Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ամառան հատոր · 13/24

ԳԼՈՒԽ ՃԶ-ՃԺ

Նորին դարձեալ քարոզ վասն եկեղեցւոյ. ի Բանն (Տեսի կին մի որ նստեալ էր ի կարմիր գազանին Եօթնագլխի։)

Յայտ. 17. 3։

(Գլուխ. ՃԶ)

Ամենայն կանխատեսութիւնք սրբոց որ ի Գիրս Սուրբս ի խրատ զգուշութեան են վասն ներկայի, կամ հանդերձելոյ իրաց. որպէս մի ի նոցանէ է բանս այս. զոր մեծն առաքեալ եւ աւետարանիչն Յօհաննէս՝ իշխանականին լուսաւորութեամբ ետես յառաջագոյն. եւ ուսուցանէ զմեզ զգաստութեամբ ուղղել զկեանս մեր։

Ասէ՝ (տեսի կին մի որ նստեալ էր ի վերայ կարմիր գազանի, որ ունէր եօթն գլուխս. եւ տասն եղջիւրս. եւ կինն լի էր անուամբ հայհոյութեան. եւ արբեալ յարենէ սրբոց. եւ զգեցեալ կարմիր եւ ծիրանի. եւ ոսկի բաժակ ի ձեռին լի գարշելի պոռնկութեամբ. եւ արբոյց զբնակիչս երկրի. եւ էր ի ճակատ նորա գրեալ Բաբիլօն մայր պոռնկութեան, եւ այլն։)

Գիտելի է՝ զի գազան կոչի բանսարկուն սատանայ։

Նախզի՝ պատառ է ի կենաց. եւ ապա զի կլանէ ի կորուստ դժոխոցն։

Որպէս ասէ Պետրոս. (ոսոխն ձեր սատանայ՝ իբրեւ զառիւծ գոչէ. շրջի եւ խնդրէ թէ, զո կլանիցէ։)

Իսկ եօթն գլուխ նորա՝ են եօթն գլխաւորագոյն մեղքն. որք կոչին մահու չափք. այսինքն, հպարտութիւնն. նախանձն. բարկութիւնն. ծուլութիւնն. ագահութիւնն. որկորստութիւնն. եւ բղջախոհութիւնն։

Սոքա են եօթն գլուխ չար գալանին՝ որովք պատառէ եւ կլանէ. ոչ միայն զմարմին, այլեւ զհոգիս մարդկան։

Իսկ տասն եղջիւրն՝ է յանցումն տասն բանեան օրինացն. որով պատերազմի ընդ մեզ. զի եղջիւրն գործի է պատերազմի։

Եւ է օրէնքն պահողացն պահապան եւ զէն. եւ ոչ պահողացն՝ խեթկիչ եւ կորուսիչ։

Որպէս այն որ ասէ. (մի շնար. մի գողանար, եւ այլն։)

Թէ պահեմք՝ այնու յաղթեցաք սատանայի եւ պահեցաք զհոգիս մեր. եւ թէ ոչ պահեմք, սատանայ առնու զզէնս մեր եւ նոքօք խոցէ եւ սպանանէ զմեզ։

Իսկ (կինն նստեալ ի կարմիր գազանին՝ եւ զգեցեալ կարմիր։)

Կարմիրն նշանակէ զհեղումն արեան. զի չար կանայք որք հանգչին ի կամս եւ ի գործս սատանայի՝ կրկին արիւնա հեղք են. այսինքն, հոգւոյ եւ մարմնոյ. որպէս ասէ Յակոբոս. (ցանկութիւն յղացեալ զմեղս ծնանի. եւ մեղքն կատարեալ զմահ։)

Եւ բազումք զհետ պոռնոկութեան ընթացեալք, մեռանին մարմնական սրով։

Եւ դարձեալ՝ ամենայն մեղք զոր գործէ մարդ՝ կորուստ է միայն գործողին. որպէս գողն, մարդասպանն. իսկ պոռնիկն՝ կրկին է սպանօղ. զիւրն՝ եւ զգործակցին։

Իսկ զարդարանք կնոջն՝ ոսկի եւ ծիրանի եւ այլն։

Նախ՝նշանակեն զգարշահոտ ցանկութիւն սրտին. զի գարշելի հոտն նշանակէ զապականեալ մամին. եւ զարդարանք մարմնոյ՝ զգարշահոտ. պոռնկութիւն սրտին։

Եւ ապա յայտնապէս իբր մատամբ ցուցանէ զինքն ամենեցուն. եւ պատրէ զնա տեսանել եւ ցանկալ։

Վասն այն առաւել զարդարի քան զայլս. որպէս մարգարէն. (աչօքն ակնարկէին. եւ ի գնացս քարշէին զստորոտս. եւ ի վերայ բարձր պարսպաց ճեմէին. ) որպէս սովոր են առնել պոռնիկ կանայք ի տունս պոռնկաց։

Ապա ուրեմն յորժամ գան յաղօթս յեկեղեցին՝ ոչ է պարտ կանանց զարդարել զինքեանս. զի մի լիցի տեղի սրբութեան տեղի պղծութեան եւ չարեաց։

Զի այս էր կուռքն՝ յորժամ երթայր նահապետն Յակօբ ի Բեթէլ ի տունն Աստուծոյ, ասէր ամենեցուն. (ի բաց արարէք զկուռսդ յանձանց եւ ի գլուխոց ձերոց։)

Կուռք՝ որք են զարդարանք գլխոյն եւ անձինն. եւ այս կռապաշտիցն է գործ եւ ոչ քրիստոնէից։

Որպէս Ադդա եւ Սելայ կանայք Զամեքայ զարդարեցին զինքեանս ի ծարոյրս եւ ի սնգոյրս. եւ այնու պատրեցին զորդիսն Սեթայ խառնակիլ ընդ դստերսն Կայենի։

Վասն որոյ եկն ջրհեղեղն եւ կորոյս առհասարակ զամենեսեան. բայց միայն Նոյ մնաց սերմն կենաց աշխարհի. որ պահեաց զսերմն ողջախոհ սրբութեան իւրոյ։

Այլեւ մադիանացիքն զարդարեցին զկանայս իւրեանց առաջի որդւոցն Իսրայէլի. եւ յորժամ ցանկացան եւ պոռնկեցան բարկացաւ Աստուած. եւ եհար ի նոցանէ քսան եւ չորս հազար արանց։

Այսպէս նետ դեղեալ է ի հայեցուած կանանց եւ կորուստ հոգւոց։

Վասն այն ասէ Յոբ. (ուխտ եդի աչաց իմոց չհայիլ ի կանայս։)

Իսկ որ ասէ՝ (ի ձեռն ունէր ոսկի բաժակ. եւ լի էր ամենեայն պղծութեամբ եւ գարշութեամբ։)

Բաժակ ոսկի՝ զխօսս պատրանաց նշանակէ. որ հեշտ եւ ցանկալի թուի լսողացն. այլ ապականէ եւ պղծէ զհոգի մարդոյն. որպէս ասէ յառակն. (մեղր կաթէ ի շրթանց կնոջ պոռնկի. այլ կատարած նորա դառնագոյն է քան զլեղի։)

Եւ այսպէս գարշ եւ պիղծ գինւովս՝ արբեալ է ինքն. եւ արբուցանէ զամենեսեան. որպէս գինւով արբենան եւ յիմարին մարդիկ. նոյնպէս եւ ցանկութեամբ գարշեալ եւ յիմարեալ, թափին ի խելաց միտք նոցա. ըստ այնմ, (ոգիք ըմբռնեալք ի մեղս, ի մտաց եւս անկանին. ) զի ոչ գիտեն զինչն խօսին եւ զինչն գործեն. եւ զամենայն չար իբրեւ զբարի համարին։

Այն է՝ որ գարշ եւ աղտեղի գործովն (հաւասարին անասնոց անբանից որպէս ասէ մարգարէն։)

Եւ վասն այսր գարշելի պոռնկութեան՝ ասէ տեսիլն։

(Տեսի եւ ահա ի բերանոյ վիշապին՝ ելին երեք ոգիք անսուրբք իբրեւ զգորտն։)

Վիշապն է անիծեալ օձն առաջին բանսարկուն սատանայի. եւ երեք դեւքն նման գորտան. այսինքն է, դեւն պոռնկութեան. եւ գործն պոռնկութեան. եւ գործունեայք նորին։

Եւ զի դեւն պոռկութեան՝ նման է գորտան։

Նախզի՝ գարշահոտ է. եւ ապա զի տղմասէր եւ զազրակերպ է գորտն։

Նոյնպէս դեւքն պոռնկութեան՝ գարշելի են հոտով. եւ զազրակերպ եւ տղմասէր. որպէս ասէ Յոբ. (Բեհմովթ ննջէր ի գիջային տեղիս։)

Նոյնպէս եւ գործն պոռնկութեան՝ գարշահոտ է զազրակերպ եւ գիջային ցանկութեամբ։

Այսպէս եւ գործունեայք պոռնկասէրք։

Նախզի՝ գարշ եւ անմաքուր է հոտ նոցա հրեշտակաց եւ սրբոց. որպէս գրեալ է ի վարս հարանցն. զի սուրբ այր մի եւ հրեշտակն՝ գնացին ի ճանապարհն. եւ տեսին ապականեալ եւ շարաւահոտ շաղիղ մի կենդանւոյ. եւ հրեշտակն ոչ դարձոյց զերեսս. եւ յորժամ տեսին երիտասարդ մի պոռնիկ, դարձոյց հրեշտակն զերեսն ի նմանէ. եւ հարցեալ զպատճառն, ասէ ցծերն. որպէս գարշելի է քեզ հոտեալ մարմին մեռելոյն. նոյնպէս եւ մեզ գարշելի է հոտ պոռնկին։

Երկրորդ՝ զի տղմասէր է գորտն. եւ պոռնիկն հանապազ զտիղմ հեշտախտութեան սիրէ։

Երրորդ՝ որպէս զազիր է կերպն. նոյնպէս եւ դէմք պոռնկաց՝ տգեղ եւ գարշելի լինին։

Չորրորդ՝ զի գորտն զամենայն աղտեղութիւն եւ զվատթարութիւն ջրոյն յինքն ընդունի։

Նոյնպէս եւ պոռնիկն՝ զամենայն գարշելի տեսակս մեղաց յինքն ընդունի. այսինք, զորկորստութեան. զագահութեան. ծուլութեան, եւ այլն։

Հինգերորդ՝ զի երկչոտ է գորտն. եւ ի ջուրս ղօղի. նոյնպէս եւ պոռնիկք՝ յորժամ յանդիմանին ի խրատողաց, սակաւ մի երկնչին. եւ դարձեալ յառաջին ախտս իւրեանց սահեալ ընկղմին։

Իսկ որ ասէ՝ (ի ճակատն գրեալ էր Բաբիլօն մայր կռապաշտութեան։)

Բաբիլօնն խառնակութիւն թարգմանի. այս է՝ զի պոռնկութեամբն խառնակի եւ շփոթի ամենայն կարգ հոգեւոր եւ մարմնաւոր. եւ որպէս հալալ ամուսնութեամբ ծնօղ եւ մայր լինին զաւակացն. նոյնպէս պոռնկութիւն՝ մայր է խառնակութեան եւ անկարգութեան։

Եւ այն որ ի ճակատն է գրեալ. ճակատովն ցուցանի որ առաւել համբարձակին ի գործ մեղացն. զի որքան ծածուկ է՝ ահիւ գործէ. եւ յորժամ յայտնեցաւ՝ համարձակ եւ առանց ամօթոյ. որպէս ասէ մարգարէն. (երեսք կնոջ պոռնկի եղեն քեզ. անամօթացար առ ամենեսեան։)

Վասն այն նեռն յորժամ գայ. դնէ զդրոշմ ուրացութեան յաջոյ ձեռն եւ ի ճակատն։

Աջոյ ձեռն ցուցանէ զյաջողակ գործս բարիս կորուսանել։

Իսկ որ ի ճակատն՝ ընդդէմ մկրտութեանն. զի ուրանալ տայ. եւ համարձակ գործէ զմեղս. նոյնպէս եւ հեշտասէր պոռնիկքն։

Այս է առաջին տեսութիւն պոռնիկ կնոջ նստեալ ի կարմիր գլուխ վիշապին որպէս ցուցաւ։

Դարձեալ՝ կին պոռնիկ կոչին ամենայն քաղաքք. եւ կարմիր գազանն՝ զկրկին մահն որ ի քաղաքի։

Զի սուրբն մարմնոյ մահ է եւ չարչարանք. եւ անսուրբն՝ մահ ածէ հոգւոյ եւ տանջանս յաւիտենից։

Իսկ կին կոչի՝ զի գէջ եւ վատթար հեշտութիւնս տայ ամենայն զգայութեանց. այսինքն, աչօք է եւ լսելեօք. ճաշակելեօքն եւ շօշափելեօքն մեղկանայ եւ թուլանայ ի քաղաքի։

Իսկ պոռնիկ կին է՝ որ թողու զօրինաւոր այր իւր՝ եւ ընդ բազումս շնայ. նոյնպէս եւ քաղաքացիք թողուն զաստուածային օրէնս եւ զփեսայն հոգեւոր՝ եւ ըստ հաճոյից կամաց իւրեանց ընթանան եւ պոռնկին։

Եւ կամ կոչին պոռնիկ՝ զի ընդ հեշտութեան զագահութիւնն խառնեն. որպէս պոռնիկն ունի զհեշտութիւն մարմնոյն եւ զագահութիւն. զի բազմանկողին լինի։

Նոյնպէս եւ ի քաղաքս ընդ հեշտ ցանկութեան մարմնոյ՝ եւ զազգի ազզի ագահութիւն շահուց խառնեն ի յառ եւ ի տուրս, եւ յայլսն։

Իսկ զարդարանք հանդերձին՝ նշանակեն զերեւելի փառս եւ զպատիւ քաղաքին։

Եւ ի ձեռինն ոսկի բաժակ լի պղծութեամբ. զի ամենայն ինչ ի քաղաքի՝ յերեւելիս պատուական է որպէս զոսկի. այլ ի ներքոյ գարշութիւն է եւ պղծութեամբ լի. որով արբենայ ինքն. եւ զայլս ամենայն արբուցանէ գինւով մեղաց իւրոց։

(Եւ էր ի ճակատ նորա գրեալ Բաբիլօն մայր պոռնկութեան։)

Ճակատն՝ նշանակէ զիշխանս քաղաքին՝ որք կրեն զյանցանս նորա։

Վասն այն նախատանաց քաղաքին կցորդին. եւ որ արբենայ ինքն կամ զայլս արբուցանէ, այն է՝ որ բռնութեամբ եւ հրամանաւ զչարիս եւ զմեղս տայ գործել այլոց. որպէս ասէ մարգարէն. (իշխանք ձեր գողակիցք գոցոց։)

Եւ այսպէս կոչի ի վերայ քաղաքի տեսութիւն բանիս որ ասէ։

(Տեսի կին պոռնիկ նստեալ ի կարմիր զազանին։)

Դարձեալ՝ կին պոռնիկ կոչին հերձուածօղք վասն կնատ եւ թոյլ փոփոխական մտաց իւրեանց։

Իսկ պոռնիկ՝ զի որպէս կին թողու զայր իւր՝ եւ ընդ այլոց պոռնկի. նոյնպէս եւ հերձւածօղն թողու զօրէնս իւր եւ զճշմարիտ գիտութիւն եւ զհաւատ. եւ պոռնկի հաւատով եւ օրինօք։

Զի որպէս ասեն վարդապետք. վեց ազգ է պոռնկութիւն՝ ընդդէմ վեց ազգ կուսութեան։

Առաջին՝ պոռնկութիւն է մարմնոյ. նոյնպէս կուսութիւն է մարմնոյ. որպէս ասէ՝ (են ներքինիք վասն սիրոյն Աստուծոյ։)

Երկրորդ՝ պոռնկութիւն է հոգւոյ՝ որք պղծեն զոգիս էգ ցանկութեամբ ընդ հեշտութիւն զգայութեանց. նոյնպէս կուսութիւն է հոգւոյ՝ սրբութիւն զգայարանաց յիւրաքանչիւր գործոց։

Երրորդ՝ պոռնկութիւն է մտաց՝ յորժամ զխորհուրդս լցեալ ունին զանազան ախտիւք եւ մեղօք. նոյնպէս կուսութիւն է մտաց՝ անբիծ պահելն զմիտս ի չար տեսութեանց։

Չորրորդ՝ պոռնկութիւն է հաւատոց. որպէս ուրացողաց եւ կռապաշտից. ըստ այնմ, (շնայր Երուսաղէմ ընդ քարի եւ ընդ փայտի. ) վասն նոցա ասէ. (որք թողին զՏէր՝ եւ պաշտեցին զկուռս։)

Իսկ հաւատացեալքն եւ ուղղափառքն՝ կոյս են հաւատով։

Հինգերորդ՝ պոռնկութիւն է լեզւի. որպէս հերձուածօղն եւ ստախօսն. նոյնպէս եւ ուղղափառն եւ ճշմարտախօսն՝ զկուսութիւն լեզուի ունի։

Վեցերորդ՝ պոռնկութիւն է գործոց՝ որք թողուն զբարի գործս եւ առնեն զչար. նոյնպէս կուսութիւն բարի գործոց՝ յորժամ ատելով զչարն, սիրեմք զգործս բարի եւ առնեմք։

Ապա ուրեմն յայտ է՝ զի վեց է կուսութիւն. այսինքն. մարմնոյ՝ եւ հոգւոյ՝ եւ մտաց՝ եւ հաւատոյ՝ եւ լեզուի՝ եւ բարեաց գործոց։

Իսկ եօթնագլխի գազանն ուր նստեալ էր կինն՝ ութն գլխով նշանակէ զայն՝ զի ութն են պատճառք ամենայն հերձուածողաց։

Առաջին է՝ անգիտանալն զտկարութիւն եւ զփոքրկութիւն մարդկային մտացս. զի ոմանք ոչ գիտելով թէ միտք մարդկան ունի սահման՝ կարծեն լինիլ զնա պարունակօղ ամենայնի. վասն այնորիկ ոչ երեւի ճշմարիտն նոցա. զի ոչ ըմբռնէ միտքն։

Երկրորդ՝ է դարձուցանել զիմացումն ի հաւատալեացն եւ յայնցանէ՝ որք ածեն զմարդն առ հաւատալին. այսպիսիքս խաբեցեալք են. զի ոչ է բնութեամբ մարդոյն տեսանել զյետոյսն իւր, եւ ոչ տեսանել առանց աչաց եւ հայելոց. այսպէս ոչ կարէ իմանալ յորոց դարձուցանէ զմիտսն. այսինքն, ի սուրբ գրոց եւ ի բանից վարդապետաց։

Երրորդ՝ է նրբութիւն իմանալեացն. եւ բթութիւն իմացմանն այսպիսեացս՝ է ասել թէ, (բժոտեալ աչք՝ ոչ տեսանէ զմազն ի հեռաստանէ. եւ զոր ինչ տեսանէ աչք արծուին՝ ոչ տեսանել կարէ աչք մարդոյ. ) այսպէս բթամիտն ոչ իմանայ զոր իմանայ նրբահայեացն եւ ուսեալն յԱստուծոյ. զորս եդ Աստուած ուսուցիչս այլոց. որպէս մարգարէք՝ եւ առաքեալք՝ եւ վարդապետք։

Չորրորդ՝ է հեռաւորութիւն հաւատալեացն. քանզի որք ոչ կրթին ի գործ իմացմանն, բայց միայն ի գործ զգայութեանն, հեռի են ի հաւատալեացն. որպէս երկիր յերկնէ. վասն որոյ ոչ կարեն իմանալ։

Հինգերորդ՝ է հեղգութիւն խնդրելոյն զօգնականութիւնն Աստուծոյ ի հաւատալն. քանզի հաւատն ոչ է բնական. զի ըստ այսմ միապէս լինէր առ ամենեսեան. այլ յընտրութենէ բարութեանն Աստուծոյ. եւ է ձրի պարգեւ. վասն այսորիկ պարտ է խնդրել ստէպ եւ խոնարհութեամբ. որպէս ասէ Մարկոս. (հաւատամ՝ օգնեա անհաւատութեանս իմոյ։)

Վեցերորդ՝ է պարտուակ մեղացն. քան զի ոմանք չար գործօքն իւրեանց՝ ի բաց մերժեն յինքեանց զլոյս արեգականն արդարութեան։

Եօթներորդ հպարտութիւնն. որ է իբրեւ զփքացումն երեսաց մտացն. որպէս ամբաստան լինի զինքենէ. որպէս Երեմիա ասէ. (յանդգնութիւն քո խաբեաց զքեզ, եւ ամբարտաւանութիւն սրտի քոյ։)

Ութներորդ՝ է անկարգ ախորժակն, քարշելով զմիտս առ ներհակս հաւատոյն. այսինքն են երկիւղն, սէրն, եւ ատելութիւնն. որպէս գիջակնութիւնն ոչ տայ թոյլ աչացն յստակ տեսանել. այսպէս երկիւղն զբազումս յետս քարշէ ոչ հաւատալ ի Քրիստոս։

Նաեւ սէր աշխարհիս եւ փառաց՝ ոչ տայ թոյլ հաւատալ. այլեւ ատելութիւնն դարձուցանէ զմիտս բազմաց ի հաւատոց. որպէս ատելութիւն եւ նախանձ փարիսեցւոցն՝ ոչ տային թոյլ հաւատալ ի Քրիստոս։

Իսկ զարդարեալ հանդերձն՝ եւ ոսկի բաժակն լի պղծութեամբ՝ նշանակէ զպատրօղ եւ զհաւանական բանս հերձուածողաց. զոր զարդարեն արտաքոյ վկայութեամբ սուրբ գրոց. եւ ի ներքոյ խառնեալ են զպղծութիւն հերձուածոյն իւրեանց. որպէս որք զմահացու ղեղն խառնեն ընդ քաղցրութեան մեղութիւն. նոյնպէս եւ նոքա զբանս իւրեանց. ըստ առաքելոյն. (եթէ քաղցրաբանութեամբ եւ օրհնութեամբ պատրեն զանձինս անմեղաց. ) եւ մարգարէն ասէ. (կակուղէին բանք նոցա քան զձէթ. եւ ինքեանք որպէս սլաք։)

Եւ զայն ընտրեն բազումք. (եւ ըստ մարմաջելոյ լսելեաց իւրեանց՝ կուտեսցեն վարդապետս եւ յառասպելս կործանսցին։)

Եւ որ ասէ՝ (արբեցոյց զբնակիչս երկրի. ) այսինքն, զի որք ի յերկիր ունին հակեալ զմիտս, եւ երկրաւոր գիտութեամբ կամին քննել զերկնային եւ զհոգեւոր իմաստս, նոքա արբենան՝ յիմարին եւ մոլորին. զի ոչ ունին զճշմարտութեան հաւատն առաջնորդ. եւ խելագարեալ բարբանջեն զանուղղայս առ Աստուած եւ յեկեղեցիս. ի կարգս եւ ի կրօնս. ըստ այնմ, (եդին յերկինս զբերանս իւրեանց. եւ զլեզուս իւրեանց ածէն զերկրաւ։)

Եւ անուն նորա լի հայհոյութեամբ։)

Այս է՝ զի հերձուածօղն հայհոյիչ լսի. եւ լի է հայհոյութեամբ միտ եւ բերան նորա։

Զի զոր ինչ իմանայ մտօք եւ խօսի՝ ամենայն հայհոյութեամբ է. եւ ուր ուրեք վասն պատրանաց կերպարանէ զճշմարտութիւնն՝ այնու ծածկէ զսուտն։

Դարձեալ՝ կին կոչի կենցաղս այս մարմնական. վասն զի էգ եւ թոյլ եւ հեշտասէր է ախտիւ եւ ծննդական։

Իսկ պոռնիկ՝ զի խառնեալ է զբարի եւ զչար. զմեղս եւ զարդարութիւն. զսուտ եւ զճշմարի. եւ զայլ ամենայն հակառակսն որք ի սմա գտանին։

Իսկ որ ի ջուրս է բնակեալ. այսինքն, ի ծով մեղաց աշխարհի. յոր հանապազ ալէկոծի եւ տատանի հոգւով եւ մարմնով. ի խորհուրդս, ի բանս, եւ գործս։

Իսկ եօթն գլուխն՝ եօթն դար ժամանակիս մինչ ի կատարած կենցաղոյս։

Եւ որպէս ծով կոչի սա՝ զի մեղօք ընկղմէ. այսպէս գազան կոչի վասն պատժոյն. զի զամենեսեան կլանէ եւ կորուսանէ։

Զոմանս մարմնով, եւ զոմանս հոգւով։

Իսկ տասն եղջերքն՝ թուով տասն մասունք արարածոցս. այսինքն, երկին եւ երկնաւորք. երկիր եւ երկրաւորք. ծով եւ ծովայինք. օդ եւ օդեղէնք. հրեշտակ եւ մարդիկ։

Կամ տասն սեռքն ամենայն արարածոց՝ զոր ասէ իմաստունն. գոյացութիւն. որակ. քանակ, եւ այլն։

Եւ զարդ լուսաւորացն. որպէս ոսկի եւ ակն եւ մարգարիտն՝ զտիւ եւ զգիշեր զգեցեալ, որպէս ծիրանի եւ կարմիր։

(Եւ ոսկի բաժակ ի ձեռն լի պղծութեամբ. ) այսինքն, զի կենցաղական իր՝ որպէս ոսկի պատւական եւ հեշտալի երեւի մարմնոյս. այլ դառնութիւն է հոգւոյն եւ պղծութիւն։

Եւ բազումք ի մարդկանէ որք երկրասէրք են՝ արբենան ի հեշտութեանց սորա եւ յիմարին մոլորութեամբ։

(Եւ անուն նորա լի հայհոյութեամբ. ) զի աշխարհ ամենայն ի չարի կայ եւ ի մէջ մեղաց։

(Եւ գրեալ է ի ճակատն մայր պոռնկութեան եւ չարեաց. ) զայն է իմանալ՝ որ երկիրս է դատապարտութեան տեղի. զի յորժամ յանցեաւ սատանայ՝ յերկնից աստ անկաւ. նոյնպէս եւ մարդն ի դրախտէն յերկիր դատապարտեցաւ։

Եւ որպէս ճակատ եւ իշխան եղեւ սատանայի. եւ զանազան խառնակութեամբ մոլորեցոյց զմարդիկ. ինքն գտակ եւ վարդապետ չարեաց եղեւ. եւ ուսոյց մարդկան պէս պէս չարիս. կռապաշտութիւն, պղծութիւն, մարդասպանութիւն, եւ այլն ամենայն։

*Դարձեալ կին պոռնիկ կոչի թագաւորական քաղաքն որ է նորն Հռօմ։

Որպէս մերկն է հրեշտակն ի տեսիլն Յօհաննու։

Կին կոչէ զնա վասն անառակ եւ յաճախ գէջ եւ պղծալից ախտին որ ի նմա։

Եւ պոռնիկ՝ զի յատկապէս երեք ազգ պոռնկութիւն երեւի առ նա։

Նախ՝ մարմնական անիծեալ եւ պղծալից ցանկութեան նորա. որպէս ի հինն Հռօմ, զոր Բաբիլօն կոչէ զնա առաքեալն Պետրոս վասն անօրէն խառնակութեանց նորա։

Երկրորդ՝ պոռնկութիւն հերձուածոյն. որ առաւել եղեւ ի նմա քան յայլ տեղիս. որպէս Արիոս. Մակեդոն. Նեստոր. եւ այլն ամենայն. որպէս ասէ. (անուն նորա լի հայհոյութեամբ։)

Եւ այս վասն այն՝ (զի սկիզբն իմաստութեան երկիւղ Տեառն. ) որ ոչ ունէին զերկիւղն Աստուծոյ. համարձակ զհերձուածս խօսեցան։)

Երրորդ՝ պոռնկութիւն յաւուրս նեռինն. որ նախ անդ երեւի թագաւորութիւն նորա. եւ հնազանդին ամենեքեան. եւ ապա նստի յԵրուսաղէմ թագաւոր երեք ամ եւ կէս. որպէս ասէ առաքեալն. (մինչեւ բարձի այդ որ այժմդ ունի. եւ ապա եկեսցի մարդն անօրէն. եւ զնա կոչեն արեանարբու. ) զի ի հինն Հռօմ եւ ի նորն՝ առաւել մարտիրոսք եղեն եւ վկայք Քրիստոսի։

Եւ ի վերայ ծովու է բնակեալ զգալի. այլեւ զժողովուրդս բազումս եւ զազգս եւ զլեզուս որք հնազանդին նմա, կոչէ ջուր բազում։

Իսկ Է գլուխ զազանին՝ եօթն չար թագաւորքն են. որք յետ Քրիստոսի մինչ ի Կոստանդիանոս թագաւորեցին. որպէս Ներոն. Դոմետիանոս. Դեկոս. Դիոկղէտիանոս։

Իսկ Ժ եղջիւք՝ տասն թագաւորք են։

Եւ այս եռակի է իմանալ։

Նախ՝ որպէս ասեն ոմանք թէ, առաջին թագաւոր է Աստուած։

Երկրորդ՝ Նեբրօթ։

Երրորդ՝ Յովսէփ։

Չորրորդ՝ Սողոմօն։

Հինգերորդ՝ Նաբուգոդոնոսոր։

Վեցերորորդ՝ Կիւրոս։

Եօթներորդ՝ Դարեհ։

Ութներորդ՝ Աղէքսանդր։

Իններորդ՝ Օգոստոս։

Տասներորդ՝ Մեսիայն. որ է առաջին եւ վերջին թագաւոր. յետ որոյ նեռն թագաւորէ սակաւ ժամանակս եւ կորնչի։

Երկրորդ՝ այսպէս։

Նախ թագաւորութիւնն ասորւոց։

Երկրորդ՝ մարաց եւ հնդկաց։

Երրորդ՝ բաբելացւոց։

Չորրորդ՝ պարսից։

Հինգերորդ՝ մակեդոնացւոց։

Վեցերորդ՝ հռօմայեցւոց։

Եօթներորդ՝ նոր հռօմոց։

Ութներորդ՝ եգիպտացւոց։

Իններորդ՝ հայոց։

Տասներորդ՝ սկիւթացւոց. որ է ալանաց. յորոց միջի նեռն երեւի։

Երրորդ այսպէս. զի ի վերջին աւուրս՝ թագաւորութիւնն հռօմոց ի տասն պատճառի. որպէս ետես Դանիէլ տասն եղջիւրս. եւ փոքրիկ եղջիւրն՝ որ զերեքն ի բաց խլէր է նեռն. որ զերեք թագաւորսն սպանանէ. եւ եօթնեքին հնազանդին Նզովելոյն։

Եւ ապա գայ յԵրուսաղէմ եւ հակառակի սրբութեան։

Զոմանս որք հետեւին նմա հոգւով սպանանէ. եւ որք արիանան ի հաւատս՝ մարմնով չարչարէ։

Եւ ապա ինքն յետ սակաւ աւուրց՝ սատակի եւ մատնի ի կորուստն յաւիտենից։

Յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած՝ յայսպիսի չարաց. եւ հանգուսցէ ի վերինն Երուսաղէմ. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասն կուսանաց. ի Բանն որ ասէ առակն։

(Բազում դստերք ստացան զմեծութիւն. բազումք արարին զզօրութիւնս. բայց դու առաւել եղել՝ եւ անցուցեր զամենեքումբք։)

Առակ. 31. 29։

(Գլուխ. ՃԷ)

Գովելի են գեղեցիկն՝ ասեն իմաստունք. եւ պարսաւելի են գորշելիքն։

Նախ զի՝ գիտասցէ ամենայն ոք՝ եթէ գարշելի գործոց պարսաւանք հետեւին. աստ ի կեանս՝ եւ ի հանդերձեալն։

Եւ երկրորդ՝ զի մի նախանձեսցուք գարշելի եւ չար գոցծողաց. այլ ի բաց փախիցուք. զի չար է՝ որ ամենեցուն է փախչելի։

Իսկ (գեղեցիկքն գովելիք են։)

Նախզի՝ ծանիցուք եթէ ամենայն բարեաց փառք եւ գովութիւն հետեւի ի մարդմնաւորս եւ ի հոգեւորն։

Եւ դարձեալ՝ զի նախանձեսցուք ի բարիս. եւ կատարեսցուք ի միտս ցանկութեամբ. եւ ի մարմինս գործով. զի բարին ամենայն մարդոյ ցանկալի է եւ գործելի. որպէս բարեգործ եւ առաքինի կուսանքն սուրբք. որպէս բարեգործ եւ առաքինի կուսանքն սուրբք. որք դուստր կոչին թագաւորին երկնաւորի, եւ հարսն անարատ փեսային Քրիստոսի. որպէս ասէ առաքեալն. (խօսեցայց զձեզ իբրեւր զկոյս մի սուրբ՝ յանդիման լինիլ փեսային Քրիստոսի։)

Եւ արդ՝ վասն զի կուսութեամբ հարսնացան Քրիստոսի. պարտ է նախ վասն կուսութեան խօսիլ բան. եւ ապա վասն հարստութեան։

Եւ գիտելի է՝ զի Զ եղանակ է կուսութեան՝ որ բաց որոշի ընդդէմ վեցեկի պոռնկութեան։

Առաջին՝ պոռնկութիւն մարմնոյ. եւ նոյնպէս կուսութիւն է մարմնոյ. վասն սոցա ասէ Տէրն. (են ներքինք՝ որք վասն սիրոյն Աստուծոյ եղեն։)

Երկրորդ՝ պոռնկութիւն է հոգւոյ՝ որք պղծեն զհոգին էգ ցանկութեամբ ընդ պպեշտութեան զգայութեանց։

Նոյնպէս կուսութիւն է հոգւոյ՝ սրբութիւն զգայարանաց յիւրաքանչիւր գործոց. այսինքն, զաչսն յարատ հայելոյ. եւ զունկն ի չար լսելոյ եւ այլն։

Երրորդ՝ պոռնկութիւն է մտաց՝ յորժամ զխորհուրդս լցեալ ունին զանազան չար ախտիւք եւ մեղօք. նոյնպէս կուսութիւն է մտաց՝ անբիծ պահել զմիտս ի չար տեսութեանց. ի չար կամաց. եւ ի վատ խորհրդոց. զորմէ ասէ Դաւիթ. (ի մեղաց իմոց սուրբ արա զիս Տէր. եւ յօտարէն պահեա զծառայս քո. ) այսինքն յօտար խորհրդոց եւ ի չար իմացմանց։

Չորրորդ՝ պոռնկութիւն է հաւատոց. որպէս ուրացողաց եւ կռապաշտից. ըստ այնմ, (շնար Երուսաղէմ ընդ քարի եւ ընդ փայտի. ) վասն նոցա ասէ. (որք թողին զՏէր՝ եւ պաշտեցին զկուռս։)

Իսկ հաւատացեալքն եւ ուղղափառքն՝ կոյս են հաւատով. որք անշաղախ եւ անապական պահեցին զուղղափառութեան հաւատս իւրեանց ի ծննդենէ աւազանին։

Հինգերորդ՝ պոռնկութիւն է լեզուի. որպէս հերձուածօղն եւ ստախօսն. նոյնպէս եւ ուղափառն եւ ճշմարտախօսն՝ զկուսութիւն լեզուի ունի. որպէս ասէ առակն. (չափով եբաց զբերան իւր. եւ իմաստութեամբ զխօսս. եւ կարգաւոր զլեզուս։)

Արդ՝ չափովն նախ այն է՝ որ սակաւ խօսին եւ ոչ յաճախ. զի յաճախ եւ անչաափ խօսիլն՝ յանցումն է մարդոյ. (եւ որ բանիւ ոչ յանցաեւ ասէ առաքեալն, նա է մարդ կտարեալ։)

Երկրորդ այն է չափով՝ որ հանդարտ խօսի. եւ ոչ շուտափոյթ եւ բարձր ձայնիւ. նոյնպէս եւ իմաստութիւնն կրկին է։

Նախ՝ որ զինչ խօսի ոք՝ իմաստութեամբ խառնեալ լինի. զի իմաստութիւնն աղ է եւ համեմիչ բանին որպէս աղն կերակրոն. ըստ այնմ, (ամենայն բանք ձեր՝ իբրեւ աղիւ համեմեալ լիցի. զի տացէ շնորհս լսողաց։)

Եւ երկրորդ իմաստութիւն է՝ որ նախ միտքն ընթանայ ի բանն. եւ ապա լեզուն հետեւի. որպէս նախ ճրագն ընթանայ՝ եւ ապա մարդն. եւ յայնժամ ոչ թիւրի. ապա թէ լեզուն յառաջ է քան զմիտսն՝ նա տգիտութեամբ սխալի եւ որոգայթի. որպէս ծնունդ ինչ կենդանւոյ յառաջեալ քան զծնօղն՝ ի խօրխորատ անկանի։

Նոյնպէս եւ կարգաւոր խօսքն՝ կրկին է։

Նախ՝ որ զխօսից սկիզբն եւ զմէջն եւ զկատարումն գիտէ, եւ կարգաւ խօսի. որպէս կարգաւ փոխեմք զոտս. նախ ի մերձն՝ եւ ապա ի հեռուն։

Երկրորդ կարգաւ խօսքն ճշմարիտ է. իսկ անկարգն՝ սուտն։

Եւ սուտն կրկին է. թէ գիտութեամբ եւ կամաւ՝ որդի սատանայի առնէ զմարդ. ըստ այնմ, (որ սուտ խօսի, սուտ է եւ հայրն նորա սատանայի։)

Իսկ թէ ակամայ եւ անգիտտութեամբ է սուտն՝ նա լինի դատարկաբանութիւն. վասն որոյ՝ (ընդ ամենայն դատարկ բանից՝ համարս տալոց էք ասէ Տէրն։)

Ապա ուրեմն պարտ է զգուշանալ յանկարգ խօսից եւ ի ստութենէ. թէ կամաւ թէ ակամայ. այսպէս է պոռնկութիւն լեզւի։

Վեցերորդ՝ պոռնկութիւն է գործոց. որք թողուն զբարի գործն՝ եւ առնեն զչար. նոյնպէս կուսութիւն է բարի գործոց՝ յորժամ ատելով զչարս, սիրեմք զգործս բարիս եւ առնենք. ըստ այնմ. (խոտորեա ի չար է՝ եւ արա զբարի։)

Ապա ուրեմն յայտ է՝ զի ըստ վեց եղանակի է կուսութիւն. այսինքն, մարմնոյ. եւ հոգւոյ. եւ մտաց. եւ հաւատոյ. եւ լեզուի. եւ բարերաց գործոց։

Իսկ որք այսպէս ամենեւիմբ սրբութեամբ ունին զկուսութիւն յամենայն կողմանէ որպէս ցուցաւ, նոքա կոչին դուստր եկրաւոր թագաւորին Աստուծոյ հօր. եւ հարսն հոգեւոր եւ անախտ փեսային Քրիստոսի. որպէս գրէ առաքեալն. (խորհուրդս այս մեծ է՝ բայց ես ամեմ ի Քրիստոս եւ յեկեղեցի։)

Զի եկեղեցի սուրբ՝ եւ հոգիք հաւատացելոց՝ հարսն կոչին Քրիստոսի վասն բազում պատճառի։

Նախ՝ վասն մկրտութեան. որ հաւատով եւ յուսով հոգիք սուրբք՝ միացեալ են ընդ Քրիստոսի. ըստ այնմ, (կացէք դուք ի յիս՝ եւ ես ի ձեզ։)

Երկրորդ՝ վասն ջերմեռանդ սիրոյն՝ որ է ի մէջ փեսային եւ հարսին. նոյնպէս եւ հոգիք սրբոց՝ ջերմ եւ անքակտելի սիրով միացեալ են ընդ Քրիստոսի. որպէս ասէ առաքեալն։

(Ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւն, թէ անձկութիւն, եւ այլն։)

Երրորդ՝ վասն բազմածնութեան. զի հաւատացեալք՝ ունին զբազում ծնունդս հոգեւորս. ըստ այնմ, (բնակեցուսցէ զամուլն ի տան ուրախամիտ՝ որպէս մայր որդւովք բերկրեալ. ) զի ամուլ էր նախ յանհաւատութեան. եւ եղեւ մայր՝ բազումք որդւովք բերկեալ, առաւել քան զմարմնական ծնունդս։

Նախ զի՝ նոքա մարմնոյն են ծնուդնք. եւ առաքինութիւնքն հոգւոյ. եւ որպէս պատուական է հոգի քան զմարմին. նոյնպէս եւ հոգւոյ ծնունդն քան զմարմնոյն։

Երկրորդ՝ զի մարմնոյն ծնունդն՝ մահկանացու է եւ անցաւոր։

Իսկ հոգւոյն՝ անմահ եւ յաւիտենից։

Երրոորդ՝ զի մարմնոյն ծնունդք բազումք չար եւ վատթար հանդիպին. իսկ հոգւոյն՝ ամենեքեան բարիք եւ փրկանք հոգւոյն. այսպէս վասն ծննդեան՝ հարսն կոչին հոգիք սրբոց։

Չորրորդ հարսն կոչի վասն զի մարմին է հարսն՝ եւ գլուխ փեսայն. այսպէս եւ եկեղեցի (մարմին է ի մարմնոյ նորա. եւ ոսկր յոսկերաց նորա ըստ առաքելոյն. ) եւ հնազանդ եւ ցաւակից գլխոյն մերոյ Քրիստոսի։

Հինգերորդ՝ որպէս հարսն միայնոյ փեսային է եւ ոչ այլ ումեք. նոյնպէս եւ եկեղեցի սուրբ՝ հեռացեալ եւ որոշեալ յամենայն պաշտամանց ի հրէից եւ ի հեթանոսաց. միայն պատրաստեալ է զինքն հաւատով փեսային Քրիստոսի. ըստ այնմ, (որ ունի հարսն՝ նա է փեսայ։)

Իսկ այլքն՝ բարեկամք են փեսային օտարք ի հարսնէն։

Վեցերորդ՝ զի զբնական գեղեցկութիւնն ունի եւ զհամեստութիւնն։

Նոյնպէս եւ հոգիք համեստ եւ պարկեշտ վարուք՝ պայծառ ունին զբնական գեղեցկութիւնն, յորում ստեղծաւ ի պատկերն Աստուծոյ եւ տգեղացաւ մեղօք. վերստին նորոգեցաւ, յորժամ հարսնացաւ Քրիստոսի եւ սրբեցաւ աւազանին մաքրութեամբ։

Եօթներորդ՝ հարսն նշանեալ է նախ՝ եւ յետոյ պսակի. նոյնպէս հոգիք սրբոց՝ այժմ նշանեալ են հաւատով եւ յուսով հարսնացեալ Քրիստոսի. եւ ի հանդերձեալն լինի պսակ սիրով եւ միաւորութեամբ. ըստ այնմ որ հարսանեաց առակէ զարքայութիւն։

(Այր մի ազնուական՝ հարսանիս որդւոյ իւրոյ. եւ ետես անդ այր մի՝ որ չունէր հանդերձ հարսանեաց, եւ այլն։

Եւ ի մէջ գիշերի՝ եղեւ բարբառ ահա փեսայ գայ՝ ելէք ընդ առաջ նոա. եւ մտին իմաստուն կուսանքն յառագաստ փեսային. եւ փակեցաւ դուռ յիմար կուսանանց։)

Ութներորդ՝ հարսն եօթն զարդուք է պաճուճեալ. որ է երեք գլխոյն. եւ չորրս զգեստ ծածկոյթ մարմնոյն. նոյնպէս եւ եկեղեցի սուրբ զհոգին որ է գլուխ՝ զարդարութենէ հաւատով յուսով եւ սիրով. եւ զմարմինն զարդարէ շորիւք առաքինութեամբ. որ է խոհեմութիւն, արիութիւն, ողջախոհութիւն. եւ արդարութիւն։

Իններորդ՝ ի բարձր տեղւոջ է ընդ փեսային. նոյնպէս եւ հարսնացեալ եկեղեցի սուրբ՝ բարձրացեալ է ի փառս եւ ի պատիւ ամենայն եկնաւորացն դասուց. եւ լցեալ զտեղի անկելոցն բարձրագոյն դեսուց յարքայութեանն Աստուծոյ։

Տասներորդ՝ հարսն միայն թագակցեալ է ընդ փեսային. այսպէս եւ հարսնացեալ հոգիք սուրբք եւ հաւատացելոց՝ միայն ունին զթագ արքայութեանն Քրիստոսի ի մէջ ամենայն աշխարհի երկնաւորաց եւ երկրաւորաց. որպէս ասէ Եսայի. (ընկալջիք զթագ արքայութեան ի ձեռանէ Տեառն. ) Պօղոս ասէ. (եթէ համբերեմք, ընդ նմին եւ թագաւրեմք. ) զի սուրբքն Աստուծոյ՝ են թագաւորեալք ընդ Քրիստոսի. եւ ժառանգք Աստուծոյ եւ ժառանգակիցք Քիստոսի. որպէս ինքն Տեառն խոստացաւ ասելով. (հայր իմ ուխտեաց ինձ զարքայութիւնն. եւ ես ուխտեմ ձեզ. զի ուտիջիք եւ ըմպիջիք ի սեղան հօր իմոյ։)

Այսպէս կոչին սուրբք կուսութեամբ եւ անարատութեամբ դուստր Աստուծոյ, ե ւ հարսն անարատ երկնաւոր փեսային Քրիստոսի։

Եւ զայնպիսի անախտ եւ մաքուր հարսունքն՝ գովէ փեսայն եկնաւոր եւ ասէ։

(Բազում դստերք ստացան զմեծութիւն. բազումք արարին զզօրութիւն եւ այլն։)

Եւ այս իմանալի է՝ նախ մամնապէս եւ առանձնութեամբ. եւ ապա հոգեպէս եւ հասարակ։

Մարմնապէս՝ զի բազում դստերք մեծատանց թագաւորաց եւ իշխանաց՝ ստացան մեծութիւն մարմնոյ. տնարարութիւն եւ իմաստութիւն. եւ բազումք եղեն զօրաւորք եւ արդիւնաւորք գործով։

(Բայց դու՝ առաւել եղեր քան զամենայն. ) որպէս սուրբքն Հռիփսիմեանքն, Գայիանէ, Սուրբն Սանտուխտ, Թեկղ, եւ Վառվառ, եւ այլք։

Զի առաւել գերազանց եղեն քան զդասս թագաւորաց եւ իշխանաց. զի նոքա մարմնով միայն եղեն իմաստունք ի տնարարք եւ զօրաւորք. այլ նոքա սուրբ կուսանքն՝ կուսութեամբ եղեն հոգւով իմաստունք եւ զօրաւորք, եւ դստերք երկնաւոր թագաւորին։

Այս առանձնապէս եւ առ հասարակ։

Իսկ հոգեպէս՝ զի (բազում դստերք ստացան զմեծութիւն։)

Ոմն զտեսական՝ եւ ոմն զգործնական. զի հրէից ժողովուրդն՝ միայն ունէր զգործնականն. եւ պակաս էր՝ ի տեսականէն։

Իսկ հեթանոսաց ժողովուրդն՝ ունէր զտեսականն իմաստութիւն. եւ պակաս էր նոցա գործնական առաքինութիւնն. որք ոչ տեսականաւ, եւ ոչ գործնականաւ ճանաչեցին զԱստուած։

Իսկ եղեցեցի սուրբ՝ գերազանց է քան զնոսա ամենեսեան. զի ունի զտեսականն կատարեալ հաստատ առ Աստուած. եւ ունի զգործնական գերազանց սրբութիւնն։

Իսկ այնոքիկ որք մաքուր կուսութեամբ են հոգւով եւ մարմնով՝ առաւել կատարեալ են եւ անթերի ի հոգեկան եւ ի մամնական իմաստութիւնն. (զի առնեն եւ ուսուցանեն. եւ մեծ կոչեցան յարքայութեանն Աստուծոյ։)

Որպէս ասաց՝ (սուտ հաճութիւն եւ ընդունայն գեղ կնոջ ոչ գոյ ի քեզ։)

Սուտ հաճութիւն է՝ որ է հեշտութիւն եւ ցանկութիւն մարմնոյ։

Եւ այս երեք դիմօք իմանի։

Նախ՝ հաճոյացեաելն։

Երկրորդ՝ հաճիլն։

Երրորդ՝ հաճոյութիւնն որ է հեշտ ցանկութիւն մամնական ի մէջ հաճելոյն, եւ ի մէջ հաճողին։

Եւ սուտ են ամենեքեան. զի մարմնաւորք են եւ անցաւորք. որպէս ասէ մարգարէն. (մարդոյ որպէս խոտոյ են աւուրք իւր. որպէս ծաղիկ վայրի այնպէս ծաղկի. շնչէ ի նա հողմն մահւան. ոչ է, եւ ոչ եւս երեւի տեղի նորա։)

Ապա յայտ է՝ յորժամ մարմին խոտ է եւ անցաւոր ծաղիկ մամնոյն եւ փառքն եւ հեշտութիւնն՝ անցաւորք են եւ կորստականք. վասն սոցա ասի յերգս. (ոչ հեշտացան ի գրկանս փափկութեան. իմացան եթէ սնոտի է անցաւոր մեծութիւնս։)

Եւ ընդունայն է գեղն երեսաց. այսինքն, սուտ եւ ունայն. եւ սուտն կրկին կերպիւ որոշի ի ճշմարտութենէն։

Նախ՝ որպէս սուտն միայն կերպարանաւն է պաճոյճ, եւ ի ներքս անպտուղ եւ անարդիւն է. նոյնպէս գեղ երեսաց կանանց՝ միայն զարդարութենէ եւ ծաղկեալ. այլ ի ներքս ի հոգին եւ ի գործն նայելով՝ անվաւէր եւ սուտ եւ տգեղ։

Երկրորդ՝ սուտն առաւել զարդարուն երեւի եւ խաբէ զլսօղն, քան զճշմարիտն. եւ այս է պատճառն. զի սուտն զհեշտն եւ զճշմարիտն ի դէմն ունի. եւ զսուտն ծածկեալ։

Իսկ ճշմարիտն՝ զդժուարն ի դէմն ունի. եւ զճշմարտութիւնն ծածկեալ. որպէս բանք սուրբ եւ ուղղափառ վարդապտաց. դժուարին է տեսութիւնն, եւ ծածուկ ճշմարտութիւնն։

Իսկ բանք հերձուածողաց՝ դիւրին եւ հեշտ ունի զտեսութիւնն. եւ ծածկեալ է խաբէութիւնն. այսպէս եւ գեղ չար կանանց՝ առաւել պատրէ զմարդիկ քան զբարի. եւ ձգէ ի խորխորատ կորստեան. որպէս հերձուծողաց բանք. եւ որպէս յորոգայթ թաքուցեալ թռչնոց՝ կերակուրն հեշտալի երեւի՝ եւ ականատն ծածկեալ է. իբրեւ եկեր՝ ըմբռնեցաւ ի ներքս. այսպէս եւ գեղ կանանց չարաց՝ արտաքոյ երեւի հեշտալի. եւ ի ներքոյ՝ դառն եւ լեղի. որպէս ասէ իմաստունն. (մեղր կաթէ ի շրթանց կնոջ պոռնկի. եւ վախճան նորա դառնագոյն է քան զլեղի։)

Եւ գիտեն զայս գործունեայք գործոյն. զի յետ մեղացն՝ դառնանայ խիղճ մտաց նոցա եւ տրտմի քան զլեղի։

Այսպիսի սուտ հաճութիւն եւ սնոտի գեղ կանանց՝ ոչ է ի քեզ ասէ. այլ գեղեցկութիւն սրբոց եւ կուսանաց՝ ճշմարիտ հաճոյութիւն է։

Նախզի՝ ոչ է ի կերպարան մարմնոյն. այլ ի ներքս ի հոգին է զարդ. ըստ այնմ, (ամենայն փառք դստեր թագաւորի ի ներքոյ ի վերջ աւորս յոսկէ հուռս զրադարեալ եւ պաճուճեալ։)

Երկրորդ՝ զի ոչ է անցաւոր. այլ մնացական է եւ յաւիտենական. այսինքն. իմաստութիւն. հաւատն. յոյսն. սէրն. ողորմութիւնն. խոնարհութիւնն. եւ այլն ամենայն, հետեւի առաքինութեանց գործոց։

Երրորդ՝ (զի սուտ հաճութիւն՝ ոչ գոյ ի քեզ. ) այսինքն, փառասիրութեան եւ մարդահաճութեան արտաքոյ. զի սովորեն սոքա զզուել զկատարեալս առաքինութեամբ. եւ ի ցոյցս մարդկան տալ գործել. զորմէ ասէ Տէրն. (այն իսկ են վարձք նոցա. ) այլ դու զամենայն ի փառս Աստուծոյ կատարեա։

Վասն այն ոչ գոյ ի քեզ սուտ հաճութիւն եւ ունայն գեղ. զի (կին բարեպաշտօն եւ իմաստուն օրհնեսցի։)

Կին ասէ՝ որ արտաքին գունով գեղեցկացեալ, ոչ օրհնի եւ ոչ գովի. վասն զի այն յԱստուծոյ շնորհք են. որպէս զօրութիւն ուժոյ. որպէս հասակն. որպէս իմաստութիւնն. նոյնպէս եւ գեղեցկութիւնն շնորհ է յԱստուծոյ։

Արդ՝ եթէ զմարմնոյն գեղն ի բարին ի գործ էած, եւ զհոգին գեղեցկացոյց, այն (քանքար է՝ զոր շահեցաւ ի վերայ ըստ տէրունական առակին։)

Ապա թէ զգեղեցկութիւնն ի չարն ի գործ էած, եւ զհոգին տգեղացոյց մեղօք, նա որպէս (գինտ ոսկի է ի քիթ խոզի, որ ընդ աղբս շաղղախի ասէ իմաստունն։)

Նոյնպէս գեղեցկութիւնն է չար կանանց. այսպէս եւ հասակն. այսպէս եւ ուժն. այսպէս եւ իմաստութիւնն. թէ ի սոցանէ իչարն ածեմք ի գործ, պարսաւիմք. եւ թէ ի բարին, ապա թէ գովիմք եւ փառաւորիմք։

Եւ այս է պատճառն. որ այն որ բնական շնորհն է՝ յԱստուծոյ է. ի մէջն ոչ ինչ է. վասն այն ոչ գովիմք եւ ոչ պարսաւիմք. ապա թէ զայն շնոհն մեր կամաւս ի բարին գործեմք, գովիմք. եւ թէ ոչ՝ պարսաւիմք։

Զի գով եւ պարսաւան՝ կամաւորացն է գործոց. եւ ոչ բնական ակամայիցն։

Վասն այն ասէ. (կին բարեպաշտօն օրհնեսցի։)

Բարեպաշտութիւնն երեւ ի հաւատն եւ ի գործն մարդոյ. իսկ իմաստութիւնն՝ յողորմութիւնն. ի համեստութիւնն. ի չափաւոր խօսսն, եւ յայլն։

Դարձեալ՝ բարեպաշտութեամբն զԱստուծոյ ճանաչեմք եւ սիրեմք զնա. եւ իմաստութեամբ զընկերն սիրեմք եւ զաղքատս։

եւ այսպիսի բարեպաշտ կինս՝ օրհնի յԱստուծոյ, եւ գովելի ի մարդկանէ. վասն զի յօրհնութեան աստիճանն է բարձրացեալ իւր իմաստութեամբն եւ աստուածապաշտութեամբն։

(Զերկիւղածս Տեառն գովեսցեն ասէ։)

Մարմնապէս այն է՝ որ բարեպաշտ կինն նախ օրինակ տայ զանձն այլոց ի բարի գործս. յաղքատսիրութիւն, ի ժրութիւն, ի ծունր, եւ յաղօթս, եւ յայլն. զի այլքն ուսցին ի նմանէ զբարիս, ըստ այնմ, (տեսցեն զգործս ձեր բարիս՝ եւ փառաւոր արասցեն զՀայր ձեր որ յերկինս է։)

Այլեւ ունի աննախանձ կամս՝ որ զամենայն երկիւղած եւ զբարեպաշտօն կանայս գովէ եւ բարեհամբաւէ. եւ բերկրի եւ ուրախանայ ընդ բարութիւն նոցա. եւ ոչ նախանձի. որպէս չար կանայք յորժամլսեն զբարութիւն նոցա, չարխօսեն այպանեն եւ նախատեն. զի միայն ինքեանք բարի երեւեսցին կամ գեղեցիկ։

Զի մարդոյն կատարելութիւնն խոնարհութիւնն է. թէպէտ լինի ինքն կատարեալ եւ իմաստուն եւ առաքինի, խոնարհ այլոց. եւ աննախանձ կամօք զայլս գովէ. որպէս բարեպաշտ կինն առնէր։

Իսկ հագեպէս՝ զայլս գովելն է՝ որ յայլ սուրբոց յիշատակս տօն կատարեմք. որպէս երկնաւորացն հրեշտակաց. եւ մարգարէից. եւ առաքելոց. հայրապետաց. մարտիրոսաց. կուսանաց, եւ այլոց. զպատմութիւն նոցա ընթեռնումք հոգեկան աղօթիւք. ձայնական պաշտմամբ. մարմնական նուէրս ընծայ եւ պատարագ մատուցանեմք եւ ուրախանամք թէ՝ այսպէս սուրբքն ելին յաշխարհէս եւ մտին առ Աստուած։

Եւ մեզ բարեխօս են յերկինս. այնու ցնծամք եւ օրհնեմք զնոսա։

(Տուք նմա ի պտղոյ շրթանց նորա. եւ գովեսցի ի դրունս այր նորա։)

Ըստ գրոյն այս է. թէ դուք երկիւղածք յԱստուծոյ. ուսայք ի նմանէ զօրինակ բարեաց. եւ ընկալայք ի նորա շրթանցն զգովութիւն եւ զբարի համբաւն. փոփադարձեցէք նմա եւ զգովութիւնն եւ զբարեբանութիւնն. ոչ միայն զինքն, այլեւ զայր իւր ընդ նմին։

Նախզի՝ գլուխ է նմա եւ մարմնակից. ըստ անդամոյն եւ զգլուխն գովեցէք։

Երկրորդ՝ զի այրն եւ կինն միմեանց պատճառք եղեն բարեպաշտութեանց. եւ զբարին ի միասին գործեցին։

վասն այն ի միասին գովեցէք զնոսա։

Իսկ նշանակութեամբ այն է՝ որ փեսայն երկնաւոր Քրիստոս հրամայէ երկնաւորացն եւ ամենայն սրբոց եթէ. տօն կատարեցէք հարսնացեալ եկեղեցւոյ սրբոյ. եւ գովեցէք զնոսա. եւ ուրախ լերուք ի փրկութիւն նոցա. եւ ուրախացուցէք զնոսա։

Եւ զայս տօն ուրախութեան յերեք ժամանակս կատարեն նոքա։

Մին՝ յորժամ դառնայ ոք ի մեղաց եւ ապաշխարէ, կամ գաչյ ի հաւատս քրիստոնէութեան եւ մկրտի, կամ զչարչարանս ի յանձն առնու վասն Քրիստոսի եւ նահատակի եւ ճգնի, ուրախանան հրեշտակք եւ սուրբքն ի յերկինս. եւ տօն մեծ կատարեն. որպէս ի դարձի անառակին եւ մոլորեալ ոչխարին՝ (կոչէ զբարեկամս իւր եւ ասէ. ուրախ լերուք ընդ իս. զի գտի զդրամն իմ կորուսեալ։)

Երկրորդ՝ յորժամ ելանեն հոգիք սրբոցն ի մարմնոյս եւ մտանեն յերկինս, յայնժամ ուրախացեալ ցնծան ամենայն դասք երկնաւորացն եւ ամենայն սրբոց. զի յաւելան ի դասս նոցա սուրբքն ի մարդկանէ ընկերակիցք իւրեանց. եւ լնուն զտեղի անկելոցն դասուց։

Երրորդ գովութիւնն՝ է յաւիտենական, յորժամ հարսնացեալ հոգիքն՝ յետ յարութեանն միաւորին ընդ փեսային Քրիստոսի, եւ մտանեն ի յառագաստ որպէս իմաստուն կուսանքն, յայնժամ ամենայն դասք հրեշտակաց տօնախմբութեամբ գովութիւն մատուցանեն. որպէս Քրիստոսի գլխոյն՝ եւ եկեղեցւոյ անդամոց նորա յաւիտենական ցնծութեամբ. եւ օրհնեն եւ գովեն զգլուխն Քրիստոսի՝ որ պատճառ եղեւ փրկութեան աշխարհի. եւ գովեն զսուրբսն՝ որք եդին զանձինս ի վերայ Քրիստոսի. թողին զանցաւորս. եւ առին զանանցն եւ զյաւիտենականն։

Այս է յորդորելն թէ, (տուք նմա գովութիւն ըստ պտղոյ շղթանց նորա։)

Զի ճանապարհ առն՝ առաջի երեսաց իւրոց երթիցէ. եւ յաջողեսցին յաւիտեանս յաւիտենից։)

Այս է ըստ գրոյն. զի կենցաղս այս ճանապարհ է. նոյնպէս եւ օրէնքն ճանապարհ է. նա պարտ է որ կինն ի կենցաղոյս ճանապարհն՝ ընդ առն իւրոյ հետեւեսցի ի յօրէնսն Աստուծոյ։

Զորօրինակ՝ երկու մարդ որ ընդ մի ճանապարհն գնան ի միասին, երկուց դէմքն յառաջիկայ են. եւ ընթացքն միապէս. եւ ի միասին հասանին յօթեւանս։

Ապա թէ երկու ընդ միմեանց հանդիպին եւ բաժանին՝ որքան յամեն, հեռանան ի միմեանց ի յայլ օթեւանս։

Այսպէս այր եւ կինն՝ պարտին ի մի ճանապարհ օրինացն գնալ. համակամ, համամիտք, համակարիք լինելով յամենայն, գործս հոգեւոր եւ մարմնաւոր. որ յաջողին նոցա առաջի Աստուծոյ։

Ապա թէ այրն եւ կինն երկմիտ են առ միմեանս. որպէս այն որ երկու մարդիկ միմեանց դիպին եւ բաժանին. նոյնպէս յորժամ մարդն եւ կինն մտօք եւ կամօք բաժանին ի միմեանց, ոչ յաջողի նոցա յԱստուծոյ. (զի թագաւորութիւն բաժանեալ յանձն աւերի. եւ տուն բաժանեալ յանձն կործանի ասէ Տէրն։)

Նոյնպէս եւ նոքա յորժամ կամօք եւ մտօք բաժանեցան, յայնժամ գործօք բաժանին։

Մինն ի չորն, եւ միւսն ի բարին. եւ հակառակութիւն ի մէջ նոցա անկանի. քակտումն եւ անհանգստութիւն. եւ ոչ յաջողի նոցա՝ ոչ ի կեանս յայս, եւ ոչ ի հանդերձեալն։

Իսկ որ բարեպաշտ եւ երկիւղած կինն է՝ եւ բարի եւ հաւատարիմ մարդ, որք ի Տեառնէ պատահեցան միմեանց, ի չորս բաժին են սոքա։

Մին՝ այրն բարի եւ կինն բարի հանդիպի. այս արժանաւորացն է։

Երկրորդ՝ որ այրն չար եւ կինն չար դիպի. այս ամենեւին անարժանիցն է։

Երրորդ՝ որ այրն բարի եւ կինն չար դիպի։

Չորրորդ՝ որ կինն բարի եւ այրն չար հանդիպի։

Առաջինն որ այրն եւ կինն բարի եւ երկիւղած լինին՝ ամենեւիմբ բարի են յԱստուծոյ։

Միւսն՝ որ այր եւ կինն չար լինին եւ վնասակարք, եւ վաստակացք եւ արբեցօղք ի միասին, սոքա ամենեւիմբ չար են. եւ ի միասին մատնին յաւիտենական տանջանացն։

Իսկ երկու միջինն՝ որ այրն բարի է եւ կինն չար, կամ կինն բարի եւ այրն չար, եթէ բարին որն եւ իցէ՝ չարեացն հետեւին, չարացան եւ նոքա. իսկ եթէ չարն որն եւ իցէ, այրն կամ կինն, բարեացն հետեւին եւ խրատին եւ ուսանին ի միմեանց, նոքա ի բարինն լինին։

Իսկ այն՝ որ այր եւ կինն ի բարի մասինն են, յաջողի նոցա աստ ի խաղաղութեան բնակիլ եւ սիրով լինիլ առ միմեանս. եւ ի հանդերձեալն՝ ըստ իւրաքանչիւր գործոց հասանին ի մասն ժառանգութեան սուրբցն ի լոյս յաւիտենական կենացն։

Այս է բաժին բարի եւ հաւատարիմ եւ ողջախոհ ամուսնացելոցն առն եւ կնոջ որպէս ցուցաւ մարմնապէս։

Իսկ հոգեպէս՝ այն եւ փեսայ հարսին եկեղեցւոյ Քրիստոս է. պարտ է մեզ զճանապարհ նորին առաջի մեր դնել. եւ զհետ շաւղաց նորա հետեւիլ. եւ զկամս նորա կտարել։

Եւ զի՞նչ իցէ շաւից եւ ճանապարհ նորա. այսինքն, նախ կուսութեան սրբութեան հետեւիլ. եւ ապա աղքատութեանն. (որ մեծատունն էր՝ վասն մեր աղքատացաւ։)

Եւ ապա հեզութեան եւ խոնարհութեան նորա. որպէս ասէր. (յինէն ուսարուք՝ զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ. եւ գտջիք հանգիս անձանց ձերոց։)

Եւ ապա զբեռն ծանրութեան միմեանց բառնալ բանիւ եւ գործով ընկերակցեալ. որպէս Քրիստոս զծանր բեռն եբարձ. (լուծ իմ քաղցր է. եւ բեռն իմ թեթեւ։)

Եւ ապա (սիրել զմիմեանս ի սուրբ սրտէ, եւ անկեղծաւոր խորհրդոց. ) եւ գնել զանձն ի վերայ միմեանց. որպէս Քրիստոս եդ զանձն իւր ի վերայ մեր։

Եւ ի վերայ այսր ամենային, խաչին եւ չարչարանօք ել յաշխարհէ. նորին հետեւիլ մեզ. առնուլ զխաչն Քրիստոսի եւ ընթանալ զհետ նորա. եւ ապա գտանել զնա։

Այս է ասելն՝ (ճանապարհ առն՝ առաջի երեսաց իւրոց երթիցէ։)

Եւ որ այնպէս լինի՝ յաջողի նմա աստ ճանապարհ առաքինութեան. զի ամենայն առաքինութեան վարք եւ գործք բարիք՝ շորհք եւ պարգեւք են յԱստուծոյ տուեալ. որպէս հաւտան։

որպէս յոյսն. որպէս սէրն. որք աստուածային առաքինութիւնք են եւ պարգեւք։

Նոյնպէս խոհեմութիւնն. արիութիւնն. ողջախոհութիւնն. արդարութիւնն։

Այլեւ հեզութիւնն. ողորմածութիւնն. չարչարել զմարմինն. տանջանքն. կուսութիւնն. եւ այլն ամենայն՝ պարգեւք են յԱստուծոյ։

Եւ որպէս որում առաքինութիւնքն ի կեանս յայս պարգեւին յԱստուծոյ. նոյնպէս եւ նմա պարգեւի ի հանդերձեալն մուտն յաւիտենական կենացն. որպէս ասէ Տէրն. (ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ. որովհետեւ ի սակաւուդ հաւատարիմ ես, ի վերայ բազմաց կացուցից զքեզ. մուտ յուրախութիւն Տեառն քոյ։)

Ազնիւ կոչումն Աստուծոյ յարմարի. ըստ այնմ, (այր մի ազնուական գնաց ի տար աշխարհի։)

Նոյնպէս եւ բարին Աստուած է. (չիք ոք բարի՝ բայց մի Աստուած։)

Եւ (հաւատարիմ է Տէր յամենայն ի բանս իւր. ) սոքա ամենեքեան՝ են վայելչականք Աստուծոյ։

Զայս կոչմանս ընտրելոցն պարգեւէ. վասն զի նմա հետեւեցան բարի գործօք. զնոսա անունն ընկալան բարի կոչմամբ։

Իսկ սակաւուդ հաւատարիմն այն է, որ զմասնաւոր առաքինութիւնն կատարեաց. եւ յարգեաց զքանքար պարգեւացն. եթէ հինգ էր՝ ըստ հինգ զգայութեանցն. եւ թէ երկու՝ հոգւով եւ մարմնով. կամ զհաւատս եւ զգործս. զի զիւր հոգին շահեցաւ եւ զայլոց. այս է սակաւուն հաւատարիմն։

(Ի վերայ բազմաց կացուցից. ) այսինքն, կատարեալ պարգեւացն տասն զգայարանացն. եւ կամ տասներորդ դասուց ընտրելոց սուրբոցն, որք են տասներորդ ըստ. թուոյ ինն դասուց հրեշտակացն ի տեղի անկելոց փառաց։

(Մուտ յուրախութիւն Տեառն քոյ. ) այսինքն, կամ մուտ յուրախութիւն Աստուծոյն քոյ եւ զւարճացիր նովաւ ի կեանս անմահս։

Կամ դու գործով քո ուրախութիւն ես Տեառն քոյ. զի ի վերայ բարեգործացն՝ ուրախանայ Աստուծոյ. եւ ի վերայ չարացն տրտմի. որպէս զայն (որ չունէր հանդերձ հարսանեաց՝ կապեալ ոտիւք եւ ձեռօք հանին ի խաւարն արտաքին։)

Վասն որոյ ասէ՝ դու (մուտ յուրախութիւն Տեառն քոյ. ) որ պատճառ եղեր ուրախութեան եւ ցնծութեան հօրն երկնաւորի, եւ փեսային Քրիստոսի, եւ խնդութեան հոգւոյն սրբոյ։

Որ եւ մեք մաղթեսցուք ի բոլոր սրտէ եւ յամենայն անձնէ, միջնորդակից եւ բարեխօս ունելով զմիջնորդ հաշտութեան զսուրբ կոյսն Աստուածածին. Մարիամ, եւ զամենայն սրբոց հանդէս կուսանաց եւ ընտրելոցն սուրբոց՝ որոց այսօր է յիշատակ. զի գթասցի իւրով աստուածային խնամօքն ի վերայ մեր. եւ ներումն եւ ջնջումն շնորհեսցէ ամենայն յանցանաց մերոց. շնորհեսցէ մեզ ըստ բազում առատութեան իւրոյ եւ ըստ մեծի ողորմութեանն, հաղորդս լինիլ մտիցն առագաստի ուրախութեան յաւիտենից կենացն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որ է օրհնեալ ընդ Հօր իւրում եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն այժմ եւ յաւիտեանս ամէն։

Նորին դարձեալ քարոզ վասն կուսութեան. ի Բանն՝ (Ծնեալն ի մարմնոյ մարմին է. եւ ծնեալն ի հոգւոյն հոգի։)

Յօհ. 3. 6։

(Գլուխ. ՃԸ)

Վարդապետք ասեն թէ՝ մարդս հոգի եւ մարմին է եղեալ. եւ ունի մարմնաւոր ծնօղ զծօղ զհայրն եւ զմայրն. իսկ հոգեւոր՝ զհոգին սուրբ եւ զեկեղեցի. յարգանդէ աւազանին ջրովն սուրբ ծնեալ. եւ որդի Աստուծոյ կոչեցեալ. ըստ այնմ որ ասէ Յօհաննէս աւետարանիչն թէ՝ (յԱստուծոյ ծնան։)

Նոյնպէս եւ ծնանիմք մեք հոգեւոր զաւակ եւ մարմնաւոր. եւ մարմնոյն յայտնի է՝ որ յառնէ եւ ի կնոջէ լինի մին մարմին զաւակի. որպէս ասէ Աստուած. (եղիցին երկոքեանն ի մարմին մի. ) այսինքն, յերկուց ծնողացն խառնեալ մի մարմին զաւակի. եւ ծնանի ուստր կամ դուստր։

Այսպէս ծնանիմք հոգեւոր զաւակ. զսերմն պատւիրանին Աստուծոյ ընկալեալ ի խորհուրդս մեր, յղանամք եւ ծնանիմք հոգեւոր զաւակ. այսինքն, զբարիս եւ զառաքինութիւնս՝ որք են փրկութիւն հոգւոյ. որպէս ասէ Եսայի. (յահ եւ երկիւղ քո յղացեալ երկնեցաք. եւ ծնաք զհոգի փրկութեան։)

Արդ երկոքին ծնունդքս այս՝ մինն լինի ամուսնութեամբ որ է մարմնաւորն։

Եւ միւսն լինի կուսութեամբ որ է հոգեւորն։

Եւ պարտ է համեմատել եւ գիտել թէ ի սոցանէ ո՞րն առաւել ծնունդ եւ զաւակ. հոգեւո՞րն թէ մարմնաւորն։

Գիտելի է՝ նախզի մարմնոյն զաւակ՝ ապականութեամբ յղանայ եւ մահուամբ վախճանի. զի սկիզբն ապականութիւն է, եւ վախճանն մահ։

Իսկ հոգւոյն զաւակ՝ անապական է աւ անմահ, ըստ նմանութեան հոգւոյն յառաջ ծնեալ։

Երկրորդ՝ զաւակ մարմնոյն՝ մահուամբ բաժանի ի մեռանիլ ծնողացն, կամ ինքեան։

Իսկ հոգեւոր զաւակն՝ ոչ բաժանի. ոչ ի կեանս, եւ ոչ ի մահ. զի անմահ մնայ ի հոգիս։

Երրորդ՝ մարմնաւորն տրտմութեամբ ծնանի. ըստ այնմ, (տրտմութեամբ ծնիցիս որդի։)

եւ զայս ցուցանէ այն՝ յորժամ բաժանի մանուկն, լայ եւ ողբայ զտրտմութեամբ ծնանիլն իւր։

Իսկ հոգեւորն՝ ուրախութեամբ. ըստայնմ, (բնակեցուցանէ զամուլն ի տան ուրախամիտ՝ որպէս մայր որդւովք բերկրեալ։)

Արդարեւ ամուլ հոգին՝ կոյս եւ մայր գոլով, ուրախանայ եւ խնդայ վասն անմահ եւ անապական զաւակաց. եւ ինքն ամուլ է վասն անախտութեան։

Չորրորդ՝ զաւակ մարմնոյն՝ (անօրէնութեամբ յղանայ եւ ի մեղս ծնանի. որպէս ասէ Դաւիթ. ) այն է՝ զի Ադամ եւ Եւա յետ յանցմանն՝ հեշտ ցանկութեամբ ծնան որդի։

Եւ այժմ նոյն հեշտ ցանկութեամբ եւ սկզբնական մեղօք ծնանիմք զաւակ մարմնոյ։

Իսկ զհոգեւոր զաւակն՝ օրինօք եւ անմեղութեամբ ծնանիմք. զի զպատուիրանս Աստուծոյ ընկալեալ, ծնանիմք զփրկութիւն հոգւոյ։

Հինգերորդ՝ այս զաւակ ի կամաց առն եւ ի մարմնոյ եւ յարենէ լինի. իսկ այն զաւակ՝ ոչ յարենէ կամ ի կնոջէ եւ յառնէ. այլ յԱստուծոյ ծնանիմք որդիս Աստուծոյ եւ զաւակ արքայութեանն։

Վեցերորդ՝ մարմնոյ զաւակ ոչ ամենեցուն լինի. զի կամքն Աստուծոյ, կամ տկարութիւն բնութեանն խափանէ զծնունդն. իսկ հոգեւոր զաւակ՝ ամենեքեան որք կամին, կարեն ծնանիլ եւ մայր լինիլ. որպէս ասէ Տէրն. (որ առնէ զկամս իմ, նա է իմ եւ եղբայր եւ քոյր եւ մայր։)

Եօթներորդ՝ մարմնաւոր զաւակն այնքան է յիշատակ՝ որքան կենդանի է. թերեւս թէ լինիցի բարւոք զաւակ. իսկ թէ չար՝ անզաւակութիւն է համարեալ։

Այլ հոգեւոր զաւակն՝ յաւիտեանս է յիշատակ. ըստ այնմ որ ասէ Դաւիթ. (յիշատակ յաւիտենից եղիցի արդարն. եւ ի համբաւէ չարէ նա մի երկիցէ։)

Ութներորդ՝ մարմնոյ զաւակ ի ծնանիլն ցաւ է եւ երկն. եւ ի պահելն հոգ է եւ աշխատանք. եւ ի մեռանիլն. կսկիծ է եւ դառնութիւն ծնողացն։

Իսկ հոգեւոր զաւակն որ է իմաստութիւն, ողջախոհութիւն, արդարութիւն, եւ այլն, ընդ ծնանիլն խնդութիւն առնէ. եւ յերկարիլն յոյս. եւ ի մեռանիլն անմահութիւն տայ եւ փառս. ըստ այնմ, (արդարութիւն նորա մնայ յաւիտեանս յաւիտենից. եւ եղջիւր նորա բարձր եղիցի փառօք։)

Իններորդ՝ մարմնոյ զաւակ վնասէ զհոգի եւ զմարմին ծնողին. զմարմինն այսպէս. զի որքան զաւակ ծնանի, զօրութիւն մարմնոյ պակասի. եւ զհոգին այսպէս. զի վասն զաւակին՝ գողանայ զրկէ ագահէ ժողովէ եւ ծուլանայ յամենայ գործոց բարեաց։

Իսկ հոգեւոր զաւակն՝ խնամէ զհոգի եւ զմարմին. զի մարմնով անցաւ եւ անաշխատ է. իսկ հոգւով երանելի. ըստ այնմ, (երանի որ ունի զաւակ ի Սիօն. եւ ընդունակ նորա յԵրուսաղէմ։)

Տասներորդ՝ մարմնոյ զաւակ անցաւոր կենացս է աճումն. մանաւանդ որքան առաւելու ծնունդն, առաւելու եւ մահ. զի սկիզբն մահուն՝ ծնունդն է մարմնոյ։

Իսկ հոգեւոր զաւակն՝ աճումն է հոգեւոր եւ միշտ կենացն. մանաւանդ ընդդէմ եւ արգելք է մահուն. որպէս ցուցանելոց եմք յառաջիկայդ։

Այլ գիտելի է՝ զի զմարմնաւոր զաւակն առնէ ամուսնութիւնն. իսկ զհոգեւոր զաւակն՝ առնէ կուսութիւնն։

Վասն որոյ ըստ կարգի նախ տեսանելի է զթշուառութիւն ամուսնութեան. եւ ապա զմեծութիւն կուսութեան։

Արդ՝ ամուսնութեան կեանք այն որ կարի ցանկալի թուի բազմաց այն է՝ զի իցէ այրն եւ կինն մեծ ազգի եւ ընչեղք՝ միաչափ հասակաւ եւ վայելուչ դիմօք. սիրով առաւելեալք, եթէ փառս եւ պատիւ՝ զօրութիւն եւ իշխանութիւն ունիցին։

Այլ տես զայսոցիկ հեշտալեացս՝ թէ զինչ դառնութիւն ունին։

Նախզի՝ յանպիսեացն որք գեր ի վերոյ են քան զնոսա հանապազ ոտն հարութիւն եւ կոխումն կրեն վասն ասացեալ հեշտութեանցդ եւ փառացդ. զի մի հաւասարեսցին ինքեանց. այլ ի խոնարհ մնասցեն ամենայնիւ։

Երկրորդ՝ ի ներքնագունիցն միշտ նախանձ՝ մախանս եւ ատելութիւնս կրեն. ի նոցանէ՝ որք ոչ ունին զայնպիսի փառս։

Երրորդ՝ ի հաւասարիցն՝ բարկութիւն, կռիւ, թշնամութիւն, ոխ, եւ քէն ունիցին. զի ի միմեանց յափշտակեսցեն զինչս, զկանայս, զփառս, եւ զայլս. եւ յայնպիսի կասկածի կան միշտ։

Չորրորդ՝ զի իւրաքանչիւր ոք՝ զերկիւղ մահուն ի մտի ունի. եւ զգերեզման բացեալ եւ ի միմեանց զբաժանումն տեսեալ. եւ ընդ ուրախութիւնն տրտմութիւն խառնեալ. եւ ընդ հեշտութիւնն դառնութիւն. եւ այսպիսի զի ամենայն թշուառութեամբ լինի նոցա կեանքն։

Հինգերորդ դարձեալ՝ եթէ մերձ յերկունս ժամանեալ հանդիպեսցի մահ. եթէ զաւակին իցէ, յայնժամ ողբան եւ հառաչեն զանպտղութիւնս իւրեանց եւ զանյիշատակ մնալն. եւ նախ քան զտեսն ծննդեան՝ յառաջէ սուգ եւ կսկիծ մահուն։

Իսկ եթէ ի ծնանիլն մեռանիցի մայրն, յայնժամ հառաչեն եւ ողբան զչար ծնունդ զաւակին. եւ զորբութիւն նորա եւ զայրութիւն հօրն. յայն ժամ ուրախութիւնքն ի սուգ փոխարկին. եւ երգեցիկքն ի լալականս. սպիտակութիւն հանդերձիցն ի սեւ փոխի. եւ յոյսն ի խաւար. փոխանակ առագաստին՝ կազմի գերեզման. եւ յիշեն զառաջին կեանս որ առանց ամուսնութեան. նզովեն զխրատատուս. մեղադրեն ոչ խափանողացն. բամբասեն զծնօղս թէ ընդէ՞ր ոչ ասացին զայս. հայհոյեն զԱստուած. ցանկան մահու, քան թէ այնպիսի կենաց։

Վեցերորդ՝ եթէ ապրեցաւ յերկանցն, ծնաւ զաւակ փոխանորդ ազգին, յայնժամ առաւելուն հոգք եւ ցաւք աշխատութեանց. սննդեան, խնամելոյ, պահելոյ յամենայն վնասակարից. թողում զցաւս երկանց. զի բաժանումն է հոգւոյ եւ մարմնոյ. այլ մինչեւ ցայն ժամ երկու էր երկիւղ մահուն. յայնժամ եւ վասն զաւակի մահուն՝ եղեւ երեք տրտմութիւն հանապազ։

Եօթներորդ՝ զի թէ լինի որ մեռանիցի այրն՝ եւ զաւակն մնայ որբ եւ կինն այրի. նոյն առաջին ասացեալ թշուառութիւնն ողբաց եւ սուգ ժամանէ. մինչեւ մահ եւս բաղձայ կինն մնացեալ այրի։

Եւ թէ սակաւ ինչ մոռացեալ զսուգն, յորժամ տեսանէ որբ զզաւակն, դարձեալ նորոգի սուգն. եւ թէ ոչ իցէ զաւակ, կորիցէ յիշատակն առմոռաց։

Թողում զայրութեան զվիշտն. զի ոմանք ոտնհար լինին. թշնամիքն ուրախանան. ծառայքն արհամարհեն. որք բազումք ոչ համբերեն վշտացն։

Դարձեալ՝ ի յառաջին փորձանս անկանին. եւ այլք կամ մնան այնպիսի այրի՝ զառաջին վտանգ ամուսնութեան, յիշելով։

Արդ՝ այս նոցա է, որք հեշտալի ամուսնութեամբ եւ փարթամութեամբ են զուարճացեալ։

Ութներորդ՝ նոցա ամուսնացելոց՝ որոց աղքատութիւն եւ դժուարութիւն իցէ ի կեանս, հաշմութիւն, հիւանդութիւն, կին, եւ մանկունս. եւ այնչափ բազում ունին հոգս եւ ցաւս՝ մինչ զի զչարիս մարմնոյն ոչ կարեն հռչակել. եւ այսոքիկ անթիւ եւ բազում։

Իններորդ՝ տես դարձեալ ի միասին զաղքատս եւ զփարթամբ առ հասարակ ի տրտմութեան զինիլ. զի փարթամս խռովէ յիշատակ մահուն. եւ աղքատք տրտմին յերկարիլ կենացն. եւ երկուքն ի տրտմութեան մնան։

Նոյնպէս հաւասար տրտմին, թէ ունին մանկունս եւ թէ ոչ. թէ մեռանին եւ թէ ապրին։

Զի մինն ողբայ թէ անզաւակ եմ. եւ միւսն թէ չունիմ կերակուր զաւակաց։

Միոյն սիրելի մանուկ մեռանի. եւ միոյն կեայ անառակութեամբ։

Եւ երկուքն ողորմելիք են. զի մինն զմահն աղբայ. եւ միւսն զկեանս. եւ այլն նմանապէս։

Տասներորդ՝ եթէ պարտիցէ ասել, յամուսնութեան լինի կռիւ, նախանձ, ատելութիւն, մարդասպանութիւն. եւ մանաւանդ մանկասպանութիւնք. մանկակերութիւնք. անօրէն խառնակութիւնք. որպէս ասեն պատմութիւնք զառաջնոցն։

Այլ եկ եւ տես ի կանոնս եւ ի քաղաքական օրէնս՝ զազգի ազգի պատուհաս եւ զվճիռ չարաչար մահու. որք յայտնի ուսուցանեն զամուսնութեան սեփհական չարիս. զի վասն նորա լինին գողութիւնք. աւազակութիւնք. ագահութիւնք. եւ այլք. որպէս ուսանելոց եմք յառաջիկայդ։

Արդ՝ որովհետեւ ասացաք փոքր ի շատէ զվտանգ ամուսնութեան. ասասցուք սակաւուք եւ զմեծութիւն կուսութեան։

Եւ գիտելի է՝ թէ ոք կամեսցի արժանապաէս գովել զկուսութիւնն. այնպիսի է, թէ ոք զշիթս քրտանց՝ ծովու յաւելուած կարծիցէ. կամ զփուք բերանոյ՝ հողմոց առաւելութիւն։

Այլ վասն երկու պատճառի՝ ասելի է զմեծութիւն կուսութեանն։

Նախզի՝ ծանիցուք թէ մեծ է եւ սքանչելի. եւ պատմօղ բան նմա ոչ հաւասարի։

Երկրորդ՝ զի եւ այլք յորդորեսցին ի կուսութեան բարիս։

Արդ՝ նախ անունն իւր յայտնի առնէ զմեծութիւնն իւր. այսիքն, զի կոչի անապական. զի կոյսն անապական լսի. եւ զանփորձն ամուսնութեան՝ ա նապական կոչեն մարդիկ. որպէս զաստուածային կոյսն Մարիամ՝ անապական կոչեմք։

Ահա տես՝ զի ի մէջ բազում եւ մեծամեծ առաքինութեանց՝ որք են հաւատ յոյս՝ սէր՝ խոհեմութիւն՝ արիութիւն՝ եւ այլն, պահք՝ եւ աղօթք՝ եւ այլն, կուսութիւնն միայն անապական կոչեցաւ։

Դարձեալ՝ իմանի մեծութիւն շնորհիս ընդ անապական հօրն. որեւ հայր է կուսութեամբ. որեւ որդի ծնաւ անախտ եւ անապական զմիածինն Աստուած, զանապականութիւն առաջնորդն։

Որեւ դարձեալ ծնաւ ի մօրէ անախտ եւ մաքուր ծնունդ. հաւասար նմին սքանչելի. որդի ի կոյս մօրէ անապական հոգւովն սրբով ծնեալ. ըստ այնմ որ ասաց հրեշտակն առ Յովսէփ եթէ՝ (որ ի նմայն ծնեալ է՝ ի հոգւոյն սրբոյ է։)

Երրորդ կուսութիւն անմարմին բնութեանն՝ է առանձին եւ սեփհական. ըստ որում հայրն հոգւոց յառաջ էած զհրեշտակս՝ եւ զհոգիս մարդկան ստեղծմամբ յոչնչէ։

Եւ այսպէս ընդ ամենայն գերաշխարհիկ բնութեանս առաքիաննայ, եւ յաստուածայնոցն՝ ոչ բաժանի ասէ սուրբն Գրիգորիոս։

Որեւ զնոյն կուսութեան բարիս որ առանձին է անմարմին բնութեանն՝ վասն մարդասիրութեան վիճակեցոյց մարմնաւորացս։

Զի զվայր կործանեալ մարդկան բնութիւն ախտաւոր վարուք, կուսութեամն ի վեր ուղղեսցէ։

Վասն այսորիկ աղբիւր անապականութեան Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ ոչ յամուսնութենէ մարդ եղեւ, այլ ի կուսական յարգանդէ անապական մարմնով երեւեցաւ. զի ցուցցէ զայս մեծ խորհուրդ՝ եթէ Աստուծոյ գալստեանն եւ մուտ ճանապարհի ի մեզ՝ ոչ այլ ինչ է բաւական, եթէ ոչ կուսութիւն եւ բոլորովին ախտից մաքրութիւն։

Եւ զոր օրինակ՝ յանարատն Մարիամ որ կուսութեամբ էր պայծառացեալ՝ եղեւ մարմնապէս լրութիւն աստուածութեանն ի Քրիստոս։

Նոյնպէս եւ յամենայն կոյս ոգւոջ՝ հոգեպէս լինի գալուստն Տեառն. որպէս ասէ յաւետարանին։

(Ես եւ հայր առ նա եկեսցուք. եւ օթեւանս առ նմա արասցուք։)

Յայսմանէ տես զմեծութիւն կուսութեան. մինչ զի յերկինս ի հայրն հոգւոց կայ եւ մնայ. եւ ի մարդկան փրկութիւն միաբանի։

Կուսութիւնն զԱստուած ի մարդկային կեանս ի ջուցանէ. եւ զմարդիկ յերկնից ցանկութիւնն ամբառնայ։

Իբրեւ կապ լինի կուսութիւնն մարդոյ առ Աստուած ընտանութեան որպէս ասացաք։

Այս գովութիւն ի մեծութենէ կուսութեան իրին։

Որեւ զմեզ արդանաւորեսցէ Քրիստոս Աստուած յոյսն ամենեցուն. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին դարձեալ քարոզ վասն կուսութեան։

(Գլուխ. ՃԹ)

Իսկ թէ զի՞նչ օգտեցուցանէ զմեզ։

Ասասցուք զայս ըստ հինգ եղանակի։

Նախ զի՝ յառաջին կեանս դրախտին հանէ։

Երկրորդ՝ զնմանութիւն վերջին յարութեանն առ ինքն բերէ։

Երրորդ՝ արուեստ է աստուածային կենացն։

Չորրորդ՝ մաքրութիւն է սրտի։

Հինգերորդ՝ անհոգութիւն մարմնական կենաց։

Բեր այժմ զիւրաքանչիւրսն բացայայտեցից։

Նախզի՝ յառաջին կեանք դրախտին հանէ. եւ զի առաջին կեանք դրախտին կուսութիւնն էր։

Ուստի յայտ է յայնմանէ՝ զի նախ քան զյանցանելն՝ (էին մերկ Ադամ եւ կին իւր. եւ ոչ ամանչէին. ) զի ոչ ունէին զամօթ ցանկութեանն։

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ապա զի՞նչ էր արու եւ էդն։

Ասեմք առ այս եթէ՝ գիտէր արարիչն կանխատես գիտութեամբ, եթէ ելանելոց էին ի դրախտէն. եւ ոչ աճէին որպէս հրեշտակք։

Վասն որոյ արու եւ էգ արար զնոսա. զի ըստ նմանութեան անասնոց աճեսցին յերկրի։

Ուստի յայտ է որ ասաց. (աճեցէք եւ բազմացարուք՝ եւ լցէք զերկիր։)

Զերկիր ասաց, եւ ոչ զդրախտն. ապա ուրեմն առաջին կեանքն մարդկան կուսութեամբ էր ի դրախտին։

Այլեւ ունէր չորս ազգ մեծութիւն ի դրախտին. որպէս սուրբն Գրիգոր Նիսացին ուսուցանէ։

Նախզի՝ մերկ էր ի մեռեալ մորթոց ծածկութիւնց. որով յայտ է թէ՝ լուսեղէն էր զգեստն նախ քան զյանանելն։

Երկրորդ՝ համարձակ յԱստուծոյ դէմսն հայէր. իբր թէ չունէր երկիւղ եւ ամօթ յանցման։

Երրորդ՝ ոչ ճաշակելեօք եւ տեսանելեօք զբարին ընտրէր՝ որք սխալապէս ընտրեն. այլ միայն ի Տէր զուարճանայր. որ ցուցանէ թէ յայնժամ մտացն էր իմացումն եւ հայեցուած՝ որ զուղիղն ընտրէ։

Չորրորդ՝ օգնականաւն որ տուաւ նմա ի նոյն վարիլ. ցուցանէ թէ՝ օգնական տուաւ նմա. ոչ թէ վասն ամուսնութեան լինելոյ ի դրախտին, քաւ լիցի. այլ օգնական. այսինքն, յաստուածային տեսութիւնն. ի Տէր զուարճանալ յառաքինութեան գործս. որպէս նշանակեն գիրք։

Եւ յայտ յայնմանէ որ ասաց. (տրտմութեամբ ծնցիս որդի։)

Զի այս երկանց դատապարտութիւնս պատիժ է. զոր ոչ էր նախ քան զմեղանչելն. զի վասն մեղացն էր այս դատապարտութիւնս։

Բայց գիտելի է՝ զի տասն աստիճան դնէ անկման մարդոյն ի դրախտէն. որով որդիքս վասն պարտուց հօրն արտաքոյ մնացաք։

Եւ որ ոք եւ կամեսցի զդարձն անդրէն, ի ձեռն նորին յարմարութեան, այսինքն, կարգին, կարողանայ ելանել ի Նոյն։

Արդ՝ անկման աստիճան առաջինն էր հեշտութիւնն. որ ունի ինքեան զերեք կարգն. այսինքն, մէկ՝ զդարձումն յետս յաստուածային փառացն. եւ վասն այն շրջեցաւ ի զբօսանս դրախտին։

Երկրորդ՝ հեշտութիւն ի խօսակցիլ օձին. եւ վասն այն կամեցաւ լսել՝ զի հեշտացաւ վասն փառաց Աստուած անալոյն։

Երրորդ՝ հեշտութեամբ եւ ճաշակելեացն. ըստ այնմ թէ՝ (գեղեցիկ էր ի տեսանել, եւ քաղցր ի կերակուր։)

Չորրորդ ամօթն. (բացան ասէ աչք երկոցունցն, եւ տեսին զի մերկք էին. եւ վասն այն արարին ի թզենւոյն ծածկոյթ։)

Հինգերորդ՝ երկիւղն յայնմ, (զի լւան զձայն գնալոյ Տեառն եւ երկեան։)

Վեցերորդ՝ ոչ եւս համարձակութեամբ կալ առաջի Աստուծոյ։

Եօթներորդ՝ տերեւովք եւ ստուերօք թաքչիլն. ըստ այնմ, (լուայ զձայն քո եւ երկեայ, քանզի մերկ էր եւ թաքեայ։)

Ութներորդ՝ մաշկեղէն հանդերձն. ոչ ըստ ոմանց թէ զմորթ մարմնոյս. զի ունէր զայս յստեղծմանէն. այլ մորթ մաշկեղէն ստեղծեաց եւ զգեցոյց նմա փոխանակ լուսեղէն զարդու՝ զմեռելութիւն նորա նշանակելով. որպէս ասէ՝ (արար հանդերձս մաշկեղէնս եւ զգեցոյց նմն։)

Եւ ապա Իններորդ՝ ի ցաւալից երկիրս այս պանտխտանալ. եւ ասէ. (փուշ եւ տատասկ բուսուսցէ քել երկիր. եւ քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց զամենայն աւուրս։)

Իսկ Տասներորդ՝ յորում ամուսնութիւնն մխիթարութիւն տուաւ յելանելոյն. ըստ այնմ թէ՝ (աճեցէք եւ բազմացարուք՝ եւ լցէք զերկիր։)

Եւ դարձեալ թէ՝ (տրտմութեամբ ծնցիս որդի։)

Տես՝ զի յայտնապէս ցուցանէ սուրբ. զի թէ պահպանութեամբ կացեալ էին ի դրախտին, ոչ եւս ամուսնութեամբ լինէր աճումն։

Այլ կամ իբր զհրեշտակս. կամ որպէս ի միոյ լուսոյ բազումքն. կամ կուսութեամբ ծնունդ. որպէս կոյսն Մարիամ աստուածայինն՝ սրբութեամբ կուսութեան ծնեալ, փոխեաց զկարգ բնութեան ծննդեանս որ ի սերմանէ առն եւ կնոջ. ի կուսութեան ծնունդ միայն ի մօրէ։

Արդ՝ որ ոք կամեսցի ի նոյն ելանել եւ առ Քրիստոս լինիլ, պատշաճ է ի վերջ նագունէն սկիզբն առնել. որպէս սանտխովք։

Եւ կամ որպէս ճանապարհորդք հեռացեալ ի տանէ. յորժամ դարձցին վերստին ի տուն իւրեանց, նախ թողուն զվերջին բանակետղն ուստի գիմեցին երթալ։

Եւ արդ՝ հեռանալոյ մեզ ի դրախտէն կենաց՝ վերջին ամուսնութիւնն եղեւ։

Զայն նախ պարտ է թողուլ. եւ ապա յերկրաւոր հոգոց եւ ի տառապանաց հեռանալ։

Եւ երրորդ՝ զմաշկեղէն պատմուճանն մերկանալ. այսինքն, զխորհուրդս մամնեղէնս եւ զմեռելոտիս։

Եւ չորրորդ՝ յայտնել խոստովանութեամբ զգաղտնիս ամօթոյն։

Եւ հինգերորդր՝ ոչ եւս թզենաւ դառն վարուք ստւերանալ. զի տերեւ թզենւոյն դառն է եւ փշուտ. եւ ըստ մեղացն առակի։

Վեցերորդ՝ զի անկասկած լիցուք ի վատթար երկիւղէ. յորում երկիւղազգեացքն չարչարին ըմբռնեալք ի մեղս։

Եօթներորդ՝ դարձեալ՝ առաջի աչաց կալ արարչին։

Ութներորդ՝ գխաբէութիւնս որ ճաշակեօքն եւ տեսանելեօքն է՝ ի բաց մերժել՝ եւ զամենայն զգայութեանց ընտրողութիւն տալ։

Իններորդ՝ խորհրդակից ունիլ՝ ոչ զթունարկու օձն, այսինքն, զարկածս չարին, այլ զպատուիրանս Աստուծոյ որ ի գիրս սուրբս։

Տասներորդ՝ առ յատուկ բարին մերձենալ. այսինքն, առ ամենեւին եւ զուտ բարին որ է Աստուած խորհրդով բանիւ եւ գնացիւք։

Եւ այսպէս կուսութիւնն հանէ զմեզ յառաջին կեանս դրախտին։

Երկրորդ գլուխն՝ եթէ զնմանութիւն վերջին յարութեան առ ինքն բերէ։

Եւ այս ըստ բազում եղանակի։

Նախզի՝ ի յարութեանն բոլորովին մեղքն մեռանի. այսպէս եւ կուսանն՝ միանգամայն մեղացն մեռեալ է, եւ Աստուծոյ կենդանացեալ։

Երկրորդ՝ զի անմահ է կեանք յարութեանն. այսպէս եւ կոյսն ոչ պտղաբերէ զմահ. այսինքն, զի ոչ ծնանի զաւակ մհկանացու. այլ զանմահութիւն հոգւոյն որպէս ասացաք։

Երրորդ՝ ի յարութեանն ամենայն մարդկան կենաց կատարած լինի. այսպէս կատարած եւ վախճան է արարեալ ամենայն մարմնական կենցակական հոգոց։

Չորրորդ՝ զի միշտ սպասէ (երանելի յուսոյն եւ յայտնութեան մեծին Աստուծոյ։)

Հինգերորդ՝ զի ոչ ինչ ունի հեռաւորութիւն ի մէջ իւր եւ գալստեանն Աստուծոյ ազգօք եւ ծննդօք։

Վեցերորդ՝ զլաւագոյն յարութեանն բարիս՝ այսինքն, զուգահաւասար լինիլ հրեշտակաց, ըստ խոստմանն Տեառն թէ՝ (ոչ արք կանայս առնեն. եւ ոչ կանայք արանց լինին. այլ են իբրեւ զհրեշտակս, ) զայսպիսի մեծագոյն բարիս այժմ ի յինքն ցուցանէ կուսանն՝ ազատ լինելով յամուսնութեանց որպէս ասացաւ։)

Երրորդ գլուխն որ ասէ՝ կուսութիւնն արւեստ է աստուածային կենացն։

Որպէս իւրաքանչիւր արւեստ՝ ազգի ազգի գործի ունի, զի այնու կատարեսցէ զգործն. այսպէս աստուածային եւ անմարմին կենացն նմանիլոյ՝ արուեստ եւ գործի է կուսութիւնն։

Եւ աստուածային կեանքն այն էր՝ զոր ասաց մարգարէն. (արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր։)

Զի մտաւոր եւ բանական բենդանիս այս մարդ՝ ոչ ըստ բնութեան, եւ ոչ ըստ լինելութեան զախտական եւ զարատաւոր կիրս ունէր յինքեան. եւ այսու նման է սկզբնատպին Աստուծոյ։

Այլ յետ յանցանացն սպրդեալ եմուտ ախտն ի նա. եւ տգեղացոյց զպատկերրն առաջին կազմութեանն, իբրեւ երկաթ ինչ սեւացեալ չարութեան ժանկով։

Եւ որպէս ի տիղմն անկեալ՝ ապականեաց զաստուածային պատկերն. եւ զկաւեղէն պատկեր մեղացն զգեցաւ։

Զոր թէ յստակ ջրով՝ այսինքն, մաքուր առաքինութեամբ կուսութեանն լուանայ ոք զհողեղէն ծածկոյթն, դարձեալ երեւեսցի հոգւոյն գեղեցկութիւնն։

Վասն որոյ ասէ Տէրն եթէ՝ (արքայութիւնն Աստուծոյ ի ներքս ի ձեզ է. ) այսինքն, թագաւորական պատկերն Աստուծոյ։

Զոր յայլում տեղւոջ զկորուսեալ դրամն հրամայէ մեզ խնդրել. այսինքն, այրի ոգւոյն զճրագն լուցանել. ճրագ զբանն ասէ իմաստութեամբ բորբոքեալ. զի հերքեսցէ զխաւար մեղացն՝ եւ զծածուկն յայտնեսցէ։

Իսկ դրամն՝ ամենայն իրօք զկերապարան թագաւորին ցուցանէ. այսինքն, որպէս ասեն ի մասուտունք թէ՝ դրամին բոլոր ձեւն՝ զաշխարհս առակէ. եւ գրելն ի վերայ՝ զանունն Աստուծոյ, թէ Տէր է բոլոր աշխարհի. իսկ ի միւսն դէմն պատկեր թագաւորին՝ ցուցանէ թէ՝ մարդն պատկեր է Աստուծոյ։

Իսկ դրամն որ ոչ ամենեւին կորուսեալ էր, այլ ծածկեալ յաղբ որ է աղբ աղտեղութեան մամնոյն. որոյ աւելածելով եւ մաքրելով, յոյժ խնամակալութեան բարուցն գտանէր զհայցելին։

Վասն որոյ բերկրի հոգին եւ ի հաղորդութիւն ուրախութեանն կոչէ զդրացիս. այսինքն, զզօրութիւն հոգւոյն. զբան. զցասումն, եւ զցանկութիւն։

Դարձեալ՝ դրացի են հոգւոյն՝ հաւատ յոյս սէր. խորագիտութիւն. զօրութիւն. պարկեշտութիւն. եւ արդարութիւն. յայնժամ յիրաւի զաստուածային եւ զանճառելի զգեղեցկութիւնն տեսանելով, խնդան եւ ուրախ լինին ամենեքեան։

Քանզի ասէ՝ (ուրախ լերուք ընդիս. զի գտի զդրամն իմ զոր կորուսի։)

Եւ այս լինի ի ձեռն կուսութեան մարմնոյն որպէս ասացաք։

Չորրորդ գլուխն՝ կուսութիւնն է մաքրութիւն սրտի։

Եւ մաքուր սրտիւ կարէ ոք ի մաքուրն Աստուած հպիլ. եւ նմանեաւն զնմանն տեսանել. ըստ այնմ, (որք սուրբ են սրտիւք, նոքա զաստուած տեսցեն։)

Զոր օրինակ՝ ի գիշերի փայլումն լինի յօգս՝ զոր սլացեալլ աստղ կոչեն. որ օդ է՝ բռնութեամբ հողմոյ ի տարրական հուրն մերձեցեալ եւ լուսաւորեալ. Նոյնպէս միտք մարդոյ թողեալ զերկրաւորս, վեր ի յաստուածոյին լոյսն մերձեցեալ լուսաւորի։

Եւ որպէս պայծառ հայելի եւ յստակ ջուր վասն ողորկութեան եւ յստակութեան իւրեանց զճառագայթս արեգական յինքեանս ձգեն եւ զայլս լուսաւորեն. եւ զայս ոչ կարեն առնել եթէ անմաքուր իցեն. նոյնպէս եւ մեք եթէ ի բարձրագոյնսն ելանելոց եմք մտօք, պարտ է թողուլ զերկրաւոր պղտորմունս. եւ ապա ճշմարիտ լուսովն Քրիստոսի լուսաւորիլ։

Եւ չորս ինչ պիտոյ է մաքրութեան սրտի։

Նախ զչար խորհուրդս մաքրել ի մտաց։

Երկրորդ՝ զսպել զչար հայեցուածս աչացն։

Երրորդ՝ զլսել ականջաց եւ զխօսիլ լեզւաց։

Չորրորդ՝ պահել զբերանս խ չարաչար որորստութեանց։

Վասն որոյ մեծն՝ ի մարգարէս Եղիա եւ Ովհաննէս մկրտիչ՝ որպէս պատմութիւնն ասէ զնոցանէ։

Իմանկութենէ օտարացն ի մարդկային կենաց յանապատս բնակելով. անտես եւ անլուր ի մարդկանէ։

Ոմն կերակրիւ ի ձեռաց ագռաւու. եւ ոմն մարախ եւ մեղր վայրենի։

Մինն՝ զգենոյր ստորեւ ուղտու. եւ մինն մաշկեայ մորթի։

Վասն որոյ ամն ի նոցանէ Եղին՝ շտեմարանապետ եղեւ Աստուծոյ պարգեւացն. փակէր մեղուցելոցն՝ եւ բանայր ապաշխարողացն։

Եւ Ովհաննէս արժանաւորեցաւ մկրտել զբանն Աստուած. եւ ի Տեառնէ վկայեցաւ մեծ լինիլ ի ծնունդս կանանց. եւ զայս վասն այն արարին՝ զի մի խորհուրդ նոցա ընդ զգայարանացն ի վայր ցնդիցի եւ ճապաղեսցի։

(Եւ այսոքիկ ի խրատ մեզ գրեցան որպէս ասէ առաքեալն. ) զի մեք ըստ նմանութեան նոցա զխորհուրդս մեր զսպեսցուք. զի մի ընդ հեշտութեան զգայուեացս ճապաղիցին յերկիր եւ ցրուեսցին. որպէս ջուր ցրուեալ ի վերայ երկրի, ոչ ինչ կարէ գործել. ապա թէ ժողղովեսցի ի մի վայր, բազում ինչ օգտութիւն գործիցէ. նոյնպէս եւ միտք մարդկան։

Եւ դարձեալ՝ որպէս ջուր շուրջանակի խողովական պնտեալ ի ներքուստ ի վեր ելանէ. նոյնպէս եւ միտք պնտեալ ժուժկալութեամբ, վեր ի բարձունս ելանէ առ Աստուած, միշտ առ նա խորհելով ըստ առաքելոյն. (զվերինն խորհիլ ուր Քրիստոս նստի ընդաջ մէ Աստուծոյ. եւ մի զերկրաւորս։)

Եւ այս յայն ժամ լինի՝ յորժամ կուսութեամբ մաքոր պահեսցուք ի ցանկութեանց աշխարհի։

Հինգերորդ գլուխն՝ կուսութիւնն անհոգութիւն է մարմնական կենաց՝ որ երեւի յամուսնութեան թշուառուեաց. որ ի ժողովեալն աշխատին. եւ ի պահելն հոգան. եւ ի կորուսանելն կսկծին եւ ցաւին։

Դարձեալ՝ ոչ ունին տրտմութիւն ի կեանս. եւ ոչ սուգ եւ հառաչանս զաւակաց եւ այլոց. ոչ սրբութիւն. ոչ այրութիւն. ոչ կռիւ. ոչ նախանձ. ոչ ագահութիւն. ոչ սնափառութիւն. եւ ոչ այլն։

Զի մարմնական ստացուած որքան միոյն առաւելու, այնքան միւսոյն նւազի։

Վասն որոյ կռիւք եւ աղաղակք բազմանան ի նոսա. իսկ ստացուած կուսութեան որքան առաւելու ի մինն՝ ոչ նուազի ի միւսոյն։

Եւ գիտելի է՝ զի կուսութիւնն երեք ազգ է։

Նախ եւ առաջին՝ որ կոյս լինի հոգւով եւ մարմնով. այսինքն, բոլոր խորհուրդով, եւ բոլոր զգայութեամբ. այս ամենեւիմբ կատարեալն է. որպէս Եղիա եւ Ովհաննէս, եւ այլքն նմանապէս։

Երկրորդ՝ է կուսութիւն որ մարմնովն ամուսնացեալ լինի, եւ հոգւովն կոյս եւ ողջախոհ. որպէս էր Աբրահամ. ի սահակ. Յակօբ. եւ այլ սրբոքն՝ որք ամուսնութեամբ հաճոյացան Աստուծոյ. եւ այս է կատարեալ. սակայն երկրորդ ճանապարհաւ. քան զի առաջին կուսութիւն է՝ որ հոգւով եւ մարմնով լինի։

Իսկ երրորդ կուսութիւն է՝ որ մարմնով միայն լինի կոյս եւ ոչ հոգւով. այսինքն, ոչ խորհրդով եւ մտօք եւ սրտիւ. այլ միշտ ի չարն ամուսնանայ. եւ զմարմինն միայն պահէ կոյս. որպէս յիմար կուսանքն զի կոյսք էին մարմնով. այլ զի հոգւով ոչ էին, մնացին արտաքոյ մտիցն արքայութեանն. սա նուազագոյն է քան զառաջինսն։

Վասն կուսանաց։

Եւ գիտելի է՝ զի կոյսն պարտի ունիլ վեց իրս, առ ի կատարել զկուսութիւնն։

Առաջին՝ զդաստութիւն կերակրոյ եւ ըմպելւոյն. որք են պատճառ ցանկութեան։

Երկրորդ՝ է աշխարտութիւնն. որ խոցոտէ զփուշ ծուլութեանն. յայսցանէ ասէ Զէկիէլ. (այս է անօրէնութիւն Սոդոմայ քեռ քոյ. յղփութիւն ցորենոյ. եւ լիութիւն գինւոյ. եւ դատարկութիւն։)

Երրորդ՝ է խոշոր հանդերձն. քանզի որդիքն Իսրայէլի պոռնկեցան ընդ դստերսն Մովաբու որք էին զարդարեալ։

Չորրորդ՝ է պահպանութիւն զգայարանանց. զի անկարգութիւն զգայութեանցն՝ է ճանապարհ պոռնկութեան. յայտէ ի գինայ՝ որ ել տեսանել զկանայս երկրին եւ ապականեցաւ։

Հինգերորդ՝ է համստութիւն բանից. զի շատախօսութիւնն՝ խոցոտէ զողջախոհութիւնն. որպէս ասէ յառակաց. (պահես զքեզ ի կնոջէ չարէ, յորժամ բանիւ զքեզ ի պատրանս արկանիցէ։)

Եւ Պօղոս ասէ. (ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք։)

Վասն այսորիկ ասեն վարդապետք. եղիցին բանք կուսին խոհեմ, համեստ, սակաւ, եւ ամօթխած։

Վեցերորդ՝ է փախչիլ ի պատճառաց մեղացն. զի կոյսն պարտի կերպիւ իմն վայրի լինիլ. զի որպէս վայրի կենդանիքն գեղեցկագոյն ունին զմորթն քան զնտանիսն. այսպէս կոյսն որ յարակից լինի աշխարհի՝ ոչ կարէ լինիլ ամենեւին սուրբ։

Վասն այրեաց։

Գիտելի է՝ զի այն որ կամի պահել զողջախոհութիւնն՝ այսինքն, այրին՝ պարտի ունիլ երիս իրս։

Առաջին է՝ ոչ շրջիլ տանէ ի տուն. այլ նստիլ ի տան իւրում. կամ աղօթել ի տաճարին. որպէս ասէ վասն Աննայի՝ (որ ոչ մեկնիւր ի տաճարէն զցայգ եւ զցերեկ։)

Զի շատաշրջիկ այրին՝ յանդիմանեալ լինի յառաջին Տիմօթէոսն. (դատարկք անձինք՝ ուսանին շրջիլ տանէ ի տուն. եւ ոչ միայն դատարկք, այլ քասփուսք եւ հետաքրքիրք. եւ խօսին որ ոչ ինչ է պիտոյ։)

Երկրորդ՝ խոշորութիւն կերակրոյն. որպէս ասէ յառաջին Տիմօթէոսն։

(Գիրք այրին՝ կենդանոյն մեռեալ է. ) այսինքն, հոգւով։

Երրորդ՝ է խոնարհ զգեստն. զի ասէ ծննդոց թէ՝ (եհան Թամար զհանդերձն այրութեան. եւ զգեցաւ զհանդերձ զարդու. եւ գնաց ի գործ հեշտութեան։)

Զայսպիսի այրեացս ասէ Գրիգոր. երեք ազգ են այրեացն։

Նախ՝ որ է կատարելագոյն՝ նախապատրաստեալ երկնային վարձուցն. որ զցայգ եւ զցերեկ պահօք եւ աղօթիւք ծառայէ Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ որ խնամէ զտուն իւր եւ զորդիսն. սա ոչ է պատուական որպէս զառաջինն. այլ է գովելի ըստ այնմ՝ որ ոչ հետեւի հեշտախտութեանցն։

Երրորդ՝ է որ խորտկաց եւ հեշտութեանց պարապի. եւ այսպիսիքս պահեալ լինին յաւիտեանական մահուն։

Եւ Ամբրոսիոս ասէ. յայն ժամ է այրին ողջախոհ, յորժամ պարկեշտանայ ի գինւոյ։

Եւ ոչ ցանկասցէ առն, եթէ ոչ փարձեսցի ի գինւոյն. զի թէ Յուդիդ ըմպեալ է գինի, ննջեալ էր ընդ Հողեփեռնեայ։

Արդ՝ զի՞նչ այլ գովութիւն այրւոյն, քան պահել զհաւատ մեռեալ զուգակցին իւրոյ։

Եւ զի՞նչ այլ օգուտ, քան արժանաւորիլ արքայութեանն երկնից. որպէս ասաց Տէրն. (են ներքինիք՝ որք զանձինս իւրեանց արարին ներքինիս վասն արքայութեանն երկնից։)

Վասն լսելիաց։

Գիտելի է՝ զի ի բազուրմ իրաց պարտ է խնուլ զականջս։

Մէկ՝ իքնարից գուսանաց. որպէս ասէ Յոբ. (առեալ սաղմոսարան եւ քնար. եւ ուրախ լինէին ձայնիւ երգոց. եւ ի մի կէտ իջանեն ի դժոխս։)

Երկու՝ ի յերգոց կանանց. որպէս ասէ Սիրաք. (մի յաճախեր ընդ կաքաւօղ կանայս. եւ մի լսեր զձայն նոցա. զի մի կորիցես գեղով նոցա. ) եւ զկնի ասէ. (խօսք նոցա իբրեւ զհուր բորբոքի։)

Երեք՝ ի լսելոյ զչար ընկերաց. որպէս ասէ Սիրաք. (պատեա զականջս քո փշօք. եւ մի լուիցես զչար լեզուս։)

Չորս՝ ի լսելոյ զգովութիւն անձին. զի ասեն վարդապետք, թէ շողոքորթօղքն՝ իբրեւ զհեշտութիւն փոխեն զմիտս։

Հինգ՝ ի հեշտութենէ ձայնին իւրոյ. զի ասէ Գրիգոր. որ ցանկայ զքաղցրագոյն ձայնի, կորուսանէ զհամեստութիւն անձին։

Եւ այլ վարդապետք ասեն. յորժամ շարժէ զքեզ ձայնն քան զբանն, լաւագոյն է լռելն. եւ Քրիստոս փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ սրբոյն Գրիգորի. ի Բանն՝ (Եդին զիս ի գբի ներքնումն, ի խաւարի եւ ի ստեուերս մահու։)

Սաղ. 87. 7։

(Գլուխ. ՃԺ)

Նախագիտութիւնն Աստուծոյ՝ ընտրեաց զլաւսն եւ գովեաց. եւ զվաթարս խոտեաց եւ անարգեաց։

Որպէս եւ ասէր. (զՅակօբ սիրեցի, եւ զեսաւ ատեցի։)

Այսպէս եւ զմեծն Գրիգորիս սիրեաց. եւ զսուրէն ատեաց եւ խոտեաց զԱնդրանիկն։

Զի որպէս բարի սերմանք թաղեալ յերկրի, աճին եւ բազմանան, եւ սփռեալ տարածին ընդ բնաւս։

Նոյնպէս ընտրեալ սերմանքն Աստուծոյ՝ այսինքն, առաքելոցն գումարք ուր եւ թաղեցան, աճեցան եւ բազմացան պտուղքն իւրեանց ընդ անհունս։

Այսպէս եւ մերն Գրիգորոս լուսաւորիչն՝ պտուղն օրհնութեան շնորհաց առաքելութեան առաքելոյն Թադէոսի բարւոք սերման։

Աճեցոյց եւ բեղնաւոր արար զբանն կենաց յազգս հայկազեան։

Նախահայրն եւ նախասկիզբն հոգեւոր զաւակացս՝ եւ պատճառ կենդանութեան մերոյինս ազին՝ երջանիկ հայրն հաւատոյ մեծն Գրիգորիոս՝ համեմատ նախնոյն մարդկութեանս Ադամայ առաջնոյ։

Նախզի՝ որպէս նա ձեռօք Աստուծոյ ի հողոյ ստեղծեալ. նոյնպէս եւ սա խնամօք բազկացն Յիսուսի՝ առեալ ի հողոյ գերեզմանէ խորագոյն գբոյն, նոր նորոգեալ ի պատկեր իւրական։

Երկրորդ՝ որպէս նա եղեւ սկիզբն աճման ծննդոց մարդկան. այսպէս եւ սա սկիզբն եւ պատճառ մեղուցեալ որդւոցս աճման հոգեկան. ըստ առաքելոյն թէ՝ (ի Քրիստոս Յիսուս աւետարանաւն ես ծնայ զձեզ։)

Երրորդ՝ զի որպէս նա (եդ անուանս ամենայն կենդանեաց՝ եւ այն է անուն նոցա. ) այսպէս եւ ի ձեռն սուրբ գրեցան անուանք հաւատացելոց ի դպրութիւն կենաց անջնջելի տպաւորութեամբ։

Չորրորդ՝ որպէս նա եղեւ գլուխ եւ Տէր ամենայն կենդանեաց անբանից. նոյնպէս եւ սա եղեւ գլուխ եւ Տէր եւ առաջնորդ եւ հովիւ քաջ հաւատացելոց ի Քրիստոս, խնամել տածել եւ ածել ի հանգիստն երկնաւոր ասելով. (ահա ես եւ մանկունք իմ զորս ետ ինձ Աստուած։)

Այլեւ գերազանց գտաւ քան զնա բազում առաւելութեամբ։

Նախզի՝ նա խրատով օձին հաւատացեալ բարձրամտեցաւ՝ եւ զրկեցաւ ի տեսութենէն Աստուծոյ. իսկ սա օձատանջ ճգնութեամբն խոնարհեցաւ եւ նուաստացաւ այնչափ, մինչ զրկեցաւ ի տեսութենէ արեգականս. եւ տեսութեանն Աստուծոյ արժանացաւ. որպէս ասէր՝ (զօրացիր եւ քաջ լեր երանելիդ Գրիգորիոս. զի ես ընդ քեզ եմ։)

Երկրորդ՝ զի նա օձին խաբմամբն եկեր ի պտղոյն հրաժարեցուցեալ. եւ յանցեաւ եւ մեղաւ. իսկ սա՝ օձատանջ տքնութեամբ մերժեալ եւ ի հարկաւոր պիտոյիցն, անճաշակ լինելով զերեք տասան ամ, մաքուր եւ արդար գտաւ։

Երրորդ՝ զի նա օձապատիր խաբմամբն՝ մերկացաւ ի լուսեղէն զգեստուցն. իսկ սա՝ ի ձեռն օձատանջ չարչարանացն, էարբ զմկրտութեան բաժակ չարչարանաց Տեառն. եւ զգեցաւ զՔրիստոս. եւ զգեցոյց զհետեւօէս իւր մկրտութեան շնորհիւն. ըստ առաքելոյն. (որք ի Քրիստոս մկրտեցայք՝ զՔրիստոս զգեցեալ էք։)

Չորրորդ՝ զի նա օձախաբ իրագործութեամբն ամօթալից եւ երկիւղալից եւ տերեւազգած եղեալ թաքեաւ ընդ ներքոյ ծառոց դրախտին։

Իսկ սա օձատանջ քրտմամբն՝ ելեալ ի գբոյ տառապանացն, եկաց առաջի ազանց ազգաց եւ թագաւորաց. եւ աներկիւղ քարսզեաց զՔրիստոս ճշմարիտ Աստուած ի լուր ամենայն մարդկան։

Հինգերորդ՝ զի նա օձապատիր խաբմամբն՝ արտաքսեցաւ ի մշտալոյս դրախտէն. եւ ստուերացաւ յայսմ աշխարհի։

Իսկ օձատանջ ջանիւն՝ ել ի խաւարամած բանտէն լուսաւոր հոգւով. եւ լուսաւորեաց զխաւարեալս մեղօք եւ անգիտութեամբ. որպէս եւ լուսաւորիչ կոչեցաւ։

Վեցերորդ՝ զի նա օձապատիր կամօքն զրկեցաւ ի սպասաւորութենէ հրեշտակաց. որպէս եւ ասաց Աստուած (բոցեղէն սերովբէից՝ պահել զճանապարհս ծառոյն կենաց։)

Իսկ սա օձաչարչար ճգամբն պահպանեալ եւ սպասաւորեալ եղեւ ի հրեշտակաց. որպէս յայտ եղեւ ի հարցմանէ հրեշտկին որ ի չորրորդ դասուն. որպէս ասէ Դաւիթ. (բանակք հրեշտակաց Տեառն՝ շուրջ են զերկիւղածովք իւրովք եւ պահեն զնոսա։)

Եօթներորդ՝ զի նա օձապատիր ճաշակմամբն՝ եղեւ հող եւ կերակուր օձին։

Իսկ սա ի ձեռն օձատանջ նեղութեանցն, եղեւ բժիշկ եւ ապաքինիչ հարելոց ի մահաբեր թունից եւ սատակիչ եւ կորուսիչ չարանախանձ վիշապաց։

Ութներորդ՝ զի նա օձախաբ գործովն տուաւ ի հարւածս օձին ի գարշապարս. իսկ սա՝ օձատանջ վշտօքն՝ եղեւ սպասաւորեալ ի նոցունց. զի ասի ի պատմութիւնն թէ՝ գային զմարմնովն եւ լեզուին զոտս նորա. որպէս ասէր Դաւիթ. (ի վերայ իժի եւ քարբի գնասցեր դու. ) եւ Տէրն ասէր. (ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս։)

Իսկ աստանօր՝ չորս իւրս հարցանելի է մեզ։

Նախ թէ՝ վասն է՞ր մատնեցաւ ի գուբ խաւարային բանտին։

Երկրորդ՝ թէ վասն է՞ր օձիւ տանջեցին զերանելին։

Երրորդ՝ թէ վասն է՞ր ի կերպարանս վարազի կերպափոխեաց զթագաւորն տրդատէս։

Չորրորդ՝ թէ վասն է՞ր կոչեցաւ Գրիգոր։

Տեսցուք զառաջին գլուխն թէ՝ վասն է՞ր ի գուբ խոր ընկեցեալ եղեւ սուրբն Գրիգորիոս։

Ասեն իմաստունք եկեղեցւոյ թէ՝ վասն տասն պատճառի։

Նախ զի՝ Տեառն սորա Քրիստոսի յերկնից ի յերկիր խոնարհեցաւ վասն փրկութեան մարդկան նոյնպէս եւ սա համանման Տեառն իւրոյ՝ խոնարհեցաւ ի խորն վիրապ վասն փրկութեան ազգիս հայկազեան։

Երկրորդ՝ զի զանկեալսն ի խոր խորատ՝ պատին մարդիկ խոնարհիլ ի վայր, եւ ապա ի վեր հանել եւ կանգնել։

Այսպէս եւ ազգս հայոց՝ ընկղմեալ էր ի խորխորատ մեղացն. խոնարհեցաւ հովիւն քաջ ի խորս երկիր, եւ զընկղմեալսն մեղօք՝ ի վեր եհան եւ կանգնեաց. ըստ այնմ, (եհան զիս ի գբոյ տառապանաց։)

Երրորդ՝ զի խաւար էր վիրապն այն. որ նշանակէր զխաւար անհաւատութեան յաստուածային գիտութեանց. եւ իջանելով քաջ հովիւն ի խաւարային գուբն, լուսաւորեաց աստուածագիտութեամբ ըստ մարգարէին. (որք նստէին ի խաւարի եւ ի ստւերս մահու, լոյս ծագեաց նոցա։)

Չորրորդ՝ վիրապն տեղի էր մահապարտն. եւ ազգս հայոց մահապարտ էր. որպէս ասէր Մովսիսիւ. (անձն որ մեղիցէ՝ նոյն եւ մեռցի։)

Վասն որոյ քաջ հովիւն եդ զանձն ի վերայ ոչխարաց. եւ մատնեաց զանձն իւր ի մահ. եւ վճարեաց զպարտս մեր. եւ զերծոյց զմեզ ի մահուանէ եւ ի դժոխոցն բանտէ. ըստ Դաւիթի. (փրկեցեր զանձն իմ ի մահւանէ։)

Հինգերորդ՝ զի ահընկէց եւ զարհուրելի էր գուբն այն. զի որ ոք կամէր հայիլ իներս, սարսէր եւ յետս փախչէր։

Նոյնպէս եւ մահն վասն Քրիստոսի զարհուրելի է եւ սարսելի. զի մարդիկ խոյս տուեալ փախչէին. վասն որոյ երջանիկ նահատակն յառաջ ընթացեալ, յորդորէ զմեզ փութալ եւ յօժար կամօք երթալ զհետ նորա. եւ ասէր մի երկնչիք՝ դիւրին է եւ հեշտալի. որպէս ասէր Տէրն. (մի երկնչիք յայնմանէ՝ որ զմարմինն սպանանէ։)

Վեցերորդ՝ զի որ ինչ ի խորհուրդն է՝ ոչ երեւի. զի ծածկեալ է խաւարաւ. նոյնպէս եւ խորհուրդ տնօրէնութեանն Քրիստոսի ծածկեալ էր ի մարդկանէ. որպէս ասէր Դաւիթ. (եդ զխաւարն ծածկոյթ իւր. ) իսկ լուսաւորիչն արի՝ մտեալ յանդունդս աստուածային խորոցն, եւ բազմօրեայ վարդապետութեամբն յայտնեաց մեզ (զխորհուրդն որ ծածկեալն էր յազգաց եւ յաւիտեանց։)

Եօթներորդ՝ զի գարշահոտ է հորն այսպէս եւ ազգս հայոց՝ գարշահոտեալ եւ զազրացեալ էր մեղօք. որպէս ասէր Եսայի (խունկ մեղաւորին՝ որպէս հայհոյիչ է։)

Իսկ որպէս զարրեգակն պայծառ սուրբն Գրիգորիոս՝ անուշահոտեալ ամոքեաց զմեզ. եւ արար (հոտ անուշ Քրիստոսիւ առ Աստուած ըստ առաքելոյն։)

Ութներորդ՝ զ ի բոլորակ էր բրեալ հորն եւ ընդունայն. իսկ երջանիկն Գրիգորիոս՝ ընդունայն եւ յոչ ինչ համարեցաւ զանուաձեւ կեանս մարդկան. եւ դատարկ եւ թափուր ըստ խրատուն Սողոմօնի. (ունայնութիւն ունայնութեանց. ամենայն ինչ ընդունայն է։)

Իններորդ՝ ասեն իմաստունք թէ՝ լուսատու ակն որ է ի խոր տեղւոջ՝ եւ մտանելն անդ անհնարին է մարդկան, ձգեն մարդիկ զշաղիղս անասնոց ի խորն. եւ ակունքն ջերմացեալ ի յարեգականէն, կպին ի շաղիղն. եւ ապա արծիւք ի ջանեն եւ հանեն զշաղիղն ի վեր յափն ձորոյն հանդերձ ակամբն. եւ կերեալ զմարմինն, մնայ ակն ի տեղւոջն. եւ մարդիկ առնուն եւ կազմեն թագ թագաւորական։

Այսպէս հովիւն իմաստուն սուրբն Գրիգորիոս՝ ետես զբազմազան առաքինութիւնս եւ զսէր արքայութեանն յանգիտութեան խորս ընկեցեալ, անհայելի եւ անելանելի եւ անտես ի մարդկանէ, զշաղիղ մարմնոյն իւրոյ ընկեաց ի խորն. եւ աստուածային սիրովն ձգեաց եւ միաւորեաց յինքն. եւ հոգի նորա որպս զարծուի սլացեալ սպասաւորելով հրեշտակաց. եւ հանեալ ի վեր ի յերկինս ի զարդ պսակի փեսային Քրիստոսի. ըստ այնմ, (եդ ի գլուխ նորա պսակ ի քարէ պատուականէ։)

Տասներորդ՝ զի Քրիստոս Աստուած մեր չորեքնիւթեայ բնութեամբ (եղեւ ի սիրտ երկրի զերիս տիւս եւ զերիս գիշերս. ) եւ յարոյց ընդ ինքեան զհոգիսն ամենայն ի գբոյ տառապանաց զորդիս մահապարտաց։

Այսպէս եւ հովիւն բարի՝ նմանեալ քաջ հովւին Քրիստոսի, երրեակ չորիւք ամօք լինելով ի խորս երկրի, որպէս սերմն բարի թաղեալ ի պարարտ երկրի. եւ ել բազում տոհականօք հանելով ընդ ինքեան զբազմութիւն արանց եւ կանանց ի գբոյ մեղաց զորդիս մեղապարտաց. ըստ այնմ, (եթէ ոչ հատն ցորենոյ անկեալ յերկիր մեռանիցի, ինքն միայն կեայ. ապա թէ մեռանիցի՝ բազում արդիւնս առնէ։)

Տեսցուք եւ զերկրորդ գլուխն թէ՝ վասն է՞ր օձիւն տանջեցին զմեծն Գրիգորիոս։

Ասեմք եթէ՝ զբարս օձի ունէին ամենայնիւ. կամեցան օձին միջնորդութեամբ զդառնութիւնս իւրեանց թափել առ սուրբն։

Եւ այս վասն ութն պատճառի։

Նախզի՝ երկայն է օձն որպէէս լար. նոյնպէս եւ նոքա զերկարութիւն կենաց ունէին ի մտի. եւ ոչ իմանային զստութիւն եւ զդիւրանցութիւն կենցաղոյս. որ (իբր զհովանի եւ զծաղիկ խոտոյ շուտով անցանէ։)

Երկրորդ՝ զի երկրաշարշ է օձն. նոյնպէս եւ նոքա հանապազ մտօք իւրեանց յերկիր քարշեին. եւ զաստիս միայն գիտէին վայելուչ։

Երրորդ՝ զի խայտաբղէտ է օձն. զի ասեն իմաստունք թէ՝ եօթն են ազգ օձից. եւ եօթնապատ են. նոյնպէս նոյա եօթն մահու չափ մեղօք ներկեալ եւ բորբոսեալ էին մեղսաներկ անձամբ. որպէս ասէր Դաւիթ. (բազմացան յիս անօրէնութիւնք իմ։)

Չորրորդ՝ ցուրտ է միշտ. նոյնպէս նոքա ցրտացեալք էին ի սիրոյն Աստուծոյ. որպէս ասէր առաքեալն Թադէոս. զիա՞րդ գնացից ի ցուրտ եւ ի կոպիտ ազգն։

Հինգերորդ՝ զի մահացուցանէ զմարդ եւ զանասուն. այսպէս եւ նոքա չարաթոյնք նախանձով, սպանանէին զմարդիկ հոգւով եւ մարմնով. որպէս կամեցան մահացուցանել զսուրբն Գրիգորիոս։

Վեցերորդ՝ զի ողորկ եւ լպրծուտ է. նոյնպէս եւ նոքա դիւրասահ էին ի մեղս եւ ի չարիս անհաւատութեան։

Եօթներորդ՝ զի ոմանք ընդ երկինս թռչին. եւ ոմանք ընդ երկինս սողին. նոյնպէս եւ նոքա ոմանք հպարտք էին եւ ամբարտաւանք. եւ ոմանք ծոյլք եւ հեղգացեալք ի բարեաց։

Ութերորդ՝ զի զթիւրակէսն յօձից կազմեն մարդիկ. նոյնպէս եւ նոքա զհոգեւոր դեղթափն զսուրբն Գրիգոր՝ օձիւքն կազմեցին առ ի բժշկութիւն մահացեալ հոգւոց մարդկան։

Այսքան վասն օձին։

Իսկ երրորդ գլուխն թէ՝ վասն է՞ր ի տիպ վարազի կերպափոխեաց զթագաւորն Տրդատէս։

Ասեմք թէ՝ վասն տասն պատճառի։

Նախզի՝ անբան է կենդանին այն. նոյնպէս թագաւորն Արդատէս հաւասարեալ էր անասնոց անբանից։

Եւ սուրբն Գրիգոր՝ նուաճեաց զնա այնու յանբանական բռնութենէն, զի զգօնասցի։

Երկրորդ՝ զի միշտ ընդ երկիրս հայի. եւ ոչ բնաւ յերկինս. նոյնպէս եւ մեծն Տրդատ՝ զ երկրաւորս եւեթ խորհէր. եւ ոչ կարէր հայիլ եւ տեսանել զիմանալի լոյսն զարեգակն արդարութեան։

Երրորդ՝ զի արաժամ ի տիղմն թաւալի խոզն. նոյնպէս եւ նա միշտ եւ հանապազ ի տիղմն մեղաց թաւալիւր եւ ի բազմազան չարիս։

Չորրորդ՝ զի զաղտեղութիւն եւ զգարշութիւն սիրէ. եւ զանուշահոտութիւն ատէ եւ փախչի. նոյնպէս եւ նա զբղջախոհ գիջութիւն աղտեղութեանց եւ զգարշութիւն սիրէր. եւ զողջախոհութիւն եւ զսրբութիւն ատէր. որպէս յայտ եղեւ առ սուրբն Հռիփսիմէ. զի յամօթ եւ յաղթեալ եղեւ։

Հինգերորդ՝ զի միշտ յոգւոց հանէ եւ տքայ խոզն. նոյնպէս եւ Տրդատէս՝ մինչ յանհաւատութեան էր, վասն առաւել հիւանդութեանց զոր ունէր յոգին, տքայր եւ յոգւոց հանէր. զի էր կարեվէր խոցեալ. մինչեւ գտաւ զհոգեւոր բժիշկն։

Վեցերորդ՝ զի խոշոր է զգեստուքն խոզն. այսպէս եւ նա խոշոր եւ անգութ եւ անագորոյն էր բարուքն. որպէս եցոյց առ սուրբն Գրիգոր զայնքան ժամանակս անտես արարեալ։

Եօթներորդ՝ զի վայրենի անընտել ունէր բարս։

Վասն որոյ ի կերպարան վայրենի եւ անընտել կենդանւոյ փոխեցաւ. որպէս բռնաւորն Նաբուգոդոնոսոր՝ ի կերպ չորից կենդանեաց. զի զբարս նոցա ունէր։

Ութներորդ՝ զի պատճառ ուրկութեան եւ կուրութեն լինին միս խոզին. նոյնպէս եւ Տրդատ հոգեւոր կուրութեան եւ գոդութեան լինէր պատճառ բարեաց, որք ընդ իշխանութեան նորա էին։

Իններորդ՝ զի ի վերայ կշտին անկանի եւ ընկղմի. եւ ոչ կարէ նստիլ. նոյնպէս եւ նա ընկղմեալ էր յԱստուած պաշտութենէ եւ գլորեալ. եւ կործանեալ ի ճ շմարիտ աստուածագիտութեանց։

Տասներորդ՝ զի ի լերդակողմն կոյս հարեալ. ապա զգայ զհարուածն. նոյնպէս եւ նա հարեալ ի բարկութեէն Աստուծոյ յոգին եւ ի զգայարանսն, ապա զգաց զհարուած պատուհասին. եւ գոչեաց առ մարդասէր բժիշկն՝ եւ զղջացեալ ողջացաւ. (զի ոչ ի սպառ բարկանայ Տէր. եւ ոչ ընդ վայր հարկանէ. ) զի մարդասէր է եւ ողորմած։

Զի զայսպիսի ապարասան այր յորժամ դարձաւ առ Աստուած. (կոչեաց առ ինքն եւ սրբեաց եւ արդարացոյց, եւ փառաւոր արար։)

Մինչ զի բազում բագիք եւ մեհանք սովաւ կործանեցան. եւ հաւատն Քրիստոսի սովաւ պայծառացաւ. եւ եկեղեցիք սովաւ հաստատեցան. եւ Քրիստոս սովաւ փառաւորեցաւ. զի ասէ Աստուած մարգարէիւն։

(Դարձարուք առիս՝ եւ ես դարձայց առ ձեզ։)

Ապա ուրեմն մի հեղգասցուք. զի թէ այնպիսի ողորմած եւ մարդասէր Տէր ունիմք, դարձցուք առ նա. եւ նա դարձցի առ մեզ. սիրեսցուք զնա. զի նա սիրեսցէ զմեզ. զղջասցուք ի մեզ. զի եւ նա զղջասցի ի պատուհասելոյ. եւ նա բժշկեսցէ զկարեվէր հիւանդութիւն հոգւոց մերոց։

Այս քան վասն Տրդատայ։

Տեսցուք զչորրորդ գլուխն թէ՝ վասն է՞ր կոչեցաւ անուն նորա Գրիգոր. զի ոչ ոք էր յազգէ սորա որոյ անունն Գրիգոր կոչիւր։

Ասեմք թէ՝ վասն բազում պատճառի։

Նախ ի խնամոցն Աստուծոյ. զի թէ կոչէին զնա յանուն նախնեացն, գտանէին զնա լինիլ յազգէն անակայ, եւ սպանանէին. եւ խաւար ածէին ազգիս հայոց։

Երկրորդ՝ զի ազգայինք նորա մի գտցեն զնա անուամբ նախնեացն. եւ բռնի տարեալ մեծարեալ դիցեն յիշխանութիւն. եւ դարձուսցեն ի կուռս իւրենց։

Երրորդ՝ եղեւ այս հրեշտակաց միջնորդութեամբ. զի դայեակ նորա յորժամ տարաւ զնա ի կեսարի Աստուծոյ, եւ ի մերձենայն ի քաղաքն, նստաւ ի ներքոյ ծառոյ ինչ հանգչիլ. եւ եկեալ հաւ մի նստաւ ի վերայ ծառոյն. զոր ոմանք գուրգուր, եւ ոմանք դռուն կոչեն. եւ ձայնեաց գուրգուր։

Իսկ իմացաւ դայեակն եթէ՝ հոգին սուրբ է ձեւակերպեալ ի տիպ հաւու՝ որ ունի զնմանութիւն աղաւնոյ. եւ անուանեաց զմանուկն Գրիգոր. եւ ապա մտեալ ի քաղաքն, մկրտել. եւ անւանեաց Գրիգոր։

Չորրորդ՝ զի գրկեալ գգուեալ եղեւ ի հոգւոյն սրբոյ ի յերանուհի արգանդն ոգուհեայ. որր գրկեաց եւ ծնաւն զմեզ աւազանաւն յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի. վասն որոյ կոչեցաւ Գրիգոր։

Հինգերորդ՝ զի Գրիգորն՝ վեց գիր է. եւ սա զկնի վեցից յիսունից ազատարար թուոց ազատողին բոլորից՝ ազատեաց զմեզ ի դիւամոլ կռապաշտութեանց եւ ի ծառայութենէ մեղացն. (զի որ առնէ զմեղս, ծառայէ մեղաց։)

Վեցերորդ՝ զի մեք վեց շարժմամբ խոտորեալ էաք ի չարն. այս է՝ յաջ եւ յահեակ՝ որ է հոգեկան եւ մարմնական մեղք՝ յ ետ եւ յառաջ՝ յառաջանալով ի չարն, եւ յատ փախչելով ի բարւոյն եւ ի պատւիրանցն Աստուծոյ։

Ի վեր եւ ի վայր՝ խորհելով զերկրաւորս եւ հպարտանալով քան զյոքունս։

Իսկ սուրբն Գրիգորիոս ուղղեաց զվեց շարժումն մեր ի բարին ասելով. (նմանօղք ինձ եղերուք՝ որպէս եւ ես Քրիստոսի։)

Եօթներորդ՝ զի վեցիւքս այս՝ նմանեցաւ վեց թեւեան սերովբէիցն. թէպէտ զկնի վեց աւուր ստեղծաւ, այ համադասեալ ընդ նոսին զուարթուն անունն, փառաւորէ զերրորդութիւնն սուրբ։

Ութներորդ՝ Գրիգորն արթուն լսի. զի մարմնոփվ ոչ ննջեաց զերեքտասան ամ ի մէջ բազմութեան թունաւորաց. վասն զի հրեշտակք պաշտօնակից էին նմա. եւ ասէր (ոչ տաց քուն աչաց, եւ ոչ նինջ արտեւանաց իմոց. մինչեւ գտից զտեղի յարկի Տեառն Աստուծոյ Յակօբայ։)

Իններորդ՝ զի արթուն էր միշտ հոգւովն առ Աստուած. զի ոչ ննջեաց ամենեւին զքուն մեղաց ասելով. (լոյս տուր Տէր աչաց իմոց. զի մի երբէք ննջեցից ի մահ։)

Տասներորդ՝ զի արթուն էր ի վերակացութիւն եւ ի պաշտպանութիւն բանաւոր հօտին Քրիստոսի, յառնել եւ յուսուցանել ի տուէ եւ ի գիշերի. խրատելով յօրօնս Տեառն. եւ լուսաւորելով ի հաւատս ճշմարիտս։

Եւ զայս վասն Տեառն բանին որ ասէ։

(Արթուն կացէք՝ զի ոչ գիտէք երբ Տէր տանն գայցէ, յերեկօրեայ ի մէջ գիշերի եւ այլն։)

Եւ ի բրեւ զիմաստուն տանուտէր՝ գիտաց զգալ գողոյն՝ եւ պատրաստ եւ արթուն եղեւ. եւ ոչ ետ ակն հատանել զտան իւրոյ ասելով. (անձինք մեր ապրեցան որպէս ճնճղուկք յորոգայթէ որսողաց։)

Այսքան վասն անուանն։

Այլ առ քեզ ով հայր բարեգութ անյիշաչար եւ բարեսէր. լուր զպաղատանս մեր. զի գիտեմք զբարեխօսդ մերձ առ պարգեւատուն։

Մաղթեա վասն անարժանիցս քոյոց հոգեւոր եկանց ծնեալ զաւակաց։

Անցուցանել ի մէջն զարդարա կշիռ պատուհաս յանցանաց մերոց ի կրկին վրիժապարտաց. այսինքն, յաշխարհակալէն յստ հոգւոյ գերողէն. եւ յըստ մարմնոյ նորին արբանեկաց չարաչար տանջողաց։

Զի թերեւս լիցի հնազանդութեամբ եւ մտերիմ ծառայութեամբ սպասաւորել միշտ ճշմարիտ թագաւորին մերոյ Քրիստոսի։

Իսկ թէ առ ի մէնջ եւ յամենեցունց անքննելի դատաստանաց նոցին սահմանեալ է մեզ յաստիս լինիլ ծառայութեամբ որպէս եմք իսկ ստրկացեալք ի խոստասիրտ տէրանց, մաղթեսցես դասուք ամենայն ընտրելօք որք ընդ քեզ. զի զչարչարանս զայս զոր կրեամք յակամայ լինիլ իբրեւ զկամաւոր ապաշհարութիւն ի թողութիւն մեղաց մերոց։

Զի ազատեալք յայսմանէ, արժանի լիցուք որդիքս լուսոյ ընդ հօրդ լուսոյ եւ ընդ ամենայն սուրբս, փառաւորել զերրեակ անձնաւորութիւն եւ զմի Աստուածութիւն համագոյ եւ զուգական Երրորդութեանն լուսոյ Հօր եւ Որդոյ եւ հոգւոյն Սրբոյ. յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

ԳԼՈՒԽ ՃԺԱ-ՃԺԵ

Նորին քարոզ վասն առաջնորդաց թագաւորաց եւ իշխանաց. ի Բանն առակին որ ասէ։

(Որոց ոչ գոյ առաջնորդութիւն, թօթափին իբրեւ զարեւ։)

Առակ. 11. 14։

(Գլուխ. ՃԺԱ)

Գրէ ուրեմն հանճարեղ եւ իմաստնացեալն յԱստուծոյ առակախօսն. սողոմօն թէ՝ (որ հանճարեղն իցէ, զառաջնորդութիւն ստասցի։)

Զի որպէս հանճար ետ Աստուած մարդոյն՝ նովաւ կարգաւորեմք զներքին եւ զարտաքին գործս մեր. այսպէս զի հոգին եռամասնեայ է. բան ցասումն եւ ցանկութիւն։

Բանն է որով խօսիմք. եւ ցասումն որով բարկանամք. եւ ցանկութիւնն որով կարօտիմք կերակրոյ եւ ըմպելեաց, եւ այլն։

Իսկ բանն որ առաջին զօրութիւն է հոգւոյն Տէր է եւ իշխան ի վերայ ցասման եւ ցանկութեան. եւ նոքօք տիրէ ի վերայ մարմնոյն զգայարանաց. եւ այսպէս կարգաւորէ զնոսա։

Նոյնպէս եւ ի մէջ մարդկան զհանճարեղն ընտրէ Աստուած եւ դնէ իշխան եւ Տէր ի վերայ ամենայն մարդկան. եւ կարգաւոր զնոսա ի ձեռն հնազանդելոց իւրոց. մեծամեծաց զփոքունս. որպէս են թագաւորին իշխանք. եւ իշխանին զօրք. եւ նոքօք կատարեն զգործ եւ զշինութիւն աշխարհի, զքաղաքի, զգեղջ եւ զտան։

Դարձեալ՝ որպէս գլուխն մի է բոլոր մարմնոյն՝ եւ բարձրացեալ ի վերայ ամենայն անդամոցն՝ եւ ի նմանէ իջանեն ամենայն կենդանութիւնք եւ զգայութիւնք եւ շարժումն ի բոլոր ամենայն օդուածս մարմնոյն։

Նոյնպէս եւ իշխանն մի է ի մէջ մարդկան. եւ բարձրացեալ փառօք եւ մեղղութեամբ. եւ գլուխ նստեալ ամենայն մարդկան. եւ ի նմանէ գայ ի մարդ հրաման եւ շարժումն. մահ եւ կեանք. շէն եւ աւեր. եւ ամենայն նորա հրամանաւն կարգաւորի ընդ երկիր։

Դարձեալ. որպէս ակն միայն է յամենայն զգայութիւնս տեսանօղ. եւ բարձրացեալ տեղեաւ քան զամենայն զգայարանս. եւ նորա լուսովն այլքն գործեն. ձեռն ըմբռնէ. ոտքն գնայ. արւեստէ. խօսի. նսաի. ուտէ. եւ այլն։

Նոյնպէս իշխանն տեսանօղ է եւ առաջնորդ ամենայն երկրին. նա տեսանէ. նա շինէ. նա զիւրաքանչիւրսն յիւր կարգին պահէ։

Դարձեալ՝ որպէս լելուն մի է յամենայն անդամս՝ եւ նա ի մէջ բերանոյն է ամրացեալ. եւ նա խօսի եւ յառաջ բերէ զներքին իմաստն. եւ նա գանկատի եւ ցուցանէ զցաւս բոլոր մարմնոյն։

Նոյնպէս եւ իշխանն ամրացեալ տեղեաւ եւ զինուորաւ. եւ լեզու է եւ հրամայօղ բոլոր աշխարհին. վասն նոցա խօսի ի մեղ դիւանին. զնոցա գանկատն ինքն ասէ։

Եւ որպէս լեզուն զչարն անարգ է եւ զբարին գովէ. նոյնպէս իշխանն զբարիսն յարգէ եւ պատուէ. եւ զչարսն խրատէ եւ յանդիմանէ։

Դարձեալ՝ որպէս սիրտն մի է ի բոլոր անդամսն ներքին. եւ նա է սկիզբն կենդանւոյն. ի նմանէ շունչն եւ ջերմութիւնն սփռի ի բոլոր անդամն. այլեւ երակ արեանն եւ բնական կենդանութիւնն։

Այսպէս եւ իշխանն՝ սիրտ է ամենայն երկրին եւ հիմն. եւ ի նմանէ ամենայն մարդիկ առնուն զսէր զգութ զպէտս զկերակուր եւ զայլն։

Եւ յորժամ ի սիրտ ելանէ, արիւնքն ամենայն ի սիրտն ժողովին. որպէս զօրք առ թագաւորն. նոյնպէս եւ հրամանաւ իշխանին կամ ամենայն հնազանդեալքն. ի բան, ի գործ, ի պատերազմ, ի խաղաղութիւն. եւ յայլսն։

Այս հինգ մասանց անդամոց նման է իշխանն. այսինքն, բանականին որ ի միտսն. եւ գլխոյն. եւ աչացն. եւ լեզուին. եւ սրտին։

Եւ ոչ միայն մարմնաւոր իշխանն, այլեւ հոգեւորն։

Զի երկու է իշխանութիւն. այսինքն, հոգեւոր եւ մարմնաւոր. զի կրկին է մարդն. այսինքն, հոգի եւ մարմին. վասն որոյ կամեցաւ Աստուած հոգեւոր իշխանութեամբ զհոգիս կարգաւորել. եւ մարմնաւոր իշխանութեամբն զմարմինս. (զի ոչ ուստէք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յԱստուծոյ. եւ որք կարգեալ են՝ յԱստուած են կարգեալ ասէ առաքեալն։)

Վասն այն հոգեւոր իշխանն՝ իսկապէս հանճար է եւ միտք. զի նովաւ կառավարին ամենայն դասք եկեղեղւոյ։

Այլեւ գլուխ է բոլոր ժողովրդեանն. եւ առաջնորդ ի կեանս հոգեւորս։

Այլեւ ակն է լուսատու ամենայն հաւատացելոց. եւ լոյս խաւարելոց։

Այլեւ լեզու է եւ միջնորդ Աստուծոյ եւ մարդկան, եւ բարեխօս անդադար։

Այլեւ սիրտ եւ սկիզբն հոգեւոր կենաց, ի նմանէ ընկալեալ զամենայն բարութիւնս հոգեւորս. բժշկութիւն, եւ թողութիւն մեղաց. շարժումն ի գործս բարիս, եւ այլն։

Եւ արդ՝ գիտելի է՝ զի յորժամ միտն սխալի ի գիտութենէ, բոլոր հոգին եւ մարմինն ընդ սխալին։

Այսպէս յորժամ կարգաւորն եւ իշխանն սխալին, ամենայն ժողովուրդքն եւ իշխեցեալքն ընդ նոսին սխալին եւ անկարգանան։

Զի երկիւղ եւ խրատ՝ նոքա են. յորժամ ի նոցանէ ոչ խրատին, զամենայն չարիս առանց ամօթոյ գործեն։

Նմանապէս եւ գլուխն յորժամ ցաւի, ամենայն մարմինքն ընդ նմա ցաւին. նոյնպէս եւ առաջնորդն թէ ցաւոտ եւ հիւանդ է մեղօքն, ամենայն հետեւեալքն նոյնպէս ցաւոտ լինին. վասն որոց ասէ մարգարէն. (յոտից մինչեւ զցգլուխ չիք առողջութիւն։)

Այսպէս եւ աչքն թէ վատատես է եւ կոյր, ամենայն մարմինն խաւար լինի։

Եւ թէ իշխանն խաւարեալէ մեղօք, նոյնպէս եւ իշխեցեալքն. յայնժամ լինի ասացեալն ի Տեառնէ. (կոյր կուրի յորժամ առաջնորդէ, երկոքինն ի խորխորատ անկանին։)

Այսպէս եւ լեզուն թէ վատախօս է եւ անիրաւ, կամ սիրտն բարկացօղ է եւ նենգաւոր, բոլոր մարմինն՝ նոցա հետեւի։

Զայս ցուցանեն՝ թէ հոգեւոր առաջնորդն եւ մարմնաւոր իշխանն անիրաւ լինին եւ վատ, ամենայն հնազանդեալքն նոյնպէս անիրաւեն. որպէս ասէ առակն. (թագաւոր անիրաւ՝ ընդ նմին եւ հնազանդեալքն անիրաւին։)

Վասն այն պարտ է զի նոքա որք գլուխ եւ առաջնորդ են, ուղիղ լիցին. զի ամենայն հետեւեալքն նոքօք ուղղեսցին։

(Եւ նոցա որոց ոչ է առաջնորդութիւն՝ թօթափեսցին իբրեւ զտերեւս ասէ։)

Այս ինքն, որպէս տերեւք ի վերայ ծառոյն՝ գեղեցկութիւնք են նմա. նոյնպէս եւ փառք թագաւորի՝ զօրք իւր ասէ։

Եւ դարձեալ՝ որպէս տերեւքն ի վերայ ծառոյն ամրացեալք ի նմանէ առնուն զբնական հիւթն. եւ կանաչանան գեղով. եւ հովանի արձակեն յինքեանց։

Եւ երբ թօթափին ի ծառոյն, չորանան եւ տգեղանան, եւ լինին կոխան եւ կորնչին։

Նոյնպէս երկիր եւ քաղաք ամրարացեալք են իշխանաւն եւ հոգեւոր առաջնորդաւն. ի նոցանէ առնուն զհոգեւոր եւ զմարմնաւո կենդանութիւնն։

Եւ են բարձրացեալ փառօք՝ եւ զուարճացեալ ուրախութեամբ. եւ այլոց բազմաց շուք եւ հովանի եւ պահապան լինին։

Իսկ յորժամ երկիր առանց իշխանի լինի, եւ ժողովուրդն առանց առաջնորդի, բաժանեալ են ի կենդանութեանց. անկեալ ի բարձրութեանց. եւ կոխան եղեալ ամենայն մարդկան. եւ ցրուեալք յամենայն հողմոց. տգեղացեալ եւ չորացեալ եւ ապականեալ զանազան մեղօք. որպէս ի ժամանակս յայս տեսանեմք յազգս մեր անիշխան եւ անառաջնորդ. իբրեւ զոչխար առանց հովուի՝ գազանակուր լինին եւ կորնչին. եւ զտարածոց առանց պահապանի թռչունք եւ հաւք ցրուեն։

Եւ որպէս պարտէզ առանց պահողի՝ եւ այգի առանց մշակի՝ խոպանացեալք են եւ անպտուղք ամենայն բարեաց. ի հոգեւորէն եւ ի մարմնաւորէն ասեմ։

Վասն այն պիտոյ է որ առաջնորդն եւ իշխանն՝ այնպէս ամենայն բարեաց պատճառ լինի։

Բայց տես զի ասէ. (փրկութիւն գոյ ի խորհուրդս բազումս։)

Այս է զի իշխանն եւ իշխեցեալքն՝ վարդապետն եւ աշակերտքն՝ ա ռաջնորդն եւ հետեւեալքն՝ միմեանց պիտանիք են եւ օգնական եւ ձեռնտու։

Զի որպէս միացումն պէտս ունի զգայութեանցն. եւ նոքօք ճանաչէ զգոյն. եւ լսէ զխօսս. եւ առնու զհոտ. եւ զայլսն։

Նոյնպէս եւ իշխանին՝ աչք եւականջ եւ բերան իւր իշխեցեալքն են. զի խորհրդով նոցան արասցէ զամենայն բան։

Եւ որպէս գլուխն մարմնոյն է պիտանի. նոյնպէս եւ մարմինն գլխոյն։

Այսպէս եւառաջնորդն եւ հետեւեալքն՝ միմեանց պիտանիք են. իշինութիւն երկրի. ի խորհուրդ. ի պատերազմ. ի խաղաղութիւն. յուրախութիւնս, եւ յայլսն։

Եւ առաւել քան զամենայն պիտանաւորութիւն՝ ունին առմիմեանս զժողովիլն ի խորհուրդ. եւ ապա համաձայն նոցին խորհրդով՝ վարել զշինութիւն աշխարհի։

Եւ յայտ է ի չորից։

Նախ ի շինուածոյ կազմութեանց մարդոյս. զի մարդս ոչ է ինքնաբաւական. այլ կարօտ է ստեղծիլ, եւ միմեանց օգնական լինիլ։

Որպէս յայտ է ի գեօղս եւ ի քաղաքս՝ որք ի մի վայր ժողովիմք. եւ զկարօտութիւնս միմեանց լնումք։

Նոյնպէս պարտ է եւ ի խորհուրդն կցորդիլ միմեանց. եւ զուղիղն գտանել. եւ որպէս կարօտ են միմեանց ճորտ եւ պարոն. հարուստ եւ աղքատ. վարդապետ եւ աշակերտ. նոյնպէս եւ միտքն կարօտ է առաջնորդի եւ խորհրդակցի։

Եւ իմաստուն մարդն՝ հանապազ խնդրէ իւր խորհրդակից եւ օգնական մտացն իւրոց։

Երկրորդ յայտ է՝ որպէս մին մարդն կարէ զմինոյ տան շինութիւնն խորհիլ. այլ մի մարդն՝ զբազմաց ոչ կարէ. վասն այն պարտ է բազմաց ի մի վայր ժողովիլ. եւ զբազում երկրին զօգուտն գտանել։

Երրորդ՝ յայտ է յօրինակաց յառաջնոցն. որպէս արարին հռօմայեցւոց թագաւորքն եւ տիեզերակալք եղեն. զի ասէ ի մակաբայեցիսն թէ, Ծ այր յամենայն աւուր ի խորհուրդ նստէին. եւ նոցա համաձայնութեամբն զիշխանութիւնն վարէին. վասն որոյ մնաց թագաւորութիւնն հաստատ. աւ տիրեն մինչեւ ցայսօր։

Եւ մերս առաջնորդք եւ իշխանք հոգեւոր կամ մարմնաւոր՝ որք ինքնիշխանութեամբ կատարեն զգգործն առնց խորհրդակցի, վասն որոյ բարձեալ է իշխանութիւնն. եւ աւերեալ երկիրն. եւ տարագրեալ են ժողովուրդք մեր ի վերայ երկրի. եւ ցրւեալ յամենայն ազգս։

Չորրորդ՝ ի նոյն ինքն յամենիշխան թագաւորէն յայտ է. (ուր ամենայն գանձք իմաստութեանն առ նա են գանձեալ. ) եւ ի նմանէ բաշխի ամենայն արարածոց. ասէ գիրն վասն արարչութեան մարդոյս թէ՝ (խորհեցաւ հայր ընդ ոդի եւ ընդ հոգին սուրբ. եկայք արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում եւ նմանութեան։)

Եւ նա անկարօտ է խորհրդոյ. այլ զայս վասն զմեզ ուսուցանելոյ ասաց։

Եւ նոյնպէս մարդացեալ բանն Աստուած ի վերայ երկրի ժողովէր առանձին զաշակերտսն. եւ զխորհուրդ փրկութեան մերոյ խորհէր ընդ նոսա թէ՝ (որդի մարդոյ մատնի ի խաչ ելանել. եւ յերիր յաւուր յառնել. եւ այսպէս կատարիլ պարտ էր ամենայն գրոցն եւ զայլն ամենայն։)

Վասն որոյ դու որ մարդ ես՝ առաւել կարօտ ես օգնականի եւ խորհրդակցի. որով աշխարհի շինութիւն եւ խաղաղութիւն ծնանի։

Եւ երկու իրօք շինի աշխարհն եւ հաստատի իշխանութիւն պարոնին. այսինքն, խորհրդակցութեամբ եւ արդար դատաստանաւ։

Վասն խորհրդոյն յայտ է ի Սաւուղայ եւ ի Դաւթայ։

Սաւուղ որ զՍամուէլի խորհրդակցութիւնն արհամարհեաց, եւ ապրեցոյց զագագ թագաւորն Ամաղեկայ, բարկացաւ Աստուած եւ եբարձ զթագաւորութիւնն Սաւուղայ։

Իսկ Դաւիթ որ խորհրդակից արա զՔուսի արաքացի բարեկամն իւր՝ նովաւ խափանեաց զխորհուրդն Ակիտոփէլի. եւ ապրեցաւ ի ձեռաց Աբիսաղոմայ. որպէս յայտ է յերրորդ թագաւորութեանցն։

Այս վասն խորհրդոյն՝ որ պիտանացու է իշխանաց բարի խորհրդակից ունիլն։

Իսկ վասն երկրորդին ասէ Սողոմօն. (արդարութիւն բազմացուցանէ զիշխանութիւն. եւ մեղքն նուազեցուցանէ. ) որպէս ի յօրհնութիւնս եւ յանէծս գրեաց Մովսէս։

(Եթէ արդարութեամբ գնասցեն ի պատուիրանս Աստուծոյ՝ խաղաղութեամբ բնակեսցին ի վերայ երկրի. սուրբ նոցա՝ ի վերայ թիկանց թշնամեաց նոցա. որք ընդ մի ճանապարհ գայցեն, եւ ընդ եօթն փախիցեն, եւ այլն։

Իսկ որք թողցեն զպատուիրանս Աստուծոյ, զվաստակս նոցա օտարք կրեիցեն. եւ արտաքուստ մանկակոտոր լիցին սրով ի թնամեաց. եւ ի ներքս ի յամրոցին մահտարաժամ, սով, եւ խռովութիւն, եւ այլն։)

Զի սովորութիւն է Աստուծոյ՝ յորժամ տայ իշխանութիւն ի վերայ ազգաց, եթէ զարդարութենէ բուռն հարկանեն, եւ իրաւամբք վարեն զաշխարհս, բարձրանայ իշխանութիւնն. եւ օրօստօրէ առաւելանի. եւ երկիրն իշինութիւն եւ ի խաղաղութիւն աճի։

Իսկ թէ զանիրաւութենէ բուռն հարկանեն, նուազի իշխանութիւն նոցա. եւ երկիրն խռովի եւ աւերի։

Եւ զբանիս ճշմարտութիւնն՝ տեսցես յիսմայելացւոց ազգս. եւ ի սեռս մեր։

Որ աճեաց եւ մեծացաւ իշխանութիւն նոցա. եւ մերս նուազեցաւ եւ կորեաւ։

Եւ ո՞ր է արդարութիւն անհաւատիցն ասիցէ ոք։

Ասեմք եթէ՝ երեք է արդարութիւնն։

Նախ՝ արդարութիւն հաւատոցն. զոր նոքա ոչ ունին. այլ անհաւատք են։

Երկրորդ՝ արդարութիւն է գործոց. եւ գործով պիղծ եւ անօրէնք են։

Երրորդ՝ արդարութիւն իրաւանց դատաստանի. եւ զայն ունին. զի իրաւամբք եւ արդարութեամբ վարեն զաշխարհս։

Նա հաղ եւ անիրաւութիւն ոչ ունին. որպէս յայտ է ի քաղաքական օրէնս նոցա. որք զգողս զչարագործս զմարդասպանս եւ զզարկօղս պատժեն. ասախ եւ ուղղութիւն ի վերայ զօրաց. իրաւունք եւ շարղ դատաստանի որբոց եւ այրեաց եւ այլն ամենայն. որպէս յայտ է ամենայն մարդոյ որ ի մէջ նոցա։

Վասն ա յն Աստուած զիշխանութիւն նոցա աճեցոյց. զի այնք որք անհաւատ են եւ անսուրբ՝ իւրեաենց անձանց է վնասիչ եւ ոչ այլոց։

Իսկ յիշխանութիւնն պարտ է արդարութիւն իրաւանց ունիլ. որով աշխարհն շինի. եւ զայն ունին։

Զոր օրինակ՝ հովիւն թէ միամիտ իցէ եւ այլազգի, տէրն ոչ հանէ զհովուութիւնն. ապա թէ քրիստոնեայ իցէ եւ վատնօղ ոչխարացն, վարէ զայն հովիւն. եւ տայ զոչխարսն ի ձեռս այլոց։

Նոյնպէս եւ զիշխանութիւնն առնէ Աստուած. որք արդարութեամբ եւ ուղղութեամբ վարեն զաշխարհս, նոքա յերկարին. եւ զանիրաւս հանէ Աստուած յիշխանութենէ։

Ապա ուրեմն երկոքին սոքա հարկաւորք են իշխանին. այսինքն, արդար իրաւունքն. եւ խորհրդակից բարեկամ ունինլն։

Եւ խորհուրդն ոչ միայն ի շինութիւն աշխարհին է պիտանի իշխանաց. այլեւ ի ժամ պատերազմի առաւել պիտանի իշխանաց. այլեւ ի ժամ պատերազմի առաւել պիտանի է. որպէս ասէ իմաստունն. (խորհուրդ մտօք պատրաստեսցի. եւ պատերազմ իմաստութեամբ մղեսցի։)

Զի ասէ մարգարէն. (ոչ թէ ի բազում զօրս իւր ապրեսցի թագաւորն. եւ ոչ հսկայ ի բազում զօրութեան իւրում։)

Եւ այս յայտ է ի փարաւօնէ՝ որ բազում զօրս ունէր. եւ ընկղմեցաւ ի ծովն կարմիր. եւ գողիաթ որ քաջ հսկայ էր՝ սպանաւ ի ձեռն Դաւթի. զի ոչ ունէին խորհուրդ. այլ միայն հեծելոց եւ զզօրութիւն ուժոյ։

Վասն այն ասէ իմաստունն. (ուժ առանց խելաց՝ զունօղս իւր վնասէ. ) զի որպէս ուժն մարմնոյն է. նոյնպէս եւ իմաստութիւնն հոգւոյն է զօրութիւն։

Այլ ասեն վարդապետք թէ՝ ի պատերազմի ժամ, չորս ազգ իմաստութիւն պարտ է ստանալ՝ եւ վանել զթշնամին։

Առաջինն՝ բարեպաշտտութիւն եւ աղօթ զօրապետին եւ իշխանին. որպէս ասէ Դաւիթ. (սուտ է ձի ի փրկութեան իւրում։

Այլ աչք Տեառն ի վերայ երկիւղածաց իւրոց. եւ ոյք յուսան յողորմութիւն նորա։)

Եւ յայտ է յԵզեկիա՝ որ աղօթիւք յաղթեաց Հռափսակայ. եւ կոտորեցաւ հարիւր ութսուն եւ հինգ հազար այր ի զօրաց նոցին։

Երկրորդ իմաստութիւն է՝ զի գիտասցէ յարմարել զճակատ պատերազմին. զոմանս յաջ կողմանէ. եւ զոմանս ի ձախ. զքաջազօրսն առաջի. եւ զնոցա թիկնապահս եւ զընկերակիցս. եւ զայլս նմանապէս կարգաւորեսցէ։

Վասն այն ասէ յառակսն. (առաջնոցդութեամբ մղի պատերազմ։)

Երրորդ իմաստութիւն է զօրավարին զի բանիւ քաջալերեցէ զզօրսն արի կալ. եւ մի թուլանալ. եւ մի երկնչիլ. եւ զառաջին քաջ նահատակսն յիշեսցէ թէ՝ այնպէս քաջացան. յաղթեցին եւ անուն բարի ժառանգեցին. (զի եղբայր յեղբօրէ օգնեալ, իբրեւ զքաղաք ամուր հզօրացեալ լինի. ) սիրտ դնելով նոցա եւ արիացուցանելով։

Զի ասէ առակն. (զւարթի թագաւորի՝ իբրեւ զցօղէ ի վերայ դալարոյ։)

Զի որպէս ցօղն որ իջանէ ի վերայ դալարրոյ եւ զւարթացուցանէ զնա. նոյնպէս ցօղն են բ անք եւ քաջալերութիւնք նոցա. եւ արիացուցանեն ի պատերազմի։

Չորրորդ իմաստութիւն է՝ զի խոստանայ պարգեւս մեծամեծս. որպէս ասէ առակն. (զյաղթութիւն ստանայ որ տայ կաշառս. եւ զոր ինչ խոստանայ՝ ոչ լինի սուտ ի բանից իւրոց. ) այլ զամենայն կատարէ յետ յաղթութեան պատերազմին. վասն այն ասէ թէ (ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն պահապան է թագաւորի։)

Զայս չորեսին իմաստութիւնս՝ պարտ է ստանալ իշխանին ի ժամ պատերազմի. այսինքն, զաղօէսն առԱստուած. եւ բանիւ քաջալերել. եւ տուրս եւ պարգեւս խոստանալ. եւ զճակատն յարմարել. զիւրաքանչիւր ոք ի տեղի իւր կարգաւորել. եւ ապա վանեսցի պատերազմ։

Եւ թէ ի ժամ պատերազմին խորհուրդ եւ իմաստութիւն խնդրի յիշխանէն եւ յառաջնորդէն. քանի՞ առաւել ի հանդարտութեան ժամանակս։

Զի մեծ ուսումն է իշխանին եւ դժուարին գործ. զոր օրինակ՝ թագաւորն տայ ի մարդ մի բազում եւ ազգի ազգի կենդանիս զի պահեսցէ. որ մինն լինի ընտակեր. եւ միւսն մսակեր. այլքն խոտակերք. կամ հացակերք. իւրաքանչիւրոցն՝ պիտոյ է զիւր կերակուրն տալ. եւ ապա ապրին նոքա։

Ապա թէ ընտակերին միս տայ, եւ բազէին գարի, կամ հացկերին խոտ տայ, եւ առիւծուն ունտ, տգիտութիւն է. եւ ոչ ապրին կենդանինքն։

Նոյնպէս մեծ ջան եւ իմաստութիւն պարտի ունիլ իշխանին՝ որ զերկիրն իշխնութեան պահէ. եւ զամենայն մարդ ի յիւր տեղին կառավարէ. եւ յԱստուած բաց երես լինի։

Զոր օրինակ՝ հովիւն եթէ զգուշասցի ոչխարացն, հանապազ հովիւ կենայ. ապա թէ գողն տանի եւ գայլն ցրու է, եւ չունի ն փոյթ, տէր ոչխարին հանէ զնա. եւ ի ձեռն այլոց հովուի տայ զոչխարսն։

Նոյնպս եւ առաջնորդն եւ իշխանն՝ հովիւ են բանաւոր հօտին Աստուծոյ. եւ ընդ նոցա համարս պահանջէ Աստուած. զի թէ կամօքն Աստուծոյ արդարութեամբ հովուեն, պահէ Աստուած հանապազ ի հովուութեան. այլ թէ անփոյթ առնեն, առնու զոչխարս ի նոցանէ. եւ տայ այլոց իշխանի. եւ ի նմանէ զհամարն պահանջէ եւ պատժէ զնա։

Վասն որոյ աղաչեմսք՝ իմաստութեամբ հովուել զսեփհական ժողովուրդս Քրիստոսի Աստուծոյ, զոր գնեաց արեամբն իւրով ըստ կամաց նորա. զի յերկարեսցէ զձեզ բազմաժամանակեայ պահելով խաղաղութեամբ ի վերայ երկրի. եւ յետ աստեացս՝ ընդ սուրբ իշխանացն եւ հովուապետացն արժանի արասցէ զձեզ երկնից արքայութեանն. եւ Քրիստոսի պսակողին զսուբս՝ փառք եւ իշխանութիւն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտենից ամէն։

Նորին քարոզ վասն մեծատանց. ի Բանն որ ասէ։

(Այր մի էր մեծատուն՝ եւ ագանէր բեհեզս եւ ծիրանիս եւ ուրախ լինէր եւ այլն։)

Ղուկ. 16. 19։

(Գլուխ. ճժԲ)

Նախ պարտ է գիտել՝ զի բազում իրօք զանազանի մեծութիւն Աստուծոյ եւ մեծութիւնն մարդոյ։

Առաջին՝ զի մարդոյս մեծութիւն տալով է ստացեալ. իսկ Աստուծոյ մեծութիւնն՝ բնութեամբ է եւ ոչ յայլմէ։

Երկրորդ՝ Աստուծոյ մեծութիւնն անսկիզբն է եւ անվախճան. իսկ մարդոյս՝ սկսեալ եւ վախճանաւոր. զի էր երբեմն որ ոչ ունէր. եւ եղիցի երբեմն զի ոչ ունիցի։

Երրորդ՝ Աստուած մեծութիւն ծայրագոյն է եւ կատարեալ. իսկ մարդոյս՝ մասնաւոր է եւ անկատար։

Չորրորդ՝ Աստուծոյ մեծութիւնն անանց եւ անփոփոխ է. իսկ մարդոյս՝ անցաւոր եւ փոփոխական։

Հինգերորդ՝ մեծութիւնն Աստուծոյ աններհակ է. իսկ մարդոյս՝ ներհակ գոյ աղքատութիւնն։

Վեցերորդ՝ Աստուծոյն զուտ բարի է, իսկ մարդոյս խառնեալ ի բարւոյ եւ ի չարէ։

Եւ այս կրկին է։

Զի հոգեւոր մեծութիւնն առ մեզ բարի է. իսկ մարմնաւորն չար. եւ դարձեալ՝ զսոսա թէ ի հոգեւորն ի գործ ածեմք, բարի է. եւ թէ ի մարմնաւորն, չար։

Եօթներորդ՝ Աստուծոյ մեծութիւնն միշտ երանութիւն է. իսկ մարդոյս՝ երբեմն թշուառութիւն. Աստուծոյ հոգեւոր. եւ մերս մարմնաւոր. մերս ցաւօք եւ տրտմութեամբ. Աստուծոյ առանց ցաւոց եւ հեշտութեամբ։

Մեք կարօտ մեծութեանն. ըստ այնմ, (բարիք իմ չեն քեզ ինչ պիտոյ։)

Արդ՝ այս մեծատունս ստացաւ արարչութեամբ զերկիր ամենայն իբրեւ զյատակ. եւ զերկին ի վերայ ձգեալ իբրեւ զձեղուն. եւ հաստատեաց զամենայն իբրեւ զմի տուն ամենառատ գանձիւք եւ բարութեամբ լցեալ։

Այլ են ոմանք որք ասեն թէ՝ մեծութիւնն չար է. որպէս ասէ Տէառն. (վայ ձեզ մեծատանց. զի ընկալայք զմխիթարութիւն ձեր։)

Ասեն վարդապետք եթէ՝ մեծութիւնն ոչ է չար. այլ բարի է. եւ յայտ է ի բազմաց։

Նախզի՝ ի չարէն բարի ոչ լինի. այլ արդ ի մեծութենէն բարի լինի. զի մարմնաւորաւս զհոգեւոր մեծութիւնն ստանամք որ է արքայութիւնն երկնից. ըստ այնմ, (վաճառեցէք զինչս ձեր եւ տուք ողորմութիւն. եւ ունիցիք գանձս յերկնիս. ) ապա ուրեմն բարի է մեծութիւնն։

Երկրորդ՝ մեծութիւնն ոչ է չար. զի քան զԱստուած մեծատուն ոչ ոք է. որոյ երկինս եւ երկիրս ստացւածք են նմա. (զի իմ է արծաթ՝ եւ իմ է ոսկի ասէ. ) եւ զամենայն ինչ ի պէտս մարդկան տուեալ է. զի թէ արգելու, մեռանիմք. եթէ առատ բաշխէ, մեծապէս գոհանամք զնմանէ. ապա ուրեմն բարի է մեծութիւնն։

Երրորդ՝ զի զմեծութիւնն Աստուծոյ տայ մարդոյ. նոյնպէս եւ զաղքատութիւնն. ըստ այնմ, (Տէր աղքատացուցանէ եւ Տէր մեծացուցանէ. ) այլ արդ ի յարարածս Աստուծոյ՝ ոչ ինչ է անպիտան եւ խոտան։

Չորրորդ՝ երանութեան արդանաւորէ զմարդն. զի թէ ողորմելի են աղքատք, երանելիք են մեծատունք՝ որք կերակրեն զնոսա. ապա ուրեմն բարի է մեծութիւնն։

Հինգերորդ՝ զի թէ յայս կրթի մարդ, Աստուծոյ նման լինի ողորմութեամբն. որպէս ասէ. (եղերուք գթածք՝ որպէս եւ հայր ձեր երկնաւոր գթած է. եւ ծագէ զարեգակն ի վերայ չարաց եւ բարեաց. եւ ածէ անձրեւ ի վերայ արդարոց եւ մեղաւորաց։)

Նոյնպէս եւ մարդոյ պարտ է անխտիր առ հասարակ զողորմութիւնն բաշխել. այլեւ ուսիր ի հօրէն Աբրահամէ. ի ժամանակին նա միայն էր աստուածապաշտ. եւ այլազգեացն եւ քանանացւոցն առնէր օտարսիրութիւն եւ ողորմութիւն։

Վեցերորրդ՝ ի մեծութենէն լինի Աստուծոյ պտուղ. ըստ այնմ, (հան ասէ պտուղ Աստուծոյ ի քոցոց արդար վաստակոց։)

Եօթներորդ՝ զի բազում մեծատունք զԱստուած եւ զհրեշտակս ընկալան մեծութեամբ. որպէս հայրն Աբրահամ. Ղովտ. եւ այլք բազումք. ապա ուրեմն բարի են մեծութիւնք։

Ութներորդ՝ բարի է մեծութիւնն. զի զԱստուած պարտական առնէ. ըստ այնմ, (որ ողորմի աղքատին՝ փոխ տայ Աստուծոյ. ) եւ այս լինի մեծութեամբն. զի թէ ոչ ունի ինչս, ո՞րպէս փոխ տայ Աստուծոյ։

Իններորդ՝ մեծութեամբն լինին բազում արդիւնք ի յերկրի. որպէս եկեղեցի շինել. խաչ կանգնել. կամուրջ՝ հոգետուն եւ այլ ինչ. ապա ուրեմն բարի է մեծութիւնն։

Տասներորդ՝ մեծութիւնն նշանակէ զխնամսն Աստուծոյ եւ զպարգեւսն. որպէս վասն Յակօբայ եւ Իսահակայ ասէ գիրն. (մեծացան յոյժ պարգեւօքն Աստուծոյ. զի օրհնեաց զնոսա Աստուած։)

Եւ թէ ոք ասիցէ՝ ապա այլազգիքն որք մեծտունք են՝ խնամօքն Աստուծոյ են քան զաղքատս։

Ասեմք եթէ՝ կրկին է մեծութիւնն. է որ զրկանօք եւ անիրաւութեամբ. եւ այս ոչ է կամօքն Աստուծոյ. այլ թոյլ տալով եւ պատահմամբ մեծանան։

Եւ է մեծութիւն՝ որ արդարութեամբ է եւ հալալ վաստակօք. եւ այս պարգեւ է Աստուծոյ. զի որ ստեղծ զհոգին՝ արար եւ զմարմինն. եւ երկուցն խնամտանի. աստ մարմնով փարթամացուցանէ. եւ անդ հոգւով. որպէս զՆահապետսն. Աբրահամ, Յակօբ, Յոբ, Մովսէս, Դաւիթ, եւ այլք. որք մարմնով եւ հոգւով մեծատունք էին. ապա ուրեմն բարի է մեծութիւնն։

Իսկ այն որ ասէ Տէրն. (վայ ձեզ մեծատանց։)

Գիտելի է՝ զի մեծութիւնն ինքն ըստ ինքեան բարի է որպէս ցուցաւ. այլ մեղք ինք ի նա խառնի՝ եւ չարացուցանէ զնա։

Զորօրինակ՝ հոգի եւ մարմին ըստ ինքեան բարի են ըստեղծեալ յԱստուծոյ, այլ մեղքն եկամուտ մտանէ ի նոսա՝ եւ լինին մեղաւորք եւ չարք։

Կամ որպէս կերակուր ինչ սուրբ՝ թէ անմաքուր եւ պիղծ ինչ խառնի՝ ի նա՝ պղծի։

Նոյնպէս ի բարի մեծութիւնն խառնի վատթար ինչ եւ պղծէ զնա։

Եւ զի՞նչ իցէ խառնւածն. այս է։

Նախ՝ անիրաւ ժողովելն։

Երկրորդ՝ ագահութեամբ պահելն։

Երրորդ՝ փառասիրութեամբ ցրուելն. կամ ի մարմինն մսխելն։

Սոքա երեքեան մեղքս՝ մտանեն ի մեծութիւնն. իսկիզբն՝ ի մէջն՝ ի յեզրն. եւ լինի չարեաց պատճառ եւ կորուստ հոգւոյ։

Եւ այս ոչ թէ՝ ի մեծութենէն եղեւ. այլ ի մեղացն որ խառնեցաւ ի նա. եւ ի չար կամացս մերոց. որ այնպէս գործեցաք զնա. վասն սոցա ասէ. (վայ ձեզ մեծատանց։)

Իսկ թէ զմեծութիւնն արդարութեամբ ժողովեն, եւ առանց ագահութեան զչափաւորն պահեն եւ ի պէտս աղքատաց, եւ ի հոգեւորն մատակարարեն, այնպիսի մեծութիւնն բարի է եւ պատճառ բարւոյ որպէս ցուցաւ։

Նոյնպէս եւ աղքատութիւնն ինքն ըստ ինքեան բարի է եւ պատճառ բարւոյ. ըստ այնմ, (երանի աղքատաց հոգւով՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից ասէ Տէրն։)

Այլ երեք ինչ խառնի յաղքատութիւնն. եւ զբարին ի չար փոխարկէ եւ անվարձ առնէ։

Նախ՝ կամք մեծութեանն. որ թէ աղքատն ցանկայ մեծութեան եւ ուտելոյ եւ ըմպելոյ, այնպիսւոյն ակամայ է աղքատութիւնն. եւ չէ աղքատ հոգւով եւ ոչ երանելի։

Երկրորդ՝ թէ աղքատ է եւ գողանայ զայլոց վասն աղքատութեանն իւրոյ, մեղք է եւ կորուստ հոգւոյ։

Երրորդ՝ թէ զսակաւ ինչսն զոր տայ Աստուծոյ՝ ագահութեամբ պահէ եւ յայլմէ խնդրէ, եւ կամ փառասիրութեամբ եւ չարաչար ի գործ ածէ, այնպիսին չունի զվարձս աղքատի. զի ընդ ագահս եւ ընդ մոլիսն կորնչի։

Ապա յայտ է ի բանէս՝ զի ոչ մեծութիւնն ուրոյն կորուսանէ զմարդ. եւ ոչ աղքատութիւնն արդարացուցանէ. այլ իյերկու դասն գտանին լաւք եւ վատթարք։

Զի լինին մեծատունք արդարք եւ մեղաւորք. եւ լինին աղքատք արդարք եւ մեղաւորք։

Իբր թէ ի քո ձեռնդ է. թէ կամիս՝ մծութեամբն արդարանաս. եւ թէ կամիս՝ աղքատութեամբն պարտաւորիս։

Զի չորս իրս տուեալ է Աստուած ի ձեռն մարդոյ որպէս սուր. զի թէ կամիմք՝ գործ ածեմք ի բարին. եթէ կամիմք՝ ի չարն. այս է։

Նախ՝ իմաստութիւնն։

Երկրորդ՝ գեղեցկութիւնն։

Երրորդ՝ կարողղութիւնն։

Չորրորդ՝ մեծութիւնն։

Արդ՝ մեծ բարի է իմաստութիւնն մարդոյ։

Նախզի՝ մարդն պատւական՝ բանիւ եւ իմաստութեամբն է. եւ նովաւ տիրէ ծովու եւ ցամաքի. եւ նովաւ բաժանիմք յանբան կենդանեաց. եւ նովաւ հաւասարիմք հրեշտակացն Աստուծոյ։

Դարձեալ՝ իմաստութեամբն ճանաչեմք զԱստուած. եւ նովաւ մխիթարիմք արքայութեանն յուսով. եւ իմաստութեամբն երկնչիմք ի դատաստանացն Աստուծոյ։

Դարձեալ՝ չիք ինչ քան զիմաստութիւնն մեծ պարգեւ ի յԱստուծոյ տուեալ մարդկան. զի հարցին զոմն իմաստուն թէ՝ զի՞նչ երեւի քեզ ընտիր յամենայն բարութեանցն Աստուծոյ որք տուեալ են մարդկան. այս է՝ հոգի, կեանք, լոյս, մարմին, մարմնաւոր բարիք, առողջութիւն, եւ այլն։

Ասաց թէ՝ քան զամենայն մեծ պարգեւ՝ է իմաստութիւնն. զի ամենայն ինչ՝ հակառակ ունի ի կեանս յայս. մեծութիւնն զաղքատութիւնն. առողջութիւնն զհիւանդութիւնն. գեղեցկութիւնն զտգեղութիւնն. ուրախութիւնն զտրտմութիւնն. լոյսն զխաւարն. կեանքն զմահն. եւ այլն ամենայն նմանապէս։

Իսկ իմաստութեանն՝ չկայ հակառակ։

Եթէ մեծանայ՝ գիտէ իմաստութեամբն բարւոք ի գործ ածել։

Եթէ աղքատանայ՝ յԱստուծոյ մեծանայ. թէ առողջ է՝ ուրախ է եւ գոհանայ. թէ հիւանդանայ կամ տրտմի, զնոյն փառաւորէ. թէ կենդանի է, յաւելանայ արդարութիւնն հանապազօր. եւ թէ մեռանի՝ անխիղճ գնայ յաշխարհէս։

Արդ՝ այս իմաստութիւնս որ ասացաք՝ որպէս սուր է. եւ թէ կամիմք՝ այս իմաստութեամբ զթշնամին սպանանեմք. եւ թէ կամիմք՝ զմեզ։

Զի յորժամ իմաստութեամբն զԱստուած գտանեմք, եւ զհոգիս ճանաչեմք եւ փրկեմք, այնու սպանանեմք զթշնամին մեր զսատանայ. եւ թէ շրջեմք զիմաստութիւնն, ի մարմինս եւ յաշխարհս եւ ի հնարս, եւ նովաւ չար գործեմք, սպանանեմք զհոգիս մեր։

Նոյնպէս եւ այլքն՝ մեծութիւն, կարողութիւն, գեղեցկութիւն, սուր են ի ձեռս մեր։

Եթէ զգեղեցկութիւն պատկերին ի մեղս շաղախեմք, եւ ուժով եւ կարողութեամբ զմեղս գործեմք, եւ զմեծութիւն եւ զինչս ի մարմինս մսխեմք, նիւթ որկորստութեան եւ ագահութեան առնեմք, յայնժամ սպանաք զմեզ։

Ապա թէ զգեղեցկութիւն անշաղախ պահէ ի մեղաց եւ Աստուծոյ տայ, եւ ուժով եւ կարողութեամբ զառաքինութիւն գործէ, եւ զմեծութիւնն իրաւամբ ժողովէ, որ ի պէտս կարօտելոց մսխէ, նա այսպիսի թրով զթշնամին իւր սպանանէ։

Որպէս գեղեցկացեալն յԱստուծոյ Յովսէփ. եւ շուշան երկիւղածն յԱստուծոյ. որք պահեցին զգեղեցկութիւն պատկերին ի հաճոյս Աստուծոյ։

Վասն որոյ գեղեցկութիւն գունոց՝ նոցա վայելէ. եւ ոչ շնացողաց. եւ մեծութիւն Յոբայ վայելէ. եւ ոչ ագահաց։

Զի որպէս գինտ ոսկի ի քիթ խոզի է շնացողաց գեղեցկութիւնն. որք հանապազ ի տիղմն մեղաց շաղախին. Եւ մեծութիւնն ագահի՝ որպէս սուր է ի ձեռս մաղասկթաց. որով զինքն վիրաւորէ։

Զի թէ ամենայն երտասարդք էին որպէս զՅովսէփ ողջախոհն, եւ ամենայն կանայք պարկեշտ որպէս զշուշան, ոչ պղծիւր օրինաւոր անկողինն։

Եւ թէ ամենայն մեծատունք էին իբրեւ զՅոբ, որ էր հայր որ բոց եւ խնամածու այրեաց, ոչ լինէին որբք անհայր. եւ ոչ կին այրի. զի սոքա երկոքեանս՝ առաւել ողորմելիք են. մանուկ որբ եւ կին այրի. անպահապան եւ անայցելու։

Զի վասն չորս պատճառի տայ Աստուած մեծութիւն մարդոյն։

Նախզի՝ թէ բարի է մարդն, ընտրէ Ասոտած եւ տայ զմեծութիւնն ի ձեռս նորա՝ որ աղքատաց եւ կարօտելոց ծնօղն լինի. եւ ի պէտս նոցա մսխէ. եւ այս կեանօքս զայն կեանսն շահի. որպէս պարոն մարդն ընտրէ զհաւատարիմն ի տան իւրում. եւ զամենայն ինչս իւր ի նա վստահանայ։

Երկրորդ՝ թէ չար մարդ լինի, տայ Աստուած մեծութիւն որ ի յայն կեանսն պատասխանի չունենայ, թէ ինձ ի՞նչ ետուր որ ես բարի գործէի։

Երրորդ՝ վատ մարդոյն վասն այն տայ Աստուած մեծութիւն, որ այն իրօքն՝ յԱստուած դառնայ ասելով ի միտն իւր. թէ ես անարժան եմ. զայս մեծութիւնս ետ ինձ. թէ զպատուիրանն Աստուծոյ պահեմ, զայս մեծութիւնս յաւելու ինձ ի կեանս. եւ զկեանսն յաւիտենից տայ։

Որպէս մէկ մի որ զփոքր տղայն խնծորով կամ այլ իրօք ընտելացուցանէ եւ առ ինքն կոչէ։

Չորրորդ՝ թէ մարդոյն գործն ամենայն չար է, եւ մին մասն բարի լինի գոծեալ, նա Աստուած ի յայս կեանս մեծութիւն տայ. եւ զմին բարին վճարէ՝ որ ի յայն կեանսն այլ ակն չունենայ բարւոյ։

Այսպիսի մեծութիւնս՝ կարի խեղճ եւ ողբալի է. որպէս մեծատանն որ ի դժոխս էր՝ ասաց Աբրահամ. (դու ընկալար զբարիսն քո ի կեանս յայնմիկ։)

Նոյնպէս եւ վասն չորս պատճառի տայ Աստուած մարդոյն աղքատութիւն։

Նախ՝ զկէս մի աղքատ արար Աստուած այս կենացս՝ որք զարքայութիւնն Աստուծոյ վաճառեն մեծատանց ի ձեռն ողորմութեան. զի զողորմութիւն աղքատաին՝ ինքն Աստուած առնու ի փոխ. եւ ինքն վճարէ ողորմածին. ըստ այնմ, (որ արարիք միում ի փոխքրկանցս՝ ինձ արարիք։)

Երկրորդ՝ տայ Աստուած մարդոյն աղքատութիւն եւ փորձէ զնա. որպէս հուրն զոսկին ընտէ. թէ ի յաղքատութիւնն համբերօղ եւ լաւ լինի, նա յայն կեանսն տայ Աստուած զերկնից մեծութիւնն։

Երրորդ՝ զբարի մարդն որ մեծութիւն ունի՝ աղքատացուցանէ եւ փորձէ. թէ վասն իրա՞ցն սիրէ զԱստուած, թէ յաղքատութեան այլ նոյն է՞. զի աշխարհի բարի օրինակ դնէ զայն մարդն. որպէս Յոբայ արար։

Չորրորդ՝ թէ մարդն բազում բարի է գործեալ, եւ մին մասն մեղաց ունի, նա տայ աստ աղքատութիւն եւ չարչարէ զնա. որ այն մի մեղքն քաւի. որ ի յայն կենսն սուրբ եւ արդար ժառանգեսցէ զարքայութիւնն Աստուծոյ. որպէս Ղազարոս աստ աղքատութեամբ եկաց. եւ հանգաւ ի գոգն Աբրահամու, որ է արքայութիւնն երկնից։

Որեւ զամենայնսն առ հասարակ զաղքատս եւ մեծատունս՝ արժաանիս արասցէ Քրիստոս արքայութեանն երկնից եւ մասին Սրբոց իւրոց ամէն։

Նորին քարոզ դարձեալ վասն մեծութեան եւ աղքատութեան. ի Բանն (Տէր աղքատացուցանէ եւ Տէր մեծուցանէ։)

1 Թագ. 2. 7։

(Գլուխ. ՃԺԳ)

Վարդապետք ասեն թէ՝ բարի մեծութիւնն երեք եղանակաւ է։

Նախօր իւր՝ հալալ հալալ վաստակովն ստանայ. ի հայրենեաց, եւ յանասնոց, եւ այլն։

Երկրորդ՝ որ թէ յայլմէ ժողովէ՝ ոչ անիրաւութեամբ եւ զրկանօք, այլ ըստ կամաց եւ արդարութեամբ։

Երրորդ՝ որ ոչ մթերէ. այլ ցրուէ եւ բաժանէ զինչս ի պէտս աղքատաց եւ կարօտելոց։

Իսկ որ ընդդէմ սոցա է, որ զայլոց ժողովէ զրկելով եւ անիրաւութեամբ, եւ ռիշտ է բարուքն, նուազի այնպիսեաց մեծութիւնն։

Եւ վասն չորս պատճառի տայ Աստուած զմեծութիւն։

Նախ՝ վասն փառաց իւրոց. զի առեալ զմեծութիւն, մեծ փառս եւ երկրպագութիւն տայ Աստուծոյ. զի ի մեծութենէ շնորհացն Աստուծոյ, առաւելասցին գոհութիւնք։

(Զի զամենայն ինչ արար Տէր վասն իւր ասէ առակն։)

Նոյնպէս եւ զմեծատունս առնէ վասն մեծութեան փառաց իւրոց։

Իսկ որ մեծութեամբն զիւր փառսն որսայ, եւ ոչ զԱստուած փառաւորէ, որպէս թէ զրկեաց զփառս Աստուծոյ. այնպիսին չարեաւ կործանի. կամ աստ որպէս Հերովդէս զի ոչ ետ փառս Աստուծոյ եւ սատակեցաւ. կամ անդ որպէս մեծատունն, զի ընկալաւ զմխիթարութիւնն ի կեանս յայս։

Երկրրոդ՝ տայ զմեծութիւնն՝ զի ի պէտս աղքատաց բաշխեսցէ. զի Աստուած խնամակալ է ստեղծուածոցն իւրոց։

Որպէս զմեծատունս անընդմիջաբար ընչիւք խնամէ. նոյնպէս եւ զաղքատս միջնորդիւ մեծատանց խնամէ։

Յորժամ զմեծութիւնս այսպէս բորւոք բաշխեմք, այլ առաւելանայ մեծութիւնն աստ. եւ փոխանէնն ի հանդերձեալն։

Եւ թէ ոչ բաշխեմք կարօտելոց, խլէ զմեծութիւնն եւ տայ այլում։

Զի ասէ մարգարէիւն. (իմ է արծաթ՝ եւ իմ է ոսկի. եւ ում կամիմ տաց զնա։)

Երրորդ՝ տայ զմեծութիւն մարմնոյ՝ զի այնու ստասցուք զմեծութիւն հոգւոյ. եւ զայս կամ (վաճառել եւ տալ աղքատաց. որպէս հրամայէ Տէրն. ) կամ ի ձեռն այլ ինչ արդեանց բարեաց։

Եկեղեցի շինել. կամուրջ. հոգէտուն. նուէրս. եւ այլ ինչ իրօք ստանալ զհոգեւոր բարութիւնն. եւ լինիլ մեծատուն երկու աշխարհով. մարմնով աստ, եւ հոգւով ի հանդերձեալն։

Իսկ թէ ոչ ստանայ զմեծութիւն հոգեւոր, կամ կենօք զրկէ ի մարմնաւորէս. կամ մահւամբ. եւ անդ տայ զաղքատութիւն եւ զկարօտն յաւիտենից։

Չորրորդ պատճառաւ՝ տայ զմեծութիւն մարմնոյ՝ զի այսու հաւատասցուք զմեծութիւն հոգւոյ, թէ ճշմարիտ են այն կենաց խոստմունքն՝ զորս սիրելեացն պատրաստեալէ։

Ուստի յայտ է՝ զի աստ տայ առ հաւատչեայ հանդերձեալ մեծութեանն։

Եւ որք առնուն զայս մեծութիւնս, եւ խոնարհութեամբ մտաց եւ բարուց՝ ի գործ ածեն, որպէս ասէ առակն։

(Որքան ի մեծութիւն հասանիս, ի խոնարհս զիջանիցիս։)

Յայնժամ առաւելանայ շնորհ մեծութեն օրըստօրէ աստ, եւ կատարեալն ի հանդերձեալն։

Որպէս մեծատունն Աբրահամ. եւ թագաւորն Դաւիթ. Կոստանդիանոս. Տրդատ, եւ այլք։

Որք ընդ մեծութեանն՝ ունէին եւ զմտաց խոնարհութիւնն. որպէս ասէր Դաւիթ։

(Ես աղքատ եւ տնանկ եմ. ) եւ այլքն նոյնպէս։

Իսկ որք ընդ մեծութեան ընչիցն եւ իշխանութեանն՝ զմեծութիւն մտաց ստանան եւ փքանան, եւ ոտնհար լինին ի վերայ այլոց, այնոքիկ են, զոր հրամայէ Տէրն. (որ բարձր է առաջի մարդկան՝ պիղծ է առաջի Աստուծոյ. ) այսինքն, որ մտօքն է բարձր այլ ոչ թէ ընչիւք կամ իշխանութեամբ. որպէս ցուցաւ առ Աբրահամ առ Դաւիթ։

Եւ բարձրամիտն ո՞րպէս է պիղծ առաջի Աստուծոյ. այն է՝ զոր ասէ առակն։

(Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ. ) որպէս սատանայի։

Եւ կամ զինքն, եւ կամ զպատճառ մեծութեանն կորուսանէ. որպէս Հերովդէի. Սենեքերիմայ. Նաբուգոդոնոսորայ. Փրաւօնի, եւ այլոցն։

Արդ՝ թէ որ մեծութիւն ունի եւ հպարտանայ, կորուսանէ Տէր. իսկ որ աղքատ լինի եւ հպարտ, քանի՞ առաւել ատելի է Աստուծոյ։

Որպէս ասէ Սիրաք։

(Երեք են զորս ատեաց անձն իմ. զմեծատունն սուտ. եւ զաղքատ հպարտ. եւ զծեր պոռնիկ։)

Աստ հարցանելի է թէ՝ զի՞նչ է շահ ի մեծութենէն։

Ասեն վարդապետք տասն եկանակաւ։

Նախ այն է՝ զի որպէս քաղաքն պարսպով ամրանայ. նոյնպէս եւ մեծատունն յամենայն դրժողաց. զի տայ առատապէս. որպէս ասէ առակն. (մեծութիւն առն իբրեւ զքաղաք ամուր։)

Երկրորդ՝ զի զերծանի ի փորձանաց. որպէս ասէ առակն. (փրկանք առն մեծութիւն իւր։)

Երրորդ՝ զի ոչ պանտխտի որպէս զաղքատն կամ սովի. ըստ այնմ որ փարթամ է ամենայն ընչիւք։

Չորրորդ՝ շքեղացեալ յամենեցուն պատւի. որպէս ասէ առակն. (փառք նորա մեծապէս հովանի է նորին. ) ուստի յայտ է՝ զի մի եւ նոյն գոյութիւն է աղքատին եւ մեծատանն. եւ կազմուած մարմնոյն. յաղագս որոյ՝ ի մեծատանէն պատկառիմք. եւ զաղքատս արհամարհեմք։

Հինգերորդ՝ զի զբազում բարեկամս ունի. որպէս ասէ առակն. (մեծութիւն յաւելու բարեկամս բազումս. իսկ աղքատն ի բուն բարեկամէն քակի։)

Վեցերորդ՝ զի համարձակ է ի խօսս. որպէս ասէ առակն. (մեծատունն յանդուգն տայ պատասխանի։)

Եօթներորդ՝ զի մեծութիւն ուրախ պահէ հանապազ. որպէս զմեծատունն՝ (որ ադանէր բեհեզս եւ ծիրանիս. եւ ուրախ լինէր հանապազօր։)

Ութներորդ՝ զի արիանայ ի գործս այլս բազում ժողովելով. որպէս ասէ ժողովօղն. (որ սիրէ զարծաթ՝ ոչ յագի արծաթով. ) եւ առակն ասէ. (որ ժիրքն են՝ հաստատին մեծութեամբ։)

Իններորդ՝ զի որ այլ եւս իմաստունքն են, կարեն մեծութեամբն զթողութիւն գտանել, յորժամ ողորմին աղքատին ըստ Դանիէլի. (զմեղս քո ողորմութեամբ քաւեսցես. եւ զանօրէնութիւնս քո տրօք տնանկաց։)

Տասներորդ՝ զի կարեն զբարեկամս հոգեւորս առնել ի մեծութենէն. որպէս ասէ Տէրն. (արարէք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ անիրաւութեան. զի յորժամ պակասեսցի այդ, ընկալցին զձեզ ի յարկս իւրեանց։)

Այսքան առ այս։

Աստ հարցանելի է թէ՝ զի՞նչ է թշւառութիւն աղքատին։

Ասեն վարդապետք այսմ տասն պատճառ։

Նախզի՝ յամենայն կողմանց կապ եւ առանց յաջողութեան լինի. որպէս ասէ Դաւիթ. (կապել էին յաղքատութեան որպէս յերկաթս։)

Երկրորդ՝ զի ամենայն իրաց կարօտութիւն եւ նուազութիւն լինի. որպէս Ղազար որ ցանկայր փշրանաց սեղանոյ մեծատանն։

Երրորդ՝ զի լի է ամենայն վշտօք եւ ցաւօք. որպէս ասէ Դաւիթ. (աղքատ եւ ցաւած եմ ես Աստուած. ) եւ դարձեալ՝ (նեղութիւնք եւ վիշտք գտին զիս։)

Չորրորդ՝ զի ատելի լինի եւ բարեկամաց իւրոց. որպէս ասէ առակն. (բարեկամք ատեսցեն զբարեկամս աղքատս. ) որպէս բարեկամքն Յոբայ. վասն որոյ ասէր՝ (դուք բժշիկք մեղանչականք էք. եւ ոչ ողջացուցիչք։)

Հինգերորդ՝ զի ամենեցուն ողոքելով եւ հանդարտ խօսի. որպէս ասէ առակն. (յողոք բանի եւեթ կայ տնանկն։)

Վեցերորդ՝ զի ասէ առակն. (աղքատն ոչ հանդարտի պատուհասի։)

Եօթներորդ՝ զի ասէ առակն. (աղքատութիւն զայր խոնարհեցուցանէ։)

Ութներորդ՝ (մի ձկտիր թէ աղքատ իցես ընդ մեծատանն. այլ քո իմաստութեամբ հրաժարեա ի նմանէ։)

Իններորդ՝ զի գողանայ յորժամ ոչ ունի զաղքատութիւնն կամաւ. որպէս գէեզի զարծաթն եւ հանդերձն Նէեմանայ. եւ Անանիայ եւ Սափիրայ ի կնոց գեղջն իւրեանց. որպէս ասէ առակն. (մեծութիւն եւ աղքատութիւն մի տար ինձ. այլ կշռեա զբաւականն իմ. զի մեծացայց եւ ստեցից. կամ աղքատացայց եւ գողացայց եւերդւայց յանունն Տեառն Աստուծայ իմոյ։)

Տասներորդ՝ զի ասէ ժողովօղն. (իմաստութիւն աղքատին արհամարհելէ. եւ բանք նորա ոչ լինին լսելի։)

Այսոքիկ ըստ մարմնոյ թշուառութիւն աղքատին։

Դարձեալ այժմ հարցանելի է թէ՝ զի՞նչ է շահ եւ հոգեւոր մեծութիւն աղքատին։

Ասեն վարդապետք այսմ տասն պատճառ։

Նախ գիտելի է՝ զի է աղքատութիւն ի հարկէ եւ ակամայ. որպէս որք դժուարին եւ դժգոհեն եւ ցանկան մեծութեան. այս չէ գովելի։

Եւ է աղքատութիւն ըստ կամաց. որպէս որք գոհութեամբ եւ ուրախութեամբ տանին զպատահիլն. այս գովելի է. զի յազատութիւն է։

Իսկ շահ այս է. զի ասէ Քրիստոսի. (երանի աղքատաց հոգւով՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից։)

Երկրորդ՝ զի եւ յանցանք մեղացն՝ աղքատութեամբն քաւին որպէս Ղազարուն. վասն որոյ ասէր Աբրահամ. (դու ընկալար զբարիսն ի կեանսն յայն. եւ սա զչարիսն. արդ՝ սա աստ մխիթարի եւ այլն։)

Երրորդ՝ զի վրէժ խնդիր է Աստուած աղքատաց զրկիլոց. որպէս ասէ առակն. (որ ծաղր առնէ զաղքատն՝ բարկացուցանէ զարարիչն նորա. ) որեւ Դաւիթ տսէ. (վասն տառապանաց աղքատին եւ հեծութեան տնանկին՝ այժմ յառնեմ ի դատաստան. ) եւ զնոսա փրկեմ. եւ համարձակ տանջեմ զզզւօղս նոցա։

Չորրորդ՝ զի ասէ առակն. (են որք մեծացուցանեն զանձինս եւ ոչ ինչ ունի. այսոքիկ մեծատունք. եւ են որք խոնարհեցուցանեն զանձինս, եւ լի են մեծութեամբ բազմաւ. ) այսոքիկ աղքատք են ըստ մամնոյ, եւ փարթամք երկնաւոր գանձիւք։

Հինգերորդ՝ զի ասէ առակն. (լաւ է աղքատ արդար, քան մեծատուն սուտ. ) եւ ժողովօղն ասէ. (լաւ է մանուկ աղքատ եւ իմաստուն, քան թագաւոր ծեր եւ անմիտ։)

Վեցերորդ՝ զի ասէ ժողովօղն. (գտանի ի քաղաքի այր աղքատ եւ իմստուն. եւ ապրեցուցանէ նա զքաղաքն իմաստութեամբն իւրով։)

Եօթներորդ՝ զի ասէ առակն. (լաւ է բանճար խաղաղութեամբ, քան զպարարակ իմսոյ թշնամանօք. ) եւ մարգարէն Դաւիթ. (լաւ է սակաւիկ ինչ արդարոյ. քան զբազում մեծութիւն մեղաւորաց։)

Ութներորդ՝ զի աղքատն ոչ ունի զփարթամութիւն ընչից՝ որք վարեն զմարդ ի գործս չարեաց եւ ի հեշտութիւն մարմնական. զի ամենայն ինչ ձեռնհաս է նոցա. իսկ աղքատութիւնն՝ բարեգործութիւն է մարդոյ. որպէս ասէ Դաւիթ. (բարի է ինձ՝ զի խոնարհ արարեր զիս. որպէս ուսայց զիրաւունս արդարութեան քոյ։)

Իններորդ՝ զի աղքատն չունի զհոգ մեծութեան աշխարհիս. որով փարթամքն չարչարին, եւ ոչ պարապին օրինացն Աստուծոյ. զի Տէրն փուշ կոչէ ասելով. (հոգք աշխարհիս եւ պատրանք մեծութեան՝ հեղձուցանեն զբանն եւ լինի անպտուղ։)

Տասներորդ՝ զի ասէ Դաւիթ. (անխայեսցէ նա յաղքատն եւ ի տնանկն. եւ զանձինս տնանկաց կեցուսցէ. ի վաշխից չարաց որ է տանջանք դժոխոցն՝ փրկեսցէ զնոսա։)

Եւ դարձեալ՝ (ես աղքատ եւ տնանկ եմ Աստուած խորհեա՛ զիս։)

Եւ դարձեալ՝ (օգնեաց տնանկին յաղքատութեան. եւ առաջնորդեց որպէս խաշին ազգի նոցն։)

Եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասն դիւոց խաբէութեան. եւ մեծատանց եւ աղքատաց. ի Բան առակին որ ասէ։

(Երկու ինչ խնդրեմ ի քէն. զշնորհ քո մի հեռի տաներ յինքէն, մինչեւ մեռանիցիմ. զզուր եւ զսուտ հեռի արա յինքէն։)

Առակ. 30. 7։

(Գլուխ. ՃԺԴ)

Աստուած զմարդն իմաստուն եւ հանճարեղ կենդանի է ստեղծեալ. եւ այսու պատւել է զսա քան զամենայն։

Եւ է գործ իմաստութեան՝ որով ճանաչեմք զարարիչն մեր եւ զԱստուած. եւ գործ հանճարոյն՝ որով զպակասն մեր ի նմանէ խնդրեմք եւ առնումք. որպէս ասէ առաքեալն. (հաւատալ պարտ է թէ Աստուած. եւ որք խնդրեն զնա լինի պարգեւատու։)

Այն է իմաստութիւնն՝ որք հաւատամք եւ ճանաչեմք զԱսոտւած, թէ է Աստուած՝ եւ կարօղ է. զի զոր ինչ խնդրեմք ի նմանէ՝ պարգեւէ մեզ։

Եւ իմաստունն ի նմանէ՝ պարգեւէ մեզ։

Եւ իմաստունն երկու իր խնդրէ աղօթիւք յԱստուծոյ. որ ամենեցուն պիտանի է եւ հարկաւոր։

Մին հոգեւոր է. եւ միւս մարմնաւոր։

Եւ այս է հոգեւորն։

(Մի հաներ զշնոհս քո յինէն. եւ զզուր եւ զսուտ բան հեշացո յինէն։)

Զի մարդկային ազգս յայս երկու զօրութեանց միջիս կայ մինչեւ ի մահ. այսինքն, շնորհացն Աստուծոյ, եւ խաբէութեան դիւաց։

Զի ի մին կողմն շնորհն Աստուծոյ է մեզ օգնական եւ պահօղ. եւ ի միւս կողմն դեւքն են խաբօղ եւ որոգայթօղ։

Եւ է Աստուծոյ պահապանութիւնն կրկին. այսինքն, զի ի ներքս զհոգի եւ զիմացումն եւ զկամս մեր շնորհօքն իւր պահէ ի չարէն, եւ առաջնորդէ ի բարին։

Եւ յարտաքս՝ ի ձեռն հրեշտակաց պահպանէ զզգայարանս մարմնոյս եւ զգործս պահել ի չարէ, եւ օգնել ի բարին. ըստ այնմ, (բանակք հրեշտակաց Տեառն շուրջ են զերկիւղածովք իւրովք եւ պահեն զնոսա։)

Եւ այսպէս ասէր ցԱստուած վասն Յոբայ. (դու ամրացուցեր զներքինս նորա եւ զարտաքինսն. ) այսինքն, զհոգին եւ զմարմին շնորհօք եւ հրեշտակօք պահպանեցեր. այսպէս խնամքն Աստուծոյ եւ պահապանութիւնք հրեշտակաց՝ են ընդ մարդկան հանապազ յամենայն ուրեք։

Նմանապէս եւ բազմութիւնք դիւաց՝ եեն ընդ մարդոյն հանապազ. եւ խաբեն զմիտսն եւ որոգայթեն ի մեղս. ըստ այնմ, (անկցին ի կողմանէ քումմէ հազարք. եւ բիւրք ընդ աջմէ քումմէ. որք առ քեզ ինչ ոչ մերձեսցին։)

Յաջմէ եւ ի կողմանէ ասելն՝ նշանակէ զդիւաց պատերազմ ընդ մարդկան յաջմէ եւ ի ձախմէ։

Եւ ի ձախն մէկին պատերազմի. եւ ի յաջն կրկին եւ առաւել։

Զի ի ձախն միայն օգնական լինի եւ ձգէ ի մեղս մարմնականս. այսինքն, յուտել եւ յմպել, իշնալ ի գողանալ, եւ յայլ սոյնպիսիս։

Իսկ ի յաջ կողմն կրկին պատերազմի. այսինքն, նախ հակառակի չգործել զբարիս. եւ թէ ոչ կարէ՝ յայնժամ օգնէ ի բարին եւ ձեռնտու լինի. եւ փառասիրութեամբն կորուսանէ. այսպէս յաջ եւ յահեակ պատերազմին դեւք ընդ մեզ։

Եւ Մովսէս մարգարէն ասէ. (մինն ի ձէնջ զհազարս հալածեսցէ. եւ երկուք զբիւրս շարժեսցեն. ) եւ զայս բիւրս եւ զհազարս՝ Դաւիթ յաջմէ եւ յահեկէ ասէ։

Եւ թէ ո՞րպէս է կողմանէ հազարք, եւ բիւրք ընդաջմէ։

Այս է՝ զի յահեակ կողմն մեր՝ միայն պատերազմի եւ ձգէ ի չար մեղացն որպէս ցուցաւ։

Իսկ յաջ կողմանէ՝ տասնեկի։

Նախզի՝ հակառակի ի գործելն զբարին. ի յաղօթս, ի պահս, ի յողորմութիւնս, եւ յայլն։

Երկրորդ՝ զիտեսեալ զմրադն ի ժուժկալութիւնս եւ յառաքինութիւնս, քծնի. որպէս շուն ողոքէ. շողոքորթէ եւ աղաչէ զմարդ. կամ զառաջին աղայութեան վարսն ի միտն արկանէ. կամ զկարօտ ծնողացն. կամ զսէր ընկերացն. եւ ասէ՝ պաշտաճ է քեզ սիրել զընկերս. զի զօրէնս կատաես. եւ այնու ի շնութիւն ձգէ։

Կամ պատշաճ է քեզ վրեժ խնդիր լինիլ եւ խրատել. եւ այնու ի բարկութիւն տանի։

Կամ պիտոյ է քեզ ողորմութիւն տալ այլոց. եւ հիւանդութիւն ունիս. ծերութիւն կայ. յԵրուսաղէմ երթաս. եւ այսուտայ զարծաթն սիրել. եւ այլն նմանապէս։

Երրորդ՝ յորժամ ոչ կարէ՝ յայն ժամ օգնէ առաքինութեան եւ ձեռնտու լինի ի պահս՝ յաղօթս՝ ի ճգնութիւնս. եւ այնու ձգէ ի հպարտութիւն եւ ի սնափառութիւն։

Այս երեք ճանապարհաւս հակառակի յաջ կողմն. եւ յորժամ միովն ի սոցանէ յաղթէ, յայնժամ բերէ զեօթն մահու չափ մեղսն եւ գործել տայ նմա. ըստ այնմ, (եօթն այլ այսս չարս քան զինքն բերեալ բնակի ի մարդն. եւ լինի յետինն չար քան զառաջինն) զանազան մեղօք եւ դառն յուսահատութեամբ։

Այսպէս ի յաջ կողմնէ բիւրք են հակառակք. եւ ի ձախմէն հազարք։

Եւ այսու մտօքս է իմանալ զառակն զոր հրամայէ Տէրն։

(Եթէ թագաւոր ունիցի զօրս տասն հազարաց. եւ գայցէ ի վերայ նորա քսան հազարաւ. ) այսինքն, տասն զգայութիւնս հոգւոյս եւ մարմնոյս մեր. եւ իւրաքանչիւրոցն՝ կրկին դեւք պատերազմին ընդ մեզ. ոմն յաջ եւ ոմն յահեակ։

Իսկ հազարն՝ զկատարեալ պատերազմն նշանակէ եւ զբազումն. զի բազում եւ անթիւ մարտնչին ընչ խորհուրդս եւ ընդ գործս մեր։

Եւ այսպէս շուրջանակի ի մէջ դիւական որոգայթից շրջիմք որքան ի կենացաղս եմք եւ կենդանի մարմնով. ըստ այնմ, (լարս ճգեցին որոգայթ ոտից իմոց՝ եւ շուրջ զշաւղօք իմովք եդին ինձ զգայթակղութիւն։)

Զոր օրրինակ՝ թռչնոց ի յամենայն կողմանէ գուբ եւ որոգայթ պատրաստեն. զի յոր կողմ ընթանայ, ըմբռնի։

Նոյնպէս եւ մարդոյս է զանազան որոգայթ ի սատանայէ. քահանայի, աշխարհականի, փարթամի, աղքատի, ծերի, տղայոյ, եւ այլն ամենայն. որպէս ասէ Դաւիթ. (ճանապարհ յոր եւ գնայի՝ թաքուցաւ ինձ որոգայթ։)

Վասն այն աղաչէ զԱստուած թէ՝ որքան կենդանի եմ մարմնով ի մէջ դիւաց որգայթից, խնամօք եւ հրեշտակօքդ պահապանեա։

Եւ աստ գիտելի է՝ զի յերեք տեղւոջ պատերազմ է մարդկան ընդ սատանայի. որպէս ասէ առաքեալն. (ոչ է մեզ մարտ ընդ մարմնոյ եւ ընդ արեան. այլ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ այսս չարութեան որք ի ներքոյ երկնից։)

Զի որպէս մարմնաւոր զօրք մեր ընդ օտարաց պատերազմին. նոյնպէս եւ քրիստոնեանք՝ զինուորք են Քրիստոսի. սոցա մարտ պատեարզմի է ընդ դիւաց ազգս՝ որք են հակառակ Աստուծոյ եւ օրինաց եւ սրբութեանց. եւ թշնամի մարդկան ազգի։

Եւ յերեք տեղւոջ է պատերազմ սատանայի եւ մեր։

Նախ ի կեանս յայս որքան ի մարմնի եմք։

Երկրորդ՝ յետ մահու ընդ հոգւոցն ի ճանապարհս կայանին։

Երրորդ՝ յետ յարութեանն ոսոխք լինին ի դատաստանին։

Եւ աս երեքին պատերազմք դիւաց՝ նշանակեցան ի հինն, յորժամ հանէր Մովսէս զժողովուրդն յեգիպտոսէ եւ տանէր յերկիրն պարգեւաց. զի յերեք նշանաւոր տեղւոջ եղեւ պատերազմ նոցա։

Նախ՝ յեգիպտոս ընդ Փարաւօնի որ տանջէր զժողովուրդն. եւ տասն հարւածովք եհար զնոսա։

Նշանակէ եգիպտոս զկեանս այս յոր եմք ի մարմնի. զի Եգիպտոսն հալոց չարութեան թարգմանի. եւ Փարաւօնն՝ է իմանալին սատանայ՝ որ չարչարէ զմեզ զանազան մեղօք. եւ յորժամ զօրանամք, յաղթեմք տասն հարուածովք, այսինքն է՝ տասն զգայ արանօք մարմնոյ եւ հոգւոյ. եւ տասն բանեան օրինօքն։

Երկրորդ՝ պատերազմ եղեւ նոցա յանապատին ընդ Ամաղեկայ. նոյնպէս եւ մեզ պատերազմ է ընդ դիւաց յետ ելիցն ի կենաց աստի. զի անապատն՝ զկայանս հոգւոցն նշանակէ։

Երրորդ՝ պատերազմ էր նոցա յերկրին աւետեաց ընդ քանանացիսն. նոյնպէս եւ մեզ պատերազմ է յետ յարութեանն ընդ ոսոխացն դիւաց։

Եւ այս պատերազմն վասն այն է յերեք տեղւոջ՝ որ ցուցանէ թէ միշտ հակառակ եւ թշնամիք մեր են. ի կեանս ի մահ եւ յամենայն ուրեք։

Ապա վասն է՞ր ասէ (մինչեւ մեռեալ իցեմ, պահեա շնորհօք քո։)

Այս է՝ որ սատանայ ջանս ունի առաւել, որ աստ որոգայթէ զմեզ մեղօք. զի յորժամ աստ մեղօք յաղթէ, յետ մահու եւ յետ յարութեանն յաղթէ եւ տանջէ. եւ թէ աստ յաղթին ի մէնջ, յետ մահու եւ յետ յարութեանն ամաչեցեալ լինին եւ պարտին։

Վասն այն ասէ. (մինչչեւ մեռեալիցեմ, շնորհօք քո եւ պահապան հրեշտակօք խնամեա մինչ ի մահ. ) եւ յետ մահու՝ զերծանիմք յորոգայթէ դիւացն. զի ոչ կարեն այլ խաբել եւ մեղս տալ գործել։

Իսկ որ ասէ. (զբան զուր եւ զսուտ հեռի արա յինէն։)

Այսինքն, զի սատանայ եւ դեւքն՝ միշտ զուր եւ սուտ խօսին ի խորհուրդս մեր, եւ ստիպեն ի մեղս։

Նախ գիտել պարտ է թէ՝ զի՞նչ է զուրն եւ սուտն. եւ ապա թէ ո՞րպէս զրպարտեն զմեզ։

Արդ՝ զուր եւ սուտ բանն՝ այսպէս որոշին. զուր է նանիր չարախօսութիւն զայլոց. յորժամ չարախօսէ ոք, որ ի նանիր եւ ընդունայն լինի բանն։

Եւ սուտն այն է՝ որ յինքենէ ասէ. եւ դեւք զայս երկուսս ունին. զի զրպարտեն եւ չարախօսեն զօրէնսն Աստուծոյ. իբր թէ անշահ եւ անօգուտ է արդիլելն ի մեղաց. եւ սուտ ասէ՝ այսինքն, իրաւացի է շահ է գործել զմեղս եւ հեշտանալ մարմնով. եւ հաւանեցուցանեն զմեզ կատարել զմեղս։

Եւ զի սուտ է մեղքն. յայտ է ի զղջմանէն. որ յետ գործելոյն՝ տրտմութիւն եւ զղջումն հետեւի։

Այսպէս խաբեցին զնախաստեծսն ի զուր եւ ի սուտ բանս. որք ասացին. (գիտէր Աստուած յորժամ ուտէք ի պտղոյն, լինիցիք իբրեւ զԱստուածս։)

Արդ՝ է այս զուր ի վերայ Աստուծոյ. որ զրպարտեաց զԱստուած. եւ սուտ է՝ զի ասաց յինքենէ թէ, երբ ուտէք՝ Ասոտուծք լինիք։

Այսպէս զամենայն մարդ զուր եւ սուտ բանիւ խաբեն եւ քարշեն ի մեղս. զի զօրէնսն Աստուծոյ զուր ցուցանեն եւ անօդուտ. եւ զմեղսն շահ եւ օգուտ։

Այսու զօրէնսն որ բարի է, չար եւ անօգուտ ասէ. եւ զմեղսն որ չար է եւ վնասակար, բարի ասէ եւ շահ։

Զբարկացօղն տանի ի սպանութիւն։

Զոմն ի շնութիւն եւ ի պոռնկութիւն։

Զոմն ի գողութիւն. զոմն յարբեցութիւն եւ ի զանազան մեղս. յորժամ զմիտսն խաբէ եւ զօրէնսն զուր եւ նանիր ասէ. եւ զմեղսն շահ եւ պիտանի։

Վասն այն պարտ է աղաչել զԱստուած որքան ի մարմնի եմք՝ պահպանութեամբ հրեշտակացն անփորձ մնալ ի խաբէութեանց դիւաց։

Դարձեալ՝ այն է զուրն, որ զմարդոյ բարին չար ասէ. եւ սուտն այն է, որ զչարրն բարի ասէ. զի մինն դնելով է՝ որ զուր զչարրն ի վերաեյ դնեն. եւ միւսն բառնալով՝ որ սուտ ասելով զբարին բառնան։

Նոյնպէս սատանայ հանապազզուր եւ սուտ ասէ զմէնջ առ Աստուած. զի զբարին մեր բառնայ եւ սուտ ասէ. եւ զչարն դնէ ի վերայ մեր եւ զուր ասէ. որրպէս վասն Յոբայ չարախօսէր առ Աստուած. նոյնպէս եւ ամենայն մարդկան առնէ. յայսմանէ հանապազ պարտ է մեզ աղօթել եւ փրկիլ։

Դարձեալ զուրն եւ սուտն այն է՝ զոր մարգարէն ասէ. (բանք բերանոյ նորա՝ անօրէնութիւն եւ նենգութիւն են. ) այսինքն, զի յորժամ զմարդն ի մեղն չէ ձգեալ, զԱստուած մարդասէր՝ ողորմած ասէ. եւ տայ գործել զմեղս. եւ յետ գործելոյն՝ ասէ. տանջօղ է Աստուած եւ բարկացօղ եւ անողորմ. եւ արդար դատաստան ունի. եւ զքեզ դատապարտէ. զի այսու ի յուսահատութիւն արկցէ զմեզ։

Այս է զուրն եւ սուտն սատանայի. զոր մեզ պարտ է զընդդէմն իմանալ եւ խորհիլ։

Զի յառաջ քան զգործ մեղացն՝ իմանամք զդատաստանն Աստուծոյ. եւ զպատիժն հրոյ գեհենոյն. եւ այնու երկրիւղն խորշիլ ի մեղացն. որպէս ասէ առակն. (երկիւղւ Տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ։)

Իսկ յորժամ ի պատահմանէ ի մեղս անկանիմք, յայն ժամ զԱստուած ողորմած, քաղցր, եւ բարի խոստովանիլ. զի դիւրաւ քաւէ զմեղս եւ ողորմի. ըստ այնմ, (խոստովան եղերուք Տեառն զի քաղցր է՝ զի յաւիտեան է ողորմութիւն նորա։)

Այսպէս են զուր եւ սուտ բանքն սատանայի. եւ այսպէս աղօթելի է մեեզ եւ զերծանիլ ի նմանէ։

*Զի՞նչ է որ ասէ առաքեալն յաջ եւ յահեակ է պատերազմ թշնամւոյն։

Չորիւք իմանի։

Նախ՝ գաղտնի ի խորհուրդս. եւ ապա յայտնի ի գործս։

Երկրորդ՝ զբարիսն հպարտութեամբ փորձէ. եւ զչարսն մամնական մեղօք։

Երրորդ՝ բարի իմացմամբ զմեղս տայ գործել. որպէս առաքինին բարկանայ վրեժ խնդրելով. եւ զեղխն պատճառէ ասելով. (որ ինչ ի բերանն մտանէ՝ ոչ պղծէ զմարդ. ) նոյնպէս վաւաշոտն զմարգարէս կանամբիս. եւ այլն նոյնպէս։

Չորրորդ՝ հեշտութեամբ մեղօք կամ տանջանօք երբեմն պատերազմի. որպէս վկայիցն. զի կամ զհոգի, կամ զմարմին սպանանէ։

Եւ այսպէս զանազան է որոգայթ որսողին մերոյ. եւ դնէ շուրջանակի (լար ոտից մերոց ըստ Դաւթայ։)

Դարձեալ՝ յաջ խոտորումն կրկին է։

Նախ՝ սնափառութեամբ աղօթելն եւ ողորմութիւնն. որրպէս ասաց Տէրն մեր։

Երկրորրդ՝ որ զբարիս գործէ ի փառս ինքեան. որպէս։

Ոզիայի խունկն. եւ Սաւուղայ պատարագն. եւ Յեփթայեայ զոհն։

Իսկ ձախն յայտնի է որպէս շնութիւն եւ սպանութիւն։

Եւ յայսցանէ երեին երեք փառաք։

Առաջին՝ բարի գործքն ի փառս Աստուծոյ։

Երկրորդ՝ չար գործքն սատանայի՝ որ սնափառութեամբ ի փառս այլոց. եւ ինքնահաճն ի փառս ինքեան. եւ փառքն է հաճելի նմա եւ փառաւորիլն։

Եւ յայսցանէ՝ առաջին փառքն է գովելի. եւ այլքն ոչ. զորով ասէ Տէրն. (զփառս ի միմեանց առնոյք. եւ զառ ի միոյն ոչ խնդրէք։)

Դարձեալ գիտելի է՝ որպէս սատանայ զբարի գործն ի չար փոխէ. նոյնպէս եւ բարերարն Աստուած՝ ի չարէն բարի առնէ. որպէս Եղիային սպանումն. եւ Ովսէի պոռնկիլն։

Յայսցանէ երեւին չորս զանազանութիւնք է որ գործն աջ է. եւ փառքն ձախ. որպէս կեղծաւորացն։

Եւ է որ գործն ձախ. եւ փառքն աջ. որպէս փենեհէսին։

Եւ է որ գործն եւ փառքն աջ. որպէս խոնարհն հոգւով։

Եւ է որ գործն եւ փառքն ձախ՝ որպէս շունք եւ պոռնիկք։

Իսկ սոցա զէն՝ է արդարութիւնն զոր առաքեալն ուսուցանէ. (ոչ յաջ խոտորիլ եւ ոչ ի ձախ. այլ մնալ ի մէջն ուղղութեան։)

Որում Փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ մեծատանց եւ աղքատանց. ի Բան առակին որ ասէ։

(Մեծութիւն եւ աղքատութիւնմի՛ տար ինձ. այլ կշռես զբաւականն իմ եւ արժանն։)

Առակ. 3ծ. 8։

(Գլուխ. ՃԺԵ)

Մարդս ի հոգոյ եւ մարմնոյէ գոյացեալ։

Նախ խնդրեաց վասն հոգւոյն զպահապանոթիւն խնամոցն Աստուծոյ ի դիւական որոգաթից։

Այժմ խնդրէ վասն մարմնոյս. զի մի ի պատահմանց մեծութենէ եւ յաղքատութենէ որոգայթեսցի ի մեղս։

Քանզի անչափ մեծութիւնն եւ անչափ աղքատութիւնն՝ հաւասարապէս վնասեն զմարդ. զի ծանր լուծ է աղքատութիւնն ի վերայ մարդոյ. ըստ Դաւթի որ ասէ. (կապեալ էին յաղքատութեան որպէս յերկաթս. ) զի որպէս լուծն ի վերայ երկու եզին ծանրութիւն է. նոյնպէս եւ ակամայ աղքատութիւնն՝ հոգւոյն եւ մարմնոյն է ծանրութիւն. եւ որպէս լուծն ի վերայ ուսոյն կապէ եւ զշունչն. նոյնպէս կարի աղքատութիւնն՝ թշուառութիւն է մարմնոյ եւ հոգւոյ։

Այսպէս եւ փարթամութիւն բազում չարեաց պատճառ լինի մարդոյն. զի փարթամն ուտելով եւ ըմպելով՝ գիրանայ եւ ըստւարանայ. եւ թողու զարարիչն իւր. ըստ մեծութեանն զբաղի միտքն. եւ զօրէնս Աստուծոյ արհամարհէ եւ զայլն. որպէս ցուցանի յառաջիկայդ։

Վասն այն աղաչէ իմաստունն թէ՝ (մեծութիւն եւ աղքատութիւն մի տար ինձ։)

*Եւ աստ երեք ինչ տեսանելի է։

Նախ՝ զզանազանութիւն մեծութեան եւ աղքատութեան։

Երկրորդ՝ զբանս որ ասէ. (մեծութիւն եւ աղքատութիւն մի տար ինձ։)

Երրորդ՝ որ ասէ. (կշռեա ինձ զբաւականն եւ զարժանն։)

*Տեսցուք զառաջինն։

Զի մեծութիւնն յերեք բաժանի։

Առաջինն՝ որ ամենեւիմբ բարի է։

Երկրորդն՝ որ ամենեւիմբ չար։

Երրորդն՝ միջակ։

Այն որ ամենեւիմբ բարի է՝ է հոգեւոր մեծութիւնն որ է առաքինութիւնն. հաւատն. յոյսն. սէրն. խոհեմութիւնն. արդարութիւնն. արիութիւնն. ողջախոհութիւնն. պահքն. աղօթքն. ողորմութիւնն եւ սոյնպիսիք. սոքա հոգեւոր մեծութիւն են եւ բարի։

Երկրորդն որ ամենեւիմբ չար մեծութիւնն է. որպէս այնոքիկ՝ որք չար մեղօք են փարթամացեալք. անիրաւութեամբ. բղջախոհութեամբ. թերահաւատքն. յուսահատքն. բարկացօղքն. արբեցօղքն, եւ այլն. այսպիսիքս են չար մեծութիւն։

Իսկ երրորն որ միջակն է՝ մարմնաւոր մեծութիւնն է որ փոփոխական է։

Թէ կամիս ի բարին, եւ թէ կամիս ի չարն փոխես. այլ առաւել ի չարն մերձ է քան ի բարին. վասն այն Տէր մեր արգելու ասելով. (մի գանձէք ձեզ գանձս յերկրի եւ այլն։)

Զի մարմնաւոր գանձն՝ վեց պակասութիւն ունի։

Նախզի՝ յերկրէ է։

Երկրորդ՝ զի յերկիր կապէ զմիտս մեր։

Երրորդ՝ զի յերկիր լուծանի եւ մնայ։

Չորրորդ՝ զի խաբէ զզգայութիւնս մեր։

Հինգերորդ՝ զի ժանկն եւ ցեցն ապականեն զնա։

Վեցերորդ՝ զի գողք եւ աւազակք՝ կամ բռնաւորք կամ մահն բաժանէ ի մէնջ զնա։

Իսկ հոգեւոր գանձն որ առաքինութիւնն է եւ հաւատքն՝ ընդ այսմ վեց բարութիւն ունի։

Նախզի՝ յերկնից է։

Երկրորդ՝ զմիտս մեր յերկինս կապէ։

Երրորդ՝ զի յերկինս ժողովի։

Չորրորդ՝ զի ոչ խաբէ. այլ զզգայութիւնս մեր ի ճշմարիտ բարին դարձուցանէ։

Հինգերորդ՝ զի անապական եւ անկորուստ մնայ։

Վեցերորդ՝ զի ոչ գողք եւ ոչ բռնաւորք՝ եւ ոչ մահն ի մէնջ զնոսա կարեն բաժանել։

Տես՝ զի մահն զհոգին եւ զմարմինն բաժանէ. եւ զառաքինութիւնն ոչ կարէ բաժանել. եւ մարմինս փտի ի յերկիր. եւ առաքինութիւնն ի հոգին մնայ. սիրելիքն հեռանան ի մէնջ. եւ բարի գործքն ոչ հեռանան։

Այսպէս պատուական եւ շահաւոր է հոգեւոր մեծութիւնն. այսպէս բաժանի մեծութիւնն ի բարին եւ ի չարն եւ ի միջակն։

*Իսկ աղքատութիւնն նմանապէս յերեք բաժանի։

Առաջինն՝ որ ամենեւիմբ չար է՝ որ ի բարեացն աղքատ է. յարդարութենէ՝ յարիութենէ. յողջախոհութենէ. ի հաւատոց. ի յուսոյ. ի պահոց եւ յաղօթից. յիմաստութեանցն Աստուծոյ. այսպիսի աղքատս չար է եւ թշուառական եւ ողորմելի. որպէս ասէ ի տեսիլն. (դու ես ողորմելի աղքատ՝ եւ մերկ եւ կոյր։)

Երկրորդ՝ աղքատութիւնն որ ամենեւիմբ բարի է. է այն՝ որ ի չարեացն աղքատացեալ է. ոչ ի հոգին ունի զչար խորհուրդն. եւ ոչ ի մարմնինն. զչար գործն. ոչ ոխ. ոչ քէն. ոչ նախանձ. ոչ բարկութիւն. ոչ հպարտութիւն. եւ յայլ ամենայն այսպիսի չարեացս աղքատ է եւ դատարկ. այս բարի աղքատութիւնն է։

Իսկ երրորդն որ միջակն է՝ այն մարմնոյ աղքատութիւնն է. զի փոփոխական է. երբեմն ի բարին. եւ երբեմն ի չարն փոխի. որպէս ցուցանելոց եմք յառաջիկայդ։

Զայսցանէ ասէ իմաստունն եթէ՝ (չար մեծութիւն եւ չար աղքատութիւն մի տար ինձ։)

Այս առաջին գլուխն թէ ո՞րպէս բաժանի մեծութիւն եւ աղքատութիւն։

*Իսկ երկրորդն որ ասէ. (մեծութիւն եւ աղքատութիւն մի տար ինձ։)

Զայս վասն մարմնաւոր մեծութեանն ասէ, եւ վասն մարմնաւոր աղքատութեանն։

Զի առաւել մեծութիւնն չար եւ վնասարկար է. որպէս եւ ինքն իմաստունն ի վերայ բերէ զվնասն։

(Զի մի մեծացայց եւ ստեցից. եւ ասիցեմ, ո՞վ տեսցէ զիս։)

Այսպինքն, զի մեծատունն մեծաբան եւ պանծացօղ լինի. ի խօսսն մեծաբանէ. ի յինչսն պարծենայ. զփառսն սիրէ. հեշտութեամբն յօրանայ. եւ սուտ է ամենայն. որպէս ասէ ժողովօղն. (ունայնութիւն ունայնութեանց. ամենայն ինչ ընդունայն է։)

Զի յի՞նչ իրս պարծի, յորժամ մահու եւ ապականութեան է վիճակեալ. եւ նանիր է ամենայն վաստակ նորա. զի յորժամ մեռանի, (յայնմ աւուր կորիցեն ամենայն խորհուրդք նոցա) զինչ եւ ունէր. մեծութեան, փառաց, շինելոյ, տնկելոյ, եւ այլն. (զի գանձն՝ եւ ոչ գիտէ ում ժողովէ ասէ մարգարէն. եւ ի միասին ազգամք եւ անմիտք կորիցեն. եւ թողցեն օտարաց զմեծութիւնս իւրեանց։)

Ապա է՞ր վասն օտարաց այդչափ չարչարիս՝ զրկես՝ յափշտակես՝ անիրաւես՝ որք օտարք զմեծութիւնն տանին եւ դու զմեղսն։

Եւ ինքն զինչ լինիցի՝ ասէ. (գերեզմանք՝ տունք նոցա եղիցին յաւիտեան. ) զի փոխանակ փափուկ անկողնոցն՝ գետինն լինի խշտի նոցա. եւ մեծամեծ ապարանիցն եւ զարդարուն՝ հողն եւ գերեզմանն նեղ. եւ որդունք զազրահոտութիւնք տիրեն նմա. (եւ կարդան զանուանս նոցա ի հողս իւրեանց. ) այս անուն մեծատան գերեզմանն այս է. որ ոչ ինչ աւելի ունի քան զաղատին. զնոյն հողն. զնոյն չափն. եւ ոչ ինչ առաւել։

Յորժամ ամ այս է վիճակ մեծատան, ապա յի՞նչ իրս պարծիս եւ մեծաբանես։

Այլ մեծատունն սիրով ընչիցն արբեալ է. եւ ոչ ածէ զմտաւ զմահն։

Եւ այս է պատճառն. զի յիշատակ մահուն հեռու է դժուար. իսկ փարթամութիւնն մերձ է եւ հեշտ. վասն այն մերձաւորովն հանապազ արբեալ է եւ յիմարեալ։

Արհամարհէ զաղքատն եւ հեռու պահէ. զի մի համարձակեսցի ի տեսութիւն նորա եւ ի խօսս։

Դռնապան կարգէ. զօրք շուրջանակի պարսպին. եւ այսպէս ծանրանայ ի վերայ աղքատին։

Զայն ոչ ի միտ ածէ, թէ ի վաղիւն յորժամ մեռանի՝ աղաչէ զաղքատն զի հատցեն զգերեզման նորա. եւ աղաչէ զի տեսցեն զնա եւ կոխեսցեն զգերեզման նորա. եւ ոչ տեսանին այսոքիկ որք ի մարմինն գործին. զոր աչօք տեսանեմք։

Իսկ հոգին զի՞նչ լինիցի. այն է՝ զոր յայտնէ աւետարանն. (մեռաւ մեծատունն՝ եւ ամբարձ զաչս իւր մինչ ի տանջանս էր. ) փոխանակ հեշտ կենացն՝ տանջանք եւ չարչարանք. եւ փոխանակ լուսոյն՝ մութն եւ խաւար. լալ աչաց եւ կրճտել ատամանց. փոխանակ անուշ ըմպելւոյն՝ պապակումն ծարաւոյն. եւ այլն նմանապէս։

Այդ՝ այս է վախճան մեծատանն. վասն այն ասէ (մեծութիւն մի տար ինձ զի մի ստեցից. եւ աղքատութիւն մի տար ինձ։)

Նմանապէս եւ ակամայ աղքատութիւն վնասակար է մարդոյն. ի մարմնաւորս ամենայն իրաց կարօտ է ի պակաս. որպէս ասացաք երկաթի լուծ է ի վերայ նորա։

Այլեւ ի հոգեւորն։

Նախզի՝ վշտանայ ի միտն հանապազ վասն պիտոյիցն եւ կարօութեանցն։

Երկրորդ՝ զի դժգոհի եւ դառնանայ ի սիրտն եւ ի լեզուն։

Երրորդ՝ զի զմիմեանս ատեն աղքատք. զի աղքատք չեն բարեկամք միմեանց ասէ։

Չորրորդ՝ զի անասնեղէն միտս ստանայ ի զբաղիլն աղքատութեամբ. ոչ ժամու եւ ոչ աղօթից պարապի։

Հինգերորդ՝ զի վասն կարեացն ագահէ եւ զրկէ եւ գողանայ. եւ երդնու եւ վնասէ զհոգին. որպէսս գէեզի որ փութացաւ զհետ Նէեմանայ վասն արծաթոյն եւ զգեստուցն. եւ բերեալ պահեաց եւ ոչ ասաց Եղիսէի։

Եւ յորժամ եհարց զնա, երդուաւ եւ բարոտութեան վիճակեցաւ յազգէ յազգ։

Այսպէս Անանիա եւ Սափիրա աղքատ մտօք իւրեանց գողացան ի գնոց գեղջ իւրեանց. եւ ի հարցանելն ստեցին. այն էր երդնուլն. եւ պատժեցան յառաքելոյն։

Այսպէս բազում որոգայթ լինի ի մեծութենէ եւ յաղքատութենէ. վասն այն աղաչէ զԱստուած։

(Մեծութիւն եւ աղքատութիւն մի տար ինձ։)

*Այլեւ աստ գիտելի է՝ զի կրկին է մարմնոյ մեծութիւնն։

Մինն բարի, եւ միւսն չար։

Եւ կրկին է մարմնոյ աղքատութիւն. մինն բարի, եւ միւսն չար։

Բարի մեծութիւնն այն է՝ որ ակամայ լինի ի մեծութիւնն. որ թէպէտ դիպի մարդոյն մեծութիւն, եթէ հանդիպելով, եթէ ի հայրենեաց, կամօքն աղքատ լինի եւ յօժարութեամբն. այնպիսին ազատ է մտօք. որպէս բարեպաշտ թագաւորքն Կոստանդիանոս. Թէոդոս. եւ մարգարէն Դաւիթ. որ ասէր զինքն աղքատ գոլ եւ տնանկ։

Է եւ այլ մեծութիւն բարի, յորժամ ի պէտս աղքատաց եւ կարօտելոց բաշխեսցէ զինչս. որպէս Աբրահամ աղքատասէրն եւ հիւրընկալն Յոբ որ վերակացուն էր որբոց եւ այրեաց։

Այսպիսիքս բարի մեծութիւնք են եւ կամաւն Աստուծոյ. զի (իմ է արծաթ եւ ոսկի. եւ ում կամիմ տաց զնա ասէ. ) այսպիսիս՝ զայս կեանս եւ զայն ժառանգէ։

Այլեւ գոյ բարի աղքատութիւն՝ որ կամաւորն է. որպէս Եղիսէին որ կամաւ աղքատացաւ. եւ զսեփհական լուծս եզանցն կերակուր ետ մշակացն. եւ ընթացաւ զհետ Եղիայի։

Եւ որպէս առաքեալքն թողին զամենայն եւ գնացին զհետ Քրիստոսի. եւ որպէս կամաւոր աղքատքն Ալէքսիանոս եւ Ղազարոս ի դուռն մեծատանց անկեալք, եւ այլք։

Վասն որոյ ասէ Տէրն. (երանի աղքատաց հոգւով։)

Է եւ այլ կամաւոր աղքատ. յորժամ դիպի աղքատութիւն կամ ի ծնողաց, կամ ի զրկանաց եւ յաւազակաց, նա իւր կամաւ համբերէ վասն իւր հոգւոյն. ոչ նեղասրտութիւն. ոչ դժգոհայ. ոչ ցանկայ այլ փարթամութեան։

Այնպիսիքն կամաւոր աղքատք կոչին եւ բարի են։

Այսպիսի մեծութիւնս եւ աղքատութիւնս՝ բարի է. վասն սոցա ոչ ասէ (մեծութիւն եւ աղքատութիւն մի տար ինձ։)

Այլ գոյ մեծութիւն որ չար է, յորժամ կամաւ եւ յօժարութեամբ լինի. որ յափշտակէ՝ զրկէ՝ ագահի ժողովէ՝ կուտէ եւ ամբարէ. այնպիսին թէպէտ փարթամ է ընչիւք, այլ աղքատ է մտօք եւ ծակ եւ նեղ սրտիւ. եւ ագահ է բարքն եւ ռիշտ. այս չար է։

Այլեւ գոյ չար մեծութիւն՝ որ բազում չարեաց պատճառ լինի. ուտէ եւ ըմպէ եւ հեշտանայ. ծուլանայ պոռնկի. եւ այլն։

Վասն սոցա մարգարէն Դաւիթ. (ահա մեղաւորք են յաջողեալ է նոցա։)

Այս մեծութիւնս չէ ցանկալի. ըստ այնմ. (մեծութիւն թէ առիւ գայցէ, մի յօժարեսցին սիրտք ձեր։)

Եւ առաքեալն ասէ. (մի ցանկար մեծութեան. զի մի անկցիս ի փորձութիւն։)

Այսպիսի մեծատունս՝ ի ժողովելն աշխատի. ի պահելն ցաւի. եւ ի պակասիլն տրտմի եւ վշտանայ։

Այսպիսի մեծատունն՝ զյոյսն ի մեծութիւնն դնէ, եւ ոչ յԱստուծոյ. վասն որոյ գրէր առաքեալն աշակերտին. (պատուէր տուր մեծատանց աշխարհի. զի մի յուսասցին ի սնոտի մեծութիւնս. այլ յԱստուած։)

Այսպիսի մեծատանցս վայ ասէ Տէրն։

(Վայ ձեզ մեծատանց. զի ընկալայք զմխիթարութիւն ձեր ի կեանս յայս։)

Եւ դարձեալ ասէ. (դժուարաւ մտցէ մեծատուն յարքայութիւնն երկնից։)

Այսպիսի մեծութիւնս որ չար է՝ ասէ. (մեծութիւն մի տար ինձ։)

Այլեւ գոյ աղքատութիւն որ չար է. որ ակամայ լինի. որ յօժարի մտօքն եւ ցանկայ փարթամանալ. ուտել ըմպել եւ այլն։

Այսպիսիս թէպէս մարմնով աղքատ է, հոգւով չէ աղքատ. սա չէ երանելի. սա ի կրկին կենաց է զրկեալ. մարմնով աստի. եւ հոգւով անտի որպէս ցուցաւ յառաջն։

Այսպիսի աղքատութեանս ասէ. (մի տար ինձ մեծութիւն եւ աղքատութիւն. ) զի երկուքն չարաչար վնասիչ են հոգւոյ։

Այս երկրորդ գլուխն։

*Իսկ երրորդն որ ասէ. (կշռեա ինձ զբաւականն եւ զարժանն։)

Ո՞րն է այն՝ որ բարի է. յոր հանգչի միտք մեր անխռով խաղաղութեամբ։

Այն է մեր բաւականն եւ արժանն. զոր առաքեալն չափ եւ սահման դնէ մեզ առքեալն չափ եւ սահման դնէ մեզ. (ունիմք կերակուր եւ հանդերձ. եւ այնու շատասցուք։)

Եւ Տէր մեր ուսոյց խնդրել զհացն օրըստօրէ։

Արդ՝ այսու բաւականանայ բնութիւնս. զի կերակրով զքաղցն լնումք՝ որք ոչ մեռանիմք ի սովոյ. եւ զայն ոչ աւելի պատրաստել եւ հոգալ զօրըստօրէն. եւ հանդերձիւ ծածկել զմերկութիւն մեր. որ պահէ յամօթոյ եւ ի ցրտոյ եւ ի տօթոյ. եւ զայն ոչ աւելի ունիլ երկու մարդոյ զգեստ. կամ ապրշում եւ ոսկէգործ. զի այնոքիկ աւելորդ եւ վայելչականք են. եւ աւելին չար է եւ մեղք։

Նոյնպէս կերակուրն հաց լինի միայն եւ ջուր եւ հասարակաց կերակուր. որ առ ձեռն հանդիպի. եւ ոչ աւելի է զանազան խորտիկ. եւ զանազան եւ անուշահամ ըմպելի. զի նոքա ամենեքեան չար են։

Եւ այս է կշիռն եւ հաւասարն. եւ արտաքոյ սոցա յայսկոյս եւ յայնկոյս հակել՝ ի հակառակն բերի. որքան զայս առաւել լինի է՝ փարթամութիւն. եւ պակաս՝ աղքատութիւն։

Ապա ուրեմն յորժամ այս է բարի կշիռ՝ տես զԱստուծոյ խնամսն ի վերայ ազգիս մերոյ. որ ի հաւասար կշիռն պահէ. եւ ոչ թողու առաւել հարստանալ. եւ ոչ կարի աղքատանալ։

Դեռեւ յամենայն ուրեք գտանեն զկերակորն եւ զզգեստն. եւ զոր յայս մարմնաւորէս պակաս է, հատուցանէ ի հոգեւոր կեանսն զմեծութիւնն անանցանելի։

Որեւ զմեզ զամենեսեան առհասարակ՝ արժանի արասցէ հոգեւոր մեծութեան եւ կենացն յաւիտենից Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս. որ կամաւոր (աղքատացաւ վասն մեր նա որ մեծատունն էր. զի մեք նորա մեծութեամբն ճոխասցուք։)

Մասնաւորեսցէ այժմ եւ ի հանդերձեալ կեանսն. այժմ յուսով եւ խնդութեամբ. եւ անդ մասին ժառանգութեան ընդ Սրբոց աղքատացն արժանաւորեսցէ Աստուած մեր. որում փառք եւ գոհութիւն յաւիտեանս ամէն։