս քո։)

Սերմն զբարի գործն ասէ. այսինքն, զբարեպաշտ հաւատն. զպահսն. զաղօթսն. զսրբութիւն սրտի եւ մարմնոյ. եւ զողորմութիւն աղքատաց։

Սոքա են սերմն բարի՝ զոր աստ սերմանեմք. եւ ի հանդերձեալն հնձեմք. աստ ամբարեմք, եւ անդ վայելեմք։

Այլ որ ասէ թէ՝ (ընդ առաւօտս եւ ընդ երեկոյս սերմանեա։)

Առաւօտն նշանակէ զմանկութեան կեանս մեր, որ նոր յաշխարհ եկաք. եւ երեկոյն զծերութիւնն, որ երեկոյ է կենացն, եւ մերձ ի գերեզմանն ննջելոյ։

Զայն ասէ թէ ի տղայութեան եւ ի ծերութեան, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ, կամայ եւ ակամայ, յառողջութեան եւ ի հիւանդութեան, թէ ուրախ ես թէ տրտում, թէ աղքատ ես եւ թէ հարուստ եւ այլն, հանապազ զկամսդ ի բարիս գործել կալ. ի տղայութենէ մինչ ի ծերութիւնն եւ ի մահն. եւ այն է առաւել։

Զի ամենայն գործոց չափ՝ չորս բաժին ունի։

Առաջին՝ ոմանք ոչ գործեն զբարի. ոչ ի տղայութեան, եւ ոչ ի ծերութեան. եւ են ամենեւին չարք։

Եւ երկրորդ՝ ոմանք զբարիս գործեն ի տղայութեան եւ ի ծերութեան. եւ են ամենեւին բարի։

Իսկ երկուքն միջակք են. ոմանք ի տղայութեան գործեն բարիս, եւ ի ծերութեան ոչ. այս չէ բարի. թէ վասն այն ի տղայութեան գործեն բարի, որ ի ծերութեանն չգործեն, այս չար է. (զի սկսեալ հոգւով, եւ դադարի մարմնով. որպէս առաքեալն նախատեաց զգաղատացիսն. ) զի վերջին չարն՝ զառաջին բարին կորուսանէ։

Իսկ թէ վասն այն գործեն զբարին ի տղայութեան, որ թէ ի տղայութեան մեռանին, այս բարի է։

Իսկ ոմանք ի տղայութեան ոչ գործեն զբարիս. այլ ի ծերութեան. եւ այս միջակ է. չար է եւ բարի. թէ վասն այն ի տղայութեան ոչ գործեն զբարի, որ ի ծերութեանն գործեն, այս չար է. զի ոչ գիտէ մարդ թէ ի վաղիւն զինչ լինիցի նմն. այնպիսին զհողմն խտրէ, եւ զամպն դիտէ։

Ոչ սերմանէ եւ ոչ հնձէ զբարին. զի որպէս ոչ գիտէ մարդ թէ, հողմն ուստի՞ գայ, կամ յո՞ երթայ. նոյնպէս ոչ գիտէ մարդ թէ զինչ լինելոց է նմա. բարի, թէ չար. հիւանդութիւն, թէ առողջութիւն. խռովութիւն, թէ խաղաղութիւն. կեանք, թէ մահ. վասն այն չէ պարտ զբարին յայս օրէ ի վաղն ձգել։

Իսկ թէ վասն այնորիկ զբարին գործեն ի ծերութեան, որ ի մահ եւ ի գերեզման են մերձեալ, եւ զտղայութեան մեղսն կամին ապաշխարել, այս բարի. զի ասէ Աստուած մարգարէիւն. (յորս գտայց՝ ի նմին դատեցայց։)

Այս առաջին խրատն որ ասէ. (ընդ առաւօտս սերմանեա զսերմն քո. եւ ընդ երեկոյս մի լքցին ձեռք քո։)

Դարձեալ՝ առաւօտու սերմն՝ ասէ զգործնական առաքինութիւն։

Նախզի՝ սկիզբն է գործոց բարեաց գործիականն եւ վարձկանականն։

Եւ երկրորդ՝ զի ի լոյս տեսութեան մեր է. որպէս տեսանեմք զգործով բարին։

Իսկ երեկոյ ասէ զտեսական առաքինութիւնն՝ որ գիտութեան եւ հաւատոյ եւ սիրոյն է առ Աստուած։

Նախզի՝ տեսականն ծածուկ է ի մարդկանէ եւ անտես որպէս երեկոյ։

Եւ երկրորդ՝ զի տեսականն գործնականին հանգիստ է եւ կատարումն. նոյնպէս եւ գործնականն ի տեսականն հանգչի եւ կատարի, զի գործնականն ի վարձկանականն հայի. եւ

Նորին քարոզ վասն ողորմութեան. ի Բան առակին (Ողորմութեամբ եւ հաւատով սրբին մեղք) Առակ. 15. 27։

(Գլուխ. ՂԸ)

Զամենայն արարածս զոր ստեղծ Աստուած բարի եւ օգտակար արար. որպէս ասէ գիրն. (զամենայն զոր արար՝ ետես եւ ահա բարի են յոյժ։)

Եւ այս է բարի գոլն ամենայի՝ որք այլոց շահ եւ օգտութիւն ունին ի բնութենէ իւրեանց. եւ առանց բարւոյ եւ օգտութեան ոչ ինչ է յաշխարհս. Որպէս տեսանեմք զերկինս՝ զի հանապազ շրջելով պահէ զաշխարհս ի ծոց իւր. արեգակն եւ լուսին եւ աստեղք՝ զլոյս շնորհեն աչաց։

Ծովք՝ զկենդանիս սնուցանեն։

Գետք եւ աղբիւրք՝ զերկիր ոռոգեն. եւ զծարաւս արբուցանեն։

Բոյսք երկիր եւ տունկք՝ պտղօք իւրեանց կերակրեն։

Խոտ՝ ծաղիկք դալարիք անուշահոտք, կամ զարդարանք եւ կամ բժշկութիւնք են։

Որպէս եւ քարինք եւ մայրիք՝ պէտք են շինութեանց։

Եւ անասնոցն յայտին է բարութիւնն. ոմն ի լուծ. ոմն ի կիթ. բեռնաւոր եւ այլ ամենայն։

Եւ զինչ եւ տեսանես՝ ամենեքեան բարութիւն ինչ շնորհեն այլոց։

Ապա առաւել բարի է մարդս ստեղծեալ բանական կենդանի, եւ պատկեր Աստուծոյ. եւ տէր եւ իշխան ի վերայ արարածոցս. պարտ է առաւել բարերար եւ օգտակար լինիլ այլոց։

Եւ մի յամենայն բարութեանց գործոց՝ ողորմութիւնն է մարդոյ. որպէս ասէ իմաստունն Սողոմօն։

(Ողորմութեամբ եւ հաւատով սրբին մեղք։)

Եւ արդ գիտելի է՝ զի չորս իրք ստիպեն զմեզ յողորմութիւնն. այսինքն, բնութիւն. բարութիւն. բարեմտութիւն. եւ օրէնք։

Առաջին՝ բնութիւն ածէ զմեզ յողորմութիւն. զի բնութեամբ է որ ամենայն իր որ բարձրագոյն է, օգնական եւ կառավար լինի նուաստից. որպէս երկնային մարմինքն որրք բարձրագոյնք են եւ լուսաւորք, օգնեն երկրաւոր մարմնոց, եւ կառավարեն զնոսա։

Նոյնպէս պարտ է որք ունին զմեծութիւն ընչից. օգնական լինիլ եւ կառավար աղքատաց. որբոց եւ այրեաց. եւ ուղղել զնոսա։

Այլեւ բնութեամբ է որ ցաւակցին անդամք իրերաց. նոյնպէս եւ մեզ պարտ է ցաւակից լինիլ պակասութեան եղբօրն մերոյ։

Նաեւ բնութեամբ է ստամոքսին զկերակուրն բաշխել ի բոլոր մարմինն։

Այսպէս պարտ է մեզ զինչս մեր հաւաստել ի բոլոր մարմին եկեղեցւոյն. ի պէտս աղքատաց եւ չունեւորաց մսխել։

Այսպէս բնութիւնն ածէ զմեզ յողորմութիւն աղքատաց։

Երկրորդ՝ բարութիւն շարժէ զմեզ յողորմութիւնն. այն է որպէս ասացաք. որ զինչ բարի տուեալ է Աստուած ստեղծուածոց՝ զնոյն եւ այլոց հաղորդեն։

Նոյնպէս զբարութիւնս զոր տուեալ է մեզ Աստուած՝ թէ հոգեւոր եւ թէ մարմնաւոր, պարտ է հաղորդել այլոց կարօտելոց. եթէ հոգեւորին եւ խրատու ողորմութեան են կարօտ, զնոյն շնորհել. եւ թէ մարմնաւոր պիտոյից են կարօտ, զնոյն բաշխել եւ հաղորդել այլոց. զի այն է մեր պտուղ հոգւոյ եւ մարմնոյ. (որպէս ծառ բարի՝ պտուղ բարի առնէ. եւ ծառ չար՝ պտուղ չար տայ։)

Նոյնպէս եւ ողորմութիւնն՝ բարի պտուղ է մարդոյ. եւ անողորմութիւնն չար պտուղ. (եւ ամենայն ծառ՝ ի պտղոյ իւրմէ ճանաչի։)

Ապա ուրեմն զբարի պտուղ մեր պարտ է հաղորդել այլոց. որպէս բարի ծառն զպտուղն հաղորդ է մեզ։

Երրորդ՝ բարեմտութիւնն շարժէ զմեզ յողորմութիւն։

Այն է՝ որ մեք աղքատ էաք եւ կարօտ ամենայն բարւոյ, Տէր մեր ելից զկարօտութիւնս մեր. եւ հաղորդեաց իւր բարւոյն. այսինքն, զի քաղցեալ էաք՝ ետ մեզ զմարմին իւր. ի կերակուր, եւ յագեցոյց զմեզ։

Եւ ծարաւ էաք, ետ մեզ զարիւնն իւր սուրբ ըմպելի. ըստայնմ, (մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է. եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի։)

Տնանկ էաք՝ եւ ետ մեզ զյարկն յաւիտենից. ըստ այնմ, (երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տաղի։)

Հիւանդ էաք, եւ բժշկեաց զմեզ. ըստ այնմ, (առաքեաց զբան իւր եւ բժշկեաց զնոսա։)

Ի բանտի, եւ ազատեաց զմեզ. ըստ այնմ, (Տէր հաներ ի դժոխոց զանձն իմ եւ այլն։)

Եւ այսպէս բարեմտութիւնս՝ ածէ զմեզ յողորմութիւն ընկերին. յորժամ ի միտ ածեմք զբարիս զոր արար Տէր մեզ եւ ուսոյց. պարտ է եւ մեզ զնոյնս առնել աղքատաց։

Չորրորդ՝ օրէնքն ածէ զմեզ յողորմութիւն։

Այն որ հրամայեաց Մովսէսիւ. (սիրեսցես զընկերն քո իբրեւ զանձն քո։)

Զի որպէս զմարմնոյս մեր զպէտս տամք. նոյնպէս զընկերին պարտ է տալ ըստ օրինացն Աստուծոյ. եւ սէր ընկերին՝ ճանապարհ լինի եւ տանի զմեզ ի սէրն Աստուծոյ։

Յորժամ զընկերն սիրեմք, ուսանիմ եւ զԱստուած սիրեմք։

(Եւ թէ զընկերն զոր տեսանեմք ոչ սիրեմք, զԱստուած զոր ոչ տեսանեմք զիա՞րդ սիրեմք ասէ աւետարանիչն։)

Ապա ուրեմն պարտ է սիրել զընկերն. զի նովաւ զԱստուած. սիրեսցուք. եւ ամենայն օրինաց կատարումն՝ Աստուծոյ սէրն է եւ ընկերին։

Այլեւ աշխարհի օրէնքն ցուցանեն զսէր ընկերին. զի զմիմեանց կարօտութիւնս լնումք։

Որպէս ի քաղաքի տէր եւ ծառայ. ճորտ եւ պարոն. տանուտէր եւ մշակ եւ այլքն. կարօտ են միմեանց։

Նոյնպէս մեծատուն եւ աղքատ՝ կարօտ են միմեանց. որպէս ցուցանէ յառաջիկայդ։

Ապա յայտ է թէ՝ որպէս օրէնքն Աստուծոյ եւ օրէնք աշխարհի ածեն զմեզ յողորմութիւնն. վասն որոյ ասէ իմաստունն։

(Ողորմութեամբ եւ հաւատով սրբին մեղք։)

*Եւ արդ՝ նախ պարտ է գիտել թէ, զի՞նչ է օգտութիւն եւ շահ յողորմութենէն. զի յոժամ գիտեմք զխասիաթն եւ զզօրութին նորա, յօժարիմք ի սէր նորա եւ ստանամք։

Եւ թէ՝ բազում եւ անչափ է շահ եւ օգուտն ողորմութեան։

Այլ գլխաւորօրէն՝ ցուցցուք ըստ տասն եղանակի. ի գրոցն Սողոմօնի յառակաց գրոցն որք են այսք։

Նախ՝ որպէս ասէ նոյն ինքն առակն զառաջի եդեալ բանս եթէ, (ողորմութեամբ եւ հաւատով սրբին մեղք։)

Զսոյն եւ Տէր մեր հրամայէր. (տուք ողորմութիւն. եւ ահա ամենայն ինչ ձեր սուրբ է։)

Եւ դարձեալ՝ առ Նաբուգոդոնոսոր՝ ասաց. (զմեղս քո ողորմութեամբ քաւեսցես, եւ այլն։)

Եւ այս է պատճառն. զի որ ողորմիս կարօտելոյն եւ վշտակից լինիս թէ, տնանկ է, թէ վիրաւոր է մարմնով, թէ մերկ է ի զգեստուց, կամ քաղցեալ եւ ծարաւի, եւ զինչ եւ իցէ, լնուս զկարօտութիւն նորա, եւ Աստուած տեսանէ զքո կարօտութիւնդ՝ եւ քեզ լինի վշտակից. եւ հաւասար չափէ քեզ որպէս դու աղքատին. եւ զքո նեղութիւնդ դիւրացուցանէ. այսինքն, զհոգիդ սրբէ ի մեղաց եւ առաղջացուցանէ եւ զգստաւորէ։

Երկրորդ՝ զի հաւատ եւ յոյս ողորմածին առաւելանայ. զի հաւատայ Աստուծոյ. եւ յուսով փոխարին տայ զողորմութիւնն. որպէս ասէ. (ողորմութիւն եւ հաւատք ի քէն մի պակասեսցին։)

Իբր թէ անպակաս արա. մի ասեր մի անգամ ողորմեցայ բաւական է. այլ հանապազ արա։

Որպէս հաւատդ առ քեզ անպակաս է. նոյնպէս զողորմութիւնն ի քէն անպակաս պահեա։

Երրորդ՝ (որ ողորմի աղքատին՝ երանելի է ասէ. ) զի ողորմելով աղքատին՝ յերկինս գանձեմք զինչս մեր. եւ իմասն երանութեանն հասանիմք. որպէս եւ Տէրն ասէ. (գանձէցէք ձեզ գանձս յերկինս։)

Չորրորդ ասէ. (որ գթայ ի յաղքատն, ողորմութիւն գտցէ. ) որպէս եւ Տէր մեր հարմայեաց. (երանի ողորմածաց՝ զի նոքա զողորմութիւն գտցեն։)

Եւ աստ որպէս Տուբիա ողորմած էր աղքատաց եւ թաղէր զմեռեալս՝ աչքն լուսաւորեցան։

Եւ անդ ողորմութիւն գտանէ. որպէս այն զոր Քրիստոս կոչէ օրհնութեամբ եւ ասէ. (եկայք օրհնեալք հօր իմոյ՝ ժառանգեցէք զկեանսն եւ այլն։)

Հինգերորդ ասէ. (որ ողորմի աղքատին՝ փոխ տայ Աստուծոյ. ) ճշմարտապէս փոխ է ողորմութիւնն. զի հատուցանէ կամ աստ, կամ ի հանդերձեալն, կամ յերկու կեանսն։

Աստ հատուցանէ որպէս այլազգեաց եւ մեծատանց՝ որք զփոխ ողորմութեանն առնուն ի մարմինի. եւ անդ՝ որք յուսով հանդերձելոյն տան զողորմութիւն. եւ յերկու կեանս զի մի յուսահատեսցին։

Աստ զմարմնաւորս տալ առատութեամբ. եւ անդ զհոգեւորն. վասն զի փոխ է՝ յորժամ կամի առնու. թէ այժմ, թէ յետոյ։

Դարձեալ՝ փախ է ողորմութիւնն. այլ հատուցումն ոչ ըստ տրիցն հաւասար է, այլ ըստ կարողութեան։

Զի որպէս մարդն ըստ տկարութեանն տայ զչնչին փոքրն. Աստուած ըստ իւր զօրութեանն վճարէ զմեծն. զի սա հիւանդին ի տես գնաց եւ ի բանտարկեալն. եւ նա հատուցանէ զկեանսն յաւիտեանականս։

Փոխանակ մին զգեստին՝ զլուսեղէն պատմուճանն. եւ փոխանակ մին հացին՝ զանմահ կերակուրն, եւ այլն նոյնպէս։

Վեցերորդ ասէ. (մեծ է մարդ եւ պատուական այր ողորմած. ) այսինքն, զի ողորմածութեամբն մեծանայ մարդ եւ պատուի առաջի Աստուծոյ։

Որպէս մեծն Աբրահամ հիւրասիրութեամբ եւ ողորմութեամբ պատուական եղեւ։

Եւ համբերօղն Յոբ՝ հայր էր սրբոց եւ այրեաց. որ այնպէս պատուական աղեւ։

Ղովտ հիւրասէր եւ աղքատասէր՝ ի հրոյն Սոդոմայ զերծաւ։

Ի նորս Տաբիթայն ի պատիւ ողորմութեանն՝ զոր յարոյց Պետրոս ի խնդրոյ որ բոցն եւ այրեացն։

(Կուռնէլիոսին աղօթքն եւ ողորմութիւնն ելին յիշատակաւ առաջի Աստուծոյ. ) որ եղեւ այր պատուական եւ առաջին հաւատացեալ ի հեթանոսաց։

Եօթներորդ ասէ. (ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն՝ պահապան թագաւորի. ) այսինքն, զի ճշմարիտ դատաստան եւ ողորմութիւն առ աղքատոս՝ հաստատեն զթագաւորութիւն նորա. զի արդար իրաւունքն՝ շինութիւն է աշխարհի. յորժամ զբարիսն պատւէ եւ զչարսն պատժէ, ամենայն չարգործքն փախչին. եւ տեղիքն խաղաղին եւ շինին։

Նոյնպէս եւ ողորմութիւնն. զի յորժամ վշտակից լինի աղքատաց եւ ձեռնտու՝ ամենեքեան փարթամանան։

Ութներորդ՝ (տուրք աղքատաց՝ դարձուցանէ զբարկութիւն ասէ. ) այսինքն, որպէս յանցաւորք յորժամ դատաւորաց նուէրս տան, զերծանին ի պատուհասէ. ապա թէ խնայեն յինչսն, աճի բարկութիւնն։

Նոյնպէս դատաւոր մեծ Աստուած է. եւ մեք յանցաւորք նմա. եւ կամի պատուհասել զմեզ. յորժամ տուրս տամք աղքատաց, զայն ընդունի Աստուած եւ դարձուցանէ զբարկութիւնն. ապա թէ ոչ տամք, աճի եւ առաւելանայ պատուհասն։

Մին՝ վասն յանցանացն. եւ միւս անողորմութեանն։

Իններորդ զի ասէ. (զտուրս զուարթս եւ առատս սիրէ Աստուած։)

Այսինքն է, մարդ որ զտուրսն տրտմութեամբ եւ դառն երեսօք տայ, վարձն թերի է. զի ըստ տրոցն առնու վարձս. այլ ըստ թերի կամացն ոչ։

Այլ որ զուարթ երեսօք տայ եւ առատ բարուք, կրկին վարձս առնու։

Մին՝ վասն ուրախ սրտին եւ բարի կամացն. եւ միւս՝ վասն տրոցն։

Եւ սիրէ Աստուած զզուարթն մտօք՝ որ յստակ է միտք եւ պարզ խորհուրդն. որպէս զհեղն եւ զխոնարհն սիրէ Աստուած. զի ոչ ունի մախանս եւ հպարտութիւն։

Այլեւ սիրէ Աստուած զմարդ որ առատանայ ի տուրս աղքատաց կրկին կերպիւ։

Նախ՝ յորժամ սիրեմք զաղքատն, նովաւ սիրեմք զԱստուած. զի սէր ընկերին՝ ճանապարհ է սիրոյն Աստուծոյ. յայնժամ եւ Աստուած զմեզ սիրէ։

Եւ դարձեալ՝ ի ձեռն աղքատաց Աստուած յինքն ընդունի զողորմութիւնն եւ սիրէ զմարդն. փոխանակ սիրոյն սէր. եւ փոխանակ տրոցն՝ պարգեւ յԱստուծոյ։

Տասներորդ որ ասէ. (որ ողորմի տնանկին՝ ինքն կերակրի. զի հացէ իւրմէ ետ աղքատաց։)

Այս զհաւասարութիւնն ցուցանէ. որ կերակրէ զաղքատն՝ ինքն կերակրի յԱստուծոյ եւ որ զգեցուցանէ, ինքն զգենու յԱստուծոյ. եւ որ հանգուցանէ, ինքն հանգչի յԱսոտուծոյ։

Այն բանն է զոր Տէրն հրամայէ. (երանի ողորմածաց՝ զի նոքա զողորմութիւն գտցեն։)

Իսկ որ ասէ թէ՝ (ի հացէ իւրմէ ետ աղքատաց։)

Իւր հաց՝ զսեփհականն ասէ. զի իւրն՝ չորս կերպիւ լինի։

Կամ թէ ինքն է վաստակեալ եւ ստացեալ։

Կամ թէ գնեալ է յայլմէ։

Կամ այլք տուեալ են նմա։

Կամ յատուկ իւր բերանոյ կերակուրն է, եւ իւր անձին զգեստն։

Այս է իւր սեփհականն. զայսպիսիս պարտ է տալ աղքատաց։

Ապա թէ զօտարն տայ՝ վարձն օտարաց է։

Եւ յայլում տեղւոջ ասէ։

(Առաքեա զհաց քո ի վերայ ջրի. զի ի ժամանակի գտցես զնա։)

այսինքն, թէ չլինի աղքատն, զհաց քո ձկանց բաշխեա. զի եւ նոքա ստեղծուածք են Աստուծոյ. տայ Աստուած զվարձս քո։

Եւ կամ տուր թռչնոց երկնից եւ կենդանեաց. եւ մի զրկիր յողորմութենէ։

Զի թէ ի ջուրն ոչ կորնչի հաց մեր, եւ ոչ թռչնոց, քանի՞ առաւել յորժամ զաղքատն կերակրեմք։

Այսոքիկ եւ առաւել քան զայսոսիկ՝ շահ եւ օգուտ յողորմութենէն լինի մեզ. որպէս ուսոյց իմաստունն մեզ։

Եւ գիտել պարտ է թէ՝ զի՞նչ է վնաս եւ զէն յանողոմութենէն։

Նախ՝ որ ասէ նոյն ինքն Սողոմօն։

(Որ զրպարտէ զտնանկն՝ բարկացուցանէ զարարիչն նորա։)

Զի պատշաճ է ստեղծողին Աստուծոյ խնամարկել զստեղծուածս իւր. որպէս հայր զորդիս։

Այլ աղքատք հաւասար մեծատանց ստեղծուածք են Աստուծոյ. եւ որպէս զմեծատունսն ընչիւքն խնամէ. նոյնպէս զաղքատս խնամէ ի ձեռքն մեծատանց։

Արդ՝ որ ի չքաւորութիւն աղքատին նայի եւ զրպարտէ զնա, թէ վասն է՞ր ես դու աղքատ. ատելի եւ նախատելի ես. այսպիսի բանք զամենակարօղն Աստուած բարկացուցանեն ի վերայ իւր. զի նա զմինն աղքատ արար. եւ զմինն մեծատուն։

Երկրորդ զի ասէ. (որ անարգէ զտնանկն, մեղանչէ Աստուծոյ. ) այսինքն, որպէս այն ողորմի աղքատին հաւատ եւ յոյս նորա առաւելանայ վասն փոխարինացն. նոյնպէս անողորմն՝ թերահաւատ է դատաստանին Աստուծոյ եւ յուսահատ. վասն այն ոչ առնէ ողորմութիւն։

Երրորդ զի ասէ. (որ կատակէ զաղքատն, ոչ արդարասցէ։)

Սարսռելի է բանս իմացական մտաց. զի ոչ ոք կարէ զերծանիլ յայսմանէ. թէպէտ փոքր երեւի կատակելոյն մեղքն. սակայն պատուհասի յԱստուծոյ։

Զի քամ եւ քանան վասն այն անիծան որ զՆոյ կատակեցին. եւ մեղքող անծնունդ եկաց. զի զԴաւիթ կատակեց ի բերել տապանակին։

Մանկունքն ի Բեթղէհէմ սատակեցան. զի զեղիսէ կատակեցին։

Նոյնպէս որ զաղքատն կատակէ եւ արհամարհէ, բարկանայ Աստուած. զի թէպէտ աղքատ է մարմնով՝ այլ փարթամ է հոգւով. եւ Աստուած զսրտի փարթամութիւնն կամի եւ պատուէ. եւ դու որ անարգես զնա՝ ոչ արդարանաս։

Չորրորդ զի ասէ. (ամենայն որ ատէ զեղբայր աղքատ, հեռի լինի ի սիրոյ նորա։)

Եղբայր աղքատ կոչի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. որ վասն մեր աղքատացաւ. եւ մեզ մարմնակից եղբայր եղեւ. ի դէմս աղքատաց շրջի ի դրունս մեր. եւ խնդրէ զբաւականն որ կարօղ եմք տալ։

Եթէ ոչ տամք գթով հեռանամք ի նմանէ յաւուրն դատաստանի, լսելով զահեղ ձայնն. (երթայք յինէն անիծեալք՝ ի հուրն յաւիտենից. զի քաղցեայ՝ եւ ոչ ետուք ինձ ուտել, եւ այլն։)

Հինգերորդ ասէ. (որ խնու զականջս իւր, զի մի լուիցէ տնանկաց, եւ նա կարդայ առ Աստուած՝ եւ ոչ լսէ նմա։)

Եւ այս որպէս մեծատունն եղեւ. զի որպէս նա ոչ լսէր աղքատին Ղազարու ի յելս եւ ի մուտս յարկաց իւրոց. նոյնպէս եւ ինքն ի պապակիլն կարգաց առ Աբրահամ. եւ ոչ լուաւ նմա։

Եւ այսոքիկ վասն մեր գրեցան. զի ի միտ ածցուք թէ՝ որպէս մեք աղքատին եւ տնանկին որք կարօտ են մեզ ոչ լսեմք, եւ յորժամ մեք աղաչեմք զԱստուած թէ աստ թէ հանդերձեալն՝ ոչ լսէ մեզ։

Վեցերորդ ասէ. (մեծտունք եւ աղքատք՝ հանդիպին միմեանց. եւ երկուցն այց առնէ ՏԷր. ) այսինքն, զմեծատունս եւ աղքատս ի ձեռն միմեանց կառավարէ Աստուած. զի աղքատն մեծտամբն ապրի. եւ մեծատունն աղքատովն շինի. այսպէս երկուցն այց առնէ Աստուած եւ խնամէ։

Դարձեալ՝ այց առնելն՝ հատուցանելն է. յորժամ աղքատն սատարութեամբ ծառայէ մեծատանց, նոքա զրկեսցեն զաղքատն. եւ մի զզուեսցեն զնա։

Զի զաղքատին աղաղակն լսէ Աստուած. եւ զնա ազատէ. եւ զմեծատունն վնասէ եւ պատուհասէ. որպէս զիսրայէլացիսն ազատեաց. եւ զփարաւօն պատուհասեաց։

Եօթներորդ ասէ. (մի յապաղեր բարի առնել կարօտելոյն յորժամ ձեռնհաս իցես եւ կարօղ. եւ մի ասեր թէ երթ եւ ի վաղիւն տաց. զի ոչ գիտես զի՛նչ լինիցի քեզ ի վաղիւն. ) այսինքն, թէ մի հեղգար ի սփռել եւ ի տալ աղքատաց՝ որ ունիս կարողութիւն. զի քանի որ կարես՝ արա զողորմութիւն այսօր. եւ մի ասեր թէ ի վաղիւն առնեմ։

Զի լինի երկու վնաս. մին՝ որ նա այսօր է կրօտեալ կերակրոյ կամ ծածկութիւն. եւ մին՝ որ քեզ պատահի կամ ի դիւաց խստութիւն ընդդէմ նորա, կամ ի չար մարդկանէ, կամ ի մոռացմանէ, եւ զրկի աղքատն յողորմութենէն. եւ դու ի վարձուցն։

Ութներորդ ասէ. (որ զրպարտէ զաղքատն, բազում առնէ չարիս. ) այսինքն, աղքատին. նորա չէ չար, այլ չարչարողին. որպէս ասէ մարգարէիւն Աստուած. (վասն տառապանաց աղքատին, եւ հեծութեան տնանկին, այժմ յառնեմ ի դատաստան, եւ ի վրէժ. եդից զփրկութիւն իմ. եւ փրկեմ զաղքատն եւ զզրկեալն. եւ համարձակիմ եւ դատեմ զնոցին չարչարօղսն։)

Եւ տես թէ որպէս աղքատին պարտ է ողորմիլ եւ տալ. զի այն է կարգն. եւ այս բարի է. եւ թէ ոչ տաս եւ ոչ ողորմիս, ի բաց թող. մի լինիր անողորմ եւ մի առնուր ի նմանէ. եւ այդ չար է։

Իսկ թէ առնու եւ խնդրես յաղքատէն, է ամենեւին չար։

Այլ թէ ըստ չորրորդ կերպին զզուես եւ զրկես զաղքատն. եւ նեղելով եւ չարչարելով զրկես զնա, է ամենեւին դառնագոյն չար. եւ քանզ չարն չարագոյն։

Եւ ոչ գիտեմ թէ որո՞յ դժոխոց եւ տանջանաց մատնես զքեզ, որ այնպիսի անողորմ լինիս։

Զի առաքեալն հրամայէ. (անողորմ դատաստան լինելոց է այնմ, որ ոչ առնիցէ զողորմութիւն։)

Եւ թէ որ զողորմութիւն ոչ առնէ, անողորմ է դատաստան նորա. եւ այն որ զրկէ զաղքատն եւ չարչարանօք խլէ զինչս նորա, ո՞ր հրեղէն գետ ընդունի զնա. եւ անողորմ է դատաստանն որպէս մեծատանն. որ ի մէջ հրոյն պապակէր. եւ կաթիլ մի ջրոյ ոչ տուաւ նմա. զի նա ոչ ետ աղքատին Ղազարու ի կեանս իւրում։

Իններորդ ասէ. (մի հարստահարեր զտնանկն. եւ մի անարգեր զնա. քանզի աղքատ է։)

Հարստահարելն այն է՝ որ բռնութեամբ յաղթահարէ աղքատին. զինչսն խլէ. եւ բանիւ անարգէ. եւ գանիւ չարչարէ։

Եւ սորա պատճառն այն է ասէ, որ աղքատ է. վասն այն զինչսն զրկես. եւ արհամարհես եւ հարկանես. զի զմեծատունն ոչ չարչարել կարես, եւ ոչ անարգել, եւ ոչ զրկել։

Արդ՝ խրատ տամ քեզ ասէ. մի բռնադատեր զաղքատն. զի Տէր դատէ զդատաստան նորա։

Զի որպէս փարթամն ահարկու երեւի քեզ վասն պայծառ հանդերձին, եւ վասն բազում ընչիցն, եւ վասն սպասաւոր ծառայիցն որք շուրջ են զնովաւ։

Նոյնպէս բաց զաչս մտացդ՝ եւ տես զհոգեւոր եւ զպայծառ հանդերձ աղքատին, եւ զանտի մեծութիւն կենացն։

Այլեւ տես՝ զի Ասոտուած է աղքատին պաշտպան եւ վրէժխնդիր. որ պարսպէ զնա եւ փրկէ ի քո չարէդ. եւ վրէժ խնդրէ ի քէն որ բռնադատես զնա։

Մի բռնադատեր զնա. եւ մի վասն նորա չարչարանս եւ պատիժս կրել յԱստուծոյ։

Տասներորդ ասէ. (փրկեա զնոսա զորս ի մահ տանին. եւ զմահապարտս դնել մի խնայեր։)

Աստ զկատարեալ սիրոյ ճանապարհն ուսուցանէ՝ որ ծածուկ էր ի հին օրէնս. եւ ի նորս յայտնեցաւ։

Զի այս էր ի հին օրէնս, թէ (սիրեսցես զսիրելիս, եւ ատեսցես զթշնամիս։)

Իսկ Տէր մեր հրամայեաց. (սիրեցէք զթշնամինս ձեր. բարի արարէք ատելեաց ձերոց։)

Եւ այսմ է կրկին պատճառ։

Նախզի՝ ի հին օրէնսն զարդարութիւնն ուսոյց. ասաց թէ՝ (մի անիրաւէք. զսիրելիսն մի ատէք. բարեացն չար մի առնէք. այլ բարեսցն բարի արարէք. զսիրելիսն սիրեցէք։)

Այս արդարութիւնն է։

Իսկ ի նոր օրէնս Քիստոսի՝ ողորմութիւն է սիրել զթշնամին, եւ բարի առնել ատելւոյն։

Զի ամենայն գործ՝ կամ պակաս է քան զօրէնսն որ է անիրաւութիւն. կամ հաւատսար օրինացն որ է արդարութիւն. կա ի վեր քան զօրէնս որ է ողորմութիւն զոր Քրիստոս ուսոյց մեզ։

Երկրորդ պատճառ՝ զոր ինքն գործով կատարեաց, զնոյն ուսոյց մեզ. զի մեք էաք թշնամիք եւ ատելիք Աստուծոյ. զթշնամիսս սիրեաց. ատելեացս բարի արար. զնոյն եւ մեզ օրէնս եդ։

Որպէս եւ աստ զխրատս իմաստնոյն նախ ինքն կատարեաց՝ որ փրկեաց զմեզ ի մահու. եւ դին ետ եւ ազատեաց զմեզ. ըստ այնմ. (ոչ ապականացու արծաթեղինօք եւ ոսկեղինօք գնեցայք, այլ անապական եւ սուրբ արեամբ գառինն. զի անապական է արիւն Քրիստոսի եւ պատուական. զի Աստուծոյ է արիւն. գին ետ մեզ մահապարտացս. եւ փրկեաց ի մահու եւ ի տանջանաց։

Նոյնպէս եւ առաքեալքն եւ հետեւօղք նոցա քարոզութեամբն իւրեանց փրկեցին ի գործոց մահու եւ ի տանջանաց։

Եւ թէ ոք ասիցէ յորժամ Քրիստոս փրկեաց զմեզ ի մեղաց եւ ի տանջանաց, առաքեալքն այն զի՞նչ փրկեցին։

Ասեմք եթէ՝ Քրիստոս փրկեաց ի սկզբնական եւ զընդհանուր մեղաց զաշխարհս ամենայն. եւ ազատեաց ի հասարակ դժոխոցն. ուր հարկիւ ամենայն ոք արդար եւ մեղաւոր տանջիւր։

Այլ առաքեալքն փրկեցին ի ներգործական մեղաց. եւ յառանձնական տանջանաց եւ դժոխաց։

Զի քարոզութեամբն ի մեղաց եւ ի կռոց դարձուցին որ մահ է հոգւոց. եւ հաւատով եւ բարի գործովք ազատեցին ի տանջանաց դժոխոց։

Արդ՝ որպէս Քրիստոս փրկեաց զմեզ եւ ազատեաց ի տանջանաց յաւիտենից. նոյնպէս պարտ է քեզ եւ զմահապարտն դնել եւ ազատել. թէ անմեղ է ի չարչարնս, եւ թէ մահապարտ է ի դատաւորաց մատնեալ։

Եւ թէ ասես՝ զնա ոչ ճանաչեմ. ոչ ազգաւ՝ եւ ոչ հաւատով՝ եւ ոչ ծանօթութեամբ. եւ ոչ նա զիս ճանաչէ բարերար եւ երախտաւոր։

Ասեմք՝ թէպէտ դու ոչ ճանաչես զնա՝ այլ Աստուած ճանաչէ զնա. եւ թէ նա քեզ չէ երախտաւոր. այլ Աստուած քեզ երախտաւոր է՝ որ զքո շունչդ եւ զկեանսդ ետ, եւ զամենայն մարմնոյ բարութիւնս. նորա փոխարէն հատո. եւ զշունչ եւ զկեանս նորա թափեա։

Այլեւ քեզ բարերար է Քրիստոս՝ որ քեզ ի մահու ազատեաց. Քրիստոս զարիւնն իւր ետ. դու արծաթ եւ ոսկի տուր՝ եւ ազատեա զնա։

Այլեւ վասն նորա հրամանացն որ ասէ. (եթէ սիրէք զսիրելիսն՝ ո՞ր շնորհ է ձեր. այլ տուք փոխ ուստի ակն ոչ ունիք հատուցման։)

Վասն նորա հրամանացն թէպէտ անծանօթ է, կաշառ եւ գին տուր եւ ազատեա զնա։

Արդ՝ տեսէք եղբարք զազատութիւնն եւ զգերի թափելն. ծանօթից եւ անծանօթից՝ սիրելեաց եւ ատելեաց պարտէ առնել։

Զի նա է հատուցանօղ ասէ՝ որ ստեղծօղն է ամենայնի։

Ապա քանի՞ առաւել պարտ է զքրիստոնեյն՝ որ քո հաւատակից է, եւ Քրիստոս վասն նորա մեռաւ եւ ազատեաց զնա, պարտ է դնել զնա. եւ ազատել ի ծառայութենէ։

Եւ թէ զգերին գնել պարտ է, որ շատ է գինն եւ մեծ, քանի՞ առաւել զաղքատն կերակրել. եւ զմերկն զգերցուցանել. կամ զօտարն ժողովել. կամ ծարաւոյն ջուր տալ. կամ ի հիմանդն ի տես գնալ. որ կարօղ ես առնել։

Եւ այս գիտելի է՝ զի զողորմութիւնն պարտէ առնել առանց ակնառութեան ամենայն կարօտելոց. թէ հարուստ է թէ աղքատ, արժան թէ անարժան, արդար թէ մեղաւոր, չէ պարտ ընտրել. այլ առանց խտրութեան ամենայն կարօտելոց բաշխել։

Որպէս Աբրահամ ողորմածն եւ հիւրընկալն՝ միայն էր յայն ժամանակին բարեպաշտ եւ արդար. եւ զողորմութիւնն քանանացւոցն առնէր եւ այլազգեացն։

Նոյնպէս անխտիր պարտէ տալ զողորմութիւնն. զի ոչ մարդոյ տամք թէ ի նմանէ առնումք. այլ զյոյսն ունիմք առ Աստուած, որ ի նմանէ առնումք։

Վասն այն յուսովն Աստուծոյ պարտ է ամենեցուն տալ. զի ամենեքեան ստեղծուածք են Աստուծոյ. եւ այնու նմանիլ Աստուծոյ. որպէս (զարեգակն ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց. եւ ածէ անձրեւ ի վերայ արդարոց եւ մեղաւորաց։)

Նոյնպէս առհասարակ ամենայն կարօտելոց պարտ է առատանալ. եւ ծագել զգութ սիրոյ. եւ ածել անձրեւ ողորմութեան պարգեւաց։

Զի այլ բարի գործք՝ սերմանք են. եւ ողորմութիւն անձրեւ. զի թէ ոչ լինի անձրեւ ողորմութեան, այլ բոյսքն ամենեքեան չորանան, եւ ոչ պտղաբերեն։

Այլ գործքն ամենեքեան՝ ինչք են մարդոյն. եւ ողորմութիւնն զգեստ եւ զարդարանք. եւ որ չունի զողորմութիւնն, ելանէ ի հարսանեացն. որպէս այն՝ որ չունէր հանդերձ հարսանեաց։

Այլ գործքն ամենեքեան՝ սրբութիւն եւ մաքրութիւն են հոգւոյն. որպէս կուսութիւնն, պահքն, եւ այլն։

Իսկ ողորմութիւնն՝ իւղ է լապտերին եւ լոյս ճանապարհին. որ զողորմութիւնն չունի՝ խաւարեալ է ի լուսոյ. ի շիջանի լապտերն. որպէս յիմար կուսանացն շիջաւ լապտերն. եւ փակեցաւ դուռն ողորմութեան։

Որեւ ի ձէնջ առ հասարակ զիւղ ողորմութեան շնորհաց իւրոց՝ անշէջ պահեսցէ առ ձեզ Քրիստոս Աստուած մեր. եւ յետ աստի կենացս՝ ընդ իմաստուն եւ սուրբ կուսանացն արժանաւորեսցէ բացաւ երեսօք, անշէջ լապտերօք, մտանել ի յառագաստ հարսանեաց փեսային ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Նորին դարձեալ վասն ողորմութեան. ի Բանն՝ (Եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է։)

Ղուկ. 6. 36։

(Գլուխ. ՂԹ)

Զարարիչն ամենայն արարածոց՝ նախախնամօղ եւ պահապան ուսուցանեն բոլոր եւ մասնաւոր եղեալ սուրբ գիրք. եւ վարդապետք ուղղափառութեան։

Եւ երկու եղանակաւ երեւի նախախնամութիւն ամենայն. այսինքն, հասարակ. եւ առանձնակի։

Եւ է հասարակն՝ տալ զմարմնոյ կենաց պատճառն եւ առողջութեան. որ է հարկաւորն եւ պիտանին. որպէս կերակուր եւ ըմպելի. զգեստ եւ յարկ ծածկութիւն, եւ այլն։

Զի առանց կերակրոյ եւ ընպելւոյ՝ ոչ մնայ մարմինն կենդանի. ոչ յառողջութեան առանց հանդերձի. եւ այսոքիկ հարկաւորք եւ պիտանիք են շնորհեալ յարարչէն մերմէ. ըստ այնմ որ ասէ Տէրն. (ոգի առաւել է քան զկերակուր. եւ մարմին քան զհանդերձ. եւ գիտէ հայրն երկնաւոր՝ որ պիտոյ է այդ ամենայն ձեզ։)

Եւ մարգարէն ասէ. (աչք ամենեցուն իքեզ յուսան. եւ դու տաս կերակուր նոցա ի ժամու. եւ բանաս զձեռն քո եւ լցուցանես. ) եւ յաւտարանին տէրն հրամայէ. (ծագէ զարեգակն ի վերայ չարաց եւ բարեաց. եւ ածէ անձրեւ ի վերա արդարոց եւ մեղաւորաց։)

Արդ՝ զայսոսիկ մարմնական պէտսս հասարակաց է բաշխեալ. որպէս երկիր, ջուր, օդ, լոյս, կեանք, հոգի, մարմին եւ այլն, արդարոց է եւ մեղաւորաց։

Եւ ոչ միայն մարդկան, այլեւ ամենայն կենդանի ի չորից տարերց եղեալ, ունի զնոյն պարգեւս յարաչէն։

Դարձել՝ եւ այլ եղանակաւ առանձնակի խնամէ զարդարս եւ զմեղաւորս. այսինքն է, զբարիս ի մարդկանէ եւ զչարս։

Զի այնոցիկ որք անձնիշխան կամօք թողուն զչարութիւն, եւ սիրեն զբարութիւնս, յաւելու նոցա ի վերայ մարմնաւոր բարեացն եւ զպարգեւս հոգեւորս. որք բովանդակին վեց թուով. որպէս ասէ իմաստունն։

(Ետ զիմաստութիւն է զգիտութիւն եւ զուրախութիւն։)

Իմաստութիւնն է իմանալ զԱստուած՝ եւ հաւատալ ի նա։

Այս երկու է։

Զի բազումք են ի մարդկանէ որք իմացան զԱստուած, այլ ոչ հաւատացին ի ճշմարիտն Աստուած. որպէս արատքին փիլիսոփայք։

Այլ որք բարիքն են ի մարդկանէ՝ նոցա տայ Աստուած իմանալ զինքն եւ հաւատալ ի նա։

Իսկ ճշմարիտ գիտութիւն է պատուիրանն Աստուծոյ. եւ գործով կատարելն զնա. զոր Աստուած պարգեւ է իւր սիրելեացն զպատուիրանս օրինաց իւրոց. եւ զկատարումն գործոց ըստ պատուրանին. այս չորսն է։

Իսկ հինգն եւ վեցն ուրախութիւնն է՝ որ յետ պատուիրանին կատարմանն՝ աստ խնդութիւն եւ ուրախութիւն ի ջանէ ի հոգի մարդոյն. որպէս ասէ Դաւիթ։

(Ուրախ եղիցին սիրտք այնոցիկ՝ որք խնդրեն զՏէր. ) եւ Պօղոս ասէ։

(Ուրախ լերուք ի Տէր դարձեալ ասեմ ուրախ լերուք։)

Իսկ ի հանդերձեալն՝ է ուրախութիւնն յաւիտենական։

Զի ուրախութիւնն յաւիտենական։

Զի ուրախութիւն հոգեւոր հաւատոցն եւ բարի գործոցն՝ այնպէս հետեւի բարեգործ մարդոյն, որպէս մարդ որ հայի ի լոյս՝ եւ լուսաւորի եւ հեշտանայ ակն նորա։

Եւ որպէս որ գնայ մարդ ի ճանապարհ՝ հետք ոտիցն հետեւի նմա. այսպէս եւ ուրախութիւնն անզղջանալի աստ հետեւի եւ ծագի ի հոգին. եւ անդ ուրախութիւնն առանց տրտմութեան պարգեւի մարդոյն։

Եւ այսոքիկ տեսանին ի հայրն Աբրահամ. որ բնական ունէր զբարութիւնն. վասն որոյ ետ Աստուած զիմացումն եւ զգիտութիւն իւր նմա. եւ (հաւատաց Աբրահամ յԱստուած. եւ ետես զօրն Քրիստոսի եւ ուրախացաւ։)

Նոյնպէս եւ Կուռնէլիոս ունէր զբնական բարութիւնն. վասն որոյ նախ քան զմկրտիլն՝ էջ հոգին սուրբ ի վերայ նորա. եւ ուրախացաւ հաւատովն Քրիստոսի։

Այսպէս առանձնակի խնամէ Աստուած զբարիս ի մարդկանէ. որպէս ասէ Դաւիթ. (բարի առնէ Տէր բարեաց եւ այլն։)

Իսկ առանձնակի խնամէ եւ զմեղաւորս եւ զչարս ի մարդկանէ. որպէս ասէ իմաստունն. (ետ մեղանչականին զբաղումն յաճախել եւ ժողովել. ) այս է՝ որպէս բարւոյն ըստ իւր յօժարութեանն ետ զմնացական բարին. զհաւատն՝զիմաստութիւնն՝ եւ զայլսն որպէս ասացաւ։

Նոյնպէս եւ չարին ի վերայ հասարակաց խնամոցն՝ ետ եւ զմարմնոյ փարթամութիւնն եւ զմեծութիւնն։

Որ ամենայն ինչքն ի չորս գլխաւորին. զի կամ են անշունչ եւ անկենդան. որպէս քարինք, ոսկի, արծաթ, եւ հանդերձ, եւ այլն. եւ որպէս գիւղ եւ քաղաք։

Եւ կամ ի տանկոց եւ ի պտղոց երկրի. որպէս ցորեան. գինի. եւ պտուղ, եւ այլն։

Եւ կամ յանբան կենդանեաց. որպէս անասուն. արջառ. ուղտ. ջուկ, եւ այլն։

Եւ չորորորդն՝ որպէս բանաւոր ծառայք, աղախնեայք, ընտոծինք, մշակք, եւ հնազանդեալք։

Այսոքիկ չորս սեռք են փարթամութեան մարդկան. որք մեծանան զանազան ընչիւք։

Եւ երկուք դարձեալ՝ որք հեշտանան մարմնով ի սոցան. եւ ուրախանան մտօք ի սոսա. յայս ուրախութիւնս՝ որ տրտմութեամբ է. եւ յայս հեշտութիւնս՝ որ դառնութեամբ է եւ անցաւոր։

Արդ՝ այսպէս բաժանեալ է զառանձնակի պարգեւս սոցա. բարեաց եւ չարաց։

Վեց թուով զբարիս եւ զիմաստունս խնամէ Աստուած. եւ վեց թուով՝ չար զբաղումն տայ Աստուած չարաց եւ մեղաւորաց. որք այնու հանապազ զբաղին եւ չարչարին ի կեանս աշխարհի։

Այլ բարեացն բարիք անանց եւ մշտնջենաւոր. եւ չարացն ժամանակեայ եւ անցաւոր։

Եւ զայս տեսանեմք յառաջագոյն ի հեթանոսաց ազգն քանանացւոց եւ եգիպտացւոց եւ այլոցն՝ որք էին կռապաշտք եւ մեծատունք եւ փարթամք. եւ աբրահամ եւ զաւակք իւր պանդուխտ ի մէջ նոցա շրջէին. զի հաւատն նոցա բաւական համարեալ, պահէր զնոսա պանտուխտ։

Նոյպէս եւ յայսմ ժամանակի՝ բաժանեալ է խնամքն Աստուծոյ. նոցա որք աշխարհասէրքն են՝ տուեալ է նոցա զմեծութիւն եւ զփառս աշխարհիս. եւ որք զբարին աստուածասիրեն եւ զհոգեւորականս. նոցա է պարգեւեալ աղքատութիւն եւ կարօտութիւն. այլեւ հիւանդութիւնս եւ չարչարանս. զի բաւական ունին զհաւատն եւ զօրէնս Աստուծոյ. որք աստ ի կեանս հաւատովն իւրեացն եւ նեղութեամբն եւ աղքատութեամբն, զպսակն եւ զհանգիստն յաւիտենից կենաց ժառանգեն։

Այսպէս է բաժանեալ առանձնակի զխնամսն չարաց եւ բարեաց։

Եւ դարձեալ՝ ոչ եթող զմեղաւորն անյոյս ի փրկութենէն. այլ արար զբարին եւ զիմաստունն կարօտ եւ աղքատ ընչից. զի փարթամն տացէ նմա յընչից իւրոց, եւ հաղորդիսցի նորա իմաստութեանն եւ բարութեանն. որպէս ասէ Դանիէլ. (զմեղս քո ողորմութեամբ քաւեսցես. եւ զանօրէնութիւնս քո տրօք տնանկաց։)

Զի թէ ոչ էին աղքատք, մեծատունն ոչ հասանէր փրկութեան։

Եւ թէ իցեն աղատք եւ ոչ առնեն զողորմութիւնն, նոյնպէս ոչ հասանին ողորմութեանն Աստուծոյ. այլ որպէս զչար մեծատունն՝ ի տանջանս պապակին, զի աղքատին Ղազարու ոչ ողորմեցաւ։

Այլ յորժամ առնեն զողորմութիւն աղքատաց, յայն ժամ առնուն ողորմութիւն յԱստուծոյ. ըստ այնմ, (երանի ողորմածաց՝ զի նոքա զողորմութիւն գտցեն։)

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ես մեծատուն եմ կամ իշխան, ամենայն ինչքն իմ անիրաւութեամբ է եւ զրկանօք. եւ ոչ է իմ քիրտն եւ վաստակ. ո՞րպէս առնեմ զողորմութիւն։

Այսմ պատասխանեմք նախ եթէ՝ կրկին է ողորմութեան տեսական։

Մին՝ պատարագն եւ նուէրքն Աստուծոյ ի յեկաղեցիս քահանայից՝ պաշտաման եւ պատարագացն Քրիստոսի. յայսոսիկ պիտոյ է ընտրեալ զհալալ վաստակն իւր, եւ մատուցանել Աստուծոյ բաժին. զի ասէ առակն. (պատուեա զՏէր ի քոյոց արդար վաստակոց. եւ հան նմա պտուղ արդարութենէ։)

Այլ ողորմութիւնք աղքատացն եւ տուրքն՝ անխտիր. ուստի եւ իցէ, ողորմութիւն է արդիւնաւոր. որպէս հրամայէ Տէրն թէ՝ (արարէք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ անիրաւութեան. զի թէ յօտար ընչիցդ չէք հաւտարիմ եւ խնայէք տալ, զձերն որպէս տայք։)

Ապա ուրեմն զողորմութիւնն տալի է անխտիր յամենայն ընչից։

Երկրորդ դարձեալ ասեմ. որ ի քո վաստակոցն տաս՝ միայն քո հոգւոյն է բարին. եւ որ զայլոցն տաս՝ քեզ է եւ նորա բարին եւ շահն։

Զի դու ըստ ողորմութեան եւ առատ կամացդ առնուս. եւ նա ըստ իւր վաստակոցն։

Երրորդ դարձեալ՝ թէ որպէս այն որ զրկեալ ապրանօքդ մեղս եւ չար գործես, ամենայն քո է եւ ոչ վասնակողին։

Չորրորդ՝ թէ որպէս այն որ զրկեցեր զինչսն եւ չար գործեցեր՝ կրկին մեղք է. մին զրկանքն. եւ մին չար գործքն։

Նոյնպէս որ ի յայն զրկանանց բաշխեցեր՝ կրկին բարիք եղեն քեզ եւ նորա. յորմէ զրկեցեր եւ խլեցեր։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ զողորմութիւնն խտութեամբ առնեմ. արդարո՞ց թէ արդարոց եւ մեղաւորաց։

Ասեմք այսմ կրկին պատասխանի։

Նախ՝ զողորմութիւնն պարտ է անխտիր եւ հասարակ առնել. չարաց եւ բարեաց. արդարոց եւ մեղաւորաց. որպէս հրամայէ Տէրն։

Զի հայրն Աբրահամ անխտիր առնէր զողորմութիւնն քանանացւոցն եւ կռապաշտիցն։

Նոյնպէս զովտի մէջ սոդոմւոցն էր բնակեալ. եւ առնէր նոցա ողորմութիւն։

Նոյնպէս Յոբ այլազգեացն տայր զողորմութիւն, յորժամ բարիք եւ Աստուած ապաշտք ոչ կային։

Նոյնպէս եւ դու արա զողորմութիւնն առանց խտրութեան չարաց եւ բարեաց։

Վասն զի յանունն Աստուծոյ տաս զողորմութիւն. եւ յԱստուծոյ առնուս զփոխարէնն եւ ոչ ի նոցանէ։

Երկրորդ՝ ասեմք թէ բարեացն եւ արդարոցն առաւել պարտ է տալ զողորմութիւնն. որպէս հրամայէ Տէրն. (որ ընդունի զմարգարէ յանուն մարգարէի. զվարձս մարգարէի առցէ. եւ որ ընդ ունի զարդար յանուն արդարոյ՝ զվարձս արդարոյ առցէ։)

Վասն զի առաւել տուողին յոյսն հաստատի, յորժամ բարեացն առնէ ողորմութիւն քան չարացն։

Վասն այն առաւել քիրստոնեայ աղքատին պարտ է առնուլ ողորմութիւն ի սէրն Քրիստոսի, քան այլ ազգեաց. եւ կարի խիստ կարօտելոյն պարտ է ողոմիլ քան ոչ կարօտելոյն։

Նոյնպէս քահանային առաւել պարտ է. զի քահանայն կրկին պատւոյ արժանաւորի։

Նոյնպէս եւ գերէտիրոջն առաւել ողորմելի է յանուն Քրիստոսի. զի մեք էաք գերի մաղաց. եւ ծառայ անկեալ դժոխոցն ի ձեռն սատանայի։

Եւ Քրիստոս իւր չարչարանօքն ազատեաց եւ գնեաց զմեզ. եւ մեզ պարտ է զմարմնոյն գերին զայն գնել։

Ապաուրեմն ի վերայ այսց հիւանդաց կամ կուրաց եւ հաշմանդամոցն՝ առաւել պարտ է խնամել եւ տալ զողորմութիւնն։

Եւ թէ այս այսպէս է, առաւել ողորմիլ պարտ է մեռելոյն՝ որ աղքատ եւ անյիշատակ լինի յընչից. եւ կամ աղքատ ի բարեաց գործոց. եւ յանճարն է գնացեալ. զնորա հոգին պարտ է յիշել եւ առնել ողորմութիւն՝ առաւել. եւ տալ յանուն մեռելոյն. եւ օգնել նմա հանդերձեալ կենօքն։

Այսպէս ողորմութիւնն մին քան զմին՝ առաւել վարձս ունի։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ողորմութիւ՞ն բարի թէ ա՞յլ ինչ բարի գործք. որպէս պահք՝ աղօթք՝ չարչարանք՝ կուսութիւն՝ եւ այլ ինչ։

Ասեմք եթէ՝ առաջին ճանապարհ եւ դուռն արքայութեանն՝ են ըստ մարմնոյ բարեգործութիւնքն. որ ինքն զամձն իւր չարչարէ. եւ զինքն նուիրէ եւ մատուցանէ Աստուծոյ. պահօք զմարմինն ընծայէ. եւ աղօթիւք զհոգին. եւ այլ ինչ չարչարանօք՝ զհոգին եւ զմարմինն նուիրէ Աստուծոյ. որպէս ասէ Դաւիթ. (պատարագ Աստուծոյ հոգի խոնարհ. զսիրտ սուրբ եւ զհոգի խոնարհ՝ Աստուած ոչ արհամարհէ։)

Իսկ որք մեծատունք են եւ սիրեցին զաշխարհս եւ զինչս՝ ոչ կարեն պահել կամ աղօթել. կամ զմարմինն չարչարել եւ այլն. զի զբաղեալ են զհետ ցնորից եւ մեծութեան ընչից. եւ զփուշս ժողովեն. որպէս Տէրն զպարանս մեծութեան փուշ կոչէ. զի ի ժողովելն ցաւի. եւ վաստակի եւ քրտնի եւ տկարանայ մարմնով։

Այլեւ ի պահելն եւ ի հոգալն ցաւի. եւ վշտանայ հոգւով՝ զի մի պակասեսցի ի գողոց կամ յաւազակաց եւ յայլոց։

Իսկ ի մսխելն եւ ի նուազիլն՝ ցաւի դարձեալ եւ տրտմի. զի պակասեցան ինչքն։

Այսպէս յամենայն ուրեք՝ փուշ եւ խոցոտիչ է մեծութիւնն աշխարհական։

Վասն այն յորժամ հրամայեաց Տէրն թէ՝ (դժուարաւ մտանէ մեծատունն յարքայութիւնն, դիւրին է մալխոյ ընդ ծակ ասղան անցանել, քան մեծատան յարքայութիւն մտանել։

(Ասեն աշակերտքն՝ (ո՞վ կարէ ապրիլ. ) պատասխանեաց Քրիստոս. (անհնարինքն ի մարդկանէ՝ հնարաւորք են Աստուծոյ. ) այսինքն, որ զմեծութիւնն ի ձեռն կարօտելոց եւ աղքատաց տալով։

Եցոյց Աստուած զերկրորդ դուռն եւ ճանապարհ արքայութեանն. զի մի զրկեսցին մեծատունք յարքայութենէն. եւ լինէր մեղադրանք Աստուծոյ. զի նա ետ զմեծութիւն նոցա. ըստ այնմ, (Տէր աղքատացուցանէ՝ եւ Տէր մեծացուցանէ։)

Նա վասն այն դեղ է հրամայեաց նոցա մեծատանց զաղքատանց սիրել. եւ նոքօք զարքայութիւնն Աստուծոյ գտանել։

Եւ թէ ոչ կամեսցին սիրել եւ բաշխել՝ ինքենք լիցին պարտական անանց կորստեան իւրեանց։

Զի հրամայէ առաքեալն. (անողորմ դատաստան լինելոց է այնմ, որ ոչ առնէ զողորմութիւն. ) եւ իմաստունն ասէ. (յորժամ խնուս զլսելիս քո ընդդէմ աղքատին, եւ յորժամ դու խնդրես յԱստուծոյ, եւ ոչ նա լսէ զխնդրուածս քո։)

Եւ թէպէտ ողորմութիւնն երկրորդ ճանապարհ է արքայութեանն, սակայն այլ ամենայն առաքինութեանց հաւասար է եւ բարձրագոյն։

Հաւասար է՝ զի յորժամ զողորմութիւնն տաս, եւ դու աղքատացար. եւ ինչս ոչ ունիս. ի պահս ես. եւ կարօտութեամբ զքեզ չարչարես եւ նեղես։

Իսկ բարձրագոյն է քան զամենայն գործս բարութեանց։

Նախզի՝ այն որ աղքատն է՝ ակամայ ի պահս է. իսկ որ տայ զողորմութիւնն եւ աղքատանայ՝ կամաւոր պահք է եւ կամաւոր աղքատ. եւ կամաւորն՝ մեծ է քան զակամայ բարեգործութիւն։

Երկրորդ՝ յորժամ տայ զողորմութիւնն, ամենեքեան վասն նորա աղօթեն. եւ վասն պահեն. եւ վասն նորա բարեխօսեն. եւ մեծ է եւ առաւել բազմաց աղօթքն եւ բարեխօսելն քան զմիոյն։

Երրորդ՝ յայտ է ի դժուարութեանցն՝ որ քան զպահս եւ զաղօթս եւ զայլն ամենայն՝ ողորմութիւնն դժուարաւ կատարի. որպէս յայտ է յօրինականէն. որ զամենայն օրէնսն պահեալ էր ի մանկութենէ. որ յորժամ հրամայեաց Տէրն (երթ վաճառեա զամենայն ինչս քո եւ տուր աղքատաց, նա գնաց խոժոռեալ ընդ միտս իւր. զի ունէր ինչս բազումս. ) ապա ուրեմն յայտ է՝ զի մեծ է քան զամենայն առաքինութիւնս՝ որ դժուարաւ կատարի։

Չորրորդ՝ որք զայլ առաքինութիւնս ունին՝ աղաչելով խնդրեն զփոխարէնն յԱստուծոյ. իսկ ողորմածն՝ համարձակութեամբ առնու. ըստ այնմ, (ողորմութիւնն բարձրագլուխ պարծի առ դատաստանաւն։)

Հինգերորդ՝ ողորմութիւնն փոխ է առ Աստուած, որ ոչ կորնչի. զի թէ զայլ ուղղութիւնս գործէ մարդ՝ եւ յետոյ մեղիցէ, կորոյս զառաջինն, որպէս յորժամ ի պահս կենան, աղօթս առնեն, կուսութեամբ ճգնին, հաւատս ունիցին, թէ յետոյ ի հաւատոց անկանին, կամ ի պոռնկութիւն, կամ յայլ մեղս, (ուղղութիւնք առաջինք ոչ եւս յիշեսցին ասէ մարգարէն։)

Այլ ողորմութիւնն. փոխ է առ Աստուած. ոչ կորնչի վասն յետին գործոց։

Եւ զի փոխ է ողորմութիւնն, երբ կամի՝ առնու փոխատուն. թէ աստ, թէ ի հեադերձեալն։

Եւ զփոխն շահով առնուն. եւ վասն ողորմութեան ասացեալ է թէ՝ (ընդ միոյն հազարապատիկ եւ բիւրապատիկ առցէ։)

Վեցերորդ՝ թէպէտ զայլ առաքինութիւնս գործէ մարդ, Աստուծոյ նման ոչ լինի. թէ ի պահս կենայ, թէ աղօթս առնէ, թէ չարչարի. թէ այլ ինչ, իսկ ողորմութեամբ՝ մարդն Աստուծոյ նման լինի. ըստ այնմ որ ասէ Տէրն. (եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր գթած է։)

Ապա ուրեմն որպէս մեծ է Աստուծոյ նման լինիլն քան զամենայն պատիւ. նոյնպէս մեծ է գործ ողորմութեանն քան զամենայն բարիս։

Եօթներորդ՝ ողորմութեամբն Աստուծոյ օրէնքն կատարին ի մեզ. որպէս ասէ. (սիրեցես զՏէր Աստուած քո. եւ սիրեսցեն զընկեր քո. ) այս երկու օրէնքս՝ մեծ են քան զամենայն, եւ կատարումն եւ գլուխ են ամենայնի որպէս հրամայէ Տէրն. (ամենայն օրէնք եւ մարգարէք՝ յայս երկու օրէնս կախեալ կան. ) եւ ողորմութիւնն՝ զայնս կատարէ։

Զի վասն սիրոյն Աստուծոյ առնեմք զողորմութիւն աղքատաց. այս՝ աստուածասիրութիւնն է. եւ ըստ որում զպէտս աղքատաց լնումք՝ այս ընկերասիրութիւնն է։

Ութներորդ՝ ողորմութիւնն իբր զհարսն եւ զդշխոյ է երկնաւոր թագաւորին. եւ բազմի ընդաջմէ Քրիստոսի. եւ ի մէջ ամենայն բազմութեանն ի մեծի ատենին՝ ճանաչէ զողորմածն իւր. եւ առ ինքն ձգէ եւ կացուցանէ ընդաջմէ Քրիստոսի բաց երեսօք եւ ուրախ սրտիւ։

Այս է զոր ասէ թէ՝ (ողորմութիւնն զմարդն հաւասար հրեշտակաց առնէ եւ որդի Աստուծոյ։)

Իններորդ՝ ողորմութիւնն իւղ լապտերաց է իմաստուն կուսանացն. զի այլ ամենայն առաքինութիւնքն՝ լապտերք եւ լոյսք են. եւ ողորմութիւնն՝ իւղ եւ նիւթ լապտերացն։

Զի թէ զայլ ամենայն առաքինութիւնս ունիցի մարդ, զկուսութիւնս, զչարչարանս, զպահս, զաղօթս, եւ զողորմութիւնն ոչ ունի, շիջանին լապտերքն որպէս յիմար կուսանացն։

Որք ասեն ցիմաստունսն. (տուք մեզ յիւղոյդ ձերմէ. եւ ասեն նոքա. ոչ է մեզ եւ ձեզ բաւական. գնացէք ի վաճառականսդ. եւ գնեցէք ձեզ։)

Եւ վաճառականք են աղքատացն դասք. որոց վաճառեմք եւ ստանամք ի նոցանէ զիւղն գնիւթն լուսոյ արքայութեանն երկնից. (իբրեւ նոքա գնացին, եկն փեսայն եւ պատրաստքն մտին ի հարսանիսն. եւ փակեցաւ դուռն։)

Ահա վայ իմ լսելեացս. զամենայն ժամանակս կուսութեամբ չարչարեցան, թէ փեսային արժանի լիցին. եւ զի ոչ ունէին զողորմութեան իւղն, ոչ տեսին զփեսայն Քրիստոսի։

Եւ յիրաւի զի փեսայն Քրիսոտսի ողորմած եւ գթած է բարուք. եւ հարսունքն անգութ եւ անողորմ՝ չեղեն արժանի հարսանեաց. (յետոյ գան եւ ասեն. Տէ՛ր Տէ՛ր բաց մեզ. եւ ասէ՝ ոչ ճանաչեմ զձեզ։)

Ո՞վ ողորմելի աղէտիս. վասն նորա՝ կուսութեամբ զանձինս սուրբ պահեցին եւ չարչարեցան՝ ասէ (ոչ ճանաչեմ զձեզ. ) մի մտանէք յառագաստ իմ. զի այս տեղի խաղաղութեան եւ սիրոյ է։

Դուք անողորմ բարուք՝ ի վերայ ընկերին զխռովութիւն եւ զատելութիւն գործեցիք. ի բաց կացէք ի դրանէդ. զի մի՝ եւ զձայնս լսիցէք. այսպէս անողորմութիւնն չար է. եւ ողորմութիւնն բարի։

Տասներորդ՝ զի ի դատաստանին՝ թէպէտ զայլ ամենայն բարիս գործեալ է մարդ՝ ոչ յիշի. այլ միայն ողորմութիւնն. ասէ՝ (եկայք օրհնելք հօր իմոյ՝ ժառանգեցէք զպատրաստեալ ձեր զարքայութիւնն. զի քաղցեալ եւ ետուք ինձ ուտել, եւ այլն ըստ կարգի։)

Եւ ասիցեն արդարքն. (ե՞րբ տեսաք զքեզ քաղցեալ եւ կերակրեցաք. ասէ Տէրն. (որ արարիք միում յեղբարցս՝ ինձ արարիք։)

Եւ անողորմիցն ասէ. (երթայք յինէն անիծեալք՝ ի հուրն յաւիտենական զի քաղցեալ՝ եւ ոչ ետուք ինձ ուտել. եւ նոքա ասեն. Տէր ե՞րբ տեսաք զքեզ քաղցեալ, կամ ծարաւի, եւ ոչ պաշտեցաք զքեզ։

Պատասխանէ. որովհետեւ ոչ արարիք միում յեղբարցս՝ եւ ոչ ինձ արարիք. եւ երթիցեն նոքա ի տանջանս յաւիտենական վասն անողորմութեան. եւ արդարքն ի կեանսն վասն ողորմութեան։)

Մաղթեսցուք յամենողորմ եւ ի մարդասէր Տէրն է՝ զի իւր ողորմութեանն եւ անճառ խնդութեանն՝ արժանաւորեսցէ զմեզ Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր. որում փառք եւ զօրութիւն եւ պատիւ ընդ Հօր իւրում եւ Սուրբ Հոգւոյն, յաւիտեանս ամէն։

Նորին դարձեալ վասն ողորմութեան. ի Բան առակին։

(Խնամ տար խաղանց եւ էրամակաց քոց. եւ դարմանեա զնոսա. զի լիցին ոչ խորք քո ձորձաբերք։)

առակ. 27. 26։

(Գլուխ. Ճ)

Զանազան դասս աղքատաց՝ բազում բանիւք օրինակեն գիրք Սուրբք։

Երբեմն ի քաղց եւ ի ծարաւ. երբեմն ի հիւանդ եւ ի բանտեալ։

Երբեմն յորբ եւ յայրի. զի զաղէտ եւ զգութ մեր շարժեսցեն ի նոսա։

Նոյնպէս եւ աստ իմաստունն Սողոմօն՝ զդասս աղքատաց ի ջոկս անասնոց առակէ, որք հանապազ առ մեզ են. եւ ընտել են ի բնակութիւնս մեր. եւ սիրեմք եւ խնամեմք զնոսա. յայսցանէ ուսուցանէ սիրել եւ գթալ ի վերայ տնանկաց։

Զի ի հարկէ ամենայն մարդ արդար՝ զիւր անասուն պահէ եւ ընդունի. որպէս ասէ. (այր արդար եւ ողորմած՝ ողորմի անասնոց իւրոյ։)

Ի յայսմանէ ի միտ ածէ մեզ թէ, պարտէ ողորմիլ մեզ աղքատաց եւ տնանկաց։

Եւ վասն բազում համեմատութեան՝ օրինակ առնու զխաշինս անասնոց եւ զջոկս երամակաց, դասուց աղքատաց։

Առաջին՝ որպէս անասունքն որք ընդ ձեռամբ մեր են, մեզ է հարկ պահելոյ եւ խնամելոյ. նոյնպէս եւ աղքատքն՝ մեզ են խնամելոյ եւ պահելոյ եւ կերակրելոյ. ըստ այնմ, (բրդեա քաղցելոց զհաց քո եւ զաղքատս անյորկս տար ի տուն քո այլն։)

Երկրորդ՝ որպէս անասնոց ակն ի վերայ Տեառն իւրեանց է խնամել զնոսա եւ տածել. նոյնպէս եւ ակնկալութիւն աղքատին՝ ի վերայ մեր է կերակրել՝ զգեցուցանել՝ եւ այլ պիտոյիւք. ոչ իշխէ բանիւ խնդրել՝ այլ աղաղակէ եւ արտասուէ. եւ զակնկալութիւնն պահէ առ քեզ. եւ այնու շարժէ զգութ քո։

Երրորդ՝ անասունքն օգտակարք են մեզ. ոմանք ի կերակուրս. ոմանք ի զգեստս՝ բեռինս, եւ յայլս։

Նոյնպէս եւ աղքատք ամենեքեան շահաբերք եւ օգտակարք են մեզ. բեռնակիր լինին մեզ. եւ տանին զողորմութիւնն մեր ի հայրենի տունն մեր. եւ գանձեն յաշխարհս։

Նոյնպէս եւ զգեստն. նոյնպէս զկերակուրն եւ զայլ ամենայն բարիս ժողովեն մեզ։

Չորրորդ՝ որպէս զորս առաւել դարմանեմք զանասունս՝ առաւել օգտակար են մեզ. նոյնպէս զաղքատս՝ որոք առաւել բարի առնեմք, առաւել շահիմք ի նոցանէ. եւ ոչ միայն կերակրեմք զանսունս, այլեւ պահեմք ի թշնամեաց. ի գողոյ՝ ի գազանէ՝ եւ յայլոցն։

Նոյնպէս զաղքատն պահել պարտ է ի թշնամեաց՝ ի զրկողացն՝ ի բռնաւորաց՝ զի մի վնասեսցեն զնոսա. եւ այնպէս շահիմք ի նոցանէ։

Հինգերորդ՝ որպէս ի յանասունս ոմանք են ծննդականք՝ եւ ոմանք անծնունդ. որպէս խոյրք եզինք եւ այլք. անծնունդ են աղքատք, այրիք, եւ գառինք. որպէս որբք. զորս պարտէ խնամել. ըստ Յոբայ որ ասէ. (հայր էի որբոց. եւ խնամածու այրեաց։)

Խոյրք են ծնօղք հոգեւորք՝ որպէս քահանայք. եւ եզինք երկրագործք՝ որպէս վարդապետք. որք հերկեն զբանաւոր երկիրս մեր. եւ սերմանեն ի մեզ զբանն կենաց. որպէս ասէ առաքեալն. (երիցունք կրկին պատուոյ արժանի լիցին. ) մանաւանդ որք բանիւ աշխատին ի մեզ եւ ուսուցանեն։

Վեցերորդ՝ ի յանասնոցս ոմանք սուրբք են. որպէս աչխար եւ պախրէ. եւ ոմանք անսուրբք. որպէս ձի գրաստ եւ այլք. եւ ոմանք կիսասուրբ. որպէս ուղտք. զորս առ հասարակր կերակրեմք զնոսա։

Նոյնպէս եւ աղքատաց. ոմանք սուրբք են ի հաւատս եւ ի գործս. որպէս քրիստոնեայ աղքատք եւ միայնակեացք եւ աղօթօղք։

Եւ ոմանք անսուրբք հաւատով եւ գործով. որպէս այլազգիք։

Եւ ոմանք կիսասուրբք. որք ունին հաւատս եւ քրիստոնեայք են. այլ անսուրբ եւ պակաս են առաքինութեամբ. որոց ամենեցուն առհասարակ պարտ է առանց խտրութեան ողորմիլ եւ տալ կարօտելոց։

Ոչ խտրել թէ այս արժան է, եւ այն անարժան. այլ ամենայն մարդոյ որ կարօտեալ է եւ աղքատ՝ պարտ է ողորմիլ. զի հրամայեաց Տէրն։

(Երանի ողորմածաց՝ զի նոքա զողորմութիւն գտցեն։)

Բանս այս կրկին տեսութիւն ունի։

Նախզի՝ որպէս արդարութեամբ հատուցանելն արդարացուցանէ. նոյնպէս ողորմութիւն Աստուծոյ՝ ողորմածացուցանէ։

Երկրորդ՝ զի անորոշ կշռեաց զողորմութիւնն յերկուդէմսն. զի ոչ ասաց թէ ո՞վ առնէ զողորմութիւնն, կամ թէ ո՞վ առնէ զողորմութիւնն, կամ թէ ո՞ւմ առնէ. այլ ով եւ առնէ զողորմութիւնն, թէ արդար թէ մեղաւոր մարդ, այր կամ կին, զողորմութիւն գտանէ. եւ ում եւ առնես զողորմութիւնն՝ թէ արդարոց, թէ մեղաւորաց, գտանես զողորմութիւնն։

Վասն զի դու ի սէրն Քրիստսի ողորմիս. եւ Քրիստոս հատուցանէ քեզ. եւ մարգարէն Դաւիթ ասէ։

(Երանի որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն. ) եւ ոչ ասաց թէ այս անուն կամ այն։

Եւ հայրն Աբրահամ հիւրասէր էր. եւ Յոբ ողորմած. քնանացւոց եւ այլազգեացն առնէին աղքատասիրութիւն։

Զի յայնժամ ոչ գոյր աստուածապաշտ բաց ի նոցանէ, որ տունն էր Աբրահամու եւ Յոբայ. եւ նոքա անկարօտք էին. նոյնպէս եւ ամենայն աղքատաց առ հասարակ պարտ է տալ զողորմութիւնն։

Եօթներորդ՝ որպէս յանասնոց ոմանց զկերակուն եւ զկիթն առնումք. եւ ոմանց բեռն դնեմք որք չեն կերկրելի. նոյնպէս եւ ոմանք յաղքատաց աղօթեն եւ գոհանան. նոքա են որք զկերակուրն եւ զկիթն տան։

Եւ որմանք ոչ գոհանան եւ ոչ գիտեն աղօթել. նոքա զբեռն մեղաց թեթեւացուցանեն զքո. եւ զվարձսն տանին ի շտեմարանս երկնից։

Թէ ասես՝ նոքա անարժան են երկնից, ե՞րբ տանին զիմ ողորմութիւնն յերկինս։

Ասեմք թէ՝ այնոքիկ որք բռնութեամբ խլեն ի քէն եւ զրկեն, նոքա մեղսն թեթեւացուցանեն. եւ զիւրեանց տանջանսն յաւելուն։

Եւ որք երկիւղիւ եւ աղաչելով խնդրէն, Քրիստոս վասն նոցա հատուցանէ քեզ. զի ընդ աղքատին նա մտանէ ի տուն քո աներեւ ութաբար. եւ առնու ի ձեռաց քոց զողորմութիւնն. եւ տանի գանձէ յերկիս։

Ութներորդ՝ որպէս որք բազում ունին անասունս, մեծատուն եւ փարթամ ասեմք զնոսա. թէ այն չափ տաւար ունի. եւ այնչափ ոչխար ունի. եւ այլ մարմնաւոր օրհնութիւն է. որպէս ասեմք թէ՝ օրհնեաց Աստուած զՅակօբ եւ զԱբրահամ. եւ այնպէս փարթամ էին անասնովք եւ ջոկովք։

Նոյնպէս որ զբազում աղքատս սիրէ եւ կերակրէ, հոգւով է մեծատուն. եւ առնու զհոգեւոր օրընութիւնն յԱստուծոյ։

Նաեւ ի մարմնաւորս ոչ ինչ պակաս է ողորմածին. որպէս ասէ առակն. (որ տայ աղքատաց՝ ոչ կարօտասցի։)

Վասն զի աղօթիւք աղքատացն՝ խնամէ զնա Աստուած. եւ փրկէ յամենայն չարէ։

Զի տուրք ողորմութեանն՝ եւ աղօթք աղքատացն՝ եւ խնամքն Աստուծոյ ի միասին խառնեալ, երեքկին պարսպիւ ամրացուցանեն զնա։

Եւ թէ ասիցէ՝ Յոբ ողորմած էր եւ Աբրահամ հիւրասէր, վասն է՞ր անկան ի փորձութիւն։

Ասեմք եթէ՝ ամենիմաստ խնամքն Աստուծոյ՝ թոյլ ետ նոցա փորձիլ. զի դու գիտասցես թէ՝ ողորմածին փոխարէնն այն ոչ է միայն որ ի յայս կեանս հատուցանէ, այլեւ անդ ի հոգեւոր կեանսն։

Զի ոմանց միայն աստ հատուցանէ. որպէս այլազգեաց վասն ողորմութեան իւրեանց՝ տայ Աստուած խաղաղ եւ յերկար կեանս. ուստերս եւ դստերս եւ ծառայս. մեծութիւն. փարթամութիւն եւ առողջութիւն մարմնոյ. եւ ուրախութիւն հանապազօր։

Իսկ ոմանց հատուցանէ անդ միայն ի յերկնաւոր կեանսն փոխարէն ողորմութեանն. որպէս այն որ ասէ։

(Քաղցեայ եւ ետուք ինձ ուտել. ծարաւ էի եւ արբուցիք զիս եւ այլն. եկայք օրհնեալք հօր իմոյ՝ ժառանգեցէք զկեանսն յաւիտենից։)

Եւ ոմանք աստ եւ անդ հատուցանէ. որպէս Յոբայ յետ փորձութեանն՝ հատոյց կրկին զամենայն ստացուածսն. անասնոց՝ եզանց՝ ջոկոց՝ եւ այլոցն. եւ անդ զկեանսն յաւիտենից։

Որ գիտիցես թէ՝ ողորմութիւնն այնպիսի վաճառ է՝ որ յայս կեանս առնուս զգլուխն մասնաւոր եւ յայն կեանս զշահն բոլորովիմբ։

Զի ողորմութիւնն փոխ է. (որ ողորմի աղքատին՝ փոխ տայ Աստուծոյ ասէ. ) եւ զփոխն առանց աղաչելոյ եւ հարկիւ խնդրես ի պարտականէն. նոյնպէս զողորմութիւնն հարկիւ առնումք յԱստուծոյ։

Եւ դարձեալ՝ որպէս զփոխն յուր եւ քեզ պիտոյ է՝ առնուս. նոյնպէս եւ զողորմութիւնն թէ աստ կամիս՝ առնուս զհատուցումն. թէ անդ կամիս՝ առնուս. որպէս այն որ զպարտսն տայ, եւ ի պայմանին խնդրէ. նոյնպէս եւ ողորմութեան պայմանն առ քեզ է. թէ պիտի աստ՝ առնուս. եւ թէ անդ քեզ պիտի՝ անդ։

Ապա ուրեմն ճշմարիտ է՝ որ տայ աղքատին՝ ոչ կարօտի. ոչ աստ եւ ոչ ի հանդերձեալն։

Եւ ապա ասէ. (որ դարձուցանէ զակն իւր յաղքատէն. ի բազում կարօտութեան լիցի։)

Դարձուցանելն այն է՝ որ զմիտսդ եւ զքաղցր կամսդ քո դարձուցանես յաղքատէն. եւ կամ զերեսդ դարձուցանես եւ զականջդ. ոչ տեսանես զնա եւ ոչ լսես զաղաչանսն։

Կամ զձեռնդ դարձուցանես ի տալոյն, եւ արհամարհես զնա։

Նա ասէ (ի բազում կարօտութեան եղիցի։)

Այն է՝ յորժամ ասէ թագաւորն. (որովհետեւ ոչ արարիք միում ի փոքրկանցս, եւ ոչ ինձ արարիք։)

Եւ դարձուցեալ զերեսն իւր Քրիստոս, մատնէ ի հուրն. եւ անդ լինի բազում կարօտութիւն այնքան, որ կաթիլ միջոյ կարօտին. որպէս մեծատունն որ դարձոյց զերեսն իւր յաղքատէն Ղազարէ։

Իններորդ՝ որպէս ի ծննդոց անասնոցն վաճառեմք՝ եւ զգինն ի շտեմարանս ժողովեմք. թէ թշնամիք տանին զհօտն, կամ հարուածովք սատակին, այլ ստանամք փողովն եւ ոչ աղքատանամք։

Նոյնպէս եւ յընչիցս մեր զոր ունիմք՝ սա կորստական է, տալովն ի յաղքատն՝ շտեմարանեմք յերկինս. զի յորժամ այս պակասի եւ անցանէ, այնու փարթամանամք։

Դարձեալ՝ որպէս Տէրն խրատէ. (արարէք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ անիրաւութեան. զի յորժամ պակասի այն՝ ընկալցին զձեզ ի յարկսն յաւիտենից։)

Եւր Սողոմօն ասէ. (ոչ յաւիտեանն ես Տէր ընչիցդ. եւ ոչ յազգէ յազգ խաղաղութիւն քեզ։)

Եւ որպէս իմաստուն տանուտէրն նախահոգակ լինի՝ եւ զայլ տարեանն ի յայս տարիս հոգայ եւ սերմանէ. եւ զեգցենն այսօր՝ եւ զձմեռանն յամառն։

Նոյնպէս մարդն որ է իմաստուն՝ զհանդերձելոյն ի ներկայս հոգալ եւ պատրաստէ՝ եւ այսօր մինչ կենդանի է. (եւ մի ձգեր ի վաղիւն ասէ. զի ոչ գիտես թէ ի վաղիւն զինչ ծնանիցի քեզ։)

Եւ այս կեանքս ամառն է ժողովելոյ եւ շտեմարանելոյ. եւ այն կեանքն ձմեռն եւ անճար ամենայն իրաց. զոր ինչ աստ ժողովես՝ անդ վայելես։

Տասներորդ զի ասէ. (խնամ կալ բանջարոյ. եւ հնձեա խոտ. զի եղիցին ոչ խարք ձորձաբերք։)

Զայն նշանակէ թէ՝ որպէս անասնոցն հոգ տանիմք յամառն. արածեմք եւ պահեմք, եւ վասն ձմեռան ձեռօք խոտ քաղեմք, եւ յարկ պատրաստեմք նոցա։

Նոյնպէս պարտ է ձեռօք վաստակիլ եւ տալ կարօտելոց. թէ զկերակուր, թէ զզգեստ, թէ զբնակութիւն. զի որ զքո վաստակն տաս, քեզ առնուս զփոխարէնն. եթէ զայլոց վաստակ տաս, այլոց լինի շահն. զի ասէ առակն. (պատւեա զՏէր ի քոյոց արդար վաստակոց. եւ հան նմա պտուղ ի քոց արդարութեան արմտեաց։)

Զայն որ աղքատին տաս եւ Աստուծոյ բաժին, ի քո հալալ ընչիցն եւ յաշխատանացն տուր. մի ի զրկանաց, մի ի գողութեանց եւ յայլոցն։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ես պարոն եմ եւ տանուտէր. կամ առաջնորդ. ոչ կարեմ աշխատիլ եւ ինձ ոչ ինչ կայ. այլ ամենայն այլոց է։

Ասեմք եթէ՝ Գ ազգ է տէրութիւն ընչիցն։

Մին՝ թէ ինքն մարմնով չարչարի եւ ստանայ, տէր է ընչիցն։

Եւ մին՝ թէ այլք տան նմա։

Եւ միւսն՝ թէ գնէ յայլոց։

Եւ արդ՝ ամենայն մարդ յայսցանէ անիչք չէ։

Թէ պարոն մարդ է, իշխան կամ առաջնորդ, թէպէտ մարմնովն ոչ աշխատի, ստացեալ է եւ գնեալ յայլոց. եւ կամ տւեալ են նմա։

Եւ այժմ նորա է իշխանութիւն ի վերայ ընչիցն տալոյ տղքատացն։

Եւ Տէրն ասէ. (թէ յօտարին չեղէք հաւատարիմ, զձերն ո՞վ տացէ։)

Այս է՝ թէ յօտար ընչիցդ ոչ տաս ողորրմութիւն, ի քոցդ ո՞րպէս տաս։

Եւ մարմնական ինչքն ամենեքեան օտար են ի մէնջ. զի յերկրէ են եւ յերկիր մնան. եւ յորժամ երթամք՝ ոչ տանիմք ընդ մեզ։

Իսկ երկնաւոր կեանքն՝ են մեզ բնական ստացուածք. յորժամ զայս օտարս խնայեմք տալ աղքատաց, զմերն ո՞վ տայ մեզ։

Նա վասն այն պարտ է յամենայն իրաց մերոց ողորմութիւն տալ. թէ տուեալ են քեզ, թէ ինչ եւ իցէ, ընչից Տէրն զիւր վարձսն առնու՝ եւ դու զողորմութեանն զոր ետուր։

Ապա յորժամ ձեռօքդ վաստակիս եւ տաս, բոլոր վանձս քո է։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ես աղքատ եմ եւ տկար. ոչ գնել կարեմ, եւ ոչ վաստակիլ. եւ ոչ այլք տան ինձ. ուստի՞ առնեմ զողորմութիւնն։

Ասեմք թէ՝ ողորմութիւնն երկու է. մինն մարմնաւոր. եւ միւսն հոգեւոր. թէ մարմնաւոր աղքատ ես, զհոգեւորն արա ողորմութիւն. կամ բանիւ խրատեա զմարդ. եւ զտգէտն ուսո. ողորմութիւն է ի չար ճանապարհէն դարձո. կամ աղօթս արա ի վերայ այլոց. եւ թողութիւն խնդրեա. ողորմութիւն է։

Կամ թէ լեզու այլ չունիս. միտս ունիս, մտօքդ ի յաղքատն. եւ քաղցր կամս ստացիր. ողորմութիւն է։

Եւ դարձեալ՝ թէ խիստ աղքատ ես յընչից, տուն ունիս. զաղքատն տար եւ հանգո. թէ ծարաւի է՝ ջուր տուր. զայդ կարես տալ. եւ մի ամենեւիմբ արտաքոյ մնայ յողորմութենէն։

Ապա ասէ թէ, (լինին ոչխարք ձորձաբերք. ) այսինք, յորժամ բազմի թագաւորն յաթոռ փառաց, եւ դասէ զյօդիսն յաջմէ, յայնժամ աղքատ եւ օդեաց դասքն բերեն քեզ ձորձս. ոչ զմարմնաւորս եւ զանցաւորս, այլ զհանդերձեալն լուսեղեն եւ երկրաւոր։

Նոյնպէս փոխանակ հացին՝ զանմահութեան սեղան. եւ փոխանակ հացին՝ զանմահութեան սեղան. եւ փոխանակ ջրոյն՝ զիմանալի աղբիւրն կենաց։

Եւ վասն մին գիշերոյ ժողովելոյ օտարացն՝ զհանգիստն եւ զօթեւանն երկնից, այսպէս զամենայն փոխարկէ Քրիստոս եւ հատուցանէ. ընդ մարմնաւորս զհոգեւորն. եւ վասն անցաւորիս՝ զանանցն։

Թէ զգեստ է, կամ կերակուր է, թէ սպիտակ է, թէ զինչ եւ իցէ, որ զկարօտութիւն աղքատին լնուս, Քրիստոս հատուցանէ. ըստ անսուտ խոստմանն իւրոյ որ ասէ. (քաղցեալ էի՝ եւ կերակրեցիք զիս. մերկ էի՝ եւ զգեցուցիք զիս, եւ այլն. եկայք օրհնեալք հօր իմոյ՝ ժառանգեցէք զկեանս յաւիտենից։)

Արդ՝ տեսէք եղբարք զմեծ շահ ողորմութեանն. զի ոչ թէ դու տաս աղքատին, եւ առնուս ի նմանէ. փոքր տաս՝ եւ մեծ առնուս։

Եւ թէպէտ մարդն շատ բարի գործ է արարեալ՝ սքանչելիս կատարեալ՝ կաղ գնացուցեալ՝ կոյր լուսաւորեալ՝ եւ այլն, կամ ի բազում պահս կացեալ՝ աղօթել եւ այլն, զայնս ոչ յիշէ. միայն զայս վեց ազգ ողորմութեան տեսակս յիշէ։

Մին՝ որ գիտես թէ ողորմութիւնն ի վեր է քան զամենայն առաքինութիւնս. քան զպահս, քան զաղօթս, քան զկուսութիւն, եւ զայլն։

Զի յորժամ ողորմութիւն տաս աղքատին, ինչքդ պակասին, եւ ի պահս լինիս հանապազ. եւ այն որ դու միայն աղօթէիր, այժմ ամենայն աղքատքն աղօթեն վասն քոյ։

Եւ դարձեալ՝ կուսութիւնն լապտեր է. եւ ողորմութիւնն ձէթ. առանց ձիթոյ եւ իւղոյ՝ շիջանի լապտերն. որպէս յիմար կուսանացն՝ որք չունէին զողորմութիւնն. թէպէտ զկուսութիւնն ունէին, փակեցաւ դուռն առագաստին. եւ արտաքոյ մնացին։

Եւ դարձեալ՝ (ողորմութիւնն բարձրագլուխ պարծի առ դատաստանաւն Աստուծոյ. ) որպէս թագ ի գլուխն զարդարեալ ոսկւով եւ ակամբ. եւ ամենայն ոք ի նա հայի։

Դարձեալ ասէ մարգարէն. (որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն, յաւուր չարէ փրկէ զնա Տէր։)

Եւ օր չար է օր դատաստանին, եւ հատուցումն մեղաւորացն. զի այն ոչ է օր, այլ խաւար է եւ մութն անհնարին մեղաւորաց։

Այն օրն՝ է օր սրբոցն եւ աներեկ. որ ոչ խաւարի։

Եւ գիշեր եւ խաւար է մեղաւորաց՝ որ ոչ լուսանայ։

Այն է օրն՝ յորում ճարտարախօս լեզու կարկի եւ լռէ. (զի բանքն սպառին. եւ գործքն թագաւորեն։)

Այն է օրն՝ յորում կաղկողագին աչօք նայի մեղաւորն յամենայն ուստեք, եւ ոչ օգնէ. յամենայն կողմանէ շուրջանակի պատեալ պաշարեն զմեղաւորս չարիքն իւր։

Ի վերուստ կողմանէ թագաւորն թագաւորաց բազմեալ ի չորեք կերպեան աթոռ. եւ ահագին դիմօք սաստկապէս հայի ի մեղաւորն. (որք ասիցեն լերանց թէ՝ անկերուք ի վերայ մեր. եւ բլրոց թէ՝ ծածկեցէք զմեզ. ) յայնմանէ՝ որ նստի յաթոռն։

Ի ներքուս կողմանէ՝ դժոխքն է բացեալ զբերանն իւր եւ կլանէ զմեղաւորն։

Յետուստ կօղմանէ՝ հուրն շրջապատել՝ զի ոչ կարէ փախչիլ։

Յառաջուստ կողմանէ՝ մեղքն բազմապատիկ զոր գործեալ է՝ յանդիման երեւի առաջի աչացն։

Ի ձախ կողմանէ՝ դեւքն չարատեսիլք եւ ոսոխք մարդկան։

Ի յաջ կողմանէ՝ հրեշտակք անողորմք՝ որք քարշեն եւ առաքեն զմեղաւորն ի հուրն յաւիտենից։

Եւ այնպէս մեղաւորն յամենայն կողմանէ տագնապեալ եւ տարկուսեալ կայ. եւ յայնժամ յանկարծակի գայ ողորմութիւնն իբրեւ զպարսն զարդարեալ. եւ իբրեւ զդշխայ եւ թագուհի երկնաւոր՝ բազմի ընդաջմէ Քրիստոսի. եւ մեծ համարձակութեամբ առ ինքն ձգէ զողորմածն իւր. եւ նստուցանէ ընդ աջմէ Քրիստոսի. եւ նա հատուցանէ առատապէս զփոխարէնն եւ զհատուցումն բարեաց ասելով. (Եկայք օրհնեալք հօր իմոյ՝ ժառանգեցէք զկեանս յաւիտենից։)

Եւ զայս վեց առաքինութիւնս թուէ։

Նախ՝ (քաղցեայ եւ ետուք ինձ ուտել։)

Երկրորդ՝ (ծարաւեցայ եւ արբուցիք զիս։)

Երրորդ՝ (մերկ էի եւ զգեցուցիք զիս։)

Չորրորդ՝ (օտար էի եւ ժողովեցիք զիս։)

Հինգերորդ՝ (հիւանդ էի եւ տեսիք զիս։)

Վեցերորդ՝ (ի բանտի էի եւ եկիք առիս։)

Զի թէպէտ բազում են առաքինութիւնք զորս գործեն մարդիկք. այլ կատարումն եւ գլուխ ամենայն առաքինութեան՝ ողորմութիւնն է. վասն այսորիկ՝ միայն զտեսակս ողորմութեան յիշէ։

Զի գիտասցես թէ՝ եւ այլոցն կայ հատուցումն. յորժամ զողորմութիւնս որ ի ձեռս աղքատաց տուաք, յինքն ընկեալ ասէ. (ինձ ետուք ուտել եւ ըմպել. եւ զիս զգեցուցիք, եւ այլն։)

Ապա ամենայն աշխատանաց՝ այսպէս պսակ եւ փոխարէն հատուցանէ։

Եւ վճիռ արդարոցն դասուց՝ պարունակէ յինքն զեօթն մասունս բարութեան։

Առաջին՝ կոչումն սիրական որ ասէ. (Եկայք։)

Զի թէ երկրաւոր թագաւոր կոչէ զմարդ՝ ուրախանայ. քանի՞ առաւել որ ասէ երկնաւոր թագաւորն ցողորմածսն եթէ եկայք։

Երկրորդ՝ աստուածային օրհնութիւնն որ ասէ. (Օրհնեալք։)

Երրորդ՝ սէրն հայրական որ ասէ. (Հօր իմոյ։)

Չորրորդ՝ զհատուցումն բարեաց որ ասէ. (Ժառանգեցէք։)

Հինգերորդ՝ զմեծութիւն թագաւորութեանն որ ասէ. (Զարքայութիւնն։)

Վեցերորդ՝ զնախապատրաստութիւնն փառաց զոր ասէ. (զՊատրաստեալ ձեզ։)

Եօթներորդ՝ զյաւիտենականութիւնն որ ասէ. (Իսկզբանէ աշխարհի։)

Այս է եօթնալիր օրհնութիւնն։

Իսկ վճիռն որ վասն չարացն է, ունի մասունս վեց։

Առաջին՝ զհեռացումն յԱստուծոյ որ ասէ. (Երթայք յինէն։)

Զի թէ յերեսաց թագաւորի զգիթուորն արտաքս հանեն, ամօթ է եւ նախատինք. քանի՞ առաւել անդ յերկնաւոր թագաւորի երեսացն արտաքսիլ։

Երկրորդ՝ զանէծսն որ ասէ. (անիծեալք. ) այսինքն, սատակեալք, կամ որոշեաք։

Երրորդ՝ զբանտարգեալն լինիլ. զոր ցուցանէ նախդիրն. (Ի։)

Չորրորդ՝ զդառնութիւն տանջանացն որ ասէ. (Հուր. ) որ խստագոյն եւ դառն տանջանք է քան զայլ նիւթս տարերաց։

Հինգերորդ՝ զյուսահատութիւն ազատութեան որ ասէ. (Յաւիտենական. ) որ անվճար եւ անվախճան է։

Որպէս ասէ Եսայի. (հուր նոցա ոչ շիջանի. եւ որդն ոչ վախճանի։)

Վեցերորդ՝ զընկերակցութիւն դիւաց որ ասէ. (Որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա։)

Զի դաժան եւ դառն տեսութիւն դիւացն՝ առաւել քան զհուրն եւ քան զտարտարոսն տանջէ զմեղաւորս։

Այսպէս զօրաւոր է ողորմութիւնն՝ որ յայնպիսի դառն տանջանացն փրկէ. եւ արքայութեանն երկնից եւ հատուցման բարեացն արժանաւորէ։

Որեւ ամենաողորմ Աստուած եւ մարդասէր՝ որ իւր ողորմութեամբ վասն մեր մարդ եղեւ, եւ ազատեաց ի մահու եւ յապականութեանց դժոխոց, նոյն ինքն մարդասիրապէս խնայեսցէ ի մեզ առ հասարակ ի գինս արեան իւրոյ. զողորմածն եւ զողորմելին. զմեծ եւ զփոքր. զծեր եւ զտղայ. զայր եւ զկին, արժանի արասցէ թողութեան մեղաց. աջակողմեան դասուն. երանաւէտ ձայնին. մշտաւէտ ուրախութեանն. եւ անթառամ պսակացն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ։

ԳԼՈՒԽ ՃԱ-ՃԵ

Տեսութիւն ի հիմնարկէքն եկեղեցւոյ։

(Գլուխ. ՃԱ)

Վէմ անշատ եւ անկոփ եդեալ ի հիմունս ի մէջ խորանին ի տեղւոջ խորանին ի տեղւոջ խորանի սեղանոյն՝ է յօրինակ հոգեւոր վիմին. որ պատարագեցաւ ի գողգոթայ տեղւոջ։

Եւ երկոտասան անաչքարիքն՝ առաքեալքն որք ոչ էին կրթեալ մարդիկ հեշտութեամբ եւ ոչ խրատեալք օրինօք դպրութեան։

Իսկ լուացեալ եւ օծեալ եւ եդեալ ի չորս անկիւնս վասն զի նախ մկրտութեամբ մաքրեցան. եւ հոգւով օծեցան եւ ապա եղեն հիմն կաթուղիկէ եկեղեցւոյ։

Իսկ երկոտասան քարինք հաստատեալ ի չորս կողմանս եկեղեցւոյն ի խորհուրդ մարգարէիցն։

Ըստ խրատու իմաստուն ճարտարապետին։

(Եթէ շինեալք ի վերայ հիման առաքելոց եւ մարգարէից. եւ գլուխ անկեանն Քրիստոս։)

Իսկ ի նաւակատիս եկեղեցւոյ՝ դնի սեղանն սուրբ ի մէջ խորանին. եւ եպիսկոպոսն քահանայիւք եւ սարկաւագօք առաջի բեմին. բայց ժողովուրդքն արաքոյ կան։

Եւ սկսեալ եպիսկոպոսն։

(Տէր սիրեցի զվայելչութիւն տան քոյ։)

Եւ կարդացումն մարգարէ ութեանն՝ յ առաջ գուշակումն վասն եկեղեցւոյ։

Իսկ դնելն ի խոստովանութիւնն պաղատանօք՝ այս մաղթանք հրեշտակաց, եւ խոստովանութիւն մարգարէից. որք հեծեծանօք գուժս ողբոց եւ արտասուաց հեղութիւնն առաջի արարչական գթութեանց. որպէս յիւրաքանչիւրսն տեսանի։

Վասն որոյ թագաւորն ամենակալ՝ խոնարհեցաւ ի հայրական ծոցոյ. եւ փրկութիւն գերելոց արար խաչիւն։

Այս է վէմն արտաքոյ հանել՝ գալն առ մեզ Քրիստոսի մարմնով խոնարհութեամբ։

Եւ երեք սաղմոսն՝ երրորդութեանն խորհուրդ։

Առաջին կցորդն (Լուր մեզ տէր՝) այս աղաչանք մարգարէիցն. որպէս ասէ՝ (վասն տառապանաց աղքատին եւ հեծութեան տնանկին այժմ յարեայց ասէ Տէր եւ այլն։)

Երկրորդ կցորդն։

(Եւ օգնեա մեզ Տէր. ) այս որ յետ մարդանալոյն հայցէին օգնութիւն բնութեան անկելոյ. զոր շնորհեաց չարչարանօքն տէրունական։

Երրորդ կցորդն։

(Ալէլուիայ։)

Այս ընդ հոգեղէնսն բարեբանելն ազգ հողանիւթեայց զփրկագործն իւրեանց։

Եւ երիցս երգել զերեք սաղմոսն ինն՝ ըստ ինն դասուց հրանիւթիցն։

Իսկ ի փառս տալ ամենայն սաղմոսաց վերացուցանելն զսեղանն՝ այս է՝ զի թէպէտ (զկերպարանս ծառայի վասն մեր էառ. զամձն ունայնացեալ. ) սակայն զաստուածագործ հրաշսն ցուցանէ մարմնով. զի զմշտնջենաւոր սպասաւորութիւնն մատուցանէին նմա զօրք սրբասացք։

Սաղմոսն առաջին ՃԺԹ. (ի նեղութեան իմում ես առ Տէր կարդացի։)

Այս է՝ զբազում աղէտս մարդկան արկանել առաջի հօր մարգարէիցն դասուց։

Երկրորդն՝ (համբարձի զաչս իմ։)

Այս առաջին որդւոյ մաղթել սպասաւորաց բանին։

Երրորդ սաղմոսն. (ուրախ եղէ։)

Այս գոհութիւն առ հոգին սուրբ՝ ծնիցելոցն ի հոգւոյն։

Ալէլուիայ՝ (Տէր ասեզ զՅիսուս հոգւովն սրբով։)

Եւ սաղմոսն ՃԳԷ. (Խոստովան եղեցուք երիցս ասելով։)

Նախ մեղմ ձայնիւ. այս յառաջ նախահարքն առ հայր աղերս արկեալ՝ պատմէին զվտանգիցն ծանրութիւն։

Իսկ ի մարդանալ բանին մինչեւ ի գալն միւսանգամ, աղաղակեն հաւատացեալք որդւոյ ազատ ձայնիւ։

(Բայց մեզ Տէր զդուռն ողորմութեան առաջի նեղչաց մերոց։)

Իսկ դարձեալ մեղմասացութեամբ մտանեն յեկեղեցին ընդ սեղանոյ. այսօր հոգւով սրբով ծնեալ ժառանգք Աստուծոյ. յութներորդին ի վերջնումն ի վերին քաղաքն Յերուսաղէմն իմանալի։

Եւ տեառնագրեալ խաչիւն զդուռն՝ ապա մտանեն. վասն զի խաչիւն եբաց մեզ զերկինս Քրստոսի։

Իսկ յեկեղեցին փոխի սաղմոսն։

(Ուրախ եղէ. ալէլուիայ։)

Այս առաջին լեալ վասն միանալոյ մեր ընդ հրեշտակս։

Եւ զկնի օգնեա. եւ համբարձի. լուր մեզ. ի նեղութեան. վասն զի նախ մեք խաչիւն հաշտեցաք. եւ ապա Աստուած նոցա ծանոյց զտնտեսութեան խորհուրդն. որպէս գրէ խորագէտն կիւլիկեան տարսօնացին յեփեսացւոց տօմարին։

(Արդ՝ յայտնի լիցի եկեղեցեացս բազմապատիկ իմաստութիւնն Աստուծոյ։)

Եւ ըստ կատարմանն արտաքոյ՝ նոյնպէս եւ ի մէջ տաճարին կատարի։

Եւ ապա առաջի բեմին սաղմոս ՃԳ ի թիւ. (իբրեւ սիրելի են. ) եւ ապա ձայնիւ զնոյնն։

Դարձեալ ի թիւ երիցս. այս զբարձրութիւն մեր ընդ Քրիստոսի յայտնէ յաւուրն յետնումն. (հոգի իմ եւ մարմին իմ ցնծասցէ առ Աստուած կենդանի։)

Իսկ ի բեմն քահանայքն պայծառ գոչմամբ ասեն. ալէլուիայ, եւ զայլն։

Այս է՝ կացուցանէ առաջի իւր զսուրբսն. (ահա հայր՝ զորս ետուր ինձ յաշխարհէ. զի քո են եւ իմ։)

Եւ որպէս դրանն ՃԺԷ սաղմոսն ի թիւ ասացաւ մի կցորդովն. նոյն օրինակ ՁԳ սաղմոսն ի մտիցն աստիճանաց երկու անգամ ի թիւ, եւ մի ձայնիւ նոյն խորհրդով։

Իսկ երիցս ձայնեն ուժգին։

(Սեղան քո Տէր զօրութեանց. ) եւ հաստատի սեղանն։

Այս անմարմնոցն երգ երից անձանցն, եւ միոյ բնութեանն արարչականի։

Իսկ լուանալն եւ օծանելն՝ յայտնի զմարմինն Քրիստոսի հաւասարիլ երկրորդ միութեամբ։

Խաչիւն տեառնագրէ. զի նովաւ արար սրբութիւն մեզ. եւ փառք սրբութեան քարոզի։

Եւ խաչն ի մէջ սեղանոյն՝ նոյն ինքն չարչարեալ մարմնով։

Երկոտասան խաչն ի վերայ սեղանոյն. որպէս երկոտասանքն ի վերնատանն։

Եւ երկոտասանքն ի չորս դէմս սեղանոյն. եւ մարգարէքն հուպ հոգւովն եւ ոչ սպասաւորեալ մարմնոյ Տեառն։

Իսկ խորանն՝ թէ նովաւ հոգեղինացն հաստատին։

Իսկ տաճար՝ զի նովաւ նախ օծան առաջինքն՝ օծեալքն Յաբրահամք արդարքն։

Իսկ արտաքոյ որք ի հեթանոսաց ի դառն արմատոյն պատւաստեցան յԱբրահամէ արդարքն Քրիստոսի հաւատացեալք, հաղորդեալք իւղոյն սրբութեան. ընդ որս եւ մեք հաղորդիցուք Քրիստոսիւ Յիսուսիւ Տէրամբ մերով. որում փառք յաւիտենս ամէն։

Նորին քարոզ վասն եկեղեցւոյ. ի Բանն՝ (Սուրբ արար զյարկս Իւր Բարձրեալն։)

Սող. 45. 4։

(Գլուխ. ՃԲ)

Ամենակարօղ Աստուած որոյ իմաստութեանն ոչ գոյ բաւ՝ իւրաքանչիւր սեռից ստեղծւածոց՝ կազմեաց զանազան յարկբնակութեան. այսինքն, հրեշտակաց արար յարկ զհրեղէն երկինն։

Իսկ բանսարկուին դժոխս ներքին։

Եւ մարդկան զաշխարհս զայս։

Ձկանց զծովն։

Եւ թռչնոց զօդդ։

Իսկ եօթն մոլորակաց՝ զեօթն երկինս։

Իսկ զութներորդ որ է հաստատութիւնն՝ արար յարկ բնակութեան անմոլար աստեղացն։

Վասն որոյ եւ պաշտաճ իսկ էր զի վասն ինքեան կազմեսցէ յարկ բնուկութեան ըստ սրբութեան իւրում։

Եւ արար Աստուած կրկին յարկ սրբութեան իւրոյ. ի յերկինս եւ ի յերկրի։

Եւ ի յերկինս երկու են յարկ սուրբք։

Մինն իմանալի, եւ մինն զգալի. զգալի որպէս հրեղէն երկինքն. եւ իմանալի որպէս կամք հրեշտակացն եւ սրբոցն. որք են յարկք հոգեւորք հանգստեան Աստուծոյ. որպէս ասէ մարգարէն. (Տէր զերկինս պատրաստեաց աթոռ իւր եւ այլն։)

Նոյնպէս ի յերկրի են յարկք կրկին. այսիքն, հոգեւոր եւ մարմնաւոր. զի յարկ հոգեւոր են ժողովուրդք հաւատացելոց. եւ յարկ մարմնաւոր շինեալ եկեղեցիք։

Եւ երկոցունցն պարտ է լինիլ սուրբ. վասն այն ասէ մարգարէն։

(Սուրբ արար զյարկս իւր բարձրացեալն։)

Արդ՝ իսկիզբն շինուածոյ եկեղեցւոյս՝ հրամայեաց Աստուած առնել Մովսիսի յանապատին Սինայ խորան վկայութեան. զի լիցի տուն Աստուծոյ. եւ տեղի աղօթից նոցա եւ պատարագաց։

Եւ Մովսէս կազմեաց հրաշալի խորան ի զանազան նիւթոց տասն փեղկեան, եւ եռայարկ ձեւով որպէս հրամայեաց Աստուած։

Եւ աստ երեք հարցումն լինի։

Նախ թէ՝ վասն է՞ր հրամայեաց Աստուած խորան շինել։

Երկրորդ՝ թէ զի՞նչ նշանակէր տասն փեղկն եւ չորս որակ նիւթոցն։

Երրորդ՝ թէ զի՞նչ ցուցանէր եռայարկեան ձեւ խորանին։

Եկեսցուք յառաջին հարցումն թէ՝ վասն է՞ր հրամայեաց Աստուած այնպէս գեղեցիկ խորան շինել։

Ասեն վարդապետք վասն տասն պատճառի։

Նախ հրամայեաց Աստուած գրել զլինելութիւն աշխարհի։

Եւ ձեւացոյց ի միտսն Մովսէսի՝ զի մի մոռասցի զհանգամանսն. վասն որոյ զգալի խորան հրամայէ կազմել։

Երկրորդ՝ զորպիսութիւն եւ զձեւ աշխարհիս ցուցանէր ի խորանն եռայարկեան. ի չորից նիւթոց՝ փոխանակ չորս տարեաց յանապական եւ յապականացու բնակչաց։

Երրորդ՝ կամեցաւ զմարդն պատկեր իւր՝ ստեղծման աշխարհի գործակից եւ մասնակից լինիլ. վասն որոյ հրամայեաց ի նոցանէ առնուլ զնիւթ կազմեզոյն։

Չորրորդ՝ ինքն անկարօտ գոլով, ստեղծեաց զարարածս. (եւ բարձեալ կրէ զամենայն. ) եւ նոյն ինքն հրամայէ խորան կազմել։

Հինգերորդ՝ տղղայ էր ժողովուրդն. եւ զուարճանայր ի տեսութիւնն. վասն այն զանազան գունով զարդարեաց։

Վեցերորդ՝ սովոր էին զտաճար կռոց զարդարել. վասն որոյ առաւել քան զնոսա զարդարէ զխորանն. Եօթներորդ՝ նոր իմն չնաշխարհիկ կազմեաց նոր ժողովրդեանն. եւ նոր օրինացն՝ իցէ նոր տաճար հռչակեալ ընդ ծով եւ ընդ ցամաք. որպէս պսակ եւ փառք արդարոցն է. (զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ. ) նոյնպէս եւ սա ի զգալիսս՝ անհաս ի մտաց մարդկան։

Ութներորդ՝ զի թէ թողցեն զվայելչութիւն խորանիա այս, եւ այլոց հետեւեսցին, անպատասխանի լիցին ի պատուհասն, որպէս եթող ապերախտ ժողովուրդն. (եւ էառ զվրանն մողոքայ եւ զաստղն Հռեմփեայ) ի դատապարտութիւն ինքեան։

Իններորդ՝ զի ի սմանէ լիէր Աստուած երեւումն եւ աստուածախօսութիւն. որպէս նախ ի յերկնէ պարտ էր երկնազարդ լինիլ։

Տասներորդ՝ օրինակ էր խորանի եկեղեցւոյ, զի նա ստուեր էր. եւ սա ճշմարտութիւն. վասն որոյ գեղեցկազարդ կազմեցաւ։

Երկրորդ հարցումն թէ՝ զի՞նչ նշանակէ տասն փեղկ խորանին։

Ասեն վարդապետք եթէ՝ տասն կատարեալ թիւ է. եւ նշանակէր զտասն բանեան օրէնսն զորս ետ Աստուած նոցա։

Եւ դարձեալ նշանակէր զտասն զգայարանս մեր. հինգ զհոգւոյ զօրութիւնս եւ հինգ զմարմնոյ զգայութիւնս։

Եւ դարձեալ՝ նշանակէր զտասն մասունս արարածոց։

Եւ տասն մասունք արարածոց՝ հինգ եղանակաւ իմանին. այսինքն, երկիր եւ երկրաւորք. ծով եւ ծովայ ինք. օդ եւ օդեղէն թռչունք. երկինք եւ երկնաւոր աստեղք. հրեշտակք եւ մարդիկք։

Դարձեալ՝ տասն մասն արարածոց՝ բանական բնութիւնք ինն դասք հրեշտակաց. եւ մի մարդկայինս բնութիւն, օրհներգուք Աստուծոյ։

Դարձեալ՝ տասն մասն արարածոց՝ տասն ստորոգութիւնքն Արիստոտէլի։

Դարձեալ՝ ի խորհուրդ տասն ձայնից երաժշտական երգոց. որք միշտ յերկեղեցիս օրհնաբանին քաղցրաձայնութեամբ. այսինքն, քառորդաց ձայնից. եւ նոցին կողմանց չորից. եւ կրկին ստեղքն։

Դարձեալ՝ յօրինակ տասն դասուց վերապատուեալ արանց՝ որք են այսոքիկ։

Հարք. Նահապետք. Օրէնսգիրք. Քահանայք. Դատաւորք. Թագակալք. Մարգարէք. Առաքեալք. Վարդապետք. եւ Վկայք։

Իսկ նիւթն էր ի չորս գունոց. որ նշանակէր զչորս տարերսս. զի բնական որակ տարեցացն՝ Սեաւն է երկրի. եւ Սպիտակն ջրոյ. Կարմիրն օդոյ. եւ Դեղինն հրոյ։

Այլ անդ զներգործական որակ տարերաց՝ հրամայեաց Աստուած առնել ի չորս նիւթոց։

Ի կապատակէ եւ ի ծիրանոյ. ի կարմրոյ եւ ի բեհեզոյ։

Կապոյտն օդոյ է գոյն. զի թէ այլ գոյն էր՝ վնասիչ էր եւ խափան առնէր տեսութեանցն. որպէս սպիտակ կամ սեաւ. այլ կապոյտն է ի հեշտութիւն տեսութեանցս։

Կարմիրն հրոյ է. զի հուր կրկին է. է ի բոլորակն իւր. եւ է ի յամենայսն սփռեալ. վասն այն կրկին էր կարմիրն։

Եւ ծիրանին ջրոյ. զի կանքելոսն որ ներկէ զծիրանին ի ջրոյ է։

Եւ բեհեզն երկրի. զի վուշն որ է սպիտակ՝ յերկրէ լինի։

Իսկ ի մեզ հոգեպէս՝ նշանակէ չորս գոյնն զչորս առաքինութիւնս։

Ծիրանին թագաւորական է. որ է ի մեզ խոհեմութիւնն։

Եւ բեհեզն սպիտակ՝ ցուցանէ զողջախոհութիւնն։

Եւ կապոյտն՝ ի մեզ զարիութեան հաստատութիւնն։

Եւ կարմիրն հրակերպ՝ արդարութիւնն է ընդ ամենեսեան սփռեալ. եւ կարգաւորէ զայլ առաքինութիւնս որ ի մեզ։

Իսկ ձեւ խորանին՝ էր որպէս սագաշէն եկեղեցի։

Երկայնութիւնն քսան եւ ութն կանգուն. եւ բարձրութիւնն տասն կանգուն. եւ լայնն քսան բոլոր հասարակ։

Իսկ ի մեզ՝ նշանակէ տասն զամն ման կութեան. եւ քսան զպատանեակ զինուորութեան. եւ քսան եւ ութն զհասակ զինուորութեան որ է չորս եօթն։

Եւ արտաքին սրահին պատուարն ի մէջ ունելով զխորանն յամենայն կողմանց. հարիւր կանգուն երկայնութիւն ի հիւսիսոյ եւի հարաւոյ կողմն։

Եւ յիսուն կանգուն լայնութիւն յարեւելից եւ յարեւմտից կողմն։

Եւ տասն եւ հինգ կանգուն բարձր. զի մի երեւեսցի խորանն։

Եւ սրբութիւնն սրբոցն յարեւելս. զի Երուսաղէմ՝ կողմն արեւելից է նոցա. եւ սրբութիւնն ի մէջն. եւ սրահն յարեւմուտս՝ որպէս մերս եկեղեցի։

Եւ զայս յայտնապէս ասէ Աստուածաչունչ Գիրն սուրբ թէ՝ սուրբն սրբոց էր յարեւելից կողմն։

Երրորդ հարցումն թէ՝ զի՞նչ նշանակէ եռայարկ խորանն։

Ասեմք եթէ՝ հինգ իր նշանակէ։

Նախ՝ նշանակէ զձեւ աշխարհի. եւ սրբութիւն սրբոցն՝ զլուսեղէն երկինն եւ զանջրպետ հաստատութիւնդ. եւ սրբութիւնն է երկինք՝ ուր ընթանան լուսաւորք. եւ վարագոյր՝ օդդ. եւ արտաքին սրահ՝ երկինս մարմնաւոր տեղի։

Երկրորդ՝ ունի զձեւ երկնայնոցն։

Առաջինն՝ աթոռոցն եւ քերովբէիցն. միջինն՝ տէրութեանց. եւ վերջինն՝ հրեշտակաց դասուն։

Երրորդ՝ ի ձեւ եկեղեցւոյ. ուր բեմն է, եւ մէջ եկեղեցւոյն, ուր բեմն է, եւ մէջ եկեղեցւոյն, եւ արտաքին գաւիթն, կամ ժամատունն։

Չորրորդ՝ իմացումն մեր՝ սրբութիւն սրբոց. եւ հոգին սրբութիւնն. եւ մարմինս մեր արտաքին սրահն։

Հինգերորդ՝ քահանայք եւ քահանայահետ առաջին միջին. եւ հասարակ ժողովուրդքն սրահն։

Եւ այսքան հարցումք եւ պատասխանիք՝ ըստ հնոյ խորանին վկայութեան որ ասէ։

(Սուրբ արար զյարկս իւր բարձրեալն։)

Այլ որպէս ասացաւ ի վերոյ եթէ՝ ի վերայ երկրի կրկին է յարկ Աստուծոյ. այսինքն, մարմնաւոր եւ հոգեւոր. հոգեւոր որպէս ժողովուրդք քրիստոնէից. եւ մարմնաւոր որպէս շինեալս ի քարանց։

Արդ՝ նախ վասն շինեալ եկեղեցւոյս լինի հարցումն. եւ ապա զկնի կենդանի տաճարոյս։

Եւ վասն մարմնաւորիս այսպէս։

Եթէ պա՞րտ է պաշտել զԱստուած միայն հոգեւոր ի յերկինս, եթէ մարմնաւոր եւս ակեղեցի շինել ի յերկիր՞։

Ասեն վարդապետք եթէ պարտ է զԱստուած պաշտել հոգեպէս առաւել. այլեւ մարմնապէս եւ զգալապէս պաշտելի է Աստուած։

Եւ այս վասն երեք պատճառի։

Նախզի՝ երեք ազգ բարութիւն պատրաստեաց մեզ Աստուած։

Առաջին բարութիւն է հոգեւոր. որպէս բանականս հոգի։

Երկրոդ՝ բարութիւն է մարմնաւոր՝ այլ ներքին որպէս մարմինս։

Երրորդ՝ մարմնաւոր եւ արտաքին. որպէս ինչք ոսկի եւ արծաթ։

Եւ վասն այսոցիկ պարգեւացս՝ պարտիմք ծառայել նմա. ոչ թէ կարօտ է նա այսպիսեաց. զի ասէ սաղմոսն թէ՝ (բարիք իմ քեզ չեն ինչ պիտոյ։)

Այլ զի նա ստեղծօղ է, եւ մեք ստեղծեալ, պարտ է ամենայն իրօք ծառայել նմա։

Առաջին հոգւով. այսինք, ջերմ սիրով եւ սուրբ աղօթիւք։

Երկրորդ՝ մարմնով. այսինքն ծնրադրութեամբ եւ երգօք։

Երրորդ՝ արտաքին ընչիւք եկեղեցի շինել. եւ զամենայն սպասս եկեղեցւոյ զարդուց պատրաստել։

Երկրորդ՝ ասեն վարդապետք թէ՝ Գ ազգ է հոգին։

Առաջինն է որ մարմնով ծնանի, եւ մարմնով մեռանի. որպէս հոգիք անասնոց։

Երկրորդն՝ որ մարմնով է ծածկեալ, այլ ոչ Ը մարմնոյն մեռանի. որպէս բանական հոգի։

Երրորդն է՝ որ ոչ է ծածկեալ մարմնով, եւ ոչ ընդ մարմնոյ մեռանի. որպէս հրեշտակք։

Եւ որպէս հոգին երեք ազգ է. վասն զի անասունքն ճանաչեն միայն զայն ինչ՝ որ մարմնաւոր է. այսինքն, հինգ զգայութեամբն։

Այլ մարդիկ բանական հոգւովն՝ ոչ միայն ճանաչեն զմարմնաւորս, այլեւ զհոգեւորս։

Այլ յառաջն ճանաչեն զմարմնաւորս. եւ ապա միջնորդութեամբ մարմնաւորին՝ճանաչեն զհոգեւորն. որպէս ասէ առաքեալն. (աներեւոյթքն Աստուծոյ՝ երեւելեօքս իմացեալ տեսանին։)

Այլ հրեշտակք զհոգեւորս եւ զմարմնաւորս ճանաչեն. այլ նախ զհոգեւորս՝ եւ միջնորդութեամբ հոգեւորին՝ զմարմնաւորս. ապա ուրեմն յայտին է՝ զի բնութեամբ է այս որ մարդիկ մարմնովս ելանեն ի սէր եւ ի ճանաչումն երկնայնոցն. վասն այն պարտ է պաշտել հոգեւոր եւ մարմնաւոր իրօք։

Երրորդ պատճառ՝ զի ասեն բժիշկք եթէ՝ երկու ներհակք զմիմեանս բառնան. եւ արդ՝ հիւանդութիւն մարդոյն ի հպարտութենէ էր. որպէս ասաց օձն թէ՝ (լինիցիք իբրեւ զԱստուած, ճանաչել զբարի եւ զչար։)

Վասն այն պարտ էր զի խոնահութեամբ առողջանայր. այլ կատարեալ խոնարհութիւնն այն է՝ որ փոքրագունին ոք խոնարհի. իսկ մարդս որ է ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ՝ բարձրագոյն է քան զայն, որ է միայն մարմնաւոր։

Վասն այն յորժամ խոնարհի փոքրագունին, որպէս է շինելն եկեղեցի, առնու ի նմանէ զսրբութիւն եւ զառողջութիւն հոգեւոր եւ մարմնաւոր։

Եւ գիտելի է՝ զի եկեղեցիս շինեալ՝ երեք ազգ փրկութիւն ունի որ ի մէնջ մեծարի եւ պատւի. Առաջին՝ հիմնարկէքն. որ եպիսկոպոսն դնէ զառաջին քարն։

Եւ զայս ունիմք ի Յակոբայ, յորժամ ի Բեթէլէօծ զվէմն. եւ անւանեաց զտեղին տուն Աստուծոյ, եւ դուռն երկնից։

Երկրորդ՝ եկեղեցւոյ օրհնէքն. եւ զայս ունիմք ի Մովսիսէ. յորժամ օրհնեց զխորանն, եւ զամենայն կահս նորա օծեաց իւղով։

Երրորդ՝ զսպասս եկեղեցւոյս. մարմնաւորս՝ եւ զսեղանս մարմնաւորս՝ զգինիս եւ զայլ իւղս խորհրդականս. զոր ինչ մարմնաւոր ընտրեալ է Աստուած ի պատիւ անուան իւրոյ։

Իսկ մարդս որ մեծ է՝ հնազանդ ի սոցա. եւ առնէ պատիւ վասն փառացն Աստուծոյ։

Այս կատարեալ խոնարհութիւն է. որով բժշկի հոգեւոր հիւանդութիւնն մեր. այսինքն, հպարտութիւնն։

Վասն այն Նէեման ասորի որչափ ոչ էր խոնարհեալ ջրոյն յորդանանու, ոչ բժշկիւր ի հիւանդութենէն. այլ յորժամ հնազանդեցաւ հրամանացն եղիսէի, եւ լուաց զինքն ջրովն, շուտով բժշկեցաւ։

Ապա ուրեմն յայտ է թէ՝ պարտ է պաշտել զԱստուած հոգեւորօք եւ մարմնաւորօք։

Վասն որոյ կազմեմք եկեղեցիս եւ սեղանս՝ զի աստ պաշտեմք զԱստուած։

Այլ ոմանք հակառակին ընդ մեզ չորս կերպիւ։

Նախ ասեն զբան կնոջջ սամարացւոյն՝ որ եհարց ի Քրիստոս թէ՝ (հարքն մեր ի զերինս երկիրպագին. եւ դուք ասէք թէ՝ յերուսաղէմ միայն պարտ է երկիր պագանել։

Պատասխանի ետ Յիսուս. դուք երկիրպագանէք որում ոչն գիտէք. մեք երկիր պագանեմք որում գիտեմքն. հոգի է Աստուած եւ երկրպագուաց նորա հոգւով եւ ճշմարտութեամբ պարտ է երկիրպագանել։)

Ապա ուրեմն երեւի յայսմանէ՝ թէ միայն զԱստուած պարտ է հոգեպէս պաշտել։

Այլ այսմ պատասխանեն վարդապետք. թէպէտ հոգի է, այլ ստեղծօղ է մարմնաւորաց. վասն այնորիկ պարտ է պաշտել զնա նախ հոգեւորապէս. եւ երկրորդ մարմնաւորապէս. զի յայտնի լիցի, թէ Աստուած արարիչ է. ոչ միայն հոգեւորացն, այլեւ մարմնաւորացն։

Իսկ մանիքեցիքն մոլորեցան երկու Աստուածս ասելով. մինն ստեղծիչ աներեւութիցն. եւ մինն երեւելեացս. վասն որոյ հոգեպէս միայն պաշտէին։

Այլ սուրբ եկեղեցի հաւատացելոցս՝ հոգեւոր է մարմնաւոր պաշտ է զԱսոտուած. զի մոլորեալ աղանդն մանիքեցւոց լուծցի եւ կորիցէ։

Երկրորդ՝ հակառակին ոմանք թէ՝ ոչ է պարտ օրհնել զեկեղեցին՝ զսեղանն՝ եւ զաւազանն՝ եւ զայլ ինչ սպաս եկեղեցւոյ։

Եւ ասեն նախ եթէ՝ զոր ինչ յանունն Աստուծոյ կազմեմք, անունն Աստուծոյ սրբէ զնա եւ ոչ մարդն։

Երկրորդ՝ զի մեք ի նոցանէ ստանամք սրբութիւն. այսինքն, յեկեղեցւոյն եւ յաւազանէն եւ ի սեղանոյն։

Արդ՝ զսրբօղն մեր՝ ո՞րպէս սրբեմք եւ օրհնեմք մեք։

Պատասխանեմք առաջնոյն. թէպէտ յանունն Աստուծոյ կազմեմք զեկեղեցին եւ զսեղանն՝ այլ պարտ է օրհնել եւ սրբել զնա. զի սրբութեամբ աղաչեմք զԱստուած՝ զի հաճեսցի եւ խոնարհեսցի ի նա. երւ դիցէ զանունն իւր ի վերայ նորա։

Երկրորդին պատասխանեմք. թէպէտ մեք սրբիմք յեկեղեցւոյն եւ աւազանէն, պարտ է նախ աստուածային բանիւն օրհնել եւ սրբել զնա. զի ի շնորհացն Աստուծոյ զօրասցի եւ կարողասցի սրբել զմեզ։

Եւ նորակերտ եկեղեցին՝ եւ սեղանն՝ եւ աւազանն եւ դուռն՝ եւ այլ սպասք եկեղեցւոյն՝ պարտին օրհնիլ եւ սրբիլ. յայտ է ի չորից իրաց։

Նախ ի Մովսիսէ. յորժամ կանգնեաց զխորանն յանապատին, սուրբ իւղովն եւ արեամբ պատարագացն ցանեաց եւ սրբեաց զբոլոր խորանն եւ զտապանակն, եւ զսեղանն եւ զաշտանակն. եւ զայլ կահս եւ սպասս խորանին։

Նոյնպէս եւ Սողոմօն օրհնեաց զտաճարն շինեալ. եւ ապա էջ փառքն Աստուծոյ ի ճարն շինեալ. եւ ապա էջ փառքն Աստուծոյ ի նմա. յայտ է թէ՝ պարտ է օրհնել զեկեղեցիս, եւ զամենայն սպասս եւ զգործիսն ի նմա։

Երկրորդ յայտ է՝ զի նիւթ շինուածոյ եկեղեցւոյս՝ են ի հողից եւ ի քարանց եւ ի փայտից, եւ յայլ տարրական իրաց. որ յետ մեղանացն Ադամայ՝ անիծաւ երկիր եւ ապականեցան տարերք։

Վասն այն օրհնեամք զեկեղեցին բանիւն Աստուծոյ. զի ազատեսցին նիւթք եւ քարին շինւածոյս յառաջին անիծիցն. եւ զօրհնութիւնս կրեսցեն։

Երրորդ՝ զի եկեղեցին շինի ի յայսպիսի նիւթոց հողոց եւ քարանց՝ որք կախեալ են ի յանասնաց եւ ի մարդկանէ. եւ ձեռօք արւեստաւորաց շինեցաւ. վասն որոյ օրհնեմք եւ սրբեմք զնա՝ զի սրբեսցի յառաջին աղտեղղութեանցն։

Չորրորդ՝ զի որպէս առ հասարակ մարդն պատկեր Աստուծոյ. այլ օրհնութեամբն՝ լինին ոմանք կարգաւորք՝ քահանայք՝ եւ պաշտօնեայք. եւ աւազանաւն լինիմք որդիք Աստուծոյ հաց սուրբ է՝ այլ օրհնութեամբն որդիք Աստուծոյ. եւ ամենայն հաց սուրբ է՝ այլ օրհնութեամբն հացն լինի մարմին Քրիստոսի. եւ գինին արիւն։

Այսպէս թէպէտ ամենեքեան քարինք եւ փայտք առ հասարակ ստեղծւածք են Աստուծոյ եւ սուրբ են. այլ առանձնակի օրհնութեամբն՝ լինին բնակութիւն Աստուծոյ եւ տեղիք անւան նորա։

Եւ զոր օրինակ՝ ի կաւէ շինեալն անօթ ինչ՝ նախ թրծի եւ ապա պիտոյանայ մարդկան։

Եւ թրծելն հրով՝ վասն երկու իրաց է։

Նախզի՝ սրբէ զկոխան եւ զանարգ նիւթն հողոյ։

Եւ երկու՝ զի պնտէ եւ հաստատէ զնա. նմանապէս եւ օրհնութիւնն եկեղեցեաց սրբոց՝ նախ սրբէ զանարգ նիւթն. եւ առնէ տաճար Աստուծոյ եւ բնակութիւն հրեշտակաց։

Եւ երկրորդ՝ զօրացուցանէ զնա շնորհս տալ օրք դիմեն առ նա, եւ խնդրեն նովաւ զպարգեւս Աստուծոյ։

Ապա ուրեմն պարտ է օրհնել զեկեղեցիս եւ զսեղանս. եւ զխաչն եւ զաւազանն. եւ զայլ ամենայն նիւթս խորհրդաւորս։

Երրորդ հակառակին ոմանք թէ՝ Մովսէս զկէս արեան պատարագին խառնեաց ի ջուրն՝ եւ ցանեաց իժողովուրդն. եւ զկէսն էարկ շուրջ զսեղանովն. ապա ուրեմն պարտ է ջուր խառնել ի խորհուրդն որպէս եւ Մովսէս։

Ասեմք եթէ՝ ջուրն զոր խառնեաց ընդ արեանն՝ նշանակէ զժողովուրդն որք սրբին աւազանաւն եւ խառնին ի հաղորդութիւն արեանն Քրիստոսի. վասն այն յետ մկրտութեանն՝ մեք հաղորդեմք զկնքեալն։

Եւ այն որ էարկ շուրջ զսեղանովն՝ նշանակէ զքահանայս. որք մերձ սեղանոյն որ է Քրիստոս՝ միշտ սպասաւորեն. եւ պատերազմին արեամբ չափ ընդդէմ ախտից եւ ընդ դեւս։

Եւ զի ոչ է պարտ խառնել ջուր ի խորհուրդն. յայտ է յերից իրաց նոյն անդ ի Մովսիսէ։

Նախզի՝ Մովսէս յայտնապէս զկէսարեանն անապական եհեղ զսեղանովն. որ նշանակէր զանապական խորհուրդ արեանն. եւ զկէսն խառնեաց ի ջուր՝ որպէս ցուցաւ խորհուրդ մկրտութեան եւ հաղորդութեանն խառնեալ։

Երկրորդ՝ զի նախ ջուրն էր ի խառնրանն. եւ եհեղ զարիւնն ի վերայ. որ է ցոյց մկրտութեանն. իսկ սոքա նախ հեղուն զարիւնն՝ եւ յետոյ զջուրն։

Երրորդ՝ նա զխառնեալ ջուրն ցանեաց ի վերայ ժողովրդեանն որ է մկրտութիւն. եւ սոքա ճաշակեն զջուրն եւ զարիւն. ահա յայտնապէս այլ է ձեւ արարողութեան սոցա ի յօրինակէն։

Եւ յայտնի է՝ զի յետ մկրտութեանն պարտ է հաղորդիլ. եւ նոքա ոչ առնեն որպէս ցուցաւ։

Չորրորդ՝ հակառակին ոմանք եթէ՝ զմին անգամ օրհնեալ եկեղեցին, ոչ է պարտ պղծեալ տաճարի կարդալ եւ սրբել. զի մի անգամ օրհնեալէ եւ այլ ոչ բաժանի ի նմանէ։

Ասեմք՝ թէպէտ եկեղեցին մի անգամ օրհնեալ է եւ սրբեալ այլ յորժամ պիղծ ինչ մտանէ ի նա, եւ կոխէ եւ շօշափէ, կամ խախտի եւ վերստին շինի, պարտ է վերստին օրնել եւ պղծեալ տաճարի կարդալով սրբել զնա։

Եւ այս յայտ է յերկու իրաց։

Նախզի՝ ունիմք զպղծեալ տաճարին ի յուդայէ մակաբայեցւոյն. զի յորժամ մտեալ էին հեթանոսք ի տաճարն, դարձեալ ետ սբել եւ օրհնել զնա. եւ օծանել սուրբ իւղովն։

Երկրորդ՝ զի մարմնաւոր տաճարն՝ նշանակէ զհոգեւոր տաճարս զմեզ. որպէս ասէ Պետրոս ի կաթուղիկէն։

(դուք իբրեւ զվէմս կենդանիս շինիք տաճար հոգեւոր յանարատ քահանայութիւն, մատուցանել զհոգեւորն պատարագ։)

Զի իւրաքանչիւր մարդ՝ տաճար է Աստուծոյ. եւ մատուցանէ զինքն կենդանի նուէր Աստուծոյ. եւ զբանաւոր պատարագս աղօթիցն ի սրտէ մատուցանէ։

Արդ՝ որպէս շինեալ տաճարն նախ սրբեցաւ օրհնութեամբ եւ սուրբ իւղովն, եւ յետոյ պղծեցաւ եւ դարձեալ կարօտացաւ սրբութեան. այսպէս եւ մեք նախ սրբիմք աւազանաւն. եւ լինիմք տաճար Աստուծոյ, եւ բնակարան հոգւոյն սրբոյ. եւ յետոյ ներգործական մեղօք պղծիմք եւ աղտեղիմք. եւ դարձեալ զղջմամբ եւ խոստվանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ վերստին սրբիմք ի մեղաց՝ եւ լինիմք տաճար Աստուծոյ. զայն նշանակէ պղծեալ տաճարին՝ որ սրբէ զեկեղեցին։

Եւ դարձեալ՝ որպէս յետ եօթանասուն ամի գերութեանն եւ աւերածոյ տաճարին՝ նախ տաճարն շինեցաւ ի զօրաբաբէլէ. եւ յետոյ պարիսպն կանգնեցաւ ի նմանէ ի տիպ խորհրդեան մերոյ տաճարիս. այսպէս յորժամ գերիմք ի մեղացն՝ աւերի տաճար սրբութեանս եօթն զգայութեամբս. իսկ յորժամ զղջանամք ի մեղաց, նախ խոսովանութեանբ շինեմք զտաճար սրբութեան մերոյ. եւ ապա ապաշխարութեամբն որ է փոխարէնն՝ կանգնեմք զպարիսպն եօթնիւք զգայութեամբ. եւ եօթն ժամանակաց փոփոխմամբ. եօթն հասարաւ եւ յեօթն դար կենցաղոյս՝ լինիմք տաճար եւ քաղաք Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։

Եւ դարձեալ՝ որպէս շինեալ եկեղեցիս է ի կոփածոյ եւ ի չորեք անկիւն քարանց. այսպէս կոփածու են դասք ընտրելոցն՝ որք տաշեալք եւ սրբեալք են նեղութեամբ եւ չարչարանօք մարմնոյ. ի պահս, յաղօթս, ի ճգնութիւնս, ի կուսութիւնս, եւ այլ ամենայն նահատակութիւնս, զորս կրեն վասն Քրիստոսի։

Իսկ չորեք անկիւնին այն է՝ զի պարտ է կատարելոցն ունիլ չորս իրս. այսինքն, հաւատ, յոյս, սէրր, եւ գործ բարի։

Եւ այսոքիկ հաւասարք միմեանց. զի որչափ ունիցի հաւատ՝ նոյն չափովն յոյս. եւ որչափ ունիցի հաւատ եւ յոյս՝ նոյն չափովն եւ սէր. եւ որչափ ունիցի հաւատ եւ յոյս եւ սէր՝ նոյն չափովն եւ գործ բարի։

Այլ չորեք կուսի քարն՝ վեց երես ունի. եւ յոյժ հաստատի. զի մին երեսն է ի վեր կոյս. եւ մինն ի վայր կոյս. երրորդն յարեւելից կոյս. չորրորդն յարեւմտից. հինգն ի հիւսիսոյ կողմն. եւ վեցն ի հարաւոյ։

Այսպէս քրիստոնեայն որ է բանաւոր քար եւ վէմ եկեղեցւոյ՝ պարտ է զի եղիցի չորեք կուսի. եւ վեց երես ունիցի։

Առաջին երեսն՝ լիցի յերկնից կողմն. զի խոկասցէ հանապազ զփառս արքայութեանն։

Երկրորդ երեսն՝ ի վայր կոյս. զի ի միտ ածցէէ զտանջանս դժոխոցն։

Երրորդ՝ յարեւելից. զի ի միտ ածցէ թէ, մերկ եկն յաշխարհս յարգանդէ մօր իւրոյ եւ լալով։

Չորրորդ՝ յարգեւմտից կոյսն. զի խոկասցէ հանապազ թէ՝ մերկ եւ աղքատ եւ լալով կամիմք ելանել յաշխարհէ մահուամբ։

Հինգերորդ՝ ի կողմն հիւսիսոյ. զի ի չարութենէ եւ ի սառուցմանէ եւ ի պակասութենէ բարեացն փախիցէ։

Վեցերորդ՝ ի կողմն հարաւոյ որ է ջերմանային. զի խոկասցէ հանապազ զջերմեռանդ սէրն Քրիստոսի՝ որ վասն մեր կրեաց զբազում չարչարանս եւ զմահ։

Զայս նշանակէ Զ կուսի երես ունիլն շինւածոյ քարանց եկեղեցւոյ։

Եւ դարձեալ՝ որպէս ի շինուած տաճարին Սողոմօնի ասէ գիրն թագաւորութեանց թէ՝ մուրճ կամ ուրաք եւ սղոց եւ ամենայն ինչ երկաթի՝ ոչ հնչեաց ի շինւած տաճարին. վասն զի արտաքոյ զամենայն քարինսն պատրաստէին։

Այսպէս եւ հոգեւոր եկեղեցւոյ քարինքն որք են սուրբք ամենայն, պատրաստին ի կեանս յայս. եւ տաշին նեղութեամբ եւ չարչարանօք. եւ ապա շինին ի վերինն Երուսաղէմ, ուր ոչ գոյ նեղութիւն ինչ կամ աղմուկ։

Ուստի մերժեալ են ցաւք եւ տրտմութիւնք եւ հեծութիւնք. եւ միշտ յարազուարճ բերկրանօք ուրախացեալք եւ հանգուցեալք են ի կեանսն յաւիտենականս՝ ի Քրիստոս Յիսուսի ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ ընդ Հօր իւրում եւ ամենասուրբ հոգւոյն, յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին քարոզ նորակերտ դռան եկեղեցւոյ. ի Բանն՝ (Այս դուռն Տէրն է. եւ արդարք մտանեն ընչ սա։)

Սաղ. 117. 20։

(Գլուխ. ՃԳ)

Գիտել պարտ է՝ զի դուռն առաջին՝ զմուտն նշանակէ. եւ ապա ըստ կարգի զբնակութիւն տաճարի։

Եւ բազում եղանակաւ ասի դուռն։

Նախ՝ արդարութիւնն է դուռն՝ որով մտանեմք առ Տէրն եւ դատաւորն։

Եւ արդարութիւն է հաւասարութիւն մասանց հոգւոյն. զի հոգին եռանմասնեալ է. բան՝ ցասումն՝ եւ ցանկութիւն. եւ արդարութիւն պահէ զբանն ի խոնեմութիւն. եւ զցասումն յարիութիւն. եւ զցանկութիւնն յողջախոհութիւն։

Եւ դարձեալ՝ արդարութիւնն է արժանաւոր հատուցումն. որպէս ասէ առաքեալն։

(Որում զմաքս. որում զպատիւ. եւ այլն։)

Եւ այս արդարութեամբս՝ վերնոյն քան զմեր հնազանդիմք. եւ զփոքունսն խնամեմք. եւ ցհաւասարն սիրեմք իբրեւ զանձն. ըստ այնմ, (սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո. ) եւ այսպիսի արդարութեամբս մտանեմք առ Աստուած։

Երկրորդ դուռն՝ խորհրդոյ եկեղեցւոյ է մկրտութիւնն. եւ ապա դրոշմն եւ պատարագն. ապաշխարութիւնն. օթումն. կարգն եւ ապա պսակն։

Եւ առանց մկրտութեան՝ ոչ դրոշմի եւ ոչ պսակի. եւ ոչ կարգ առնու. վասն զի նախ ծնանիմք եւ ի լոյս գամք. եւ ապա զայլ ինչ գործ կատարեմք։

Նոյնպէս նախ ծնանիմք հոգւով եւ ի լոյս աստուածգիտութեան գամք. եւ ապա արդարացեալք առաստուած մտանեմք։

Ապա յիրաւի մկրտութիւնն է (դուռն Տեառն եւ արդարք մտանեն ընդ սա։)

Երրորդ դուռն Տեառն՝ է կարգ եւ աստիճան քահանայութեան. որով ելանեմք առ Աստուած։

Եւ առաջին կարգ է դռնապանութիւն. եւ այլքն ըստ կարգի. ընթերցօղն. երդմնեցուցիչն. ջահավառն. եւ դպիրն. սարկաւագն. եւ քահանայն. եպիսկոպոսն. եւ կաթուղիկոսն։

Եւ այսպէս ըստ կարգի՝ օծումն շնորհաց ի ջանէ յԱստուծոյ ի կաթուղիկոսն. եւ ի նմանէ յեպիսկոպոսն եւ ի քահանայն, եւ յայլսն։

(Որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ հայրապետին. եւ ի մուրուս քահանային. եւ ի գրապանս զգեստու, ) որք են ժողովրդականք. զայսմանէ ասէ. (դուռն Տեառն է եւ արդարք արժանացեալք մտանեն ընդ սա։)

Չորրորդ դուռն՝ բարեպաշտութեան հաւատն է. ի յԱստուած. եւ ապա յոյսն՝ որով ակն ունիմք ողորմութեան նորա. եւ ապա սէրն կատարեալ՝ որով միաւորիմք ընդ նմա. որպէս ասէ առաքեալն. (նոքա երեքեան՝ եւ մեծ քան զսոսա սէրն է։)

Զի հաւատն աստ ի յայժմու կեանս է. եւ յոյսն յետ մահու. այլ յետ յարութեանն՝ սէրն է անխափան. զի յոյսն եւ հաւատն խափանին անդ՝ ուր է դէմ յանդիման տեսութիւն։

Եւ սոքօք լինի մարդն բարեպաշտ եւ կատարեալ քրիստոնեայ. որպէս ասէ առաքեալն։

(Ի Քրիստոս Յիսուս՝ ոչ թլփատութիւն ինչ է, եւ ոչ անթլփատութիւն. այլ հաւատք սիրով յաջողեալք։)

Զի հաւատն մուտն է. եւ սէրն կատարումն. (հաւատք առանց գործոց՝ մեռեալ են. ) որպէս մարմին առանց հոգւոյ. եւ սուտ անուն լինի քրիստոնեայ. յորժամ հաւատս ունի եւ գործս ոչ. զի հաւատովք ճանաչեմք զԱստուած. եւ սիրով միաւորիմք անբաժանելի. ըստ այնմ, (ո՞ մեկնեսցի զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի, եւ այլն։)

Հինգերորդ դուռն՝ ապաշխարութիւնն է, զղջումն, եւ խոստովանութիւնն. եւ ապա այլ բարեգործութիւնք. պահք, աղօթք, եւ այլն։

Եւ այս է պատճառն. զի երիւք գործեմք զմեղս. մտօք, բանիւ, եւ մարմնով. եւ արդ՝ զղջումն ջնջէ զմտաց մեղսն. եւ խոստաովանութիւնն զբանիցն. եւ այլ ապաշխարութիւնքն զբանիցն. եւ այլ ապաշխարութիւնքն զմարմնոյն։

Դարձեալ՝ ի մեղսն երեւի կրկին ինչ. նախ գործ մեղացն. եւ ապա պատիժն. գործն առնելն է. եւ պատիժն կրելն. զմեղսն մեք գործեմք. եւ զպատիժն յայլմէ կրեմք։

Վասն այն նախ խոստովանութիւնն բառնայ զմեղսն. եւ ապա այլ գործն բառնայ զպատիժ մեղացն։

Վասն որոյ յորժամ աստ կրեմք զապաշխարութեան պատիժն, զերծանիմք ի պատժոյ դատաստանին. յիրաւի ապաշխարութիւնն դուռն է՝ որով արդարացեալք մտանեմք առ Աստուած։

Վեցերորդ դուռն՝ պատիրանաց պահպանութիւնն է երկիւղիւն Աստուծոյ. ըստ այնմ, (երանեալ է այր՝ նա կամի յոյժ։)

Զի (երկիւղիւ Տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ ասէ։)

Եւ այսպէս բարի է երկիւղն Աստուծոյ վասն այն թախանձելով խնդրէ մարգարէն. (բեւեռեա ընդ երկիւղ քո զմարմին իմ, զի ի դատաստանաց քոց երկեայց յոյժ. ) զի որ ունի զերկիւղն Աստուծոյ՝ զտասն բանեան օրօնսն նա կատարէ։

(Սիրելն զԱստուած. եւ սիրել զընկերն. զմի շնարն. եւ զմի գողանարն, եւ զայլն։)

Եւ որ երկնչի ի դատաստանէն Աստուծոյ, հիանայ եւ ոչ գործէ զչար. եւ թէ գործեալ է, ի զղջումն գայ. ապայիրաւի որ ունի զդուռն երկիւղին Աստուծոյ՝ արդարանայ ի մեղաց։

Եօթներորդ դուռն Տեառն՝ է հեզութիւնն եւ խոնարհութիւնն. ըստ այնմ, (յո՞ հանգեայց ես՝ եթէ ոչ ի հեղս եւ ի խոնարհս. եւ որք դողան ի բանից իմոց։)

Զի յորժամ խոնարհիմք եւ հնազանդիմք բանի պատուիրանացն Աստուծոյ, հանգչի Աստուած ի մեզ. եւ տուն եւ օթեւան լինիմք նմա. ըստ այնմ, (որ զպատւիրանս իմ պահէ, ես եւ հայր առ նա եկեսցուք. եւ օթեւանս նմա արասցուք։)

Եւ յորժամ Աստուած ի մարդն հանգչի, ամենայն բարութեանց լիութիւն է. ամենայն շնորհաց առատութիւն. պարգեւաց բաշխումն է. եւ կատարեալ երանութիւն, եւ անճառ խնդութիւն։

Եւ այսպէս մեծամեծ պարգեւացս՝ խոնարհութիւնն եւ հեզութիւնն է պատճառ եւ մուտ. զի խոնարհութիւնն գործ Աստուծոյ է. որ վասն մեր մարրդ եղեւ. եւ խոնարհութեամբն նմանիմք Աստուծոյ. (զի որ խոնարհի, բարձրանայ ասէ Տէրն։)

Եւ հպարտութիւնն եւ անհնազանդութիւնն՝ գործ սատանայի է. որ անկաւ յերկնից եւ ի փառաց. նոյնպէս եւ անհնազանդն. (զի որ բարձրացուցանէ զանձն՝ խոնարհեսցի։)

Ապա ուրեմն դուռն Տեառն՝ հեզութիւնն եւ խոնարհութիւնն է. որով նմանիմք Աստուծոյ եւ օթեւան լինիմք։

Ութներորդ դուռն՝ սէրն է ամենայն իմաստութեան. զի զինչ եւ իցէ ուսումն, հոգեւոր կամ մարմնաւոր, աստուածային թէ մարդկային սրիրովն ատանամք եւ խոհեմանամք։

Եւ սոքա երեքեան՝ խոհեմութիւն իմաստութիւն եւ սէր՝ առնեն զմեզ սիրելի Աստուծոյ եւ տաճար բնակութեան նորա. (զի Աստուած սէր է. եւ որ կայ ի սէրն՝ բնակի յԱստուած. եւ Աստուած ի նմա բնակի. եւ սէրն է գլուխ ամենայն պատուիրանացն։)

Նոյնպէս եւ խոհեմութիւնն որպէս աղ համեմիչ է ամենայն գործոց եւ բանից. ըստ առաքելոյն. (ամենայն բանք. զի տացէ շնորհս զսողաց։)

Նոյնպէս եւ ի վարս՝ խոհեմութիւնն է ուղղիչ եւ կարգաւորօղ. իսկ իմաստունն է՝ որով ճանաչեմք զԱսոտուած. այլեւ զկեանս հոգեւորս. այլսեւ զդատաստան եւ զհատուցումն գործոց. այլեւ զմահ եւ զելս աստի կենաց. (զի իմաստութիւնն յելս ճանապարհաց գովի. ) եւ ճանապարհ է աստի կեանքս. եւ ելք մահն։

Եւ երկու են ճանապարհք. մինն բարի. եւ միւսն չար. եւ բարի է (նեղն եւ անձուկն որ տանի ի կեանսն. եւ չար է լայնն եւ արձակն որ տանի ի կորուստ։)

Եւ իմաստութեամբն խոտորիմք ի չարէն. եւ ընթանամք ի բարի ճանապարհն որ տանի առԱստուած. յիրաւի ապա սոքա են դուռն Տեառն. եւ իմաստունքն մտանեն առ նա։

Իններորդ՝ դուռն կոչի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս մտիցն առ հայր. որպէս կոչի ճանապարհ՝ զի նովաւ ընթանամք առ հայր. նոյնպէս եւ դուռն՝ զի նովաւ մտանեմք առ հայր եւ հոգի։

Այլեւ կոչի դուռն արքայութեան. զի ինքն է արքայութիւն եւ ինքն է դուռն։

Զի որպէս դուռն ոմանց բանի եւ ոմանց փակի. նոյնպէս եւ Տէր մեր՝ զոմանս կոչէ զորս կամի. եւ զոմանս արգիլէ ըստ արժանւոյն։

Ոմանց բանայ որպէս իմաստուն կուսանացն. եւ ոմանց փակէ որպէս յիմարացն՝ որք արտաքոյ կան եւ բախեն (Տէր Տէր բաց մեզ։)

Եւ պատասխանէ. (ոչ ճանաչեմ զձեզ զոր գործէին զանօրէնութիւն։)

Զի անգամ է. ոչ տայ զխնդրելին. զի այժմ պարտ է խնդրել՝ որ դուռն ողորմութեան է ի բաց. եւ նստեալ է յաթոռ շնորհաց. եւ անդ ողորմութեան դուռն փակեաել է ընդդէմ բազում խնդրողաց. որպէս ասէ՝ (դուրքս փակեալ են. եւ մանկունքս կան ընդ ինեւ յանկողնի. ոչ կարեմ յառնել։)

Տասներորդ՝ դուռն կոչին դրունք սուրբ եկեղեցւոյս. զի նախ՝ մտանեմք ընդ դուռն՝ եւ ապա ի տաճարն. եւ ապա ի բեմն։

Որ նշանակէ դուռն զայս կեանս՝ ուր նախ մտանեմք. եւ տաճարն զհանդերձեալն՝ ուր յատոյ ընթանամք։

Դարձեալ դուռն են բնական օրօնքն սրբութեան. եւ տաճար է գրաւորն. եւ բեմն աւետարանն կատարելոց։

Եւ դրաձեալ դուռն է հին օրէնքն. եւ տաճար նոր օրէնքս. եւ բեմն վերինն Երուսաղէմ։

Եւ դարձեալ՝ դուռն է եկեղեցի սուրբ հաւատացեալ ժողովուրդք. եւ տաճար հոգիք անդրանկաց կատարելոցն՝ ու կայանք հոգւոյն է յերկիս. եւ բեմն արքայութիւնն երկնից հոգւով եւ մարմնով կատարեալք։

Եւ դարձեալ՝ հինգերորդ դուռն Տեառն կոչին զգայարանք մարմնոյս, յոր ժամ սրբութեամբ պահեմք. եւ տաճար՝ զօրութիւնք հոգւոյն որպէս ասացաւ. եւ բեմն՝ իմացումն մտաց եւ խոկումն Աստուծոյ. զորմէ ասէ. (Այս դուռն Տեառն է՝ եւ արդարք մտանեն ընդ սա։)

Եւ դուռն են զգայարանքս. զի ունին զյատկութիւն գրան ըստ վեցից։

Նախզի՝ դուռն երկբացիկ է. կամ միափեղկի. նոյնպէս եւ զգայարանքս մեր՝ երկու երկու են. երկու աչք. Բ ականջ. լեզու. եւ բերան. եւ այլն։

Իսկ երկուքն զմի եւ զնոյն գործ ունին. տեսանել. լսել. գործել. գնալ, եւ այլն։

Երկրորդ՝ դուռն երբեմն փակի, եւ երբեմն բանի. նոյնպէս եւ զգայարանքս փակին ի գիշերի. եւ բանին ի տիւն. բաց են կենդանութեամբ. եւ փակին մահւամբ։

Երրորդ՝ ընդդէմ թշնամեացն փակի. եւ սիրելեացն բանի. նոյնպէս զզգայարանս մեր բարեացն բանալ պարտ է, եւ ընդդէմ չարեացն փակել եւ արգիլել։

Չորրորդ՝ դիւրաւ փակի եւ բանի. նոյնպէս եւ մեզ պարտ է այնպէս հնազանդիլ օրինացն Աստուծոյ. եւ դիւրաւ գալ ի բարին. եւ փախչիլ ի չարէն. եւ մի յամառելով եւ բռնութեամբ։

Հինգերորդ՝ ունի կրկին նշանս վերինն եւ ներքին. նոյնպէս եւ մեզ պարտ է կրկին ստանալ զգացումն եւ իմացումն. վերին յարքայութիւնն երկնից. եւ ներքին ի դժոխս. եւ վասն ահի դժոխոցն եւ սիրոյ որքայութեան՝ առնել զկամս Աստուծոյ։

Վեցերորդ՝ յետոյ դրան այլ փակ ամրութեան կայ. նոյնպէս երկիւղն Աստուծոյ՝ փակ է զգայարանացս. մերոց որպէս ասացաք. եւ նոյն երկիւղիւն արգիլէ զմեզ յամենայն չարեաց։

Եւ զայս խնդրէ մարգարէն. (դիր Տէր պահահան բերանոյ իմոյ՝ եւ դուռն ամուր շրթանց իմոց. զի մի խոտորեսցի սիրտ իմ բանիւ չարութեան։)

Այս՝ զի դուռն են զգայարանքս մեր. եւ մուտ սրբութեան Տեառն արժանաւորաց։

Իսկ օրհնութիւն եւ օծումն զի՞նչ ունի խորհուրդ՝ (զի արարածք Աստուծոյ ամենայն բարի են յոյժ ասէ մարգարէն։)

Ասեմք նախ թէ՝ յայն պատճառս օրհնի դուռն՝ զի թէպէտ բարի են արարածք Աստուծոյ. սակայն տարեարքս վասն յանցանաց մարդոյն դատապարտեցան. ըստ այնմ, (անիծեալ լիցի երկիր ի գործս քո. փուշ եւ տատասկ բուսցի քեզ։)

Արդ՝ զայն դատապարտութեան անէծսն՝ դարձեալ նոյն աստուածային բանիւն օրհնեմք եւ սրբեմք։

Երկրորդ՝ որպէս մարդն Աստուծոյ պատկեր է. այլ օրհնութեամբ եւ սրբութեամբ լինի քրիստոնեայ կամ քահանայ. նոյնպէս եւ զդուռն օրհնեմք եւ սրբեմք, եւ լինի դուռն եկեղեցւոյ. այսպէս հացն եւ գինին՝ օրհնութեամբ լինին մարմին եւ արիւն Քրիստոսի։

Երրորդ՝ որպէս տաճարն օրհնութեամբ սրբեալ է. նոյնպէս եւ դուռն տաճարին՝ սրբութեամբ եղիցի հանգոյն նորա։

Չորրորդ՝ որպէս տաճարի սրբութիւնն ցուցանէ զբնակողին սրբութիւն. նոյնպէս եւ դրան սրբութիւնն՝ զսուրբ ե զարժանաւոր մտանօղն նորա որպէս ասէ։

(Այս դուռն Տեառն է՝ եւ արդարք մտանեն ընդ սա։)

Հինգերորդ՝ որպէս տաճարն օրհնութեամբ սրբի զի որոշիցի ի հասարակաց տանց. նոյնպէս եւ դուռն սրբի ի հասարակաց դարանց։

Վեցերորդ՝ նշանակէ զսրբութիւն եւ զօծումն զգայարրանաց մերոց. զի ի հինգ տեղւոջ օծանի. դուռն. եւ երկու բարաւորքն. եւ երկու սեմքն. որք են ի մեզ հինգ զգայութիւնքս մարմնոյ. որպէս օրինակեցաւ յազատութիւն յեգիպտոսէ՝ արեամբ գառինն օծանել զբարաւոր եւ զսեմս գրանց նոցա, աներկիւղ մնալ յանդրանկածախ սատակմանէն։

Արիւնն գառին նշանակէ ի մեզ զկենդանարար հոգին սուրբ՝ որ զենմամբ գառին անարատի պարգեւեցաւ մեզ. եւ նովաւ դրոշմեմք զգայարանս մեր՝ որով զերծանիմք ի բարկութենէն Աստուծոյ։

Իսկ լուանալ նախ ջրոյ՝ եւ ապա գինւով, զի նախ մկրտիմք ի ջուր սրբութեան աւազանին. եւ ապա հաղորդիմք փրկական արեան կենարարին։

Եւ ապա օծանիմք դրոշմեալ սուրբ մեռոնաւն, որ է կնիք անբաժանելի ի հոգին էացեալ։

Եւ դարձեալ՝ ջուրն զովացուցանէ ի տապոյ մեղաց. եւ գինին ուրախ առնէ ի հոգեւոր տրտմութեանց. իւղն սուրբ՝ զուարթութիւն հոգւոյ եւ լոյս յաւիտենական կանաց։

Եւ զի դրունք են զգայարանքս մեր. եւ դռնապան միտքն արթնացեալ. ասէ աւետարանն. (այր մի գնացեալ ի տար աշխարհ՝ եւ դռնապանին պատուէր տուեալ՝ զի արթուն լինիցի։)

Ազնուական այր է Տէր մեր Քրիստոս. եւ տար աշխարհ՝ երկնային դուռն տարակացեալ յերկրաւորացս. եւ բաժանեալ զշնորհս զանազան։

Ոմանց հինգ ըստ հինգ զգայութեանցն. ոմանց երկու ըստ հոգւոյ եւ մարմնոյ. ումեմն մի ըստ մի անձնաւորութեանն. եւ կամ միոյ հաւատոյն եւ մկրտութեանն. եւ պատուէր տուեալ արթուն լինիլ. ոչ միայն ի քնոյ մարմնական, այլեւ ի քնոյ մեղաց՝ որ թմրութիւն է հոգւոյ, եւ ննջումն մահու. ըստ այնմ, (լոյս տուր Տէր աչաց իմոց՝ զի մի երբէք ննջեցից ի մահ։)

Այլեւ ննջումն է անհոգութիւն. զի անհոգ լիցի կարգաւորն ի յիւր գործն. վարդապետն. ի յիւր գործն. քրիստոնեայն ի յիւր գործն։

Այլեւ անհոգութիւն մահուան աւուր ննջումն է եւ քում. ոչ ունիլ ի մտի զհամար պարտուցն պահանջելոյ առաջի սոսկալի եւ ահաւոր բեմին որպէս զառայն անպիտան. եւ ոչ ունելով հանդերձ հարսանեաց՝ կապեալ ոտիւք եւ ձեռօք հանիլ ի խաւարն արտաքին։

Յորոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած առ հասարակ զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ յանվախճան տանջանացն եւ յանշէջ հրոյն. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Այսքան վաս շինեալ եկեղեցւոյ։

Նորին քարոզ վասն եկեղեցւոյ ժողովրդեան. ի Բանն (Մեաւ եմ ես եւ գեղեցիկ դստեր Երուսաղէմի, որպէս զվրանն Կէդարու եւ որպէս զիարանն Սողոմոնի այլովքն։)

(Գլուխ. ՃԴ)

Նախ գիտելի է՝ զի Սուրբ եկեղեցի որք են ժողովուրդք քրիստոնէից, հոգեպէս դուստր եւ հարսն կոչին Աստուծոյ ի սուրբ գրոց վասն վեց պատճառի։

Առաջին՝ զգերազանց եւ զծայրագոյն սէրն Աստուծոյ նշանակէ. զոր ունի առ հաւատացեալս իւր. որպէս փեսայն առ հարսն. եւ փեսայ է բանն Աստուծոյ. եւ հարսն հոգիք հաւատացելոց։

Երկրորդ՝ վասն բազմածնութեան. որ եկեղեցի սուրբ՝ բազում զաւակս ծնանի զհոգեւոր առաքինուութիւնս. եւ մայր խնդայ ի վերայ հոգեւոր զաւակացն։

Երրորդ՝ վասն կատարեալ միաւորութեանն զոր ունիմք ի Քրիստոս. զի գլուխ է մեր. եւ մեք մարմին եւ անդամք նորա լինիմք մի մարմին ընդ նմա եւ մի հոգի. եւ յայտ է ի հաղորդութիւնն. յորժասմ ճաշակեմք զսուրբ մարմինն. միանամք ընդ Քրիստոսի մարմնով. եւ ըմպելով զարիւնն, միանամք հոգւով. եւ զի Աստուծոյ մարմին է եւ Աստուծոյ արիւն՝ միանամք ընդ աստուածութեան նորա. այսպէս կատարեալ միանամք ի Քրիստոս վան այն հարսն կոչէ զմեզ։

Չորրորդ՝ զի հարսն եւ հարսանիսն՝ ուրախութեան է նշանակ. ցուցանէ՝ որ գալստեամբն Քրիստոսի ուրախացոյց զմարդկայինս բնութիւն. զսուգ եւ զտրտմութիւն մեղացն յուրախութիւն փոխեաց. (եւ եբարձ զարտօսր յամենայն երեսաց։)

Հինգերորդ՝ զի հարսն եւ կոյսն՝ անապական թարգմանի. ցուցանէ թէ՝ սուրբ եկեղեցի կոյս է սրբութեամբ եւ անապականութեամբ հոգւոյ եւ մարմնոյ։

Զի որպէս զարդարէ զինքն հարսն եւ պատրաստի փեսային. նոյնպէս եւ մեք զարդարեմք զհոգիս մեր զանազան առքինութեամբ. այս է՝ զգլուխս մեր հաւատաով յուսով եւ սիրով զարդարեմք. եւ զբոլոր անձինս արդարութեամբ՝ ողջախոհութեամբ՝ արիւութեամբ՝ եւ խոհեմութեամբ. եւ այսպէս զարդարեմք միշտ՝ զի հաճոյասցուք երկնաւոր փեսային։

Վեցերորդ՝ որպէս նախ նշան դնի հարսին՝ եւ ապա խաչիւ պսակի. նմանապէս եւ այժմ սրբէ զմեզ աւազանաւն. եւ դնէ նշան ոսկի զանապական հաւատն որպէս մատանի ի յաջոյ ձեռին մերում. եւ ապա յետ մահու՝ կոչէ զհոգիս մեր ի հարսանիսն ի տեսութիւն փեսային Քրիստոսի. եւ ապա յետ յարութեանն՝ լինի պսակն եւ հարսանիսն. յոր ժամ փեսայն երկնաւոր գայ եւ իջանէ յերկնից հայրական փառօք, եւ առնու զհաւատացեալս իւր եւ մտանէ յառագաստն լուսոյ ի խորանն երկնաւոր. որպէս յայտ է յիմաստուն կուսանացն որք վառեալ լապտերօք միտին յառագաստ փեսային։

Եւ փեսայ կոչի Քրիստոս հոգւոց մերոց. զի որպէս (փեսայն թողու զհայր եւ զմայր իւր, եւ երթայ զհետ հարսին ասէ մարգարէն։)

Նոյնպէս եւ Տէր մեր Քրիստոս անբաժանաբար եթող զհայրն ի յերկինս. եւ զմայրն եթող տրտմագին ի յերկրի. եւ գնաց վասն սիրոյ մարդկան ի գերեզման մարմնով. եւ ի դժոխս էջ հոգւով առ հոգիսն որք անդ. եւ ազատեաց զնոսա ի տանջանաց։

Վասն այս՝ եւ առաւել քան զայս պատճառացս՝ հարսն կոչէ զեկեղեցիս հաւատացելոց։

Յորոյ ի դիմաց մարդկայինս ազգի՝ ասէ իմաստունն։

(Սեաւ եմ ես եւ գեղեցիկ դստերք Երուսաղէմի. իբրեւ զվրանն կեդարու։)

Կենդարն խաւար թարգմանի. զայն ասէ թէ՝ սեւ էի գործով՝ եւ խաւար էի մտօք՝ եւ փեսայն երկնաւոր գթացաւ յիս. եւ զսեւութիւն զազիր գործոյս լուաց՝ սպիտակացոյց՝ եւ զխաւար մտացս լուսաւորեաց. որպէս զվրանն սողոմօնի զի էր սպիտմկ լուսաւոր. յօրինակ վերին տաճարին Երուսաղէմի. որ է լի լուսով եւ պայծառ մաքրութեամբ։

Եւ թէ վասն է՞ր պատմէ զայս. մին՝ զի զերախտիսն Աստուծոյ չէ պարտ ծածկել եւ մոռանալ. զոր յայտնիէ ամենեցուն՝ թէ այսպէս սեւ էի մեղօք եւ սպիտակացոյց եւ արդարացոյց Քրիսոսի։

Եւ մին այլ՝ որ առաջին սուրբքն՝ վերջնոցն վարդապետք լինին եւ ուսուցանեն. վասն այն ասէ. (դստերք Երուսաղէմի։)

Որ ներքին Երուսաղէմիս դստերք էք եւ ժողովուրդք. թէ կամիք դուք, նա նմանապէս զձեզ սպիտակացուցանէ եւ մաքրէ. եւ տանի ի վերինն Երուսաղէմ սուրբ եւ արդար գործովք ձերովք։

Այլ վարդապետք զբանս զայս՝ նախ ի դէմս նախաստեղծիցն առնուն. որ ասէ՝ (մի հայիք յիս՝ զի ես եմ սեւացեալ. ) այսինքն, արարիչն չէ պատճառ իմ սեւութեանս. այլ ես սեւացայ անձնիշխան կամօքս եւ յօժարութեամբս. որ թողի զպատուիրանն Աստուծոյ, եւ կերի ի պիտոյն եւ սեւացայ մեղօք։

Այսպէս եւ առ մեզ՝ որք սեւանամք մեղօք անձնիշխան կամօքս մերովք եւ աղտեղանամք։

Եթէ սեւանամք սկզբնական մեղօք, այլ է ի ծնողացն. որք անձնիշխան կամօք գործեցին զմեղս։

Եւ թէ ներգործական մեղօք սեւանամք եւ խաւարիմք մտօք, այլ ի մեր կամաց լինի։

Զի հոգիս մեր՝ ի ստեղծիլն պատկեր է Աստուծոյ՝ եւ մաքուր որպէս զլոյս. իսկ ի մարմինն միաւորեալ, խաւարի եւ սեւանայ մեղօք. զի ցանկութեամբ ծնողացն ծնանի։

Եւ դարձեալ՝ հեշտանայ եւ ուսանի զմարմնական մեղս. եւ յայն նայ եւ ուսանի զմարմնական մեղս. եւ յայն ժամ առաւել տգեղանայ. որպէս զպատկեր թագաւորին՝ յաղբն եւ ի տիղմն շաղախեն։

(Զի անտես արար զիս արեգակն։)

Արեգակն արդարրութեան Աստուած է. այն է անտես առնելն՝ որ թոյլ ետ գնալ ի պատրանս օձին. որպէս արեւս յորժամ մտանէ, զջերմութիւն եւ զլոյսն արգիլէ եւ խաւարիմք. այսպէս ի դրախտին անտես արար եւ թոյլ ետ որ խաբեաց սատանայ, եւ խաւարեցաւ ի լուսոյն. եւ սեւացաւ ի պայծառութենէն։

Այսպէս եւ այժմ մեք յայս երեք պատճառէս գործեմք զմեղս. այսինքն, Նախ ի պատրանացն ստանայի. որ խաբէ զմեզ եւ արկանէ ի չարն։

Երկրորդ՝ յանձնիշխան կամացս. որ մեք մեր յօժարութեամբս հաւանիմք եւ գործեմք։

Երրորդ՝ ի թոյլ տալոյն Աստուծոյ. որ ի բաց թողու զմեզ՝ որ անձն իշխան կամօք գնամք ի չարն. եւ ներէ սատանայի փորձել զմեզ եւ ձգել ի մեղս։

Այլ ոմանք զսատանայէ ասեն թէ՝ (արեգակն խեթիւ նայեցաւ ընդիս։)

Եւ ո՞ր է խեթիւ նայիլն։

Խեթիւ նայիլ այն է սատանայի՝ որ նախ ինքն մոլորաեցաւ ի փառաց, եւ ապա զԱդամ աղաչեաց։

Սատանայ վասն է՞ր կոչի արեգեակն։

Ասեմք վասն բազում պատճառաց։

Նախզի՝ բնութեամբ լոյս գոյացան ընդ հրեշտակաց. եւ յետ անկմանն՝ զրկեցան ի լոյս շնորհաց եւ յիմաստութեանց եւ ի բարի կամաց։

Վասն որոյ ոչ կարեն տեսանել զԱստուած. եւ ոչ իմանան զճշմարտութիւնն. եւ ոչ կամին զբարին։

Այլ բնութեան լոյսն գոյ ի նոսա. որով (հրեշտակ լուսոյ կերպարանին ասէ առաքեալն. ) եւ պատրեն զմարդիկ. վասն որոյ փայլակն՝ արգակն՝ եւ աստղ կոչին։

Երկրորդ՝ զի արեգակն երբեմն առաւել ջերմով. եւ երբեմն պակաս վնասէ. որպէս յամառն եւ ի ձմեռն. այսպէս եւ սատանայ ջերմացեալ ի սէր աշխարհիս, ցրտացեալ ի սիրոյն Աստուծոյ, վնասէ զմարդիկ։

Երրորդ կրկին վնասէ ջերմութեամբն. խորշակահար առնէ. եւ զծաղիկն սեւացուցանէ. այսպէս եւ սատանայ փորձութեամբ զծաղիկ հաւատոյն եւ զպտուղ բարեացն կորուսանէ։

Չորրորդ՝ արեգակն զմատաղ բոյսս եւ զծաղիկս վնասէ. այլ ոչ զհաստատեալսն։

Եւ սատանայ զնոր եկեալսն ի հաւատս եւ ի գործս բարիս՝ խանգարէ որպէս զնախաստեղծսն. եւ զհաւատացեալսն ոչ կարէ։

Հինգերորդ՝ արեգակն ի միջին կարգն է մոլորակացն. եւ ի միջին դասուցն ասեն հրեշտակաց անկեալ։

Վեցերորդ՝ զի յայլս ազգէ արեգական որպէս ասեն ի մաստունք. եւ ի բազումս աստեաց սատանայ. եւ ընդ ինքեան կորոյս ի հրեշտակաց եւ ի մարդկանէ. որպէս ասէ տեսիլն. (զերրորդ մասն աստեղացն տըտամբն քարշեալ։)

Եօթներորդ՝ մի է արեգական եւ ի բազումս ազգէ. եւ մի է գլուխ չարին սադայէլ՝ որ կոչեցաւ ստանայ եւ հակառակ Աստուծոյ. եւկ ապա զբազումս մոլորեցոյց ընդ ինքեան։

Ութներորդ՝ (ի տիւն արեգակն մեղանչէ՝ եւ լուսինն ի գիշերի. ) եւ սատանայ որք ի տիւ գործոց են եւ ի լոյս է հաւատոց՝ բարկութեամբ եւ հապարտութեամբ վնասէ. եւ զխաւարեալսն մեղօք՝ գիջութեան ախտիւ։

Իններորդ՝ ոմանք չորանան ջերմութեամբ որպէս խոտք. եւ ոմանք հասանին որպէս պտուղք. եւ փորձութեամբ նորին՝ թերահաւատքն պակասին. եւ հաստատեալքն հաստատին եւ հասանին ի փառս։

Տասներորդ՝ արեգակն զգիջութիւնն յերկրէ հանէ. եւ ամպով խաւարէ զնա. այսպէս եւ սատանայ զմեղս ի մարմինս մեր եւ ի հոգիս թանձրացուցեալ, խաւարէ ամպով զմիտս մեր. եւ զրկէ յաստուածային լուսոյն. ըստ այսմ եղանակի ի հակառակն գործելոյ՝ արեգակն եւ փայլակն կոչի սատանայ։

(Որդիք մօր իմոյ մարտեան ընդիս։)

Զսատանայ եւ զդեւս ասէ որդիք մօր. զի հայր է մեզ ամենեցուն արարիչն Աստուած։

Իսկ մայր է բնութիւն արարչական. այսինքն, արուեստն Աստուծոյ. որպէս ասեն վարդապետք. զի ամենեքեան հրեշտակք եւ մարդիկք՝ արուեստիւն Աստուծոյ յառաջ եկաք. որպէս հիւսն արուեստիւն գործէ եւ կազմէ զտաճարն, եւ կամ զայլ ինչ։

Նոյնպէս ամենայն արարածքս՝ յարուեստաւոր կամացն Աստուծոյ յառաջ եկաք. վասն այն նոքա որդիք մօր կոչին մեզ. եւ եղբայր ոչ կոչին մեզ. զի չարացան եւ թշնամիք են մեր. չարն բարւոյն հակառակ է եւ ոչ եղբայր։

Նոյնպէս թէպէտ ի մին արգանդէ աւազանին ծնանին ուղղափառք եւ հերձուածօղք՝ չեն մեզ եղբարք. այսպէս թէ զմին քահանայութեան կարգ առին եւ ի բաց թողին՝ չեն միմեեանց եղբարք։

Նոյնպէս թէպէտ ի մի յարգանդէ մօր ծնանին՝ երբ թշնամիք լինին, չեն եղբբարք միմեանց։

Ապա յայտ է թէ՝ այն է առաւել եղբայր՝ որ մին կամօք եւ մին խորհրդով եւ սրտիւ բարեկամ լինի. որպէս Տէրն հրամայէ։

(Ո՞վ է իմ մայր եւ եղբայր եւ քոյր. որ առնէ զկամս իմ, նա է իմ եղբայր եւ քոյր եւ մայր. ) վասն այն ոչ են եղբարք դեւքն մեզ։

Նաեւ հրեշտակաց չեն եղբարք. թէպէտ ի մին բնութիւն ծնան անմահ աւ անմարմին եւ լուսեղէն որպէս ասացաք. այլ մեղօքն զոր գործեցին եւ չար կամօքն՝ ելին յեղբայրութենէ եւ յընկերութենէ նոցա։

Այլ որդիք մօր ասին՝ զի ի բարի կամացն Աստուծոյ բարի ստեղծան նոքա. այլ յետոյ իւրեանց կամօքն՝ չարացան եւ եղեն թշնամիք եւ հակառակք Աստուծոյ, եւ հրեշտակաց եւ մարդկան։

Ընդդէմ արաչին Աստուծոյ հակառակեցան եւ հպարտացան. եւ ոչ ետուն զփառաբանութիւնն Աստուծոյ. եւ անկան ի խաւարն արտաքին. եւ հրեշտակաց թշնամիք են. զի նոքա մնացին յերկինս եւ ի փառս իւրեանց. եւ նոքա զրկեցան։

Եւ մարդկան թշնամիք եղեն. զի տեսին զմարդն ի պատկերն Աստուծոյ ստեղծեալ. եւ ի փառակենցաղ դրախտին զարդարեալ. եւ զիւրանց տեղիսն նմա խոստացեալ. վասն այն հնարացան խաբէութեամբ մարտնչիլ ընդ նմա. զի ընդ Աստուծոյ չկարէին թշնամութիւն առնել՝ ընդ մարդոյն արարին որ պատկեր է Աստուծոյ. որպէս մարդ որ թագաւորին թշնամի լինի՝ յորժամ ոչ կարէ վնասել թագաւորին, ընդ սիրելիս նմա հանէ զքէնն. այսպէս եւ հրեշտակաց չկարէին թշնամութիւն առնել՝ ընդ մարդոյն արարին. զի մի ելցէ մարդն ի դասսնց. եւ զթերին նոցա լցուսցէ։

Այս մարդոյն կորստեամբն՝ տրտմեցուցին զԱստուած եւ զբարեկամ հրեշտակսն։

Եւ տես զի ասէ՝ (մարտեան ընդ իս. ) Գ կերպիւ է մարտն։

Կռիւն որ է լեզուաւ. եւ մարտն որ է անձամբ՝ որպէս ըմբշամարտիցն. եւ պատերազմ՝ որ է սրով եւ աղեղամբ. եւ այսպէս ոչ կռուին ընդ մարդս լեզուաւ եւ բանիւ. զի չունին մարմին եւ ոչ պատերազմին. զի չունի սուր եւ թուր եւ աղեղն մարդկան. այլ մարտնչին միայն անձամբ. որպէս մենամարտիկք. եւ փոխանակ աղեղան եւ սրոյ նոցա՝ է հնարն եւ խաբէութիւնն իւրեանց. որ միջնորդօք որպէս օձին. եւ անմիջոց մարտնչին ի գիշերի եւ ի տունջեն։

Երբեմն ծածուկ ի խորհուրդս. եւ երբեմն յայտնի ի զգայութիւնս մարտնչին։

Այս ընդ նախաստեղծսն մարտեան միջնորդութեամբ օձին, եւ զրկեցին ի դրախտէն կենաց։

(Եդին զիս ասէ պահապան այգեստանեայց։)

Բազում ասէ այգեստան. զզանազան չարիս՝ որով ծառայեցուցանեն զմարդիկ. ուտելոյ. ըմպելոյ. պոռնկութեան. շնութեան. սպանութեան. ագահութեան. կռապաշտութեան. եւ այլ չարեաց. (զի որ առնէ զմեղս՝ ծառայէ մեղացն ասէ Տէրն։)

Եւ այս վասն ի՞նչ պատճառի եղեւ՝ ասէ. (զի զայգին իմ ոչ պահեցի. ) տես զարտասուաց եւ զողբոց բանս եւ զկիրս տարակուսանաց. թէ զգայուն եւ իմաստուն միտս ունիս. ասէ՝ (զայգին իմ ոչ պահեցի. ) այսինքն, զդրախտն իմ. զի զդրախտն վասն Ադամայ տնկեաց Աստուած։

Զմին այգին ոչ պահեցի ասէ. վասն այն թշնամիքն եդին զիս պահապան բազում այգստանեայց։

Եւ դարձեալ՝ զիմ այգին որ ես Տէր էի նմա, ոչ պահեցի. նա տարան զիս եւ եդին պահապան եւ մշակ օտար այգեստանեայց։

Զի Աստուած (եդ զԱդամ ի դդրախտին փափկութեան գործել զնա եւ պահել։)

Եւ զի չէր կարօտ դրախտին գործելոյ եւ պահելոյ. զի գող եւ աւազակ չկայր. եւ անասունք ի դրախտն ոչ մտանէին. եւ ծառք եւ տունկք դրախտին պէտս ոչ ունէին ջրոյ յետելոյ. (զի գետ ելանէր եւ ոռոգէր զնա ասէ աստուածային գիրն. ) եւ պտուղքն եւ ճիղքն. անծորելիք եւ անապականք էին։

Ապա զի՞նչ գործէր եւ պահեր մարդն. յայտ է՝ զի զպատուիրանն հրամայեաց Աստուած պահել. եւ զբարիսն գործել. եւ նա ոչ զպատուիրանն պահեաց. եւ ոչ զբարիսն գործեաց։

Վասն այն ողբալով ասեն նախաստեղծք. (զի զայգին իմ ոչ պահեցի, ) այս ամենայն չարիքս եւ վիշտքս եկին ի վերայ իմ։

Սեւութիւն մեղաց. խաւար եւ մթութիւն մտաց. մահ. ապականութիւն. անէծք. փուշ եւ տատասկ. քիրտն եւ աշխատանք. քաղց եւ ծարաւ. եւ յետոյ (հող էիր եւ ի հող դարձցիս. ) վիճիռ եհատ աստուածային հրամանն։

Զայս ունի միտս բանս որ ասէ։

(Սեաւ եմ ես եւ գեղեցիկ դստերք Երուսաղէմի եւ այլն։)

Դարձեալ՝ այլ իմն եղանակաւ մեկնի բանս ի վերայ հրէից ժողովրդեանն. որ թէպէտ ամենայն աշխարհ առհասարակ մարդկային ազգս սեւացեալ էր մեղօք՝ եւ խաւարեալ մտօք ի կռապաշտութիւն անկեալ. այլ Իսրայէլի ազգն լոյս էր աւատովն. եւ արդար գործովն. (զի հաւատաց Աբրահամ յԱստուած՝ եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն. ) եւ եղեւ բարեկամ Աստուծոյ. եւ ազգքն նորա ի մէջ աշխարհի՝ բարեպաշտութեան հաւատովն Աստուծոյ՝ պայծառ էին եւ լուսաւորք. որպէս զխորանն Սողոմօնի, որ վասն սպիտակութեան եւ լուսոյն ասի։

Իսկ յորժամ մտին յԵգիպտոս, սովորեցան ի գործոց նոցա ի գործս նոցա եւ ի կուռս սեւացան եւ խաւարեցան ընդ նոսա. մինչեւ խնամքն Աստուծոյ եհան զնոսա ի ձեռն Մովսէսի. եւ որպէս զայգի տնկեաց ի պաղեստին յԵրուսաղէմ։

Եւ դարձեալ՝ սպիտակացոյց զնոսա օրինօք եւ լուսաւորեաց հաւատով. որպէս ասէ մարգարէն (այգի յԵգիպտոսէ փոխեցեր. հաներ զհեթանոս եւ զնոսա տնկեցեր։)

Եւ Եսայի ասէ. (այգի աղեւ սիրեցելոյն. ) զժողովուրդն Իսրայէի ասէ. որպէս զայգի վայելչացոյց զնոսա. եւ ցանկով փակեաց։

Օրէնն էրր ցանկն։

Նախզի՝ ոչ էր անդամանդեայ ամուր պարիսպ որպէս նոր օրէնքս. այլ ցանկ էր՝ որ դիւրաւ ի բաց խլեցաւ։

Եւ դարձեալ՝ ցանկ էր եւ փոշ խոցոտիչ օրէնքն. զի (ակն ընդ ընդ ական էր. եւ ատամն ընդ ատաման, եւ այլն։)

Եւ նոքա ոչ պահեցին զօրէնսն Աստուծոյ. այլ անկան ի կռապաշտութիւն։

Վասն այն անտես արար զնոսա արեգակն Աստուած. եւ մատնեաց զնոսա ի գերութիւն այլազգեացն։

Իսկ որ ասէ՝ (որդիք մօր իմոյ մարտեալ ընդիս։)

Մայր եւ դայեակ նոցա առ հասարակ՝ օրէնքն էր բոլոր ամենայն ցեղիցն. այլ տասն ցեղքն որք բաժանեցան ի Սամարիայ՝ եւ եդին իւրեանց թագաւոր. եւ մարտեան ընդ Երուսաղէմի կուռս պաշտելով. եւ ոչ եկին ի պաշտօն տաճարին Աստուծոյ եդին քուրմս կռոց իւրեանց. վասն այնորիկ գերեցին զնոսա քաղգէացիքն երկու եւ երեք անգամ. եւ տարան ի Բաբիլօն. եդին պահապան քաղդէական ուսմանն եւ կրօնիցն։

Եւ այս էր պատճառն որ ասէ. (զի զայգի օրինացն ոչ պահեցին։)

Դարձեալ ի դէմս նորս եկեղեցւոյ քրիստոնէից՝ այսպէս տեսանի բանս։

(Սեաւ եմ ես եւ եւ գեղեցիկ։)

Ի մէջ քրիստոնէիցս՝ գեղեցիկք են նոքա, որք հաւատով ուղղափառք են եւ գործով սուրբ. զի հաւատն՝ գեղեցկութիւն եւ զարդն է մարմնոյն։

Դարձեալ՝ որպէս գեղեցկութիւն երեսացն ի չորս գունոց է ժողովեալ. որ է սպիտակ. դեղին. կարմիր. եւ սեւութիւն հերացն։

Այսպէս չորս իր գեղեցկութիւն է երեաց հոգւոյս մերոյ. հաւատն սպիտակ եւ պայծառագոյն է հոգւոյս. որ առնու զաստուածային լոյսն եւ պայծառանայ։

Դեղինն յոյսն է եւ կարօտութիւն առ Քրիստոս եւ յարքայութիւնն երկնից. սէրն կարմիրն է՝ որք ջերմանան սիրովն Քրիստոսի եւ զարիւնս իւրեանց հեղուն։

Եւ սեւագոյնն որ պայծառացուցանէ զայլ գոյնսն են մարմնական առաքինութիւնքն, եւ չարչարանքն ի մեզ. որք զաստուածային առաքինութիւնսն պայծառացուցանեն եւ գեղեղկացուցանեն։

Այսոքիկ են գեղեցկութիւնք երեսաց հոգւոյն։

Այս է ասելն թէ՝ (գեղեցիկ եմ։)

Իսկ որ ասէ՝ (սեաւ եմ։)

Այն է՝ որ թէպէտ հաւատովն պնտի, այլ գործովն աղտեղի եւ սեաւ է. զի որպէս աղան սեւացուցանէ զմարմինն եւ գարշեցուցանէ. այսպէս եւ մեղքն զհոգին գարշեցուցանէ եւ ատելի առնէ Աստուծոյ եւ հրեշտակաց։

Եւ որպէս սեաւ գոյնն դժուարաւ փոխի. այսպէս եւ մեղաւոր հոգին՝ որ ներկեալ եւ սովորեալ է ի մեզս, դժուարաւ փոխի ի սրբութիւն. սորպէս ասէ մարգարէն։

(դիւրին է ընծան թողուլ զխայտաբղետութիւն իւր, քան մարդոյ անզգամի զչարութիւն իւր։)

Եւ դառն ողբոց եւ ջերմ արտասուաց պէտք են՝ որ գերեալ է ի մարմնոյն եւ ծառայ եղեալ մեղացն։

Վասն ասէ (դստերք Երուսաղէմի։)

Երուսաղէմն խաղաղութիւն թարգմանի։

Նոքա են դստերք խաղաղութեան՝ որք ի խռովութենէ մեղացն դարձեալ են. եւ եկեալ յապաշխարութիւն։

Նոցա ասէ՝ մի հայիք ի սեաւս որ յիս. զի չեմ արժանի հայիլոյ. որ գարշելի եմ եւ սեւացեալ մեղօք. եւ ոչ կարեմ ապաշխարել եւ սպիտականալ։

Եւ զի՞նչ է պատճառն որ ասէ. (զի անտես արար զիս արեգակն։)

Արեգակն աւետարանն է եւ քարոզն՝ որ զուսաւորէ զհոգիս մեր. եւ այլ է անտես առնելն՝ որ հարկիւ ոչ կոչէ զիս. այլ ասաց։

(Որ ոք կամեսցի՝ եկեսցէ զհետ իմ։)

Նոյնպէս եւ քարոզօղք՝ ոչ ուսուցանեն զմեզ, եւ ոչ բռնադատեն դառնալ ի մեղաց։

Զի սովորութիւն է Աստուծոյ եւ սուրբ արանց՝ որք ոչ բռնութեամբ ձգեն զմարդն ի յապաշխարութիւն. զի ակամայիցն եւ բռնադատելոցն՝ ոչ է կատարեալ սէր. այլ քարոզեն զբարին. որ ոք իւր կամօքն լսէ եւ ուսանի, զերծանի ի մեղաց. եւ որ ոչ լսէ՝ անձինն է պարտական։

Եւ երեք կերպիւ անտես առնէ զմարդ։

Մին՝ որ ի կամս թողու զմարդ որ կորնչի. եւ ոչ առաքէ քարոզօղս՝ մարգարէ եւ առաքեալ. որպէս այժմ ճանաչէ. որպէս զառաքեալն Պետրոս յինքն թողեալ անտես արար Տէրն. մինչեւ ուրացութեամբն սեւացաւ. եւ դարձեալ ելաց դառնապէս, մինչեւ արդարացաւ. Երրորդ՝ անտես առնէ, յորժամ յետ մեղացն բարկանայ Աստուած եւ պատուհասէ. որպէս զԱդամ յետ մեղացն անտես արար եւ եհան ի դրախտէն բարկութեամբ. այսպէս եւ զամենայն մեղաւորս անտես առնէ. կամ այժմ մարմնաւոր պատուհասիւ՝ ի սով, ի սուր, ի գերութիւն, ի հիւանդութիւն, ի մահտարաժամ, եւ այլ իրօք. կամ անդ ի տանջանսն յաւիտենից անտես առնէ։

Իսկ ասելն՝ (որդիք մօր իմոյ մարտեան ընդիս։)

Զմիտսն կոչէ մայր. եւ զանազան ախտք ծնանին ի մտացն. չար խորհուրդ. ցասումն. ցանկութիւն. ագահութիւն. ծուլութիւն. հպարտութիւն. նախանձ. եւ այլն ամենայն. եւ սոքա հաւառակին ընդ մեզ. եւ զբարի խորհուրդն հանեն ի մէնջ։

Զսրբութիւն. զարկեշտութիւն. զպահս. զառաքինութիւն. եւ զայլն. զի հանապազ մարմինս ցանկայ հակառակ հոգւոյս. եւ գերէ զհոգին հեշտութիւն մեղաց։

(Եդին զիս պահապան այգեստանեայց։)

Որո՞յ այգւոյ. այն այգւոյն զոր ասէր մարգարէն։

(Յայգւոյն Սոդոմայ էր որթ նոցա. եւ տունկք նոցա ի գոմորայ։)

Այսպիսի մեղաց այգւոյս՝ սատանայ է մշակ՝ եւ աճեցուցանէ. (եւ խաղող նոցա խաղող դառնութեան. եւ ողկոյզ նոցա զեղի։)

Վասն զի պտուղ մեղացն դառն է. զի ի գործելն քաղցր եւ հեշտթութիւն. այլ յետ գործելոյն՝ դառն է քան զլեղի։

Այն՝ է որ խղճմտանքն հանապազ դատէ եւ տանջէ զմարդ։

(Եւ սրտմտութիւն վիշապաց գինի նոցա առանց բժշկութեան. ) այսինքն, որպէս ի վիշապաց եւ յօձից հարեալն ոչ բժշկի. այսպէս եւ հարեալն այսպիսի անբժշկելի ցաւօք՝ ի հուրն յաւիտենական տանջի։

Այսպիսի այգեացս՝ մեր չար խորհուրդքս զմեզ պահապան դնեն. զի հանապազ զայն գործեմք՝ որք ոչ թողումք կորնչիլ զզանազան եւ զպէսպէս տեսակս մեղաց։

(Զի զայգի իմ ոչ պահեցի։)

Եւ այս է պատճառն որ ասէ. որ զիս բարեաց այգւոյն պահապնի ադին. ես ոչ պահեցի զայն այգին զոր ասաց Քրիստոս։

(Ես եմ որթ եւ դուք ուռն. կացէք ի յիս եւ ես ի ձեզ։)

Որթն Քրիստոս է հիմն եւ արմատ մեզ. եւ մեք հաւատացելքս ուռ եւ մատն պտղաբեր ի նա հաստատեալ հաւատով եւ յուսով. եւ նա ի մեզ սիրովն եւ խնամօքն. եւ ապա բերեմք զպտուղ բարեգործութեան։

Այլեւ այգի է զանազան շնորհն ի մեզ. քահանայութեան, վարդապետութեան, եպիսկոպոսութեան, կրօնաւորութեան, քրիստոնէութեան, եւ այլն։

Եւ իւրաքանչիւր մարդ՝ այգէգործ է շնորհաց իւրոց. պարտ է իւրաքանչիւր մարդոյ՝ պտղաբերել զշնորհս իւր, եւ յաւելուլ ի շահն. որպէս որ էառ զքանքար արծաթոյն՝ շահեցաւ եւ երանեցաւ ի Տեառնէ։

Այս է՝ որ քահանայն զիւր գործն առնէ. եւ վարդապետն զիւրն. եւ այլն ամենայն նմանապէս։

Ապա թէ ծուլութեամբ կորուսանեմք զշնորհսն ի մեզ, ինքն Տէրն շնորհաց խնդրէ ի մէնջ. եւ տոկոսեօք պահանջէ զշահն. եւ հանէ ի խաւարն արտաքին։

Դարձեալ՝ այգի է իւրաքանչիւր մասն զգայարանացն ի մեզ. այգի է աչքն. պարտ է հայիլ եւ տեսանել զբարին եւ պտղաբերել։

Այգի է լսելիքն. պարտ է զբարին լսել եւ զօրէնս Աստուծոյ խորհիլ։

Այգի է լեզուն. պարտ է զԱստուած փառաւորել եւ օրհնել։

Այգի է ձեռքն. պարտ է յերկինս համբառնալ. եւ զողորմութիւն բաշխել։

Այգի է ոտքն. պարտ է ի բարիս ընթանալ. եւ յեկեղեցիս դիմել. եւ այսպէս մեզ ինքեանց մշակ եւ այգէգործ լինիլ. եւ զբարի պտուղս ընծայել Տեառն եւ Աստուծոյ տնկողին մերոյ։

Ապա թէ մեք զայգիս մեր ոչ պտղաբերեմք, երկու ինչ գիտելի է։

Մին՝ որ տերեւն ի հնձանն ոչ մտանէ. այլ խաղողն եւ պտուղն. նոյնպէս աւելորդքն կենաց մերոց՝ տերեւք են. այսինքն, չար գործելն. փառասիրելն. հեշտանալն. ինչս ժողովելն, եւ այլն. սոքա ոչ ժողովին ի հնձան արքայութեանն երկնից։

Այլ պտուղն բարի գործոցն. նոքա կոխտին ի հնձան. եւ նոքա լինին մեզ ուրախարար գինի յարքայութեանն երկնից. որպէս ցորեանն որ ժողովի յշտեմարանն. եւ զյարդն եւ զծեղն հողմն ցրւէ. եւ այրելիք են հրոյն. այսպէս եւ բարեգործ մարդն ժողովի յարքայութիւնն որպէս ցորեան եւ պտուղ. եւ մեղաւորքն ցրուին եւ կորնչին ի հուրն. որպէս ասէ աւետարանն. (ժողովեսցէ զցորեանն յշտեմարանս. եւ զյարդն այրեսցէ անշէջ հրով։)

Եւ մին այլ գիտելի է՝ որ թէ մեք ոչ գործեմք զայգիս՝ ինքն հայր Աստուած լինի այգէգործ եւ մշակէ. զամենայն տունկ որ չոր է եւ չորացեալ մեղօք՝ հատանէ եւ ի հուրն այրէ. որպէս ասէ աւետարանն. (տապար առ արմատ ծառոց դնի. ) այսինքն. սուր մահուն՝ ի յարմատ կենաց մեր է եդեալ. (որ ոչ պտուղ բարի՝ հատանի եւ ի հուրն արկանի եւ այրի. իսկ որ տայ զպտուղ բարի՝ սրբէ զնա. ) եւ զաւելորդ զմեղս հասանէ ի նմանէ. եւ սրբեալ պտղաբերէ զհոգին եւ ժողովէ՝ ի կեանսն յաւիտենից. եւ նմա փառք եւ պատիւ եւ իշխանութիւն, յաւիտեանս ամէն։

Նորին դարձեան քարոզ վասն եկեղեցւոյ եւ սրբոյ։

(Տեսի նշանն յերկինս. կին մի արկեալ զիւրեաւ զարեգակն. եւ ընդ ոտիւք զլուսինն. եւ երկոտասան աստղ ի գլուխն։)

Յայտ. 123. 1։

(Գլուխ. ՃԵ)

Ի սկզբան ստեղծագործութեան աշխարհի՝ արար ասէ Աստուած զարեգակն եւ զլուսին եւ զաստեղս լուսատու լինի յերկիր. եւ ի նշանս եւ ի ժամանակս. յաւուրս եւ ի տարիս։

Զի որպէս արարիչ են ժամանակաց. զտիւ զգիշեր. զամիս եւ զտարի կտրեն շարժմամբն իւրեանց։

Այսպէս եւ զնշան ցուցման մարդկան. եթէ խռովութեան, կամ խաղաղութեան աշխարհի. զի տեսեալ մարդիկ, պատրաստեն զինքեանս վասն պահապանութեան առաջիկային։

Իսկ այն նշան՝ մեծ փրկութեան է եւ կենաց՝ որ երեւացաւ յերկինս։

Եւ ոչ մահու կամ խռովութեան։

(Կին մի արկեալ զիւրեաւ զարեգակն եւ ընդ ոտիւք զլուսինն։)

Ոմանք զաստուածածինն ասեն լուսազգեաց կոյս՝ աստուածածնողութեանն։

Զի ոչ միայն զգեցեալ էր զլոյս. այլեւ զարեգակն արդարութեան ծնեալ զՔրիստոս. եւ գերազանցեալ ի վերոյ լուսնի հին օրինացն. եւ բանից մարգարէիցն կատարումն եղեալ։

Իսկ ըստ այլ վարդապետաց՝ կին կոչի եկեղեցի սուրբ վասն կրկին պատճառի։

Նախզի՝ հարսն է Քրիստոսի՝ եւ դուստր Աստուծոյ հօր։

Եւ երկրորդ՝ զի ծննդական եւ բազմազաւակ է կոյսն։

Իսկ (կին մի ասէ։)

Զի մի է կաթուղիկէ եւ առաքելական եկեղեցի որ ընդ ոլորտս տիեզերաց. զի թէպէտ տեղեաւ զանազան է. այլ մի է խորհրդով եւ գիտութեամբ. եւ մի է պսակաւն եւ փեսայիւն Քրիստոսիւ. զի մի է յոյս կոչման. եւ մի հաւատ. եւ մի կատարումն սիրոյն առ Աստուած։

Այլ գիտելի է՝ զի հոմանուն է եկեղեցի. եւ Գ նշանակութիւն ունի։

Զի կոչի եկեղեցի շինեալն ի քարանց եւ յայլ նիւթոց իբր ժողովարան։

Եւ եկեղեցրի կոչին հաւատացեալ ժողովուրդքն ի սմա. որպէս ասացաւ Մովսէսի՝ (եկեղեցացո զժողովուրդդ։)

Եկեղեցի՝ կոչի եւ սուրբն ժողովք ելեալքն ի մարմնոց. որպէս ասէ Պօղոս. (յեկեղեցիս անդրանկաց կատարելոցն յերկինս։)

Եւ դիտաւորութիւն բանիս՝ նախ առ ստորինս եկեղեցի. որ շինեալ ի նիւթոց. զի որպէս մեզ զգայի լոյս՝ նորա է իմանալի. եւ որպէս մեզ քաղցր է այս լուսոյս նշոյլն. եւ նմա այն ճառագայթն։

Եւ որպէս մեզ ոսկի՝ նմա մաքուր անախտութիւնն։

Եւ որպէս մեզ ակն պատուական. նմա աստեղք պայծառ եւ լուսաւոր. որովք զարդարի եւ պսակի թագիւ։

Իսկ լուսինն՝ է հաւատոյն օրինակ եւ աւազանին։

Նախզի՝ ունի լոյս. եւ է խոնաւ գոյացութիւն. նոյնպէս աւազանն՝ հաւատոյն դաւանութեամբ մաքրէ եւ լուսաւորէ զծնեալսն ի նմանէ. զի ունի զլոյս շնորհաց. եւ զխոնաւուտ տարր ջրոյ։

Երկրորդ՝ զի լուսին վերստին ծնանի. այսպէս հոգեւոր մայր մեր ամենեցուն՝ վերստին ծնանի զմեզ. զշնչաւորս հոգեւոր ի տիպ նմանութեանն Քրստոսի։

Երրորդ՝ որպէս լուսինն երեսնօրեայ ծնանի. նմանապէս եւ սա ծնանի զմեզ (ի յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի. ) որ երեսնամեայ մկրտեցաւ։

Այլեւ հինգ լինին զարմանալիք ի ծնունդս աւազանին։

Նախ՝ որպէս Քրիստոս ի կոյս արգանդ է ծնաւ. նոյնպէս եւ եկեղեցի սուրբ՝ կուսութեամբ ծնանի զմեզ։

Երկրորդ՝ որպէս արու ծնաւ. նոյնպէս ամենայն ծնեալք աւազանին՝ արու ծնանին. զի ոչ ինչ ունին իգական վատթարութիւն։

Երրորդ՝ զի ամենեքեան անդրանիկ ծնանին յաւազանէն որպէս Քրիստոս. եւ ոչ ոք կրտսեր։

Չորրորդ՝ զի մենեքեան որդիք Աստուծոյ ի Քրիստոսի ծնանիմք, մի մարմին եւ անդամ լինիլ մարմնոյն Քրիստոս զգեցաք։

Հինգերորդ՝ զի ամենեքեամ ազատք եւ ժառանգք Աստուծոյ. եւ ժառանգակից Քրիստոսի ծնանիմք աւազանաւն. որպէս ասէ առաքեալն. (չիք խտիր. ոչ հրէի եւ ոչ հեթանոսի. ոչ ծառայի եւ ոչ ազատի. ոչ արուի եւ ոչ իգի. զի ամենեքեան դուք մի էք ի Քրիստոս Յիսուս։)

Եւ զայսպիսի ծնունդս՝ ցուցանէ հոգւովն սրբով մարգարէն Եսայի ասելով։

(Ո՞ ետես՝ ո՞ լուաւ՝ զի երկնեաց սիօն եւ ծնաւ զազգ մի ողջոյն։)

Այս վասն շինեալ եկեղեցւոյ։

Դարձեալ՝ ժողովեալս եկեղեցի՝ զգեցեալ ունի զարեգակն արդարութեան որ է Քրիստոս. որով կոչի քրիստոնեայ։

Այլեւ լուսով աւետարանին է ճառագայթեալ եւ պայծառացեալ։

Իսկ լուսինն ի ներքոյ ոտից՝ որ է հին օրինական լոյսն ստուերապէս ի ներքոյ եդեալ։

Նախզի՝ լուսինն է պայծառութիւն գիշերոյ. եւ օրէնքն Մովսէսի՝ լուսաւորէր զգիշեր կենցաղոյս. մինչ ծագեցաւ իմանալի արեգակն Քրիստոս։

Երկրորդ՝ զի փոփոխական է լուսինն. եւ հին օրօնքն փոխեցաւ յաշխարհական յուսոյն ի յոյսն եկնաւոր։

Երրորդ՝ որպէս լուսինն միաւորի ընդ խոնաւուտ տարր նիւթոյն. այսպէս եւ սիւն լուսոյն ընդ ծովն կարմիր. որով ազատեցաւ Իսրայէլ. եւ ընկղմեցաւ Փարաւօն։

Նշանակէ զխորհուրդ մկրտութեանն՝ որով ազատիւք մեք. եւ ընկղմին դեւք եւ մեղք։

Եւ զայս ի ներքոյ ոտիցն ասէ. զի դուռն քրիստոնէութեան եւ արքայութեան է մկրտութիւնն։

Նախ պարտ է մտանել առ նա. եւ նովաւ յայլ խորհուրդս եւ յարքայութիւնն երկնից։

Իսկ յերկոտասան աստեղաց պսակ ի գլուխն՝ են բանք առաքելականք եւ առաքինութիւնք. որովք պսակիմք։

Նաեւ երկոտասան աստիճան հաւատոյն՝ որ յերկոտասան առաքելոցն աւանդեցաւ, է լոյս եւ պսակ պարծանաց սուրբ եկեղեցւոյ։

(Եւ էր յղի, եւ ճչէր յերկնելն. եւ բազում վշտօք ծնանէր։)

Եւ գիտելի է՝ զի յեկեղեցի սուրբ երեք են ծնօղք եւ դայեակք զաւակաց։

Նախ՝ որք բանիւ եւ ուսմամբ ծնանին. որպէս վարդապետք զաշակերտսն. ըստ այնմ որ ասէ առաքեալն. (ի Քրիստոս Յիսուս աւետարանաւն ես ծնայ զձեզ. եւ երկրնեմ, մինչեւ նկարեսցի ի ձեզ Քրիստոս։)

Եւ աստ ասէ. (ճչէր յերկնելն. եւ բազում վշտօք ծնանէր։)

Այս է՝ զի վարդապետք բազում աղօթեն առ Աստուած վասն աշակերտաց. եւ պէսպէս վիշտս կրեն յուսուցանելն մինչեւ խրատեսցին։

Երկրորդ՝ ծնօղք կոչին քահանայք ժողովրդեանն. եւ հայրապետք քահանայից. որք հոգեւոր ծնօղք են նոցա ի շնորհս մկրտութեան, եւ քահանայութեան, եւ այլոցն։

Եւ նոքա եւս երկնեն եւ տքնին վասն նոցա. որպէս ասէ առաքեալն. (ունիկնդիր լերուք առաջնորդաց ձերոց. եւ հպատակ կացէք նոցա. զի նոքա տքնին վասն ձեր. որպէս թէ համարս տալոց են ընդ ձեր։)

Եւ բարւոք լինիլն՝ խնդութիւն է հարցն նոցա. որպէս գրէ յաւետարանին Յօհաննէս. (իմ ուրախութիւնն այն է՝ յորժամ լսեմ թէ իմ որդեակքն գնան ճշմարտութեամբ։)

Երրորդ՝ ծնօղք կոչին գործովք. որ իւրաքանչիւր ոք ի գործս բարիս զփրկութիւն հոգւոյ իւրոյ ծնանի. ըստ այնմ, (յահ եւ յերկիւղ քո յղացեալ երկնեցաք. եւ ծնաք զհոգի փրկութեան մերոյ։)

Եւ յասմ եւս բազում չարչարանս պարտ է յանձինս կրել. եւ ապա զփրկութիւն հոգւոյ ծնանիլ. որք են պահք, աղօթք, ողորմութիւն, խոնարհութիւն. գետնախշտութիւն, տքնութիւն, արտասուք, եւ այլն ամենայն։

Եւ երեքին ծննդոցս այսոցիկ՝ (տուաւ ասէ երկու թեւս արծուոյ՝ զի թռիցէ յանապատ եւ կերակրեսցի անդ։)

Այսինքն, խնամքն Աստուծոյ օգնական լինի. եւ տայ նոցա կրկին թեւս։

Որք բանիւ ծնանին՝ զտեսականն եւ զգոծնականն ունին թեւ. եւ նոքօք՝ թռչին յիմաստութիւնն Աստուծոյ եւ կերակրին։

Եւ որք ի շնորհս ծնանին՝ թէ է նոցա մկրտութիւնն եւ ուխտ արեան։

Եւ որք զհոգիս իւրեանց ծնանին՝ թեւ են նոցա հաւատքն եւ բարի գործքն։

Որովք թռչին յանպան ի մեղաց յերկինս. եւ անդ կերակրին յուսով փառացն Աստուծոյ։

Այլեւ կերակուր է նոցա մարմինն Քրիստոսի. որ է հանապազորդ կերակուր հոգեւոր. ըստ այնմ, (մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է. եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի։)

Իսկ եօթնագլխի վիշահն ստանայի է, որ ունի զեօթն չար զորութիւնս. որպէս ասէ Տէրն. (առնու եօթն այսս չար, եւ բնակի ի մարդն՝) որ դատարկ է ի բարեաց։

Այս է վիշահն հրեղէն՝ որ քարշեաց զերրորդ մասն աստեղաց ընդ ինքեան. այսինքն, զապաստամբ դասս հրեշտակացն ընկեց ի յերկիրս. եւ սխալեցոյց զթիւն. զի մինչ ոչ էին անկեալ՝ չորս կարգ էր դասուցն. զմինն որ չորրորդ մասն է՝ քարշեաց յերկիր. եւ երրորդն մնաց յերկինս։

Այլեւ զաստեղացեալսն մկրտութեամբ աւազանին՝ պայծառացեալ եւ երկնային եղեալսն խորհրդով, որք անհաստատ են մտօք, ի վայր քարշէ, եւ յերկրաւոր գործս կործանէ։

Սա անիծեալ օձն առաջին՝ բերանաբաց կայ ընդդէմ եկեղեցւոյ. զի յորժամ ծնցի զմանուկն, կլցէ զնա. որպէս ասէ առաքեալն. (ոսոխն ձեր սատանայ՝ իբրեւ զառիւծ գոչէ. շրջի եւ խնդրէ թէ, զո կլանիցէ։)

Այս է՝ զի յորժամ ոք դառնայ ի մեղաց եւ յապաշխարութիւն գայ, կամ ի յուսումն գիտութեան, եւ կամ ի շնորհս ինչ, մկրտութեան, քահանայութեան, կրօնաւորութեան, կամ յայլ ինչ, յայնժամ պատերազմի եւ փորձութիւն յարուցանէ ի վերայ, զի կլցէ՝ զնա ի վիպն կորստեան։

Որպէս ընդ Տեառն մերոյ յետ մկրտութեանն փորձեցաւ եւ յաղթեցաւ։

Նոյնպէս եւ ընդ կրօնաւորս որք յանապատ մտանեն, եւ կամ որք յուսումն գան, ծուլութեամբ եւ հերձուածով եւ ստութեամբ կորուսանէ։

(Եւ ծնաւ ասէ կին արու եւ յափշտակեցաւ որդի նորա յերկինս։)

Արու մանուկն այն է՝ յորժամ վարդապատք զաշակերտսն ծնանին, քահանայք զժողովուրդս, եւ առաքինիք զփրկութիւն հոգւոյ, ոչ է ի նոսա թոյլ եւ իգական վատթարութիւն. այլ ամենայն արի եւ արու. զօրաւոր եւ կատարեալ ծնունդ։

Եւ այն զի (յափշտակեցաւ որդի նորա յերկինս եւ յաթոռ իւր։)

Յայսմանէ եղեւ սկիզբն եկեղեցւոյ անդրանկաց կատարելոց յերկինս։

Նախ՝ տէր մեր Յիսուս Քրիստոս գլուխն եկեղեցւոյ եւ անդրանիկն՝ յարուցեալ ի մեռելոց համբարձաւ յերկինս. եւ նստաւ ընդաջմէ հօր յաթոռ փառաց իւրոց։

Եւ ապա ընդ նմն մտին ամենայն անդամք նորա ժողովուրդք հաւատացելոց այժմ յուսով. որպէս ասէ առաքեալն. (ընդ նմին յարոյց՝ եւ ընդ նմին նստոյց յերկնաւորս ի Քրիստոս. ) եւ յետ մահու հոգւով. եւ յետ յարութեանն հոգւով եւ մարմնով։

Եւ զի այժմ հոգիք սրբոց շուրջ են զաթոռովն Աստուծոյ. յայտ է ի տեսիլն. որ ետես ժողովուրդ բազում յամենայն ազգաց եւ լեզուաց. որք կային առաջի աթոռոյն Աստուծոյ. արկեալ զիւրեամբք հանդերձս սպիտակս, եւ արմաւենիս ի ձեռս։

Եւ յայտ է զի ի մարմնաւորացս էին. զի զոր ոչն ունէին՝ ընկալան։

Իսկ անմարմին հրեշտակք՝ զամենայն պայծառութիւն բնութեամբ եւ էութեամբ ունին։

Եւ յայտ է զի սուրբքն են ի մարդկանէ՝ որք իսկզբանէ աշխարհի հաճոյք եղեն Աստուծոյ ամենայն ազգաց։

Զսոսա ասէ Պօղոս ոգիս արդարոց կատարելոց. քանզի որք կատարեալք են՝ ոչ մտանեն ի դատաստան. այլ ընդ Քրիստոսի գոլով յերկինս, ընդ նմա գալոց են դատել զհրեշտակս եւ զմարդիկ. եւ յայս ժողովս եմուտ մեծն Անտոնիոս, յորժամ մրցէին դեւք ընդառաջ նորա։

Իսկ պայծառ հանդերձն զոր զգեցեալ են՝ շնորհացն Քրիստոսի մաքրութիւնն է. զոր ամենեքեան վայելեցաք. որպէս ասէ առաքեալն. (սրբութիւն մեղաց մերոց արարեալ։)

Զի յորժամ սրբի հոգին ի մեղաց՝ բնական ունի զպայծառութիւնն։

Իսկ արմաւենին ի ձեռնս՝ զյաղթութիւնն նոցա ցուցանէ։

Եւ զի սպիտակ հանդերձն՝ արդարութիւն սրբոցն է. ասէ նոյն տեսիլն. (տուաւ հարսինն զգենուլ բեհեզս սպիտակս սուրբս լուսափայլս. եւ բեհազն է արդարութիւն սրբոցն։)

Եւ բեհեզն ունի վեց յատկութիւն. որ նշանակէ զվայելչութիւն հոգւոց սրբոցն ելեալք ի մարմնոյ։

Նախզի՝ բեհեզն է անօսր. ցուցանէ զանօսրութիւն եւ զմտածութիւն սրբոցն առանց թանձրութեան մարմնոյ։

Երկրորդ՝ զի սպիտակ է. նշանակէ զպայծառ առաքինութիւն նոցա։

Երրորդ՝ զի սուրբ է. ցուցանէ զմաքուր սրբութիւն նոցա առանց աղտեղութեան։

Չորրորդ՝ զի լուսափայլ է. նշանակէ զբարձրագոյն տեսութիւնն՝ որով լուսափայլին իմացմամբ։

Հինգերորդ՝ զի կարծր է. ցուցանէ զկարծր եւ զսերտ առաքինութիւն նոցա առանց քակտելոյ։

Վեցերորդ՝ զի կրթելով առնու զսպիտակ գոյնն. նոյնպէս եւ սուրբքն ի կեանս յայս՝ կրթեալ չարչարեցան. եւ ապա այն կենացն արժանի գտան։

Եւ ասէ՝ մի յերիցանցն։

(Սոքա որք զգեցեալ են հանդերձ սպիտակ, ո՞յքեն եւ ուստի՞ գան։)

Եւ ասէ նոյն ինքն. (սոքա են որք գան ի վշտաց մեծաց. եւ լւացին զարկանելիս իւրեանց. եւ սպիտակացուցին արեամբ գառինն։)

Արդարեւ մեծ վիշտ՝ զոր գիտեմք ի փորձոյ մերոյ։

Նախ՝ ի ներքս ի տկարութենէ բնութեանս, քաղց, ծարաւ, կիրս, չարչարանս, եւ այլն։

Եւ ապա վիշտս արտաքուստ բազմապատիկ. զոր ի մարդկանէ՝ եւ զոր ի դիւաց թշնամեաց մերոց կրեմք հանապազ. սակայն լուացան յաղտոյ մեղաց շնորհօքն Քրիստոսի. որ հեղմամբ արեանն իւրոյ սրբեաց զմեզ ի մեղաց. եւ մեք հաւատով արդարացաք։

Եւ այս գիտելի է՝ զի մինչ հասանին հոգիք սրբոցն ի կայանս հոգւոց յերկինս, բազմութիւն դիւաց որք բնակեալ են յօդս՝ բազում մարտ յարուցանեն ընդդէմ. զի արգելուցուն ոչ ելանել յերկինս։

Եւ յայտ է ի վկայութեան չորից։

Նախ՝ որպէս ասէ առաքեալն. (ոչ է մեզ մարտ ընդմարմնոյ եւ ընդ արեան, այլ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս. եւ ընդ այսս չարութեան որք ի ներքոյ երկնից։)

Եւ պատերազմ դիւական է յերեք տեղւոջ։

Նախ՝ այժմ որք ի մարմնի եմք։

Երկրորդ՝ յետ մահու միայն ընդ հոգիս։

Երրորդ՝ յետ յարութեանն ոսոխք լինին ի դատաստանին։

Երկրորդ՝ յայտէ որպէս ասէ աւետարանիչն. (ի գալս իմում առ քեզ՝ ընկրկեսցի հուրն. շիջցի խաւարն, եւ այլն. ) եւ այս երկակի։

Նախզի՝ յետ բաժանման հոգւոյն՝ տանջանս կազմեն դեւք. հուր բորբոքեն. սառնամանիս ցուցանեն. եւ ապա վասն կատարածի հրոյն եւ տանջանաց հոգւոյ եւ մարմնոյ աղօթէ։

Երրորդ՝ յայտ է ի կաթուղիկէսն. (ուր Միքայէլ հրեշտակն վասն Մովսիսեան մարմնոյն ընդ բանսարկուն սատանայի վիճեալ ասէր. սաստեսցէ ի քեզ Տէր։)

Մարմնովն Մովսէսի՝ ցուցանէ զոր ինչ պատահի հոգւոյս մերոյ յետ աստեացս փոխման. զի ամենայն հոգւոյ մարդոյ ընդառաջ ելանեն հրեշտակաց զօրութիւնք՝ եւ կաճառք դիւաց. հրեշտակք զբարի գործս ցուցանեն. եւ դեւքն զչարս. եւ այսպէս վիճին ընդ միմեանս. զի ըստ գոծոցն բարի եւ կամ չար, ի սահմանեալ տեղիսն ածիցեն սոքա, կամ նոքա. եւ պահեն մինչեւ ցօր հասարակաց դատաստանին։

Վասն այն պատրաստեաց զթաղումն Մովսէսի երեելի լինիլ. զի տեսեալ զգուշասցուք մեք. զի թէ ի սուրբ մարմինն Մովսէսի յառնէին դեւքն, փո խանակ հոգւոյն կամէին յափշտակել զմարմինն վասն մեղացն Ադամայ, իսկ զի՞նչ լիցուք մեք՝ որք լցեալ եմք եւ ծանրացեալ։

Չորրորդ՝ յայտ է ի տեսիլն որ ա ասէ. (եհեղ վիշապն ի բերանոյն ջուր բազում առաջի կնոջն՝ զի ընկղմեսցէ զնա. եւ օգնեաց երկիր կնոջն եւ եկուլ զջուրն զոր եհեց վիշապն. ) այս է՝ յորժամ հոգիք սուրբքն թեւօք հաւատոյն եւ բարեաց գործոց ելանեն յերկինս, յայն ժամ վիշապ օդոյդ հեղու առաջի նոցա ջուր բազում. այս է՝ պատճառս պէս պէս գայթակղութեանց մեղաց, որովք պատրեալ է զնոսա. այսոքիւք փութայ ընկղմեզ. եւ ոչ թողու մտանել յերկինս. որպէս առաջի անտոնի հեղին զջուր տղայութեան սխալմանց. եւ ոչ կարացին ընկղմել զնա. զի արդար գործովքն թռեւ ի վերայ նոցա. այլ զբազումս ետես զի արգելոյր եւ ընկղմէր։

Իսկ որ ասէ՝ (օգնեաց եկիր կնոջն. եւ եկուլ զջուրն. ) այսինքն է՝ երկրաւոր մարմինս. եւ տկարութիւն սորա օգնէ հոգւոյն. զի ոչ լսէ Աստուած զչարախօսութիւնն սատանայի։

Եւ ազատին հոգիքն ի բռնութենէ նորա. եւ մտանեն առ Աստուած յերկինս ի կայանս սրբոցն։

Եւ ազատութիւն հոգւոյն՝ լինի յերից։

Նախ՝ վասն անմեղութեան մարմոյ եւ արեամբ սրբելոյն. վասն այն պարտ է յելս շնչոյն զհաւատն գաւանիլ. եւ զփրկական մարմինն ճաշակել։

Երկրորդ՝ վասն մեր մարմնոյս տկարութեան։

Երրորդ՝ վասն հրեշտակացն օգնականութեան. յորժամ ասէ՝ (սաստեսցէ ի քեզ Տէր. ) յայնժամ յարահետ եղեալ կորնչին դեւք եւ բռնութիւնք նոցա. եւ հոգիքն սուրբք իբր զաղաւնիս օդապարիկ եղեալ, թռչին ի վերայ նոցա եւ ելանեն յերկինս. եւ անդ կերակրին յուսով մինչեւ յօր դատաստանին Քրիստոսի։

Յայնժամ ցասնու վիշապն անիծեալ. եւ կրճտէ զատամունս ի վերայ հոգւոց նոցա՝ որք զերծան ի նմանէ. եւ գայ պատերազմի ընդ այլ զաւակս նոցա՝ որք դեռեւս մարմնով են յաշխարհի. եւ ջանայ ըմբռնել զնոսա ի թակարդս անհաւատութեան մեղաց. եւ այսպէս զթեւս հաւատոյ եւ բարի գործոցն հատանէ. զի ի ստորեւ քարշէ յերկնային ճանապարհէն. եւ այսպէս պատերազմի մինչ ի կատարած աշխարհի։

Դարձեալ՝ ի յետին ժամանակս ստեղծանէ զչար գազանն եօթնագլխի՝ զորդին կորստեան զնեռն՝ որ է մերմնուոր մարդ. զգեցեալ զամենայն զօրութիւնս սատանայի. եւ նովաւ յայտնապէս հալածէ զեկեղեցի երեք ամ եւ կէս։

Եւ նա պատերազմի չորիւք եղանակաւ։

Նախ՝ուրուական սքանչելօք եւ կախարդութեամբ։

Երկրորդ՝ խաբեբայ քարոզութեամբ։

Երրորդ՝ ընչից առատաբաշխութեամբ։

Չորրորդ՝ խստագոյն տանջանօք։

Եւ ի նմանէ փախստական լինի եկեղեցի սուրբ խնամօք թեւոցն Աստուծոյ յերկրաւոր անապատ։

Եւ նա հեղու զհետ նոցա ջուր բազում. այսինքն, հրամանաւ բերանոյն իբր զջուր զբազմութիւն զօրացն՝ զի ըմբռնեսցեն եւ չարչարեսցեն։

Այլեւ օգնէ դժուարութիւն անապատին եւ արգելու զնոսա։

Եւ ապա դառնան ցասմամբ եւ պատերազմին ընդ այսոսիկ՝ որք ի քաղաքս եւ ի գիւղս իցեն բնակեալ. որք սպառազինեն զինքեանս հաւատով եւ ճշմարիտ յուսով. եւ վկայեն Քրիստոսի՝ արեամբն իւրեանց։

Զի ի ժամանակս նեռին՝ երեք բաժին լինին մարդիկ ի վերայ երկրի։

Մին որ յանապատս փախչին. եւ ի ծերպս վիմաց բնակին։

Եւ մի հաւատացեալքն՝ որք արեամբ նահատակին ի ձեռս նորին։

Եւ մին բաժին կորուսալքն. որք հաւանին նմա. եւ զդրոշմ անւան նորա առնուն ի ձեռս եւ ի ճակատս իւրեանց։

Սոքա են (երրորդ մասն աստեղաց զոր վիշապն հրեղէն քարշեաց ընդ ինքեան տտամբն իւրով. ) զի սատանայ գլուխ է մոլորութեան. եւ նեռն ի նմանէ տուտն չարութեան. որ ի վերջին ժամանակս պատերազմի ընդ եկեղեցի սուրբ՝ որք պայծառ են հաւատով եւ երկնային յուսով։

Դարձեալ՝ երթիցուք իսկիզբն բանիս որ ասէ։

(Կին մի արկեաել զիւրեաւ զարեգակն եւ զլուսին։)

Որպէս ասեն վարդապետք. կին կոչի երկիրս. վասն զի կրէ զջերմ եւ զցուրտ. զգէջ եւ զչոր։

Եւ զի ծննդական է բուսոց եւ կենդանեաց. եւ դայեակ եւ դարմանօղ։

Եւ զի ստուեր է ամենայն տարերաց. եւ ժողովէ առ ինքն։

Զայս երկիր զարդարէ արեգակն եւ լուսին ի վերոյ եւ ի ներքոյ. ընթանալով ընդ երկոտասան կենդանակերպս, բոլորեալ պսակէ զամենայն. որպէս ի գլուխ նորա պսակ յերկոտասան աստեղաց։

Սայզի է ամենայն մարդկային ազգիւս՝ որք սերմանին մահւամբ եւ մտանեն յարգանդ երկրի. եւ ճչէ եւ երկնէ մինչեւ ծնանի զսոսա յարութեամբ ի գերեզմանաց. ըստ այնմ, (ամենայն արարածք հեծեն եւ երկնեն. զի ազատեսցին ի ծառայութենէ ապականութեան յազատութիւն փառաց որդւոյն Աստուծոյ. ) զի ընդ մեզ պատժեցաւ երկիրս. եւ ընդ մեզ նորոգեսցի եւ ազատեսցի։

Նախ ի ներքին կրից ապականութեանց. եւ ապա յարտաքին խռովուեանց եւ այլայլութեանց. որպէս ձմերան եւ ամարան. տիւ եւ գիշեր եւ աեյլն ամենայն դադարեսցի ի սմանէ. մանաւանդ յապականութենէ մեղաց սրբեսցի եւ ազատեսցի։

Սմա ընդդէմ կայ բերանաբաց հրեղէն վիշապն սատանայ. զի յորժամ ծնցի երկիր յարութեամբ զմարդկային ազգս, կլցէ զնոսա յաւիենական մահուամբն վասն դատապարտութեան նախահօրն Ադամայ. որում ասաց (մահու մեռանիլ. ) եւ մեք ամենեքեան ի նմանէ ծնեալք, զնորին պատիժն կրեցաք։

Իսկ որ ասէ. (կինն ծնաւ որդի արու. ) որ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս յարուցեալ ի գերեզմանէն. անմեղն եւ անապականն, յորում ոչ ինչ գոյր իգական վատթարութիւն։

(Եւ նա եղեւ պտուղ ննջեցելոց՝ եւ անդրանիկ մեռելոց։

Զի որպէս Ադամաւ ամենեքեան մեռաք. նոյնպէս եւ Քրիստոսիւ ամենեքեան կենդանասցուք։

Եւ ակն ունիմք փրկչին մերոյ Քրիստոսի. զի նորոգեսցէ զմարմին խոնարհութեան մերոյ՝ ըստ նմանութեան մարմնոյ փառաց իւրոց։)

Սա էառ իշխանութիւն հովւել զամենայն ազգս զաւազանաւ երկաթեաւ. այսինքն, սաստիկ զօրութեամբ եւ անխորտակելի իշխանութեամբ. որպէս ասէր. (տուաւ ինձ ամենայն իշխանութիւն յերկինս եւ երկիր. ) որեւ համբարձաւ յերկինս. եւ նստաւ յաթոռ փառաց իւրոց մերովս մարմնով։

Որեւ գալոց է նովին մարմնովն եւ հայրական փառօք, դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս. այսինքն, զարդարս եւ զմեղաւորս. կամ զհրեշտակս եւ զմարդիկ. եւ հատուցումն ըստ գործոց իւրաքանչիւրոց՝ բարեաց եւ չարեաց։

Նեղչացն մերոց նեղութիւն. եւ մեզ նեղելոցս՝ հանգիստ եւ մխիթարութիւն։

Որեւ արժանաւորեսցէ զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս անւան իւրոյ՝ դասուն աջակողմեան. եւ ձայնին երանական. ազնիւ ծառայիցն մտերմութեան մասին վիճակի սրբոցն համարձայնութեան փառս վեր առաքել եւ պատիւ գոհաբանութեան Տէրն մերոյ եւ Աստուծոյ Յիսուսի Քրիստոսի. եւ կենդանարար Սուրբ Հոգւոյն ընդ Հօր ամենակարողի. այժմ եւ անկէտ յաւիտենիւ ամէն։